-Stiftung
Ee ud o.. Zo O q — m m x m X o? £9 Qe T 2) C o0 o d- o e
Nótzlin- Werthemann

M aH
Tu qmm
lH ELT. Vel EVE
X v 4 J: 5, p^ A. fy^mm.

Xenophontis
PHILOSOPHI ET HISTORICI CLARISSIMI OPERA, QVAE QVIDEM Grecé extant,omnia, partim iam olim,partim nüc primim,hominum doctifsimorum diligentia, in latinam linguam cóuería, atq; nunc poftremü per Scb.Caftalionem de integro,magno ftudio» forum compendio,recognita,Quorum elenchum uerfa pagella reperies,
Cum Imperatore Maicft. priuilegio adaninos quinque.
BASILEAE, apud Ifineríníum,anno 15351

Operum Xenophontis elenclius, TOMVS PRIMVS HABET,
Depzdia Cyri Perfarum regis,lib.virr, pags Interprete Francifco Pbilelpbo.;
De Cyri minoris expeditione,lib, v: 11. 309 Romulo Amafeo. Derebus Gracorum,lib.v 11.$64.
Bilibaldo Pirchbemero.
TOMVS SECVNDVS, Derepub.&legibus Lacedzmoniorum. pag.s
Dc Agcfilai regis Laced.laudibus oratio, 24. Francifco Pbilelpbo,
De factis& dictis Socratis,lib.rr1r.$6 Beffarione Cardinale,
Apologia pro Socrate, 194 Lconardo Arctino,
Deuenatione. 203 Omnibono Leoniceno.
Oeconomicus, 240 Iacobo Lodoico Strebao.
Hieron fiue Tyrannus 308 Eraf.Roterodamo.,
Dercequeftri. 360 Ioacbimo Camerario,
Athenienfium politia. 413 Scbaftiano Caflalione.
ACCESSER VNThisnuncprimüm àloan ne Rübitto uerfi, Hipparchicus. 33$ 'Conuiuium, 287
Pori,fiue de uectigalibus, 435

AXüch. lingrimm Letlori 8..
ENOPHONTEM Socratis difcipulüs J| Mufam Attícarn ob fíngularem eloquen kel tíam nuncupati, fí quís poft luculentifsi?
8i mum M. T. Cíc.& Fabi] Quintil.teftimoe Sea nium laudare ínftítuít, Ís ceratisope Dae dalea Nítitur pennís(ut dePíndaro canebat Horatíus) uitreo daturus Nomína ponto. Quo fit; ut noftrorum. etíam homínü de tanto fcríptore calculum fuperuacas neum facile iudícem,tantüm abeft ut ego meum addez tc uelím, Illud unum díxíffe uoluf, me nefcío quo fato míríficé erga hunc autorem femper fuiffe affectum: in. quem cim primo inciderem,fingularem eius ac diuina propéíngent] uím plurímtu admiírabar: cuí etfí magni natura facultatem dedít,illum tamen ín dícendo nung nonputauí deum,Laudent alij Thucydídis uix imitar. dam breuítaté;Herodotí candorem,Demofthenís uim & grauítatem,Lyfíz elegantíam,& lIfocratís fuauita tem:ego uero has uirtutes omnes cüm ín hocuno inues nío, hunc eundem ín tantorum Grzciz procerum doe mícilio,& doctrína& lingua principem reCté iudico: quíppe quí magnarü artiumícientíam egregie calluee rítjatqpínutragp philofophia ufqueadeo felíciteruerfas tus fit,ut poftquam ei inter oratores prímas dederís,in. ter phílofophos quoque non pofiremas iure occupare pofsít:quorum przceptíonibus non íntínctamodo,fed referta eíus fcrípta cernímus, Collegí taque huius pra2 ftantífsímí autoris fcripta omnía,quotquot degreco in. latinü conuería ínuenire potuí:non pauca quoqy tranf» ferrí curauí, ratus uel hac noua accelsíone me nó mínís mam apud equos bonosdj lectores gratíam íníturum, cüm propter uaríam rerum cognitionem,tum propter argumentorü admírandam raritatem: equitum ením. ínftruendorü,quín& equorum alendorü rationem,ut reliqua ínterím tacei, nullos ínuenías quitractauerint unquam,paucos uero quí uel leuíter attigerínt, Xeno» phon uerà ufqueadeo dílucídé, ornaté,& uaríé in hoc negocío uerfatur,ut facilé intelligas illum ueré eloquée tcm fuiffe;qui ad íd quodcüge docuít( ut Cicero de pra & 2

PRAEFATIO,
ftantifsimo oratore aít) oratione fuam accómodarepo tuit. Quapropter mírabatur Quíntíl.huius egregi uirí ínaffectatam eloquentíam,quam eg: preter Czfarem & Ouídíü,nelcio fí quifquam alius latino penícillo ad2 umbrare pofsít. Cuperem ítaque íuuentutem noftram grecís autoribus impenfíusoperam nauare, à quíbus ccu fontibus omnía fua Latínos mutuaffe deprehendis mus,& ín prímís Cícero: cuíus non íeíunam tantüm & trigídam cutem;ut plurímí noftro tempore,fed nerz uos;offa,& fanguínem,ac folídum denique corpus fcrá bendo repra'fentarent,fi erzcos fcríptores, iuxta Hora ti) przceptum,noctura díurnagi manu uerfare non dedignarentur. Vale,&(ruere.

HISTORIARVM RE
RVMQVE MEMORABILIVM IN SEQVEN tes X:enopbontis libros Index.Prior uero nume rus tomum, fecundus paginam indicat.
Bradatís miz ra ínuentío // machínarü, ero to. fol195 I—JAbradataspu gnans cótra Aegyptios occiditur to.1.220 Abradatas lugetur&fepe litur t0.1.229 Adolefcétes quomodo in ftituat Lycurgus to.1.5 Admonitio nulla ex i£na uo fortem facert poteft. to.1.1o$ Adulterí cur interficitur, to.1.68 Aedíficandiratio t.2.144. Aecgyptiorü in bellis ordo to.1.2o07 Aegyptiorum cum Perfís conflíctus to.1.221 Aegypti) ad Cyrum defi aunt to.1.225 Agamemnon uenerabilis ab Homero appellatus, to.2,125 Agamemnon populorü paftordictus| to.2:127 Agefilàigenus^ to.2.14. Agefilaus in rege eligitur (0.2.25 Agefilaus cum fratre Leo tychíde de regno diícee ptat to.1.64.0 &getilaus copias parat ín
Perfas to.2.24 Agefilaí clementia ín ca ptíuos to.2.28 Agefilai exercitium apud Ephefum Ibid, Ageíilaus fuperat Tyffaz phernem to.2.29 Agefilaus uulnerat.to.2.5$ Agefilai conflictus cü The banís Ibid. Agefilaí comitas to.2.47 Agefilai temperantía to, 2,48 Agefilai cum Perfarü rege antithefis to.2.49 Agefilaus Athenas ac Pie rzum capit to.,679 Azefilaus Ácarnanü peco ra& mancipía pradat. to.,684. Agefilaus uírtutis exem» pium to.2,5e Agcfilai uirtutü fumma to.2.51 Agefilaus noluit ftatuam fibi erígi to.2.52 Agefípolis deorü iuffu ine ducias Argiuorüfoluít, to.1,686 Agís abEleorum uaftatío ne terrzmotu cohibetur tfo.1.637 Ágrícultureeratíarürela fio. t0.2.257 Agrículturgdoctrína Ibí, « 3

Acrículturz incómoda, a quomodo hzcauer2 tenda to.2.258
Hgriculturelaus^ to.z. 248,8 257.& 255.& feq.
Agrícultura alíarü artiü parens ac nutríx£.2,258
Alcibíadis cum Pericle có greffus to.2.69
Aldbíades Míndarum fu perat, claffemqi diripit. t0.1.566
Alcíbíades captus à Tyfía pherne nociu aufugit t0,1,565
Alcibiades, Thrafgbulus & Conon elíguntur du ces— t0o.1577
Aldbíadesfummoapplau fu excipit ab Athenien fibus Ibid.
Alexandri Iafonís filfj ty2 rannís& mors t.1.765. & 764.
Ambiítiofus auaro d prz« fiet— to.2.288
Amícus ex hofie quomoe do fíat to.2,1o5
Amícus uerus optímum predium to.2.107
Amícorüexiftimatio t.2, 197,& 198
Amícus uerus fertílifsima poffefsio to,2,198
Amícus quomodo examí nandus fo.2.1o9
AAmícus nec uínecfraude comparatur to,2. 11e
Amícos concílíandi ratío to,2,111
IN DE AA.
Amiícorü copía fceptrum eft regum Amíci quomodo uenanto.2.294.
di to.z.51 Amícítia ín bello fímulaz taaut diífsimulata quid pofsit to.n159 Amící inter opes cónume randí to.2.242
Amíci díuítes thefauri loe conobísíunt to.1.262
AJÁmícus uerus ín amiící ca lamítate conftans eft. to.1.688
Amor an ueneficijs induci pofsít to.2.111
Amorem coércent. metus &lex to.1.145
Amor fit ne ultroneus t.1, 145
Amor íníuftus fophífta. to.1.193
Amorís fupplicíü t,2,284.
.AAnaxagoreinlania to,2. 189"
Anaxibius folum fe hoftíz bus obi]cit pro fuorum falute to.L697
Animi morbi fzpe à core porís mala ualetudine oriuntur to.2.155
Anímidiuínitas maximé ín fomno apparet to.1. 196
Antiochus, Perfarum ree gemípernit^ to.1.788
Apaturia fefta qualía fues rint to,1.580
Apes frugalitatís exem^ plum funt
to.2.265 Apollís

INDE X.
Apollinis deSocrate refpo fum to.2,196 Apollo fine munerib.non datrefponfa^ to.1.226 A pologus de ouibus&ca ne to.2,12o Aprorüuenatío t0o.2.225 Aprorü magna uís& im
petus to.2.227
Apumcorconomía to.z. 265,& feq.
Aquila dextera duxítinee ris fo.L48
Aquila fígnü regís Ártaz xerxís t0.1.346
Aranditempus to.2.292 Axafpas Panthei deperit Aralpasexplos(to.1.191 rator to.n2o6 Arborum ferendorü ratío fo.2,276 Arcadü uíctoría cótra La cedamoníos to.18e7 Arcades à Thracibus ob2 fefsi—to.r.491 Arcadü facrílegiü to.1.81e Archedemus caufarum ae Gor to2122 Archídamo prodígía fes cunda eueniüt to.1.786 Axrízus dux t0.2.254. Ariftarchí aduerfa fortue na— t0,45u7 AríftarchusGrecos CCCC Byzátij uédidit to,1.51$ Arma àCyrofabrícata,ad hucfuperfunt to,1.223 Ármeni) Medis fubrjciunt to.1,86 Armeníorü regís copie
thefaurus quitus Ibid. Armeníus cü líberís& u» xoríb.àCyrocapit.t.1.79 Armenta facilius paftofís bus,quám regib. popu lí parent to.11 Árrogantíz uíndex deus
to.1492 Artabazíoratío ad Cyrü Artabates fíbilae(t,1,241 tus acínace cófodit t.1.24o Artaxerxís copie quanta
to.1.334Artaxerxes Cyrofratriín fidiatur to.1.309 Artaxerxes Cyrí caftra dí rípit to.1.34.4Artaxerxes pacem conftía tuítínterLacedemoníos & Atheníenfes to.1.70$ Artaxerxes à uictis arma aufert to.1.350 Artes bonorüfontes tor. Afíaticipreciofifsi(126 ma ín bellum fecum de ferunt to.1.24A fíaticis fpuere&mucü fa ccre lege inhibitü t,1.299 Afíatia Cyro mortuo mo rcs patrios deferüt Ibid. Aftatícorü delicize—t.1,301 Afinus quadrupedü ínue recundifsímus t.1.477 Aflyriorü rex fuos ad puz gnam hortatur f.1104Atlyri) nodu é caftris fuz giunt fo.1.111 Aflyriorü rex Gobryz fie liumtransfodít to,114. AfTyríorü quantus exerci
& 4

fus
fo.t.49 AíTyriorum rex Cadufíos
cedit to.1.17o Af(yríorü pacta cum Cy» ro to.1.172 Athenz ín medío orbis fiz te t0.2.436 Atheníenfes Lacedzmo níos naualí pralío uin cunt to.1.597 Atheníenfes obfefsí neque índucías,negy pacemím petrare potuerunt to.1, Goz Atleníenfes Lacedemoz níos bello fuperant to.1, 666 Athenienfes muros reftau rant,Píreumqji muníüt to.169o Atheníenfes rurfus marís obtínét imperíü, to.1.7o1 Atheníenfes Cercyre auxí lium míttunt. to..744. Atheníenfes deferendoLa cedemonijs auxílío con fultant to.1.773 Athenítfes Lacedemontjs auxiliüferunt to.1.777 Atheníenfes marí, Lacede mon(f| terra praftant. to.1.78o Attícze regíonis natura, to.2.435 Audacia quantü à pufilla nimitatediftet to.1,721 Aurü ex Paracremaftí ciz poeffoditur toa.697
B aste obfídetur àáCy
INDEX
ro
to.t.224.
Babylonís regia ínuadit to.1.238
Babyloníorum rex occídí turà Gadata&Gobrya to.1239
Barbarorum arma arcus
& funde t0.1.416 Beatus quís to.2.25g Bellí genus ludícrum àCy
roinftítutum— to.1.68 Bellum memorabíle ínter
Atheníenfes& Laced:e
moníos to.1.679 Bellí acíes quomodo ín»
ftruenda to.2.341 Beneficiorum;non íníuría rum,memíní(feoportet to.1.4.8o Benemerentes offícis uín cendi funt to.n157 Beneuolentiz ínftrumentum beneficétía to.2.283 Bithyní Grzcos cedunt, to.1.498 Bithyníà Gracis fuperanz tur to.1,5o5 Bonaà deo collataquomo do&ínter quos partíen da to..o1 Bonorü prauorumqtconz fuetudo qd agat to.z.5; Bonorü animos quz fran cant to.2.287 Bonos malís amícos efTe impofsibileeft to.z.11: Bonü effe, ad honores uia optíma to.z.88 Bonus prínceps uidés lex, fo,r.254.
Bonus

IN /4DEX
Bonus uir qui & feq. Bruta in quo ab homínib, dífferant to.2.324. Brutorum índuftría ín fuí defenfione to.1.66 Byzantiü Alcibíades obfí det& capit to.1.575
to.2.281.
Cc
C abni Carduchorum merífaporé habentto.1, 428
Callías pro pace apud La» cedemonios orator to.1, 759
CallicratidesLyfandro fuc cedit to.1.582
Callíítrati oratío ad Lace moníos to.1.752
Callíixenus omnibus exo fusfame perfjt. to.1.544.
Calpes portus defcríptio to.2.494.
Calumnía nullü opus cae ret to.z2.121
Cambyfes quas ponit lez ges,leruat to.146
Cambyfís oratío ad Cyrü & Perfas deímperío t.1. 285
Canes quido melíus odo rentur to.2.11o
Canum genera& fpecies, to.2.106
Canis uenatíci forma to.z. 218
Canum nomína to.2.219
Canum procreatío Ibid.
Canü ornamenta to.2,215
Carbatinicaleci| t0.1.426
Carduchí Graecis bellü inz ferunt to,1,.408
Carpzafaltatío to.1.4$t
Caftrís quís locus deligen dus to.1.38
Celene Cyríregía to.t.515
Cerafunti) terga uertentes ín marefe abijcíüt: to. 474
Ceruorü uenatío to,2.219, & to.2.22z7
Chaldzí praedones to.1.89
Chaldeorum liberi bellíca uirtuteprzftantes to. 417
Chalonís pifces facrofans Ci Syrís to.1,323
Chalybarüarma to.1.436
Chírílophus dux greci exercitus to.t.486 Chirifopho imperium ab rogatur to.1.488
Chiron à dijsuenationem edoctus to.2,205 Chírifophi obítus t.1.496 Chryfantz oratío to.1.2oo Chryfíantz mores to.n.65 Chryfíppus d habitu iuftí tíam expreílerít to.1.561 Cinadonob proditione fia grís cefus occidit t.1.642 Ciuitates curín peíus pro labuntur to.2.155 Clades Lacedemoníorum apud Lechzum t.1.689 Clearchioratío ad mílites
tumultuantes to.1.5317 Clearchus dux fit Graco» rum to.1555
Clearchus cum T yffapher « 5
L3
"5

nede rupto fcedere exe
poftulat to.1.365 Clearchí uíta&ínteritus to.1.372 Cleombrotus cum Theba nisconflgit^ to.1755 Cleombrotus fuperatur to.1.758
Clígenís legati ad Lacedz moníos oratío pro Gre dis to.1,7o9
Cana à Seuthe Grzcís ex hibíta to.1,527
Cognofceteipfum t.2167
Conon d Callícratíde clafz fc obfeffus to.1.585
Conftantía Socratís cotra trígíntatyrinos t.2.175
Continentía quíd to.2.1$1
Contínentía bonum acho neftum hominíb. t.2.183
Conuíuarü ordo apud Cy rum to.1.275
Corínthtj ab Atheníenfíb, deficiunt to.1,8o2
Corínthí capitulü colünz fponté cecídít to.1.673
Cothurni nomé íncóftane tibus conuenít to.1.6o9
Crítías& Alcibíades ciuíz busobfuerunt to.2.63
Critias& Alcibiades dee prauatí to.1.66
Crítías calumniaturSocra tem| to.167
Craíus quando feipfum ígnorabat aduería pafz fus to.1227
Crarfus Affyríorü impera torconftítuítur 61.197
INDEX.
Crarfus confulít Apolline to.1.226
Curaad qué maxímé petz tíneat to.2.27$
Currusfalcati à Cyro factí t0.1.19o
Curfíus equeftrís| to.t.270o
Cyaxares de bello confuls tat to.1.186
Cyaxaresfilíiam Cyro des Ípondet to.1.284.
Cyaxaresredít ín gratiam cum Cyro to.1183
Cyrus quomodo multís
pepuis imperant to.1. 13
Cyrí genus to..$ Cyrus corporís& anímí bonispollebat^ to.1.4
Cyrí puerítía& fobríetas, & comítas fub cenam f0.1.1o.11.13
Cyrí adhuc puerí íudiciü to.1.15
Cyrus alíquito loquacíor erat to.ni17
Cyri ftudium aduenandü to.118.19
Cyrí príma concío ad mí^ lites— to.129
Cyríaucupium— to.n4$
Cyrus probos uíros tan quam feipfum amabat. to.1.67
Cyrus Ármenijs bellü ine fert to.176
Cyrus Chald&os uíncit. to.1.91,& 12»
Cyrus ab Indís pecunías poítulat
tfo,1.9$ Cyrug

INDEX
Cyrus beneficus Gt uir bo nus appellatus pater t0.1,.26.96
Cyrusfacríficijs belli euen tum à dijs petít to.1.102
Cyrus Affyríos ín fugam
uertit to.1.198 Cyrí humanítas erga cae ptíuos t0.1.13o
Cyrifolícítudo erga uule neratos to.1.170
Cyrus Cadufíos folatur. Ibíd.
Cyrí oratio ad amicos hae bita to1184
Cyrus fpolía Affyriorum diuídit f0.1.139
Cyrus fingulis ducíb.proe pría munía dífiríbuit, fOo.L2109
Cyrus equo excutítur to. 1.212
Cyrus ín flumíne turresfa cat to.1.236
Cyrus flumen Babylenís meabilefacit— to.1.237
Cyrus fuos ín ebríos Baby loníosímmiíttít Ibid.
Cyrus agrículturi& míz lítíam fimul exercuit. to.2,252
Cyrilaudes Ibíd.
Cyrus quales corporís cuz ftodes deligat to.1.244Cyrus militiz officía&or dínem dilígenter exco gitat t12L
Cyrus quomodo fuorum fibí beneuolentíam con cílict f0,1,258
Cyxíappatatus ad facrifie candum to.1.268
Cyríconcío delíberalitate to.1,28o
Cyrus ímperíum dilatat to.1,.2091
CyríuífíonoCturna fo.u 191
Cyrus filijs ac amícis mor tem fuam predícít to. 1193
Cyrus Cambyfem filium ínregnum fubftítuit, t0.1.293.€ 294»
Cyrí cura defuafepultura to0.1.297
Cyro mortuo filij de rez gno difceptant. to.1.298
Cyrusín fratrem exercitü congregat to.1,311
Cyrus cum exercitu Eus phratem tranfit to.1,525
Cyrí oratio ad Orontem to.1.330
Cyrus Ártaxerxem uulne rat t0.1.534
Cyrusut corpus futi quo^ tídíe exercuerit to.2.25$
Cyrí cum Artaxerxecone flíctus& ínterítus to.u. 338.3 339
Cyrusurfum confecit to, 1349
Cyrus qualís erga fuos. t0,1.341.&6 343
Cyrícaput& dextera abe cíffa j to.1344Cyrus Autobifacem GcMá trzum cur í'pteríecerít, to,1,59G

Aemonium Soctatís to.2.19o. 196 Deos quís potíus exoret to.1.32 Deos curam homínü has bere to.2.6o Deus arrogantíz uíndex to.1.492 Deus Lacedemonís uícto ríam concefsit to.167$ Deus homínes extollít ac deprímít^ to.1.587.76o Deo panas dare,fí quí alí quid przternaturz íne fiítutu comittüt t.2,26$ Deumin ftolídos cz íncau tos anímaduertere to,2. 270 Dexippuslapídat ob pro ditionem to.1.5o$ DíztaSocratís^ to.2.76 Dianz templü;eiufdemqi lacra to.1453 Diüanteomnía colendí. t0.2.279 Dijlegislatoresfunt to.z. 179 Dijnonín perpetuum íra Ícuntur to.r.c18 Dij omnía quibus homo indiget crearüt to,1.168 Dij orandiutfructus con feruent to.2.258 Dijs proxímus nullís eget to.2,87 Dijs nó mínus pro fructíz bus quam rebus bellícís litandur to.2.358 Dij fcelefis& iniuftos mí niménefgligüt to,,723
INSDiBIX.
Dilígentía tam ínre ruftíz ca quàm ceterís quantü pofsít t0.2.302
Diuites pleríq mínus fibi fufficiunt quàm paupes Ffés t0.2.17o
Diuitijs ad quíd utendum to.2.279
Dolío perforato hauríre, quid to.2.267
Domíní difficiles atqs uee ré moleftiquí to.2.245
Domíníi diligentía feruos bonoseffídt^ to.2.285
Domusquid to.2.24o.159
Dona Seuthíoblata to.1.
DucesabAtheniene(527
s fibus electí t0.1.57
Duces nauales Athenien fia condemnant t.1,599
Duces regíonü quas Gra» diperagrarunt to.1,55G
ER Brietas to.2.284. Educatio recta quíd effi« cíat to,1157.& to.2.16o Eleorumfedítío to.1.638 Elij cà Lacedzmonitjs face dus íneunt f0.1,619 Enchüfz herbe fucco fucae turmulieres| to.2.276 Epaminüdas Spartam ín» greditur to..814 Ephororü poteftas apud Spartíatas to.1.11 Epiftola Cyríad Cyaxaré fo.1.13; Epulz cótínuz faftídíum generant,[0.1239 Equítü infiruclig to,2.558 Equi

IN DE:X,.
Equi quilaboribus aptí t0.2.354. Equí peregríní quíd cons ducant to.2.358 Equíne cadit nec fatigenz tur,quíd efficiat t.2.34.4. Equites paucí pluresutap pareat,& cótrá to.2.348 Equitum ordo ín przlio to0.2.340 Equeftriscurfus to.1.27o, & to.2.345 Equorumcura to.2.3;6 Equus Solífacer to.1,43o Equicalcitrofí^ to,2.53G Equilígatís pedíb.ab.Affy rijs noctuferuant t;1101 Equítes quales e(Te debeat t0.2.337 Equis nifi fudarínt nó diz dus cibus to.,56 Equorü pedes ut robuftí fiant& rotundi to.2.358 Exipides caftra Pharnabas zifpolíat to.L.659 eUwxásfe quid to.2.159 Euphronís flagitia t.:1,709 Euphron Argiuorumtyz rannus to.1,791 Euphronobtruncat to,1, 798 Exercítus quomodo du; &tandus per díuerfa lo; ca to.2444.&feq. Exercítatío fortiores rede dit to.z.96 Exercitus officium to.1.58 Exercitus pulchré dífpofi tus inexpugnabílísuidc tut f0,2108
Exploratorís offídii to.z, 345
Exploratíones clandefiís nz[0.35
F F Aui effectus apud Col, chos to.1.44t
Ferz quz cauendz ín ue natione,quz nó to.11$
Fides ín animís ac manís bus to.in7z
Fíducía& tímor quíd o, perentur t0,2.135
Faedera Macronü t.1.439
Ferderís íciendi mos príe
Ícus— to.555 Flumen Babylonís meabi lefit to.1.337
Fori diftributio apud Pers fas to.1.4. Fortuna& aciío prorfus contraria to.2.:14.8 Frumenti terendi purgan diqiratio to0.2.20$ Fundíemendí qui t.2.3o1 Fulgura&tonitrua dexte ra Cyro to.1.3z Fulmen afflat caftra Lace daemoniorum to.1.687 Furta permíffa à Lycure 2o to.1.452. t0.2,4. G
EFE. lachrymatur quod fpado fít' to:.375 Gaudio& tríftítiz lachry mzcómunes to.1786 Glaucon ambíens impee ríum to.1.134. Gobryas filij necem ulcís Ííápoftulat^ toj.143

Greci quomodo líberos ín ftituant to.2.3 Grací Byzantt] portas efz fríngunt to.1,515
Graci barbaros uíncunt to.,413.&€ 434.
Grzci à bello reuerfi dijs gratías referunt ac facrí ficant to.1,442
Grzcí à uíctís Perfis ingen tem przdam auferunt, to.1,649
Grzcís redítus ad fuos cz ceditur to.1.36o
Gracorü defperatío cafís eorum ducibus to.1.377
Grzcilegatos ad Perfarü regem míttunt t1,787
H Hizaaiae: Xenophonz tem ínfímulat apud Seu then— to.n.536 Herculís deliberatío to.2. 95 Hermocratislaudes to. $68 Hefiodi fententía à Socra teexplícata to.2,95 Hinnulorum ceruorumq uenatío t0.2.222 Hipparcho locorü cogníz tioneceffaríia to.2.345 Hipparcho femper ad falz lacíam anímus efTe dee bet— to.2.449 Hipparchus quomodo be neuolentíam mílitü fi bí conciliet t0.2,350
Hipparchíi pfectío to.2.552 Hipparchum cloquentem
INDEX,
e(Te oportet
[ to.2.357 Hippocétaurí undet.1.127 Hippocrates dux bellido
occíditur to.1.573
Hiftoría ad quíd profit. to.1.561
Homínes pecudesqi ad os bedierfdü quomodo pa rentur to.2.28G6
Homo omníü animalium opt.& gratí(T, to.1.274.
Honorís appetentía homi nemàbrutís dífíungit. to.2,324Honor;opes, humana fae píentía multísexítio fue re t0.1.48
Hortatío ad uenationem to.2,229
Hoftes quádo maxímé ad oríendí to.2.353
Hyrcaní ab A ffyrijs adCy rumdefidíunt to.1.1314.
Hyofcyamí effícacía to.2; 242
I
Tín trücídatur t1,762
Imbecílles exercita tíoe fot tiores fiunt to.2.$6
Imperarebene, opus om^ níum maxímü to,1.34. & to.2.304.. G feq.
Imperator zftus&frígoz rís tolerantíor efTedebet to.r41
Imperator mílití formida bilíse(fe debet to.1.573
Imperatorí ad res gerens das que neccífaria to, 137
Impes

INDEX
Imperatoris boni, bonígi agrícole par laus t.2.254. Imperatoris munus t9o.2, i158 Imperatorís ad patremfa míliás coóparatío t.2.131 Improbítas quíd to.2.245 Impudentía comes íngrae títudínís to.1.6 Indí cum Cyro focietatem íneunt to.1.195 Ingenía acuta qualía to.z, 156 Ingratítudínem Perfz ple gum to.1,5 Ingratí quí t0.2,1c0 Iniuftítía nónunq íuftítía zítimatur to.2.162 Infanía eft feipfum ignora re to.2.145 Infaníz& ínfcitiz difcríz men to.2,71 Infidíe Grzcís à bello rez deuntib.facte— to.1.362 Infídíz fímulatz quando profínt to.2.333 Inuídía quid to.2.146 Ira temeré omnía fiunt. to.1,718 Tudices certaminum to.2,
27
Iuuenes allíciendí ad cupi ditaté equítadi to.2.314.
Yfmenías ob res malé gez ftasdamnatur toi.71;
Jfthmía ab Argíuís cele brata to.1.678
Yuftítía reeum uirtus to.2. 164.
Iuftus quís to,2166
Iuftítít quomodo pínxes rít Chryfíppus to.r.$6z L
Les bonís uírís oba
fonium to.1.248 Lacedzmonij Áthenas oc cupant to.1.6o$
Lacedemonij cum Athez níenfíbus pacem facíüt to0,1.754.:
Lacedemoniorü bellum cum Corínthijs to..4G
Lacedemoníorum res flu
uljs cóparantur to.1.664.
Lacedaemoniorum Athez níenfísgi exercítus dee fcríptío to.1,66$
Lachrymz cómunes gau dio& tríftítiz to,.786
Laconícaepiíftola t.1.567
Leges Lycurgi refríxerüt to.1.29
Leges Lycurgi bís eundée imperarenó permíittüt to.1.595
Legumuíolatío—to.27o
Leonum,pardorum,lyne cum, urforum uenatío to.2.2129
Leporíbus cur hebes uifus to.1.213
Leporís defcriptio, eíusaf duogenera— to,2z,212, &(eq.
Lepores quí tardifsími, q uclocífsimi t0.2,212
Lex quid to.2.70
Libertas uera,uítts carere to.2,24.4
Lichehofpítalítas to,2,74.

IND Locauinifrumentígi reca dendi apta to.2272 Ludi actí à Grzcís reuere fis to01,442 Luítrumín Graecorum ca ftris conditum to.1,476 Lux noctu Cyri agmen af fulfit to.1. 17 Lycurgus díuerfasab alijs leges tulit to.2.2 Lycurgilex de matrimoz nío Ibíd. Lycurgus quomodo pu: beres& egreffos puber» tatem ínítituat to.2,6,7 Lycurgus publícé cóuíua rí conftítuít to.2.8 Lycurgus omnía commu nía decernit to.2.9 Lycurgus Spartíatas diuí ti)s uacareuctat to,2.1o Lycurgus leges laturus príus Apollínem confu lít— to.z.12 Lycurgus quomodo fenes habuerit to.2.$ Lycurgus qualem difíciplí nam mílitarem ínftítue tit| to.214. Lycurgus ígnauos grauíiz ter punít to.2.13 Lycomedces finem felícíísá mum cófecutus to,1.8e2 Lyíander de ímprouifo Athenienfiü cla(fem dí« rípit to.1,598 Lyfander Athenasobfidet to.L,6ox Lyfander Lacedemonére dítípolijeonuftus t,1,6o$
EX, Lyfander à Gracdisinterfi cítur to.1,65$
Lyfander Cyro focíetatíg nomíne dona attulit, to.2,254.
M
M Achínz à Cyto fatte to.L189,&19o
Macrones quo rítu fedes rafancíant to;1.439
Magí conftítuuntur à Cy ro to.1,254.
Magi deosinterpretantur to.1267
Malum ín proclíui;uírtus in arduo eft to.2.09
Malusuírquí^ to.z.23z
Manía cü filio à Mídia ge nero ímpíé occídit toi, 628
Manía à Pharnabazo fas trapíiimpetrat t.1.628
Matrimonium tyrannos rum ínfauftum t0.119e
Matrímont| defcríptio.to, 2,263. feq.
Matronz officium Ibid. & 266.& 177
Mendacíü homíni ímpes dimento ad ueniam cóe
fequendam to.1.8e Mechanicarum artiü uitt peratío to. 2.251
Medi cim à Darío defecif fent, rurfus fubacti funt t0o.1.575
Menonísuitaet díra mors to.1.374.
Méefsís quomdo teréda& purganda
to.2.295 Mctendi

DLNDEXX,
Metendimodus. Ibíd,
Midiícomnís poteftasabs rogatur to.1.631
Nilites ignauífucis cópaz rantur to.1,63
Milítesad res gerendas ex cítandí uerbís& rebus, to.1,73
Milites externos conduce returpe to.1199
iMilítum obedientía to,z, 336.3 339
Milítiz plura íncómoda to.1.4.26
Míniftrí quí melíores to.1, 3;
Miníum quíd. to.2.176
Mithrze nomíne Períz fo lem uocant to.2.255
Mithridates à Graecís ture piteruíCtus—to.1.3o7
Mnafippus dux clafsís La cedaemoníze— to.17453
Moríín pugna praftat, q
fugaferuarí to.1.1o6 Mort: talium nemo fíne críz mine to.1.752 Mortchoftiís non exultan dum t0.1.721 Mors praftat ígnomínioz fz uitz to.2.191
Morté nullus zquíore aní mo quàm Socrates tulít t0.2.191
Mofynacorü arma&haz bitus to.1,454.
Mofynaeces cii Grzcís fo»
, detatemíneunt lbíd.
Mulíerfucata^ to.2276
Mulieres ín te famüíariad
-míníftranda meliores; maritos fuos fíbí mínia firos reddunt to.2.167 Mulier fapiens que t.2.275 Mutatío fubíta perículofa to,L,201
N Nini: íta noftrum ut ípfi
nobífipfís to.1.126 Nícomachídes ambít íme períum to.1.127
Nix íngens ccelo demíffa, t0.1.4.35
Noualis parandíratío to, 2,291
e O
Bedientía ín exhortas tíoneconfiftít— to,1.4o
Odiofí qui cenfent t.1:347
Ocíum quid to.2147
Oculus domíní— to,2.28$
Odryfiorum mos patrítds inparentando to.1655
Oeconomi offíciü to.2.24.
Oeconomía uícína politía ca fo.2.132
Oeconomía qd,&an fcien tiz nomenfit t0,2,240,
- Ga$9
Officium exercítus t.1.38
Olea quomodo feratur to.2,298
Oligarchía Athenísconftá tuta to.n6o4.
Opes quz profuntynó ob funtexittímádz t2. 24x
Opfophagus quís dícatur to.2,158
Orontes quo mortís geríe re perierít t0,1,332
&

IN D'EX
Orationes Cyri to.1.:184. 198, 7 211
Ordo milítarís à Cyro fer uatus to.1,281
Ordo nauis to.21.279
Ordodomus t.2.271.273
rins laus& utilitas.
0.2.268.(€ 271
Ordinis conftantia rebus faluté, perturbatio per2 niciem adfert to.1.584.
Orontes Cyro ínfídías pa rat fo.1.329
Ofcularicognatos Perfarü lex to.1.26
Oftentatores quí dícantur to.L6o
P P atamedes inicie abVe 1yffeoccifus éX 166 Palladis templüín Phocea
fo,2.199,
fulmineíctum to.1,575 Palladis templü Athenís dcflagrauit to.1.582 Panthea uírum armat t.1. 21— Ácinaceexluctu feipfam iugulat to.1.25o Paphlagoníz fítus t.1.463 Parentes fletibus filíostem perantes reddüt to.1.6o Parentum cura pro liberis fO.2.100 Parentü duriora uerba zz quo animo ferenda Ibi. Parentes nó obferuans,lez gibuscoércetur— lbíd. Paraníaquid^ to.í4u1 Patrísfamilíás ad Impera tore cóparatío 69,2131
Patroclís Phliafij fententia G&oratio to.1.775.778
Pauper diuite(ecurior to.s 27r
Paufanias accufatus ab Ez phoris damnat to.t.656
Pecuníarum ufus to.1.26$
Pecunijs fupprimítur íufti tía to.1,8oo
Pecunfjs facrís non effe uz tendumadbellü t.91e
Pedites ínter equítes occul tandí t0.2.35e
Pericles à Socrate in(iruí£ to.2.132
Perfz exercítía cuíqg etatí praícribunt to.,$
Perfarum exercítus ordo, fo.1.204.
Perfarum mos ín equitatu t0.2.358
Perfarü regis círca res ceco nomícas admíniftridas ingenium to.1.251
Perfatum figni aquíla au rea(0.1.214.
Perfarum difciplína to.1.G
Perfarum in conuíuío mo deflia to.1.153
Períeueritía neceffaría uis ro bono to.1246
Perfícarülegum przftane tia to.14.
Perfídis ciuium numerus. fo.1.9
Perfidisregío afpera to.1, 245
Pharnabazus ín Chertos nefo undecím cínxitmu to ciuitates t0.1.654.
Pharnas

-——GnüZG
INDEX.
Pharnabazi filij mutuo fe regnopellunt to.1.662 Pharnabazus fcedé uaftat Lacedemoniorü regío
nem to.1.639 Phliafiorum utbs dolo ca pitur to.1.791
Phlíafis à Lacedzmonijs illatum bellum to.1.72e
Phliafíorum fides to.1.791
Phrygü rex ín manus Per farum uenit— to.n233
Phyllídes ex Aphrodifrjs mulieresrapit to.1.714.
Pictorü induftria to.2.148
Pictasin parentes to.2.99
Pius eft quí deos uenerat. to.2.184.
Plintería celebritas t. 1.577
Pzana Caftoris& Pollue cis to.1.107
Poena corum quiín Áthez níeníes íniurT) fuerunt. to.1.501
Polydamz Pharfalíj orae tio to.1,738
Polydorus à fratre nocte ínterfectus to.1,763
Portus Calpes defcriptio. to.1.494
Poffcísiones fíueopes que fint to.2,241.& 2«9
Potentía augetur oppref» fís auxiliumferendo to. 1.653
Prxdium optímum amis cus uerus to.2.1o07
Praemía addunt animos. to.21.340
Peedehoftiles— to.2347
Prefecti equítumofficíum to.1,125
Prafician fubeffe utrü expediat to.2.9$
Pralía ex animís magís d uiribus ceníeri to.1.1o
Príncipem bonum à bono patre nihil differre to.r, 249
Princípiobediendum to. 1.250
Príncípum liberí quomos do inftituant apud Pere fas to.134o
Procuratorís boni defcrís
ptio to.2.283 Prodigía que Thebís eue nerunt to.1.756
Promz offícíum to.2.274. Proxenus qualis dux fuee rit to.157 Prudentioribus ultró pae rendum to.1.4.0 Pudor& erubefcentia Cy r tor Pudorís& temperitíc dífz crimen to.1.25$ Puellarüínftítutío| to.z.a Puerí aliter docédí quam adulti to.1.4.4. Pugnaftataría—to.1.421
a. Qvi dijs petenda to. 179; Quaftus amor diligentes teddit 0.12.2184.
R R
Eges qui to.2.147
Regia Cyrí to. 315
Regíus honos ín exercitu, 5x

DULNDE:X,
foó.2317
Regtj quefítores to.1.29o
Regum multí oculí Gc au^ res to.1.261
Regís& paftorís compa» ratto to.1.262
Regní&tyrannídis difcrí men to.2.187
Recía uírtus quz to.2.254Re2ía Pharnabazí t1,658
Rex Armeníusd Cyrofe fubttaxit to.1.78
Rex íturus ín prelíü quo rítufacríficet^ to,z.17
Rex quíd ex pubiíco accíe piat to.2.2o
S
S Agenarum cafsium,re» tíum forma& matería 10.2.205
Saltationü genera£.1,481
Sapientum eft quandoq; bellumfoluere to.1.751
Sapientía quibus obfuít.
21.169
Sardíanorü urbé cà Cra; fo capítCyrus to.1.224.
Scrobís fodíendz ad fatíoz nem uítíum& olearum ratío to.2.196
Seipfum noffe felícítas to.
L227
Senectusíncómoda to. 195
Serendí tempus&imodus to.1.291
Seruos manumíffos Cys rus equites fecít to.1.14o
Seruitus mífera atq; inhoz nefta quz t0.2.243
Seuthísfortuna—to.1,522
Seuthes ín regnü reftítuiz tur to.1.52;
Seuthís ingratítudo f.1.55
Sociorü Vlyísis ín fues có ueríio quid to.2.7
Socratis demoníü£0,.2,5
Socrates ín dubijs& ar duis díuínatíone opüs e(Te aíebat to.2.58
Socrates de quíbus accuía tus to.z.56
Socrates de quíbus dífpuz tabat to.2.59.&€ Go
Socratís audítores to.2,7o
Socratís temperátía t.2.61
Socrates fíne mercede dos cebat to.2,61
Socratís refpófum ad Cha ríclem& Crítíam t.2.68
Socratís díctium de amícís to;2,71
Socratís de parentibus cen fura lbíd.
Socrates qualís.erga deos 0.2.74.
Socratis integritas& cone tínentía to.2.74.83
Socratis dífputatío de deo to.2.79
Socratís colloquíü de gue bernatíone cíuítatís to, 2.90
Socrates altercátes fratres concilíat to,2.104.
Socrates amícorü índigen tías confilijs leuabat t to. 2,117.
Socratis difputatío de fae pientía t0.2.161
Socratis
2 6 7
5

es
INDEYX.
Socratis uirtutes to.2,195. &197
Socrates moríturus uefte mutfarenoluit to.2.198
Socrates moríturusfutura
pradixít to,2,200 Solís eclípfis to.1.668 Somníumfauftum Xeno phontis to.1.417
Sophíftarü ínfectatío to.2, 419
Spadonü natura to.1.244.
Speleuaturmetus t.1217
Spes alacres facít milites to.139
Spes fruendíamorísíucun difsima t0.2.284.
Stabuli. conficiendí ratío. t0.2.367
Stafíppus cum fuís ad Día nz confugit templum, to.1.766
Stercoratío t0.2,300
Stíirpíumfatio^ to.2.296
Stratagemaab Agefilao editum to.1.733
Suum natura ín uenatioz ne toi1.15
"Y "Totes oratío ad mílí tes to.1701. "Teeutías Olynthtjs bellà
P: E to.1,718 €
leutias portü Athenien /- fíum capit to.1.7o3 Templü Díanz eíusqf faz
cra to.1453 'Temulenti facilé offícij o»
liuífcuntur to.2.284. Teríbazus cum Graecis fce
dus íníf fo.1.422 Teríbazus à Grzcís fupez ratur t0.1. 424. Terra homíníbus carens, caret&bonís to.1129 "Terre íngeníum cognofce re oportet eum quí tez &e agrum culturus eft. to.2.29o Terre íngeníum facilius d anímalís experítur to, 2.301 Terrzmotus factus ob íns ducíasruptas to.1.696 'Themíftogenes híítorío» eraphus to.1,625 Theramenes falfo accufaz tus to..6o7 "Theramenes fíbí obíecta diluit to.1,61o "TTheramenes ueneno íníue fté necatur to.1.615 Thracum cornea pocula. to.1,521 "Thraces uulpínis pellibus capítauelant^ to.r.sst Thraces armati ad tíbíam faltant to.1,481 Thrafylus à Tyffapherne uíncitur to.L571 'Thrafybulus trígínta ty« rannorü prafídium ca» pít to.LciG Thrafybulus Athenas te« cuperat to.1.6c18 "Thrafybulus fpótefe mor tí obiecit pro cíuíum fae lute— to.u6i9 "Thrafybulus noctu ín tae bernaculo obtruncatur,
553

to.1.696 "Toachi lapides in Grecos
deuoluunt to.1.455 Toachos oppugnant Gre a to.1.434. "YríremísinfiruCiio to.z. 269.& feq. "Tyranni pacís expertes funt to.2.315 "T yrannídecurnon fít tus tumdiíícedere to.2.525
Tyranníprzdarícogütur to.2.32o
T'yranní nec amícís proz deffe, nec Izdereínimíz
€ospoffunt^ to.z.322 "T yrannicídis przzmía dez creta to.2.315
"Tyrinísomnia mínus effe Ífuauía quàm príuatís t0.2.3e0. feq. 51
"Tyrannís omnia fufpecta t0.2.51o,& 317,& 321
Tyrinís Lacedemoníorü in Atheníienfes captaur be to.1.6o6
T yrinis trígínta imperiü abrogatur to.1.62o
Tyrinorü diíffícultatesad regnütuendü to.z.327
'Tyrannorü amor nullus to.2.313
Tyrannorum cótugía Ibi,
"Tyrannorum diffidentía etiierga proximos to.2, 318
Tyrannorüepulz f.z.5311
T yrannorum honores ex tortí to.1.324
Tyranaorü miniftri quaz
INDE:X,.
les| t0.2.320
Tyrannü quz ín tuto con ftítuant. to.2.326.& feq.
Tyffaphernes ín Caríam mouetexercditü to.1.3e
Ty(faphernes capite trun catur to.1.549
Tyfífaphernis aftu Graco rum ducesopprefsi to. 1.370
T yftaphernes Grecís com meatum pracludit to. 404V V Atctudo dmodo tueat to.2.23o Venandítempus to.2.21$ Venatío ínftruit ad bellica munera t.1.256.X to.2, 42.& 2130 Venatío& canes deorum Íínuentum to.2,203 Venatores przcipui,eorüe quelaudes Ibid. Venatoría ínftruméta de modo difponéda t.2.2e9 Venatorís perfona qualis efTe debeat to.2.2e$ Venerez reí amore detene tíínutiles t0.2.284. Venti acflumína deorum miniítri to.2.174. Vento facríficant Grací. fo.1.425 Vefpas irrítare— to.1.664. Veftígatio ferarü t.2.299 Veftitus Cyri G& amícorü to.1.257 Veterína quz fint.(.2.278 Vi quod fumitur uolupta técae

INDEX
tecatet to.2.314. Victores duplex bonü có? fequuntur to.1.104.
Vicioría przclarz res om nés adipifcuntur to.1,53 Victoria nullum maíus lu crum to,1.12o Victoría prima cótentum effe debere to.1.113 ViCloría ín manibus fíta eft to1.0:18 Victores coronís olim dez corabantur to.1.593 Villícus quomodo paran dus to.2.283 Villíci inftítutío to.2.286. & feq. ViCtoríbus omnía propo» fíta funt przmía to.1.65 Vinü acetumgi ex palmu lis fit to0.1.357 Vinüin pauímentatís la cubusconditü to.1.415 Vír cur muliere robuftior feutorofíior^ to.2.264 Virbonus& honeftus qs. to.2.181.& feq. Viri& foemínz fe et filios
pracípitant to.,436 Viri cóoftantís oratío quíd ualeat to.1.548
Vir mulíergi ad quíd crea tí,& quomodo to.2.26$ Vir offícía muliebría przez ter nature inftitutu fue
bít,G econtrá Ibíd. Virtus an ftudio compare tur to.z145
Virtusín arduo, malü ín procliui t0,2,95
Virtus omnísfapientia eft to.2.146
Virtus maíor eft hofte fer uaffe, quàm extínxíffe, to.1,559
Virtutisquám uítij lógioe ztas to.z.11
Vírtutísoratío^ to.z97
Vítjs feruíre quale prze
míü fortíat t.2.24.5.& feq.
Vitium fatio fo.2.298
Vitis ut naturam fuam co gnofcendam praebeat. to.2.209
Vlyffes certus orator t.z. 198
Vlyffes qualem fefuis exe híbebat to.273
Voluptates fímulatze to, 12143
Voluptatísoratío to.2.57
Víusleges genuit to.1.561
Vífus& exercitatio rci bel lice— to.2.348
Vtíle quid to.2.24o.& 159
Vxores quales ducenda, to.1.278
Vxorís inftruclío, utilitas G& officium^ to.z.25o
X C
Enophontis fomníum to.1,379
Xenophontis oratío dere busagédis t.1.589,.& 386
Xenophontís cum Cyro familiaritas to.1378
Xenophontis confíliü ad cómeatum comparane dum to.1.444Xenophon maiétes Gr

IND to.1,.456
cosfolatur Xenophon contra zmuz
los fepurgat & 476,& 539 Xenophótís oratio utno xij puníantur to.1.472 Xenophontí Gracorü im períüoffertur to.1484. Xenophontís exhortatio ad milites to.r.5o1 Xenophon captíuís líberz tatem impetrat to.1.599 Xenophon miílítes à prz da Byzanttfj dehortatur
to,1,4.7o.
INDICIS
E X. to.1,514.
Xenophon cü Seuthe.de perfidia expoftulat to.1. $47
Xenophon à prífcís Attí2 ca Mufa cognomínatus to.1.562
X; Y phirates qmodo fuos mílítes exercuit t.1,747 Yphícrates Syracufanorü naues fubígít(0.1.7449 Yphícrates dux fegnís to. 1,777*
FINI..
Errata que inter excudendum obrepfevuntfic emendabis.
"Tomo r.pag.1o,uerf.1
à fineJlegepurpurez,
fo.1,pag.ii4.uerfa.lege,eam. to.1,pa.14o.uerf. 1.pro dicerejlegejlícere. to.1.pag.i2o.uerf.5,á fi;
nejlége,proficifceretur.
'Tomo z pag.18.uerf.
1s. finejlege;perfecté, to.z.pag.152. uerfio.d fis
ne,aut,abundat. to.z.pz
bitramur. to.zpag.is. pro regum,
19.259. uerf.22,lege,are uerl, 1. lege,regnum,,

SCIPLINAE CYRI REGIS
D hilelpbo interprete,
PROOEMIVM,
z xus; vnariT aliquamdomosco^ Et à MODUE gitatio, quot populi domina "i tus per illos foluti funt, qui && uellent alia quadam ratione 2| quam populari rempub. gcd] rere: quot item regij pauV bud) corumq; principatusiam per
x mont) populos funt fublati: quotqs aggrefii tyrannida, corum alij citó admodum deficerüt, alij uerà ft quattulumcunq; ctiam temporis in imperio perfeuerarintadmiratiomi haberentur, perinde atq; c7 fapientes fucrint,ez fortunati quidam uiri, Preterea co gnoui[e uidebamur, in priuatis quoque domibus efJe alijs famulos uel compluris, alijs perpaucos, qui tamen ne bis quidem paucis uti omnino pofJent bcriliter. Ad beccogitabamus, cy bubulcos principes boum e[Je,«9 equorum item eos, qui equos pa[cunt: cy omnes qui per fe pastores uocantur borum. animalium, quibus prefunt, non abfurdé principes existimari: uidered; uidebamur omnia bec armenta facilius adduci, ut pa^ floribus pareant, quàm principibus fuis bomines: Nam €» pergunt armenta quacunque à pastoribus dirigane
A.
a
Perfarii liber primus, Francifco ARE eri

'"w EA XENOPH, DE PAEDIA CYRI
tur, c7 in ijs regionibus pafeuntur quo acta ab illis faevint,c7 ab ijs ab[linent,à quibus arceantur: 7 quos fru Qus produxerint,finunt bis uti palores pro uoluntate, At ne ullum quidem armentum unquam. accepimus, quod in paftorcs infurgeret, quà aut minus cis obtemperaret, aut fectum ufum probibercet. O uin difficiliora inalicnigenas omnis preflant fe armenta, quámin bos quos c prefides babent, cz fructibus fuis fouent, Hoanines uero in neminem magis, quam in illos infurgunt, quos imperium fen[evint molirtaduer|us fefc. Cum bac igitur commentaremur atimo, in banc fententiam agebamur,ea c[]Je bominem natura,ut facilius alijs omnibus animantibus imperitet, quàm bominibus. At ubi ueniffetin mentem, Cyrum, qui foret Perfes, permultos quidem bomines, permultas urbes, permultas gentes, iftis fuis veddidi[Je obedientis binc fententiam mutare coacti fumus, utpote quód bominibus imperare, neq; impofsibi le fit,teque factu difficile,fl quis prudenter id agat. Nowimus fané Cyro non inuitos paruiffe,alios qui plurimo vum dieris, alios qui ctiam menfium iter diflarent: alios item,qui ne ipfum quidem a[pexiffent unqua: alios ctia, qui quamuis certo fcirent fore,ut non uidercnt, citamen libenter audicbat.Etenim ufqueadco pr«füitit alijs regibus, tum ijs qui à parentibus accepi]Jent imperia, tum ijs qui fuo ductu ea efJcnt adepti, ut c7 Scytha, quamuis Scytharum magnus fit numerus, nulli alij nationi queat imperitare, fed fatis fuperq; babeat, ft diuturni in fuos principatà gefJerit: c Tbrax in T bracas, co Mlyricus inlllyricos. Atq; codem modo de alijs gentibus audimus, Vaque fertur ejfe in Europa etiam bac tempe[late quafdan

LIBER PRIMVS, 3 dam liberas gentes, easq; inuicem difiidere. At Cyrus identidem a[Jumptis liberis quoq; gentibus Afize,foluens cum parua Perfarum manu, Medis uolentibus atq; Hyrcanis imperauit. Subiugauit Syros, A[Dyrios, Arabas, Cappadocas, Phrygas utrofq:, Lydos, Caras, Phocnicas, Babylonios. Potitus cft etiam Bactrianis c2 1ndis ac Cili cibusq7 itidem Sacis«2 Paphlagonibus,ez: Maryandinris,atq; alijs quamplurimis gentibus, quarum nc nomina quidem quis dixerit, Ynfuper dominatus e$t A fiaticis Grecis.Cum uerà defcendi]Jet ad mare, Coprios quoque €7 Acg»ptios imperio tenuit. Atqui bifce quidem gentibus imperauit, que neque cumillo, neque inter feipfas lingua conuenirent. Et potuit tamen formidine[ui nomi fiis tantum orbis terrarum peruadere, ut omncs terrore concuteret, baberetq; neminem repugnantem, Tan tam autem omnibus cupiditatem iniccit gratificandi fibi, ut ex eius fententia& gubernari optarent.'Tot natio^ nes ad fcfe conuertit, fibiq; deuinxit, ut cas dinumerare operofum fit, quocunq; quis ire à regia eius cocperit, fiuc ad orientem, fiue ad occidentem, fiue ad feptentrioncs, flue ad meridiem, Nos ergo bunc uirum ut admiratione dignum confiderauimaus,«7 quo natus genere, eg quo fretus ingenio, ez qua inflitutus difciplina, tantum ad imperandum ceteris mortalibus antecelluit. Que igitur de illo cy audiuimus c7 fentimus, bec in medium referre aggrediemur,
cYRvs quidem natus eft patre Cambyfe rege c Per/arum: bic autem Cambyfes ex Perfidarü genere ex^ titiJe dicitur. At Perfide à Perfco nomen babent. Matre uero confentitur fiffe Mandane, que nata est patre
A a
Cyrus quibus gentibus imperautrit.
Cyri genus»

4. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Corporis e Afbiage Medorum rege. FuifJe autem Cyrus natura fev aninibona. tur,C7 bocetiant tempore à Barbaris decantatur, tum corporis forma pulcherrimus, tum animo bumanifiimus, tum difcipline atque bonoris maxime fludiofus.
Quapropter laborem omnem exantlabat,cy omne peri
culum laudis gratia perferebat. Huiufmodi Cyrus bonitate forme animiq; preditus, in Perfarum legibus eduPerficari legi. catus traditur. Printa bis legibus cura grs publiprefatis,— co. Haud enim incipiunt itidem,ut alie plurinte ciuitafes, que parentibus permittétes pro uoluntat filios edu
cdre,cy ipfis parentibus pro arbitrio uitam agere, cis iu
bent, ne fürentur, ne rapiant, ne in alienas edis ingrediantur ui, ne iniufte percutiant quenquam, ne adultevium patrent, ne principi aduerfentur, reliquad; buiufmodi, O uod fi quid borum trat Jis quis faerit, poenamulcatur. At Perfarum leges anticipantes maximé
curant,ne initio tales fint ciues,ut cuiufquam uel impro
bitatis,uel tuvpitudinis dejiderio capiantur. Curant autem boc pacto, Est illis forum quod uocatur liberum,
ubi c7 regis, c7 alia funt palatia, Hinc eo uenalia, e circunforatel,«y borum clamores atq; ineptie in alium
locumveiecta funt, ne borum turba excultis moribus mi
Fori apud Pev- fceatuv. Eft. autem forum circa palatia diftributum in fas distributio partes quatuor,quavum una eft puerorum, altera pube quadruplex,— rum, tertia uirorum, qui perfectam etatem iam agunt: quarta uero eorum qui fant emeriti. Legeq; borum finguli adfunt locis fuis: pueri,cumprimu illuxerit,e9 co^
dem modo perfecte etatis uiri, Seniores uero, cum per
ocium cuique licuerit,exceptis con[Litutis diebus quibus
ad[int neceffe est, At adole[centes cubant etiam in palatijs
u

LIBER PRIMVS,$ tijs cum g yntnicis armis,exceptis maritis, qui te requivuntur quidem, nift antea iuf adefJe fuerint, At neque boncflum ducitur fepius abe[Jc. Et prefunt cuique bavum partium duodecim princpes:nam in duodecim tribus Perfe distributi funt. Hi ueró pueris prefunt, qui fclecti ex fenioribus eos uideantur reddituri goptimos. Adolefcentib.quoq; bi, qui ex abfolute etatis uiris per^ quamoptimos eos exiflimentur effecturi. Viris auté ipa fisbi funt prefcli, quorum illi infütutione cenfcantur que conftituta funt ey à magistratu maximo imperata, maxime prefüituri.Elc&li ctiam funt prefides feniorum: prefunt enim quà bi quoq; fuo füngantur officio. Que auté culq; etatimperantur faciunda,enarrabimus,quo dilucidius fiat, quàm diligentiam adbibeant, ut ciues fint quámoptimi,— Pueriigitur cuntes ad ludos,iuflitie difcende dant operà, aiuntq; ita illos buic rei fudere, qué admodum apud nos qui cunt ad literas perdifcendas. Eo rum autem magiftri magnam dici partem con[umunt in corum difceptationibus iudicandis. Fiaben€ enim pueri quoq; inter fefe, quemadmodum uiri, caulas, cg de farto,c7 derapina,ey de ui cz de fraude, c7: de malediceit tia,c7 de alijs criminibus ut«y par est. Quos autem nio rint borum aliquid deliquiffe,cos pleQtunt. 1n illum item animaduertunt, quem minus iure accufantem inucnevint.Et de illo crimine iudicium faciunt,quod cft in caufa;ut fe bomines odio mutuó infectentur quammaxime. Fam uebementer caufam agunt jingvatitudinis.Et quem cognorint poffe referre grati nec vefert, in bunc feuc. vifimne animaduertunt: quippe qui arbitrantur cos qui
fint ingrati, cg deos maiorem in modum negligere, Á 3
Exercitia uid; etati pre[cript.
Topyatitudinis crimen pre ce
teris exojur»

6 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
parentes, ez patriam, c7 amicos, Ingratitudinen ucro
pepudentia co- potifsimum impudentia fequitur, que ad omnem turpimcs ingratitu- tudinem maxima cft dux. Doccnt etiam pueros tempedinis. rantiam,ad quam difcendam eis plurimu conducit,quod uident fenes ipfos quotidie temperanter uita agere.TYadunt preterea ijs precepta parendi magiftratibus. Multum quoq; buicrei conducit, quod feniores intuentur pa reremagiftratib. magno fludio. Eofdem infuper docent,
tit c7 cibi cz potus continentiam feruent: ad quod illos
admodum adiuuat, quod ante oculos babent fenioris no
prius abire uentris implendi gratia, quàm principes per
miferint: quodi; non apud matrem uefcuntur pueri, fcd
apud magiftrum,quando principes fignificarint:ferütd;
eYenperátia in domo pro cibo panem, pro obfonio naflurtium, ad pocibis admiráda, tum uero capedinem ut ex flumine aquam bauriant. Ad becetiam difcunt fagittam cy iaculum. Atq;«d fextum
ufque ad feptimumdecimum etatis annum bec agunt
pueri. Dein uerà ubi in adole[centiam exce[Jerunt, ita
rur[us degunt. Pueritiam enim egrefii cubant, ut antea diximus, ad palatia, idq; tum. custodiend:e urbis
gratia,tum ob temperantia fludium. Videtur enim buic
etati maiorem in modum diligentia opus c[Jc. Pre bent
etiam feipfos interdiu principibus, fi cui eis ufui fint pro
republica. Et cum oportuerit, manent omnes ad paladen tia. Cim ueró ad uenationem rex exierit, id quod perJénatvtma T, fepeagit in menfe, relinquit cuftodie dimidik. Habeant Neri: autem exeuntes oportet arcus,«7 iuxtà pharetram, in uagina mucronemyaut fecurim,preterea cratem,e7 pila duo, quó ez alterum emittant, ez altero, flopus fue vit; coimiius utatitur, Ob bancautem rem publice dant operam

LIBER.PRIMV S. 7
operam uenationi,c rex quemadmodum in bello fe ducem ijs preflat, ev ipfe tum uenatur, tum ut alij uenentur diligentiam adbibet, quod b.ec eis uerifsima uidetur meditatio rerum bellicarum. Etenim diluculo a[fucfacit furgere, frigoraq;«7 calores tolerare. Exercet ctiam cos itineribus cy curfibus. NecefJarium etiam est fagittabefliam ferire ac iaculo petere, ubicunque occurrerit. Quinetiam amm acu fepeneceffe eft in uenatione,ubi feroxaliqua beftia contrà fefc obicccrit. Nam c7 percute reoportcet,que occurrcritcg iryuentem cauere, Cuuarebaud facile in uenatione corum quicquam abefJcvepe riatur, que inter bellandum accidunt. Exeuntes autent in uenationem prandium babent, c7 id quidem maiore quantitate,ut par efl, quam pueri, ceteri codem modo, Et donec uenantur,non prandent.Sedfi quid opus fücrit aut fere ipflus gratia preftolari, aut aliter uelint tempus tercre in uenando, boc prandio pro caena ufi postridie uenantuy ad coenam ufq;:«7 duos bos dics pro uno fupputant, quod unius dici cibum confumunt. Hoc autem fa ciunt con[ue/cendi gratia, quo fl quid etian in bello oportuerit,id eis fit factu facile. At ob(onium quidem boc puberes babent,quodcunq; uenati fuerint. Nam fi id niimusnafturtio ucfcuntur, Q uod fi quis eos existimat aut uefciiniucundé, quum aliud nibil preter nafturtium addant ad cibi aut potu minus fuaui uti,cim dquá bibant, veminifcatur, quata cum uoluptate maJa paned; uefcun tur in fame,quamq; fuauc eft bibere aquam in Jiti. Atve^ lique tribus que domi manentcsin ucnationem non excunt,tum alia exercent, que pueri didicerit c7[agittam do cz iaculatido, tum becinter fv[c decertando agitant. A^4
Qy»cnum eX. tilttum ac moondent,

8 XENOPH. DE PAEDIA CYRI Sunt preterea publiciborum li idi premiaq; Er opofita, In qua aute tribu plurimi fücrint peritif simi fort ifs imiq; ac maxime fide les, borum laudatur à ciuibus c2 bonor tur no pre ens princeps duntaxat, uerumetiam ille qui eos in pueritia erudiuit,Et bis adolefcentibus utitur ma giftratus, fl qua inre prefidio opus fuerit, ucl ad maleficia inquirenda, uelad in fequen los latrones, uelad alia agenda,quecunq; aut uirium aut uelocitatis funt opera. Ab adolefcentibus igitur bec geruntur.Sed ubi anos de cem abfoluerint, excedunt in perfecte etatis uiros, quo tempore hi rurfus annos quinque e uiginti ita degunt. Prit Sep quemadmodum adolef. centes prfto funt magiftr atibus, ut fi quid pro repub. opus fuerit, fe utantur ijsin rebusque prudentiam uiresq; requirunt. C uod f militie danda fit opera, qui ita funtinflituti arcubus cz pilis amplius non utuntur, fed enfibus«7 armis quibus cominus pugnant: feruntq; tboraca cirea peclora, ey in manu finiftra cratent,qualem babere pinguntur Ver^ fe. In manu autem dextera gladium aut mucronem, Et ex huiufmodi uiris magiftratus omnes confüituuntur, ex ceptis puerori i magiftris. At posteaquam annos quinq; uigintig; complerint. ,dgentes bl etatis annum aliquanto amplius quàm quinquagefimum(illorà iam etatem ingrefii qui c funt eg" uocantur feniores)nà etia in exercitum cunt extra folum patrium, fed manentes domi iuem omnis caufas c: Cr publicas eg priuatas, Yudicant n bicaufam nortis,ijdema; legunt omnis magiftraTuis aut i adol efc entibus aut in uiris delii quippiam cotitra leges, deferunt eum fingulitrier, Qtod f
que
buniyqz ex alijs qui uoluerit, Quem feniorcs ubiaudie4' À
rint

,IBER PRIMVS, 9 rint, omis At damnatus degit reliquam uitam cum ignonti inia, Verum ut omnis Per[arüv qi bub. darius pa^ tcat, repetens paulo altius, Nutc autem ex ante dictis
declaratum fit paucis. Per[ee dicutitur cffc circiter centum uigintimillia bominum.Horum nemo lege excludi-"esifiieen? env.
S CAES atq; magiftratibi us, Sed licet omnibus Perfis mittere filios ad publicos iustitie ludos, Ver& qui poffunt filios per ocium alere,cos mittunt ad ludos. Qai bus uero alendi non cft facultas, nequaqua mittunt. Qui autcm fuerint apud publicos magiftros inflituti, licet i ijs inter adolefcentes eius etatis opera exercere, alijs uerà non licet. Qui rurfusl cgitima inter adolefcentes abfolue rint,poffunt biinter cos uer[ari magiftratuiid; partici^ pesatq; bonorum fieri. At hi qui pueritie atq; adolefcem tie legitima non obierint, inter uiros tion admittuntur. fus, qui inter perfecle etafis uiros fine reprc: gefferint funt ex ordine feniorum. Et ita fchitituuntur, qui per omne bonestatis genus
t. EtbecefLuiuendi inflitutio,qua qui utut duxi exiftvaantur. Quin boc ctiam tempore d durat, tum moderati corum uiQtus,tum e^
ati. Nam nutc quoque turp eft apud Per[as
e fpurüo- emung gi, co flat us uideri plenos, Turpe
item ducitur,fl quis appareat quoquam ire dut meicndi, aut culufquam buiufuodi rci gratia. Que quidem face" renullo pacto po[fent, tiifl eg ucl modico uterentur, eo iemidistengrel labore em con fumerent,quo fi ut ca
alio quopiam fecedant. Hecigitur de Perfis omnibus dieere po[Jumus. At cuius gratia hoc tempore nobis oratio cepta eflres gestas Cyri narrabimus, à pueritia ot»
Á s
Toyfae os, noh p^
M

10 XENOPH, DB PAEDIA CYRI dientes, Cyrus enim ad duodecimi ufq; atnum,aut pauloamplius bacinflitutus difciplina, equales omnis anteellebat, ez celeriter dicendo ea que opus vant, cz pul chré ac fortiter fingula obeundo. Exbine filiam fua AfLyages eiusq; filium accerfiuit, quippe qui eum uidere cupicbat,quem c7 pulcbritudine audiret ez probitate prejTare. Venit igitur Mandate ad patrem, Cyrum fi lium fecum babens. Ad quem fimulac peruenil]ct, Cyrusqs nouiffet Afbyagen matris eius patrem,continuo,ut erat ingenio facili atq; perbumano, tum eum amplexatus eft familiariter atq perbenigné, ueluti fi quis diu umá educatus, diuq; illum amans amplexarctur."Tum eun dem exornatum intuens c fuppicluratione oculorum, €? coloris infricatione appofitioneg; comarum, que fieri mos erat in Medis(bec enim omnia Medorum funt, e» purpure tunice, cy candidi amictus, c7 torques ad collum, c mille ad manus, Át in Perfis quum domi funt, uel boc tempore cz uestes funt uiliores, ca wi tus tenulores.) Intuens inquam Cyrus aui Asbyagis ornatum, fixis in eum oculis: O mater, inquit, ut pulcber est auus meus, Sed cum mater eum rogaJet uter ci pulchrior uideretur, patér neyatt auus: refpondit Cyrus, O mater, Per[ari quidem pater meus longe eft pulcherri mus:at Medis,quantà fcilicet ipfe in uijs atq; in uenationibus uidi,meus bic auus maxime praflat pulchritudine, Quod audiens Afbyages, vuvfus ck amplexatus atq; ofc latus, e pulcherrima flola induit, c7 tor quibus armil.. lisq; bonorauit,ornauita;:ac fi quà equitaret,in equo fre his aurcis mfigni circunductabat, quemadmodum ipfe quoq; proficifci cofuewit, At Cyrus ut et puer,et elegans, 9 ane

LIBER PRIMV)
ez ambitiofus delectabatur flola,
1t
titandi ifcipli^
na mirum in modum letabatur. Ngnt in Perfis,quoniam
difficlé eft cz equos dlere c7 equitare, quia montofa ftt
regio, uel uidere equum rarifime datur. Cum ucro coz^
naret Aflyages unà cit filia eo mepote, uellet; puerum
quamfuauifima uti coena quo minus ves domefticas defi deraret, appofuit ei c7 paropfidas«y omne genus pulpamenta eo epulas.Mag; aiunt dixi[Je Cyri: O aue quot Profufim obfo negocia babes in cona. ft tibi nece[Jarii fit in omnia baec viov aper? fercula manu extendere ey deguflare bafce tam uarias i
multasq; epulas. Quid ais, inquit Aftyages? Nonne tibi
multà uidetuv pulchrior beccoena quàm Perfica? Atq; ille rcfpondit: Aue, mibi fanébaud uidetur:fcd longé fim
plicior apud nos ac rectior cst ad
explendum uia quàm
apud uos. A pud nos enim panis c7 carnes ad bocdeducunt. V os autem cit eodem[ludctis peruenire quo tios,
pe multos circuitus ac ambages vantes uix aliquando uenitis,quo
furfum deor[umq; er nos iandudum perueni
mus. Sed o fili, inquit Aftyages,bi errores nobis molefü tion funt: quód fi bec tu quoq; guflaueris, cognofces admodum e[Je[uauia, T wm Cyrus inquit: At cgo aue uideo etiam tibi bas epulas cffc fiftidio. Et Afbyagen fcrut interrogafJe: Et cuiufnama vei cóiectura iflud ais? Quod tc,inquit,uideo cum panemtetigeris ttibilo manum detergere,fed ubi borum quicquam attigeriscontinuo ma num purgas ad mantilia, ucluti molefte admodum feras iftorum fatietatem. Ad que fubdidit Aflyages: Si ergo ita fentis,o fili,(alt& carnibus ucfcere, quo robuftior domumvepetas:fimulq; bec locutu
appofuit c»[ylueftrii cy cicurum, At Cyrus cà uidi[Jet
s permulti ei carnium.
m faftidit Cy
rus.

3 XENOPH, DE PAEDIA CYRI carnium tantum,ait; Num mibi das bafce carnes, 0 aue; ut ipfis utar pro uoluntate? Do tibi, inquit, 0 puer. Tun igitur Cyrus acceptis carnibus eas diftribuit inter miniftros aui, cum buiufmodi uerbis: Tibi quidem boc dme datur, quod alacriter mibi tradis equitandi praccpia. Tibiautem, quód tragulam dediflimibi: nambanc ego tiutic babeo. Tibi ueró, quoniam auo perpulchré infcruis. Tibi quoque, quia patrem meum bonore profequeris. Hec faciebat, doncc diftribueret carnes omnis quas accepilJet. Sed Aflyages, Sace, inquit, pincerne, quem ego bonoro maximé,nibil das? Erat autem bic Sacas excellenti forma;eaq; fütgebatur dignitate, ut eos de duceret,quibus Aflyage opus foret,intempeftiuos autem drceret, Sed Cyrus ut puer adbuc ueritus ttibilyrogat inconfulto Afbyagen:Q uam ob rem aue buncita bonoras? Cui Afbages cauillatus, inquit: Am minus uides quàm pulebré quam; apté uinum fündit?Horum enim regum pincerne aptifoime ac purifiüme uinum fundunt, fercntesq; phialam tribus digitis cam preebent. Affrunt enim Va, ut qui bibiturus efe, poculum capiat commodiftime, Tum Cyrus ait: lube igitur Sace, 0 aue, ut mibi poculum tradat, quo ipfe quoque pulcherrime uinum fundens tc mibi conciliem, fi potero. Quod ubi iufiiffet Asbyages, Cyrus accepto poculo ita illud bene eluit, ut Sacan uiderat. Yam ctiam compofita facie fludiofe ez dpté quodaimimodo prebuit, tradiditq; in manum pbialam ipfi uo, ut ey matrem e7- Afbyagen multo rifu afficeret. Cyrus ueró ipfe profüfusin rifum ad auum profiluit, cumq; fimul ofeulatus ait: O Saca perifti,ex bonoYe te eijciam: nam(7 pinicerme officio melius quam tu figar,

LIBER PRIMVS. 15
funganer no bibam uinum ut tu, Regum enim pitcere
cim dant pbialam,ex ea uini cyatbo bau[lum fündentes
in finiftram manum ob[orbent, ne fi uenena infudiffent,
ipfi nó ledantur. Hinc Afbyages ait per cauillum:Cur Cy
requi alijs in rebus Sacam imitaris,no uinum ob[orbuifti: Quod metucram, inquit, mediusfidiusne in cratere
mixta ucnena forent. Eteftim cum tu in natalitijs amicos
accepifli, per[picue didici eum uobis uenena infadiffe.;
Et quotiam pacto, inquit ille, o fili, boc dignofli? Quod,(vi verse hn inquit, uos uidebam neq; mentis efJc neq; corporis como. emitti. 11m potes. Primum, qua à uobis pueri facere prabibemur, 1t ft Un venie. bc uos facicbatis, Omnes enim clamabatis fimulyey intelligebatis inuicem nibil. Canebatis magno cum vidiculo,cz cim canentem minime audirctis, iurabatis optimé
eum canere. Et qui/q; ucftrim cim de fuis uiribus loque
retur,mox faltaturi furgebatis, cium nó modo ad nume"
vum nó faltare;fed ne erigi quidem pofJetis.Eratisq; obtiLouuino qz tequod rex efie alij. quad fbi taZ£i, Pcr id cnim temporis ego primi didici,boc quod à uobis tum agebatur,caufam ejfe perpetue uc[tre confabulationis.1taq; nunquam tacebatis. Et Afbyages ait: At patrem tuum fili, cim bibit, nónne capit ebrietas? Non, inquit,mebercule, Sed quomodo facit?Sitim extinguit,et patitur aliud mali nibil. Non enim Sacas ci, credo, uinum fandit, Mater autem inquit: Q uid tandem fili adcó Sacam oppugtasfQ uoniam, inquit Cyrusipfe odio mi^ bi est quippe qui me fepe cupienté ad auum accurrere, probibet bomo fceleratifiümus, Veri te fuppliciter aue precor, damibi tris dies in Sacam imperium. Et Aflyages inquit; Quo pacto ei ümperitauerisi Cyrus autem re

14. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
fpondit: Stans ego, quemadmodum bic in aditu, cum uo» luerit ingrediad prandium, dicerem,nondum fieri poffe, ut prandio interfis: auus enim quibu[dam uiris dat opevam, Deinde cum ad coenam uenerit, dilurus fün,quód duus lauatur.Cum ueró magno uefcendi defiderio affice retur, dicerem, auum effe apud mulieres. Tandem aliquando ita ego bunc protrabtrem, ficuti ipfe me ab auo arcendo protrabit. Tot inter cornandi relaxationes ani morum eis prabebat Cyrus.Interdiu uero fi quare fenti rct, uel auum uel auunculum indigere, ad id officij omties anteuertebat, Q uicquid enim Cyrus gratificari ijs poffet, quamlibe ntifsimé obibat, At cum Mandanc rcditum pararet ad uirum, rogabat cam A fLyages, Cyrum dpud fe linqueret. que uelle quidem,refpondit, onibus inrebus patri morem gerereuerü putare effe factu difficlleinuitum puerum dimittere, Hic A fp«ges. ait«d Cy rum:O filift apud me manferis,omnium primum aditus adme tui, nulla Sace facultas erit, fed pote[las omnis in te futura efl: babeboq; tibi gratias, quanto fepiusadme ieris. Dein cy equis meis c7 alijs utéris, quot uolueris, Et aum abire inflitueris, babiturus es quofcunq; libucrit abeunti tibi, Preterea incedes quam uiam ipfe delcgeris pro cane mediocritate ex fententia tua. Wnfuper tbido €7 que nunc in bortis fere funt, ex alias omne genus €olligam, quas cumprimum equitare didiceris, infe: quéris»proflernesd; C7 fagittando cx iaculando,ut utri magni. Prebeboq; tibi pueros collufores,ez alia omnia con fequéris. que uelle te dixeris. Haec Astyages ubidixifferum mater interrogabat,utrum ucllet, manere ne «n abire? Hic autem nibil eunctatur, fed quamcelerrimé [cuclle

LIBER PRIMVS, 15
fe uclle matiere refpondit. Rurfus; interrogatus à ma tre, quam obrem; dixifJe fertur, Quoniam domi,o ma* ter, fum,€7 uideor e fJe equalibus fuperior iaculando fagittandoq;: bic autem noui me efle equalibus meis equitando inferioré:que quidemves mibi mater ef permolefla.Q uod fi me bic reliqueris, equitationemq; didiceroycum in Perfis faero, facile avbitror me illis omtibus fore fuperiorem,qui pedestri preflant. Cum terà uenero bucad Medos,enitar(quia faclus iam facro bonorum equitum optimus) auo duxi lium ferre, At iuslitiam,inquit mater,o n li, qui difces, cim mmagjfri tui fint in Perfis? Refponditá; Cyrus: Verum bec cgo máter examuffam calleo.Q 1 id tibi cognitum dft? mpi mater.Q uoniam meusmagifte T, inq uite pn inde atq: frm o ptimé tenente conr fttit alij isiudicem. Atquiol unin qua dam lite uerberibus cefus[i m, utpote qui minus recté iudicari. Erat autem caufa buiufmodi:| Puer magnus Yudicia Cyii, corporc, cui parua effet tutiica, alterum paruum pueri quitunicam baberet ma gnam exuerat. fad; illum tuti ca induerat,illius tuttica fe induto.Ego igitur borum cau faaudita, iudicaui eff Je RESINA ut aptam uterque baberet tunicam. aque bac in ve magister me percufiit,inquiens: Side conuenicntia efJem iudex,ita iudicárc oporterc:cum ueró iudicandum fuevit,utrius fit tunica, boc ita confiderandum effe: Que po[Jefiio est u$la? utrum babere is debet, qui ui tunicam abstulit, an bic pofsidere, qui uel fccit, uel emit? quoniam id. etait, iustum,quod legitimum fit: quod ueró fit contra legem, ideft uiolentum. Quare fecundum legem iubebat femper ferendam efe à iudice fententiam, Va igitur cgo

16 vaater iuya omnino diligenter calleo. Quod fi quid mibi fortaffe defüerit, neus bic auus me docebit. At ton cadem filiinquit Mandane,iura conueniat«y apud auum ez inter Perfas.Nam bic auus tuus ex Medorum omnis babet in pote[late fua; at in Perfis equalitaten feruave iuflum ducitur. Tuusd; pater primum conftituta facit, que facit reipublice.Conftituta etia accipit.Eflq; ci modus on libido fed lex. Caue igitur, te uerberibus cefus percas cm domum veuerteris, fl uenias accepta ab boc vei tyrannice,pro regie rei difciplina. Nam in tyrannide decoritexiftimatur plus babere quàm omnes. At patcr tun inquit, 0 mater, peritior est, docent minus quàm plus babere. An minus forta[Je uides eum docuiffe Medos omnis minus babere,quám fefe? E[lo igitur bot0 animo. Pater eum tuus neq; alium quenc quam, teque meitaedoctum al» fe dimittet, ut fini babend ofuperior. Cum talia Cyrus confidentius loqueretur, ad. postremum abiuit mater, cum ij relictus apud auum educarctur, celeritcra comifcebatur mad à familiarcm confuetudinem. Q1 adiens,liquidoq; ofendensco ortu à. fe filios p lurimum di ligi, fibi eucftigio reddebat affectos, ut qui indolem admiraventur. Itaquc fi qua ue mt inre Icio uti vegis,bi filio iubebant,rogarent Cyrum,id fibi ut perficeret. At Cyvusrogatu puerorü, ut erat y bumanus c9" bonoris ap petensplurimi faciebat petita tranfigere, AfLyages uevà ft quid e[fet rogatus à Cyro, aducrfari nom poterat, quin ci morem gereret, Etenim auiin egrotatione, qua olim correptus est, reliquit nunquam, neque flere unquam deflitit, fed onmibus clarum reddidit fe de aui obituta
XENOPH, DE PAEDIA CYRI
"1

LIBER PRIMVS., 17
tu maiorem in modum pertimefcere, Nanq; fi quid no(ly Aftyagi opus efJet, Cyrus fentiebat primus, c2: omnium impigerrimus exiliebat minislraturus, quod auo gratum fore cenferet,C uibus rebus fibi Aftyagen omniio deuinxerat, Et erat fortafe Cyrus aliquanto loqua" cior, idq; tum ob difciplinam, quod cogeretur àmagiflroseg rationem reddere corum que facicbat, ez abalijs accipere cum caufam audiret: tum etiam quod ob difcendi fludium eo: multa ipfe femper à pre[entibus vequirebat,ut baberent, ez quecunq; per alios quefita ef^ fent; ob dexteritate ingenij celeriter refpondcbat.Q uave ex bifce omnibus multusci fermo corflabatur. Sed quemadmodnm bi iuuencs;qui corporibus fupra etatem quanquam adoleuerunt, ostendunt tamen iuucnile quid dam,id quod annorü paucitate arguit: ita ex Cyri mul^ tiloquio non audacia promebatur, fed fimplicitas que dam atq; lenitas:quó fiebat,ut quis cuperet plura ctiam eum dicentem audire, quàm tacenti ade[Je. Vt auté produxit eum tempus cum magnitudine corporis ad pubcr tatem,tum eg oratione utebatur breuiore,c7 uoce fedatiore: ac pudore adeo afficiebatur, ut etiam evubefceret, cum in feniores incideret. Nec eandem babebat petulantem adulationem eque ingerendi fe omnibus, Ytaq; crat iravemifiior, c7 in congrefoibus gratus admodum ac iucundus, Etenim que fepenumero equales inuicem decertant, non ad ca focios prouocabat, que norat melius fetenere: fed in quibus certó fcivet fefe effe inferiorem, ab ijs initium faciebat, futurum inquiens,ut melius quàm bi faceret. Quare incipiebat uel in equos proftlire, ucl f«gittare, ucliaculari ab equis, cum nondum bene equa B

48 XENOPH, DE PAEDIA CYRI infideret:cumq; uinceretur ipfc plurimum ridcbat de feipfo. Verum ubi non detrectat id agere, quo fupera&us forct, fcd codem reuolutus tentat idem rurfus melius facere, breui có peruenit, ut eque atq; equales equesirem[ciret: breui ctiam ob rei fludium 1llis fuperior factus eft: breui quoque in bortis que feruabantur feras confumpfit tn[equens, feriens, interimens, adeo ut Ajbyages nequirct ei beslias colligere. Quare Cyrus ubi fafifj Fauum non po[fe, quamuis uellet, multas fibi uiwas prabere feras, ait: O aue, quid eft opus ut. labores in bestijs querendis? Sime in uenationem emiferis unácum auunculo, facile putabo ftras omnis quás uidero,aliàte mibi. Cum ucbeméter autem cuperet cxire in uetationenmynon itidem ut cim ejfet puer, rogare auum blandius poterat, fed uerccundius adibat:«y que Sace antea uitio dabat, quod no fe ire ad au fineret,ipfe iam fibi faclus est Sacas. Non enim adibat, nifi uideret effe tempefliuum, SacamQ; rogabat, omnino[ibi fignificarct, quando forct introéundi tempus,» quando tempefliuum non ejfet. Quare c7 Sce c7 alijs omnibus erat is iam chariffümus. V bi igitur nouit Aftyages Cyvumma gna teneri cupiditate in uenationem egrediendi, emittit eum unà cum auumculo, datis etiam unà cuflodibus quibufdim equitibus fenioribus, qui eum tum à locorii diffcultatibus, ium à[ylueflribus feris cuftodirent,fi quee ap paruifJent. Cyrus igitur prompte eos, qui fe fequebantur,interrogabat, que fere proxime adcundee non fint, € que fidenter infequende.Bi autem dicebant, permul tos cum urfis cC apris ez leonibus«7 pardalibus congrejJos, effe interemptos; ceruas qz capreas, cz lue" [tris

LIBER PRIMVS, 19
firis oues, ev aflnos etiam[yluestris effe intocuos, Addcbant boc preterea, nibilo e[Je minus locorum difficultates obferuandas quám bestias: iam enim plures fi^ mul cum ipfis equis predpites corruifJe. Que quidem omnia Cyrus firenué difcebat. Sed ubi ceruam uidiffet exilientem, omnium que audicrat oblitus, eam iní jcquebatur, aliud nib hil afpiciens, qua un quo fügeret, cim cius equus profiliens caditin genua, c7 illi li prcpé collum enodauit, quin. Cyrus uix equo fe c continuit. Surgente dutem equo ut uenit in campum, ceruam iaculo profernitrem fane puldhvam ac magnam. Cyrus igitur plu rimum letabatur. At custodes adequitantes conuicio eum appetebant, dicentes, quantum in periculum deuenijfct;fubdiderantq; eum fe ad auum delaturos. aq; Cy vus cquo dej. fcendit, Jlabatq;, atq; his auditis tristis erat;
fedubi clamorem[enfi iffet, in equum tanquam binpb. t^ tus refüliit, uidensq; aprum ex aduerfo tendentem, ei obuius equum agit, laculoq; contorto aprum vectifsimé in fronté ferit ac detinet. Hic etiam iam auunculus uia audacia,couicio Cyrum afficit, qui eum quamuis obiurgan tem, orabat tamen, ut bas feras omnis quas cepi[Jct, fineret portare fe,atq; auo darc. Sed auunculus fertur dixiffe: At auus fite bafceinfecutum fenferit, non te modó acerrime increpabi,[ed etia me, qui te id facere permiferim.C uinimofi libueritinquit Cyrus,meipfum uer beret,ubi bas ego dedero.Et tu quoq;,ait,auuticule crue cia me ut libetmodo mibi boc gratificeris. Ac Cyaxares tandem inquit: Facito ut uis, t enim ut uideris boc fané dic geris in nos imperium.lta igitur Cyrus portatis feris €7 dabat cas auo,q3 illi fe uenatii illas dictpat; Ei iacula
B 2

20 XENOPH, DE PAEDIA CYRI quidem minime monftrabat, fed ea cruore illita illic po^ fuerat,ubiab auo ufum i iriarbitrabatur. At Aslyages: Nun, inquit, uerum, o fili? accipio equidem libenter quecunq; abs te dantur:[ed nililo borum egeo,quó ipfe pericliteris. Et Cyrus inquit: Siigitur tu non cges, oro te aue,ut bas feras des mibi in meos equalis distribuendas. Cui Aflyages refpondit: Accipe fili bas feras, ea aliud quodcunq; libuerit, c7 diflribue pro tua uoluntate. Q uibus Cyrus acceptis, eas diftribuebat inter pueros, fimulq qd dicebat: O pueri,ut certe migabamur,quam do bortor um fà rds ucnabamur? Nam id mibi fo ule ui detur, quemadmodum fi quis ligata animalia uenaretur. Primi enim erant paruo inloco, deinde tenues €7[cabide, c7 alia carum clauda erat, alia manca. Sed que in montibus beflie funt c7 pratis, ut funt pulcbrae? ut funt magnetut pingues apparebant? Atq; cerue quidei tanquam uolucres faltu tollebantur ad coclum:apri uero, ut uiri fortes traduntur, ferebantur aduerft, quovum tanta est latitudo,ut ab bis ilus aberrare nequeat. Pulcbriores profecto bie mibi fere uidentur uclmortue,quám uiue llle munimine bortorum muroq; occlufe. Num, inquit, permitterent uos parentes uenatun irctEt facile quidem,illi refpondebant, fi fi Afbyagesiu[feit. Quis igitur ueftrüm, inquit Cyrus fit apud Aflyagen internuncuustQ uis enim, dixere,te alius per(uadere melius poterit? At ego mediusfidius qui bomo factus fim, nefcio: ned; enim facere pojJum uerbum, neq; refpicere ad auum iam ex equo. Q uod fi tantum creuero, uereor ne fecors quifpiam reddar cz fatuus. Cun puellus effcm, uidcbar in loquendo acerrimus, Ad quod dicebant puer

LIBER PRIMVS. 21
pueri: Male babere negocium dicis, fine tostra quidem caufaubi quid opus fuerit pofsis agere, fed alium quen quamid nosrogarc oporteat quod in te fit. Que Cyrus audiens,animtangebatur, atq; abiens cum filentio,[eqs ipe ad audendum bortatus, ad auum ingrejJus cst, me" ditatus qu« illi fine ulla prorfus molestia loqueretur, perficeretq; co fibi e pueris que vogabant. Hoc igitur eius fuit initium: Dicjinquit,mihi o auc, fi quis e famulis tuis aufagerit, cz eum poflea ceperis, qui co ute» vis? Qui dliter,inquitquam ut eum uinQtum cogam ope ris exerceri? Quód fiultró ad te reuerterit, quomodo fa cies? Quid, inquit, aliud quàm ut uerberibus cefo, ne bociterum faciat, utar ut antea? Tempus tibi fuerit, inquit Cyrus, parare quó me uerbercs, quoniam flatui áte fügam fücere, equales capiens ad uenandum. Atque, inquit Afbages, pulcbré abs te factum est quód predixeris:extrin(ecus ne mouearis, tibi caue. Pulchr cf enim fi carnicularum gratia, filie Mandanze filium perdidero. Quibus auditis parult auo Cyrus, ac man fit. Cum; triftis c» mocslus efJet, tacitus degebat. Afbages uerà ubi cum nouit uebementius triflari, uclletq; ci vem gratam facere, educit ad ucnationé c7 pedites multos C7 equites, congregatis etiam pueris. Cumq; in cam peflrem vegionem feras compulifJct, magnam fecit uenationem. Atq; ipfe regio more prefens uctabat quenquam beftias ferire, priufquam Cyrus feriendo expleretur. At Cyrus impedire alios tton fincbat; fed fl uis aue, inquit libenter me uenari, permitte meos equales omnis cy inequi c certare ut quifq; pofott quamopti^ m.Hic igitur Afby4ges permittit, flansq; eos fpcctabat, b 3

22 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
qui ey emularentur in beflias c7 contenderent, cz infe querentu, iacularenturq;. Ac Cyro quidem delectabatur, quód pre uoluptate flere non poffet,(cd tanquam generofus catulus circuiret cum propinquabat fere, ez quenq; nominatim uocans bortaretur. V idensq; Cyrum dcridere alium,eo alium fentiens laudare ,ac nemini inuidere,plurimum gaudebat, Abijt domum Aflyages beflias plurimas fecum babens:ceterum uenatione eft adeo tum delatus, ut femper cum per ociii liceret, unà cum Cro egrederetur, aliosq; quamplurimos pueros Cyri
gratia afTumeret. Cyrusigitur plurimi temporis ita egit, fefe omnibus uoluptatis boni d; cuiufquam, nullius autem improbitatis autorem preflans. Cum ueró quintum fextimuc ac decimum ageret etatis anmiiregis Afforiorum filius uxorem ducturus cupiuit etiam ipfe per idem temporis uenart, Audiés igitur in ijs locis, que Affprios Medosq; dirimunt, feras efJe permultas, quoniam ccfatum elTet ab illarum ucnatione propter bellum, cupiditate affe lus eft eo excundi. C uà igitur tutius uenaretur, c7 equites pluris afJumpfit c7 fcutatos, qui feras expellerent ex a[perioribus[yluis in locos cultos atq; fpaciofos. Sed poffeaquam co uenit, ubi ijs crant c«ftella €7[latio,bic ceenatus efl, quo po[tridie mane uenaretur, Vbi uerà tempus uefpertini iam e[Jet,aduenerüt ex urbe, qui priori(lationt fuccederent c7 equites c7 pedites, Is igitur arbitratus cft multi ade[Je exercitunt, cum due flationes fimul effent, c fecum ipfe permultos adduxiffct cquites ac pedites:itaq; confilium cepit, optimum fa€t cffe, ut predam ageret ex Medorum folo, ita vatus €7 opus ucnationis clarius uifum iri, ez uiclimarum copiam

LIBER PRIMV S. 23
piam fore maximam. Mane igitur furgens ita agebat aginen.Pedites liquit frequentis intra fineszipfe ucro cuim equitatu immittens uerfus Medorum caftzlla,bic mane bat,optinos fecun babens atq; plurimos equites,e prae fidiarij Medorum milites po[Jent adue fus palantes fuos auxilium f&rre.doneos ueró dimifit per tribus,aliosalió difcurrentis:iubebatq; ut facta preda, prout quis incide ret, ad fefe equitarent: c7 bi quidem bec agebant. Sed ubiincrebuifJet apud A flyagen in agro fuo ejfe bostes, ipfe cum[uis auxilium tulit ad confinia: idemq; fcit filius fimul cm prefenti equitatu, dlijsq; omnibus ut ipfi quoq; auxilio efJent, fignificat. Vbi autem uidi[Jet Affyrios magna bominum multitudine inftructos,cz equites quictcm agere, fiterunt etiam Medi. Cyrus tero in^ tuitus totis uiibus alios auxilium ferre, ipfe quoq; auxiliator accedit tum primum indutus arma, cum ne id quidem ejfet unquam fufpicatus, ufqueadeo avmari ijs cupiebat. Ea enim arma que ab auo funt facta, ey perpulchraerant,er aptiffima cius corpori.lt4 ergo arma» tus equo ddaClus el. Quod uidens Asbyages, non potuit no mirari cuius iuffi uenifJet,ciq; tamen dicebat,iuxta fc utmaneret. At Cyrus cum uidifJct multos aduerfos equites,rogabat: Num hi auc,inquiens,bofles funt,qui flint cum equis adeo quicté? Hostes, inquit Asbyages. An etiam illi aitqui equitant? Ili quoq; refpondit. Paperu dito aue: ueruntamen qo afpectu ignaul, cz fuper equuleos ignauosves noftras abigunt:itaque opus e&t, ut ex noftris aliqui aduerfus eos immittantur. At
non afpicis, inquit, à fili, quantus equitum globus ftat
cum equis inftvactus? qui fi aduerfus illos nos agamur,
B 4

24. XENOPH, 9E PAEDIA CYRI rurfus nos intercludent. Neq; adbuc nobis ad(unt copie. Verüm fi tu manferis,inquit Cyrus, cy auxilium ferentis exceperis, metuent bi,neq; fe mouebunt: quiautem predam agunt, cum uiderint aliquos in fe impetus facientis, eam dimittent. Vifus eft Cyrus Afbiagi aliquid dicere, finula; admiratus uim acrimoniamq; ingcnij,iubct Cyaxari filio, ut accepta equitum manu cos inuadat, qui predam agunt. Ego autem in bos ferar, ft adwerjus te moueantur. Iq; nos cogentur ob[eruare, Ita ergo Cyaxares acceptis equis uirisq; robuftifeimis in boflesagitur: quos Cyrus moueriut uidit, ip[aetiam motus fefe primus celeriter ducem praestitit: quem c: Cyaxaresfequebatur, c7 alij quoq;. Eos autem propinquantis ut uidere, qui predabantur, continuó dimiftis rebus wertuntur in fugam, Cyri autem milites cos intercludentes, quofcunq; afJequerentur continuo fericbant, Cyvusq; in primis, eosq; post terga pertinacius in fequentes quotquot dilapft funt, coepere nonnullos, Et quemadmodum generofüts canis ob ruditatem temeré Jertur aduer[us aprum,ita etiam Cyrus ferebatur, nil aliud uidens quàm captum percutere, atq; aliud prouidens nibil. At boflesut uidere fuos laborantis, promoucre globum, quà infequentis auerterent, cum cos intucrentur progredi. Cyrus autem nibilo remifsiorquinimo auunculum pre gaudio cobortans infcquebatur bofles,€osqs acriter premens uebementem fügam fücere cogebat, Ac Cyaxares quidem fequebatur ob patris fortaftis uerccundian,«tq; alij quoq; fequebantur, c erant ad fi gandumli tune etiam alacriores, quamuis effent bofüibus non admodum pares uiribus, At Aftyaocs ut uidit bos

LIBER PRIMV,. 2$
bos temere infequi, bofles autem frequentis inftructosq; occurrere, filio atq; Cyro metuens nie ipfi imparati in illos p: ratos incidentes quicquam aducrfi t paterentur, ad uerfus bofles continuó agcbat exercitum. Sed illi vuv[us " Medos uiderent promoucri,intendentes alij tragulas, alij alij fagittas, conflitere, perinde atq; cos progredi probibituri,cüm ad iaclum fagitte uentum foret, ut fepenu mero facere confuerunt. Cum enim prope e[Jent, bucufq; fe inuicem adoriebantur,cz uclitationibus perfepe dd ue[peram ufq; certabant, Scd ubi uiderunt Af]rij ev fuos fugavecipere fe ad exercitum, cy Cyri milites ferri frequentis aduerfus cose Aflyagen cum equitibus ian adefJe intra iactum fagitte, indinata acie uertuntur in figam. Medi uerà inde fcilicet totis uiribus infequentes, permultos fecere captiuos: quosq; caperent, 7" equos feriebant«7 uiros,cadentis ueró interimebant. Nec fletere prius, quàm ad A(Jyriorum peditatum perucntum e[Jct. Bic ueriti,nte infidie alique fubefent,fubfüiterunt. Hinc igitur reduxit exercitum Aflyages, equeftri Letus uictoria, tec obiurgandi Cyri rationem babens, quem qz eius operis autorem[ciret,ey audentia furentem no[fct.Etenim ceteris abeuntibus domum, folus omnium illetum aliud nibil quàm interemptos obequitans[pectabat:ac uix eum qui buicvei pre fecti erant abflrabentes, ad Aflyagen adduxerunt: quos ille multo ante fe premifit, quoniam aui faciem intueretur in. fe f[pe&tando turbatam, Hcigitur gerebantur in Medis, Et cum alij omnes Cyrum babebant inore,e7 oratione, cy carmini bus, tum, Aflyages quem antea bonorabat, tum maxi^ mo[hupore profequebatur, At Cyri pater Camby[cs bis B;

26 XENOPMX. DE PAEDIA CYRI
«uditis letabatur.Scd ubi accepi[Jet iam ves uiro dignas
&b eogeri, illum ad fereuocauit, quo patria inflituta difeendo abfolueret. Hic Cyrus dixiffe traditur, fibi[Je
abeundum, ne quid pater molefte ferret, ac ciuitas uitio
fibidaret. Vtaq; Aflyagi uifum est necefJarium, ut eum
remitteret. Q uare datis el equis, quos ipfi capere libuiffct;cum alio multo apparatu,ab fe dimifitzidq; tum quia
illum char ifpmum baberet, tum etiam quia magnam in
co fpem reponeret, ut qui uir[atis füturus effet qui c
prodejJet amicis,«7 malefaceret inimicis. Cyrum autem
abeunté omnes in equis deducebant, ey pueri, ey equa
les, c7 uiri, c2 fenes, e» Afbyages etiam ipfe. Ferunt;
fiiffe neminem, qui fine lachrymis reuerteretur. Et ipfe
etiá Cyrus dicitur multis cum lachrymis decefif]e. Q ui
cum dona plurima diflribuiffet inter equales, quibu do
natus fuerat ab Afbyage, dediJeta; ad poftremà exutus
fiolam medicam cuidam, buncfignifica.s fibi effe charum eg periucundum, ed illi cum accepilfent admififfentq;, detulerunt ad Aflyagen. Que A fbyages accepta
vuv[us mifit ad Cyrum, At ca Cyrus iterum mifit ad Medos, dices: O aue, fl uis mevur[us audacter ad te ive, fine
bec eos babere, quibus data à me funt. Quibus Afbyages auditis, Cyri uoluntati eft obfecutus, Quod fl amatorij fermonis mentio eft faciunda, dicitur in Cyri abiCogratos ofcu tione, cum fe inuicem feiungerent, cognatos per ofculari, lex Perfa-. lum oviscumab fefe amifi[fe lege Perfarum. Etenim boc van, etiam tempore id faciunt Pere, Medus autem quidam, qui ey boneflus ualde cy bonus uir effet, diu in fhupoyem adductis est ob Cyri forme prajIantiam. Bic cum
tderet cognatos lum o[culantis, ip[c[ubfütit, V bi uero alij

|
LIBER PRIM.VS$, 27 rà alij abierunt, Cyrum adijt,atque ait: Me folum ex co gnatis Cyre ignoras? Cui ref[bondit Cyrus: Num etiam tu cognatus cs? Max ime, inq iit, Propterea, inquit Cyrusme intucrissNat"fa pe nubi boc facere uifus es. Adireenim te, injrit cun ufq; uellem, per deos immortalis me pudebat. At nullo, inquit Cyrus, te pudore teneri oportebat, cm effes necefJarius: fimul; adeuntem. ofculatus ct. Et Medus post acceptum ofcilm que fife dicitur, num etiam inter Per(as bec effet confuetudo cognatos ofculandi. Maxime, inquit, ubi aut poft curviculum temporis fe inuicem uideant, aut aliquó ab inui gem eant, Hora effet admodum, inquit Medus, ofculandi mei vur[us, lam enim, ut uides, abeo. Et Cyrus eum ofculatus ab fe dimittit. Qui cim abiffet, ac nondum multum percgifJet itineris, iteriy uenit fudanti equo. Et Cyrus bunc intuitus, Num, ait, corum aliquid es oblitus, qu« dicere mibi uclles? Non equidem vefpondit, fed ueni post curriculum temporis. Cui Cyrus inquit: At me^ diusfidius breue 0 cognate. Q uod breue, Medus vefpondit? Anignoras Cyre, quod quantulum etiam temporis oculos moueo, mibi uidetur efJe permultum, quód tum te talem n9 afpicio? Atq; bic Corus ex prioribus acbrymís primum rifit it,«7 abeunti illi, Confide, inquit, nam post parum temporis uobis adero. Vtaq; tibi fi uolueris,
a[picere. me licebit uel fixis oculis. Cyrus igitur cum ita abi[Jet, in Perfis traditur annum ctiam cgi]]e inter pueros,qui primi caullis eum appet tcbant, aq redifJet edoctus in Medis uoluptuof fe uiuere, Sed ubi uiderent eum quemadmodum ipfos cy comedente[uasáter c7 bibenté cg in fcflo die fl quádo epulatio fieret, de portione

28 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
etiam fua alijs danté potius quam quód ipfc egeret, eum fentirétzad becalijs quoq; in rebus omnibus eundem ji bi preslare cognofcerent, bic vur[us eum equales ucyebantur. Quum banc uero pueritie difciplinam abfoluiffct, ey pubertatem iam e[fet ingveJus, inter puberes item uifus esl tenere principatum, tum ea exercens,que par foret, ez tolerans que oporteret,«y reuerentia utensin fenioris,c magiftratibus parens. Temporis autem progre[Ju moritur in- Medis Adlyages,(y: Craxares Aslyagis filius, fraterq; Mandanes regnum Medo; rum pofsidebat. Atrex A. T re Syris omnibus fubiugatis, natione fane maxima,eg Arabumvege in dedi-. tionem acto,ac fubditis iam Hyrcanis, Baclrianis q; obfefis.cum arbitraretur, fi Medos fcciffet imbecillos, fa turumut finitimis omnibus facile imperaret, cum bec natio uideretur finitimorum omnium ualidiffima: mittit c7 ad fubditos fuos omnis,«y ad regem Lydorum Crocfum,«7: ad regem Cappadocum, cz.«d Pbrygas utrofq;,ez ad Papblagonas cy Yndos,ey ad Caras c7 Ci licas, tum apud eos infimulans Medos ac Per[as, tum etiam dicens bafce gentes e magnas effe, eo ualidas, €7 ad idem confenticntis, c mutuis inter fefe matrimo rijs coniunctas, atq; in utum conuenientis: periclitarid; nifi liquis eos anteuertés debilitavit,ut fingulas adorti nationes in feruituté agant. Quare bis uerbis alij per[uaft, alij muneribus ac pecunijs inducli, quibus ille plurimum abundabat, facicbant cum illo focietaté. At Cyaxares A^ fbagis filius cum accepiffet e infidias corum e appa vatum aduerfus fefe, tum ipfe cotinuó omnia parabat có £rà, que poterat, tum mittebat inPer[us«y ad rempub;
(7 ad

LIBER PRIMVS, 29
ez ad Cambyfen, qui c fororem baberet uxorem, e regnaret in Perfis: mittebat etiam ad Cyrum,eum rogas operam daret, ut fl quos milites republica Perfarum in auxilium fibi mitteret, corà ipfe iret imperator.lam cnim Cyrus impletis annis decem inter puberes, crat i perfecte etatis uiris. Itaigitur cum rem Cyrus approbafJet, feniores confultantes exercitus legunt eum impe ratorem, qui mittebatur in Medos, Ad baci dederunt, ut ducentos ex ijslegeret, quiab bonoris«qualitate bo motimi uocantur: quibus item figillatim dederüt electio nem quaternorü uirorum,«7 borum quoq; bomotimorun. Acfiunt bi quidem mille. quibus etiam fingulatim conflitucrunt electionem expopulo Perfarum denorum fcutatorum, c7 fanditorü denoric, ac fagittariori itena denorum. Etita faerc fagittarij decem millia, c7 fcutati decem millia, c7 fünditores quoq; decem millia. Peter bos autem erant ij mille bomotimi, Tantus igitur exerci tus Cyro datus eft. Sed electus eft, fimulac initium fecit prinum à dijs immortalibus, fatzd; per id temporis litatione,legit ducétos illos: qui i ubi etia ipfi fi gill atim quaternos legifJent, eos couocauit C7 bec tum prinim apud eos ita locutus efl:Ego uos legii uiri amicifimi, no propterea quod mutic de uobis primum periculum fece rim fed quoniam uiderim ab u[q; pueris, que ciuitas ad bone[latem conftituit, hifce nos alacriter operam dare: que auté ducit turpia, ab bis omnino abflinere. Quoric autem gratia cg ipfeno inuitus in boc fum imperii cort slitutusCy uos rogati, uolo bec uobis non e[Je obfcura. Cogitau equidem maiores noftros nibilo füi[Je nobis de teriores, Exercuerunt enimilli quoq; afsidué; que uirtus tis ducutt
Honotini,
Concio Cyri,

g0 XENOPH, DB PAEDIA CYRI
tis ducuntur opera, Quod autem bonum uiri buiufmcdi ucl reipub. Perfarum, uel fibijpfis addiderint, uidereid nequeo. Atquinulli uirtuti, ut mea fert tibus datur opera, quo nt ibilo plus babeant uiri probid improbi: fed e» biquiaprefentibus alf it uolupt bus noni id agunt,ut Letentur nunquam, led ul continentiam multo maiore in poflerum tevapus letitia affici: itur: e biqui dicendo[ludent ceteris antec venü bocexercent, ut à bene dicendo nunquam fed quod exiflimant bac orationis prestantia dum veddunt bomines pevíuafos, fore,ut ey multa c7 maga bonaipfi confequantur, Et item bi qui b afce bellicas res ex ercent, non boc laborant ut à prelijs nunquam wacent, fed quia putant etiam bi, fi rerum bellicar un gloria excelluerint, futurum ut multas opes, mu tam fel icitatem, maximos; bonores,e7 fibicomparét e reipub. Quod fi qui uerfati bellicis in rebus prius quam| fructum ab bis quenquam perceperint, feneQtute redditos fe uidcre pa tiantur imbecillos, fimile bi mibi uidentur pati, uh 4 quis bonus agricola e[Je fluduerit«7 bcne ferendo c» be ne inferendo,cum de bis fructus capiundus eft, eum non conuebat, fed finat vuv[um bumi defluere. Aut fi quis in ludo per multum fefe ad laborem exercuerit, e» dignus uictoria defecerit ad calcem, neq; bic uidetur mibi nó effcire emetieaccufandus. A Ene uiri amiciffimi bec nos patiamu Y, cauendum elL. Sed quon iam cott)[cij gni furius, quod ab uf[q; pueris vebus boneftis bonisq; fluduimus, camus adi ierfus boftes, quo fegoen Ytó mos,rudis efJe imperitosq; bellandi ac plane inutilis. Nec enim bi boni bellatores funt, pun(adi funt c7 14 cilandi
opinio,ab bomifio. quà ad

LIBER PRIMVS, 31
culandi equitandid; periti, ibi tamen relaxentur,ubi laborandum fuerit, funt enim rudes quod ad labores attinet. Ncque bi, qui uigilandum cum fit, uigilare ne^ queuttt, funtà 4; bi rudes, quod ad fomnum attinct, Nec item bi, qui quamuis bec prestare po[Jent, tamen quoniam neque amicis, neque boftibus uti nouerunt, magnarum difciplinarum non obfcure indocti funt. At uos eque nocte pofitis atq; alij uti die: labores uero iucunde uite duces exiftimatis: funem babetis pro obfonio: aque potum fertis facilius quám leones, Et quam onnium pulcberrimam maxime; ciuilem po[Jefsionem in animos imporiafüis, laude magis quàm alijs rebus omnibis: gaudetis. At laudis amatores neceffe eft buiufce rei gratia ca fibicomparare, quorum caufa laudentur, ob
eamd; ent on minem laborem,omne periculum quamliben tifsime fubire. Q ud fi bec de uobis loquens aliter fentio, meip[um fallo. Nam quod minusbuiufmodi per uos eueniet, ada erfus me erratum uenturum ft. Verum tum ob peritiam atque beneuolentiam in me ueftram, tum ob boflium infcitiam credo fore, ut me be fpesoptim«e baud falfum babeant. Maque bona cum fiducia iter capiamus, quoniam liquido iam patet nequaquam nos per iniuriam appetere aliena, Nunc enim bostes ueniunt autores inferende iniurie, Nos uero amici in auxilium uocant, Q nid igitur est aut iuflius quàm propulfare iniuriam, aut pulchrius quàm amicis[uccurrere? Atqui uosillius etiam vci gratia fidere opinor, quod baud «d bellum egrediar per negleclumrerü diuinarit. Nam quide me plura cognofcitis, illud minime ignoratis, me tion folum in magnis rebus,[cd etiam in paruis fcmper à

$32 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
dijs immortalibus initium facere, Ad poffremum inquit: Quid eft amplius dicendum? Ledlis uos afJumptisq; uivis fortiftimis,paratisq; rebus alijs,ite in Medos.Ego autem me iterum ad patrem vefero, quo res bostilis quamcelerrime edoclus, ca parem omnia que ufui funt, ut quamoptimé cum diuina ope belligeremus, Et bi quia dem becgerebant, Cyrus autem domum reuerfus, prccatusq; V eflam patriam,atq; Youem patrii alios; deos, pergebat ad exercitum,cumq; pater uná deducebat. Scd poftcaquam edis egrefi. funt, dicuntur fülgura ci atq; tonitrua dextera[Je facfa. Q ue ubiapparuifJent,nullo preterea utentes alio augurio iter facicbant, quódfigta dei optimi maximi nibil aliud portenderent, Proccdenti autem Cyro,pater buitfitiodi fermoné facere eft 4gveffuso fili mibi charifime, quod dij immortales te mittkt propitij acmites, cz in facrificijs manifcflum efL ev in fignis cocleflibus,id quod ip) c etiam nofli. Nam rerum ba vum ego tibi doctrinam de induftria tradidi, quó notalijs interpretibus mentes deorum calleres, fed tpfe cogno feres eo: uidens eo audiens, que uidenda audiendaq; funt, neq; augures peteres, fi uclint te decipere, dicentes alia quàm dij ipfi fignificét:neq; rurfus ubi carcas augu ve ambigeres, quid tibi diuinis fignis portendatur, fed co gno[cens per diunationé deorum confulta,ipfis obtemperares. Atq; Cyrus inquit:O pater,quo dij non aduerft conulere nobis uelint, pro uiribus diligentiam adbibebo,ut mones, Memini cnim ex te olim audifJe, itidem à Pi? didun, dijsillum magis exorare, quod uelit, quemadmodum etiam ab bominibus, qui nócum in difficultatibus fuerit, tum a[Jentetur,fed qui rebus fecundis utitur,tum reminifca

Re MMERIM
LIBER PRIMVS. 33
hifcatur deorum: eg: amicorum dicebas eandem babendam e[Je diligentiam. Propterea, inquit,o fili,ob illos cul tus libentius uenis deos rogaturusita affectus, fperasqs faturum ut magis quacunq; rogaueris cofequare,quód tibi confcius fis nunquam corum cultui dcfai Je. Valde, inquit, 0 pater, ita fum affectus in deos, ut in amicifiimos mibi. Q uid enim fili, Cambyfes inquit, meminifli ne illa, que nobis olim uidebantur, felicioris effe bomines fi didicere que dij dederint, quàm fl eorü facvint infcij? «7 fLoperantur, efficeremagis, quàm fi faerint ocioji? c7 fi diligentiam adbibuerint, quam fi borum fuerint ne gligentes, degere po[Je fecuriussQy ui ergo tales fe prafTa rent,quales par efl,ita nobis uidebatur bona ijs petenda effe à dijs immortalibus. Va, inquit Cyrusmemini equi^ dem bec abs te audi[Je. Etenim necefJarió parendum cst orationi tue, Nam noui te dicere femper folitum, baud fas effe à dijs petere, neq; uictoriam eos equelri pugna, qui equitare no dídicifJent:neq; fagitte ignaros, fuperare illos fagutando, qui buiufmodi peritiam callent: neq; gubernandi imperitos optare nau falutem gubevnando:tieq; eos, qui frumentum no feuerint, fibi precari fru» mentü pulcherrimum nafci:neq; falutem petere,qua fibi in bello non cauerint: buiufmodi enim omnia dfe pre» ter diuina inflituta, Sed quioptant nefaffa, dicebas confentaneum e[Je bos eque à dijs optata tion confcqui,atq; ab bominibus non adipifci, quee illicita rogant. Sed illo» rum es ne oblitus cum ego ac tu commentaremur, fufficiens uiri opus atq; pulchrum e[Je, fi curare quis queat,
ut cy ipfe boneftus ac bonus onmino fit; resi; ad luctum necefJarias, tum ip[e, tum famuli babeant abundi;ez
c

34 XENOPH, DE PAEDIA CYRTY
cim magnum boc epus e[Jct? ita etiam fcire alijs pr«cffe bominibus, ut babituri fiit omnis rcs neccfJarias affatimeo ut futuri fintomnes,qualis op ortet,becnobis mi rabilc fane uidebatur. Va mediusfidius 0 pater, memini boc dixijJe tc: itaq; mibiquoq; uidebatur opus eJe maximum puld»re imperare, ac nunceadem mibi uidentur, aim ipfam imperandi munus mccum ipfe confidero. Equidem cum ad alios bomines oculos cóuertens ani mo uoluto,quales funt qui principatit obtineant, et qua les biqui fint nobifcum decertaturi, turpiftmum mibiut detur eiufmodi bomines formidare, minusq; libenter ijs obuiam ire in pugnant, quos ego, ut ab bijce amicis tto ftris incipiam, fentio exiflimare id effe opere precium, ut rex fubditis antecellat cete fumptu ac magnficentiayauri magnitudine, diuturniore fomno, ut; omnibus Principem fub- invebus minore degat cum labore quàm fubditi. At cgo ditos prafiare avbitror decere principem fubditis antcire, nondolo c7:
qua in re'aXi. ocio fed prouidentia e induftria. Veri quadam funt, mi deceat, inquit, fili, que ion erga bomines exerceri debent, fed circa res ipfas, quibus difficile et abüdare, Exempli gra
tia breui periturum imperium, ubi exercitus caruerit
conimeatu. Atqui bunc Cyaxares ipfe ait, 0 pater, prebiturum fefe noflris binc proficifcentibus omnibus. Vadise igitur,inquit,fili fidem babens bifce Cyaxares pecunijstCerté,inquit,o pater. Q uid, inquit,nofti quot pecunis ci funt? Non mebercule, inquit Cyrus, Veruntamen fidcm adbibes bis rebus incertis? Quod autem tibi
grandi pecunia opus erit,cy multa tibi boc tempore alia
impenfa nece[Jario faciunda efl,;id baud nofi? Noui equi
dem,uquit Cyrus, Sugitur eum,inquitmpenfa defcccrit,uci

LIBER PRIM YS, 3;
vit,uel ipfc etiam ultró mentiatur,quoimodo tibi exercitures babebunt? V idelicet nequaquam bene,Mdcirco,inquit,o pater,f ded tu redditum uides,4 me quoq; pre Jlri poffit, dum adbuc fum tiim pacato,expone. Interro g4, inquit, fili ecquis à te commeatus parari queat? A quo magis confentaneum eft fi fuppeditari commeatum, d ab eo,qui exercitui pr«fut? Tu uero binc agis tecum peditatum, quem fcio cum alio longé maiore non cómutares.Equitatum autem Medorum,quioptimu: eft focium habebis.C uam ergo finitimam gentem n0 exiflinzàs tibi gratificatura, c7 obfequendi uoluntate,eo metu paene? Que quidem tibi uná cum Cyaxare confideranda funt, quo nunquam deficiat wos aliquid nece]Jarium. Quin etian afJuefcendi gratia excogitandus eft pecuniarum redditus. Hoc infuper omni tiam maxime memineris, nua. quam e: expectandum effc, ut tum 1 cómeatu p. m"cs, dum ipfa caritudo te coégerit, fed cim maximé abundaucris,
tum ante indigentia illum truc. Etenim magis à quibus opus s fuerit, cum confequéris, cim non uifus füeris indigere. Neq; preterea à tuis militibus accufabere. M agis etiam ex bacte re alij uerebuntur. Ac fi quos tuis uiri^ bus uolueris uel bono afficere uel malo, obfequétioris es milites babiturus in rerum nece[Jariarum copia.Et oratione tum utéris magis ad per[uadendum appofita, cum maxim poteris demoftrare,te fatis effe qui et bene pof» fis,«y male facere. Verum Cyrus inquit: O pater, mi^ bi uideris bec omnia quamoptime dicerezcy item,quód que nicmilites accipient, eori mibi nemo[it gratiam habiturus, quippe qui norunt, quas obves cos Cyaxares focios accerfit: t7 quod ca praterea que quis accipiat,
C 2

36 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
tum fibi bonori ducluri funt, tum danti borum gratiam cofentanee plurimum babituri. Q ui autem uires babet, quibus potest tumijs amicis gratiam referre, qui de fe bene meruerint, tum de bis quos babet inimicos, operá dare ut ultionem fumat, bunc negligere pecunie redditum, putásne(inquit) vainus e[Je turpe, quam fi quis eg*
agros babeat, et ad eorum cultum operarios, deinde eos finat ob negligentiam effe inutilis? Quare ita de me tibi perfuade:munquam fore, ut resnecefoarias militibus mo liri negligam, neq; inter boftis, neq; inter amicos. Q uid enim,inquit, fili, memimIne que nobis olim nece[fario uidebantur non e[Je negligenda? Non enim merini,inquit Cyrus quando cgo fané ueni ad te argentum petitu rus,quod ei foluerem, qui dicebat fententiam reimilitaris mibi tradidifJe: ev tuid mibicum dedifJes, ita me fimul quodammodo interrogabas: Num fili in preceptis veimilitaris uir ifle,cui fers mercedem, ftat ullam etia mentionem de adminiflratione ci familiaris? Nibilo cer té minus rebus ad uictum nece[Jarijs eft opus militibus, q in dorto famulis. Sed ubi cgo tibi ueritatera loquens; vefpon difJem illum bac de re nibil omnino meminifJe:
vur[us ex me quercbas, f quam mibi preceptionem tra
didifJct de bona ualctuditie,aut de uiribus corporis, per
inde atque imperatorem oporteattion fecus de bis rebus, quàm deve militari babere mentionem. Cum uero
bec etiam nega[Jem, vuv fus ex me querebas, fi quam de
difJct mibi doctrinam de reddendis focijs optimis circa
fingula belli opera. Quod ubi etiam nega[Jem,boc idem es percunctatus, dedifietne mibi inflitutionem ullam de
inijcicnda militibus alacritate C» promptitudiue,cum di ceres

LIBER PRIMVS, 37
ceres alacritatem ignauie atq; inertie omnino preflare in omni opere, Vbi autem boc quoq; abnuifJem, quere" bas item argutius, fi quam babuifJet orationem de precipua imperatoris industria ad per[uadendum exercitum. Quod cim negafJem omnino, vogabas me ad poflremum, qua tandem ille doctrina diceret me fcientia rci militaris ab fefe intitui. Cui cum re[ponderem, inflruendi exercitus doctrina: vififü tu quidem, mibiq; unumquodque conferens enarrasti, cui exercitus instruclio utilitati foret vei militari fine commeatu, fine bona waletudine, fine fcientia di£favum artium circavem bcl.licam, finc obedientia. Cum; mibi ostendifJes, nofJe a ciem inftrucre,breuem quandam effe partem vei militavisipfeq;voga[em, fi quid borum poJcs me docere,iuffiti ut trem, cy cum bis uiris difJererem, qui militares habentur,(7 ex ijs quererem, qua vatione bec fingillatim fierent. Ex boc igitur tempore corum ego confuctudine ufus fum, quos buius rei prudentifiimos c[Je audiebam. Et de alimento quidem fum per[uafus id fatis fore quod Cyaxares nobis prebuerit.De bona ueró ualetudine,quod 7 audirem, uiderem ctiam urbes,quibus bene ualere opus e[Jet,medicos eligere,«7 duces mi^ litum gratia medicos educere: fic etiam ego pofleaquam in bac fum dignitate conflitutus, cotinuó buius babui rci curam. Ata; exiftimo equidem,mi pater, me uiros babiturum mecum, qui artem medicam fatis calleant. Pater igitur ad becinquit: Verum, fili,bi quos tu dicis, quemadmodum amictuum fr actorum funt refarcinatores qui dan:fic etiá medici, cum aliqui egrotarint, tum bis medentur. Sedtua bone ualetudinis cura erit,quám borum € 3

38 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
magnificentior, Nam ne titio egrotet exercitus, tibi curandum eft, Et qua ego ula, 0 pater, bocagere fatis
queam? Si quo inloco diutius fis füturus, diligentia tibi
Caftris locus fa. Sb adbibenda primi, ut caftra in falubriloces: id quod labris cligédus- nift neglexeris, facile affequéris. Etenim dicere bomines dfiidue confuerunt, c7 qui loci morbidi funt, c qui falubres: bis uero utrifag certifüma afferunt teftmonia,
tum corpora,tum colores. Dein non fatis est locos ipfos confiderare, fed meminifJe etiam debes quid ipfeobferwues,ut bene ualeas.Et Cyrus inquit:Primum equidem operam do, ne unquam faturer: id enim difficilecst e
graue. Dein uero per laborem ingesta confumo: Mta
enim mibi uideor€ per[euerantius bene. ualere, eo Yobustior effici. Ergo ita, inquit, tibi fili de alijs et curandum. Nun, inquit, o pater, ocium erit nilitibus ad exercenda corpora? Im ueró, pater refpondit, non fo«
lum exerceri oportet, fed nece[Jario exerceri, Nam ex^
Exercitus erdtus opus e$t, fi fuo munere fi«gi uelit, ut ceffet effiiwm, nunquam aut nocere hostibus, aut prodefJc fibi. Difficle eft enim uel unum bominem alere ociofum; multe etiam difficilius totam domum: fed omnium eft difftcilimum, uniuer[unt exercitum ociofum alere, Nam€
plurima funt in exercitu que uefcuntur, ey que à minimis inciplunt,cy que ijs, que ceperint,utantur affluentiffime. 149; exercitum ce|Jare nunquam decet. Dicis tu,
Cyrus inquir, o pater, ut mibi uideor intelligere, quemadmoJuim ociofus agricola eft inutilis, ita imperatoris
mullam effe utilitatem, ft ft ociofus.Vlum autem imperatorem cgo,inquit admitto, qui nifl quis deusaduerfetur, epzitfua fünul cx comcatum militibus maxime redditurus

LIBER PRIMVS, 39
turus e corpora(it paraturus goptima.Sed ob medita tionesrerum omnii bellicarii, ut mibi pater uidetur, fi ludos aliquos pronüciaucro fingulis, ac premia propofucro, cos reddan exercitatos quamoptimé, ut ad fingu lacum opus fücrit,cis prefto utar. Pulcherrime, inquit, dicis fili. Hocenim fi feceris, certo[cito militaris te ordi nes femper[pedfaturi ueluti choros cóucniéter fuit of" ficii meditari, Atqui ad reddendos milites alacris et ftre nuos nibil mili uidetur tius, inquit Cyrus, q[pem itij^ cere bominibus, Verum, Cambyfes inquit,o fili, boc buiufmodi efl, quale fi quis i uenatione canes bortetur femper eadem appellatione, qua folet ubi feram afpicit. Nam primk alacriter parctit. Q uód fieas fefellerit fepius, dd poflremii neq; quando feram ueré intuens uocarit,ci obediunt. Vta etiá de[pe accidit. Si quis frequenter bonorit expetlationes inijdens fefellerit, uir buiuf" modi ne tum quidem potest perfuaderc, cum fpem uera attulerit, At no ea dcbet, fili, is dicere, que minus certo norit. Verum alij bec quandoq; dicendo perficiat, Adbortationé autem[uà in máxima pericula feruet quamfz deliffimé, opus c£. Dicis tu, inquit Cyrus, mediwfidius perpulcbré, ac mihi ita iucdius cft. Haudquaij mibi pa ter uideor imperitus, quo pacto reddendi funt milites obediétes. Nam et tu cótinuó me cx puero boc doctbas, cum tibi ipft primit parére cog:bas: dein ubi magiftris me tradidifii, illi quoq; idem boc agebant. Cum ueró effemin pubertate,recor nofter eiu/d£ vei ucbemente babe bat diligentia, Atq; leges ité plurcs,b.ec duo mibiuiden tur maximé docere, ey imperare,eg imperii pati. ltaqs debis cogitàs in ommb, mibi uidere uideor obedientiam C 4

40 XENOPH, DE PAEDIA CYRI Obcdientiain in exbortatione maxime cotrfiflere, qua obedientem[au exbortatione dat c bonorat, inobedientem uero ignominia fuppliconjifiit, o5; afficit, Vt neceflitate adduci parcant, fili, bec cft. (id.Sed,quod boclongé melius est,ut ultró parcant,alia Prudeitioribus e$ ula compendioflor, Quem enim feipfis prudentioMiró parctur,. vem duxerint circa fuam ipforit utilitate, buic bomines perlibenter obedit. Ac noris boc ita babere cum in alijs multis,tum in egrotis,quàd alacriter eos uocat, qui iuffurifunt fciunda:eg in mari, quod gubernatoribus qui unà nauigant, audiunt: c2 quos aliqui putavint quàm fe mclius uias no[Je, ab ijs tanquam ab barum peritifiimis ducibus abefJe nunquam uolunt, Cum uero fi obediant, arbitrantur fore, ut mali quippiam capiant, neq; detrimentis admodum cedunt, neq; muneribus efferuntur, Nan tie dona quidem caufa mali fui fponte quis accipit. Dicis tu(inquit) pater,ad babendos obedientis mili tes nibil effe efficacius, quàm ut dux fubditis prudenttor eJe uideatur? Dico id fané. Et quo pacto de fe quifquam poflit,o pater,talem opinionem celerrime preflarct Non esl,inquit, fili compendiofior uia, quàm carum rerum quarum uideri uis prudens, babere prudentiam. Quod fi de bis fingillatim cofidercs, facile cognofcas dici ab me uera. Nam fi uideri uelis bonus agricola,qui no fisbonus: aut eques, aut medicus, aut tibicen, aut aliud quippiam,cogita quot fint macbinanda tibi quà uideavis talis. Q uàd fi tuo per[uafu e? te multi laudent, quó autoritatem adipifcaris, e7 in eorum fingulis bona ieceris fundamenta, tum modo decipias, tum paulà poftca, ubi de te periculit feceris, qualis fis.arguaris, tum often tator preterca apparcas,Sed de futura utilitate,quo pa &lo quis

LIBER PRIMVS. 41
&o quis prudens ueró fucrit? Perfpicuum c£, inquit, fili, ca tedifcendo a[Jecuturum, quecunq; potes per difci plinam cognofcere, quemadmodum inJtruere aciem didicifli. Quwecunque ueró neque per difciplinam,neque perbumanam prouidentiam profpici po[Junt, dc lifce tu per uaticinium deos confulens, fis alijs prudentior, prefertimfi quod noueris faclu melius, curaucris quo nam id modo agendum fit. Etenim curare quod opus fit, prudentioris uiricst, quàm negligere, Vt autem quis d« metu à fubditis, id quod mibi uidetur effe maximunt,ca dem.cfl ratio, que ft quis amicis charus effe cupiat. O^ portere cnim puto ut beneficium appareat. Sed booittquit, fili difficile est, ut in cos femper beneficium confer requis pofiit, in quos uelit. Atilludcerté potest, ut und cum ijs letetur, quibus aliquid boni contigerit: c und triftetur, fi quid acciderit mali: ey opem ferre alacriter fludeat corum difficultatibus, e precaueat,ne qua inve labantur:cy enitatur prouiderc,ne quid item decipantur,quibus in rebus magis fe quodammodo focium debet prejlarc. Atq; in rebus gerendis, fi quidem in eflatefucrit,debet imperator tolerare plus folis,czid quidem tion occulté:in byeme ueró plus frigoris,eo in laborando plus laboris:becenim omnia conducunt ad amorem fubditorui. Dicis tu quidem, inquit Cyrus, tolerantiorem effe imperatorem ad omnia oportere quàm fubditos?Ita pla ne, Confidc fili, ac fcito finulia corporaimperatoris ac priuati boruinis,ijfdem laboribus nó fimiliter affici. Honos enim labores imperatori leuiores efficit,ez quod intelligitin bominum e[Jc oculis quicquid faciat, Scd ubi babuerint milites commeatum,o pater,ijdemq; bete uaC.$

42 XENOPH, DE PAEDIA CYRI [ant, c laboresperferre pofiint, fintq; bellicis avtibus exercitati, cupiatas viri apparere forti frimi, libentiu«q; obire imperata uclint quam detrecfare, nónne quis tbi pater[apere uideatur, fi uoluerit quamcelerrimé cum bojibus manum conferere? Ya, inquit, mebercule Jf me liorem conditionem fit babituyus, Sin id minus, quo me cenfebo meliorem«7 meos item melioris, có caucbo nta gis:quemadmodum alijs in vebus, quas nobis plurimidu cimus, bas opportune ac tutà facere fludemus. Meliorem babere pater conditionem d bofles, qui po[Jit quis yaxime: Non minimum, inquit, fili mediusfidius neque fimplex opus interrogas. At noris, qui boc facturus fit, € infidiatorem e[Je oportere, ez difsimulatorem, c7 do lofum,ez deceptoreim, e fürem,et raptorem, c7 oxi inre bofhb. preualere.Et Cyrus arridens, inquit: OHer cules qualem me pater uiris e[fe dicis oportere? Qualis, inquit, fili cy iufbflimus fis,«7 legum uir obferuantiftimus, Q nomodo tamen, inquit, cum pueritiam puberta temá; ageremus, bis cótraria docebatis? a, inquit, per louem. Et eadem nunc quoq; erga amicos ac ciuis. Sed ut boflis malé afficere pofitis, an ignoras didici[Je uos maleficia permulta? gnoro equidem pater. Quam ob rent inquit, difcebatis fagittare? Quam ob vem iacula" yi: un. ob rem fubigere fues agreflis e retibus c foueis? Cur ccruas pedicis ey laqueis? Q uid autem? Nónne aduerfus lcones, e urfos, e» pardos, non ex equo conflituti pugnabatis, fed cum meliore conditione quadam femper fludebatis aduerfus eas beftias certare? An becomnia minus nofli, ey maleficia effe, e» deceptiones, c dolos, e fraudes? ta, inquit, mediusfidius

LIBER PRIMVS, 43 dius, quà 4d beflias quidem. Q uod fi uifus forem uelle decipere quenquam bominem, multis uerberibus ce[us e[Jcm. Neque enim fagitta, inquit pater, neque iaculo bominé ferire permittebamus uobis, fed ad fcopum propofitum iacere docebamuk. Et ne iunc quidem, ut in 4^ micos utamini maleficio bortamur, Quod fl. quando bello utendum foret, pofJetis cz in bominesictum dirigere, atque decipere, cy fraudare. Non aduerfus bomines uos erudisbamus, fed in beflias quo tte in bis quidem amicis tioceretis. Verum ft quando belligerandum e[fct, neque barum verum exercitatio uos latéret. Si er^ go» inquit, pater conducit borum utrorumque fciena tia, c7 beneficiorum ey mialeficiorum, bec quoque do^ cenda fuerant aduer[us bomines, At dicitur, fili, fuiffe olim apud maiores noflros uirum quendam magiftrum puerorum, qui pueros iuflitiam docebat, quemadmo" dum ctiam ipfe iubes, non mentiri«7 mentiri, t7 non decipere«7 decipere, 7 non calumniari c calum niari,«y non fraudare cy fraudare, Definicbat ctiam que borum erga amicos faciunda. efJent,€ que aduerfus inimicos. Atque in banc fententiam doccbat iflum efJe amicos fallere, uidelicet propter bonum, c7 furari amicorum bona propter bonum. Qui ueró bec docebat, nece[Je evat pueros inuicem exerce" ret ad bec faciutida: quemadmodum dicuntur Gre ci docere pueros in lu&fztione decipere, eosq; exercere inter fefe, qui facere boc pofünt. Cum ergo aliqui ita effent ingeniofi cy ad bene decipicndum,e ad fraedandum, fotafsis etiam non obtufi ad. lucrandi fhdian, bine ab amicis quidem abslincbant, quo minus

44 XENOPH. DE PAEDIA CvYnI
tentavent eos fraudare, Quam obrem ex bis manauit lex, qua boc etiam tempore utimur, finipliciter puvos docendos effe, quemadmodum erga nofipfos erudimus famulos, uerum dicere,«y tion decipere, ncq; ba bendi auditati fludere: quos fi fecus egerint, fupplico afficimus, quo afJuefa&ti buisfiodi con[uetudine, ciues reddantur mitiores.Sed ubi babuerint etatem,qua nunc ipfe es, etiam qua aduerfus bofles iura feruanda[unt,fccurum uifum est docere. Noti enim amplius uidemini incitari, qui dues immancs efficiamini, cum ad mutuum pu dorem fitis educati, Sicuti de rebus uenereis uerba tion facimus admodum ad iuuenes, ne additaad uchementent libidinem malitia,eis iuuenes utantur immoderate. Mediusfidius, inquit Cyrus,me igitur perinde ac tardum ad difcendum, fl quid. babes pater barum fallaciarum, docere tie parcito, quo ipfe fallam bostes. Molire igitur pro ca quanta tibi e$t acies instructa, adoriribosles imparatos, cz armatus inermes, ez uigilans dormientis, € apertos improuifus: c7 qui in locorum difficultate funt,tueos tuto in Loco exciptto. Et quomodo,tquit,pa ter inifliufmodi erratis bofles deprebendantur? C uoniam,nquit, fili multam buiufmodi occafionem neceffe eft cz à uobis ez ab bofübus praeberi. Nece[Jario utriq; frmentatum itis,utriq; cubatis, ey mané ad res nece[Ja rias[ere unà omnes fecedere oportet, e uijs qualefcun que fint nece[Je eft uos utique omnia tibi uolutáda funt animo. Et qua in re noueris nos effe maximé imbecillos, bectibi maximé eft cauenda. Yn qua ueró fenferis bofles effe captu facillimos, in bac cos potifimum adorire. V trum; inquit Cyrus,in his folum fludendum eft, ut fimus
fuperio

LIBER PRIMVS, 45 fuperiores,an ctiam in alijs quibu[dam:Et in alijs longe magis,inquit, fili. Nam in bis propé omnes faciunt cujto dias acerrimas, quippe quinorunt effe nece[Jarias. Qui autem boflis decipiunt, po[Junt eos tum inicctz fiducia, incautos offendere;tum fügadi fui facultate tradita; reddereturbatos,tum fümulata fuga,in locos diffiailis[ubdus cere, bicq; adoriri, Eft igitur, inquit, opus ubi bec omnia fludiofe didiceris,non bis folum utaris, fcd tuo quoque ingenio alia aduer us boftis moliare: quemadmodit mu/ici ton bis utitur duntaxat, quos didicere, fcd alios nouos modulos facere fludent. Acficuti in muficis quoque oua c2 florida babentur plurimum in precio, fic in ribus bellicis noua inuenta existimatur longe illuftrio a, quoniam bec magis queunt hoflis decipere. Q uodft tu fili, uel aliud tibilad bomines transfers, quam ca in uentaque propter beftiolas excogitabas, non putes ad modum meliore cJ coditione aduerfus boftis* T w enims ad capilidas aues in uebementifrima urgens byeme ibas noctu: ez priufquam mouerentur aucs, bis pedicas ina terea fixeras,«7: quem locum moueras, crat imnioto perfimilis, ErantQ; aues quedam abs te edoctee, que «7 utilia tibi[uppeditarent,ez eiufdem generis auis deiperent. Ipfe ueró ita eras in infidijs locatus,ut auis afpi ceres, nec a[picereris ab auibus, Numte exercuetas, u& a[Jequereris auis plagellarum tractu, antequam figerent? Aduer(us leporem ueró, quoniam in tenebris pafcitur,diem autem uitat,canes alebas, quee odoratu cura inuenirent. Et qui celeriter fugeret, ubi e[Jct inuentus, «lias habebas canes, que crant erudite ad eum intercipiendum, Quid fi ab ijs etiam euafiffet, cognito lepa"

4$ XENOPH, DE PAEDIA CYRI
rum tratfitu ac faltu, c7 ad quos locos fugientes, ucna toribus capiuntur. Hic cafJes uifu difficiles tendcbas, quà in ucbementi curfu ipfe feipfum incidens induerct. Quo autem neq; bic diffugeret, cius rei f[peculatores conflituebas, qui ex propinquo loco eucftigio fuperuenirent,atq; ipfe tu à tergo clamore ob[Irepetis, continuó ita leporem exterrebas,ut imprudens caperetur.C) ui ue vó anterius erant in infldijs, bos tu filentium cdoctos obferuareslatére facicbas. Q uemadmodii igitur anté dixi, fires buiufmodi uolueris etia aduer[us bomines ipfos excogitare ac moliri, nefcio equidem an ullum boftium re^ liquum facies. Si quando ueró necelJe fucrit c» in eampestri planitie, aperto Marte,«7 armatis utrifq; ma mum conferere, in buiufmodi caf, fili, parate cx longo meliores conditiones, plurimum pofJunt. Has autem e[Jc dico, fi e milites bene füerint exercitati covporibus, e animis bene excitati atq; acres vedditi,cy meditationibus bellicarum artium bene inftructi, Hoc te pre terea quamoptimé oportet no[Je, quicunq; ipfe duxeris dignum ut tibi pareant, eos omnis digni iudicaturos, ut talis fis,qui precipue fibi confulas. Nunquam igitur temere tibi babendum cfl; quin antea noClu cofideres, quid fubditos fücere oporteat, cum dies aduenerit. Interdiu ueró quomodo res noClurne perpulchré fint ordinande,€? quo pacto fit inffruendus ad pugnam exercitus, aut quomodo interdiu ducendus fit,quomodo noclu, ucl anguflis, uel latis itineribus, uel montuofis, uel campeflribus. Aut qui fit caflramentandum, A3 quomodo noClurne excubie, diuymeüe custodie fint conflituende,
Aut quo pacto fit uel agendus aduer[us hoftis miles, uel
ab ho

LIBER PRIMVS, 47
ab boftibus abducendus. Aut qua ratione aduerfus boftilem urbem oporteat exercitum ducere. Aut quo pacto isad murum ducendus fit,aut inde abducendusaut quomodo wel per nemora fit,uel per flumina tranfcundum: aut qua item ratione cauendus fit equitatus: qua item ia culatores fint e7 fagittarij. Sid; ubi tu exeritumducás in corna, bosles fuperucterint,ut is contra fit difponcndus. Quod ft ubullum agas in phalange,ex alio quo piam loco bofles appareant quàm ad faciem, qua fitratione illis occurrendum,quó aut que geruntur ab boftibus quis maxime fentiat, aut res tuas minime bostes fciant. Hec autem omnia quid tibi dicam e[Je opus? Nam. quecunq; ipfc tencam, perf.epe audifti, prefcrtim quod fi quis borum aliquid[cire uideretur, corum nibil neq;
neglexeris,neq; minus didiceris. Oportet igitur im aliqua buiufmodi acciderint, bis uti preceptis, quecunq; tibi conducere uideatitur, Difce preterea uel in. primis
becab me fili. Nam preter facrificia cx auguria eque folus, neq; cum-exercitu ullum difcrimen adcas, anmo uolutans folere bomines ves gerendas eligere conicctatione potius, quàm quód norint, à quibus ip[arum rerum bona futura fint. V erum fcias ea e[Je ab bis, que eueniunt. Multi enim per[uafcrüt ciuitatibus, 2 bi quidem qui fapientiftim uidentur, aduerfus bos bellum fufipere, quorum ee ufe perfuafionibus periere. Multi ctiam auxere multos c7 priuatos bomines«7 refpublicas,quori amplificatio ijs maxima attulit mala. Mul tiquoque bis, quibus poterant amicis uti per mutua be ncficia, cum maluiffent feruis uti quàm amicis, bis ipfis dedere pocas, Multi item. mon. contenti partem he

48 XENOPH, DE PAEDIA CYRI bentes fuauiter uiuere, cum uoluiffent omnium cffe do» mini, propterea amiferunt etiam que babebant. Mul tiquoq; ubi diuitias quas maxime optabant, adepti cffent, propter illas perierunt. Et ita bumana fapientia ni bilo magis nouit expetere fummü bonum, quàm fi quis bocagat, quod ei forte tributum est, Sciunt enim, cha^ rifime fili, dij immortales omnia c9 preterita c» prefetis eo que funt ex ijs fingillatim euentuva: confulen tibusq; bominibus, dij ipfi quibufcunq; fint propitij,anté fignificant,queq; faciunda funt, queq; non faciunda. Quod fi minus omnibus con[ulere dij uolunt, nibil cs mirandum. Non enim coguntur tieccfütate ea curare, que nolint.
SENOPHONTIS CYRI.DISCI. PLINAE LIBER SECVNDVS, Francifco Philelpho interprete.
n van talia differentes, ad fines ufque | Perfidis ueni]Jent, effetq; bis aquila de | xtera apparens itineris dux factzt,deos
VJ beroasq; precatiyterram colcttes Per» (eprasI fida, ut fe propuij mitterent ac rites, ita fines fuperarunt.His ueró fuperatis cümrur[us oras tionem babuiJent ad deos qui Mediaii babitát,ut fe pro pitij mitesq; exciperent, mutua fe caritate ut decet complexi, pater Cambyfes veuertit in Perfas, Cyrus fi^ lius in Medos ad Cyaxarem proficifcitur. Q uo cim uenijJct, primum, ut par erat, fe uiccin aimicé complexi funt:deinrogabat Cyrum Cyaxares, quanti agmen duceret, Cui refpondit Cyrus, uiginti millia à fcfe duci, qui
Q ant«

LIBER SECVNDVS. 49 ey antea ad uos ierant fiteudio conducti. Alij etiam qui nunquam egrefii funt,preter bos, ueniunt ex ordine opti matum. Hiquot funt:inquit C; YaX«ares. Numerus;inquit Cyrus fi audieris,fit tibi minime iucundus, Sed
tato, quód pauci optimatis,qui ab bonoris equalitate bo motimi uocitur facilé in dlios Per[a5, q Jui funt peri nlti, imperium gerut. Verum mun tibi Lijsopus esttan fr uftra timuisti ,bofesá; tton ueniunt: Veniunt inquit, cer tee multi quidem. Qul. boc nosti? Quoniam, inquit, multi qui inde ueniunt,alius alio modo,omnes tamcn i idem dicunt. Certandum cst igitur nobis aduerfus uiros? E[Lunid cogi
[t4
WO
quit, nece[Jarium. Q uid igitur, imngi ut Cyrusyondum ui ves dixifli mibiq quant. e fint adori lentium boflium, acitemi noftre, quà Bec M tis, ad bec tos confultemus, ut ce rtemusoptimé: Accipei leitur, inq quit Cyaxarcs.Croe fus quidem Lydus ducere fertur fecum equite s decem mil lia:[cutatos uerà atq; fagittarios pluris quadraginta mil libus, Sed Artaman, qui magne Pbryoie cst princeps, aiunt ducere equites ad oclo millia: baflatos autem fimul cum fcutatis non paucioris quàm quadraginta millia. A-ribeum autem Cappadocii regem equites ducere fex mil lia: agittarios uero c7 fcutatos non paucioris trigintd milli bus. At Maragdum Araba,ez equites ducere fcrunt ad decem millia,ez currus centum, cy fünditor Cs magno quodam numero, At Greci qui babitant in Afia,nódum certó dicitur,an fequantur.Sed qui iunt ex Pbr»gia que Helle ponto: adiacet, eos commifceri medun Gabzo, qui babet ad Cayftrium c: pane acquitum,c fae
tatos ad decem millia, Caras quden ac Cilicas eg Pa^ phlagonas rogatos negant f. fequi, At Aj]yrius qui bas D

$0 XENOPH. DB PAEDIA CYRI
bet cy Babylona, e: al iam AJriam, ut exiffimo, ducet CHE FRU qu meis inti millia:currus,id quod cert fci o,on pl uris quam ducentos: pedites uc 10,1 utar bitror,permulios.ta cnim confucuit,cum buc impe tum ficit. Yisinquit Cyrus ,boftes cffe dicis equites fexaginta millia;fcutat iosautem cy Jagittarios plus quám ducenta unt
: 4
nullia,age nuncexercttum tuum quanta e]jc
» inquit, Medi equites qui idem[upra decem: milli Scutati ucro Q2 fagittarij fiat i noftro fci ilicet vegno, falte fexa gintamilua. Ex Arrüchijs ucró, qui fi Initüni nobis A equites aderüt quatuor millia, pedite s uiginti isillis. Di ci tu, inquit Crus, equites t bis e[fe minus q uam tertiam partem boffium equitatus, pedites ueró cirater di^ midium: Qu ud igi tu r, inquit Cyaxar'€$, iot paucos fe putas Pereru» pedites,qu 0$ ais ducere? An pluribus ui ris, inquit Cyrus,to! bis opus fit an non fit,rurfus confi tabimus. V erii npugtam t mibi dicito que efl cuiufq;. Fe ré,nquit Cyaxarcs, eadein est omnium, Sagittarij enum fant ac laculatores, eq illorum,c7 nostri. E rgoin armis buiufmodi,inquit Corus,opus cst uti ferentariorü dimiatione, NecejJarió enim, inquit Cyaxaves. n bac igitur rc pluriit eft uicloria. Longe enim celerius pauci àmul tis uulneratiabfumetu"quam á paucis multi.Si ergo ita res babet Cyre,quid aliud quis inucni: it melius, d mitte re in Perfas,unac; do ccre, fi quid mal ali Medi patiantur, fee ut ü; Perfas cla des cat, fümulq; maioris copias petce? Atboc uelim fcias, Cyri HIA HE: Neq, fi o:nes ue imus bofles sauliitudine cxcedere, Nur uam melius intueris? Equidem, inquit ultas fit,arma facerem quamprimum!"erfis omni, [4
niant Perf, pof,

LIBER SECVNDV$. L omnibus dduenientibus, qualia bis funt ueteranis, qui átiobis uocantur bomotimi. Hec autem funt circa peKus tborax,et cratis in eua manu,e mucro aut fecuris in manu dextra.Subaecnobis parau eris, facies sut qz ipft tutiftime obuiam ec ts aduerfus bofüs, c» bofles fagerc d maneremagis expetant. Wnfhruimus ait nofipfos ad uerfus il los qui man ferint:u Wobiss uerà equitibusq; ueftris illos tribuimus quicum; q; ex ijs fugerint,quo di,teq; reuertendi facultatem babeant.Cii n Cyrus ita di Jet, effet; Cyaxari uifum eum bene? dic cere, de pluribus accerfeiidis mul liti us nullam amp, mention en fecit, fed antedicta parabat avma, que prop eparat a erant, cum iam ade[Tent iP erfarü libonotimiq t Perficum babe
"nu
o neq; manet
bant agmen. Hicigitur Cyrus bis uocatis in concione, ita locutustraditur: I go uos intuens uri amici, simiita itt flructos armis eo anim 5 p. trátos ad manum cum bofüifas quitos fe
bus conferendam, quuntur, tta cffe propinquam finte coli cijs cógvedientes cum ifm nn ltitudine, adu iR ip piam pattanuni, Nc gl borü uirori corpora, c milia, ucftrum o gnamq; fortis red num preffare dunta tiam gerere,ut dopt Atbiomnes Letati ft re multitudine dimic bababuit: Atego ab) rationem, fi Cyro con[uluero, ut pro t
ofcens ettam Per
tatos t ids med bi
" jur
Cyri óratid,

Oratio Cyri,
$z XENOPH, DE PAEDIA CYRI
ba faciat, cum bi arma ceperint, qui nobifcum una in pu^ gnam focij funt ituri. Enimuero cognofcere mibi uideor eorum orationes,qui plurimum ualent c7 ad benezz ad male faciendum, bas maxime reddere auditores per[ua fos: fiq; à talibus dentur dona, quanquam etiam minora[unt quàm ea que à fui fomilib. uiris dantur,ea tamett plur i5«Jümat, qui accipiat. I F tnuncnquit, aflantes Per
ve malore cum uoluptate Cyri adbortationem, quam"no flramc exciptent, Etin bomotimorum ordinem conflitutt boc fibi munus certius ducent,[i cy à rcgis filio cy ab im peratore collatum faerit, quam fi à nobis idem boc fiat. Quanquam nc noftre q: dem adbortationes abe[Je debent,omnitamen modo uirorum anirofitas acuenda eft omnino. Nobis enim boc conducet,quomodocunq; bi me liorcs fiat. Vbiergo Cyrusita in medi arma pofuifJet, atq; omnis Perfarum milites conuocalJet, buiufmodi ora
tion& babuit: Vos uiri Perfe, ut«7 in codem efus, ubi nos, ori folo atq; enutri&i, cz corpora nibilo quàm nos babetis deteriora:ita c9" animos ue[tros nibilo ejje conue nit noflris ignauiores.Cum tales autem eftis,no tamen in patria ijfdem quibus nos bonoribus füngcbamini: c7 ne id quidem, quód per nos effetis expulft, fed quia necefJe füret,uobis nece[Jaría pararetis. Nuncuero ut bec babeatis, mibi cum diuina benignitate crit cure, Licet autem uobis, fi libuerit, acceptis armis qualia nobis funt, ijdem nobifcum obire periculum: c7 fi quid boni ac pr lari ex bifce eucnerit, equé atq; nofipfos bonora. Superiore tempore eg rs igittarij taculatoresqs bi Q7 nos itein. Ac fi quid eratis quam nos, ad bec ficiunda. deteriores, nibil mirandum. Non enim erat wobis

LIBER SERCVNDVS. 53
uobis ut nobis ocium circa borum diligentiam.In boc au tem armoum genere uobis nibilo prestabimus, T bofax erit circa peClus accommodatus cuiq;: 7 cratis in manu leua, qu.m omnes gerere con[ueuimus. Gladius autem ucl fecuris in manu dextra: quibus quidem ipfis ut percutiamus aducvfa: i. opus erityr nime cauétes,ne qu d percutiendo aberremus. Quid igitur in bis alter no ftrum alteri preflitcr t preterqua audentia qua no mimus uti uos decet, quàm nofip[os. Appetere enim wicloriam;que preclaras es omnis atq; optimas«7 adipi/ci tur Cztueturquid nobis magis quàm uobis conuenit? Et imperio, quod eorum qui wc funt,omnia uictoribus elargitur, quid nobis magis opus eft quàm uobis? Ad po^ firemum ait: Audislis omnia, afpicite arma, C7 becqui eget,capiat, defcribaturq; apud ordinis centurionz in fi miem ordinem,quo defcriptinos fumus. Cui autem[atis eft in mercenarij loco effe maneat inter miniftratoria av ma, Cyrus ita locutus eE. Q uibus auditis Perf putaucrunt fore,ut iuré in omne eui uità per inopia agerent,fi inuitati ad fimilem laborem, quo eadem ipfi premia con fequerentur, facere id noluerint. Va igitur defcribuntur omnes,cg'arma omnes aceeperunt.n quo uero tempore aduentare bofles dicebantur ac nondum aderant, interim enitebatur Cyrus ad uires[uorum corpora exercere, do
ecreq; ordinandos milites,cg ad ves bellicas animos acue ve. Quare acceptis prünü à Cyaxare frequentibus mini ftris,ijs imperauit,ut fingulis militibus omnia preberent effecia, quibus fürct illis opus.Hocautem cim para[Jet,eis reliquitaliud agendi nibil, quàm res bellicas exercere,
illud arbitratus didicifJe, hos circa fingula e[Je optimos,
D 3

$4 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
qui parcentes rebus pluribus menté adbibere, circa uni uer[arétur opus. Q tare ex ipfis rebus bellicis fagittze ac iaculi meditatione Jublata, boc folum eis reliquit, ut cur gladio crateq; QG thorace pugnarent. Quo factum est; ut cotinuó paratis cos vedderet animis,qui aut irent obuiam boflibus, aut concederent fe pro nibilo effe babendos focios. Hoc autem mole[lum ft ijs concedere, qui no vint fe ob aliud nibil ali, d ut pro alentibus fint pugnaturi. Adbecitem cim cogita]Jet, bec bomines longe mal le exercere, quorum gratia lites cotentionesq; oriuntur: c? ijsludos pronunciauit omnii verum qualcunq; ámilitibus exerceri cogttouit utile effe fa Qu:eo bec pronunciauit,ut bomo priuatus principib.fe preflaret obedicntem,c7 laboris cupidum, e periculi fludiofum cum mo delia: cy gnavum verum'militarium, cy in armis elegan tem,e7 in omnibusbuiufinodircbus ambitiofum.Q uincurioni uerà fe talem exbiberet, qualem bonii decet priuatum,c7 talem quoad cius fieri potest quincuriam pre flaret, co decurioni itidem decuriam,co primipilo mani pulum, co ordinis centurioni codem modo fe preberet, nulliculpe obnoxiit circa corii pritcipum diligentiam, qui fub illo funt, quo illi rurfus praflarent, ut bi quibus Preniamiliti- prefunt,fuo fingerentur officio. Praia etiam declara pus decernitur, uit ordini centurionibus:eos, qui uift forent para[Jeordines optime, tribunos füturos:ca primipilis.quiuifteffentoptimos reddidifJe manipulos,cos afcenfuros in ccs turionit ordini locos,«y optimos decuriones in primipi loscon[lituendos,ac item quincuriones opttiosin decus rionit locos conflitutii iri. C ui uero inter priuatos excel luiffent, in quincurionà locos afcenfuros, Exiflbat auté omnibus

LIBER SECVNDVS, 55 omnibus bis principibus primit, ut à fubditis colerentur. Dein alij quoq; bonores couenientes confequebantur.Et alie quedà[pes maiores uiris dignis eccumulabanturac laudes, fi quid maioris boniin uenturo apparuerit tépore. Pronunciauit etià premia uictorie ct ordinibus totis, cz manipulis totis,zg eodem modo decurijs, co quincurijs,fi uife fuerint tum fuis prefidib. maxime parére, t& caque antca funt dicfa alacriter exercere, Erant auté ea premia ijspropoftta, qualia in multitudine dece. Haec igi tur«7 pronüciabantur, c7 ab exercitu exercebatur.'Tabernacula ueró parauit ijs Cyvus tà multitudine pro nu mero centurioni ordini, tum magnitudine ut fingulis ov dinib.fatis effent. Erat ait ordo quilibet centi uiri. Mta igi tur proordinib.erant in tabernaculis, Videbatur bi citó bác utilitaté cofequiad futuri certamen, quod inuicé fe afpiceret flmiliter ali:neq; ea ineffet excufatio,quod pro pterca alius alio fit aduerfus bofles timidior, quonia minus bene tractetur Videbatur etiá iuuar i quód fimul babitantes fc inuicé cognofcerét:at in mutua notitia innafci tur magis omnib.ucrecidia. Quuiaut ignoratur, uidetur prodiiores quodamodo ad defidia,tani uerfentur in te nebris. Videbatur etiá Cyro maxima cofequi utilitate ad ordines diligéter exquirédos propter cótubernüs. Habc bant enim et ordini céturiones fub fefe ordines ornatos, quádo fungillatim ordo proficifceretur, ey prim ipilima ttipulos codem modo, c7 decuriones decurias, cy quic viones quincurias. COflituere au ordines diligenter,uifum eft ei plurimi conducere ey ad non tur bandit cz ut celevius veflituerétur f turbati effent, ueluti et lapides et ligna fi copulari oportcat,ea stciq; proftrata fucrint; fa D 4

$6 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
eilimé coaptantur, fi manifcflas babcant notas ex quo fi loco ipforum quod4;. nod fimul alerentur, uidebantur e ettam utiliter agere, ut minus inuicé fe defererét, quód tur beflias quoq; fümul enutritas incredibili duci
; defiderio,fi quis eas ab inuicé diflraberet. Vteit cocttamq; introirent. Aut enim ad
out fudarent facicbat:aut ludos ta»
"ein effent prebiturizaut ctiamft
oporterct ita ducem fe preflabat advem
í n,ut fine fudore non redirent, Hoc enim faicbat ad fuauiter etiam uefcendum effe bonum, cy ad boná ud letudineit, ey ad laboré fuflinendum. Preterea cxiftimabat labores conducere,ut forétinuicem manfucti magis, quód e7 equi inukem laborantes manfuetius fimul flare con[uerist, Atqs aduerfus bofles latiore funt anizuo,qui bone exercitationis fibijpfis có fcij funt. At fübi Cyrus tabernaculum id parauit quod fatis ijs foret, quos inuita-vct ad coenam, Inuitabat autem frequenter centuriones ordinum, quos ei uifum efJet opportunum. Wnterdum Q7 primipilos, 7 decuriones quofdam quiticurionesqs inuitabat.Anterdum ueró ct quincuriam totam,q7totam decuriá,cy totum manipulum,et ordinem totum.Q uan doque etiam milites quofdam. Ynuitabat preterca atque bonorabat,cum aliquos uideret, quibuiufmodi quiddam feciffent, quod cos facere uolebat. C ue auter apponeventuv in menfam, paria erant femper eg ipf eg inuita tis ad coenavz, Et miniflris exercitus equalem portioné fang r factebat efculentorum omnium.Nübilo enim miWis vilitung utri el bonorandi uidebantur; quam caduceata

:
LIBER SECVNDVS, 57 duceatores, quàm oratores: etenim fideles putabat bos ejfe oportere,ez peritos reri militari,«7 callidos in^ fuper,eo uebementis,ez celeris,ez impigros, c7(oderatos. Ad becintelligebat Cyrus djec oninia et tenéda c exercenda minifhris,que babentur ab bis qui optimi du cuntur quà nali biopusrecufent facere, fed putentomnia efJe ab fe gerenda, quecunq; funt à principe impeYata.Et eam fane diligentia femper Cyrus adbibebat cum ejfct unà cum fuis in tabernaculo,ut c7 iucicdifoimi fimul fermones inijcerétur,et qui ad bonas actiones incitarét. Itaq; deuenit aliquandoi in bunc fermone: Num,inquit,o uiri amicifsimi,ob banc rem uidentur ceteri bomines cffcaliquaex parte nobis inferiores,quod non eodem funt modo infituti quo ipft fumus? an à nobis uibil d ferunt, tieq; in cogrefiibus, eq; ubi cum boflibus fit certandum? Et Hy(lafpas excepit,inquiens: Quales ciufiiodi wirt in boflis futuri fint, equidem non intelligo, 1n. couicty qui^ dem difficiles mediusfidius aliqui eorum uidentur, ac mo voJi. Mifit nuper Cyaxaves boftiarum carnes in ordines fingulos, erantq; carnih fr ufla cuiq; nofirüm tria,aut ctiam plura, que drcunfe rebantur. Atq; à me princip i coquis ficit primi circun ferens obfonik. Cum ucrà 2 fecit" dum circulret obfonium illaturus,tufei ab ultimo principium faceret retroq; circunferret. Exclamas igitur quifpiam ex bis militibus qui in medio circulo difcumbebat: Perloueninquit,bork nibil ft equale, fiquidem à nobis qui fumus in medio, nemo unqua incipiet, Q uibusauditis, equidem agré tuli, fi quid illi minus babere uideventur, eumd; continuó ad nte uocaui;bic autem pernto defté paruit, Verum ut ea que circunferebantur ad nos D 5

f$ XENOPH. DE PAEDIA CYRI ucnere,tanquam,widelicet,ultimos ca fumcttis, minima velit erant fr'ufTa. Ric ille manifefto adnodum triftatus eft, dixita, ad feipfus i malam fortunam quod buc inui tatus uenerim. Ad qué ego dixi: Necura; urfus à nobis confeflim incipiet, es tu primus maximi capies fruflum. Interima; civcun ferebatur tertiit,id quod erat veliquum, atq; cepit ille. Cui cim uiftam effet exiguum ccpifJc obfonium,quod ceperat, pofuit, tanquam alteri fumpturus: cim illum coquus avbitratus nibilo amplius egere obfotto abiens circumfercbat prius, quàm ille alterum fumeret. Hicautem grauiter adeo vem tulit, ut confumeretur ci, quod cepifJet obfonium.Q uod autem adbuc intinctio nis ci reliquum evat,boc, quia effet animo quodammcdo perturbato fortuned; iratus, ita male afftclus uertit, Primipilus auté qui nos proxime difcumbebat,rem intui tus, manus inuicem cóplofit, ridens; letabatur. At cgo tufüire fimulabam,quippe qui te ipfe quidem vifum pote ram cotinere. Talem igitur tibi Cyre unum ex fodalibus demiftro. Ad bocipitur ut par erat,rifertit omncs. Alius ucrà quidam ex ordinum centurionibus: Huic inquit,Cy rc,ut uidetur accidit ita difficulter: ego autem ut tu no^ bis edoctis ordines mififii, iuflifliq: ut quifq; fuit doceret ordinem ea, que abs te didi-imus: itatpfe que nadmod& etiam alij fciebant,ubi ueni[Jem,unum manipulum docebam, Et ubi flatuifem primipilum primum, ordinaffemiás poft eum ucgetum quendam inienem c7 alios,ubi opus effe exiftimabam: dein flans ex anteriore parte it inanipulumrefpiceren, ubi mibi vifum eft tempus c fj, iufi procederet: eg iuuenis ille procedens, prior quam prünipilus proficifcebatur:quod ego intuitus, dixi: Ho7 - mo

LIBER SECVNDVS. 59
le inquit, Procedo utipfe fe iubes.cui re" re folim,f'd omnis b procederein bcba.
anipulares coucr[us,ait: Non auditis
dere ortis? Et viri illLomnes preteum ierunt ad me.Sed ubi prünipilus cos iur, dicentes, Vtri paren petras procederesdlter eet É
ar.
6 ns,adm
retis, eos? Turf d lifpofui co fü iu bets ne i anterior d: j ue| m uero quis in Per[as abiens u eniffct ad e qui fibi ef epiftola dart e peteret, qu 4nt 1 ad meos Jcripf Cá: mem vipilus yfeiret ubi pofitaea] fo ciuffiffem eiut curverct;c pifto lam; ferret, ille quidem eurvebat:iuuenis uero ille pvim um fequebatur unà cun thorace cy mucrone: atq; alius uniuerfus mani
- uero
"i
lum intuitus unà currebant, uenevunt; epiftola. Ita inquit illemeus manipulus curat diligenter oninia pro iufJutuo. Atq; alij quidem merito videbant, de epiftoLe flipatione. Cyrus uero inquit:O Iupiter opti me maxime,coclitesq; omnes, cuiufmodi uiros focios babemus, quit u(fquead:(o unt cul tu facil cs,ut minimo etiam obfonio magnus imparium: tumerusin amicitiam queat induciti ita autem funt obedientes,ut antea pareát,quam erata cognorint? Equidem nefcio qui magis optandi fint, quam buiu ifmodi milites, Cyrus quidem ita militeslodan it. Erat autem in tabernaculo unus ex ordini centurionibus Aglaitadas nomine, uir mori ibus feucrior,qui ita fev hunlaquimmsQ aid enim, inquit, pu^ tásne Core bofce uera bec diccre? Sed quid uolunt,
L

60 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
inquit Cyrus quapr opter mentidiut*Q uid aliud, inquit, ui utr ifum moueat, cuius rei gratia bec loquuntur, c7 fe flentant? At Cyrus inquit: Bona uerba quefo, noli 205 dice icereoflentatot es: fentator enim nomen mibi uide p efjeg ropter eos pofiit, qui fimu!ant ez ditioris fe ceffe quam funt,c» fortioris:cy qui pollicentur ea fefaduros, que nequeunt, prefertim cum manifi flum fi fitb ecab hi sfieri accipiendi aliquid ac lucvandt gv atia. Sed quirifum couiuis moliuntur, ted; propter ipfori lucrum,neq; propier audientia detri imenta, neq; ut noceant culquam prov us, quare bi mitius urbani ac facetiiuré nominétur, g oflentatorcs? Et Cyrus quidem ita vc[pondit de bis,qui vifum prebent. pfe autem ordinis centurio qui narravat manipuli ridiculum,inquit:Si quidem Aglaitada feti fa, cere fluderentus,nos admodum veprebenderes,quemadmodum aliqui etia in carminibus cy in orationibus miferabilia quedam fcribentes, lachrymas nituntur inducerc: quandoquidem nuncipfe quoq; intelligens uclle nos quadam Letitiate afficere, nocere aute minime,nos tame magnaignominia afficis. Yta est mediusfidius, inquit Aglaitadas,ac iure id quidé. Nam qui amicos adrifum mo uet, uidetur is mibi fane vem efficere longe minoris estimandam, quàm qui eos ad fletum inducit. Et tu nunc fi recte confideres,uera à me dicireperics.Et parentes qui des reddunt filios fletibus temperantes, e magistri pueros bene eruditos, Ac leges ad iustitiam ciues impellunt,quia fletibus eos inftituit, Ridiculos autem bomi ncs pofits ne dicere aut corporibus prode[Je,aut animos reddere ad gubernationé rei domeflice,ad adminiflrandámue ciuitatem aptiores? Hinc Eoflafpas in bunc modum

LIBER SECVNDVS. 62 dumlocutus est: T u,inquit, Aglaitada, fi mibi obtempe« ves,inbofles fidenter confumes boc pluris eftmandum, ut inducas illos flerezzy quod minimi ducendum eft, nos bofce amicos omnino videre affatim e[ficito. Etenim fcio tibirifum permultum efje repofitum. Nam neq; utens eum confumpfifli, neq; amicis, neq; nobis bofpitibus ultró prebes.Vtaq; nulla tibi excufatio ct, quo minus pre beas nobis rifum. Ad quod inquit Aglaitadas: Et putas tu Byflafpa ex mevifum facerc? Et ordinis centurio inquit:lta mebercle amens eft igitur,quonia ex te quidert facilius quis ignem excuderitquám rifum. Ob quod diKlum c7 alij viferunt, eius cognofcentes ingenium, c3 Aglaitadas ipfe leniter fubrifit. Ac Cyrus eun intuitus exbilaratiIniuriam, inquit, facis ordinis centurio,quod wirum nobis corrumpis ac uitias grauifeimü«7 optumit, dum rifum eiperfuades, prefertim qui adco bofts fit rifui. Et becquidem bic finem babuerüit.Detn uero Cbryfantas ita locutus efe: At ego, Cyre,cum bifce unà omni bus cogito egre[Jos e[Je nobifcum alios pluris, alios mino ris faciundos. Si quid autem boni contigerit, dignum bi omnes iudicabit equalem babere portione. At nibil inter bomines cfJeinzequalius duco, quàm cz ignauum c fortem wrum equalia confequi. Ad quod Cyrus inquit: Igitur uiri Perfe, per deos immortalis, nobis est optimum fententiam bac de re inijcere in exercitum: vtrum uideatur, fi quid boniex laboribus deus dederit, facere omnibus equalem portionem:an potius cofideratis cuiufq; operibus,ad bori rationem bonoris e[Je cuiqg reddendos? Et quid opus eft, Clvyfantas inquit;bac dere «d exercitum referre ac non pronunciare poti te ita fà

62 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
QurunzNonne e? ludos ita pronunciafli eo premia: Kt medius^fidiusinquit Cyrus,nó funt bec illis fimilia. we enim militando acquirent, comunia fibi,ut avbitror,cenfebunt, Exercitus uero imperium putabunt fortafls ctia à domo in me efJe collatum. Ytaq; fl preftctos foni nulla me uti putant iniuria. An etiam cenfes,Cbry[antas inquit, decertere pofJe coaffam multitudinem, ut minus equalis portibnes finguli sohfequantur. fed uiri fortifsimibonoribus donisq; antecellant? Puto equidem, in quit Or us, tum coboridn itibus fabis tum netiá quia turpe aduer[ari,ne qui plurimi laborat prod: fl rei b
xima item premia iure cofequatur.Puto autem ucl igna tufiimis conducibile ufum iri, uiris fortibus melioré effe conditioné.Q uapropter uolebat Cyrus ez ip"eu 000^ timorumgratia, boc dcarctum fieret. Nam e bofipfos exiflimabat fore melioris, fi uderent fe quoq, ex operib. ipfis iudicatos, digna con[ecuturos ce premia, Tempus igitur ei uidebatur nic c|Je bac deve confultandi, quado etiá bonotimi detrc&tal bant equalem uulgi portion£.1ta igitur bi quoq; ceiifc dt; qui erant in tabe Thaculo, utres poneretur in con[ulationem, fuaderetu(ri; per eu u qui uir effe putaretur: cn arridens qu idam ex eni iniceiturionibus,ait: At ego noui ui rum ctiam plebeium, qui confentiet ne ita temere fit ec lius quevebat bunc que Mili pb Cui: lcrejh ndit;
divsfidius wir nobis contubert s,quiomni i
tat fibi plus efje. Alius eumrog at: Num etiam ex laboribus? Menime omnium, inquit, Sed in boc fum mcnd«cij depreben[us. Nam e laborum G aliarum buiufnodi rerum equo admodum animo fempe T finit| plus

LIBER SECVNDV$. 65
.. d d A. alium babere,qui uclit. At.ego,ait Cyrus, decerno o uiri, fi habendus flt miles ad agendi ftrenuus Q7 obediens, uufn din honit nes qualis ab boc nuc dicienim mibi magtiam inilitum
pari tt cuti quis duxcur.qui precari for
tesq; fant ad res» ragnas: quiueroümprobiyad rec iniprobas. Itaq; ftt perepe, ith dieit plurs ui feacm fentiant improbi uiri quái probi. improbitas enim profi fcens per fubitas uolupi. tes, barum perjua fionibus ut itus quo multi fc cum fentiant. At uirtus ad av dium agens, non csl aàmodum prepotets, ut fubit in» confultoq; 4d fe trabat,prefertim ubi alij int;qui cotra ad declie molleq; adbortentur. Q uare ubi ex irertia at que laborum fuga imp robiores fint, bosego arbitror ue luti fucos foliminpenfa] focijseJe detrimchto, Quicun que uer ad laborcs mali focij funt,ad babendi uero«uiditatcm ucbementes im pudentesi; hi efe dd resimprobas duces preflant. PofJunt enim fepenumero dcmonflrare plus baberi per malas actiones. 1taq; buiufmodibomines omnino à nobis[unt expellendi, Nec e$t item confiderandum uobis, quomodo ex ciuibus ordines fuppleatis»fed quamaduodum equos queritis, non qui patrij fint, fcd qui optimi, fic ctiam bomines queritote, Ex ommbus inquam bominibus, quofcunq; avbitremini c robori uobis ornamento; maxime futuros, hos fumite, Hecetiam uiibi moniti«ffert,quid nobis códucat quód neq; currus cc er ftt fi tav dis utatur equis, neq; iuflus cvi iungatur iniuffi. Neq; domus bene babitatur,que ion tulis:fed etia f egeat frudis, minus erat

64 XENOPH, DB PBAEDIA CYRI quam fi ab iniuftis uexatur famulis. Bene auté fitote,uivi amicifiimi,quod on bancutilitatem folum mali milites afferent ablatifl faerint,quód abecuntmali:uerumes tiam qui relicti fuerint,rur[us o uitia burgabitur, quo refertiiam erat. At boni ubi uiderint uitiofos ignominia uffcctos, longe magis animati uirtutem capelJent. Cyrus quidem ita est locutus, cg amicis omnibus bec itidem ul fafuntco ita faciebant. Exbinc rurfus diterio in cos uti Cyruseft aggrefJus. Cum enira animaduerti/Jet quédam ex ordinum centurionibus qui duceret fecum ad canam, ficereta; iuxtá difcumberc uirum c7 pilofifüni cy turpifümum, eo nominatim uocato ait: O Sambaula, num ctiam tumore aveco, quoniam pulcher eft, ircunducis iftum adolefcentem,qui iuxta te difcumbitzEquidem inquit Sambaulas. Leetor etiam ipfe, qui ey fum conuiua, qg buncbabco[pectaculo. Q uibus auditis contubernales refpexerunt, Vt autem uiderunt uiri faciem turpifsimamyriferunt omnes,Et quifpiam dixit:Per deos immor talis, 0 Sambaula, quo tandem operc uir ifle te perdidit? Qui refpondit: Per deos, inquit, uiri ami dicam uobis, Quoties enim eum wocaul aut noQdu, aut interdiu, nunquam mibi neq; negocij excufatione ufus esl, neq; pedetentim unquam paruit, fed femper curfüm. Et quotics ei agendum aliquid imperaubnibil usquam uidi ipfum fa» ere fine fudove.Effecit preterca tales omnis decuriales, tià uerbo, fed re demonftrans,qualisoportet effe. Ei qui dam dixit: Ettu poflea ipfum qui talis fit, non ofcularis, qucadmodi cognatos? Atq; deformis ille ad boc: NO mebercule,inquit:tion enim eft laboriofus,quoniz fatis füiffet ei fime ofculari woluiffet unii boc pro omnib. gymnua fijs.Hu

|
LIBER SECVNDVS. fijs.Huiufinodiigitur et ridicula c feria tum dicebantur, tum agcbantur in tabernaculo. Tandem aliquado tertijs libationibus facis, dijs immortalibus precatires bonas,co uium diffoluerunt in le&tum. Poflridie autem Corus militibus collectis omnibus, talia estlocutus:— Viri amiciffimi,certangen est nobis proximum: aduentant enim bofts. Si nos uicerimus( boc enim q7- dicundum eft cz fciundum, c7 non que funt corum qui uincuntur) omnia uincentibus propofita[unt premia. Hoc igitur pacto uobis eft fentiendum, quod quando in communi belli conditione finguli in fe babeant, mbil faturum ex fententia fua, nifi quifq; pro fe alacer ad rem fucrit, plurima quamprimum ac preclara perficiuntur:mibil enim cori cunctantur que faciunda funt. Sed ubi quifq; cogitarit, alium forequi cg agat ev pugnet,quamuis mollior ipfe fuerit,bis omnibus omnia fimul mala fubeunda ueniüt. Ac dcus ipfe ita fecit quodammodo, qui bominibus qui nolunt fibiimperare laborem ad bonum cofequendum,alios bis pr«ficit. Nume igitur furgat bic aliquis,qui de bac ipfare uerba faciat, utro nam modo putat uirtutem magis exerceri po[Je: Num fl quisplurima 2 facere uolet, c7 periclitariplurimum quoq; honoris confequatur: an fi uideamus intere[Je nihil, fi ignauus quis faerit. Eodem enim modo equaliacofequemur omnes,— Hic igitur furgens Chry fantas,qui unus erat ex bomotimis, uir fané neq; magnus corpore, neq; robuftus uifu, fed prudentia excellens: At €go arbitror inquit, Cyre,te ne cogitantem quidem pro» pofuifJe banc fententiam, an parem equé portionem im probiatq; probi fint babituri:fcd tentare fcilicct uoluifti, fi quis tandem uir fit füturus qui fefc oftentet cogitatu, ut E
»
65
Cyri oratio,
Chryfantis oratio,

66 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
nibil faciens neq; pulchré neq; fortiter, corum fit equae
lem portionem babiturus, quee alij uirtute peregerint. At
ego neq; pedibus uclox[um,neq; manibus ualidus: neque
ignarus certe fum, quód ex rebus quas ego corpore meo
fecero, non fim iudicandus neq; primus neq; fecundus,
puto ctiam neq; millefimus, c7 forfitan ne cx decem miLlibus quidem unus, Ver c2 illud certó fcio, quod ft uiri
potentes ves fortiter capejJent, alicuius boni tanta. mibi
pars erit, quanta pro iure fuerit. Quod fi bomines ignaui nibil gefferint, fortes auté uiri ac potentes remifiius ba
buerint, uercor ne aliusrei cuiufquam magis quàm boni maiorem fim partem babiturus.. Chryyfantas quidem ita
est locutus. Cum post eum auté furrexijJct Pheraulas Per
fa, unus ex ordine plebeio, qui Oro etiam abu[que domo
uir cfJet familiaris ac iucundus, quid; c. corpore formofus erat, eo animo generofum uirum pre fe ferebat, buPberade iufmodicft locutus uerba: Equidem Cyre,€ uos omnes eraio.— Perfee quiadeftis, ipfe nosomnis arbitror equaliter nic moueri ad uirtutis certamé. Video enim nos omnis fimili
aliméto exercere omnia, cz fimili dignos cógreffu omnis iudicatos, Eadem etia nobis omnibus funt propofita:nam
parére principibus omnibus communiter propofiti eft,
Et quicunq; boc libenter fecerit, bunc uideo à Cyro bono
rari, Ac preflarc fe fortem omnibus invebus aduerfus bo
fles, non alium decet, alium uer dedecet, fed boc omnes
decere maximé csl antea iudicatum, Nunc pugna quoque demon[lratur tiobis,ad quam uideo bomines omnes tate
Brutorum in. Yadoctos:quemadmodum alia item animalia norunt finduftria, gula pugnam quandam,quam neq; ab alio quopiam idieere, quàm ab ip[a natura: ueluti boscornu percutere,
equus

LIBER SECVNDVS$, 67 equus ungula;canis ore,aper dente. ue quidem animalia omnia cauere etiam[ciunt, à quibus maxime cft cauen dum, c7 bec quidem fine ullius prorfus doctoris preceptione. Atq; ipfe ego ex admodum puero, continuó fciebam uti ante boc quopiam propugnaculo, quo putarem uerberari C uod ft aliud nibil haberem, utranq; manum protendens, impediebam quantum poteram percutientem, Et boc faciebá non edoctus, quin propter bocipfum percutiebar, fl opponerem. Gladium equidem continuó puellus adbuc vapiebam ubi uiderem, cum neque à quoquà alio id didicifJem, ut capiidus cft gladius, quàm à na tura,ut dico, Facicbam igitur bocité coactus, no edoctus: quemadmodum funt etiam alia, que probibitus e7 à patre ey dmatre agere cogebar à natura. Ac percutiebart mediusfidius gladio, quodeunq; poteram clàm percutere. Non enim erat folum natura, quemadmodum incedeve cg currere fed adnaturalem motum bocmibi fuaue uidebatur. Verum poffeaquam bec nobis pugna relicta eft, in qua alacritatis magis quàm atis eft opus,qui nobis no iucunde certandit efl aduerfus bofce bomotimos, ubi uir tutis premia propofita funt paria? Q ud fi conferünur, ton paria nobis pro periculo propoftta effe fcimus: fed [( biquidem babituri funt uitam bonorificam, nos uero ui| tam laboriofam quidem, fed inbonoratan, que mea fententia cft moleffifima. Maxime autem, o uiri,boc me bono animo ad obeundum certamen aduerfus bofce ind| tat,quód Cyrus iudicabit, qui non inuide iudicat:fed uidetuv religiofo iueiurando plani fücere,fi quos uiros pro| bos uiderit, nibilo 3 feipfum minus eos amarc. Bifce igitur ipfum uidco iuciidius dare quicquid babeat, à fibircE z ; |

68 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
tinere, Noui preterea ejfe bos animis elatis, quód fint iam
inflituti c7 ad fame et ad fitim c7 ad frigus tolerandà, ncfcientes bi quidem becnos quoq; didiciffe à melioremagiftro quam ipfos. Nemo enim cjl borum preftantior do&or quàm neceflitas, que bec nos docuit diligentifsime,
Hilaborem in ferendis avmis exercuerunt, que omnibus
funt inuenta bominibus,ut facillime ferantur. Nos autera
in magnis oneribus c7 incedere cy currere coádi fumus
adeo, ut mibi uideatur aymorum indumenti alis potius d
oneri ejJe fomile.Q tam ob rem Cyre ita me forcexploratum babe,ut ez certem,eg qualifciiqs quis faerit, pro meritis digni cenfeam bonorari.Et uos ego moneo,uiri plebeij, ut contendatis in bac pugna cum bi/ce uiris pugnandi cruditis, Nunc enim uiri iti plebeio certamine fumptt
funt. Pheraulas quidem babuit bec uerba. Surrexerunt ctiá alij multi, qui utriq; fauerent oratione. Decretum eft
igitur debere quenq; pro dignitate bonorari, Cyrum; ipfum iudicem eJJc. Hec igitur ita proce[Jerüt, nutawtt in^ füper Cyrus totum ordinem cum centurione,cum uidifJct dimidii uirorit ordinis illius utrinq; inter fe contrá ad pu. gnam in[IruxijJe,qui utriq; thoracas baberét,e crates in finiftris manibus,corà alteris crafJas ferulas in manus deditat alteris dixit,ut glebis fublatis aduev[arios percutevent. Sed ubibi fleterunt tta inflructi, c7 centurio prelio fignum ded:t,bic alij glebis fericbant,cz interdum alij attingebant tboracas c7 cratis,alij ez femur cg'caligas. Sed ubi cominus fierent, qui ferulas babebant, percutiebant alijs femcr 4,alijs manus;alijs furas:co bis qui ad capiundas glebas inclinabantur, c7 colla fericbant«2 terga. Ad
poftremum ferulifiri eos in fügam uer[os,multo cum vifa
aclu

LIBER SECVNDV S. 69 ac ludicro percutiebant. Et alij uicifiim acceptis ferulis vur(us eadem ijs fecerunt qui percutiebant glebis.Delecta tusautem Cyrus tum centurionis cogttatu atq; fludto,tum militum obedientia,quod fimul«7 exercebantur, cy animabantur, fimulq; bi uincebant, qui Perfarum arma effent imitati: bis inquam C, yrus delectatus, co inuitauit eos ad cenam, c9: intuitus in tabernaculo eorum quofdam ligatos aluum tibiam,alium manum rogauit quid paterentur: cu refpondebant, glebis percufJos elJe fc. R.uvfusqs Cyrus inte rrog ibat, utrum poftraquam funt congrefeian cim eant procul: cui dicebant, cum e[Jent procul. Nam ubiferuliferi cominus facti funt, aiebant ludum fuiffe pul cberrimum. Qui autem ferulis cocifi erant, exclamabant non fibi ludum uideri cominus percuti; fimulà; osenderunt ferularum plagas 7 in utrifq; manibus,c in collis,aliqui ctiam in facicieg tum,ut fieri folet,ridebant inter fe plurimit. Poftlridie ueró campusvefertus crat omni bus uiris,qui bofce imitabantur:acn'fi aliud quicquá agevent melius boc utebantur ludo.Cum alium quoq; e[Jet ali quando intuitus ordinis centurionem, qui à flumine ordinem ducebat fingulatim ad Leuà: quia; am ci uifum e[Jet tempceftiuiiuberet primipilis ut poftremi manipulitraducerent, c7 tertium, cz quartum in frontem;€ aun in fronte c(fent primipiliyiufstt ut binatim agerent manipulum:exbinc ctiam traducebant decuriones in frontem, eo cum rurfus ei uideretur tempus eJe,iubebat ut quaterna" tim manipulit agerent: itaigitur quincuriones ruv[us tra ducebát,ut quaternatim manipulus incederet, V bi autem fuilJent ad fores tabernaculi, iubens binatim ire ex ijs qui fingulatim ibant immifit primum matipulum,cz feeinE 3

70 XENOPH, DE PAEDIA CYRI dum ad buius caudam fequi iufiit:cz tertium cyquartum itidem iubens ducebat intro: ev ita ut incedebat, ad coena difcumbebat. His igitur delectus Cyrusob manfuetudinem doctrine atque diligentia, inuitauit etiam bunc ov dinem unà cum centurione ad cornam. Cum; alius quia dam ordinis centurio in coena ade[Jet inuitatus, At meum ordiné, inquit, Cyre no inuitabis in tabernaculum? Enimteró clim d coenam adit, bec omnia facit, Et ubi finem babuerit conuiuium,qui cogit ultimum manipulum,cducit eum, cul primi funt ultimi inftructiad pugnam: dein quicogit tertium manipulum,poft bos cz tertius ey quay tus identidem, quo etiam ubi fint ab boflibus abducendi, fciát ut abire oporiet, Cum uero aditer quod facimus coStituti fuerimus, fi quidem camus ad aurora, cgo quidem duco,e7 primus manipulus primus:cg: fecundus,ut pavc5, c7 tertius ez quartus, co manipulorum decurie eo quincurie, donec ipfe iubeo. Cum ucró camus ad uefpe ram qui agmen cogit, c7" poftremi, ducunt primi. Mubi autem,qui ultimus fum, ita obediunt,ut con[uefcat co fequi ct ducere itidem obedientes, Et Cyrus ait: Num ctiam femper boc facitis? Facimus fané, inquit, quoties cocnamus. Vosigitur, inquit, medius fidius inuito, quód co: ad ueniétes cy abeuntes fimul ordines meditamini, cy id no cte fimul c7 die:fimul etiam, quod cz corpora ambulantcs exercetis, c7 prodeflis animis doctrina. Quoniam igi tur omnia facitis duplicata,iuflum eft duplicatam uobis à me preberi epulationem. Noli per Iouem, inquit primipilus, uno die prebere duplicata, nifi duplicatos etia ntobis uteros prabueris, Et tum finis conuiuij talis fait.Pofle vo autem die Cyrus illum ordinem, ut dixerat, inuitauit, item

LIBER SECVNDVS$, 72 itemq; fequenti die.Q ue ubi alij quoq; didiciffent,veliqui eos imitati funt omnes. Sed cà aliquado milites omnis cen feret in armis Cyrus, fimulq; ordinaret, uemt à Cyaxare nuncius, qui diceret Indorà adefJe legatione.Q nare is ingredi iufJus:Fero tibi, dixit, etia flolà pulcberrimá à Cya^ xare:uult enim te anteuertere,quo[plédidiffimo ornatiffimod;corporiscultu afpiciaris ab Yndis, dii aducnis.Q ue Cyrus ubi audi[Jet,precepit primo ordinis céturioni, qui inftruclus erat, ut flans ad dextera fingulatim ordine duceret,in frontemq; locaret:e7 fecundo iuftit,ut idcm preciperet,ac per omnis idem iufsit ut traderetur. Q uttta o^ bedientes,eo preceperüt celeriter ey que precepta funt fecere quamprimii, breuiq; tempore fuerunt in fronte qui dem ad ducentenos(totidcm enim erat ordin ceturtones) in medio uerà agminis ad centenos, Vbi autem. conflituti funt,eos fequi iufsit pro fuo duclu, continuoq; ducere maturabat.Sed poftea didicifJet callem ad regia ferente cffe anguftiorem, d ut in fronte omncs tranfirent, iu[Jo primo ordine fequi loco fuo; feciido ad cauda buius, atq; ita dein cepsomnibus Cyrus quidé ducebat afeidue: alij uero ordi nes fequebatur,quifq; ad anterioris caudam. Mifit prete reaminiflros duos ad callis introitii, quó imprudentbus uie quid faclu opus foret, fignificaret. Sed ubi uenerunt dd Cyaxaris ianuá, precepit primo ordiRis centurioni,ut ordinem in duodenos circa mediki inftvueret: duodenariot uerà proftctosin fronte coflituerct circa regiam:ac fecun do eadé pr«cipi iufiit,et ita deinceps omnibus. c7 bi quia dem bec faciebat. Hic uevó ad Cyaxaré eft ingreJus in ftv" la Perfica nibil immutata. Q uem intuitus Cyaxares cele^ vitate quidem letatus est, fed turbatus vilitate ftolee, E 4

72 XENOPH, DE PAEDIA CYRI Q uid bocait,Cyre?Cuiufmodivem fccfli tta Indis appa» rens?Ego fané uolcbam te quamplendidifümum apparere, Nam mibi ornamento bocerat, quód mea natusforore magnific us 7 elegantifsimus uidereris. Adquet Cyrus inquit: Et utrum magis te ormajJem Cyaxares, fi cuminduerer ue fle purpurea,caperemq; armillas, c7 motiili col lum circiidarem,ociofe iufiis tuis audirem. an potius nik, quando cum talibus tantisd; uiris adcó propere tibi pareo,cum fudore ac fludio tui. bonorandigratia, tum orna turipfon tum alios oflentans adeó tibiobedientistHaec Cyocutts eff. Quem Cyaxares cum redé dicere putaf«uit Indos im ierefit fam minRut Indorit qua ex re bellum efFi Medis c7 A[Tyrto: Et. cum te« Ws mus,ieftit utrurremus. Ad poltremum, ut uobis utrifq; diceremus, regem Indorum cor to iure, cum illo fore cui iniuria fit illata. Ad bec Cyaxares ita vefbondit: Me igitur audite, Nulla nos A ffrium afficimus ini: uria prorfus. illum,fi o. pie fl, aditeinterrogaturi quid dicat. Cyrus autem cum. adcffet,quercbatex Oyaxare: Num ctiam ego, inquiens, dicam quod j fentio QA tufsit ut diceret, Vos igitur, inquit Cy:"us,regi Indorü bx ec nunciate,nifi quid aliud Cya xari uidetur, nos ita dicere; Si quii iniuriarit ánobis Afpri ius diat in fefe illatum,eliginius ipfum regem(ndorum iudicent, Hi sigitur au itis,legati abierunt, Scd pofltaquá Indi egrefii i funt; Cyrus ad Cyaxarem dicere bec cepit z O Cyaxa*res equidem ueni doro fine multis priu atis pe^ cunijs; quot autem erant, bari mibi pauce funt reliquie, cas cnim ín mili es con[uanpfi. Et boc miraris fortalJc tu, quo

LIBER SECVNDVS. 73
quo páclo eas cofumpferim, quando bi milites abste alan tur. At ne te lateat uelim, cas à me eonim effe pecunias in nullum aliud opus, qu. Ant ad bonorem e7 gratiam,
dum preclarum alicuius nilitis facius admiror. V idetur enim mibi omnibus, quos ullus uelit cuiufcunq; rei bonos reddere adiutores, bis iucundius e Jje.ft fi bene cs dicendo
€7 faciendo fucrint ab illo incitati, quam fi molestia afficiantur, cogantur;. Q uos igitur quifguam uelit alacres fib cm idera adinres Rr loma chim eos, nó inimicos effe oj oportet, qui pro nobis fine excufatione funt pugnaturi:cy talis quidem amicos, ut neq; fecidis in rebus fint imperatori inuifuri, neq; in aduerfts eum prodituri. H«c igitur ipfe ita prouidens,pecunijs opus e[Je puto.Omnibus auté in rebus ad te refpicere,cuius permultam fentio effe impenfam,uidetur mibi ab[urdum effe. 1n medii autem cofiderandum arbitror es tibi,cy mi bine tibi pecunie defint, Nam fi b.e tibi abunde fücrint, fcio etiam mibi füturas, ubi opus fuerit, prefertim fi in buiufmodi eas rebus accipiam, quarum fumptus, ubi eas capias, tibi fit conduCturus. Yam ueró memininuper ex te audire, te ab Ávmenio nunccontemni, quonam audit bo fles aduer[us nosire, Quo fit, ut ncque exercitum mittat, neq; tributum quod debet. Facit bec, i inquit, Cyre. Ya" que cgo dubito, utrum mibi fit melius bellum inferre atque eum cogere, att vagis conducat per boc temporis miffum facere, ne bunc etiam alijs aduerfus nos boftem addamus. Et Cyrus interrogabat: At babitacula utrum ci funt in munitis locis,an cotrá? Ad quem Cyaxares re[pondit; Nequaqua uslods funt admodum munitis. Ego enim E 5
Milites quomo do ad res dlacri ter gerendas ex eitandi,

74 XENOPH. DE PAEDIA CYRI
boc noui.Sunt fane montes ubi queat, ft fubito abierit, tu^ tus effe, quà minus captiuus fiat: neq; resitem ee capiantu quacliq; fubuebere potuerit,nifi quis pertinacius ob^ [cderit, quemadmodum à patre meo faclum csl. Dein bec Corus locutus eft: Si mittere me uolueris, additis mibiequitibus quot ufl fuerint tibi fatis, cffeturum me puto prodeorum ope,ut 9 milites mittat tibi, e tributum fol wat:acitem füturk[pero,ut nobis magis amicus fiat quán nunc eft. Et Cyaxares inquit:Et ego fpero illos magisad te ituros quàm ad me: audio enim pueros quodam eiu tecit unà olim uenari confue[e: itaq; vurfus eant ad te fortaffe.Quorü fl quos ceperis, aget Armenius omnia que nos woluerimus. Videtur te igitur, inquit Cyrus,tibi conduce" ve occultanda e[Je confilia bec noftra? Magis enim,inquit Cyaxaves,corà aliquis in manus ueniat:ac fi quis eos ag" grediatur, pofiit capi impavati. Audi igitur, inquit Cy» yus,an tibi uidear aliquid dicere. Sepe cum focij s meis o^ mnibus uenatus fum circa montes«7 tui ey Armeniorum agri ezequitibus olim aliquibus a(Tumptis ex bifce Medis focijs lllucibam. Similia igitur, inquit Cyaxares, fi facias, baud eris fufpectus.Q uod fl maiores copie illis appareat copijs quas ad uenationem babere confucfti, boc nimiri fa fpicionem afferat. Sed licet etiam bacin re, inquit Cyrus, excufationem inftruere uerifimilem,fi quis ad illos enunGet,uelle me magna facere uenationé,C7 abs te equites pa làm petere.Dicistu quidem perpulchre;inquit Cyaxares: atqui ego tibinó dabo preter paucos quofdam, quaft itu^ vus fim ad castella,que funt iuxta A(Jyriam: etenim illuc ire re uera institui, atque ea reddere quammunitifiista, Cim ty autem procejJevis cum tuis copijs,ac duos iam dies ue

LIBER SECVNDVS, 75
dies uenáido contriueris, mttam tibi meorum c cquitum c7 peditum umm fat fuerit: quibus tu afJumptis, continuo afcendas. Tpfe ueró cum alijs copijs enitar non abe[Jc àuobis" oculyquó ubi tempus fuerit, fuperucnia. Hocigitur modo Cyaxares continuó cogit ad caftella equitcs ac pedites, premifitq; currus cum cibo,ea uia que ducit ad caflella. Cyrus autem facrum fecit propter profe &tionem, fimulq; ad Cyaxarem mittens, petebat iunioris equites, Hic uero non multos ci dedit, cum permulti ad eum, uellent, Cum; Cyaxares iam antecefüiffet cum cobijs pedità atq; equitis, ea uia que ad. caflella duat, Cyri facrificia de eundo aduerfus Arvmenium bona extiterunt:
qz ita Cyrus fuos dicit tanquam i in uenationem inftruélos. Ei uero proficifcenti, continuó in primo agro exur git lepus. Aquila autem uolans dextera, lepore defpiciés fugientem, e y irruit, ez percufiit illum, extulitq; correptum,eoq; ablato in collem proximurt, pro libidine utebatur preda. Augurium igitur Cyrus intuituscum letatu csl, tum Youem regem adorauit, dixitq; ad prefentes: Venatio quidem, amicifiümi uiri, pulcbra eft fütura fi deo libuerit. V t autem ad fines uentum est, continuó wenabatur, qucmadmodum conf[ucuit, Et peditum atq; equitum multitudo mota est ita,ut fere exurgerent. Fortiftimi ucro pedi es atq; equites diufi funt, exurg tis; beflias excipicbant atq. q; infequebatur. Multosq; cepere fues ac cer Was capreasqs,e7 afinos(vlucftris. Nam inbis locis per^ multi[unt etiam boc tempore fylueflres afini, Finita aut& uenatione, cum applicuict ad finis Armetiori, cona" tus est. Ruerfusq; poftridie uettabatur, ad cos mótes accedens quos dcfiderabat. Cumq;vur[us uenaridefiffet,coc^

76 XENOPH. DE PAEDIA CYRI
nabat, Vt autem accepit exercitum,quem Cyaxares miferat, aduentare, mi[Jo ad cos clám nuncio, iufitt abefJent duas parajangas, boc eft, /Iadia fexaginta,ibig; conavent, hoc prouidens conduclurum ad latendum. V bi autem cae narint,dixit corum prinapi, ad fe iret. Pofl coenam ad fe uocauit ordini centuriones. C ul ubtadfuere, locutus est inbunc modum: Armenius, uiri amicifiimi, c7 focits e^ vatantea c7 fubditus Cyaxari: fed nuncut accepit bostes aducnientis, eum contemnit, quippe qui neq; exercitum nobis mittit, neq; tributü foluit, Maque nunc uenimus ad bunc uenandum fi pofsimus. Quare ita faciundum widetur mibi, Tu Cbyyfanta,cum delatus in fines füevis,afJum plo dimidio Perfarum qui fi fi ttn obijcum, facto montano itinere, montes occupa, quó cum cum metus ullus inuafevit,aiunt confugere. Duces autem ipfe dabo tibi. Et bofce quidem montis denfos av boribus e[Je ferunt, itaq;[perandum est latére nos po[Je. Veruntamen fl premittas ante exercitum ex tuis aliquos expeditos utros,qui latronibus e numero c7[lolis fimiles fint,bift in Armenios ullos incidant,quos quidem comprebenderint, cos impediant, nc quid renuncient; quos uero nequeant coprebenderc, eos longius infequantur, quo aperte non pofsint totà a[piccre agmen tuum, fed ut de furtis potius confultent. Et tu quidem ita ficito. Ego autem cum primi illuxerit, dimidium peditum mecum babens,omnisq; equites, campeflriitineve uidelicet cótinuo proficifcar ad regia.Et fi quidem obfliterit, uidelicet pugnandi crit:fin[e campo[ubduxerit, curfim-vit infequendus.O uod ft fugerit in mótes,bic tum opus Juturtum esl,ut qui ad te uenerint,eorum euadat ne yo. Exislimato ita nos faturos, ut qui fcras indagant in
ucatio

LIBER SECVNDVS. 77
wenatione:te autem,ut cos qui funt ad plagas. VMlud igitur memincris, oportere prius altus obstruere, quam fere moucantur.Eosq; latére opus ejJe, qui funt ad bos aditus ordinati,ne auertant delatas feras. Acnoli tu quidem rur fus ficere Cbryfanta, quemadmodum quandoque folesob ucnandi ftudium. Nam fepe totá noctem in negocio fomnum no admittis, Sed est boctempore permittendum, ut uiri mediocriter dormiant,pugnae ut poflint. Neq. tu fa né montibus foles errare,quod careas itineris ducibus:fed quacunq; r«e fubducunt, bác tran currens tranfire didi cifti. At noli fic etiam nunc per loca diffialia tranfitu abvuptaq; proficifei, fed: ducibus tuis iube, nifilongé bresor uia fucrit, per facillimam ducant. Q uod enim agmen facillimum fit, idem est celerrimum. Nec etlam quia fisfolitus per montes currere, uelis te curfis preflare ducem, fed ut te fequi poft exercitus mature ducito. Bon ctiam cf, utex robuflifiimis aliqui«7 alacerrimis uiris, fubfiflant quandoq; atq; alios adbortentur.Sed ubicoritu preterieritincitanda cft acceleratio,ut onines quo ad cos qui ingrediuntur,curvere uideantur. H.ecubi Cbry[antas au difJet, letatus admodum Cyri preceptione, animoQ; elatus cepit itineris duces. Et ijs qui fecum erant profecturi, poftzaquam iufiifJet faciunda, dedit fe quicti. Sed ubi dor" mijfet quantum uifum cft(atis, ad monies proficifeebantur. At Cyrus ubi illuxit, nuncium ad Armenium premi^ fit;.qui iu[Jus es ita dicere: Cyrus, 0 Armenie, ita ut facias, lubet, uti quamprimum uentas tributum eg exercitum babens. Q uód firogat ubi fum, uera dicito, efJe in finibus, Sin rogat, an ipfe uemo, bic etiam uera loquere, ncfiire te, Sin quefierit, quot fumus, iube aliquem ipfe

78 XENOPH, DE PAEDIA CYRY tecum ut mittatac difcat. Nuncio igitur miffo Cyrusbec monuit, exiflimans amicius ita effe, quàm ft pr-edicens ni bil,proficifceretur. pfe uero inflructus quamoptimé,c ad peragendum iter, c ad pugnadum, fi opus forct, per gebat. lufiit preterea militibus, ab iniuvia abflinerent:ac fi quis in Armenium quenquam incidiffet, cum moneret, ut C nibil metueret, ez quifqs pro uoluntate uenalia fer
ret, ubicunq; ipfi forent, fiue efculenta uellent, fiue pocu lenta uendere,
XENOPHONTIS CYRI DISCE PLINAE LIBER TERTIVS, Francifco Philelpho interprete.
"xy v&. v s igitur in bis erat. At Armenius
2 auditis que funt à Cyro nunciata, perR(| territus cft, fecum ipfe cogitans, fe cffe
A iniuflum, cum tieq; tributum folueret,
Pese) nec exercitum mitteret, Vcbementifsimed; timebat quod uifus efJet muro cingéde regie feciffe inittum:quó fatis effet ad rcpugnandum. Quare ob bec omnia ueritus fimul mittebat,tum ad cogendas uires fuas, tum iuniorem filium Sabarin in montes, ac item uxores € fuam c» filij, atque filias, cy ornatum quoq; atq; apparatum cum bis preciofifimtm mittebat, datis qui eos deduceret. Ipfe autem et fpeculatores fimul mittebat jintuitum,quid ageret Cyrus, ey prefentis Armenios inftrue bat,cum celeriter alij aderant, qui dicerent bunc ipfum Cyrum ade[Je unà. Hic igitur mon amplius fuftinuit ma.. mum conferere, fed fefc[ubtraxit.C od ubi uidiffent Ar. menij, diffugerut quifa; ad fua babitacula,ut qui uellent rcsfuas

MMENMM—À—ÁXÀMX—————Mr
LIBER TERTIVS.
ves fuas procul portare. At Cyrus ut campi uidit difcurrentium cy uadentium plenum,ad eos[ummittebat qui di cerent, eorum fe nemini boflem efe, qui manerent: quod fi quem ceperit fügientem,eo pro boffe fe ufurum. Maque pluresvefliterunt. Qui autem clám[ece[Jerant, erant uttd cuim rege. At ubi bi qui antece[Jerant unà cum mulieribus, in illos inciderunt qui latebant in monte, clamoribus continuo complebant omnia, atque eorum plures ca» pti funt. Demum uero c7 filius, e uxores, 7 filie fimul cum pecunijs capiuntur, quotquot unà cum illis agebat tur Apforum autemrex ut fenfit que gerebantur, quá uer teretur ignarus,quendam in collem fuga fe recepit. Que Crus item intuitus, collem cingit prefenti agmine, mittitd; ad Cbryfantam, iubens ut relicta montis flatione ad fciret. Et agmen quidem cogebatur ad Cyrum,qui ad Armenium mijjo caduceatorc;ita interrogabat:Dic mibi Ar menie, utrum uis iflic manens,cum fame fitiq; pugnare,an in planitiem defcendens nobifcii mani con[ererctCuivefpondit Armenius, fe cum neutris pugna uelle. Ad quem rurfus mittens Cyrus interrogat: Q uid igitur istic fedes, «7 non defcendis?O uoniam, inquit, quid me facere oportcat,ambigo. Sed nibil, inquit Cyrus, ambigere te oportet. Nam licet tibi ad agendam caufam d efcendere. Quis autem,inquit iudex füturuse[t? V idelicet,inquit,cui dew etia fine iudicio te uti dedit,ut uclit, Hic igitur Armenius necefiitate cognita defcendit. Ac Cyrus c7 illo,c7 alijsom nibus illius vebus intra exercitun receptis, caftra pofuit, cum uiresiam omnis fimul baberet fecit. Per id uero temporis Avmenij filius etate maximus Tigranes,ex peregri natione quada aduenit, qui fuerat olim Cyro comuenator,

80 XENOPH, DP PAEDIA CYRI Hicrebus ijs auditis, ita ut babebat, continuó ad Cyrunt proficifaitur. Sed ubiuidit patrem ac matrem,[ororesqs, atq; uxorem fuam captiuos factos, collschrymatus est, ut par erat.Cyrus auté illum intuitus,alia in eum benignitatenulla est ufus, fed dixit: Veniftiin tempore, ut de patre caufam prefens audias.Conuocabatq; continuo Perfa rum ac Medorum duces, c ad bos etiam acciebat fi quis aderat ex boneflis Armenijs,neq; amouit fed audire per^ mifit mulieres, que aderanti inr hedis. Atq; ubi idoneum fait, dicere eft agare]us: Eto, inquit, Armenie, primum tibi cofulo in caufa loqui uera, quo tibi id unà defit, quod eft odiofiffimum. Nanq; apertum. mendacium, ut fé impedimento efl bominibus maxime ad ucniam confequendam. Dein confcij tibi funt c7 liberi c2: mulieres be,quot quantad; edens cg Armenij, qui adfu M iqui f tc dicere fenfcrint alia, quàm que feceris, putabunt tc t 4a fententia damnatum ad extrema patiunda orinia, f ego uera co» gnouero. At interroga,inquit, COyre, quod ipfe uis. Nam borum gratia uera loquar,c7 fiat quodcunq;. Dic igitur, inquit, mibi, Gefiiftt ne olim bellum aduerfus Asiyagen matris mee patrem,aduerfusq; Medos alios? Gefsi equi" dem. Ab co autem uiclus conuenisti ne tributum te daturum, iturumq; in expeditionem ubi iuberet, cy muniminanon babituru? Heec uera funt. Nunc ergo quare neque tributum tulifti, neq; agmina mififü, c9: munimina muro cinxi[li? Libertatem,nquit,cupiebam. Pulchrà enim mibi uidebatur cz me liberü effe, c7 liberis mcis libertatem relinquere. Etenim pulchrum efl, inquit Cyrus, pugnare quó nunquam fit futurus quis feruus, CQ uàd fLaut bcllo quis uiCtus, aut alio quoquam modo in feruitutem actus, tuclia

LIBER TERTIVS, 8á
iioliutur berum fcipfo priuare, bunc tu primus dicitos utrum ut bonum-wirunt bonores bone[leq, agenten,an ut. initum, quem. ceperis, fupplicio. afficias: Afficiam, inquit,[upplicio, Nam mentiri me no Juns. Dicigitur liqui dó,inquit Cyrus fingillatim: Si quis tibi in magistratu fue rit, cg errarit,utrium eum finus nagiftratum gerere,an alium eius loco conflituis? Alium, inquit,conflituo. Q uid fi grandem babeat pecuniam, finis eum diuitem e[Jeyan pau peré facis? Aufero, inquit, que babeat. Sin etia ad bofles eum deficere intelligas, quid facis, Interino,inquit. C uid enim efl opus mendacij nie potius avgutit, quam uera dicentem mori? Hic eius filius bifce auditis tiara difcerpfit, peplosq; difcidit:mulieres uerà uociferantes laniabantur perinde atq; fi actum effet de patre,et ipfe iam perifJent. Et Cyrus edá tacere cum iufüfJet, vurfus inquit: Esto fané. 11a igitur equa funt Armenie Nobis autem, quid ex bis faciundum confulis? Ad que tacebat Armenius, dui bius is quidem, utrum Cyro confuleret, num ut fe interimicret, an ijs contraria doceret, que ipfe dixerat fefe face vc. At filii eius Tigranesinterrogabat Cyrum,inquaens: Dic nubi Cyre, quoniá pater uidetur ambigere,uis ne ca de ipfo cofulam, qu«e tibi optüna e[Je reor? Et Cyrus quo tia accepi[Jet quo tempore Tigranes fecit uenabatur, fophiflun ei fuiffe familiare atq; admirationi babiti, perc picbat audire, quid dicere tádem uellet.1taq; impigre iu[fit ut diceret, quod fentiret. Ego igitur, inquit Tigraties, fi quidétu probas in patre uel queq; con[uluit,uel queq; gefiit,ut buncimiteris, plurimum tibicon[ulo. CQ uód fi ti bi uidctur pecca[fe omnibus in vebus, cofilium meurt cst, ne buncimiteris. Ergo, inquit Cyrus, füf&ciam ifla, mini E

82 XENOPH, DE PAEDÍA CYRI mé peccantem imiter? Sane, inquit. Supplido igitutfft ciundus fit pater tuus pro tua ratione: fiquidem iusti est, iniuftum afficere[upplicio. Vtrum autem cenfes Cyre me lius cJ, aut ad tuam utilitatem cruciatà fieri, aut ad tuit detrimenti: Ergo meipfum,inquitboc pacto cruciarem., Atqui plurimum tibi noceres, Ji tum tuos interimis, cum eos babere pofsis cum utilitate tua maxinta. At quo pacto pofrint bomines maxime utiles fieri, cüm deprebendatur émufti'Si tum mca fententia fiant fapientes. Videtur enim nibi Cyre ita babere, fine fapientia quidem neque aliás uirtutis ullam effe utilitatem, Q uid enim quifquam utatur robusto fortiue, fi infipiens faerit? Quid equestri Quid diuite? Q uid poteslatem babenti inciuitate? Vna cum fapientia cg amicus quifq; cst. utilis, c feruus omnis bonus csl. Hocigitur, inquit, dicis,quod etiam tuus patey bocuto die ex infipignti faclus e$t fapiés? V alde quidem, Affectum ergo tu animi efc dicis fapientiam quemadmodum egritudincm,non difciplinam? Haud enim,fi uidelicet prudentem fieri oportet, qui faturus fit fapiens, con» tinuo ex infipienti fapiens quifquam fiat. Quid autem,inquit,C»re,nondum fenfifli etiam unum uirum ob infi ipie tiam inire cum eo pugnam, qui ife fortior fit: cum; f; Jit ui^ &us,cefJafJe continuo à fua im bunc infipientia? Nondus item ciuitatem uidifli aducrfi us alteram ciuitatem inftruam ad pugnam, que uicta cum fuerit, buic cótinuó pro pugna obedientiam pre[lat? Quam autem,inquit Cyrus, patriscladem dicens, nixius a[Jeueras adeo ipfum effe[a picntem effect lum? 1n,quo, inquit, mebercule fibi confcius faclus est, quód pro libertate quam cupicbat, feruus fit fitus ut antca nun d. Quae autem putauit latére opor tere

*
LIBER TERTIVS, 8i
teréaut preuenire aut propulfare, borum tibil potuerit efficere. Te autem nouit, cum uoluifii eum decipere, ita decepilJe, quemadmodum fi quis cecos ac mutos,nulliu.q fenfus atq; mentis bomines deciperet. C ue uero putafti la téreoportere,ita à te occultata efJe nouit, ut que fibi putabát loca para|]Je munitifiüma, bec ei tu carcerem clàm anteaftruxeris, Tanta autem celeritate eum fu perafti, ut àloco longe diflanti cum magnis copijs profectus, prius afJequereris, quàm bic uires apud fe fuas coegerit, Dein, widetür ne tibi inquit Cyrus, talis clades fatis effe, que bo mines reddat fapicntis fi cognofcat alios effe fe meliores? Lotngé quidem magis,inquit Tigranes, quàm cim quis pn gna fit uictus, Nam corporis uiribus fuperatus interdum putauit fore, ut corpore exercendo repugnaret, Et urbes capte arbitrantur ajJumptis focijs repugnare fe poffe. Quosautem melioris fcfe aliquiduxerint, bis plerumque etiam non coacti libenter parent,'T'w quidem uideris non exiflimare bomines cotumeliofos eos noffe,qui fe fint tem» perantiores:neq; fares illos, qui nó firantur:neq; mentien tisquiloquuntur uera:neq; iniuftos,qui iufla que funt, fa ciunt, Anes ionarus nunc quoq; patrem tuum effe mentitum, neq; coflanter obferuafJe que nobifcum conuencrat, cim non ejfet necius tos eorum nibil omnino c[Je tranfgre[Jos, que Aftyages conueniffet? At nec ego,inquit Tigranes, bec dico,folam meliori cognitionem fine ulla poe n4 à mélioribus inftrenda reddere bomines prudentis, quemadmodum nutic meus pater dat poenas, V erum tuuá pater, inquit Cyrus, nullum prorfus adhuc pa[]us eft ma» lum,qui;fcio, admodum timet, ne extrema omnia patia^ tar, Num igitur quicquam putas inquit Tigranes, magit Fa
'

$4 XENOPH, DE PAEDIA CYRÍ
bomines fibi fubijcere, quám uebementem metum? Num
esnefcius eos, qui ferro percutiuntur, quod fupplicij genus putatur ualidiffims, rurfus etiam uelle aduerfus cofdem pugnare? Q uos autem ucbementer bomines metuevint, ad bos ne fi confolentur fe quidem, po[Junt etiam oculos conuertere, Dicis tu, inquit, metum malorifupplicio e[Je bominibus, quàm fi ve ipfa male afficiantur? Ac tu quidem nofti, inquit Tigranes, me uera dicere: fcis enim cos, quimetuutit exilium patrie, quiq; pugnaturi timent fic uincantur, degere in animi acerbitate, Et codem modo qui nauigant,ne patiantur naufragium, c7 qui fer uituté actributum metuunt;bofce neq; cibum po[Je, neq; potum capere propter metum. Q ul iam uero exules fit, cy qui uicti, ey qui ferui, po[Junt interdum magis etiam quam
felices ipfi, ey comedere c7 dormire, Eftq; manifcftius etiam in bifce quantum metus fit onus: aliqui enim mctuentes, ne fl capti füerint, mortem dent, prius ob mc^
tum moriuntur: alij lacientes praecipites feipfos, alij laqueo fufbendentes,alij iugulantes. ufqueadeo metus veri
omnii borribiluum maxime animos perterret. Meum ucrópatrem qui nunc putas animo affici, qui non modo de
fua uerum€7 de mea,c7 de uxoris, ey deomnium libero rum feruitute metuit? Ad becrejpondit Cyrus: At quód pater bictuus ita nunc afficiatur, facile equidem crediderim.Nam ew/dem uiri ejfe uidetur mibi, 7 in fecundisre bus uti contumelia, cy in aduerfisanimo conflernari celeriter:cg rur[us item fi quid refpirarit,animo efferri, ac ite rum moleffum fe preflare. Sedita eft profecto Cyrc. Noftra quidem errata uidentur in caufa e[Je pofJe,quo minus ercdatur nobis. Verum tibi licet caflella muris cingere; e que,

LIBER TERTIV$. 8;
que minuta[unt continere, c7 aliud fidei pignus capere, quodciq; uelis:ac nos fané babebis,qui bec feramus baud iniquo admodit animo: meminerimus enim nos bari rer& effe autores.Q uod fi cui illorum,qui nibil deliquerint,regnum tradas, ac fidem eis non adbibeas, uide ne fimul e benefacias, cz illis amicus ton existimeris, Sin rurfus odium cauens, minus cis iuga imponas, quà à contumelia abflincant uide nc illidenuó corrigendi etia fint magis, d nos nunc fuerimus. Sed ita,inquit Corusper deosimmortalis,buiufmodi ego miniflvis n libenter mibi uidear uti, quos fciam neceftttate miniflvare, Q tos aute norim bene wiyiftri qui uolentia amicitia; mea quod opus eft cape(ere, hi mibi jcticres, uidentur ctiam fi peccarint, facilius ferendi, quàm ij qui me exoft, oninia cumulatiffümé necefiitate preflant. Ad que Tigranes refpodit: Amicitia à quibus unqua tantam capias, quantam d nobis comparare nunc potes? Ab illis, inquit,mea fententia, qui mibi hofles fiere nunqua, fi uelim in cos effe benefücus fic, ut ipfe nunc iubes wobis benefüciam. Nunccetiam pofiis inquit, Cyre quenqua boc tempore inucnire,in que tanta utaris beneficentia, quantain patrem melé? Si quem uiuere nunc finas, qui nulla in te fit ufus iniuria quam eum tibi putes gratiam babiturk? Q uid etiamfi cius liberos e uxorem no auferas? Q uis te buius vei gratia amabit magis, quam qui putat iure fibi auferri deberetRegnum uero Armeniorum fi minus babebit.fcis ad nullum d ad nos dolorem maiore peruentuvum, Ytaq; ex bacre perfpicuum eft, in quem maxime dolor peruenit, fi vex nà fucritbunc accepto imperio, maximam tibi gratia babituri, Quàd fi tibi cure efl,ut hafce res abiens relinquas pacatiftümas,confidera utrà putes habere quieF. 3

£6 XENOPH, DEI PAEDIA CYRI tius, nouo ne incipiente imperio, an permanente ufitato? Sin cst tibicure, ut quamplurimi cxerciti educas, quem magis exiflimas buncrette ferutari, quàm qui fepe eo eft ufus? Si preterea pecunijs opus fuerit, quem bas cenfeas welius paratur; quam qui c7 nouit, ez que funt eas babet omnis? O Cyre,uir optime,caue ne finos amiferis,ma iori tibi fis detrimento, quam pater tibi potuerit nocere. Tigranes in buncmodum locutus eft. At Cyrus bec au^ diens mirifice Letabatur, quód putaret fibi ad exit eucni reomnia, queciq; Cytxari fuerat pollicitus fefe acturis. Meninerat enim dixiffe, füturum[e putare ut faceret Av genium ei amici magis, quam effet antea. Et exbinc Armenium rogat: Si bec igitur uobis credidero, dic tu mibi Armenic, quanti mecum míttes exercitum, e» quantum pecuniarü in bellum conferes? Ad becait Avmenius:Nubil babeo Cyre fimplicius tibi dicere neq; iuflius, quàm ut tibi declarem potentiam omnem meam:quam ipfe cum ui deris, quantum tibi uifum fuerit, exercitum agito, relicto bic rcgni prfidio. idem etiam de pecunijs iuflum e ti bi declarem, quanta mibi fit quantitas, Q uibus tu cogni tis, accipies quanti uolueris,ac ité mibi velinques quantis libucrit tibi. Et Cyrus inquit: Age igitur, dic mibi quante tibi funt copize,dic etiam quantum pecuniaria. Hic, inquit Armenius, equites Armeniorum funt ad octo millia, pedi tes ucró ad quadraginta millia, At pecunie unacum thefauris quos reliquit pater. funt in argenti fupputat.e plu res quam tria millia talenta. Ac Cyrus boc non neglexit. Exerátus igitur inquit, quoniam Cbald.ei finitimi aduer fs tebellum gerunt, dimidium mecum mitte.Ex peeutijs wero pro talentis quinquaginta que Krebas tributo, du^ plum

LIBER TERTIVS., 87 pio Cyaxari foluito, quoniam ea foluere defieris. Mibi uerà alia talenta centum dato mutuo: pro quibus ego tibi polliceor, fi mibi deus benignus fuerit, me aut maiora in te beneficia collaturum, aut pecunias ipfas, ft fit facultas, dinumeraturum. Quod fi facultas defuerit, impotentie, mea fententia, non iniuflitie damnandus iure uidear, Et Armenius; Per deos, inquit, Cyre noli ita loqui, alioqui nulla mibierit in te fiducia: fed exiftimato,quafcunq; mibi pecunias veliqueris,mon fecus tuas e[Jc, quàm quas habecas tecum abiens, Esto, inquit Cyrus. At ut recipias uxoren, quantum mibi pecuniarum des? Q nantumcunq; equidem pofsim. Q uid uero ut recipias liberos? Et pro^ pier bos,inquit Armenius, quantumcunque mibi facultas fit dare, Hoc pacto, inquit Cyrus, be funt plures duplo quàm babeas. Tu autem, inquit, dic mibi Tigranes:Q nan ti emtas quo recipias uxorem? Hic uero ey uper uxorcm duxerat,ey cam mirifice amabat, Equident, inquil,o C» ve uel anima emam,quo bec nunquam famuletur. Tu igi« tur inquit C yrusabducito uxorem tuam: necenm fkeifle banc captiua puto, cim ipfe nunquam à nobis fageris. Et tu quoq; Armenie cy uxorem tuam, c7 filios tecum age nullo foluto pro eis precio, quo uideant fc abire ad te libe" gos.Etnunc apud nos coenate,cocnati ueró abite quo uobis libet. Ata igitur manferit. llis auté difcübentib. poft coctiá Cyrus, Dic mibi, inquit, Tigrates, uir ille ubi nam c8, qui nobifcum unà uenabatur, ey que ipfe admirari plurimum uidebarei Nonne, inquit,eum pater biciews interemit? Ob quam,inquit Cyrus,iniuria:Diccbat ab co nte wuitiari:qui Cyre,ita crat boneflus,ac bomus,ut eiiá cim effet
guoriturusme ad[e uocarit,inquiens: Noli Tigranes quic 4

$8 XENOPH. DE PAEDIA CYRI quam uccenfere patri de morte mea, Non enim ulla ma» leuolentia boc facit, fed imprudentia. C uecung; uerà per imprudentia ab bominibus delinquuntur, hec omuia effe arbitror inuita. Ad bec inqtát Cyrus Heu qualem uirum. Sed Armeni ita dixit;O Ovre,neq; biqui fuis cum uxovibus adulteros coprebendunt,ob banc cau[am eos interfi ciunt, quód illas reddant impudicas: fed quia ipfos exiftimant ab eis auferre charitate erga uiros,itaq; ijs ut boftibus utuntur Ata cocgo illi inuidi,quód ficere uideretur,ut filius meus fe magis quàm me patré admivarctur. Ad que inquit Cyrus; Sed ita ptr deos, Armenic,uideris mibibumana perpetra[Je errata: ac tu Tigranes patri ignofcito, Cim talia illi tum differuiffent,et perbenione effent exceptiut par erat,ex veconciliatione in rbedas unà cum uxo ribus afcendentes,abibant Leti, Cum; ucni[Jent domum, narrabant Cyri alius fapientia, alius conflanti,alius man fuctudiné, alius ctiam pulchritudinem atq; magnitudine, Hic igitur Tigranes quevebat ex uxore: Num ctiam, inquiens,tibi Armenia Cyrus uidebatur effe pulcher? At illum edepol,inquit,non fpectabam. Sed quem, inquit Tigrates,[bectabas? lum ecaftor, inquit, qui dixit fe anima fua faiffe emptirum libertatem meam. Et tum[anc,ut cvat confentancum,poft buinfmodi uerba inuicem quiefce» bant. Poftridic uero illius diei Amet ey ad Cyrum, «d exercitum uniucvum dedit bofpitalitatis munera. Suis dutem, quosire in expeditionem oportebat, pronuncia» yit in tertiii diem ibi ade[Jent: e quas pecunias Cyrus dixerat, duplicatas eas dunumerauit. At Cyrus quot iuffevat acceptis, aliasremifit:querebatq; uter effet ducturus agmen, filis ne, an ipfe, Refponderütà; uterq; fimul:cz pater
|

LIBER TERTIVS. 89 pater quidem ita,Q nencunq; ipfe iubebis. At filius ita:Equide ipfe abs te Cyre non abero,ne fi farcinarius quidem fim fecuturus.Cui arridens Cyrus; Q uanti inquit, eftima res,ut uxor tua effet audituva te favcina ferre? At minime opus erit ut audiat,agam enim: itaq; uidere licebit ei quic quid geram, Tempusinftrucndi fuerit uobis,inquitCyrus. Exiflintato, inquit Tigranes, inftructos adfore, quicquid dederit pater. Et tum quidem munerati milites dederunt fe quieti. Poflero autem die Cyrus Tigrane ac fortiffimis Medorum equitibus acceptis, c ex amicis fuis quot opportuni uifi funt, vcgionem obequitans confpicabatur,co fiderabantq; ubi caflellum muro cingerctur: et ubi ueniffct in uerticem quendam, interrogaba tTigranem,quic[fent. montes, unde. Cbaldel. decurrentes. predarentur,
Quibus à Tigrane oflenfis, quevebat vurfis: Nunc in bis montibus folitudo agitur? Non mebercule, refpondit, fed in illis fpeculatores funt femper, qui alijs flgntficant, quic quid uldeant. C uid igitur, inquit, faciunt ubi fenferint? Auxilium laturi eunt ad uertices, quifq; pro uiribus, Hiis Cyrus auditis,ubi confideraffet, audi[fetq; multi agri efJe Armenijs, c7 defertum et incultum e[fe propter bellum, tum quidem cz ipfe ey ceteri ad caftra redierunt, c7 ubi coenati funt, quieti fe dederunt. Poflridie uero c? Tigranesipfe inftructus aderat,et equites ad quatuor millia cogebantur ei, e fagittarij ad decem millia, co tantunden fcutatori, At Cyrus interea dum bi colligebantur, facrum faciebat. Sed pofteaqua litauit, Pevfarü conuocauit atque Medori duces,qui ubi fimul fuere,talibus eos alloquitur: Viri amicifiimi,monttes bi quos uidemus, funt Chaldeoyum: bos fi occupauerimus, fecerimusq; cafellum in uerF.5
Cyri oratio».

90 XENOPH, DEP PAEDIA CYRI
tice,teceffe fit ut utriq; ey Armenij c» Cbaldei, ad fanitatem erga nos redeat. Et facrificia quidem nobis bene ba bent, Humana uero audétia ad bec agenda nibil ita nobis magno crit momento,ut celeritas Na floccupatit eo ace derimus prius quam boffes cogantur,aut fine pugna omni mo capiamus uerticem,aut c7 paucis utamur c7 imbecillis boftibus.Laborii autem nullus efl ncq; facilior, neq; tutior, d ut nunc conflanter acceleremus. Ve nunc ad arma. Et uos quidem Medi pergite nobis ad leuam. Vos autem Armenij dimidiati pars ad dexteram,pars ante nos ducitc:at uos equites poft nos fequimini, bortantes ez urgentcsttos furfum.Q uod fi quis mollire fe prefüterit,ci aderíamini,— His dictis Cyrus antecedebat, vc&los manipulos ducens, At Chaldei ubi nouerit impetà furfum fieri,cz id continuo fuis fignificabant, ey unà clamore inuiccm fublato cogebantur. Cyrus auté ita monebat, Viri Perfae nobis accelerandum eJe fignificant. Namfi furfum anteuerterimus,bofles poterat nibil. Habebat auté Cbaldeei eratis co tragulas duas, dicebanturq; efJe bomini illius regionis bellicofifsimi.Et flipendio merent,cum bis cui opus eft; quonia funt«y bellicofl maximé«v paupercs.Etenim rcgio efl ijs eymontuofa, ey breuis,que pecunias babeat. Vt autem Cyri milites propius facti funt montia fafligijs, Tigrates unà cum Cyro proficifcens ait: Num Cyre nofli, nobifipfis primum effe pugnandum, cum Avmenij non fint eiufmodi, qui bofles fuftineant? Ac re[pondens C»ruzboc fe non latére;Perfas monuit fefc inflvuerent,quod e[Jet quamprimit infequendum, cum fubterfügicntes Arwmenij boftis Cbaldeos prope nos[ubduxcrint. Talis igitr duces fe preffabant Avmcnij. Quiautem aderant ex
Cbald.cis

LIBER TERTIVS, 91 Chaldais,ut propé Armenii facti funt,cofeflim in eos ulu. lantes,utcon[ucuerant,curfim ferebantur:quos Armenij, ut foliti erant,minime expectabant, Vt autem fagantes il los Chaldzei uiderunt obuios boftis qui fuvfum tenderent, gl«dios ferre, alij quidem eis congrefii flatim. mortui funt, alij fagerunt, etiam quidam capti funt. Curriculoq; montium cacumina capiuntur. Q ue ubi Cyri milites tenuiffent, e» Cbaldeorum babitacula defpexerunt, ez eos ex proximis babitaculis fugere fenferunt, At Cyrus, ut milites omtes conuenerunt, prandium precepit. Qu ubi pranderunt, ipfeq, didicijJct, ubi fpecule Cbaldzovum erant locum efJe cz muniti ac tutum,aquisq; abundantem, ibi continuó caflellum muro circundabat, iubebati; Tigrani ad patrem mitteret, iuberctq; ut ad fe iret, fecum adductis quotquot effent cv fabris ey architedtis. Ad Armeniuni quidem abibat nuncius. Cyrus uero cunt ijs qui aderant murum flrucbat, cm per id temporis ad eum adducunt captiuos uinclos, 7 aliquos etiam uulncvatos. Quos Cyrus ut uidit, uinctos continuó folui iufiit, fauciosautera uocatis medicis curandos imperauit. Dein ueró dixit Cbaldeeis,uenijJe fefe, neque quod cuperet illos perdere, neq; quod efJct fibi opus bello, fcd. quoniam ucllet inter Armenios paceit facere«7 Cbaldeos.Priufquam tenerentur cacumina, fcioinquit, uobis pace opus to fui" fe:fecure enim babebant ves ueftra: fcd Avmeniorü bona agebatis ferebatisq;. Nunc autem uidetis utique, qua eftis condilione. Ytaque ego uos dimitto domum, c7 vcliquos captiuos:uobisq; alijs Cbaldeis tempus do cófultan di flue nobifcum uultis belligerare, fiue amic effe. Et bellun fi gerere optatis, nolite bucinerities irc,ft fapitis, Sim

62 XENOPH. DP PAEDIA CYRI
sobis arbitramini pace opus c[Je,uenite ftne avmis. Vt au tem res ueftre bene babeat, fi amici fueritis, mibicritcure.Quibu auditis, Chald:ei Cyrum multis laudibus extu lerunt,cumq; efJent iucundifime complexi,domum abicre.Sed Armenius aim audi[Jet à Cyro uocari fcfe, c7 quid db eo ageretur, acceptis fabris e7 rebus alijs quotquot ufii fore arbitrabatur uenit ad eum quàm poterat celerrimé. Q uo quidem uifo,dixit:Cyre,ut pauca de futuro cim mosbomines proficere po[fumus, multa agere aggredimur? Nunc enim ipfemoliri libertatem agere[]us, factus fimm fevuus,ut antea nunquá. Cum ueró capti fumus,certó periffe arbitrati nunc ut alias nunquá. falutem perfpicue fumus adepti. C ui enim nunqua cefJabant multis nos malis afficere,bis cgo nunc e[Je uidco,ut optabam.Et boc uclim,ne te lateat Cyre,fiafJe me ad abigendos Cbaldeos ex bis uerticibus, multo pluris daturum pecunias iflis, quas tu tniutic babes ab me. Et quibus bonis pollicebaris nos affe lum iri cum accipiebas pecunias, ea iam preftitifli. Itaque nouimus alias tibi debere gratias, quas tibi fi boni uclimus cffe pudeat nos fané non vefevre; cui etiam fi referamus, nihil tamen pro dignitate facere ne boc qui dem pacto erga uirum adcó beneficii veperiamur, Et Av nenius quidem bec dixit. At Cbaldei rogatum uenerüt ad Cyrum, fibi ut pacem faceret. Q uos Cyrus interroga bat inquiens: Ob aliud ne Cbldei quicquà pacem cupitis, quàm ob buius vci caufam, quod exiftimetis fecurius po[Jc uitam agitare pace facta, quàm fi. bellum geratis? Quoniam bec babemus, dixerunt Cbald.ei. Et Cyrus in quik: Q uid igitur fi aliaetiam bona uobis ex paceadueniat? Magis item Letemur re[pódere, Sed quidnam aliud
Inquit

LIBER TERTIVS, 93
inquit? num quia boni agri caritudine pauperes nunc ef^ fcuos putatistEtià propter boc,cofefsi funt. C uid igitur, inquit Cyrus,uelletís ne tantum foluentes tributi, quantit Armenij foluunt,uobis liceret tantü colere agriAvmenij, quanti uelitis? Modo,refpodere Cbaldei,credamus fore, nc quidinturie patiamur. C uid ueró tu, Cyrus inquit, Ar menie, uelles nc id agri quod nunc efLincultum, ab bis coli, fi conflitutas apud te pecunias foluerint?Refpondit Av» menius: Pluris fané boc emerem,cum cenfus multi augere tur. Quid autem uos Cbaldei? quoniam uobis boni funt montes,num finere uelletis Armenijs bos montis effe paflure, fi uobis paftores que iufla funt foluerint? Valde, Cbaldei refponderunt:nam fine ullo labore magná ad fefe utilitatem peruenturam. Tu autem Armenie,ucllés ne pafcuis borum uti fi pro parua Cbaldeori utilitate, longe maiorem ipfe utilitatem effes confecuturus*Et ualde id quidem, fi pafluram mibi fecuram arbitrarer. itur, inquit Cyrus, fecuré pafceretis, fi uertices auxilio babere tis.1ta efl,inquit Armenius. At per loué, dixere Cbaldei, nequaquam fecuré nos agrá coleremus,c7 non mod borum agri fed ne noftrum quidem,fi bi cacumina pofiiderent. Sed quid,rurfus inquit, ft cacumina uobis e[Jent auxilíotIta nobis, Chaldeirefponderunt, bene effet. Sed me | diusfidius inquit Armenius nobis rurfus nequaquam be| neforet, ubi bivur[uscacumina c|Jent accepturi, prefertim cincta muro, Atq; Cyrus inquit:lta igitur ego faciamz [ neutris ucfIrum uertices tradam, fed cos nos cuffodiemus, | qrutri ueftrüm alteris iniuria faciant, nos cum iniuriam | paftis faturi fumus. His auté auditis utriq; rem laudarüt, dicentes boc modo duntaxat pacem futuram flabilem. E&

$4— XENOPH, DP PAEDIA CYRI dd hecobferuanda dederit omnes acceperunt; fidei pi^
gnora;utq; utriq; ab alterislibcri effent cOuenerunt, utcventur; tnter fefe connubijs, ez culturis,«z pa[luxis, c» comuni focictate, fl quis in alterofzung; fct iauftus. Ya peridiemporis eft peraclum:atq; bacetiam tempeslate, que tum fodera funt percufJa inter Cbaldos eo regcm Armeniorumita perdurant. Ceteri pofleaa focdera[unt pereufa, rig continuo caflellum tani commune muro impigre cingebant, c7 in id res nece[Jarias congerebant, Sed ubi aduenit uefpera, Cyrus utrofque apud fe coenatu ros ut iam amicos, conululo excipiebat, lis autcm uttá di» fcumbentibus, dixit unus ex Cbald.eis: bec alis quidem fuis omnibus optabilia cxiflere, ueri effe Cbald.eos quofdam quiuiuerent ex prada,nefcirenta; terram colereyae ne pojJent quidem, afJucti ex rebus bellicis uitam degere, Predabantur enim femper,merebantà; flipendio fepe apud Indorüregem:nam illum aiebant uirum e[Je opulentifimifepe ctiam apud Aflyagen.Et Cyrus inquit: Quid igitur no ctiá niicapud me flipendio merent? Ipfc enim da bo quanti quis alius plurimi unquam fUipendium dedit, Cui cüfenfere,multos etiam fore qui uelint. Et bec quidé tandem ita cóuenta funt, At Cyrus cim audifJct Cbaldeos fepe adregem Indoràü proficifci,recordatus uenifJe quofdam ab co[beculatà in Medos res Medicae, abijJea; ad bo flesquovurfus ves cori explorarent, uolebat ut quas ipfe es ge[Jerat, Indus difceret.Ytaq; coepit ita loqui:O Arme. tie,et uos Chaldei dicite mibi, fl quem ego ex meisad(nda mitterem, mitteretis ne mea caufa€ ucflris aliquos, qui ci € itineris duces cfJent,atq; unà agerent,ut que uolo,ttobis ab Indo fierentzEgo enum uellem ut grandior ctiam pe
«unida

|
LIBER TERTIVS, 9$; cuna nobis fieret, quo c» flipendiii dare poflim abunde quibus dcbea, c5 milites bomorareatq; munerare pro dignitate. Horum igitur caufa mibi fit uolo maxima pecuniari copia. His auté opus effe duco, fi uelim quod libenter cupio, pecunijs ueftris parcere. Amicos enim uos mi bi iam arbitror. Ab Indo autem libenter acciperem, fi de ret. Itaq; nuncius cui uos iubeo dari duces, efJed; adiutores gerédi negocij,illo cum uenerit, ita dicet: Inde Cyrus me ad temifit,qui ait: Q uonia alium exercitum domo ex Perfis opperitur, maiore fibi pecunia opus efJe. Etenim eum,inquit,opperior, Q uare fi ad eum miferis quantum pecunie pofitis comode, fi deus ei bonà exitii dederit,enitetur ita ficere ut exiflimes bene tibi effe cofultum, quod munificus infe fucris, Et bec fané uerbis meis exponct, Vos auté mandate ucftris nücijs, quod ad rem coducere arbitramini, Et fi quidé ab co pecunias ceperimus,bis ute muy copioflus. Sin minus ceperimus, intelligemus nullam à nobis ei gratiá deberi: quinimó licebit nobis illius cau" fa omnia facere ad noflri emolumenti, Hiec Cyrus locitus est, füturki putans ut Armenij Cbldeiq; nücij eiu[modi uerba de fefe facerent, qualia de fe ipfe cupicbat ab omnibus bominib. c7 dici et audiri. Et tum tandé cumves bene baberet, foluto cóuiuio dederàt fe quicti. Sed poftevo die tum Cyrus nuncii mittebat, ci madans queciq; di xerat. Tu Armenius Cbaldeiq; unà miferüt quos maxi me idoneos exifimabát, ct ad agendi pro. Cyro,«7 ad di cendi, que coueniret, Exbincauté Cyrus cum munijfJet caflellis co prfidio, quantis fat erat, ez rebus nece[Jarijs omtib.atq; ijs principéreliquiffcet Medit,qué Cyaxari pa talJet maxime evatificaturi e[Jc,abinit abducto feci exer»

96 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
itu, C7 quanti babuerat ucniens, ey quem ab Armenijs affumpfit, cy quos milites acceperat à Cbaldeis ad quatuor millia, qui putabatur cuctis alijs preflare. Vt autem defcendit in agri babitatii, Ávmenius nemo neq; uir neq; mulier intra edis fe continuit fed omnes obuia fati funt, letitia ob pacem exultantes, ferentesd;«y agentes quod quifq; babebat preciofum. Neq; Ármenio bec molefla erant,quonia cxiflimaret ita Cyrum delectari magis,quàd bonorarctur ab omnibus, Sed ad poftremum. Armenij etiam uxor occurrit, filias feci babens ey. iuniorem filiis, que uná cum alijs donis portabat etiá auri, quod. prius accipere Cyrus noluerat, id Cyrus ubi uidit: Vos ne, in^ quit, non facietis ut mercedis gratia obequitàs fim beneficus: fed tu, 0 mulier, abi, ey quas ad me fers pecunias, tibi babe,casq; nolito amplius Armenio dcfodiendas dare. Tuum autem filium pulcherrime iflis à te ornatum, in expeditionem emitte, A reliquis pecunijs comparato eo tibijpfi, et uiro, c7 filiabus c7 filijs ea, que adepti, cz quibus ornati, elegantius cg: iucundius etatem agatis; Namin terrà fatis Jut corpora defüdere, cum quifq; diem obierit. Cyrus bec locutus abequitauit, quem Armenius e reliquiomnes bomines deducebant, eum beneficii ite rum atq; iterumappellantes, ey uirum bonum. Hecq; fa. ciebant,donec eum ex Armenia entiferunt, Mifit item ad eum Armenius rtaioris copias, quoniam doni pax efJet. Ita igitur abijt Cyrus, non folum ditatus pecunijs quas ac cepit fed multà pluribus paratis ob fuos mores, quas cum opus forct acciperet. Et tum quidem intra confinia eftcaflrametatus. Poftridie ueró illius diei, et agmen, cy pecu niás ad Cyaxarcm mifit, Nam is propinquus erat, ut dixe rat.!pJc

LIBER TERTIVS. 97 vat, Ipfe autem unà cum Tigrane, optinatibuss; Perfarum wenabatur, ubi feras offenderet, atq; letabatur, Scd ubi ucitin Medos,ex pecunijs dedit fuis ordinum centurionibus,ut exiftimabat cuiq; fatis e[fe;quo ctiam ipfi bo» norare pofJent;fl quos fuori admirarentur.Putabat enim fiquifq; partem faceret laude dignam,totum fibi pulchré babere, Atq; ipfe quoq; fi quid ufquam uideret pulchrum pro exercitu, boc adeptus, uiris digniftimis dono dabat, ratusille quidem, ca fibi omnia ornamento cfJc, quicquid pulcbri milites boniq; baberent.Cum uero militibus ijstri buerct que ceperat,tn medium centurioni ordinem, priiipilorum, c omnium quotquot botorabat, bis fermé
werbiscflufus:— Viriamicifümi, uidetur nobis quedam
muncadejJe letitia, ey quód opulentia quedam cst addita, quód ea babemus,quibus bonorare potcrimus quos
uclimus,e bonorari quoq; pro dignitateculufq;.Omnino autcm reminifcamur,que qualiaq; opera borum fücrc bonorum caufa. Nam Ji nobifcum uelitis animo uolutat re, inuenictis cz uigila[Je ubi oportebat,«7 labora[Je ac» ecleraffeq;ser boflibus non cefiiffe.fuiJe in caufa. Sic igi tur est opus,prefkciis uofimctipfos in poflerum uiros fortis:illud fané intelligentes,magnas uoluptates, maxim 40s bona preberiobedicntia, con[Iantia, tempcftiuisq; c7 laboribus c7 periculis.— Etcum Cyrus intelligeret mili tesrobuflis cffe corporibus ad militie labores toleratdos; effcq; animis infrattis ad boflis contemnendos, fcire ctiam fingulos que fue forent armature accommodata, cumqs oris intuerctur paratifiümos ad parendum[uperiorib. bincigitur cupiebat iam res aliquas preclaras in boftis Berere; praefertim cim troffet in cunctando[epe[oleré
G
Cyri tratio

98 XENOPH. DP PAEDIA CYRI
principibus ex pulcbro etia apparatu aliquid uariari, Vt dens preterea quibus in rebus milites concertarent, illos babere ambitiofe, pluris quoq; inuicem fibi inuiderc, ob bec ctiam eos inboftium agrum uolebat quamprimi edu cere,quippe qui noffet communibus periculis fieri, ut fo^ cij benigne inter fefe babeant, cy non amplius bac in re nicque armis uiris ornatis inuident, req; glorie cupidis, quin potius buiu[modi milites c laudant illos,€ ample duntur, qui fui fint fimiles, quód eos exifliment bomi publici adiutorcs.Sic igitur primum avmautt exercitum,ine ftruxiiq; d potuit c7 f ulcherrimé ez. optime. Dein cofs wocauit preetores, qui militibus decem mullibus prefunt, ez militum tribunos cg ordinum centuriones, C7 primipilos: bicnim abfoluti erant ab exercitus ordinarij nume yo. Cum; aut imperatori audire, aut quicquam precipe ve oporteret, nibil fine fuperiore relinquebatur, fed pev. duodenarios c2 fexcurlones relicta omnia componeban tur. Sed ubi tempefliui qui uocantur, conuenerunt, ijs Cy tus preteriésoflendebat que bene babcrét,docebatq; quis qued; res ad mutui auxilium efJet ualida. Et illos pofttaquam amore incendit iam ad aliquid facilidum;ait eis ab^ eundum nunce[Je ad fuos ordines, cz ut quifq; fuos edo ecret, que à fe illi didicifJent, omnisq; accidere fluderent cupiditate bellandi, quo ingenti omnes animo ad iter mo uerétur, utq; ade|Jent mane ad Cyaxaris ianuas."rum igi tur abeuntes egerunt ita.Sed poflero die ubi illuxitadfue vit tempefiui ipfi ad ianuas. Vnà cum bis Cyrusingreffus ad Cyaxarem, coepit ita loqui: Non equidem nefcius fum Cyaxares, que à me dicéda funt, ea tibiiandiu nibilo niinus uifa effe quam nobis,$ed pudet te forta[]is ca dicerc)ttc

LIBER TERTIVS. 99 Ye, tte uideariz idcirco de educédo exerci*u fücere mentio nem,quoniam molefté feras nos alere, Q tare pofle«quá ipfe taces, loquar ego e7 tuaet noftra caufa, Nobis enim sdetur omnibus, ne poffeaquam parati fumus, tum pugnemus, ata bofles in agrum tuum mpeti fecerint: neq in amico fedentes folo, boftis expe&emus, fed in illorum potus regionem ipfi irruamus. Nunc enim cum in tuo fa mus agro,magnum rebus tuis uel inuiti detrimentum infe rimus. Quod fi in boflilem eamus terram, malé res corii quamlibentifime afficiemus.Pr.eterca abs te ipfi nunc alimur,magna tua cum impen/a. Si aduer[us boftis eduxerimus excrcitum,ex illorum agro alimenta capiemus. Wt fuper fi maius nobis illic quàm bicpericulum impendcret, fortafiis id e(fet expetendum quod fecurius füret. Scd nunc pares illi turi funt, fiuc bic expettemus, feu in illo rum agrum ijs obuij camus: cy nos item pares fumus pu gnaturi,[lue camus nos pugnatum aduer/in illos, feu bié illcs adorientis excipiamus.Sed multó profectó pre[Iantioribus robuftioribusq; utemur militum animis; fi camus aduerfus inimicos, neq; inuiti boftis afpicere uidcamur. Longe etiam illi magis nos metuent,ubi audierint nos ne» quaquam fuo terrore tanquam exanimatos domi fede ve:fed pofleaquam eos fentimus aduenientis, c7 ipfis occurrere quamcelerrime manum conferturos, cz minimé expectare donec nofler ager detrimentum patiatur, fcd enteuertétis potius uaflare iam illorum folum. Ac fi quidem maiorem illis metum iniecerimus, cy nofipfos ala erioris fecerimus ad audendum, boc ego trobis maximo lucro cefJurum puto. Et bocitem modo periculi nobis mí tus, boflibus uero plus fore cenfeo. Nam ut ey meus pa a i4

100 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Preis animis ter dicere femper folet,«7 tudixifti, cz alij omnes cote
magisquàm ui[entiunt, prelia animis longé magis, quàm uiribus corpovibus cerferi, Yuniiudicantur. Cyrus ita locutus cs. Ad quem Cyaxarecita refpondit: Verüni quód uos dlere mibi molestum fit; tolo Cyre uosq; alij Perf fufpicemini, Enimuero irc iam in bofülem terram, uidetur ctiant mibi ad omnia effe melius, Ergo;inquit Cyrus pofiraq eadem nobis mens cst, iam inftruamur licet:€ fi per deorum facrificia dprinum nobis confentitur excamus celerrime.Exbinc militibus inflrui iuftis, Cyrus facrificabat primüm Youi regi, dciii alijs dijs petebatq; ut propitij ac mites exercitum du cerentutq; boni forent e fautores c7 focij,con[ultoresqs bonorum. Simul etiam rogabat cy berods foli Medie ba^ bitatores 7 curatores. V bi uero cy litauiffet,«7 frequés ci effet agmen iuxta fines, tum demum fecundis ufus augu vijs.folum imadebat bofüle:fuperatisq; illico fimbus, illic iterum propitiam libatiomibus reddebat Tellurem, co fa^ crificijs deos acberoas qui A/Jyriam incolunt, placabat. Quie cüni féciffet, rurfus Youi patrio facrificabat: ez fl quis alitis deus ostenderetur, nullum negligebat. Pis a^ &is,continuo baud multum itineris peditatu ducto, loca-bant caftra: equitatu autem difcurrentes, magnam mul-tiplicemq; predam compledtebantur, Ceterum cafframe táti babentesq; res nece]Jarias affatim, ey uaflantes agrit, boftis expe&abant. Qui cum aduentare dicerentur, ncc iam diflave iter dierum decem,tum ait CyrusIam tempus efl Cyaxares obuiam eundi, tie eg boflibus uideamur c9* tioflris metu eis non occurrere, quin potius pateat no in^ &iitos nospugnaturos. Heec ubi Cyaxari quoq; utfa funt, ita inftructi procedebant, femper tantum quotidie,quan-tuti

LIBER TERTIVS. 101
gum fatis effe ipfis uideretur: faciebantq; coetam femper cum luce. Neq; ignis in caftris no&lu accendebant,fcd ántecaftra.quo fl qui noctu procederent, propter igne afpiecrent,neq; ab aduenientibus uiderentur.Sepe etiam poft caftra ignis faciebant ad fallendos boflis.Q arc interdum fpeculatores quoq; incidebant in cori procubitores, quo niam ignes effent poft caftra, cum illi tamen arbitrarentur effe à castris fefe admodum procul. Vague A[Irij, c7 qui cum ijs erant, ubi tam proxima inuicem agiina fievent,fofJa cizcundabantur: id quod boc etiam tempore fa ciunt reges barbari,qui in locatione caftrorum quampri^ mum ob bominum multitudinem circundantur foJa. No vunt enim equestre agmen noclu facile turbari, cjjeq; ufu difficile,prefertim barbari. Habent enim in prefepio equos ligatis pedibus,4d quos fi quis eat, eos cg foluere no Clu c7 frenare laboriofum fit. Operofum eft etia co[dem epbippijs flernere atq; loricis induerezey cüm equum afcenderis, cum agere per caftra nullo pacto poteris. Itaq; ob becomnia cim alij barbari, tum illi, fojJa munitiones circundant: fümulq; existimant ciim inloco funt munito, potefutem preflare pugnandi cim uelint, Ciim becigitur facerent,inuicem proximi fiebant. Sed ubi appropinquantes diflavent drciter parafangam, AJJrij ita loca" bant caftra,ut ditum eft, in loco fo|Ja circundato, fed aper to. At Cyrus quàm poterat inloco occultifiimo, oppofitis antc caftra pagis«9 terreis tumulis,vatus ves omnis bellicas que repente afpiciantur, cfe aducrfis formidabiliorcs. Atq; illa quidem nocte,ut pav erat,ab utrifo; pro« cubitovibus confktutis, quieti fe dederunt, Poftridic ueró illius diei A ffyrius Crorfusq; atq; alij duces intra munitio G 3

102 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
nein agmina in tuto continuere. Cyrus autem ey Cyaxa-— 1 res infIructa acie expectabant pugnaturi,ubi bofles inuaderent. Sedut cf exploratum, non exituros co die boftis ex munitione,ncq; pugna faCluros, Cyaxares uocato Cyvo atq; omnibus tempefliuis,buiufmodi serbalocutus eft; Videtur mibi,amici uiri, uti ita infIructi ut fumus, camus ad aduerfariori munitionem, cisq; declareraus uelle nos pugnam. Ita enim ubi illi contrátn pugnam non excant, tum nostri omnibus in rebus audentiorcs faturi funt, tum bofles timidiores noftram intuiti audentiam.Cyaxarcs ita: fentiebat, At Cyrus: Nullo modo, inquit, per deos immor-: talis, 0 Cyaxares. Nam ft ita profedti apparuerimus ut—| u iubes, tunc profecto bofles nos aduenientis[pectabunt fine ulla formidine, cm non fint nefcij fe efe in tuto, ne quid patiantur: cumd; abeuntes nibil omnino fecerimus,—| vievfus afpicicntes copias noftras cismumero admodum ce—| dere,nos contemnent, tum cras cxibunt animis longe fir. mioribus Nunc autem cim ade[Jc nos norunt, neq;nosui|] dent,tibi per(bicuum debet ejJe, non nos illis cffe contemptui, fed cogitant potius, qutdnam boc fit, denique de nobis dilferere certó fcio eos nunquam ce|Jare. Cum uerà exierint, tum ijs fiviul apparcamus oportet, continuoqs obuij camus, eos offendentes ubi olim uolebamus, Que Cyri oratio pofkaquam ey Cyaxari e alijs cft probata, per id quidcm temporis ubi coenati funt, conflituifentas excubias,e ignis multos ante illae accendi[Jent,dederunt fe quieti, Potro autem die mane Cyrus coronatus facrificabat, precipiebata; alijsoptimatibus,ut coronati acriCyri oratio. ficijs adeffent.— Sacrificio finito, Cyrus bis conuocatis: Viri amici, dixit, dij inmortales qucmadmodum c7 augures

LIBER TERTIVS., 103
gures dicunt, ey mibi etiam uidetur, tum pugnam fore pronunciant, tum. dant uictoriam,«7 falutein in facriftcijs pollicentur. Qualis autem uos e[Je oportet, pudeat me fané admonere. Noui enim eque uobis bec e[Je cogni" ta ác mibi, ez bec uos excrcuifJeq; qr audijje, audireds afiidue que etiam cgo. Itaque non abfurde a(jos doccatis. Scd becnunc fl minus confideraslis,auditote. Quos enin nouiflimé ez babemus focios, ey enitimur facere nobis fe milis,bi nobis admonendi funt,eg: quorum gratia áCya4xare alebamur,c7 que ipfi exerccbamus,«7 ad quas res eosinuitauimus, quapropter dixere fe nobis adiutores fre, Etbuiusrei admonitos cos veddite, quód bic dies dee monftraturus efl, que quifq, mercatur, Nam quas ves bomines ferà difcunt, non cft mirandum ft qui ipforum admonitoris quoq; indigent. Verüm fatis fuerit, ubi ctia ex admonitione fe fortiter gerant, Que quidcm«gentes de uobis quoque unà periculum facietis, Nam qui potest in buiufmodi re facere alios melioris, fibiiam meritó confcius fit abfolute fue probitatis. Qui autem borum admonitionem babet duntaxat, eftq; hac contentus, fe iure feimiper feum exiftimct. Q uamobrem baud cgo ijs dico, fed iubeo,uos dicatis quo etiá uobis obfequi fludeant. Vos enim ijs ftis proximi quifqs fue pavti, Neq; uos lateat,do nec iftis ueflvam fiduciam oflenderitis, cy his 7 alijs multisaudédj nó uerbo, fcd opere doctores futuri eftis. Dixitd; «d po[tremiut pran[um abireht coronati,utq; uenirét il ordinescum coronis. Vt bi abiere,rur fus fubfidiarios du^ ccs ad fe uocauit, quibus ita quoq; locutus eft: Viri Perf, tios fatti elis cz bomotimi et clecti, qui uidemini alijs quia dcm in rebus viris fortiffimis effe fuutles,etate serà ettam : G

104. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
prudentiores: babetisd; loci mibilominus boneflum quàm prefcdi. Vosenim aim in poftremo cflis agmine, uiros fortis obfevuantes ipfosq; adbortantes, reddite etiam fortioris, Quod fi quis molliorem fe pr.efliterit, bunc quoq; uidentes, nequag ci afentiamini, Conducit autem uobis ui éloria, quanti alteri cuiquam, tum propter etatem, tum, propter grauitatem[lole, Q uare fi uos etiam quianterio ves[unt acciuerint, fequiq; bortentur,ipfis audite.Et quà ne bac quidem in re fitis illis inferiores, ipfos adbortamini ut celerrime antecedant aduerfus boflis, Atq; abite,inquit,quà cz ipfi prandeatis:deniq, unà cum dlijs coronatuin ordines itote, Ygitur Cyrus in bis crat. At AfJyrij iam etiam pranfi c7 exierant audaciter, inftrucbanturq; cott flanter acrobusté, Parabat autem cos rex deuectus in cur vucum buiufmodi adbortatione: Viri A[Jvrij nuncopus €5 uiros fortiffimos uos prefletis. Per bocenim temporis de uita uobis propofitis cfl certamen, de folo ubi orti efti, de edibus in quibus eflis cz alti c7 educati, de uxoribus, de liberis, ac de bonis omnibus ucftris. Si quidem uiceritis,eflis barum omtium erum domini faturi,ut antea:fin uicti fueritis bec omnia tradetis boftibus. Quare fi uictoviam amatis manete ac pugnatc.Stultum el cnim quipotiri uolunt uictoria, bos terga,€ cas corporis partis que Q7 armis uacant cy manibus, per fugam aduer[arijs opponere.Stultus etiam est fi quis uite appetens fe fige co» miferit,cim nà flt ignarus uictoria parari falutem,at mor tem füoientis ntagis quàm manentis occumbere. Atq; ille quoq; flultus est,qui pecuniarum cupidus uinci equo aniio patiatur. Qu uis enim ignorat, uictores c7 fuas fibi res fatuas facere,cy fuccunbentiii bona ctiam capere? uictos
gutem

LIBER TERTIVS, t0$ autem,e feipfos unà c»[ua omnia amittere?Euecab AfJorio gerebantur. At Cyaxares ad Cyrum mittens, aiebat iam tempus eJe agendi aduerfus boftis aciem.Si enim,inquit,mutic pauci adbuc funt, qui fefe extra munitione ege vint, in quo tum temporc agercdiemur, crunt permulti, Wc igitur expectemus dottec nos[uperent numero,fed eanus potius dum adbuc putamus eos quaprimit à ttobis u» peratum iri,er quamfacillime.Cui re[bondit Cyrus:Cyaxares, tufi uicti fuerint fupra dimidium ipforum, dicluri funt nosmetu multitudinis a gercfJos effe paucitatem, ac ne uictos quidem fe putabunt. aque rurfus pugnandum. erit: qua quidem in pugna melius fortaffe fibi confulant, quam nunc confuluerint, tradcntes fe nobis difpen[andos, ut cum quanto uellemus eorum numero pugnaremus. Nuncij bis auditis abibant: quum interea temporis uenit Chr»fantas Perfes,co alij quidam bomotimi, quitransfu4s agerent:quos Cyrus prudenter interrogabat, que ab hoflibus gererentur. Vli auté dicebant cos exi[fe iam cum armis difponiq; àrege in aciem extra caftra, qui cos egre[fos adhortaretur ovatione multa ea; ualida,ut ab ijsqui audicrant ferebatur. ic ait Chr»[antas: uid Cyre ft ctiam tu cotiuocatos milites dum adbuc licet adborteris, f quid tandé melioris facturus es?Et Cyrus inquit: Cbryfan ta nula te afficiant moleflia adbortationes A[Jyrij. Nulla e[L enim bona adco admonitio, que uiros, fL cam audiant, ton fortes, eodem die fortis factura fit. Nonigitur fagittarios faciat bonos, nifi antea fagittam excreucrint: neq laadatores eque equites, nec item corpora ad laboran-dum fufficientia, tft fuerint ant? ad labores exercitata. Ad quem Chrofantas; Sed[atis est, inquit, Cyre, fu ip[a-, G5

106 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
rum animos adbortationib.tuis eddideris melioris. Num queat uia oratio,inquit Cyrus, codem die auditorum ani mos uevecundia implere,aut à turpitudine cobibere, atq; inducere ut laudis gratia omnem laborem, omne periculun[ubeant,ut boc in mentis[uas conflanter admittant, expctendi magis c[fe mori pugnando, quàm fugiendo fcr sari? Nónne fi buiufmodi cogitatus debent in bominibus coalefcere, flabilesq; manere, leges primi buiufmodi fint oportet, per quas uiris bonis uita bonorifica liberalisqg paretur malis autem euum proponatur C2 bumile c2 mo leflum cy mendicum? Dein magistri ac etiam principes mea fententia bis preficicndi funt, qui«7 recte demonflraturifint cy doCluri, a[Jucfacturiq; ad bec facienda,do nec eis inberefcat penitus, uiros bonos ac praclaros pu^ tandos c[Je indubitató feliciftmos, malos autem c7 famofosomnium miferrimos ducioportere. Sic enim difponen di funt,qui difciplinam boftili metui fint prelaturi.Si uevó quo tempore milites avmati eunt in pugnam, ubi plures etiá ca que diu didicerint obliuifeitur, bic potis quifquam erit qui breui agenda cómentatus, 0 uefligio bellico fos viros efficiat, omnium facillimum certé fit c7 didiciffe € docuiffe maxima verum bumanari omni uirtutem, Siquidem ne hofce quidem credebam[labilis füturos, quos tunc baberemus exerceremusq; apud nos, nifi prefentis tios uiderem, qui ipfis eritis exemplo qualis oportet effe: €7 quód eoslatuerit, poteritis fuggerere. At ignaris omni no uirttis mirarer equidem Chryfanta fi quid plus appo fita oratio prodeffet ad probitaté, quàm mufice indoctis pulcbrà cantatki carmen ad muficà. Et bi quidé talia dilJea yebant. At Cyaxares terum mittebat, dicens eum errare,
quod

LIBER TERTIVS, 107 quod tempus tereret, neq; aciem ageret quamprimi aduerfus bofles. At Cyrus tum tandem nücijs re[pondit:Exploratifimum fit Cyaxari bostes nondum e]Je castris egrefJos, quotoporteret. H:ecq; nunciate ipfi uniuerfis audientibus, Ceterü quonia ita illi uidetur, tam agam. Hec locutus, zz eius foli deos precatus,extra caftra aciem age" bat. Cum; agere cepifJet, celerius etia preibat, Q ue mi lites cópofité feq«bantur cum ob fcientiam,tum propter exercitationem in ordine pergendi. Magno auté cum vo^ bore fequebátur propter mutuá inter fce emulationg, et quia erant cxercitatis corporib.ad laboré ez quoniá pre fttti omnes erat principes:libenter uero, quonia prudentes efJent.Sciebant enim ac iandiu ita didicerant,c7 fecurifüni ie[Je c faallimi obulam ire boflibus, e» fagittarijs maxüne, iaculator ibusg c7 equitibus. Sed donec adbuc erant eminus à fagittarü iaclu, Cyr us tefJeram dabat: lupi ter focius ey imperator. V bi rurfus uenit tefJera uicifiim reddita, Cyrus cepit rurfus Caflori c7 Polluci canere pea na,qui crat in morc, Hi autem pie omnes magina uoce cott fireperunt. 1n buiufimodi enim hymno fuperftitiofi minus bomines metuunt. P.eane abfoluto,unà pergentes bomotimi bilari facie,eruditi, ac fefe inuicem circun[picientes, appellantesq; omine fautores prefectosd; frequentifstme dicentes, Agite uiri amicifiimi, agite uiri fortiffimi, fe mutuo bortabantur,ut fequerentur.O ui auté erat vetró, illis auditis,cótrd primos ut ualentius ducerent adbortabantur, Habebat aciem Cyrus plenà fIenuitatisambitio nis,roboris fiducie,exbortationis téperantie,obediétie, id quod eft aduerfarijs, mea fententiaymaxime formidabi lc. At Albi alij quidé qui à munitionib.propugnabant,

108| XENOPH. DE PAEDIA CYR? cüm prope iam accederent Perfarum copie, a[cendcbant in currus ad fuas copias fecedentes: fagittavij uero aciaculatores fanditoresq; multo prius tela emifere;d po[J ent pertingere. Perfe autem adorti A[[yrios, ubi peruenerit ad telorum iaCtum,tum Cyrus uocem e[ferens dicebat: Vivi fortifimi ian uelocius ucftrà aliquis ito, feq; ipfum dcmonftrato, atq; alios exbortator. Et bi quidem deinceps boc tradiderunt, Quidam uero ob alacritatem e animi sim,fludiumq; pugnandi, cocperüt currere, quos uniuer^ fa phalanx curfim fequebatur. Atq; Cyrus ipJe omi[Jo len. to gradu curfum agebat, fimulq; obstrepebat,Q uis me fe» quetur? quis fortis quis prjmus uirum prosternet?Q uibus illiauditis, idem boc obslrepebant, ac per eos omnis uti monebat, fic peruadebat, C) uis fequetur? quis fortis? Igitur Perfe boc modo babentes, obuij ferebantur, Hofles cüm amplius manere non po[Jent, in fugam con ucrfi funt ad munitiones, Ytemq; Perfze ad caftrorum por t4s infequentes,urgentis fe illos inuicem pluris interficic bant: fuper; eos infilientes qui in fo/Jas caderctt, cr uivos fimul equosq;necabant. Nam c7 currus aliqui fagientes, coacti funt fimulin fofJas cadere. Atque Medorum equites bis uifis, aggrediebantur bostium equites, qui eos baud fustinuerunt, Vgitur bic cy equorum 9 uirorit faga;atque ex utrifque nex facta. Ceterum quiintramunitionem A[Jyriorum in fofJe latione fleterant,fapittas ia eulaq; mittere in occifores neque feicbant, neq; poterant, tumob trifle[peffaculum, tum propter metum. Fortafiis etiam quum didicifent Per[as quo[dam ad munitionis adi tus fuos trucidare, auertebantur, fagicbantq; à flationibus intcrioribus, Scd ubi A[yriorum fociorumq; uxores widifJent

jIBER TERTIVS. 109 südiffent iam etia in caftris fugam fie ri clamabant, difcurvebantq; pre[lupore,aliz liberos babentes,alie bed; iu^ niores lacerantes peplos.feq; laniantesomnisq; in quema cunque incidcrent fuppliciter orantes, ne fugerent, ne fe defererent. fed auxilium ferrent c7 filijs, cy uxoribus, ez fibijpfis.Ricipft etiam rege i ntcs cum fidelifimis militibus, und ad caftrori portas[latiombus afcenfis,tum ipft pugnabant,tum alios bortabantuy ad pugnandum. At Cy rus pofleaquam rem nouit,ueritus ne fi intró ui irrumpevent,paucià multis ntali aliquid paterenttv,preecepitut extratelorum iactus pedem rctró erret, atq; obedircnt; Hic facile quis cognoui[Jet uiros bomotimos c7 quamopti me inflitutos:celeriter enim c7 ipfi obediebant,e7 alijs pa rendum precipiebant. Vt autem extra teli iactum facti funt, fleterunt locis fuis multó magis quàm chorus, perfpi cue faventes, ubi quenqs cfJe oporteret.
XENOPHONTIS CYRI DISCEL PLINAE LIBER QVARTVS, Francifco Philelpho interprete,
* Ynvs ubiinodicumtempori ibiuná id cum acie manfiffet, offendifJetds paratos 4 ff ejequit E ini a i
Ner ANE mo, fantu m pa(it fpa. quantum bene pros exiflimabat:caftrisq; locatis, cr cuftodijs conflitutis,ac premifiis explor atoribus ans in medium[uos mi^ lites conuocauit,ad quos in bunc modum locutus est; Viri Perf, primi equidem deos e ipfe latedo quat? Oratio Cyr tui po(Jum,eg os item omnes laudatis,ut arbitror:quip

3|!) XENOPH, DE PAEDIA CYRI pequicy uictoriam fumus falutem; confccuti. Ex bis igi tur quecunq; babeamus, gratiarum dona dijsimmortalibus funt foluenda. Ceterum ego uos cunctos iam laudo, Nam quod operis gcftum eft uobifkcum unà omnibus, pul cberrimit eft profe to. O we auté cft quifq; meritus, cum à quibus par eft accepero,tum cz uerbo cg rc pro dignitatc gratiam cuique referam, Sed qui me proxime c£, de Cbryfanta ordinis centurione nibil est audiendum ab 4 lijs. Nam ipfe toui qualis fuerit. Fecit enim alia quecunq; uos etiain omnis feajJe puto. Ac cim ipfeveditum precepi, eumq; nomine uocaui, bic fablato gladiout bostem percuteret,tum mibi cotinuó audiuit,tum quod facturus erat omittens,agebat quod iu/Jus forct. Nam e7 ipferecipicbat fefe, e idem alijs faciundum urgenter pracipiebat.1taq; extra telorum iactus prius ordinem: eduxit,d bo fles uel perciperent nos recedere, uel arcus intendercnt, tragulasq; immitterent,O uo faclum eft, ut ez feipfum, cy uiros quibus preerat, illefos praeffiterit propter obedicn tiam. Sed alios afpicio uulneratos, de quibus ubi confidcrauero, quo temporc uulncribus funt«ffcti, tum de ipfis fententiam meam oflendam. At Chryfantam, c7 verit ope rarium bellicark c» prudenté uirum, cz qui fatis fit ad fe rendum imperia atq imperandum, militi tribunatu nic dono. Verüm cumaliud item quic boni dederit deus, ne tum quidem eius obliuifcar:atq; uos ommisadmonitos effe uolo. Q ue enim nunc uidiflis bac in pugna, bec uos commentari nunqua ce|Jctis, quà apud uofipfos iudicetis fcm per,uirtis nemagis,an faga animas feruct:cy utrum qui libenter pugnant, facilius liberentur, an quiminus libenter qualem uictoria uoluptaté priebet, Haecenim ipfi
nuni

|
LIBER QVARTVS, 11£
nücoptime iudicetis,aum ob peritiam quam babetis, tunt quia modó res eft gefla:que quidem fi ufque cogitetismeltores futuri fitis. Nic ueró ut e7 pij e2 boniet tempera tes uiri coram fumite: denique immortalibus libationcs facite,«c peana incipite: fimulq; prouidete, quod preeipitir. Q uibus diclis, in equum afccndit, atque abegit, Cum; uenifJet ad Cyaxaré,effetq; illi unà cógratulatus, ut par erat,caq; uidiffet que ibi agebantur ac fi quave opus effet quefiuiffet,equitauit rur fus in fua caftra.Et Cyri quidé milites poflead funt cocnati, uigilib, ut opus erat conflitutis, quieti fe dederkt, At AfJ»rij, utpote cz mortuo principe, e» feré unà cum ipfo uiris fortifüimis, cümomncs moleftia premcbantur,tum multi quoq; illorum noctu écaflris diffugicbant. Haec auté Croejus ez ceteri focij intuentes animi ang ebantur:erant enim omnia moleflie ple na.Sed illud omnib, egvitudinis plurimi afferebat, quod imperialis exercitus natio effe uideretur coftlij atq; métis ops, Sicieit caflra deferüt,atq; abeunt noQtu. Vt dies illuxit, atq; boftium caftra uiris orbata apparuerit,co Cy vus cótinuo primos traducit Per[as:dercliquerat enim bo fis eo pecudes multas, ey boues multos, ez carros items multos, qui bonorum plurimum pleni effent.Dein tranfbant ctia omnes qui apud Cyaxarem erant Medi,prandebantà; in boftiii caftris, Poft prandii Cyrus cóuocatis fuis ordini céturionibus, in bic modit difJeruit:Q ualia,ut rii bi uidetur, uiri amicifiimi,quátaq; bona dimittimus, que ab dijs immortalibus nobis offeruntur? Nam quod bofles metu noftri fag.e fe dederunt,uidetis ipft. Qui in munitio tie im e[fent,bacrelicta fugiüt, qui bofce manfuros quis putet, eumnosuiderint in planitie? Q ut autem nos none

31z XENOPH, DE PAEDIA CYRI
dum experti,minimé expectzrunt,quomodo nunc expez Gent uictimalisqs pluribus à nobis affecti?Quuorà prete rcauiri fortifiümi perierat, quomodo ignauifimi pugnave nobifcit uelint? Atq; dixit«liquis: Cur igitur minus cos quamcelerrimé infequimiur, cum es fecundo adcó certe funt nobis? Et Cyrus dixit: Q toniam equorum etiam indi genius, Nam qui ex boflibus fortiffimi funt, quos tempus füretuel capere uel occidere, bi erunt fuper equos. Hos autem in fagam uerterc dcorum ope fatis po[fumus: infcquendo autem capere tequaqua fatis, C uid igitur, dice bant, non cgrederis, Cyaxari bec diQurus?Dixità; ille: Sequimini nutic me utá, quà uideat nobis omitibuseadem bec uideri, Exbinc fequebantur omnes, ac dicebant que uidebantur ad eanece|Jaria que rogabant. Simulq; Cyaxares,quoniam illi ceperant loquistaitquam[ubinui debat: fimulq; fortafJe,quia bene fibi efJe arbitrabatur. ft fonvur[us periculum inirent. Nam cy ipfein iucunditate craí, c9 alios pluris Medosidem facere uidebat. Yoitur itarcfpondebat: Verüm,o Cyre, quód uos Perfce uniomnium bomini maxime meditaminierga nullam uoluptateni infatiabiliter babere, uifu noui e auditu. Mibi au tem uidetur conducere longe magis, f quis in maxima fe sioluptate cotineat. Sed quid prebet maiorem bominibus woluptatem quàm fccunda fortuna, que nobis boc tempo recontigit? Igitur fiquoniames nobisfecund.e funt, uoluptate ipfatemperanter utamur, tuto fortaffe pofümus per felicitatem confene[cere.Q uód fi per cius inexplebifem ufum aliam atq; aliam perfequi nitemur juidete ne ea dem patiamur, que multos ferut pa[Jos in mari, qui dum bropter profberam fortunam conquie[cere à nauigatiotic no

LIBER QVARTV S, FT.
menoluiffent, periere. Sicitem multi uictoriam confecuti, dum altcram appetiwiffent, amiferunt ctiam priorent, Etenim fi quidem bofles fugientes effent nobis pauciores, fortafiis nos eos tutà ut paucioris adbuc infequeremur, Sed uelim nunc animo uolutes, aduerfus quantulam eo^ rum partem quum ipft omnes pugnatimus, uictoriam ad^ epti fumus: At alij baud manum con[eruerunt:quos fi mi^ nuscoganus pugnare,bi ut eyoftri ey fui ipforum igna ri, propter imprudentiam mollitiem; abibunt.$w no^ vint ubi ctiam-abeant nibilo minus in periculo fefe fore, quàm fi maneant, cauchdum e[E nobis ne eos cogamtus, ut wel inniti fortes fe preflent, Necenim latére te debet, non maiorem tibi eJJc cupiditatem illorum uxores atque liberos capiundi, quam illis feruandi, Cogitandum preterea tibi cfl,(ues, fl multe ctiam fint fagere,ubi uidcant uenatorent,uná cum natis, Sed ubi quis ucttetur quenquam ex earuri natis, non amplius fugere, nefi na fit quidem, fed ruere aduerfus capere tmolientem, Et modó ctatt fefe in». tramunitionem occlufifJent, praebuerunt nobis pugnati^ di poteflatem, cum quanta ipfortt multitudine uellemus, Quod fi cum ijs in campeftri latitudine congrediemur,difeentá; aducrfari feparatim alij à fronte, aduerfi ex ad^
uer[o,quemadmodum nuncalij à laterejalij à tergo,uide
ne multis cuique noftrüm opus fit«7 oculis cz manibus, Ad becholim equidem remouere nunc Medos à iucuti^ ditate in qua funt, atque eos cogere ut cant periclitatunt, Ad que Cyrusrefpondit: At neminem ipfe cogas, fed cos mibi dato;qui libenter fint fecuturi:tibiq; fortafiis ey tuo» rum culq; borum amicorum agamus ea que omnibus iu^ ewndifiima fint. futura: hoftium enim multitudinem nos H

14 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
fané baud infequemur:nam quo pacto eas cofequeremur? Quódfi quid ab agmine abfciffum offendevimus aut reliClum, id ad teagemus. Cogitandum eft ctiam tibi, quomiam indigebas magni iter fecimus, quo tibi gvatificaremur AMaque eft iuflum,ut ipfe ctiam contra nobis gratifictris,quo domum redeamus cum aliquo emolumento, ez ne omnes in thefaurum tuum conijciamus oculos. Hinc igt tur dixit Cyaxares: At fi quis ultró fequeretur baberem etiam tibi gratias. Mitte igitur unà mecum quenquam ex bis quos babes fidcliffimos,qui fit diClurus que ipfe mandes. Duc ex bis, inquit, tecum quem tibi libet, Erat prefens bicille Medus qui dixerat olim Cyro, fe eius e[Je co^ gnatum,quiq; ab eo eft ofculatus. Q uarc continuo inquit Cyrus: V nus bic mibi fufficit. Bicigitur te fequatur, refpondit Cyaxares:Et tu,inquit,dicito;ut cui libuerit,is cat cum Cyro. Sic uiro illo accepto, ubi à Cyaxare eft egreffis, continuó inquit Cyrus: Nunc mibi tandem oflendes, uerá tre loquereris,cum dixifli tc in me fpectando affici uo luptate. Nequaquam, Medus inquit, abero abs te, fi boc dicis, Et Cyrus inquit: Ergo alijs quoque cupide isla di£e5? Ileq; adiurans, Dicam;inquit,mebercule,donec fecevo ut etiam tu fuauiter me[pectes. Tum igitur emi[fus à Cyaxare cum alia alacriter expofuit Medis,tum etiam ad didit, fe quoque non e[Je caviturum uiro pulcberrimo c» optimo,C7 quod maximum està dijs immortalibus gcenito. Cum à Cyrobec geruntur, dininitus quodammodo ue niunt ab Hyrcanijs nuncij. Sunt autem Hyrcanij Afrrijs finitimi,gens baud magna, erantq; idcirco fubiecti A[Tyrijs. Videbantur autem«7 eatempefTate flrenui equites,
C nunc item uidentur, Quare utebantur ijs AJyrij,qué. admo| |

LIBER QVARTVS. 11$ sdmodinti utuntur Eilotis Lacedemonij, neque in laboribus neq; in periculis ijs parcétes. Quapropter etiam per id temporis ut poflremum agmen tuerentur. cis iubebat, qui equites elJent circiter mille, quà fi quid tergo grauius inciberet, illi ante fefe boc[ubirent. At Byrcanij tan quam ultimi profecturi, ey carros fuos co famulos ulti mos habcbat. Sunt enim in expeditione Afiatici, magna ex parte fecum babentes illos, quibus cum etiam babitàt. Itaque ctiam tum Horcanij fic militabant,qui cuum animo reputantes, cy qualia ab. AJJvrijs paterentur,«7 quód minc princeps[uus mortem occubuiffet, cffentque wucti, «quód metus in exercitu forct ingens, ev ipforum focij egre baberent ac defererent: bec cum commentarentur,uifum csl cis pro temporis conditione bonum e[Jc ut deficerent, fi uellet Cyrus unà fecum boftis inuadere. Wa» que mittunt ad Cyrum nuncios, nam buius nomená pugna plurimum creuerat. Q ui autem mifit funt, dicunt Cy ro,fibi AfT»rios iure odio effe, fig; uellet nunc ire aducrfus cos, tum ipft focij exifterent, tum uie duces fe preberent: fimulq; ad becnarrabant res hoftium ut baberent, quibus tandem incitare eum wolebant ad agendum in illos exercitum.Et Cyrusvogabat cos, inquiens: Et putatis nos priu illos offenfuros quam fint in munitióibuse Nam boc nobis magne calamitati ducimus, quód nobis clàm euaferunt, Hec autem dicebat Cyrus, quod eos uellet quammaximam de fefe babere opinionem. Ad quem ilirefpondebant, fore ut cras mane, fi expediti pergevent,illos offenderent, nam cos pre turba cy carris tarde iter facere:fimula; dixerunt, quoniam fuperiore nocte ui gila[Jent, nune paululum profécti ctrametati funt, Et
H a

i16— XENOPH, DE PAEDIA CYRI Cyrus inquit: Habetis ne quicquam nos docere, quà uobis credamus que dicitis e[Je uera? Obfides vefponderüt, actutum equitantes noClu adducemus, folüm tw obteflare dcos in fident, dextram; dato, quó bec«lijs feramus que ipfi abs te acceperimus, Dein fidem dat illis, feindubitato ipfisifurumut amicis ac fidelibus, fi que dicerent confirmarint, ut ne Perfis quidem ncque Medis apud fe cederent, Atque boc ctiam tempore licet intueri Hyrcanios, magistratus adipifei e7- gerere, quemadmodum. ij quicunque c7 ex P. is iidcantur e[fe digniffimi, Sed posteaquam funt coenati, Cyrus aciem eduxit adbuc[ub lucem, iuflitq; Hyrcanios expectare, quo fimul irent, Et Perf quident omnes,ut par crat, caftris cgrefii funt,cumq; bis Tigranes fuam babens acim.E. Medis au tem funt cgrefti, alij quidem quoniam Cyro puero ipfi cim effent pueri, amici fucrantzalij quoniam in ucnatiotic confuetudine fua ufl, eius funt ingenio ac moribus delectati: alij quia gratiam ei baberent,quod maximum ab fe metum expnulilJe uidebatur:alij quod eum fperarét quo niam uir bonus cz fortunatus appareret, füturum adbuc magnum atque preepotentem: alij uero quia dum educa" batur in Medis, fi cui boni alicuius extitiJet adiutor,cone traillud illi uellent em gratam facere. Multi etiam,quoniam propter eius bumanitatem ab auo Aftyage bona plis rima acceperant, Multi preterea, quia uiderent Hyrcaníos, rumorq; emanarat, fore ut duces efJent ad bona quasapluima,exierant quó aliquid etiam caperent. Hoc igitur paclo Medi quoque ferg omnes cgrefii funtyijs exceptis quotquot Cyaxaris contubernio utebantur:nan bi san[erunt, c7 qui bis parcbant, Alij uero omnes bilari
fade

LIBER QVARTVS$. 17 fücie alacrid; animo proficifcebantur,nó tan trece[Jarió, fed libenter grated; exeuntes. At ubi cgrefii f unt,prinum quidem adijt Medos Cyrus, cosq; laudauit. Ad bc deos orauit máxime, ut 7 eis, c7 fuis propitij duces forent: dein ut ipfe buius alacritatis referre ijs gratia po[Jct. Dixitd; ad poftremum, ut cis pedites duces forent,illis autem iufitt unà cum equitibus fequerentur: ey quo in loco aut quiefcant,aut immorentur inter cundi iufiit aliqui ipforum ad fe adequitarent, ut quod efJct iam opportunum acciperent. Exbinc Horcanijs iufitt ut antecederent, At illiinterrogabant: Quid autem? non enimexpectas dopec egerimus ad te obfides, quó tu quoq; pergas accepta á nobis fide. Et Cyrum dicitur vefpondi[fe: Cogito enin tobis omnibus fidem e[Je in animis noftris, atquc in noflris manibus. Nam ita wdemuy inftructi: fi quidem ueri fitis, nos fatis fomus qui in uos beneficium conJeramus: fin decipiatis, ita babere arbitramur, ut non ipfi in ueftra po teflate fimus futuri, fed uos in nostra potius, diuina pro uoluntate, Atqui, 0 Hyreanij, quoniam dicitis ueftros agmen fequi poflremos, aim eos uideritis; fignificate nobis cos uestros efJe,quo ijs parcamus. Q ue Byrcanij audientes, itineris quidem duces erant ut iubebat; eius uerà animi robur plurimum admirabantur, c7 neq; A[J»rios, nec Lodos,nec fuos focios amplius metuebant, fcd ne C^ vus paruiomnino momenti effe duceret,ipforum uel pre" fentiam, uel abfentiam. Vllis uevà proficifcentibus, ubi tox facta est, dicitur lucem q7 Cyro, qz ipfl agmini cclitus apparuiJe perfpicuam. Quo faclum eft, ut omnes
borror atque ueneratio erga deos caperet, c7 fiducia adwer[i hostis. Sed quoniam expediti celeriterq; perge" H 3

n8 XENOPH. D£ PAEDIA CYRI
bant, merito tum multum itineris peregere, tum fünul
eum crepujculo fiunt prope Hyrcantorum agmen. Quod nuncij pofltaquam nouere, Cyro dixerunt, bofce fuos effc: eos enim cognofcere diccbant,e quia effent po flremi, cz ob ignium multitudinem. Exbinc borum altetum ad cos mittit, cul imperauit ut illis diceret, ut fi amici effent, quamcelerrimé obuiam facti dextras tollerent: mittit; unà cum illo unum cx fuis,cul iufiit Hyrcanijs diceret, ut quemadmodum ipfos inuadentis uiderent, fic c» tiam bi facerent. Ita igitur nuncius alter apud Cyrum matiet, alter uero adequitauit ad Hyrcanios. Sed cüm Hyr^ canios Cyrus confiderarct quid effent facturi, agmen fir» mauit: ad eumq, adequitant quiqs prefident Medis, ez Tigrancs, quid fit faciundum interrogantes, Ad quosait Cyrus: Agmen boc proximum et Hyrcaniorum. Abitas «lter ex nuncijs ad ipfos, atq; unà cum illo uns€ noftris, dicturi, f quidem funt amici, ut nobis omnes'occurrant fublatis dextris. ltaque fl ita ad nos icrint, contrà itidem wos eos excipite,e» fimul ut quifque ucnerit,bono ut animo fint bortamini. Sin arma capiant, fugámue aggrcdisntur, borum continuó eL enitendum nil reliquum face re. Huiufmodi crant admonitiones Cyri, At Hyrcanij auditis nuncijs,tum Letati funt plurimum, tum equis ajcenfis illico aff eve fublatis dextris, difti ut fuerat. Medi ucrà ac Perfe cv ipfi contrá dextris füblatis recipiebant €05 amice ez ut bene fperarét bortabantur Et exbinc ait Cyrus: Nos quidem Hyrcanij uobis iam credimus, utis ey gatos ita uos babcatis cfl equum. V erum nobis boc pri» mum dicite: Quantum binc diflat ubi funt principia bo-. flum corumq; frequentia? Cui vefponderunt Hyrcatij, €os

ÜC1BRR QVARTVS, ug eos diffsve pauló plus quàm parafangam. Hic ait Cyrus: Agité igitur uiri Perf, Medii, uosq; Forcanij(iam enin ad uos ut[ocios acparticipes loquor) neminem boc tempore ignarum[Je oportet, in buiufntodi nos efje diferimine,ubi fi molliter babucrimus,extrema fimus mala palJuri. Norunt enim bofles quasadves uenimus, Quod fi conftantia freti, camus aduerfus boflis ualenter atque ingenti animo, aCtutum afpicietis tanquam fugitiuos re^ pertos feruos, alios fupplices fefe praffare, alios fagere, aliosne bec quidem po[Je mente percipere, Nam C ui^ &inos afpicient, cum neque uenturos nos avbitrarentur, «7 neque inftrudli, neque ad pugnam parati, c9 capti e^ runt, Quare fi uelimus poflbac fuauiter et cormare et per nodare, ntolinus iftis ocium dare, neque boni quicquam con[ultatidi;neque cognofcendi omnitio quot bomines fu.mus, fcd omnia ueni[Je putet, e cratis,(y mucrones, c7 fecuris,ez uulnera. Et uos, inquit, 0 Hyrcanij, proximos boflibus uofmctipfos facientes ante nas procedite, quà ut fis armis ueftris lateamus quamplurimi téporis. Sed ubi ipfe iuxta agmen boftium fücro, linquite finguliapud me ordinem equitum, quo ipfe intraaciem manens, ijs utavfà quid opus fuerit. E uobis autem principes atque feniores in ordinc, fi fapitis, frequentes inuadite, quà nunquam in confertam multitudinem aliquam incidentes uim patiamt ni. At iunioris dimittiteinfecutiübofles, Et bi quidem ho &lis occidunto, boc enim per boctemporis eft maxime fe curum, quà illorum. paucifiimi velinquantur. Sin, quod multis iam accidit, uincentibus uobis fortuna aduerfetur, cauendum est nc 4d rapinam uertamin), utpote qui boc fecerit, non fit habendus etiam uir,[cd bomo farcinarius,
H 4

Nidoyia nulli maius lucrum,
13210 XENOPH. DE PAEDIA CYRI liceta; uolenti cuique ut boc iaw utatur pro mancipio. 1llud autem ignorandum non cst, nullum effe uictoria maiuslucrum, Nam qui uincit,omniarapit,unà c uiros,er mulieres,€ pecunias, ey regionem totam, Ad bec folum boc efpicite, ut uictoriam feruemus: in bac etim etiam ipfc raptor continetur. Atque boc fimul, dum bostis infequimini,mementote, ut retro adbucper luccm ad me catis, quod tencbris factis neminem etiam admittemus, Hecloquutus Cyrus, dimittebat quofq; in fuos ordines; iubebatq; flmul,ut pergentes cadcm finguli decurionibus fuis figmficarent, Decuriones enim erant in fronte. Itaq; audiebant, ij/demá; iubebant ut finguli[ue decurie cade preciperent.Exbinc Horcanij antecedebant. At ipfe me. dium tenens agmen, unà cum Perfis proficifcebatur, E quites uerà ex utroq; latere vedté intruxit. At boftes ubi illuxit,alij mirabantur que uidcbant,alij iam vem intclligebant;aliqui nuticiabant, aliqui clamabant;hi equos folwcbant, illi accingebantur. Nonnulli à iumentis arma iacicbant, quidam avmis induebantur, Exilicbant quidam in equos,fr.enabant eos alij, V xores pleriqs uebiculis imponcbant. Multires preciofifmas capiebant, ut cas falwas facerent, Plerique cum buiufmodi res defoderent, ca» piebantur:plurcs autem fuge fefe dabant.Exiftimandum eft ctiam alia eos multa acdiucr[a tum facere.Ceteri nemo pughabat,[ed(ine pugna peribant, At Crorfus vex Vodoriiut e[Las erat, cüm uxores in rbedis anté dimifcyat toClu, quà facilius per temporis refrigerationé proficifceretur, tum ipfe cum equitibus propé fequebatuv, Et eadem bec Pbryea feciffe tradunt, cius Pbrygie princi pem que ad Hellefpontum iacet, Hi ut ex fügicntibus, ez : ex

LIBER QVARTVS. 12t
ex ijs qui fefe offenderent interrogantesvem didicerunt, fügicbant ctiam ipfl quammaximé poterant.Scd Cappa documvegem,e Avabu item regem, qui in proximo ad^ buc e[Jent,thoracibued; carentes uim fufinerent;Foyrcanij interficiunt, Erant autem mortui maiori ex parte AfDrij C Arabes. Nam quia e[fent in agro fuo,lenté admodii incedebant. Medi igitur(y Hyrcarij ut qualia confentanci eft uiclores,talia patrabant cosin[equetes. At Cyrus equi tes apud fevelicti circii caftra ut obequitarcnt,ijs iubebat, ac fi quos exeuntis uidifJent armatos, ut interimercnt. lis ucro qui manfiffent iufit per preconem, ut omnes milites, bofles quotquot effent,aut equites, aut fcutati, aut fa^ gittarij, deferrent arma ligata,at equos in tabernaculis ve linquerent. Q ui auté becnon fea[Jet,is aClutumobtrun«aretur, Habentesq; mucrones expeditos, in ordine circunftiterunt, Igitur quibus forent arma,bi ca delata quen. dam iacicbant in locum quo iubebantur: que ipfa ab ijs eremabantur, quibus fucrat imperatum. Cumá; Cyrus co gitafJet eà ueniffe fine efculentis qv poculentis, quibu fine neque vei militari fluderi poteft, neq; aliud quicquam ficriseo cum ctiam coflderavet, qui bec qz celerrime fievent Qr pulcberrimé,ei ucnit in mentem, nece[Jarió oportere, ut omnibuswilitiam exercentibus unus fit qui cz tabernaculi curam gerat, ey ut commeatus ingredientibus militibus fit paratus; quam ob vem intelligebat, bos omnium maxime circa appavatum faciundum, oportere in ca^ ftris buiufimodi tempore comprebendere. Per precones igitur iubet,cuftodes ut ad int omnes. Qutiód ficubi minus fit cuftos, ut is adfit qui fit à tabernaeulo natu maximus, sura illi edicens omnia qui minus pareret, Hi autem uio H;

122 XfNOoPH, DE PARDIA CYRI
dentes parére etiam beros, quamprimumobedicbant, V^ bi affuerunt federe primum iubebat eos, quibus e[Jct in tabernaculo plus commeatus duorum. menfinm. O uibuc uiis iterum iuftit eos federe, quibus forct commeatus menflruus, Et in bis prope cuncti fedebant. Hec ubi didicit, it d cos ait: Agite nunc, uiri fortiftimi, qui e uobis mala exofi eflis, ev aliquid à nobis boni confequi uclitis, fIrenuam diligentiam adbibete, ut duplo plura in quolibet tabernaculo efculenta poculentaq; fint parata beris ac famulis, quàm que quotidie faciebatis: aliad; o^ mnia quecunque pulcbras prebitura funt epulas, ut im promptu/int facitote, quoniam citó admodum funt affuturi utriutri uiccrint, dignumq; duxerintaffatim babere omis res nece[Javias. ta noueritis fore, ut uobis conducat fi probe uiros exceperitis. Q we illi audientes, magno fludio que precepta Cyro fücrant, agebant. Hic rurfits conuocatis ordinum centurionibus, buiifmodi uerba Cyri concio. babuit: Viri amiciflimi, cognofcimus fané licere nunc nio bis, qui priores fumus quàm ab[entes focij, prandere ey appaxatis efculentis poculentisq; uti, fed non uidetur mi bibocprandij plus utilitatis afferre po[Je quam fi focidorum curam. babuifJe uidcamur: teque ipfe epule tanto reddant nos ualidioris, quanto fl focios pofsmus flvenuos facere. Quod fi infequentibus nunc focijs, ey occidentibus boftis noftros atque preliantibus, fi quis ad uerfatur,uidcbimur bos ita negligere, ut prius ctia quàm nouerimus quid ab ijs agatur, pranderimus, cauendum eft ne ut turpes apparcamus, co imbecilles füturi fimus, fodiorum inopes. Quod ft quis curauerit ut bi pericli» tantes laborantesq dum ca]ira ingrediatur babituri fint neccfja

LIBER QVARTVS., 122
nccefJaria, be dapes plus Letitie nobis afferent,mea[ententia, quàr fi[latim uentri obfequamur. Cogitate pr.eterea, fi etiam propter illos nobis pudendum non jet, neque tamen boc pacto nos adbuc decere vepleri atque
incbriari. Nondum enim peracta funt nobis que uolu^ mus, quin omia bec nunc uigent quibus diligentia opus es: quippe qui babemus in castris boftis multó pluvis quàm ipft fumus, cg bos quidem folutos, qui caucndi fortaris adbuc funt ez cuflodicndi, quo fint; qui ves necejJarias nobis faciant. Preterea ejuites noftri abfunt, qui fo» licitudinem nobis afferunt, ubi fint, uenmiánt ne, an fint manfuri. Quare mibiuidetur, à uiri, talem nobis afferri cibum oportere, ac talem potum, qualem quis putet maximé conducere, quo minus cy fomno c? infipientia ve^ ferciamur. Ad bec non fum nefcius pecunias in castris effe permulta, que quoniam ijs nunc communes nobifcum funt qui cepere, ficri pofJe intelligo, ut eas pro uoluntate uertamus in priuatum u[um, At ne mibi uidetur quidem eas capere fructuofüus ee, quam fi, ut iusti appareamus, enitiniur illos bac ve nobis reddere, maiore e tiam quàm nunc funt affectos bencuolentia. Videtur autein mibi uel diflributionem ipfarum pecuniar cum ue^ ncrint, Medis(y Byrcanijs Tigraniq; effe concedendam: €? quamuis minus etiam nobis tributuri fint, lucro ducet dum effe, Nam lucri caufa libentius apud nos mancbunt, Auidior cnim prafens acquifitio paru duraturas nobis di uitis prebeat: at in bis tradendis pecunijs illas nos ves adipicamur unde diuitie oriuntur boc perennioris, mca feitétiayopes nobis pofitmflriasds omnibus preflare.Pao etiam tros domi vei uiufce caufa exerceri ut«y uentre

1314 XFINOPH, DE PAEDIA CYRI ex intempefliuis queftibus fimus fuperiores, ut im opus fit unquam, queamus ijs uti ad noftram utilitatem. At ubi maioribus invebus quam in pre[entibus difciplina pofstmus demon[Irave,equidem ipfe tion uideo. Cyrus bocmodo locutus est. Q uo cum H»flafpas uir Perfes, c7 is quidembomotimus, ita oratione conuenit: Abfurdum cnim fit Core, fi in uenatione fepe fine cibo perflamus, quo feram aliquam capiamus, uel minimi fortafJe faciundam; opes autem totas uenari molientibus, fi quid corum impe dimento fit nobis que malis bominibus dominentur, bonis feruiut, baudquaquam uidemur facere ex officio. Hyflsfpas ita cum Cyri fententia conuenit, alijq; omnesbec wná approbauere. Cyrus autem dixit: Agite quoniam ea^ dem fentimus, mittite à manipulo finguli quinque ex ui^ ris flrenuisqui circumeuntes quofcunque uident paran tis resnece[Jarias, cos laudent, fed in negligentis feuerius animaduertant, quàm fi effent ipforum beri, Ab bis quidem bec gerebantur, At Medi,dlij quidem aim offendiffent auertifJentq; carvos,qui iam antea profecti crant eos impellebant, plenos ee verum quibus egebat exercitus. Alij ueró adigebant rbedas quas ceperant,vefertas mulie vibus pulcherrimis, partim uxoribus, partim pellicibus, que propter forme pre[Iantiam circunductabantur, A« atici enim exerci tiam tempore dum rei milita» ri(ludent, fccum babent res omnis preciofifiimas,inquien tes, pugnacioris fe effe, ubiadfint que babent charifima:cogi enim bis ferre auxilium. Fortafóis itaves babet, fortafiis etiam ea faciunt uoluptatiobequentes. Cyrus au temfpectans que à Medis ey Worcanijs gefta erant, fe ac fuostanquam increpabat, quod alii per id temporis magis

ÉIBER QVARTVS, 12$ gis feipfis augeri gloria uidebantur, ev aliquid etiam adipifci; ipfos autem in tardiore opperiri loco. Etenim qui predam agebant oflendentes Cyro que ab fefe agebantur,iterum abequitabant alios infequentes: nam becdice bant fuos fibi principes faciunda impera[Jc. Aegre com-motus bis Cyrus, tam res feponcbat, fuosq; ordinum cem turionesrurfus conuocabat, fLansa; ubi poffent que con fultarétur exaudiri, becloquitur: Viri amicifiimi, omnes Cyri conce, fané cognofcimus, ut opinor, futuri ut magna bona fint Perfis omnibus: at uobis non ab(urdé maxima per quos becgeruntur, fl bis que initio nunc uidentur potiamur., Sed ut bec fint noflris uiris, cum baudquaquam fumus fufficientes ad eaadipifcenda nifl proprium Perf babe^ ant equitatum, boc equidem nó uideo. Cogitandum enim nic uobis eft, arma babere nos Per[as, quibus boflis ob| uiameuntes uertamus in fugam. Sed ubi cos uerterimus, quos aut equites aut fagittarios aut fcutatos aut iaculato res fügientis capere pofsumus, uel interimere, fi equis ca^ rcamus? Q ui etiam ledere nos aggrefoi,uel fagittarij,uel | laculatores equitésue,nos metuant,cim certó norunt nos |! maius à nobis fibiuel periculum uel malum imminere, d à confitis arboribus? Q uod fi bec ita babent,nónneliquidum eft bofce equites qui nobis nuncadfunt, putare bec | omnia que capta funt, non minus fua c[Je quàm noftras | ac fortafiis etia magis mebercule.Nunc igitur becitaba| bent necefJarió. Quod fi nobis equos comparemus non | hifce deterioris nónne perfpicuum nobis fit prorfus fore, | ut 7 de boftibus pofiimus omnia fine bifce facere, que wnácum bis nunc facimus, c7 bos tum babituri fimus miwu iniquo erganos animo? Quando uel. abe[Je uel abire

126 YXRNOPH, DE PAEDIA CYRI
uclint, minori nobis curz fit, ubi fine bis fufficiamus no^ bifipfis. Sed becbactenus. Vis inquam in rebus opinor neminem contrarie fore fententie, quin preftct omnino e[Je Perfis proprium equitatum. Verumillud fortaffe cogitatis, quonam pacto td fiat. Ergo conflderemus,ft uclimus equitatum conftituere, c7 quid nobis adfit, c» quid defit. Igitur bi quidem equi in caftris funt capti permul»| ti, frenaa; quibus parent,cz alia quibufcunque eosopor.| tet uti qui equos babent, Atquibabemus etiam ea, quibus| uiro equiti est utendum,tboracas quibusmuniuntur cor-| pora, pilaq; quibus cz iaciendo utamur c: babédo.C) nid igitur reliquum? Viris falicet opus est, boc certe babeNibil ita noftri mus maxime, Nibil ct enim ita noftrum, ut nofipfi now'ipfinobifip- stri fumus. Sed dicet fortaflis aliquis: At nefamus. fcd fs. neque ea que nunc[cimue, prius quam didicifJemus[cies| bat quifquam. V erüm dixerit aliquis: Quum pueri cf-| fent, bac difcebant, Et utrum pueri funt prudentiores| «d ea difcenda que traduntur ac monstrantur, an uiri? Vtrictiam que didicerint, magis fufficiunt exercere atque elaborare corporibus? puerí ne, an uiri? Quinetiam ocium ttobis est ad difcendum, quantum neque pueris neque uiris alijs effe potest. Nam nequenobis fagitta difeenda eft ut pueris, banc enim fcimus, Neque i«culum, nam famus bocetiam. Verum nec item quemadmodum| alijs uiris, bis agriculture negocium praebent, ilis ucro artes, nonnullis alie res domeflice. Nobis autem militie operam darc no modo eft ocium fed etiam necefiitas. Infuper non quemadmodumres alie plures bellicedifficilcs funt, fed utiles. Equitare ueró nonne in itinere iucundius efl; quàm duobus nos pedibus profici: Et ubi ce^ deritati

LIBER QVARTVS. u7 leritati ftudendum est, an minus delectat quamprimum ade[Je amico fi oporteat, celeriterq; fiue uirumopus fit feu beftiam infequi atque capere?Mlud autem non faciléest c7 commodum, quicquid armorum ferendum est, bocab equouná ferri? taque idem est c2 babere, e» u^ nà ferre. Atqui metuat quifpiam plurimum, ne fi prius nos oportuerit in equo fubire periculum quam eque slrem bene didicerimus, neque pedites amplius fimus nec equites fatis bomi. Sed ne boc quidem perdifficile esl. V bi enim uelimus, licebit nobis continuo pugnare peditibus: quippe quiequeflrem edocti, nibil pedcstrium dedifcemus. Ya Cyrus locutus est, Cbryfantas ueró eius fententiam fequens, buiufmodi uerbis eft ufus: At ego ita pro| fecto cupio tenere fcientiam equitandi, ut existimem fovebomo uolucer, ubi fiam eques, Nunc enim fatis nubi fit, f ex equo curfum«ggrolJus ullo um bomine, bunc | eapite folum antecellam, fi[eram uideam curfu prete| reuntem,eam pofiim aut iaculum, aut fagittam intendens | priw ajfequi, quàm fiat admodum eminus. Q uod fi fiqm eques, potero tum uirum ex afpectus longitudinein! terimiere, tum bestias infequens alias cominus percutere, ! comprebenf[as alias perinde a c flantis iaculo ferire. Etetnim fi utrique fint ueloces, tamen ubi propius inuicem f: ant, erunt[lantium inflar, Quo fit, ut maxinié ex omniAbus animalibus admirer bippocentauros, fl faerunt:quip pe qui tum bominis uterentur ante rem confultandi prudentia,«9 manuum artificio,tum baberent equi ey uclo^ eitatem c9 uires. Quare C7 quod figeret, capiebant, ey quod expectaet, uertebant in fugam. VMtaq; etia ipfe bec eniuie.fi fiam eques, mecum[ane cofero, Potero equidem
Chry[entee
oratio.
Hippeceniau

138| XENOPH, DB PAEDIA CYnRI
omnia prouidere mente bumana: manibus uero me armá bo,equo autem ucbar,aduer[aviumq; auertam equi vobo re: neq; ficuti bippocentauri, uincar natura. 1taque boc fané melius eft, quàm bippocentaurum effe natum. Bippocentauros enim arbitror multis carere bonis que ab bo minibus(unt inuenta,ut ijs fcilicet cft utendi:multisitens carere uoluptatibus equis iatis, quotiam pacto ijs frui oportet, At ego fi equitare didicero, cunt in equo fucro agan fcilicet que bippocentauri funt: cum ex equo de [cendero,cz coctabo, ez induar, ev tte quieti dabo queadmodum alij bomines. C ware quid aliud fimt füturus d.| duufus centaurus, acru[um compofitus? Wifuper bis etiam rebus bippocentaurum anteibo. Nam ille duobus pro fpiciebat oculis, duabusq; auribus audicbat:at ego oculis| quatuor conicclabo, c7 quatuor auribus prefentiam. A^ iunt enim equum manifeflare bominibus multa, que ocu lis profpicit: acmulta fignificare auribus, que antea auditu percipit, Me igitur fcribe in cori numcro, quiequitare maiorem in modum cupiunt. Et nos quoque fcribit mediusfidius, alij omnes dixerunt, Exbinc igitur ait Cyrus: Quid ergo, pofltaquam becomnibus nobis admodit widentur,num etiam legem ferimus nobifipfis, qua cauca tur effc ijs turpe, quibus equum ipfe dedero, fl quis noflrüm ufus fuerit proficifci pedes, fiue multum feu paris itineris faciundum fit, quà omnino nos quoque bomines putent cffe bippocentauros: Cyrus ita interrogabat. A ij omnes rem comprobarunt. C) uare bac ctiam tempeftate talis ufus ex illo tempore es Perfis,ut neque ex claris atquc bonis uiris ultro Perfes quifquam ajpiciatur ufquam pedes incedere, Igitur bi erant in bis fermonibus. Cun
ueró

LIBER QVARTVS. 129 uero effet fupra meridic,adcquitabant equites Medi atq; Horcatij, qui agerent captus C equos Crutros. Quotquot cnim avia tradidifJent, cos baud necabat. Cum ad^ uenifJent primum quaerebat ex eis Cyrus, an focij onines it: quod cunt affirmaJent, dein percunctabatur rant. Ali auté narrabant que fealJent,ez ut for^ titer fingula iaClabant. At Cyrus omnia libenter audiebat quecutque uellent dicere, dein cositalaudauit: At etiam perfpicuam est, o uiri, tos fortiter pugnauifJe: etenim maiores apparetis«2: pulchriores, terribilioresq; uifu q dtiteg, Exbinc ex ipfls percunctabatur, c7 quantum itine ris incurfaffent, c2 an babitarctur regio, Vli autem diccbant multum itineris fe feciffe, babitariq; agrum omne, atq; plenam effe o ouium,c7 cap tru cg boum,e7 equo run, c7 frumenti; ac bonorum omnium, Duo, inquit Cy^ rus, nobis cvanda fücrint, ut c» meliores flmusea poftidentibus, utq; bi maneant, Nam folum babitati preciofa. onis eavere fo «dmodum est pofJeffio: quod autem cavet bominibus, ca- lum, quod bomi | vet ctiam bottis. Sciorepugnantis à uobis efJe occifas, ey vibus careat. | recle quidem,boc enim maxime uictoria feruat. Eos auté quiarma tradiderunt, coiflis captiuos; quosft miffos faelamus, boc item, ut mibi uidetur. ftat à nobis utiliter. Pri qum enim neque caucndi bi nunc nobis, neque cuftodien di funt, tec etiam alendi: non enim e[urie eos necabimus, Dein bos fl mifJos facimus, pluribus mancipijs utemur, Nam fi agro potiamur,omnes cius babitatores mancipia nobis futuri funt. Magis etiam alij qui bofce uos dimiffosq; uiderint,manfuri[unt,magisq; eligent parére quàm pugnare. Vpfe ita fentio fané: quód fi quis melius uidet;id dicto. Illi autem audientes, bec faciunda e[Je comproba!

Cyri concio,
BO XENOPH, DE PAEDIA CYRI bant. Sic igitur Cyrus uocatis captiuis,buiufmodi uerba f| cit: Viri qz nunc quoniam paruiftis, animas tutati eslis, Gr inrcliquum tempus ubi ita faciatis, mbil prorfus mali patiemini, nifl quód non idem uobis ut prius dominabitur. Habitabitis cafdem edes, cy candem coletis egion£, Q7 carundem uxorum utemini contubernio, ueftrisq; filijs ficuti nunc imperabitis. Neq; aduer[us nos pugnabitis,neque aduer[us alium quenquam. Q uod fi aliu iniuriam uobis inferct,nos fumus pro uobis pugnaturi. Veri nequis precipiat in expeditionem ut eatis, arma«d nos portate:eritq; ijs qui arma portarint,c7 pax C7 alia que dicumus,finc dolo. Sed quotquot arma bellica minus detulerint, adueríus bofce nunc quoq; ducemus exercitum. Si quis autem ueftrit 7 beneuole ad iios ire, c7 agere quic^ quam docered; appareat, bun nos ut bencficum cv amicum,non ut Jeruum foucbimus. Haec igitur c7 uos faitote, € alijs nunciate, Verum fi uolentibus bec uobis aliqui aducrfentur agite nos in illos,quó uos illis imperetis, non illi wobis.Cyrus baec dixit.VMli uero«9: eum adorabant, c2 bec faclum iri recipiebant. Mlis autem abeuntibus, Cyrus inquit: Hora iam cfl Medi atque Armenij coenandi uobis omnibus, Parauimus uobis res nece[farias quàm potuiimus optinte: fed itenobisq; mittite ex parato panificio di midium:fatis enim utrifq; eft paratum. Obforium ucró ac poti ne mittitenam bac apud nos[atis parata[unt. Atque uos Hyrcanij deducitetpfos ad tabernacula: prin»
cipes quidem ad maxima tabernacula( ea enim cognofitis) alios uerà ut uifum uobis fit, babete pulcherrime, Et uos quoque cocnate, ubi uos maximé delectat, Nam Wobis[ala cz integra funt tabernacula, Eft autem equé
uobis

LIBER QVARTVS, 171
wobis bic paratum atque bifce. Scitoted; boc utrique, nos afferuaturos noctu, que uobis funt exteriora. Vos que in tabernaculis funt a[picite, atq; arma bene locate, Nam qui in tabernaculis manent, nondum funt nobis amici, Medi igitur Tigranesq; lauabantur. Erant enim parata oninia, mutatisq; ue[tibus coenabant:«7 eorum equi babebant nece[Jaria: mittebantq; ad Perías ex panibus di^ midium: objonium uero non mittebant, neque uinunt, rati ea ijs cffe, quoniam dixilJet Cyrus affatim bec babere. Sed bec diccbat Cyrus, pro obfonio efuriem, pro po^ tu aquam preterfluentis amnis. leitur Cyrus post. coe» natos Perfas ubi aducfpera[Jet, per quincurias c7 decus rias eorum multos dumittebat, iubens circum castra deli tefcerent: quippe qui putaret tum cuflodie illos fore, fi quis extrinfecus ca[Ira adoriretur, tum fi quis intrinfecus elatis pecunijs euaderet,eum capturos. Et ita faclum esl multi enim effugicbant,multiq; capti funt. At Cyrus pe» cunias eos babere finebat qui cepiffent, cffugientis au: tem iuftit iugulari. taque in poflerum ne fi uclles quidem, facile inuenifJes qui noctu proficifceretur. Perfze igitur degebant ita. At Medi c7 potabant, cy epulaban» tur, cg utebantur tibijs,«y omni referciebantur iucunditate. Multe enun res buiufmodi capte erant. Quare qui uigilabant,opere non carcbant. At rex Medorii Cya^ xares nocte qua Cyrus egre[fus cst, e ipfe ebrietate teticbatur fimul cum fuis contubernalibus ob fecundam for» tuná,cr alios Medos in caftris ade[Je avbitrabatur,exce? ptispaucis,aim magnum audiret tumultum.Famuli enim Medorit, utpote beris abfentibus, di[Joluté«7 potabant qz tumudtuabantur, prefcrtim quód ex A[fyriorum cai a

72 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
ftris ex uinum ez alias ves multas buiufmodi ceperant. Sed ubi dies factus esl, eg» ad ianuas nemo ueniret, preter €os qui uná coenabant, audirctq; uacua eJ castra Medis atque cquitibus, ac uideret ubi exiuit ita babere, bic t.indeni c7: Cyro excandefcebat c7 Medis, quód abijfJent fe relicto folo: continuoq;,ut fertur, crudelis atq; inexorabilis, iubet cuidam ex prefentibus, ut a[Jumptis equitibus fuis, quamcelerrimé pergeret ad Cyri castra, ac diceret becuerba: Arbitrabar equidem ipfe, ut neque tu Cyre adco temeré deme confultares, neque uos Medi, fi Cyrus ita fentiret,ita me folum relinquerctis. Acnunc fl quidem Crus uelit, bene cst: fin nolit, uos buc adeste quamprimun, Haec mandauit, Q ui uerà pergere iuffus fl; Et quo modo, inquit, bere ego illos inueniam? Q omodo? inquit Cyaxares: Cyrus e eius comites aduerfum quos profc&i funt? Quod mediusfidius, inquit, audio H»rcanios quofdam ab hostibus defécilJe, illosq; buc ire, atque eos deducere, His auditis, Cyaxares multo etiam magis Cyroirafcebatur, quod neque bac dixifJct fibisey longe feflinantius mittebat ad Medos, ut uiribus cum nudaturus, 4c etiam uebementioribus minis quàm antea Medos accufabat. Et nuncio quoque interminatus esl nifl bec 4^ criter exponeret, Pergebat ergo nuncius babens equites fuos circiter centum, cz is quidem molefté fcrens, quód non etiam ipfe cum Cyro profectus foret. Inter eundum autem bi per triuij femitam quandam aberrarunt, neque prius uenerüt ad caftra Cyri, quám incidentes in quof" dam AJJyrios qui difcederent, eos ut fefe ducerent coégerunt; cg ita ignibus uifis, circiter mediam propé notcm €ó perueniut, V biucro ficti funt iuxta caftra, tigiles,
ut

LIBER QVARTVS. 13; ut diClum à Cyro fuerat, baud cos pafti funt atte lucem ingredi. Sed posteaquam dics illuxit, Cyrus Magis uoca^ tis, legitima dijs ob buiufmodires fecundas eligi iubebat: qui dum in cura bac uerfantur, is conuocatis bomotimis,
ait: Viri, deus quidem nobis bona plurima offendit: fed Cyri coria,
f105,0 oPerfe, boc dong pauci fumus ut bec vetincamus, Sienim qualiacunque efficiamus, minus a[Jeruauerimus becvrur[fus erunt alina.O uod fi liquerimus ex tobifipfis aliquos ijs cutodes que facimus, patebit(latim nullarum nos effe uirium. Itaque mibi uidetur, ut quam primum e uobis aliquis eat in Perfas, qui doceat que ab me dicuntur, iubeat; d; quamcelerrimé: mittant vuvfus fup petias[i quidem cupiunt Perfze imperium atque fructum jn Le. Ito igitur tu qui es etate maximus,atq; becnarrato:quodq; mibi erit alendi cura quofcunq; milites mittat, ubiad me uenerint. Que auté nobis unt,ea tu uides, quo vum tibi tibi celandum csl. Sed in bifcercbus mittendis ánobis in Perfas, ut ex pulcbré faciam c7 legitime que ad deos attinentpatrem Cambyfen, que uero adrempublicam, magiftratus interrogato.Mittant preterea bor&
infpectores que gerimus, quid; ea que à nobis querun- tur,confiderent, Et tu, inquit, accingere, ac manipulum comiter ge. Exbinc tocabat Medos, fimulq; adducitur nuncius à Cyaxare,qui audientibus orinibus diccbat,cum eiusiram in Cyrumstum minas aduerfus Medos, Aitd; ad poltremi, iubere Cyaxarem ut abeant Medi, etiamfi Cyvusniaterc uelit.1gitur Medi audito nuncio filentium fer wuabant, tum ambigentes qui wocanti non parérent, tum ctiá metuentes quomodo minanti Cyaxari audirent, pre fertm quód non effent nefcij, qua is foret f'euitia. At Cy"
I
P »

134. YTNOPH. DE PAEDIA CYRI
yus inquit: Ego,nuncie ac Medi, nequaquam miror fl Cy« axares multos tum boflis afpiciens, nos uero quid agamus ignarus, de nobis«7 de feipo dubitat:/ed pofleaquám fenferi: boflis magno numero interemptos, omnis preterea fugatos, primum libcrabitur metu: dcin cognofcet fenunc non effe folum, quum fui amici perdunt inimicos fuos. Atqui accufandi qui fumus,cum cz illi bene facimus? neque bec noftra fponte fecimus, fed ego illo perfuafo ut me credi fineret, uobis afJumptis bec facio: uos auté no ueluti cupidi excundi, an. cxiretis interrogaftis, bucque nunc uenifLis,fed iufsi ab illo egredi, fi quis ueflrà non gra waretur, Q uare ipfa etiam ira, certó fcio,«2 maturefcet ex bifce bonis,«z unà cum definenti metu abitura cst, Nunc igitur«7 tu nuncie requiefce, quoniam laborafti: € nos, o Perfe, quoniam. boflis affuturos expectamus, qui uel pugnent, uel pareant, inftruamur quampulcherrute.Nam fi boc pacto afpicimur, confentaneum est nos plura ex bis, quibus egemus,effeCluros. Tu ueró Hyrcaniorum princcps opperire, militumq; tuor ducibus im perato, eos ut armis induant. Que ubi feafJet Hyrcanius,uenifJetqs, ait Cyrus: NO parua mibi efe uoluptas Hoyr canie, cum fentio ade[Je te, qui non modà amicitiam pre te ftvas,fed te callidum e[Je ofendas:«y nunc cadem conducere nobis per[picuum c. Nam c7 mibi A[]yrij bofles funt, c» tibi inimiciores quàm mibi. Hoc pacto nobis utrifque nunc est con[ultandum, ut borum nemo quinuttc focij nobis adíunt, deficiat: quinctiam fi poffimus, alios afJumamus. Medum uerà aud/fli, qui equites reuocat: qui fi4beunt, nos foli pedites manebinus. Sic igitur faciundis efl mibi actibiyut qz nacius bic quircuocat,manere etiam
ipfe

LIBER QVARTVS. 13$
ipfe apud nos uelit. Tu igitur tabernaculum nattus, id ei dato, ubi fit pulcherrime omnia pro dignuate babituvus. Ego item enitar aliquid el operis imperare,quod obiturus libentius fit quàm abiturus: eiq; omnia difere, que fpem bonam e» ei cz amicis onmibus afferant, fi benc fuccejJerint, Heec ubi feceris ad me reuertere. Ypitur Hyrcanius in tabernaculum ducebat Medum quo decebat. Qui uero ibat in Per[as, paratus aderat. Ei Cyrus iubebat, ut diceret Perfis que antea in fermone declarata funt, Cyaxariq; literas redderet: tibiq;, inquit,uolo ea legere que ad Cyaxarem fcribo,quó ea quee noris confiteare, fi quid bis devebus teroget. Hecautem inerant in epiftola. Cyvus Cyaxari falutem, Nos te neque folum deferuimus (nemo enim cim fit inimicis fuperior, tum eft fine amicis) neque abfcedentes, te putamus in periculo constitution. Sed quó magis diflumus, eo tibi fecurius effe avbitramur. Haud enim qui fedent amicos proxime, fecuritatem maxime amicis praebent: fed qui maxime emimus inimicos fiant, tutioris amicos reddunt. Sed uelim animo uolutes, qualis ego erga te[um,«7 item qualis tu ergame,c7 poflea me accu[es. Equidem ipfe tibifocios egi,non quot tu fuafifti fed quàm cgo potui pluvimos.Dcdi fli tu mibicim effem in antica regione, quot po[fcm perfuadere.Nuncautem cim in agro fum bofüli,ió qui uelit, fed omnis veuocas Medos. Ergo tum cquidera avbitrabar uobis utrifq; debere gratiam:at nunc abs te cogor tui quidem obliuifci,eniti autem bifce omsem referre gvatiá, qui me funt fequuti. Nec tamen tui fimilis ficri po[Jum, qui etiam nunc mittens in Perfas milité accerfiturus mando, quotquot ad wc ierint,fi quid tibi ijs opus fuerit prius I! o4
Cyri epiftola.

Cyri concio.
13$ XENOPH, DE PAEDIA CYRI
quám ad me ueniant;ut in te fit ipfis uti,non quemadiodim cis libeat, fed pro tua uoluntate. V erit con[ulam tibi, ctfi iunior fum,ne que dederis auferas, ne tibi pro gratijs inimicitie debeantur: necctiam qué uelis ive ad te quam primüm, minitando accer[as: neque dum ais te folum effe, multis fimul intermineris,quo illos ton doceas te tion eurarc, Nos uero ade[Je fludcbimus, ubi celerrimé peregerünus, que e7 tibi ez nobis fi gesla fuerint, communia effc bona cenfeamus. V ale.Hanc ei epistolam reddito, €7 quicquid borum exte percunctatus fuerit, quemadmo dum fcriptum e$t itidem dicito. Etenim ego tibi de Perfis matido,ut efl antca fcriptum, Huic italocutus eft. Quem data epiftola ire iufiit, addiditq; ita maturaret, quemad modum nouit celerem aduentum conducere. Exbinc a[picicbat omnisin armis iam eJe c» Medos ey Wyrcantos, atque Tigranem Avmenium:erantq; Perfe arinis induti, lam ctiá finitimi quidam c adduxerunt equos, 7 arma attulerunt, At Cyrus tragulas eum in locum dcijcere illos iuflit; quo alios quoque antea iu[Jerat:ey ut bi quibus boc opus mandatum füerat,eas cremarent, quotquot ipfi non egebant. Equos uerà iubebat cuftodiri, utd; bimanerent qui illos adduxerant, donec aliquid cis fignificafJet. Principibus autem equitum Brcaniorumq; uocatis, buiufmo di uerbaloquutus est: Viri amici ac focij, nullauos admiratio capiat, quod ab me fepenumero conuocamini, Res enim preefentes quia noue[unt nobis, be minus funt plerq; ordinate, Q inecutique autem ordine cavcant, bac necelJario moleftiam afferunt femper, donec loco fuo faevint conslituta. Sunt nunc nobis multe capte pecutiie: preterea uiri quoq;. Et quoniam neq; tos[cimus que ba rum

LIBER QVARTVS, 137
rumverum fint cuiufq; noftrüm,nec etiam bi nouere quis corum fingillatim berus fit, uidere licet non multos cor fatigi officio, dubitantes autem quid faciendum fit, fere omes. Ergo ne ita res babeant, islas definite, ut qui cepit tabernaculum in quo fatis fit ez efculentorum, co potulentorum, co ministrorum, c7 flrati eo ucflis,aliavum; verum quibus babitatur tabernaculum militare, bic fane aliud nibil addendum eft, quàm ut norit is qui cepit, borum effe babendam curam perinde atque de re^ bus proprijs. Q ui uero in ea incidit tabertacula que vei cuiufquam indigent, bifce uos quod deeft.[upplete diligenter. Nec fum infcius[uperuacanea fore permulta: plura enim omnia quàm pro noftra multitudine babebat bofles. Venerunt autem ad me eo Aff brijvcgis, c7 alioriz potentatuum qu e[lores, qui dicerent aurum effe apud fe fignatum, tributa qu. edam narvantes, Quare becomnia proclamate ad uos deferant ubiubi ederitis, metumq; illi addite qui iufJanon fecerit. Vos preterea tribuite ud ceperitis, equiti quidem duplum,pediti uero fimplum,u
babeatis fi quo egebitis,e quo etiam aliquid ematis. Edw vim caftrenfe proclamate, iam teminé inferre cuiquam iniuriam, cy ut tabernarij atq; mercatores uendant quod fingulis eft uenale:ez bac fané ubi difpofuerint,alia dgeve quo castra nobis incolantur. Atq; becbicótinuo pro clamabant. Medi autem c7 Hyrcanij ita dixerunt:Et quo tiam modo nos finete ac tuis bec diftribuamus? Atq; Cyvus itemad bec uerba ita fubdidit: Num enim, o uiri, ita ipfi fentitis, ut quicquid agendum faerit, omnibus rebus énterefJe nos omnis oporteat? Neq; fatis ego futurus fim, qui agant aliquid ante uos, quicquid opus facrit, neque
$

138 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
wofipfi ante mos. Et quo paco aliter babeamus plus labo» ris, ac minus efficiamus quàm boc modo? At uidete uos; inquit, Nos emm cuftodiuimus bec uobis, que à nobis tos creditis effe bene cuftodita, Vositem diflribuite, cz nos credimus bene à uobis e|Je diftributa: atque alijs itent rebus tos boni aliquid enitamur agere commune. V idetis enim nunc primum quot adfunt nobis equi. Alij etiam ad^ ducuntur, quos fi odofos effe permittemus, nulli nobis ufui funt faturi, quin moleflie potius nobis erüt propter corum curam. Quod fi equites in cos pofuerimus, fimul «7 negocijs liberabimur, cy nobis ipfis uires addemus. Quare fi alios babetis quibus iftos detis, quibus cum fi opus fuerit, difcrimen ineatis libentius quám nobifcur, in illos diftribuite. Sin maxime nosbabere uultis uobis fubfidiarios, tobis eos date. Etenim cii modó finc nobis fügan do dimicabatis,magno nobis eratis metui, ne quid aduer[ü pateremini: feciflisqs nos fané pudere plurimit, quód non ibi ubi eratis adejJemus.Q uod fi equos acceperimus, fecti turi uos fimus, ac fi quid matoriu[ui in equis dimicantes effe uideantur, ita nibil[lrenuitatis omittemus. Sin pedites uift faerimus opportunius adeffe, tum defcendentes in medium, uobis continuó pedites aderimus. Equos auté ex cogitabimus quibus tradamus. Cyrus buiu[modi orationem babuit. Llliautem refbonderunt: At nos Cyre, neque uiros babemus quos impotamus fuper bofce equos: neq; fibaberemus, ubi tubec uclles, pro bifce aliud eligercmus:itaq; ipfe nic bos accipito atq; facito ut cJe tibi uidetur optimum. Verum eg iftos, inquit Cyrus, admitto, cz quód faufti forunatumq; fit, tum nos fiamus cquites, tit $5 qu communia[unt diuidatis. ltaque primum fcligite
: dijs

LIBER QVARTVS. 1:9 dijs immortalibus, quicquid Magi interpretentuy: dein e^ tiam deligite Cyaxari,quicquid ei maxime grati à fore ar bitramini.Et illiridentes dixeremulieres igitur c|Je deli gendas. Mulieres igitur Cyrus ait,delipite,c7 aliud quicquid uobis uideatur.Cumq; delegeritis,facite pro uiribus, ut bi omnes Medi quime Miro fecuti[unt,ne quid queran tur.Et uositem Medi, Byrcanos bofce bonorate,qui info cietate noftra p rimi uenere,quo exiftiment benc fi lIvefuluiJe de amicitia noftra. Atq; parté rerum omm tribuite etiá Cyaxaris nüciotum ipJiytum eius focijs: utq; nobifcis manat iHi bortaminiinquiétes ita eti mibi uidcri, quó intclligens que geruntur, ea fingillatim magis enunciet Cyaxari. Perfls uero qui[funt mecit, quecunq;. tiobis bene munitis fuperfücrint,bac fufficient. Etenim nd admoduus in delicijs, fcd rustic quodammodo ac duriter fumus cduati.ltaq; uobis rifuiforta[Je füturi fumus, fi quid elegantius nobis induendum dederitis: quemadmodii now fore, ut c7 fedentes in equis multum uobis vifum prebeamus, fortafiis v ad terram decidentes, Exbinc illi ad didendum iuerc, magno quodamrifu ob equitationem affci. At Cyrus conuocatis ordinum centurionibus iufüit equos acciperent, equorüq; tum uafa, tum minilros,(7 accipe vent cos quidé numero finguli equaliter in ordiné fecun dii fortem, Ypfe auté Cyrus proclamari wfiit, fl quis effet in AfJyriorum,aut Syrorum,aut Arabum caftris ur feruus,uel ex Medis, uel ex Perfis, uel ex Carribus, uel ex Ci licibus, uel ex Bactrianis, uel ex Grecis, uel qui aliunde undecunq; coacli e[Tent,bi fe exbiberét. At ill ubi procla mationé audierat, libéter multi corám apparuere. Cyrus uero eleciis ex ijs qui forma maxime precellerét, dicebat,

340 XENOPH, DE PAEDIA CYRTI
dicere cos qui liberi forent, arma tollere que dat ipfis.fibi dutem curse fore ut ves baberent neceffavias, quos agens cótinuo ad ordinum centuriones, illis cos commendaiit, iufiita; ut cratis nudosq; gladios bis darent, quó eababen tes,fequantur uná cum equis, ct ut ves necefJarias pro bis acciperent, quemadmodum pro Perfis fuis: centuriones seróipfi cum thoracibus ac lanceis femper ut equis ucbeventur.Tpfco; Cyrus facere ita ccepit. At peditibus bonotimoriut pro fe quifa: alii preficeret iuftit ex bomoti wis.Et bi quiden circa bec uer[abantur,cióm intercaten
poris adfuit Gobryas A[Jyrius, uir feex,in equo cii eque firi funulatu, ferebantq; arma omtes equeftria. Atq; bi qui coflituti erant ad arma recipiéda, iubebant lanceas tra derent,ut eas quemadmodum alia cremavent, Q uibus e fpondit Gobryas,uelle fe antca uidere Cyrum. Et miniftri relictis alijs equitibus, Gobryan ducunt ad Cyrum.Q uem Gobrya, ut uidit, ait: O bere, ego genere fum AjJyrius, quicz oppidum babeo ualidum, e» magne dominov regioni. Preterea equites babeo circiter mille trecentos, quos prebebam egi A/Jyriorum,eramq; illi amiciffimus. Sed ubi illeá uobis necatus efl, uir fané bonus, illiusq; fi^ fius nibiinimiafü t in regnum, uenit ad te, cui upplex concido,meq; ipfum do feruum ac focium: abs te dutem peto, ut meam ulcifcaris iniuriam, quem ita facio filii ut licet, careo enim filijs maribus. Nam qui mibibe ves folus erat, filius boneflus e» bonus, quiq; me c7 ata" bat c2 bonorabat, quemadmodum filius bonore patrem facerc felicem queàt,bunc vex ille fenior regis buius prefentis pater cum inuita[Jet tanquam daturus filiam ei uxo vem,cgo illum mifi ez eram clato animo, quod filium fci^ licet

LIBER QVARTVS. 141 licet meura filie regis uifurus effem fponfum. Prefetis au tem rex ubi eum uenatum-inuitafJet, uenariq; liberrime permififfet, vatus fe longé illi equitatione praftare, mcus filius ut unà quidem cum amico uenabatur. Vv[a uero ut eftoblata, cum bi ambo unà illam infequerentur, bic qui nuttc eft princeps, milJo iaculo ictu fruftratus est, quod utina accidifet nunquam. Atfilius meus feriens, id quod miniméopus erat, urfam proflernit. Et tum quidem bic suolefte fcilicet em ferens, inuidiam clám continuit. Sed utrurfusleo obicctus effet, regis filius item iaculatus cst fruftra: paffus is quidem incredibile nibil, mea fententia. At filius meus item afJecutusleoné interemit, aitq;: Certé bis deinceps ferij, c7 utraque uice feram proftraui. Bic igitur non amplius bomo nefarius inuidiam compefcuit, fed arrepta lancea à fequentium quodam, eaq; percu[Jo in pecus filio meo, qui eg" unicus mibi crat c7 cbarifiimus, buic anima ab[lulit. Quemego mifer tam grandem agens etatem, filium meum optimum mibiq; dilectifsipum, cui nuper florere barba inciperet, pro[bonfo portauimortuum,atq; fepeliui. Parricida uero peritide quaft inimici aliquem perdidi[Jet, fe facti pocniterc nunquam
oftendit, Neque pro perpetrato facinore, bonore aliquo fepultum dignatus esl. Atqui eius pater ey me commiferatus est, cy calamitatem meam permoleflam fibi effe dc^ clarauit. Ego igitur fi quidem ille uiuerct, nunquam ad te iffen, qu illi nocerem. Nam illius multa aviicitie merita exga me fuere, cui etiam in[eruiui. Sed pofteaquam adfilij meiinteremptorem deuenit imperium,nunquam buic. ego po[Jem e[fe beneuolus, ec etiam bic me, certó fcio, «mici unquam ducerct, Nouit enim quo animo in fe um,

142 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Q7 ut anteabilariter uitam agere, nunc autem filio orba. tus, inluclu dego fencQlut, Si igitur me admittis,[bemd; afferas fore ut confequar tecii ultionem aliquam mei cha vifimi filij, tum rurfus uidcar mibi pubefcere, tum neq; uluere cum dedecore, neq; mori me putem cum dolorc, Gobryas ita inquit. Ad qué Cyrus ita refpodit: At fi quia dem Gobrya omnia fentis que es ad nos locutus, c7 ad^ mitto te fupplicem, ey tu filij ultionem cum dcorum ope promitto tibi, Verum mibi dicito, fi tibi bec.à nobis fi ant,tuad; te babere oppida permittamue, ey agrum et av ma, atq; utres quas babebas ante, tu pro bifce que nobis preftabis obfequia? Mlle ueró dixit: Oppida equidem aim. uoles domum prebebo tibi: regionis tributum quod illi fercbam, tibi foluam: 7 ubi expeditionem ages,ibo unà tecum in exercitum cum regionis mez uiribus, Eft preterea mibi filia uirgo,eaq; dilectifima, cz iam nubilis, quá cgo antea putabam uxorem alere buic qui nuncvegnat;at canuncmulto eft cum gemitu me precata,nc fe fratris pav ricide uxorem dem,id quod ipfe ctiam fentio. De bac autem ip[a ita boc temporc tibi confultationem cedo, quem^ admodum ipfe quoq; dercbus tuis uidear con[ultare, Sic dein inquit Cyrus: Ad bec pro ueritate do tibi meam, tuamd; dextram accipio, dij autem nobis tcfles[unto. Haec ubi acta funt, c7 abire Gobryam iubet fua fecum babenté arma:t7 ex eo querebat,quantü ad fe ufq; foret itineris, quoniam eà e[Jet iturus. Ad quem dicebat Gobryas: Si ma né cras cas, altero die apud nos pernodtes. Ita igitur bic abiuit relicto duce; At Medi aderant, qui fe filentio dixerunt dijs partem fepofuiffe«7 tradidi]Je Magis. Cyro au
em[elegerunt pulcherrimum tabernaculum ac Sufiam mulic

LIBER QVART VS. 145 mulierem, que in A[la fbeciofiffima effe diceretur, e» citbaristrias duas optumas. Secundo autem loco, fecunda Cyaxari. Huiufmodi etiam alia quorum indigcbant fibiipfis explentes,quo ve nulla egentes militiam exercerent: omnia cnim affatim erant. Acceperüt etiam Eyreattij ed quorum indigebant. Aequalem quoq; portioncm Cyaxa ri nuncio fecere.Superuacanea ucró tabernacula quotquot erant, Cyro tradidere,quo Perfis tribueret. Numum uerà datum iri dixerunt,ubi collectus foret; quem etiam diftribuerunt. Hi quidem bec c7 egerunt c2 dixerunt. At Cyrus dona Cyaxaris iuflit eos accipere atq; cuftodire, quos ei fciebat effe familiarifimos,aitq;: Q uecunq; mibi datis,libenter admutto: ijs autem qui ueftrrum maxime in» diguerit,utetur, Q uidam uero ex Medis mufice fludiofus, Atqui,inquit,o Cyre,cii uefperi audi[Jem cibariftrias quas nunc tu babes,e7 audiendo delectatus fum,» fi iflarum mibi unam dederis,uidear dulcius in expeditione ire quàm manere domi. Ad quem Cyrus inquit: At cgo«7 do eat tibi, ac puto tibi babere gratiam magis quod àmc pe ticris, quàm tu mibi quód accipis, u/queadco cupio uobis gratificari. Et banc quidem accepit qui petierat,
XENOPHONTIS CYRI DISCI. PLINAE LIBER QVINTVS, Francifco Philelpho interprete,
—
ESREWEZH ocaro dutem Cyrus Arafpa Medo,qui "a NS ei erat puero fodalis, cuiq;[tolam exutus N/A i Medicá dederat,quo tépore ab A[Lyage abi
y» 36A nm
eges rer in Perfasbuicinfit ut fibi uflodiret mu

7*44. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
lierematq; tabernaculum. Erat auté ca mulier Abradate uxor regis Suforun: qui cim caperentur AJyriorum cafira ibinonerat, quippe qui ad Bactrianorü vegé orator profectus e[fet,eó ab A[fyrio mi[Jus focictatis faciitdie gva tia:crat enim regi Bactrianorum bofpes. Hanc igitur C5vus tuendam iubebat. Avafpee, doncc ipfe eam acciperet. Arafpas autem iufJus percunctabatur; V idifli te adbuc Cyremulierem quam mibiiubes afJeruandam?Mediusfidius, Cyrus inquat, nequaquam uidi, At cgo, inquit Ara fpas.uidiequidem aim eam dclegi tibi,ey fané cumprimi ingrefol fumus in eius tabernaculum, eam non dignouimus. Nam fedebat bumi,eg: famulee omnes circum ip[art, babcbatq; illa ueftem ancillarum ue[tibus fimilem. Sed ubiuolentes cognofcere quenam e[Jet berayomnis illas circun[peximus, quamprimum admodum wifa eft alijs omni bus antecellere, quamuis federet, effetd; uelata, cz bumi de[piceret. Vt autem eam iufpimus furgere, con[urrexe-vuntunà cum ea ille ancille omnes, Praflabat autem bac primum magnitudine, dcin robore c7 ucnuftate, etfi in bunili erat babitu, matifcfloq; eilachryme füllabant, alie in peplos,aliz in pedes. V bi uero qui erat inter nos etate grandior ait, Bono animo eflo mulier, nam etfi pulcbrum acbonü uirum tibi effe audimus, nunc te uiro fcligimus qui neq; forme prejlantia illo efl deterior, neque prudentia,neq; uiribus; fed,ut noftra fert opinio, fi quis alius quifquam uir, Cyrus etiam ipfe admiratione c(t dignus,cuius tu ex bac bora faturaes. Quod mulier ut audiuit, c7 lacerauit à fummo ufq; peplum, eo eiulabatur: unà ctiam uociferatee funt famule,Q uo quidem tempore maxima ex parte apparuit cius facies, apparuit ité collis dciid

LIBER QVINTVS$, 14.4
ac manus, Voloq; tibicertó perfuadeas Cyre, ut co- mibi
€ alijs intuentibus ufum cfl nondum effe ortam, neque
natam mortalibus buiufmodi mulierem in. Afia, Verum
eam tu omnino afpicies. Atq; ait Cyrus: Yta mebercule,cge
multó quidem wunusfi talis eft qualis à te narratur, Curt
inquit illeadolefcens.O uonia, ait, fl nunc dum abs te au^
dio eam effe pulchram, fententiam tuam fequens eam ui- N
furusiero, cum neq; fatis mibi ocij fit, uercor ne lotigé ce
lerius illa perfuadeat mibiitem, ut fe vuv[us fpettaturus
accedam, ey exbincfortafiüs bis neolectis que gerere me
oportet, fedeam illam[peClans. Aciuuenis multo cumvi»
ficait:Putas enimtu Cyre,fieri poffe ut mulieris pulcbritudo eum qui nolit, cogat agere quod facti. non fit opti
mum? Nam fi boc ita natura babet, omnes identidem cogeret. Vidés ne ut ignis omnes itidem urit? Natura enim
talisest.Pulchras autem alias amant,alias non amant, e»
alius aliam.Etenimves fpontanea: 7 quifq. amat quem
uelit. Frater baud continuó fororem amat, Jed ab alio bec
amatur: neq; pater filiam amat,que amatur ab alio, Ete^
nim metus aclex fatis funt ad amorem inbibendit, Q uod
filex feratur, ut qui non uefcuntur, non fame capiantur,
€ qui non bibunt, nó fitiant: neq; per byemem frigeant,
neq; caleant per eflatem, nulla fane lex pofiit efficere, ut
bis bomines pareant: funt enim bomines bis rebus natua inferiores: at amare ultroneum eft. Q uifq; igitur ed
amat que fua funt,ut amictus, ey calceos. Q omodo ergo,ittquit Cyrus, fl amor ultroneus et, no eo uacare Quis. Aynoy vitro
potcst cm uelit?Ceterüm ego uidi qui flerent pre dolo- scuy we, e
re ob amorem, c7 qui amatis famularentur, cüm prius quanta[t
quám amarent, maximum malum feruitutem opinaren» vitus, K

146 XENOPH, DP PÁAEDIA CYRI
tur;quiq; darent eor multa, quibus priuari cis ron effet melius: c qui pretereaoptarent amore liberari non fecus quàm ab alio quodam morbo, tteque liberari tame polJent, fed ualidiore necefiitate ligati efJent, quam fiin ferrea uincula conic&ti forent, Prebentigitur amatis feipfos, permultum ac temer feruientes. Neq; aim buiufmodi malis tencantur tentant euadere, fed afJeruant quos amant, ne quoquam effugiant. Et adolefcens ad bec ait Faciunt emm qu dicis, Et funt fane ifliufmodi amatores flagitiofl,quofit ut etiam optent,ut perfeuerantes ufq; it evumnis moriantur. Cumq; infinite fint liberandi artes, áuita non liberantur. lidem preterea füvari aggrediuntunnieq; ab alienis abflinent. Scd cum quid rapuerint, farati uc fuerint, uides quód ipfe primus, tanquam furtum nece[Jarium mon fit,«2 fürem ez Yaptorem accufas:€ mon modó non ighofcis, fed fupplicio afficis. Hoc items modo formofi non cogunt ut bomines fe ament, aut cupiant que non decet: fcd flagitiofi bomunciones cupiditati bis omnibus fe prefIant inftriores, deinde amores accu fant. At honefti atque probi uiri etfl cupiunt 2 aurum, € equos bonos,co mulieres pulcbras,ab bis tamé omnibus facile queunt abflinere, ut non bis magis quàm deceat fubáiti fint, Vtaq; ipfe banc mulierem intuitus, etfl admodum formofa mibi uifa esl, fum tamen«v apud te, et equi to,C alia queq; mea prefto officia. Ya mediufidius, inquit Cyrus: fortafiis enim celerius abifli, quàm in quanto tempore amor poteft bominem[ibi difponere, Nam c ignis eum qui fe tetigerit baud continuo urit,c» ligna no continuo flammas tollunt. Ipfe tamen neque ignem ultro tango, neque pulcbros intueor,tec etiam tibi confulo Ara[pa,

LIBER QVINTVS. 147 Arafpa,finas in pulchris oculos uerfari: quód igis quidem urit bominis tangentis, ac formoft cos ctia accendunt qui fe procul f[pectant,ut propter amorem«fluent. Confido Ore, Arafpas inquit, Nam fl munqua etiam[bectare ecfJauero, ndlo pacto uincar,quà aliquid quod minus deceat faciam. Pulcberrimé, inquit, dicis. nare afferua banc, ut tibi iubco,citd; curam gere: fortafiis enimperopportutia nobis crit aliquando bec mulier. T'umigitur bis dictis abierunt. Sed adolefcens quum fimul mulierem pulcherrima afbiceret, fimul; eius probitatem cognofce ret, curam; eius gereret,atq; evatificavi ci avbitrarctur: € quum etiam fentiret eam non e[Jc ingrata, fcd diligen» tiam per feruos fiios adbibere, ut tngredienti Avafpee cffent nece[Jaria omnia c neft quando«grotaret, ei cu» iufquam indigeret: ex bifce ommibus amore captus ect, e nibil fortafJe mirabile et pa[fus, Et bec quidem boc pacto gerebantur, Cyrus autem aim uellet libenter ma^ nere apud fefe tum Medos, tum focios, conuocatis pre» cipuis omtibu, buiufmodi uerbalocutuseft: viri Medi,(7 uos qui adcftis omnes, equidem certó fcio neque pecuniarum indigentis Mos tecum cgrefJos effe»titgte quod existimaretis Cyaxavi boc preflare obfequium,fed ut hancrem mibi gratificaremini, med; bonore profequeremini, eg per noctem iter facere, c? mecum unà pe» viclitari. Quorum ego gratiam uobis babeo nifi iniuflus fim, quamveferre nondum mibi uideor po[Je pro dignita te:neq; id dicere me pudet. Q ud auté dicam eam me re^ lauri ft apud me manferitis;bic mibi fermo pudori effet: nà exiflimarer uideribec dicere, quo uos magis uelitis ma uere apud me, Sed bac prore bacuobis dico, Ego cnim K à
Oratio Cyri,

i48 XENOPH, DE PARDIA CYRT uobis etia fl iam abeatisobedientes Cyaxari tamen fl quid boni ge[Jero, ita enitar facere ut me fitis laudaturi. No enim ipfe nunc fum abiturus, Verüm«7 Forcanijs quibus cz iufürandum, cz dextras dedi, fidem feruabo, e munquant bos deprebendar prodidi[Je. Et Gobrye qui tuc nobis ez oppida dedit,cy regionem, uires facere fludcbo,ne fe unquá pocniteat fini ad me itinicris. Et quod maximum eft, cum dij immortales manifcflis adeo bonis nos affecerint, eos cy mctuerem ez uererer, fi bis bonis relictis temere abirem. Equidem ipfe ita faciam. Vos au^ temita ut fentitis,ita etiam facitote,atq; mibi dicite que" cunq; fententia uobis fit. Cyrus ita loquutus est, Primus autem is qui olim dixit fe Cyri confanguineum, refpondit: At cgorex, inquiens: rex enim nibilo minus uideris tiatura e[Je, quàm qui in alucari apium cst dux: illi enim apes parent ultróez ubicunq; maneat,nulla illinc ab[cedit, Quuàd fi quo exeat, nulla cum relinquit: amor ufqueadco uebemens in bis inest, ut eius patiantur imperium z identidemq; quodammodo bomines mibi uidentur crga te babere. Etenim in Perfas cüm à nobis abifüi,quis Medus dut iuuenis aut fenex relictus csl, qui minuste fequerc^ tur, donec A(byages nos auertit? Cum ueró ex Perfis auxilio uenifli nobis, uidemus item amicos tuos feré omnis ultro tefequentis. V bi vurfuscupijfti ducere butic exerci tum,[ponté Mediomnes te funt fecuti. Nunc etiam fic ba^ bemus, ut unà tecum in terra boftili cám fumus, confidamus, C7 timcamus fine te abire ctiam domum. Yaque alij quomodo facturi funt ipfi dicent. Sed ego Cyre, c7 bi qui mibi fubditi funt,cy manebimus apud te, cy tuym nutum obferuabimus, conflanterq; expectabimus beneficihi tui. Post

LIBER QVINTVS. 145
Poft buncita Tigranes locutus est; Tu nunquam mireris Cre, fi ipfe taceo. Animus ctim meus nó ad con[ultandis paratus ejl, fed ad omnia ea faciunda que iubeas. Hyreanius auteminquit: At ego, Medi, fi nunc abeatis, dicam mali numinis e[Jeinfidias,quód uos nolit feliciffimos fieri. Humane quidem mentis compos quis aut fugientis boffes fügiat,aut arma ft tradiderint, minus capiat, aut feipfos atq; ua dantis non admittattprefertim aim talis eft uobis imperator,qui mibi uidctur,ita uos deos omnis teftor,ma gisletari ut uobis benefaciat, quam ut feipfum locupletct. Pofl bunc Medi omnes bec dixerunt: Tu Cyre edu xiflinos,ez domum cum abeundi tempus uideatur, tecum nos age. Que Cyrus ubi audiuit,ita precatus eft: At,o Ine piter optime maxime,abste peto, nubi des ut bos beneficijs uincam, qui me bonovant, Exbinciufsit ut alij consi tuerent babere iam circa fe cuftodes: at Perf diflribue^ vent tabernacula equitibus quidem, que bis conucnirent: peditibus uer, que bis fatis e[Jent: ev ita conflituercnt, ut quiin tabernaculis funt, ubi fecerint omnia pro officioyca in ordines fevant ad Per[as, cy equos praebeant cul tos, Perfis uer opus ut e[Jet aliud nullum,quàm ca clabo vare que ad bellum pertinent, Accum quidem dicm dege yuntboc pacto, Mane autem urgentes pergebant ad Gobryam, Cyrus quidem in cquo, c7 qui ex Perfis equites fao &icrant,ad duo millia,Q ui uero babebant borum crates ey mucrones,poft bos fequebantur pari numero; aliusq; exercitus inftructus proficifcebatur. Cuique autem iuffit, ut nouis fuis feruis dicerent, quicunque eorum aut poft cogentes agmen uifus fuerit,aut ante frontem,aut ad latera deprebendatur extra cos qui[unt in ordine,illum E

350 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
punitum iri. Poftridie circiter repufculum peruenunt ad Gobrye oppidum, uidentá; munimentum ualidifsimum, C7 omnia parata in muris quecunq; funt ad repugnandum optima, ac boues multas ouesq; permuiltas fub munimenta adductas intuebantur. Cum q; mififfet ad Cyrum Gobryas,iufüt ut equitans uideret fi fit acce[fus expeditiffimus, utd; intrà ad fe mitteret fidos aliquos, qui fpectatis que fibiintus funt, venuncient. Sic igitur Cyrus ipfe certó uidere uolens, ficubi oppidum: faalé capi pof. fet;an Gobryas mentiretur ümmittebat utidiq;,ac uldit o^ mia ualidiora effe quàm ut accedi po[Jent. Q uos autem miflt ad Gobryam, bi certo renunciabant tanta effe intus bonajquatta, ut fibi uideretur, in bomini etatem fi intus fint defatura no forent.ltaq; Cyrus folicitus crat quid tan dem bzecefJent, cum Gobryas ez ipfe ad eum erefus est, eomnesintrinfecus eduxit ferentis uinit ac farinam,alios ucro agentis boues,capras,oues,fucs:ey fi quid effet efculenti, omnia affatim afferebant, ut corta exciperetur exercitus omis unà cum Cyro, Qui ergo ad bancrem conflituti eant, eo diuidebant bec,ez cenabát. At Gobryas ubi omnes uiri fui füerut extra, Cyrum ingredi iufiit, quo arbitraretur omnia[Je fecura. Cyrus igitur premifüs exploratoribus ac uiribus, itademit ipfe ingredicbatur. Scd ubi ingre[fus eft Cyrus babens portas patcfactas, amicos omnis inuitabat, cy principes quos babebat fecum. vbi uero intus fuere, Gobryas extulit phialas aureas,ey urcos,€7 peluis, uariumdq; ornatum, ez innumeros quofdam davicos,cz omnia ualde pulchra: ad poftremü ctiam filiam educens mirabili quadam pulchritudine atque magnitudine, que luctuo[c baberet propter fratris obitunz,
it

LIBER QVINTV$S, 11
itainquit: Ego tibi Cre bafce quidem pecunias dono do, banc autem filiam concedo,ut de ipfa pro uoluntate deliberes, Te autem fuppliciter rogamus, cgo quidem etiam antes,ut filij mei, ipfa autem nunc,ut fratris fii fis ultor. Ad que Cyrus refpondit:Sed ego tibi etiatm bectum pro^ mifi me ultorem pro uiribus fore,ubi tu uerus e[Jes. Nunc uerocüm te talem e[e intueor, iam tibi debeo promiffum: c» tue buic filie cadem cum deorum ope promitto me fe édurum: atque bafce fané pecunias ipfe quidem admitto, quas filie buictue atq; illi do, qui cam in uxorem capiet. "Vnumautem donum babens abs te abibo, pro quo nece que Babylone funt, etft ibi funt plurima, nec ctiam que ubiq; funt, pro boc uno quo donatus abs te fum, fuauius babens fim abiturus. Et Gobryas miratus quidnam boc effet, fufpicatusq; ne filiam diceret, ita eft percunctatus z et quidnam boc cft, inquit, Core? Ad quem ille refpondit: Quoniam ego, Gobrya,multos bomines effereor,qui ticq; impietati fefc uelint, neq; iniuflitie obnoxios facere, neq;[ponte mentiantur: fed quia nemo bis omittere uult neq; pecunias multas, neq; regnum, neq; oppida munita, neq; filios cbariflimos, moriuntur prius quám declarent quales fint. Tu autem mibi nunc cz munitioncs tutifsi^ mas, c7- diuitias multiplices, ez uires tuas, c7 filiam dignifimam largitus, darum reddidisti mortalibus omnibus, cum me e[Je, qui neque in bofpitesimpius eJJe uelint, neq; iniuftus pecuniard gratia, neq; ultro mendax in ferudndis promifJis. Hori ego obliuifcar[ané nuiquam;dosec uir iuftus ftm, talisq effe uifus lauder ab bominibus: quin enitar te contrà bouis omnibus bonorarc. Neque tibi ucrendum eft ,ne carcas digno uiro pro bac filia tua: K 4

152 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Nam e multi mibi, ev boni amici funt, quorum cui tua pturafit bec,fi quidé tantas fit babiturus pecunias, quante abste dantur,uel ijs etiam alias multó plures nequeant dicerc. Ceterum fcito quofdam corum effe, qui ob pecutias tuas ne paulo quidem magiste fint admiraturi: me autem boc tempore adamant;optantq; ut deori bcnignitate pofrint aliquando demonftrare, fe nibilo minus quam me fideles effe in amicos: boflibus autem ut nunquam fint quandiu uiuunt inferiores, modó deus aliquis non aducrfetur. virtuti uero atque bone glorie, ne bona quidem oninia Syrorum A[[yriorum; tuis addita bonis prefcrant. Talis effe uiros qui bic fedent,nolo te lateat.Et Gobryas ridens: Per deos immortales, inquit, Cyre often de mibi ubi bi funt, quà abs tepetam borum mibi aliquem fieri filium. Atq; Cyrus ait: Nibil tibi opus erit ut me percuncteris:fi una nobifcum etiam fts, ipfe tu poteris alij ipforum quenq; demonflrare. Tantum loquutus uerborum, apprebenfa Gobrye dextera, atq;[urgens abijt, fuosq; fecum eduxit omnis. Cuni; multum à Gobrya vogaretur ut intus cenarct, baud uoluit, fed cortauit in caftris, y Gobryam ipfum conuiuam a[Jumpfit. C um; in uimineis torisdifcumberet,ita eum interrogabat: Gobrya, dicmibi,utrum tibi putas plura effe flvata, an cuiqueoflrüm: Ad quemille refpondit: Vobis Jané plura e»[trata funt, e» ledi, atq; edesiuultó maiores quàm mee, qui pro edibus ey terra utimini, c7 colo. Le&ictiam uobis funt, quotquot cubicula funt in terra: flvata uer) exiflima tis non quot lane oriuntur ex pecudibus, fed quamcunqs materiam C7 montes c7 campi geriminant. Primum igitir, dum utià cum bis Gobryas coctiaret, uiderctd; appofitorum

LIBER QVINTVS. 13
fitorum efculentori uilitatem, putabat feipfos multo effe liberalioris quam Per[as: fed ubi animo uolutauit cibori moderationem(in nullo enim neq; efculento, neque potulento uir Perfes, ex bis qui bene instituti funt, neq; oculis commotus appareat,neque rapina neq;mentequo minus cadem profpiciat,que ft in cibo nà efJet:fed quemadmodiz cqueftres,quoniam in equis non turbantur, pofsint fimul dum equitat c9 uidere, audire, c2 dicere, quod fit opus: ficitem illi inter epulas exiftimant oportere«2 prudentesapparere,cg moderatos:at moueri efculentis«7 potulentis, uidetur bis effe porcinum admodum cz immane) cogitauit etiam ut bLinuicé talia quedam interrogabant, qualia interrogari fuauius e[Jet,quam to interrogari; c9 ut cauillabantur, qualia cauillari fuauius erat, quàm non. caulllari; 2 que iocabantur, ut admodum d contumelia aberant, ey àve turpi fatu, ey à mutua molestia. Maximum uero ci ufum eft, quod bis qui efJent in excrcitu,nibilo plura exiftimarent oportere apponi, quam illis qui in diem periculum intrarent: fed boc arbitrarentur lautifimum cffe conuiuium, fi ita pararent focios, ut faturi efJent quamoptimi. Vbi autem Gobryas furrexit domum abiturus, fertur dixifJe: Non amplius miror Cyre,fi pocula, 2 amictus,«y aurum tos pofidemus quam uos maioricopia, at tos fumus minoris faciundi quàm uos. Nos enim operam damusyut fint nobis quamplurima: at uobis ea diligentia eft uti mibi uidetur, ut faturi fitis quamoptimi. Et ille quidem bec loquutus est. At Cyrus: Age, inquil, Gobrya, quo mané adfis, tecum equitatum babens armatum, quo etiam tuum exercitum uideamus: fimul; nosageper agrum tuum, quà intueamur que e nobis K 5
Perfarum in ibo modeftia.

154 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
amica, c7 que boftilia funt exiftimanda. Tum igitur bec loquuti, utriq; abierunt ad res conuenientis, Sed ubi dies aduenit,affuit Gobryas babens equitatum fuum, ac ducc" bat. Cyrus autem,ut par eft uiro principi,non folum mentem adhibebat itineri faciundo, fed procedens fimul cone fiderabat, fi fieri po[Jet utredderet bostes imbecillioris, aut etiam feipfos ualidioris. Maque wocato Hyrcatiio at^ que Gobrya(hos enim exiflimabat no[fe maximé que ipfc difcenda fibi arbitrabatur) Ego, inquit, uiri amici, exifimo fi uobifcum,qui fidelifsimi eftis, confulto de boc bello,nequaquam errare. Video enim uobis magis quàm mi^ bicjJe confiderandum, ut A([yrius uobis non dominetur. Nan mihi fi ab bisvebus errauero,est fortafiis aliud per^ figium.At à uobis, fi bic uicerit, uideo noflra omnia fievi aliena, Etenim bic mibi bostis efl, qui me odio ton babet, fed putet detrimentofum efJe fibi, uos efJe magnos, €x ob banc vem exercitum agit aduer fus nos. Vos autem idcirco efl iam exofus, quód exiflimet à uobis pati iniuriam. Ad bec ambo cadenique refponderunt, ut perficeret quod facturus effet: quippe fe ca fcire, 7 magno pere folicitos effe, quo cafurum efJet prefens negocium. Hic igitur ita incoepit: Dicite igitur mibi, utrum uos folos Aff»rius putat babere bostis aduerfus fefe, an[citis alium item quenquam,qui ei fit boflis? Yt mebercule, inquit Hyrcanius.Hofles ei funt maximi Cadufij, gens qui^ dem ey magna, et robufla. Item; Sace finitimi nobis funt, quosA[]yrius multis affecit malis, qui enixus fit lllos, quem admodum cttá nos,euertere.Ergo exiflimatis,inquit,nunc eos utrofq; libenter nobifcit A Jvrium inuafuros? O ui vefponderunt; Et uehementer hos quidem,fi quidem coniun ginos

LIBER QVINTVS. 15$ gittobifcum pofiint. Quid efl, Cyrus inquit,in medio, quo minus coiungantur? A Jyriisrefponderit,eadem gens per quam nunc pergis.O ue cum Cyrus audi[Jet: Q uid enim, inquit,o Gobryaynó tu bunc adolefcentem,quinunc in vegnum conftitutus eft, moribus effc accufas admodum infolentem? Talia enim,inquit Gobryas,ab co fum pa[Jus. Ve vim ita,nquit Cyrusin teduntaxat,an etia in alios quofdan talem fe gefüit? Etin alios mediusfidius, inquit Gobryas. Verum quibus contumelijs afficiat imbecillos, quid dicereoportet? Vnius auté uiri qui multà erat quàm ego potetitior filium, qui illi etiam fodalis effet quemadmodit filius meus, compotantem apud fe comprebendit,atq; ex» cidit:e7 id quidem,quoniam(ut aliqui dixere) pellex cius eum laudauit à pulcbritudine, camq; beatam fore dixit, que uxor illi futura effet: fed ut ipfe rex nunc dicit, quoniam tenta[Jet ille fuam pellicem: atque bic nunc[pado £55, habeta; imperium, quoniam eius pater diem obijt. Putas igitur fore inquit Cyrus,ut bic item libenter nos uideat, fi putet fibi futuros auxilio? Bene equidem fcio, inquit Gobryas, fed eum uidere difficile eft Cyrc. Qui, inquit Cyrus? Quoniam fi quis uelit illum conucnire,neceffe elut preter ipfam Babylonia tranfeat. C) uid igitur in^ quit Cyrus, boc eft difficile? Quoniam, inquit Gobryas, fcio multo maiores uires cx ea exijfJe, quàm be quas nunc t babes, Nec enim debes effe nefcius ob hoc ipfum minus nunc tibi quàm antca A[Jyrios arma deftvve, equosq; adducere, quoniam uires tue bis intuentibus uife[unt parue, cz rumor biciam diffeminatus eft persultus. aq; mibi uidetur effe meliusut caute proficifcais, EE ubi Cyrus huiufmodi uerba dixiffe Gobryam audi»

136 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
uitita ad eum loquutus est: Perpulcbre mibidicere Gobrya uideris, qui iubeas iter fieri quamtutiftime, C uare cogitanti mibi, nullum uidetur iter fecurius, quàm quod ad ipfam ducit Babylona, fi ibi funt maxime boftium uires.Suntenim illi multi,ut ais:qui fl confidunt,erüt etiam in nos acerrimi. Vaq; fi nos nó uideant, fed exifliment nos euanui[fe, quoniam illos metuamus,liberabuntur co metu inquo funt, capientq; pro metu có maiore fiduciam, quó plus temporis nos non uideant. Q uod fl nunc camus aduerus eos, reperiemus eorum permultos qui adbuc illos fleant,quos ipfi interemerimus. Multos item qui babeant obligata uulnera, quibus à noftris militibus funt affecti. Omnes preterea qui adbuc meminere tum buius exercitus audentiam,tum fui ipforü cv fugam, c7 cladem. Nec telatére bocdebet Gobrya, bomines plures quando confidant,c[Je animi coflanti erectione: cum uero timcant,quo plures faerunt,eo maiore formidabiliore; metu detineri. Ex multis enim malisq; rumoribus is auctus cl metus, ex multis etiam malisq; rebus, ex multis item atque ignauis exanimatisq; peronis coaclus el. 1taq; ob magnitudi nem is non facile extinguere potest furorem uerbis, neq; fi adbofles illum ducat,uim potefl inijcere,neque fi abducat,clationem excitare; fed quanto magis iubeat audere, tanto exiflimabunt in maiore fe e[Je difcrimine.1taq; illud confideremus ut certó babet. Nam fl poft boctempusui&borie funt fatur in bellicis eorum operibus,utriutrima lorem turbam numeratuvi fint,vecte etiam tu de nobis me tuis, c2 nos uero invebus fumus formidolofis. Sin quemadmodum antea pugne iudicantur, ctiam nunc propter Bene pugnantes ubl audeas, nihil aberres;longé enim ope dcorum

LIBER QVINTVS. i57
deorit plures inuenies apud nos eos qui libenter pugnet, quàm apud illos, Vt etiam magis audeas, boctecum cogita: botes enim longe nunc funt pauciores, qum cunt antea uicti à nobis funt:longé item minore numero, quàm quando nos effugére. Nos uerà e maiores nunc fumus quàm antea, quoniam uicimus: ey" walidiores, quonidks vebus ufi fumus fecutdis:ac item plures, quoniam uos additi nobis elis. Nolienim nre tuos quid cotemnere, postquàm unà nobifcii funt. Nam cum uincentibus,Gobrya;etiam qui fequuntur,audent. Neq; te boclateat, licere hoflibusper boctemporis quoq; os uiderc. Formidabilioresautem nullo modo eis apparcamus, fi adbuc expedtemus, quàm fi eamus aduerfus illos. 1t4q; bec mibi quoniá cognita funt,rectà nos age ad Babylonia. Ita igitur perge tes, dd quartum diem peruenere ad Babylonis confinia, Vtautem fuit in terra boftili,affumpfit conftituita; fecunt inordinecum pedites, tum ex equitibus quotquot ci uift funt bene babere, Alios ueró equites permifit fies depopulari iufiitq; ut bos qui arma baberét,interficerent:alij uerb ut e» pecudes,ez queciq; alia cepi]Jent, ad fefe age vent.lufüit etiam Perfis ut ipfi quoq; depopularentur. Ve nevuntq; eor multi qui ab equis deuoluti cccidiffentmul ti item qui predam plurimà agerent.Q ue ubiaffuit,con uocatis Medorit Hyrcaniorumq; principibus atq; bomoti mis Perfarum,bec locutus cst: Viri amici, Gobryas multis bonis bofpitaliter nos omnis donauit. Si ipitur ubi dijs immortalibus que iufla funt delegerimus,€ exercitui que funt fatis dederimus, aliam predábuic demus, certé vem boneflum faciamus, quoniam(latum. declaremus tnos eniti, ut benemerentis quoque uincamus beneficiis,
Cyri oratio,

1$ XENOPH, DR PAEZDIA CYni
Quod ubi auditum eft eo laudauerunt omnes,e predicarunt. Vnus pretercaita locutusest: Ree admodum, inquit, Cyre boc à nobis factum füerit. Gobryas enim uidetur mibi mendicos tos quofdam exiflimarc,quoniam da ricis referti non uenimus, neque pbialis potamus aureis, Quod fi boc fecerimus, cognoftet liberalis nos effe etiant fineauro. Age igitur,inquit Cyrus, que dcori funt, detis Magis,et queciiq; exercitui fatis deleocritissalia Gobrya tiocato ei date, Sic igitur cum illi cepifJent quecunq; opus füerat, dederunt alia Gobrye, Exbinc ad Balplona pro^ feclus efl acie ordinata, quemadmodum aim eft pugnandum. Vt autem contrá. A[Jyrij egrefti non funt, Gobrye iufsit Cyrus;ut adequitans diceret, fi uellet rex egredipra regione pugnaturus faltem ut ipfe cum illo pugnaret. Sin id minus, ut agrum defenderet, quonia nece[Je eff parére uincentibus. Gobryas igitur có progrefus ubituti crat, ca dixit, Rex autem miftt qui talia ei ve[bondcret: Herus tuus dicit,o Gobrya: Non folim me nó poenitet quod filii tuum occiderim, fed quód non item te interemcrim. Pi gnare autem fi uelitis, uenite d trigefimum dicm. Nunc enin nondum ocium nobis eft quippe qui adbuc para
mur. Ad quem inquit Gobryas: Verüm bec pocnitentia
tibi nunquam definat. Perfpicuum cft enim te à ne affi adbuc moleftia, ex quo bac pornitentia detineris. Et Gobryas quidem renunciauit Cyro, que AfDrrius refpondifJct. Q tibus auditis, Cyrus amouit exercitii, Gobryaq; socato: Dic inquit mibi,nónne dixifli tu, putarete fatuvum, ut excifis ab A[Ivrio unà nobifcum effet? Bene, inquit, mibi uideor nofJe: multa enim ego atque illeinut«em fidenter loquuti fumus, Quando igitur, inquit Cyrus,

LIBER QVARTVS, 1:9
vus, tibi uidetur bene babere, procede ad cit, ac primum
quidem ita facito utcunque ille dixerit, Vbi autem und
cum eo fueris, fi noueris eum uclle amicum e[Je, bocmoliendum eft, ut clàm nobus amicus fi. Nec enim amicos| Sintilata aut quifquam aliter quodammodo pluribus in bello bonis af- diffimslata in fecerit, quàm fi boftis effe uideatur. Neq; inimicis magis bello aricitia alio quodà modo tiocucrit, quàm fi. putetur amicus e|Je, qvid poffit. Atqui, inquit Gobryas, non fum nefcius quanti. emeret
Gadatas, ut magtio aliquo malo vegem bunc A Jyriorum
afficeret. Sed quicquid. poflit, boc nobis confiderandums
eft. Narra igitur mibi, inquit Cyrus, in caflellum quod eft
dnte regiotten, quodq; uos dicitis Hyrcanijs Sacisq; fae
bricatum propugnaculi e[fe belli buic regioni, num pu^
tas à ca[lelli prefecto permitti ut[pado ueniat cum exer
citu? ndubitato, inquit Gobryas, fl quidem minime fufpe
élus. ficutinunc cst,ad eum ueniat. Ergo,inquit Cyrus, mi
nime fit fufpeclus, fi quidem ego adortus faero eius caflel
la, perinde atq; uelim capere;ille autem repugnet pro ui^
ribus: atqueego aliquid cius capiam, c7 ille contrà étto^
flris captiuos faciat, aut alios quofpiam, aut etia nuncios
quos ad bofce mittam,qui à uobis dicuntur bofles effe Af]y
vio, dicantq; captiui abire fe ad exercitum tanquam actu
viad caflellum fcalas:(pado uero bis auditis fimulet idcir
co ade[Je, quoniam uelit becnunciare. Atque, inquit Go
bryas, quód fi itaves gerantur, certo faturum fcio, ut ez
adfit ille, atque eum voget ibi manere, donec tranfieris,
Ergo, inquit Cyrus, fl quidem ingrediatur, facere queat
ut castellum capiamus. Confentaneum e$t, inquit Gobryas,ubi ille interius vem paret,tu auté extrinfecus ualidius adoriaris. Age igitur,inquit Cyrus;ito,atque cnitere
e

360 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
ubibec docueris ac peregeris, buc adefJec. Fidem autem ci baud maiorem neq; dicas, neq; demonflres, quám cava quam tu à nobis accepifti. Exbinc abijt Gobryas: quem fpado libenter uidens, c» confentiebat omnia, c2 pacifce batur que oportebat. Vbi autem nunciauit Gobryas,uideri jpadonem que Cyrus iu[Jerat, omnia ualide babere, exbinc poftridie Cyrus adortus efl, Gadatas autem Yepugnabat, Nüclos ueró quos Cyrus miferat admonitos quo pergerent,alios Gadatas diffugere permifit, quó agerent copias, fcalasq; portavent, Qyuos ueró captiuos fecit,coram multis exanimans,ubi audiuit quorum gratia fe pro ficifci dixere, continuo inflructus tanquam rem nunciaturus toClu pergcbat.Poflremo autem fide dictis eius adbibita,ut auxilia ferens caflellum ingreditur, cy tum quidemunà cum prefecto caflelli parabatur ut poterat. V bi autem uenit Cyrus, capitcaflellum, adiutoribus ufus bis etiam captiuis quos Cyrus miferat.Q uod ubi faclum cft, continuo Gadatas[pado intus rebus conflitutis ad Cyrum egrefJus est, quem ubi pro moreadorafJet,ait: Salue Cyrc. Ceterum fácio bec, inquit, quonia tu pro diuina ope mon iubes folum, uerumetiam cogis me[aluum e[Je. Non enim. debes ne[cius e[Je, inquit. Cyrus, me magnifacere, quod boc caflellum amici velinquam prafentibus focijs. Tibi autem Gadata nc filios faceres, ut uidetur, A[[»rius ab[lulit: à quo minimé es priuatus, ut pofiis tibi amicos cópararc. At uolo tibi bene per[uadeas, feciffe te nos ami cos tuo boc prefenti opere:qui tibi profecto. fi facultas de tur, operam dabimus ne deteriores auxiliatores fimus, quàm fi uel filios uel nepotes adeptus effes. Et Cyrus quidem bec diccbat, Hic ueró Hyrcanius cum modo vem
. fa

LIBER QVINTYS. 161 fenfiffet,accefiit ad Cyrum, eiusd; dextra apprebenfa inquit: O magnum bonum amicis tu Cyre, Vt magnam me ficis gratiam dijs immortalibus debere, qui me tibi coniunxerunt.1to nunc,inquit Cyrus,«7 accepto caftello, cie ius gratia mibi gratula: is, itaillud gubernato, ut amico ue[tro digniftimum fit atque alijs focijs, maxime auté boc Gadatee,qui id cepit,atque nobis tradidit. Q uidigitur,im quit Hyrcanius, pofteaquam uenerint Cadufij, 4€ Sace, atque ciues mel, uocemus etiam bunc,ut omnes fimul confiltemus quorumcunq; interest, ut quamutilifimé utamur caflello? Q ue agenda ita confenfi t Cyrus. Vbi uero conuenerunt bi quorum de caftello intererat, confultaue vunt ab bis ommbus unà cuftodiendum efe caftellum, qui bus conduceret illud amicum e[Je, quà foret illis belli propugnaculum, aduerfus A[[yrios autem munimenti, Q ui bus geflis, multo iam alacriorcs ac plures,e7 Cad ufij em Sace,C7 Hyrcanij ibant in exercitum. Coaciusq; binc est exercitus,ex Cadufijs quidem fcutati ad uiginti mullia, c7 equites ad quatuor millia, ex Sacis uero fag ittarij ad decem nullia, c2 equites item fagittarij ad duo millia. Et Borcanij miferunt rurfus c2 pedites, quotquot poterant,c7 equites explerunt ad duo millia. Antea enimrelicti fuerant domi plures equites, quoniam eo" Cadufij, e7 Sace, bofles erant A fJ»rijs.Q tanto autem tempore fcdit Cyrus circa caflelii macbinationem fabricandam, A[prij multi circa caflela bec babitantes agebant equos, mult arma differebant, quippe qui finitimos omnis iam metuerent. Exbinc ad Cyrum Gadat4s accedit, diatds uenifJe ad fe nuncios, quód A[Jyrius ubi accepit de cafilli captiuitate, xz molefté rem tulit, poni quà

162 XENOPH. DE PAEDIA CYRI
impetum faciatin fuam regionem. Quarc fi me, inquit, dimittas Cyre, oppida cnitar feruare. Nam rerum aliavum mibi minor no esl ratio, Ad quem inquit Cyrus:St igi tur nunc eas, quando es domi faturus?Et Gadatas refpon dit: Ad tertium diem coenabo ip regione ttoflra, Num, inquit Cyrus, faturum putas ut iam ilic offendas A[orium:Certà,inquit;fcio: maturabit enim donec adbuc procul uideris abe[Je.Ego autcm, inquit Cyrus, quoto die illuc peruenire poj Sim utiá cum exercitu? Ad boc Gadatas ait: Multas iam bere copias babes, neque pofiis minus quàm áut in fex aut in feptem dicbus ad meam ire babita tioncm. Tu igitur inquit Cyrus, abi quamcelerrimé: 20 autem quanti fieri poterit,iter faciam. Et Gadatas abijt. At Cyrus couocatis omnibus fociorit principibus, qui ca multi iam ade[Je uidebantur,ey clari, c7 fortes uiri, bec loquutus est: Viri focij Gad dts peregit quee nobis omnibus uidentur magni e]Je füciunda, e| heec quidem prius quam quicquam omiino boni à ttobis acceperit, Nunc AfJyrius in eiusregionem impetit facere nunciatur, perfpicuum eft eun uclle cz; de dio capere ultionzm, quotiidm ab eo putet detrimentum plurimum accepijJe::flmul illud quoque fortafiis cogitat, fore, fi nullo bi malo ab illo affect faerint,qui ad nos defecere, qui uer cum illo funt perdentur ànobis,ut nemo fcilicet uclit cum eo effe. Nunc igitur bene fáciamus, mea fententia, fl alacriter Gadate auxilium tulerimus, utro fané benefico: fimulq; aga mus pro iufitia,fi gratiam vetulerimus: preterea, ut mibi uideor intelligere,rem agamus utilem nobifipfis. Si enim omnibus uideamur uincere, eos male afficiendo qui male perpetrarunt, beneficos uero. beneficijs fuperare, ex

LIBER QVINTVS. 163 ex bis rebus uerifimile cst uclle nos quamplurimos facere amicos, ac neminem cupere inimicum. Quod ft neglexifJe Gadatam uideamur, quibus rationibus per deos immortales per[uadcamus alijs, tit quicquam nobis gratificentur? Qn omodoctiam audeamus laudare nofipfos? Q uorodo item quifquam noftru queat Gadatamvefpicere,fi benefi icijs uincamur tot nos ulrl ab uno uiro, c7 co fic affeco?Cyrus ita loquutus et. At alij omnes uebemen ter comprobarunt bec efJe faciunda. Age igitur, inquit Cyrus, quoniam bec item uidentur uóbis, relinquamus finguli in. uebiculis ac iumentis eos, qui maxime idonei fint cum bis profiafai, Gobryatd; noi ter bis prafit, atque dux fiat, Nam c7 itinerum cst peritus, c7 ad alia queque idoneus, Nos autem cum equis potentifrimis ac ui^ vis pergamus, acceptis rebus ad uictum necelJarijs die^ rum trium.Q uanto autem leutu: paremur ac uiliust«ttto fuauius dicbus inde proximis«y prandebimus, c9 caenabimus,cy dormiens. Ver um nunc ita profà icifcamur., Primum quidem t Cbryfanta, thoracibus indutos agito, quoniam uia e? plana cst eo lata, babeasa omnis ccnturiones in fronte. Quif« que autem ordo fingill atim eat: nam fi frequentes fuerimus, e celerrime maximeq; tutà proficifcamur. Cuius rei caufa iubeo tboracibus arma tos duces e[Je, quoniam boc genus exercitus esl grauifiimum. Quare fi quod grauifiümum est ducat, necejfario omnia niinus celeriter euntia ficile fequuntur. Cum ueró quod celerrimum eft ducit in nocte, nibil est mirandum fl agmina diftrabutur:nam quod diuulfum est,diffu git. Pod bosauté Artabazus agat fcutatos fagittaviosqs Perfarum. Ardamyas inde Medus pecitat tum Medorum La

Noctu quid ma ximé obferuan dà in exercitu.
Q1t64 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
agat. Et posl bos quoque Embas Armeniorum ducat peditatum. Artucbas uero poft bofce agat Hyrcanios, Et Tbambradas post bofce,peditati agat Sacarum, At post bos Damatas agat Caduflos. Agant ctià bi omnes, in fron te babentes centuriones, ad dexteram ucró fcutatos, co ad finiftra agittarios, quos baberét fibi álatere. Ita enim pergentes uttliores etiam fiunt. Post bos autem qui[ardinas omnium ferunt, fequantur.Q uorum principes curét ut antequam dormiant, parata fint omnia,«7 mané adfint cum uafis ad conflitutum locum, ev ut fequantur de^ coré, At post eos qui farcinas ferit, Madatas Perfes agat equites Perfas, qui cy is babcat in fronte céturiones equi tum.Centurio uerà ordinem agat fingillatim,quemadnto dum qui peditibus pre[unt. Post bos Hierofombatas Me dus itidert agat equites fuos. Post quos tu Tigranes agito equitatum tuu, c7 alij quoq; equitum duces eos agat quibus cum finguli ad nos uenere.Pofl bos uer agite tos Sace. Vltimi autein quemadmodi uetiere Cadufij, agant agmen, Tu uero Alccuna qui bos agis, curam nunc babe ut fisretro poft omnes, necquenquam patere eJe tuorum equitum ultimum. Diligentiam quoq; adbibete, ut proficifcentes taceatis,cg principes ez omnes qui fapitis. Per durcs enim noclu nece[fe efl magis, quàm per oculos, co feutire queq;& agere, Et turbari per noctem longé maius negocium e[t quàm interdiu, cy emendatione difficilius. Culusei gratia tum taciturnitas exercenda esr, tum ordo cuftodiendus. Nocturne autem cuftodie cium noctu nobis[argendum est, e quambreuifiime faciunde funt € quanplurime, quo nulla uigiliain cuftodia, fi multa fit, detrütentum proficifcendo patiatur, Cim uer proficifcene

LIBER QVINTVS. 16$
ficifcendifit bora, figni candi eft cornu. At uos baben^ tes finguli que ficcejJaria[unt,in uiam adefle qua itur Ba bylona.Q nifquis autem proficifcetur, femper eum fequa tur qui erit in extremoagmine proximus. Exhitc ibant ad tabernacula, fimulq euntes inuicé diferebat; Q anta memoria Cyrus est, quot inflruxit, quomodo nominatint precepit? At Cyrus becpropter diligentia ficicbat: quip pecui mirandi uideretur,fi qui in fordida arte uerfantuv, finguli norit artis fue inflrumentorii nomina,et medicus nomina tenet c7 inffrumentorü cz medicamentorü quibus utituy:cy imperator ita fit fatuus, ut nefciat nomitia fubditorii ducum,quibus eiopus est pro inftrumentis uti: «9 dum anticipare quicquá uelit,cg dum cauere, cz: dum audientiam inijcere,«y dum terrere, dum bonorave quandoq; quenqua cupiat, decori ci cJe uidebatur quéq; fuo nomine appellare.Putabat eti Cyrus,cos qui aprincipe cognofci uiderétur, magis defiderare ut honefti quicquá afpicerentur facere, acmagis item expetere ut áturpi ab[linerc actione uiderentur, Res ei preterea bec fi^ tua utdebatur, ut cum uellet aliquid geri, ita imperaret, quemadmodum beri domi confueuerunt, eat aliquis ad aqua,ligna fcindat aliquis. Nam f itaiubeatuv, onines ei uidebantur fe inuicem afpicere, neminem; quod wffum effet efficere, atque omnis e Je in caufa, cg. neminem ob eam cau[am neque pudcre, neque metuere, quoniam itidem una multi cfJent accufandizob que omniai pfe iominabat illunz,cui aliquid imperaret.Et de bis quide vebus Cyrus ita fentiebat, At milites per id temporis clin coca na[Jent, e cuftodias pofuilfent, ev que opus erat pava|[ent omnia fomno fc dedere. Scd ubi media nocte cor^
»

166 XENOPH, DP PAFDIA CYRI nu figni est datum, dixiffctq; Cyrus Chryfante, ut in uia maneret que est ante agmen,cgre[Jus cst afJumptis mini ftris[uis. Parumq; poft temporis Chryfantas affuit, ducens loricatos. Cui cüm Cyrus dedifJct itineris duces, ut quiete pergeret iubebat, donec nuncius ucniret: nondum enim omnes erant in itinere. Ipfe autem flans in. uia, aduenientem deduccbat in ordine:ad cunctantem ucro mittebat uocatum, Sed ubiomnes fuerunt in uia,equites ad Chr»fantam mifit, qui dicerent in uia effc omnis, itaq; ut celerius ageret. Ipfe ueró equum quiete immittens ad par tem anteriorem, ordines con lf bicabatur: e quos uideret ordine cz cum taciturnitate euntis, ad. cos equitans, cg interrogabat qui effent, e» cum audi[Jet, eos laudabat, Quod fl quos fentiret tumultuantis, caufa buiusvei confiderata,tumultum fedare enitebatur, Vnum folum relin quebatur circa noClurnam cius diligentiam, quód ante omne agmen expeditos pedites baud multos premittebat,qui c à Chryfanta afpicerentur, co eum ut obedien tes ajpicerent:e fi quo alio modo fentire aliquid poffent, bryfante fionificavent, ubi uiderint tempus effe. Erat etian unus, qui buic rei preerat, quiq; bosornabat,co quod alicuius montenti effet fignificabat:quod auté fecus foret,nó dicebat,ne moleflus effet. Noctu igitur ita perge bat. Scd ubi dies factus e, Caduftoris equites, quonia«7 eorum pedites profiafcebatur ultimi, apud bos reliquit, quo eq; bi nudi irent equitibus. A liosuerà iubebat in par tem anterioré equitare, quonia bofles quoq; in parte effent anteriore, quo ft quid fibi aduer[aretur occurreret, robur babés in ordine,ac pugiiarct. Q uod fi quid alicubi figere uideretur,ut expcditifimé infequerctur.Et erant ei fcm

LIBER QVINTVS, 167 ei femper inftru£ti, fi per fequi opus e[fet, c quos perfequi oporteret, e quos apud fe manere opus e[Jet. Totum auté ordine folui finebat nunquá. Cyrus quidem ita exer- citum duccbat:neq; ipfe utto utebatur loco, fed aliásaliud agmen circkequitas, a[piciebat, e diligentia adbibebat, jicuiufquá rai indigerent. Nulites igitur Cyriita perge bant. At ex cquitatu Gadate,uir quida ex potentioribus uidens cum ab A[»riodcfreiffe putauit, fi quid bic patere tur,accepturi fefe ab A[Jyr:o bona eius omnia. Ytaq; unit ex bis quos fidelifsimos babebat,ad Affyriu mittit,iubctà; eunti, ft Afria exercitii iam in Gadatee regione offendc vit,ut ei diceret, fore ut«y Gadata C7 qui um Gadata evánt,captiuos faceret, fi quidé uellet infidias tendere: iuffit; ut egé faceretcertioré, e7 quantit uirium Gadatas babebat,cg quod Cyrus nó eum fequebatur,ac uia oftenderet qua effetinuafurus. Tufeit etiam feruis fuis,quó ma ior fibi fides preflaretur, ut c7 ca fleilum quod ipfe babe" bat in agro Gadate, A[rio traderet, que intus erant: dixitQ; fe ctiam uenturum occifo Gadata, fi quidéid pof" fet:fin minus, in poflerum cum. A[Jjrio fe futurum. N bi uerà qui ad bec fucrat conftitutus equitans quamcelerri mé poterat, ad A ffyrium uenit, ac declarauit quorum cau fa ucuiret, ille bis auditis y. caflellum continuó accepit, qr equitatum multü currüsq; fecum babens, infidias loca it in frequentibus uicis, At Gadatas ut prope bos uicos peruenit, mittit quofdam qui ante explorarent. Sed Aff» vius ut nouit exploratorcs aduétare, foluere ac fugere ite bet currus duos aut tris, equitesq; paucos, perinde atque metuerent,pauciq; c[Jent. Quee ut uiderunt explorato" res, cz ipft infequebantur, Gadateq; fignificabant: eg* L 4

1368 XENOPH, DE PAEZDIA CYRI
ille deceptus totis uiribus infcquitur. At A[prij ut uifum est Gadatam capipo[Je,furoit ex infidijs. C uod Gadate milites intuentes, ut par crat, fagicbant: illi uero,ut erat confentaneum, infequebantur. Quo tempore qui Gadate infidias intenderat eum percutit, cz à letali quidcm uulnere aberrat,uerüm cum in bumerum ftrit acuulnevat. Quod ubi feifJet, effugit donec ad infequentis bofles fecótulit. Qui ubi patuiffet quis efJet, fimula; foret cum A[Drijs, alacriter equum dirigens unà cum rcge infeque batur. Hicigitur capti fun suidelicet bi quibus equi erant tardifiimi, ab ijs qui equis celerrimis utebantur, Sed equi tcs Gadatz omnes iam prefii, quoniá profcttionte cfjent attriti, confbicantur Cyrum cum. agmine aduentantem, Exiftimandum fané c$t cos tanquam ex byeme in portum libenter atq; iucunde aducbi, At Cyrus primum quidcm miratus eft, Vt uero rem nouit, quandiu illicontrá ferebantur,e7 ipfecontrà inordine aciem agit. Sed ubi boflcs re cognita in fugam ucrfi funt, Cyrus bis iufiit qui *«dboc negocium fücrant isflvudii, ut illos infequercnturc ipfe unà cum alijs[equebatur,ut ufui ffe exiflima bat. Tum igitur ez currus capti funt aliqui cadentibus etia aurigis,dlijs m auerterentur alijs item aliter. C tidart ueró ab equitibus anteuertentibus capti funt, occidunt; cim alios permultos, tum etia eum qui Gadatam percufJerat. Et pedites quidem A[rrij qui Gadatee caftel lum obfid bant,alij in caftellum cofügére, quod à Gadata dc cerat,a!ij anticipantes in urbem quatida, quà es ipfe Albr iu uná cum equitibus ez. curribus diffugerat, conecJJere. Cyrus igitur bis geflis recipit fein Gadatze rcgio nem ead; ünpera[Jet ut babere oporteret circa mancipia,

LIBER QVINTVS, 169
cipia, continuo pergebat quà Gadatam uiferet, ut babe^ ret ex uulnere. Pergenti autem illi Gadatas occurrit uulnere obligato. Quem Cyrus ut uidit, e letatus est, eo &it:Ego ad te ibam confideraturus ut babes. Ad qué Gada tas refpondit:lta ego. per deos immortales, ibam te iteris fpetaturus, qualis tandem fis afpcelu, qui| talies animo, qui i quidcm cum nefcia qua. inre egeas mei, neq; beciibi acum iri promiferis,neq; à me bene affectus fis priuatim ulla pror[us inve, fedob id duntaxat, quod tibi fum uifus prode[Je amicis adeo mibi alacriter auxilia tuleris. Equi dem nunc quantit in me es;perij:quanti autem in teferuatus fum. Non,per dcos irsmortales, Cyre,ft e[Jem qualis fum natusacfilios genuiffem, ipfe[cio an adeptus ejJem fi lium talem erga me. Alios enim noui filios, c7 bunc prefertim qui i est rex A Jpriorum,qui maiore iam«gri tudine patrem fuum affécerit, quàm te nunc potest affcere.Et Cyrus ad becita refpondit: Tu me admiraris,qui multó certe maius miraculum reliqueris, Et quid tandcm boc cfl,inquit Gadatas* Quod tot, inquit, Perfe erga te fhuiduere, tot Medi,tott Dreanij prejentesomnes, Armenij, Sace, eo Cadufij. Atq; G Gadatas precatus est: Vevum;o Iupiter optime maxime, inquit,€ bis multa bona dij dent,ez autori plurima,qui facit ut bi fint buiufmodi, Vtauté quos ipfe laudas,bofce, Cyre, etiam muneremus, rité accipe becmunufcula cuiufmodi darià mc pof]unt. Simulq; adduxit alia permulta, quo«7 qui uellet facrificaret Q7 onis exercitus muneraretur pro dignitate: eori que bencg goa effent, qz pulcherrime fuccefüffent. At Cadufius,qui poftren: iagminis erat cuftos, nequeinfequendi particeps fücrat, cum tamcn uellet cttam ipfe L 3

1:70 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
predarum aliquid facere, neque communicans,neque Cy vo locutus quicquam,difcurrit regionem uer[us Babylotta. Di[perfis autem equitibus ius, rex. AfJyrius ex fua ur be abiens quo pev[ugerat,uná occurrit babens exercitum ualde inftruClum. Vt ueró cognouit Cadufios cffe folos, tosinuadit,cg Cadufiorum principcr interficit, aliosqs permulios,captis Cadufiorum quibufdam equitibus, eg preda quam agebant ablata. Atque. AJJvrius cim coufque ejfet infecutus quà tutum exiflimafJet, reuertitur. Cadufij uerà ad caftra euaferunt primi circa crepufculum.Q uam ven ut didicit Cyrus, occurrit Cadufijs, eg quem uulneratum uideret, eum fifcipiens, ut Gadatam antea, mittebat ut curavetur. Alios uero vecipicbat in tabernacula,curabatq; ut nece[Javia cis forent, aJumptis Perfis homotimis qui utiá illorum. baberent curam: in buiufmodi enim rebus uiri boni non inuiti elaborant. Erati; perfpicuum eum admodum dolere, ut ctiam cura cacianidi iam tempus effet, C7 alij caenarent, Cyrus adbucuná cum feruis qo medicis neminem ultro neglectum relinqueret,fed aut ipfemet intuebatur, aut fi minus ipfe pofJet, palàm mittebat qui curarent. Et tum quidem ita cubuere, Cim ueró dies illuxi[fet, continuó ubi prodamafJet ut conuenirent,aliorum quidem principes, Cadufios ueró omnis in bunc modum allocutus e&t: viri focij, bumanum est quod aduerfi accidit. Nam quód bomines errent ut bomines, nibil puto mirandum ejJe. Dignum dutem esl ut ex bocquod accidit, aliquo fruamur bono, ut fcilicet copie imbecilliores boflium uiribus, nunquam diucllantur ab wniuerfo exercitu. Neque boc me dicitur, quód tainus oporteat quandoque cum minore etiam parte

LIBER QVINTV S. 171 parte aliquà irc, fl opus fit,quàm nunc Cadufius ierit: fed fi quis iuerit ve cium eo communicata, qui fatis fit ad ferendum auxilium, fieri potcft ut decipiatur: fieri ctiam potest, ut is qui remanet, boffes deceptos auertat ab bis qui egrefti funt: fieri item potest,ut prebendo boftibus tiegocia, amicis. fecuritatem afferat: e. boc pacto ncque qui feorfum fit aberit, fed uiribus augebitur. Qui
autem aberit cy non communicauerit, ubicunque fit, is nibilo magis differt, quàm fi folus militaret.V erum pro bacre,fi deus,inquit, uoluerit, ultionem de boftibus non multà poflra capiemus, Sed cumprimum pranderitis,eó wos agam ubires ge[la cst, fimulq; interemptos fepeliemus, fimulq; bofüibus oftendemusyubi uiciJe putant, hic, fideus uolucrit,ijs alios effe fuperiores: e quo ne ipfum quidem locum libenter afpiciant, ubi focios nostros occidére. Sin contrà minus exicrint, eorum uicos crema bimus, agrumq; uaftabimus, ne uidentes que nobis fecere, afficiantur Letitia, fed fua intuentes mala triftentur, Alij igitur pranfum ie. Vosautem Cadufij primum abite uobis principem deleCluri pro lege ucftra, qui cum deorum auxilio ac noftro, fü qua uobis rc opus fucrit, ueflrim flt curam babiturus. N bi autem elegeritis,pranfiqs fueritis, eum ad me mittite. Et biquidem becegerunt. Cyrus cutem ubi exercitum eduxit, in ordincm eum constituit quem Cadufij legerant: cul iufiit ut prope fe ordinem ageret, quo, inquit, fi pof imus uiros audentis vur[us faciamus. Sic igitur pergebant. Cumas weniffent inlocum, c7 fepeliebant Caduftos ey. agrum waflabant. Quibus geftis, abierunt.in regionem. Gadate, vur[us ex boftili agro ves nece|Jarias babentes.

372 XENOPH, DE PAEDIA CYRI Cinq; cogitaffet fore,ut qui ad fe defecerant, quonia effent Babyloni finitimi, malo afficerentur, nifi ipfe adeJet fanper: ita e» quofcunq; ex boftibus mijJos faciebat, ijs iufiit A[J»rio dicerent, c7 ipfe caduceatorem ad eum bec dicturum raft, fc paratum e[Je,qui fineret agricolas terramcolere,nullaq; iniuria afficeret.fi ctia ille uelit fineve agrum colere eos cultores qui ad fe defecerant. Atquitu, inquit, fi etiam potes probibere, paucos quofdam cobi-. becas. Parum enim cst. agri borum qui ad me defecerunt, At cgo multam tibiregionem coli permittam. Wn me[Jcm autem fructus, fi quidem bellum fucrit,ille fructum percipiet qui fuperior fuerit; fin pax erit, perfpicuum est te fu feepturum. Quod fi qui aut ex militibus meis aduerfentuy tibi, aut ex tuis ibi, de bis utriq; ut poftimus ultione capiemus. Hec ubi caduceatori iufsiJct, eum mifit. At A[rij bis omnibus auditis,c7 fuadcbant regi ut bec con cederet, e?* quamminimum belli relinqueret: e» Affyvius fiue, à fuis per[uafus, fiue quod ipfe ita uellet, bec concefit, At foedera percu[Ja funt, ut operantibus pax e[fct,armatis ueró. bellum. Haec igitur Cyrus de agricolis percgit. Pafluras ueró pecorum amicis iuftit ut baberet, fi uellent, ubi ipfi dominabantur: Predam autem bofltium agebant unde po[Jctt, quà expeditio iucundior effet focijs: pericula enim eadem erant ctiam f res tece[J arias non caperent, Sed quod alimentum cx boftibus pararetur, iucundiorem pre[lare militiam uideba^ tur. At dum Cyrus iam parabatur ut abiret, affuit Gada(4s alia donamulta ac uaria fevés agetisdis tut ex maxima domo, Agebatq; equos permultos equitibus fuis ablatos, quibu fidcm on baberet propter infidias. Qui ut appropi

LIBER QVINTVS. 17$ propinquauit, buiufmodi uerba fccit: O. Cyre, bec ego tibi do boc tempore,quibus uelim utaris, donec tibialicut funt ufui. Exiflinato etiam alia mea omnia efJe tua. Nec enim c£l, nec erit unquam ullus à me genitus, cui domum meam relicturus fim: fed neceffe fuerit, ut morienti meci genus meum omne nome; extinguatur. Et bec, inquit C»re,teflor tibi deos immortalis, qui c uident c7 audiit omnia, pafJus fum,cum eq; iniufti quicquam, neq; aliud turpe neq; dixerinneq; ficerim, Simulq; bec dicens collachrymatus eft fortuna faam,neq; potuit amplius plura dicere. CO uibus auditis, Cyrus commiferatus eius cal amita tem,ita loquutus cft: Sed equos quidem accipio:tibi enin ufui fum füturus,cim cos beneuolétioribus dedero, quàm qui nunc apud te babebát, ut uidetur, Et ego, quod iampridem cupio, Perficii equitatit celerius explebo ad equi tum decem iillia. Sed alias pecunias tec abige, feruatoqs donec uideas me tanti babere, ut non fim te inferior do^ nádo, Quàd fi pluribus datis abieris,quàm à nic acceptis, tiefcio per deos immortales, quomodo poftim non affici pudore. Gadatas ad bec refpondit: Sed becego tibiplané credo: uideo enim ingenis tuii:at uide fim ne idoneus, qui pecunias feruem. Nam donec amici eramus A[prio; pulcherrima uidebatur effe paterna pof] eflio.Cum enims maxima urbs Babylon e[Jet in proximo, fruebamur o7 mni utilitate quie ab urbe maxinta capi poteft. Q ueciiqs ueró domi negocium face[Jere poterat, eo profecti;ab bis longéaberamus. Nunc uero quoniá fumus inimici, tà cst obfcuris cium ipfe abicris, futuri ut ey ipfi infidias patia^ muv,eo uniuerfa dorius.Et,ut mibi uideor intclligere,tri [lem uitá agitabirus, cit inimicos omitto qg itt proximo

174 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
babeamus, c7 eos uideamus quám nos fumus potétioris. Ac dicat fortafJe quibiam:Et cur igitur tion ita cogitabas priu quam defecifJes? Q ttoniam Cyre, animus meus pro pter illatam consumeliam mibi,atq; iram mcam,non con fiderabat quod foret maxime tutum:fed boc femper concipiebat, Num ulcifcar unquam eum, qui c7 dijs est, cx bominibus inimicus? qui afidué odit, non 1 quis in eum iniurus fit, fed fl quem fufpicetur feipfo effe meliorem? Itaque,ut mea fert opinio, cum ipfe fit improbus, utetur omnibus feipfo improbioribus. Quod fi quis co melior apparucrit,confide Cyre nibil opus fore ut pugnes aduer fus bonum uirum, fed ille ad boc fatis fütuvus eft, quippe quimoliatur perdere feipfo meliorem. Mibi tamen mole flus effe etiam cum improbis poterit, ut arbitror. His C»vus auditis, exifimauit eum loqui minime ncgligenda, aitq; continuó: Quid o Gadata, nómne eo. mocnia tua ita muniuifti cuftodibus, ut ijs tutà poftis ti aum in ca fueris ingrefJueg nobifcum militas,ut fi dij immortales, quemadmodum nunc,nobtcum fint,bic te potius metuat quam tu illum? Sed quoniam tibi iucundum cft uidere tuos, bos tecum babens,aut fl cuius confuetudine delcdfaris, in expeditiontm profici/cere mecum: eg tu mibi, ut arbitror, eris admodum utilis.Ego autem tibi quibufcunque in vebus potuero,enitar efJc ufui.«ec Gadatas ubi audiuit, ex refpirauit c7 duxit: Num pofi bec parare prius quam tuegrediaris? Volo enim etiam mecum ducere matrem meam.lta mediusfidius,inquit,parabis.Ego cnim differ, donec dixeris pulcbré babere. uare Gadatas ita digre[fuscuflodibus caftella muniuit unà cum Cyvo.Parauit etiá omnia quibufcunque domus magtta bene habetur. Ducebat

LIBER QVINTVS, 175 bat preterea c7 ex fuis fidos quibus delectabatur, c» infidos permultos:coactos alios quidé uxores ducere, alios ueró etiam forores, quà his ligatos eos detineret. At Cy» rus continuo pergebat babens Gadatam fecum;qui o fienderet«9 ulas,eg aquas C7 pabulum, fr umentum, quà polJct caftrametari in locis abundantifimis. Et aim pergeret, intuitus Babyloniori urbem, uidere uifis est uiam qua incedebat, feré iuxta ipfum murum. Ytaq; uocatis Go bryacz Gadata,percunctibatur an e[Jet alia uia,quo no admodi prope murum agerent. Ad quem vefpondit Gobryas: Vie quidem funt bere multae. v erum cgo exiflimabam uclle te nunc exercitum agere quamproxime urbem, quó egi quoque ipfi oflenderes, tibi exercitum iam multum e[Je ez pulcorum: quoniam quo tempore minorem babebas, eg accefoifti ad ipfum murum, c7 ille nos fpectabat,quám baud multi effemus. Nunc ueró,ez fi pavatus esl; quemadmodum pronunciauit fe parari quà tecum pugnaret,non fum ne[cius cum uiderit tuas wires, fove ut res fue uideantur maxime imparate, Ad que Cyrus vefpondit: Mirari mibi uideris Gobrya, quod in quo tempore uenimulto cum minore exercitu, adigebam iuxta ipfum murum:nunc uero cum matoris babcó copias, agere nolo fub ipfos muvos. Sed ne mirare: non enim est idem, adoriri,e7 preter agere. Nam adoriuntur omnes ita inflructi, quo fint optimi ad pugnandum: at abducunt uiri prudentes, quacunque tutifimé,non quacum" que celerrimé abeant. Tranfire nece[Je est extenfis cur» vibus, c longe;fi ne impedimento eorum qui farcinas ferunt, Hec autem omnia tegéda funt ab armatis militibus, ex nufquam buiu[modi bomines oftendendi[unt bosti

176 XENOPH, DE PAEDIA CYRt
bus armis nudi. Vtaq; neceffe est, dum ita pergunt, conftt tui quod bellicofum est aduerfus debilis«7 imbecillos. Itaq; fu uolunt ex urbe frequentes aliquo impetum face ve, ubi manum conferuerint, multo robuftus conferant quàm fi propius tranfeunt: ey bis qui eminus proficifcun tur,longa etia fubfidia funt.Sed ex urbe exeutibus, breue est in cos impetum ficcre quiprope funt, rur[us; abire, Qu fi tranfcamusnon minus diflantes quàm quantum nunc inftructi pergimus, multitudo quidem MM bit: ucrümex armis corufcantibus omnis turba for midabi^ lis uidetur. Quod fi nobis ita euntibus taciti exicrint, e
multo fpacio eos profpicicntes mininté imparatioffirdamur. Quin 1 potius, inquit, o uiri, ne aggredie htuY quidem,cum à muro oporteat procul abire, ni omniito exifli marint melioris fe effe uniucrfa multitudine' quam nos omnis.Formidabilis eft enim abfce[Jus. Hec cum dixi[fet, prefentibus e$t uifus vecté dicere, Ducebatd; Gobryus, quemadmodum Cyrus iu[Jerat. Cum; agmen preter ur bem tranfiret, Cyrus abfcedebat, faciens ualidius femper quod relinqueretur. Vbi uero ita pergit afliduis dicbus, ad confinia uenit Syrorum Medorum; the profectus erát, Quare cim tria bic effent Syrorum caflella, uniipfe quod infirmifsimum erat adortus, ui cepit:alia uero duo tum Cyrus terrens, tum Gadatas fuadens ut cuftodes traderét,perfuafit.Q ue ubi gefla funt, Cyrus ad Cyaxavem mittit,petijtà; ut ueniret in caftra, quà c? de caftellis que capta effent cofultarent quod opus foret, exercitumq; intuitus de alijs quoq; utiá cófultaret quid uideatur exhinc [Je agendum. Quod fl iubeat, dic, inquit, decreiaffe me «d ilum ire caftrametaturum, Nuncius igitur ibat ut bec tiunaas

L1B*R QVINTVS, 177
munciaret. Wterca Cyrus iufiit ut tabernaculi quod Medi felegerant Cyaxari, quamoptimé pararent cum alio apparatu quem babebant, tum ut mulicres duas agerent in muliebre cocnaculii tabernaculi, unaq; cithariflrias que erant Cyaxari electe.Et bi quidem bec agebant. Qu ui au tem 4d Cyaxarem mifJus est,cum narrauijJet que precepta füerant, Cyaxarcs co audito iudicauit melius effe ut in confinijs maneret exercitusetenim Perfee uenerant,quos Cyrus accerficrat. Erant autem quadraginta millia fagittariorü fcutatoriq;. Quare bos quoq; uidens nocere plurünum regioni Medice,exiflimauit iucundius e[fe bifce li berari, quàm aliam turbà accipere, Q ui uerà ex Perfide agebat excraitum,interrogato Cyaxare pro iu[Ju Cyri, f quid ei exercitu opus fit,ubi refpondit eius fe nio indigere, codem die ubi audiuit prefente effe Cyrit, ad cum perrexit exercitii agens, At Cyaxares po[lridie eius diei profeClus cft unà cum bis Medorit equitibus qui remanferant. Quem Cyrus ut accepit aducnienté acceptis Perfarà cqui tibus,qui iam multi erant,prefentibusq; Medis,cx Arme tiis Hyrcanijseo ex alijs focijs,item ijs qui equitatum maximé praflarent,c7 optime armati cJent,obuius pergit Caxarb,o[lentans exercit. At Cyaxares ubi uidit eg multos, pulcbros,cy bonos unà Cyrü fequi, fecit ucró Qr paucos, c7 parui faciundos famulos,exiflimauit id fibi e[Je dedecorofum, quare triflatus eft. Vbi ueró Cyrus ex equo defcendi[fet,adijJetá; ut eum pro more ofcularetur, Cyaxares defcendit quidem ab equo, fed auerfus eft, nec eit est ofculatus, fed palám lachrymatus e$t. VMtaq; exbinc Crus fiit alios furoere atque quicfcere. Et apprebenfa Cyaxaris dextra, ubi cum abegit extra uià fub quafdam M

178 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
palmas, tum Medicum tapeta ei ift fubflerni, ubi afiidens fcdenti illi ita loquutus eft: Dic mibi auuncule per deos immortalis, quid mihi wafceris?«7 quid molcflum widens itaexcandefcis?Hic refpódit Cyaxares: Quoniam Core cim uidcor ex omni bominum memoria natus effe, € prifcis maioribus,cz patre rege,c7 ipfe rex e[Je exifti matus meipfum intueor bumiliter ade c7 indigne equitantem,te ueró cum famulatu meo alioq; exercituyq2 fita gnum adefJe co preclarum: que ipfa ctiam ab hoftibus patimole[lum arbitror. Sed multó, 0 lupiter, moleftius €t ab bis bec pati, à quibus minime decebat. Ego enim exiflimem iucundius cffe decies in terram demergi, quàm bumilem adeó me afpici, meisq; intueri me ejje neglectui acrifui. Non cnim bocignoro,quód non tu folum me maior es,fed mei etiam ferui ualentiorcs quam ego fim, mibi obuiam eunt: itaq; funt inflru£ti,ut queat magis me nialo afficere, quàm à me affici. Q e dicens, multà etiam ma^ gis lad»rymis tenebatur ,adeó ut Cyrum coégerit implere lachrymis oculos. Q ui ubi fc paulo copefcuit, in bunc modum loquutus eft; Verum bec tu Cyaxares, nequeloqueris ucra,neq; reté fentis, fi arbitraris mca pr.efentia Medos paratos efJc, ut fatis fint qui te malo afficiant. Quód ueró irafcaris metuasq;, baud miror, Sed aniure dn iniuria bis fuccenfcas, boc praeteribo. Scio enim graviter te laturum, fitibi pro bis refpondero.-verum quód uir princeps omnibus fimul fubditis fit infeflus, boc magnum mibi uidetur erratum. Nece[Je ct enim qui metui multis cst,is multos faciat inimicos. Qu ueró omnibus fimulinftftus eft,ijs omnibus concordia inijcit:quor gratia, netelatcat uolo, me bos fine me dimittere nolufJe,
quippe

LiBER QVINTV$. i179 quippe qui metuerem ne quid accideret ob iracundiam, quod nos omnes dolore afficeret. Hacigitur pro dcorum ope me prefente tibi fceuré babent. o nód ueró putas à me iniuriam accipere, boc ipfe fero admodum grauiter, fidum pro uiribus operá do,ut bonis quaplurünisamicos affictam,dein buicrci contraria uidear operari.Enimucro,triquit,non«deo temeré nofipfos accu[emus. Sed fi ficri potest, perfbicué uidcamu que fit à me fecta iniuria: cz cam,que inter amicos iufüfstma et, condition: propona, Siquod cnim malum uidcbor in tc feciffe,iniuriam fateor, Sin mali nibil feciffe apparucro, necetiam uoluiJc, ton item ipfe confitcbere nullam accepifJe à me iniuriam? At necejJejinquic faerit. Q nod fi liquido oftendero bona plu rimame bi fccijJe, ac facere pro uibus fluduifJe,nónne fum dign magis quem laudes, quám accufes? flum fa^ né,refpondit. Ace igitur, inquit Cyrus, cófideremus que àme geffa funt finoillatim omnia: fic enim patebit maxi» mé,cy quod eorum bonum este quod malum. Indpia^ muq; ab boc initio, fitibi quoq; babere uidetur fatis. T enim cum fcntires multos boftis conuenifJe, ut aduer[us te tuamq; regionem impetit facerent, continuó mififti cy ad Perfarum rempub. focios poftulans: cv priuatim ad me, rogans fluderem ut ego ipfe ueniré ductor,eorum Pev farum qui ad c irét.ltaq; ego abs te perfuafus ueni, duxi; «d te iros,ut fieri potuit,cz plurimos,et optimos, Venifli enim,inquit. ic igitur mibi primi dicito, ullám nc iniuriamaducrfus tc mca, an beneficik magis noftit Ferfpicuum ejnquit Cyaxares me ex bisvebus c[Je abs te affe Qum beneficio. Yam uero, inquit, pofteaquam uenerunt bofa; eratq; aduer[us eos dimicandum, animaduertifli
Ma

1800 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
me bic ufquá aut labori concefeiffe, aut periculo cuiquam peperciffe?Non;inquit, mebercule.Q uid? ubi deorum ope uicimus, bofksq; ceffere, nónne rogaui ego te ut com^ munitcr eos infequeremur,C2 communiter ulcifceremur, communiterq; fi quid preclarum bonumq; contingeret, boc frueremur? Bis invebus pofiis nc ullius me fraudis ac cufarc? Et Cyaxares quidem bac in ve filebat, Cyrus autem rurfus ita dicebat: Q uód fi ad bancrem libentius ta^ ces quàm refpondes,boc fané mibi dicito: fl qua te iniuria affeclum exiflimafti, quod ubi tibi tutum uifum non est bo fles infequiste quidem pafJus non fum periculi buius parti cipem fieri, fed ut mibi ex equitibus tuis mitteres,terogaui. An enim etiam boc poflulans iniuflus in te füerim,pr.e fertim aim meipfum pr«füiterim tibi focium,boc item uelim abs teipfo demonflretur. Sed ubi ad boc quoq; fileret Cyaxares: Quod fi ne ad boc quidem, inquit, tibi uolun^ tas cft refpondere, tu uelim binc narres, ft quamrurfus iniuriam intuli,quod cam mibi vefpondiffes, quoniam intucris Medosin Letitia, nolle per eius letitie amotionem €os cogere ut irent periclitatum. Si quid item uideor fcciffemoleflum tibi, quód negle&taira poft bec iterum id abs te petij, quód fciebam neq; tibi detraQturum efJe quic quam,fi mibi dares, neq; facilé Medis quicquá imperari polJe:petij enimá te,mihi ut dares, qui fequi fcilicet uellentzitaq; boc te cófecutus nibil perfeciffem nifi bos per fuafos redderé.Eos igitur adiens induxi,ey quos perfuafosreddidi, cum bifce profectus fum teipfo afJentiente. Quod fi boc accufatione digna exiflimas, ne acaipere qui demabste quod dederis,crimine carcbit.VMta ergo profecti fumus. V bi uerà egrefii finus, quid minus cft per[picuit,
quod

LIBER QVINTVS. 181 quod geflum à nobis fuerit? Non caftra boftitt capta funt? Nonmulti eor intercmpti,qui aduer[uste ierunt? Atqui € uiuis etia inimicis, multis arma ablata funt, multis cqui, Pecunias uero tuds que abboftibus prius ferebatur ct age bantur,nictuos amicos afpicis«7 agere,c2 babere, alias quidem tibi, alias ueró fibijpfis qui(ub imperio tuo funt. Et quod omnium maximi pulcberrimumq; est,yregionem tuam auctam uides,boflium autem diminuta, corum; ca ficila fata elfe tua: tua ueró que priusa Syrorum dominatu tenebantur,nunc cotrá ad tc rediffe. Ex bisauté vebus fi quid mali fit,aut ft quid minus boni, difcere quidcm uelle me baud dixero,fed audirc nibil pobibet. v erüm di cito de bis rebus ut fentis. Et Cyrus quidem ita loquutus; finem fecit. Ad que Cyaxares becre[bondit: Verüm,
9 Orc fiquidem ifa que tu fecifti bonefla funt,tefcio quo
modo fit loquendum: boc tamcn fcito, inquit, iffa quidem ejJe talia;que quà plura uidcantur, có mibi funt gra wlora. Ego enim mallemregionem tuam maiorem faccre meis uiribus, quàm meam intueri boc pacto amplificatam. Nam ifla preclara funt tibi facienti, at mibi minime quodammodo bonorifica. Ac pecunias ita iucundius mibi uideor quidem tibi dono dare,quám ita te capere, ut mibi nunc abs te dantur: bis enim abs te ditatus, magis ctiam fentio quibus reddor pauperior. Ac fubditos mcos fi uideam paruaá te affectos iniuria, minus mibi dolendum reor, quàm nunc intuens magna cos à te bona accepi[Je.
Quod fi. me exiftimas bec inbumaniter cogitare, ton in me ifla, fed in te uertens, confidera omnia qualia uidentur tibi. Q uid enim fi quis canes, quas ipfe alis cuftodiee gratia x ipfius tul qz tuorum, ita tractet uteas familiaA3
^

f— XENOPH. D? PAEDIA CYRI rioris reddat fibijpft quam tibi? Num tibi boc cultuis le titiam afferat? Quod fi boc tibi uidetur effe quid parui, illud«timo uolutato.Si quis cos qui tibi inferuiut,quos ta ey prefidij cx cxpeditionis gratia comparafhi ita difpo^ nat utilius malint quam tui effe, num ci gratiam habeas pro boc beneficio? Quid autem(quod bomincs maximé ez ampledtuntur, c7 curant ut maxime proprii)fi quis uxoYi tus it moré gereret, ut cam faceret fibimagis ami cam quàm tibi, num te boc beneficio Letà redderet? Longà, ut opinor, fecus effet: fed qui boc faceret, maximé oguisium iniuvitu in te foret. Vt autem dicam,quod meo dolori fimilimum cfi:fi quis Perfis quos tu duxtfti,ita gvatificaretur ut eum libentius quam te fequi uellent, num is ti bi amicus uideatur?Puto equidem minime, fed longé magis boffis,quam fi multos iflorum interficerct. Q uid ucró fi quis amtcorum tuorü,ubi diceres tu benigné, ut capiat quecunq; libuerit, dein ille his auditis abeat captis omni bus que potuerit,atq; is rebus tuis ditetur, cim tu ne mediocriter quidem uti queas, poftis ne probum bunc ami cum exiflumaret Atqui nunc ego Cyre ft minus bac, at bis fixilia pati uideor abs te, Nanque uera abs te dicuntur, eui ais dixilJe me,ut cos duceres qui id uellent. Tu abijfti &ccepto meo omni exercitu,me autem reliquifti folum.Et boc tempore que cepifti fretus uiribus meis, ca tatdcm agis ad me,meamq; regionem auges mco cum labore.Ego uero nullorum bonorii autor, uideor meipfum prebere tanqua foemina. T'w ueró tum alijs bominibus, tum fubdi tis b:fce meis: nam ipfe tu uir uideris, ego uev nc dignus quidem imperio. Hec ne tibi beneficia uidentur cfJe CyYet Nccenin te preterit, fl qua temel cura tetigilet, ca" uiffes

LIBER QVINTVS. 185 uiffes nulla ve ita me priuave, ut autoritate bonoreq.. Quid enim vibi prodeft fi amplificetur regio, cum pfe reddar inbonovatus? Nec enim idcirco Medis imperabam, quód ipfe omnibus efJem melior: fed eà potius, quod ijdem ipfi nos ducerent omnibus in rebus fefe effe melioris.Et Cyrus eo adbuc dicente fubdidit;Per deos im sortalis auuncule mi, fi quid etiam ipfe tibi fum prius gratificatus, tu quoque mibi nunc gratificare que tevogauero. Define boc tempore me accufare. Cim ueróde nobis periculit feceris, quomodo erga te babemus,fi quidemque àme gefla funt, ea propter utilitatem tuam ge^ fla exiflimes, eo me te amplectentem contrà amplectere, «7 bencficum arbitrare: fi id contvà, tum meipfum accu" fa. Verüm fortafiis, inquit Cyaxares, perpulchré dicis, Q7 cgo ita faciam. Quid igiturzinquit Cyrus, num etiam tc ofculabor?Si tuuis,inquit. Neque tu me auerfaberis ut modo? Non aucr(abor, inquit. Ac Cyrus cum est ofculatus. Quod ut uiderunt c: Medi, cy Perf, c alij(omnibus enim erat cure, quid ex hisvebus futurum cfJet) conti nu Letati funt,ey bilaritaté pree fe tulerunt: Oruq; 9 Cyaxares equis afcenfis pv.eccdebant.Et Cyaxarem quidem Medi fequebantur: ita enim Cyrts bis innuerat: Cyvum ueró Perfe,er poft bofce alij. V bi ucrà uenerunt in caftra, flatueruntq; Cyaxarem in apparatum tabernacu
lumbi quibu: facrat conflitutum,nece|Taria Cyaxari pa4 rabant.At Medi,quanti temporis ante coctiam Cyaxares ociofus erat,ad eum ibant,alij ex fe ultro, plurimi uero à Cyro iufii, agentes munera, alius pulchrum pincernamt, élius bonum coquum, alius panis arti ficem, alius canto" em: bi ueró pocula, illi ueffem pulcherrimam. Quifque BM 4

Oratio Cyri,
184 XENOPH, DEP PAEDIA CYRI
uero ut plurimum aliquid corum fingulare que ceperat; ei donabat. Itaq; pocnitebat Cyaxarem quód neq; Cyrta ab co efJet alienatus, neque Medi minus fibi attenderent quam antea. Sed ubi fait cocnandi tempus, Cyrum uocawit Cyaxares,cumq; rogabat,ut diu uideret ipfum unà coe nantem, Ad quem inquit Cyrus: Noli nunc iubere Cyaxaves. Nónne uides bofce omnis qui adfunt, à nobis elatos adefJe? Nullo modo pulcbré agerem, fi bis neglectis uoluptati mee putarer obfequi. Milites ucró dum uidétur baa berineglectui,qui boni funt, longé minus vedduntur alaercs:at mali,multó ad contumeliam promptiores. v erum tu praefertim quilongi iter feceris, iam cocnato: ac fi qui te bonorant, eos contr ampletlere, ez conuiuio excipe, quo ctiam familiarius te utantur:at cgo abiens,uertar ad que dico. Verum cras man bucad ianuas tuds aderunt precipul, quo uná tecum omnes cofultemus, quid poftbac fit faciundà.Et ipfe prefens bac de revefirto, utrum etiam putes opera dandam vci militaviyan fit tempus foluchdi iam exercitus, Exbinc Cyaxares coenabat. At Cyvus bis collectis amicis, qui fatis ey faperent€ agerent, fiquidopus e[Jet,ita loquutus est: Viri amici, que primá optabamus,ad[unt deorum benignitate. Q uocunq; cnim pergamus,regionem uincimus,boflesq; uidemus diminui, mos uero cy pluris ey ualidioes fieri. Quéd fibi focij qui additi(unt, uoluerint apud nos manere, multó etiam magis perficere pofsimus, c7 f quid uicapere tépus fit, et ft quid per[uadere oporteat. C uà igitur manere quim plurimis focijs unà placeat, bocmolirinon mcum cft o» pus magis quámi ctiam ue[lrtm. Scd quemadmodit quatido pugnandum[it, qui plurimos fubegerit bunc opinantur

LIBER QVINTVS, 185 tur inuictiftimo c(Je animo: fic item quando confultandum fit, qui plurimos egerit in fententiam noftram,bic iuré acmeritó ey cloquentifiimus effe iudicetur,«7 ad res agendas preflantifeimus. Ac nolite quidem perinde quaft orationem nobis offentaturi,qualem ad unumquenque eorum babeatis,boc meditari, fed quà etiam perfuaft á quolibet maniffli fint ex bis que gerant, ita inftruite. Acuos quidem gerite borum curam. Ego uero ut milites babentes ves nece[Jarias, quantum equidem ipfe preftare quea,de expeditione con[ultent, cnitar diligentia babere.
XENOPHONTIS CYRI DISCL PLINAE LIBER SEXTVS, Francifco Philelpho interprete.
3 V NC diem cum ita agitaffent coenaffentQ;, dederunt fe quieti: poftridie uerà ] mane uencruntad Cyaxaris ianuas fo| cij omncs, Itaq; donec Cyaxares orta
, 851 Eel batur, audiens turbam multa c[Je ad fores,bicamia adducebát ad Cyrum alij Cadufios, qui eum vogarent ut mancret,alij Horcanios,bic autem Sacas, ille etiam Gobryam. At B»flafpas adducebat Gadatam fbado nen, qui Cyrum ut maneret precabatur, Hic igitur Cyvus fentiens Gadatam iandiu metu confeQlum, ne exercitus folueretur, arridensinquit:O Gadata,non est obfcuvum te ab boc Boflafpa perfuafum bac fentire que dicis. Et Gadatas fublatis ad coclum manibus iuratus esl, fane fe minime ab Foflafpa per[ua[um bac fentire. Sed no fum, inquit,nefcius. fi uos abieritis fore ut res mee omnino pe^ M 5$
BTE

1$6 YE£NOPH. DP PÁEZDIA CYRI
reant, Quam obrem cum boc ego di[Jerebam, fciret/ne que tibi mens foret de foluédo exercitu. Ad quem inquit Onus: Wiufléigitur buncego Hyflzfpam accufo. Ynufté meditsfidius Hyflzfbas inquit,o Cyre. Ego enim buic Gadate tantüm dicebam, duntaxat non fieri po[Je ut militie operan dares,inquiés te à patre accerft. Et Cyrus: Q.uid aistinquit.Et ties aufus bec efferre, fiue ego ucllen, fite tion:lta, inquit, mebercule, Vidco enim te cupere ut in Perfis confpicuus circumeas, patriq; offentes ut pefuft queq;. Ad quem Cyrus inquit: Tu ueró non cupis abire domum? Non mebercule, inquit Hyflafpas, neque abiturus fum quidem, fed manens me ducem geram, donec bunc ipfum Gadatam A fDrij berum faciam. Et bi quidem bec inuicem ferio iocabantur, Interim Cyaxares ucncrabili ornatus babitu egve[Jus,in folio fedit Medico. Vt tero conuenerunt omnes quosoportebat, ac filentium fa €lum csl, Cyaxarcs in bunc modum eft loquutus: Viri focij, quoniam adfum,ac Cyro fum grandior, par eft me dicendi initium facere. Nunc igitur tépus mibi uidetur efJe, tt bac primum de re dicatur, utrum adbuc militanditem pus uideatur, an foluendi iam exercitus. Dicat igitur aliquis de bac ipfave fententiam fuam. Exbinc primum dixit Eyrcanius: Viri focij, nefcio equidem, fi quid dicendis fit;ubi resipfe quod optimum cft demon[lrant. Nouimus enim omncs, fi unà maneamus,à nobis pluribus malis bofis affici quàm nos ab illis, Cüm uero feparati inuicem füimus,lli nobis utebantur ut ijs iucundiftimum erat,tiobis autera moleftiffimum.Post bunc inquit Cadufius: Nos uevo quid dicamus: qui fi domum abeamus, finguli feparati futuri fanus, ubi ne militantibus quidem có m ipfa epa

LIBER SEXTVS. 183
feparatio. Nos quidem qui non multum temporis feparati à multitudine noflra vei militari operam indulfimus,poenam dedimus, ut ipfi noflis. At post hunc Arta» bazus, quiolir: dixerat fe confanguineum effe Cyri, itd loquutus cst: Ego, Cyaxares, tantum ab bis diffentio qui antea dixerunt, Hi enim aiunt adbuc manere oportere cum exercitu:at ego dico, quod domi cum effem,tum rem militarem exercebam, Etenim febam auxilium fepe cim res toflre agerentur, c7 de noftris caflelis ut infidijs circumuentis perfepe negocia babebam,cüm c7 metuerem, c7 preidium agitarem: c7 bec gerebam proprijs fumptibus. At nunc illorum babeo cafkrlla, c7 illis metui fim, dapibus illorum utor, ac bibo boflium uina, Tanquam igitur ves domeflice fint exeratus, beucró fefliuitas, mibi quidem uidetur foluendum e[Je bunc conuentum, Gobryas poft bunc ait: Ego, uiri focij, buc qui dem ufq; laudo Cyri dextram: corum enim mbil mentitur que promifit. Qd fl abibit ex regione, A fprius uidelicet requiefcet iniuriarum poenas non luens,quibus 7 uos uoluit,ey me affecit. Ego auté cain parte iterum dabo poenam, quód in ueffram ueneram amicitiam. Post bosautem omnes inquit Cyrus; O uiri, tieque me latet fe turum ubi foluamus exercitum, ut ves noftre reddantur imbecilliores, boflium ucro vurfis augeantur. Wenim omnes quibus arma funt ablata, celeriter alia funt facturi. Quicunq; equis priuati funt, quamprimum rur[us alios comparabunt: 7 pro interemptis alij pubefcent, ac na^ feentur. Ytaq; nibil mirabile fucrit, fi celeriter admodum nobis fint negocia prebituri. Quid igitur iuf ego Cyaxari, ut uerbum inijceret de[oluendo excreitut Nempe,

188 XENOPH. DISCIPLINA? CYRI
quoniam quod füturum e[Jct metuebam. video enim aducr[arios aducntare, aducr[us quos f bic caftrametabimur,pugnare minime poterimus: aduentat enim iam by ens. Tecta, uero fl etia funt nobifipfis,at minimé funt me diufidius neq; equis, neq; famulis, ncque militum plebi, fine quibus nos baud poffimus militie operam darc. NecefJaria ueró, quem in locum ipfi uenimus, à nobis con fumpta funt:quó ueró non uenimus, ca metu noftri conuexerunt im loca munita, Ytaq; ill babent, nos ucró bec capere baud po[Jumus, Q uis igitur cft. adeo fortis, aut quis ita ualidus, ut poflit aduer fus famem ac frigus militando pugnare? Quare fi boc pacto militia exercebimus, ego[firmo oporterenos ultro foluere exercitii potius, quam inuitos ob difficultatem cxpclli. Q uod fi uolumus adbuc efJe in exercitu, boc ego dico adbuc quamcelerrime[Je faciundum, ut ipfi quamprimi munitiones quàm plurimas illorit capiamus, ac nobifipfis cadem faciamus quamplurimas.Q ue fi füát, ves nece]Jarias babituvi funt, utri pluris queant capiendo congerere:obfidcbunt ui autem, utri füerint inferiores. Nunc auté nibilo preflamus in pelago nauigantibus, Etenim illi im femper nauigat, nibilo magis propriit relinquunt quód nauigarát, quàm quod nondum nauigarunt. Q uod fi caflella babuerimus, bacboflibus agrum alicnabunt, nobis uero tranquilla omnia magis erunt. Quod[i fortafis aliqui wftrüm metuerint, ubi opus fuerit procul à fua regione prefidium agitare, neq; boc uerebimini. Nos enim Pere poftquam domo abfumus, cuftodienda fufeipicmus ea caftella, que funt boflibus proxima: uos autem que uobis e Af[yrijs finitóna funt, ca pofidete c7 colite, Si cnim ipfitenentes
prafi

i LIBER SEXTVS. 189 prefidijs que illis propinqua funt, ea colere pofiümus, in multa pace uos eritis,qui ca que procul ab ipfis funt, babctis. Non enim poterunt,ut exiftimo, malis ijs negleciis que funt in proximo,uobis quos remotos babebunt infi diari. Que quidem ut dicta funt, c7 alij omnes furgentes dixerunt, bac fe malle, ct item Cyaxares, Gadatas ucro € Gobryas uterque dixere,caflella fe munituros muro, ubi focij afJentiantur,ut bec quoque amica fint focijs. Cy rusigitur pofteaquam uidit omnes impigre aCluros quecunque dixiJet, poftremo ait: Si ergo perficere uolumus quecunque dicimus e[Je faciunda, opus fit ut quamprimum macbinas babeamus ad demoliendos boftium muros fabros q; ad munimenta noflra turribus cingenda. Ex binc pollicitus est Cyaxares macbinam fe prebiturum,ez Gadatas aliam, ev aliam Gobryas, ac T igrancs item aliam. pfe autem Cyrus dixit, enixurum fefe duas facere machinas. Vbi bec decreta[unt, prebuerunt machina" rum fabros, Parabantur autem finguli ad macbinas, ut opus erat, uirosq; prefecerüt qui uidebantur maxime ad becefJe idonei, Ac Cyrus pofleaquam cognouit circa bec effe cunstandum, co in loco ct caftrametatus, quem pu^ tauit«7 faluberrimum effe, ac maxime acccfübilem ad quecunq; funt aduebenda.Et omnia que ad munitionem opus erant effécta reddidit, quó manerént in tuto femperfi quando ulterius cum uiribus exercitum ducerent,
Adbecinterrogatis quos maxime arbitrabatur vcgionis babere notitiam, unde quamplurimam utilitatem exerct tus caperet, educebat femper in loca paflionibus referta, tum ut plurima ncce[Javia exercitus caperet, tum etiam quà magis«y: bene ualerent, c: vobu[li effent i:incribus

190 XENOPH, DE PAEDIA CYRI laborantes, tum preterca quà in itineribus ordines admonerent.Cyrus igitur in bis erat. Atex Babylone tranffüge c captiui becdicebant, quód A[Jyrius ucnifJet in Lodiam, talenta multa fecum agens aur cg argenti, 4lias; diuitias, multipliccmq; ornatum. Ytaq; turba quilitum dicebat illum iam pecunias colligere propter met. Crus ucrà intelligens eum iuiffe,ut conflitueret fi quid pojJct aduerfus fefc,contrà ipfe magno cum vobore parabatur, perinde atq; pugnandum ctiam effet. Cum; explefjet Perfarum cquitatii,aligs ex captiuis, alijs quibufda ab amicis quoq; acceptis cquis(bec enim cz admitte bat ab bominibus;ey rciuebat nibil,neq; fi arma dedijJet quis pulcbra,neq; fi equum) parabat etiam currus cg: ex captiuis curribus,ez aliunde undecitq; poterat:co Troia nás quadrigas quas antea babuiJent,«7 qua Cyrenaica utuntur etiam nunc, currulem agitationem foluit. Superiorc cnim tempore(7 Medi, qz Syri, ez Arabes, c7 Afici ones curribus ita utebantur, ut nunc Cyrenaici, Vifum eft ci quod in exercitu praflantifiimum effet,confentaneum foret, cim optimi quiq; effent in curribus, id uelitum utcem prebere, c7: ad uncendum non multum babere momenti. Currus enini trecenti praebent pugnantis quidem trecentos, equis autem bi utuntur mille ac du centis. Aurige uero bi funt,ut uerifimle cst, quibus opti mates maxime fidem babent, Vi ueró funt alij ad trecentos,qui nibil prorfus boflinocent. Hosigitur fefilis currus fuftulit.Pro bis ueró ad bellandum aptos parauit cur rus C7 ualidisrotis,quó non facile contererentur, c» longis axibus: minus enims euertuntur lata osnia, Sellam uero fceit aurigis, ficuti turrem,ex ualidis lignis, Harum uero

LIBER SEXTVS, 1298
uero currulium fellarum altitudo eft ad cubitos quinque, quà poflint equi ab aurigis gubernari fuper fellas. At au rigas loricis totos armauit,exceptis oculis, A ppofuit etia falecs ferreas duarum ulnarum longitudine ad axes, ex al tera atq; alterarotari parte,cy alias infra[ub axem vefpicientis in tera, tanquam impetum in aduerfarios cur vibus faCturi[Jént. Vt bofce Cyrus tum parauit, ita eliam boctempore utuntur curribus, qui in regis funt regione, Infuper erant ei cameli permulte collcéte ab amicis, e quecunq; fuerant capte, Et becita quidem effecta funt. Cunt autem uellet exploratoré mittere in Lydie regione, ficriq; certiorquid A ffyrius agerct,ufus Arafpas est ido" ticus qui ad banc rem mitterctur: is inquam Arafpas,qui pulcbram illam mulicré euftodicbat, Talia enim Arafpee acciderant:captus amore mulieriscoaQtus cst ei uerba fa^ cerc de concubitu. Hac autem negauit quidem, eratq; fide lis uiro fuo, quanquam abfenti; cum enim amabat ucbemter: neq; tamen Arafpam accu[auit apud Cyri, ucrita certam inifcere inter uiros amicos. Sed alm. Arafpas exi ftimansin feruitutem ire,fi non confequerctur quod uole bat,minatus eft mulieri fefe facturum que ucllet,ea inuita, fi wltró ipfa nollet. Exbincmulier ut uim metuit, non amplius rem clám babct, fed[padone fuum mittit ad Cy^ rum,iufJum ut ei narraret omnia, Q uod audiens Cyrus, cim plurimi rififfet propter eum qui dicerct fe amore effc fuperiore, mittit Artabazum unà cum[padone, cui iubet ci ut dicatut uim afferre caueret eiufmod: mulieri; ueri fipofJet per[uadere,fe llli nó effe impediméto. Artabazus ueró ad Arafpam ut uenit,cóuicio in eum eft ufus, cum Q7 depofitum nominaret mulierem, qz cius impie

$92 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI
tatem diceret, ez iniuriam, ey: incontinentiam, adco ut Ara[pas et pre dolore multum collacbrymaret, ez ob pu dorem cófanderetur, ac ueluti ob metum periret, ne quid etiam aliud à Cyro pateretur. At Cyrus poffeaquam bec didicit,co ad fe uocato, folus cum folo dixit: Video te Arafpa qz metuere me,e7 maximo pudore detineri. OQ uiefce igitur ab bis:ego cnim fcio ez deos ab amore efJc fuperatos,c7 bomines quiprudentifiimi effe uiderentur, qualia db amore pafit funt: e ipfe intellexi,fi cum pulchris uer farer, ca non pofJe negligere. Praeterea ego tibibuius vei dutor fum: nam ego te cum iflainexpugnabili ve condufi. Atq; Arafpas[ubdidit:Et in bis fimilis estu Cyre,quem ddmodum in alijs rebus, qui c manfuetus fis, cy bumanis peccatis ipuo[cas:me autem alij ctiam bomines demcr gunt folicitudine, Vt enimrumor mee calamitatis apud omncs increbruit, meiinimici de me gratulantur fibi,ami ci ueró adeuntes confulunt, ut mee medio fubducam, ne quid ctiam abs te patiav ut quód iniuflifiümus fuerim. Et Orus ait:Bene igitur noueris Arafpa, quod bacopinionc potes uebementer gratificari mibi, ac focijs prodefJe plurimum, Vtinam fiat, inquit Arafpas,ut cgo tibiopportuné rurfus fim ufui. Yoitur, inquit Cyrus, fi fimulans áme fugere uelis ad bofesire,puto fore ut fidem apud illos inuenias. Ego fane mediusfidius, inquit Avafpas, puto etiam amicos ita de me locuturos, quaft à teaufüge-.. vim, Venias igitur, inquit, ad nos cognitis boftium rcbus omnibus: puto autem eos tecum propter fidem communicáturos ez uerba cy confilia. Itaque eorum nibil te latebit, que uolumus no[Je. Pergam igitur nunc, inquit Arabas, Etenim fcito boc fore unum fidei argumen tunt

i. e—n ln
LDÜUBER SEIXTVS.- 193 tum quod uidear cffugiffe, quonia e[Jem à te aliquid paffuris. Num;inquit,poteris deferere pulchram Pantbeam? Duos,inquit,C»re, dilucide animos babeo. Nutic ego phi lofophatus fum cum iniufto fopbifla amore. Non enim qui unus fit, fimul ey bonus est cy m salus, neque fimul c7 boneftorum teg turpium operum amore capitur, atq; bec finr! uult agere c9 non uult: fed perfpicuum est, animos effe duos:quádo bonus dominetur ,res apit bone[las, quan do autem improbus, res turpis aggreditur. Nunc ueró quia te focium cepit,bonus animus dominatur, c7: id admodum quidem, Siigitur tibi quoq; eundum uidetur, inquit Cyrus, fic faciundum cst,quo etiam illis credaris magis. Enuncia eis que: i nobis geruntur, c2 ita enuncia, ut que ijs dixcr is impedi imt maxime que uolunt agerc, um pedit autem fi nos dicas parari, ut illorum agrum adoriamur.Hec enim audientes, minis congregentur omntbus uiribus, quifque enim metuat[uis rebus domefticis.
Mare; apud illi Jos plurimum temporis, Q uecuttq; enint ficiant ubi fin maximé prope nos,bec nos fcire maxime oportebit. Confule etiam bis vt inftruantur, ubicunq; ui^ deatur efJe optimum. CO nando enim tu abieris avbitratus eorum ordinem nofJe, nece[Jariu faerit ita eosinftrud 0$ effe, ordinem enim mutare de eisthut:: quod fi ficubi uel aliter ordinem mutabunt, ex vecentiordine tuybabütur. Ara[pas igitur ita egrefJus cum accepij Jet fidelifumos fuo mulos,dixiffetá; ad quodam quee negocio exiftimabat có ducere;abijt. At Pantbea ut fenftt Arafpan abiffe,mifit ad Corum dicens: Noli Cyre tri[lari propter Ara[pe ad bofls abitionem, Nam fi me fiueris mittere ad uirum meum, «go tibi fbondzo illum wenturum multó quàm Ara[pan
N
Amor, iniuftus
fopbifia,

194 XENOPH. DISCIPLINAE CYRI amicum fideliorem: fcioq; futurum ut adftt tibi cum quan tis poterit uiribus, Etenim pater prefentisvegis cum amabat, Sed qui nuncregnat, azgreffus etiam olim cst inter me ac uirum diuortum facere. Q nare cum cxiftimet eum fibi ejfe contumeliz no fum nefcia, ore ut libéter fefe ad uirum recipiat qualis tu es. Q uibus auditis Cyrus, utad urumauteret tubebat, Vla autem mifit. At Abradatas ut figna ab uxore cognouit,«7 alia didicit ut babebant, libenter pergit ad Cyrum,equos babens circiter mid le. Vt autem uenit ad Perfarum[beculatores, ad Cyrum mittit,qui foret enarrans. Cyrus autem iubet cum contituo duci ad uxorem, Vt uero uxor atque Abradatas uir inuicem fe uidére,fefe mutuo funt complexi,ut uerifinule est,ex infberato. Exbincnarrat Pantbea religionem Cy» ri, Cz temperantiam, c7 commifcrationem erga ipfam, Que audiens Abradatas, ait; C uid igitur ego Pantbea fim facturus, quó Cyro€ pro te, cz pro meipfo gratiam referam? Q uid aliud,inquit Pantbea, quàm ut enitaris ftmilis effe erga illum, qualis e$ ille evga te? Exbinc uenit dd Cyrum. Abradatas, quem ut uidit, dextra apprebenfa inquit:Pro quibus nos Cyre bencficils affccifli, non babeo quod fim maius diclurus, quàm quod tibi meipfum amicum do eg: famulum c focium:€ quibufcunq; rebus te uideo fludere, in bis adiutor tibi enitar effe, quantum praflariàme queat,optimus. Ad quem refpondit Cyrus: Ego ucró tc admitto, cy nunc te dimitto unà cum uxore.| ut caches: Y ur(us item opus erit ut meo utaris tabernaculo,uná cum tuis méeisq; amicis, Exbinc uldens Abradatas Cyrum fludere circa faleatos currus, c7 circa cataphraél, C7 equos, c7 equites, enitebatur ei perficere ad centin

e 1
CINMeMEDEPeS:
LIBER SEXTVS. 39$
tum currus ex equitatu fuo,illius fimiles cuvribusez ipfe ut corum ductor parabatur in curru. Coniugauit autcm currum fuum quatuor temonibus, 7 equis octo. At Pan» thea eius uxor ex pecunijs fuis fecit ei aureum tboraca,et cafiidem aurcam, ac item bracbialia, currus autem equos ercisomnibus tegumentis inftruxit. Et Abradatas quidé bec gerebat. At Cyrusintuitus eius currum cum quatuor teimonibus, cogitauit fieri po[Je ut ettam cum temonibus octo currus inftrueretur, ut cum célo boum paribus age" vetu inferius domicilium macbinarum. Erat autem bic fublatus tris ulnas maxime à terra unà cum rotis, Tales autem turres uná cum ordine fequenti, avbitrabatur ma
no auxilio fore pbalangi fue, magno etiam detrimento rin ordini. Fecit etià in huiufmodi domiclijs«y am^ bitus uiarum c7 pinnas, impofi tq; in quamlibet turrim uiros uiginti, Vbi ucro cóflituit omnia que ad turris per tinebant, cepit agendi experiétiam,e7 multà facilius age bant octo boum paria turrim,eg uiros qui erant in turri, quám pondus impedimentorà fingula boum paria. Nam uaforum pondus erat fing ulis boum paribus circiter quit que e uiginti talenta. Turris ueró pondus erat quemad modum tragici tabulati, craftitudinis lignorum octo, ac uirorum uiginti armorumq;: barum turrium füit minus quàm quinq;«y deccm talenta cuiq; pari boum. ucclura. Vtautem nouit facilem e[Jc uectionem, parabatur per^ inde ac duclurus cas turris unà cum agmine, exifimans in bello parfimoniam e[Je fimul c7 falutem,co iuftitia, e filicitatem. Per id ucró temporis uenere qui ab Indo pe» cunias ferrent, eid; nunciarent, regem Indori uin finodi uerba fignificare; Mibi Cyre uoluptas est, quód ca quoriá
N.^2

196 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI indigebas, mibinunciaueris: uolod; tibi bofbes efJe, mittod; tibi pecunias, fiq; alijs eges, accerfe. 1ufsi ctiam meis, ut quicquid iubeas, faciat. Q ue Cyrus audtens: Iubeo igitur uobis, ut alij ueftrum bicimaneatis in tabernaculo ad cuftodiendas pecunias, cx uiuendà quam[uauifumé: tres ucro mea cau[a concedatis ad bofles, tanquam ab Indo,dc ineunda focietate, Cum; illic didiceritis, quicquid dicant Q7 faciant, quamcelerrimé eo: mibi qz indo renunciate, Quibusinrcbus fi pulcbré mibiobfequium praefüteritis, etiain magis ob bancvem fum uobis gratiam babiturus, d quod pecuniam attuleritis, Etenim exploratores fcruoriá fimiles, aliud nibil quod fciant poffunt renunciare, quán quecunq; nouerint omnes: at ulri quales uos eftis, ctiam. confilia fepe difcunt. Que Indi libenter cm audifJent, effentq; bofpitio accepti tum apud Cyri, inftructi pcflridie profecit funt, pollicentes fané cum didicer int queciq; quiuerint plurima ex bofüibus, uenturos fe quam poterunt celerrime, At Cyrus tum alijs rebus paratis ad bellis magnifice quodammodo,ut erat uir qui mbil parui gererc cogitaret,tum non[olim ca curabat quee focij cenfuiffent, fed contentionem ctiam inter amicos inuicem ingeffit, ut fingillatim ipfi apparerent e pulcberrimé armati, equisornatiffümi, ez iaculis fagittisd; munitifiimi, iaximeq; induftrij. Hec auté operatus cfl, ad uenationé educens,bonoransa; fingillatim uiros fortiftimos.Et prin
cipes, quos diligentis uideret circa bancrem quà cori mi litesoptirai forent, bos etià laudans acmuneribus donans
quibus poterat, incitabat. C uód fi quando facrum facereb;atq; ageret feflum diem,etiam in boc ipfo quecunque bomines meditantur ad bellandum,borum omnium ludos , facicbat,

LIBER SEXTVS, 197 facicbat, premiaq; uincentibu: munificentifime dabat, eratq; in.exercitumulia alacri tas. Erant uté Cyro lant fere«ffecta omn laque militia babere ucllet Mftetettae chinas. Etenim Per] equites iam imiplebant ad dece millia, c7 cu vrus falcatiq duos«7 fi parauerat, im eae iamad centi, Q uos; Abradate s Sufit: parare agere us esi fimiles Cyri curribus, c2 bisbio uti erant ad. alios cet tui:(7 currus Medici quos Cyrus in bunc modi ut mue ando formaret Cyaxari i perfuafcrat, ex Troica«7 Libyca quadrigarum forma, umplebant e7.bi civciter alios cen tum. Atque fuper camelos conflituti erant uiri biniin u^ namquaiq; fagittarij. El quampl urima exercitus pars bacerat mente, tanc juam o mnino iam uiciffet, effentq; Yes boflium nibil. At ubi ita illis aff eclis uenerunt lndi ex bo^ fibus quos miferat Cyr us fpeculandi g gratia, ac dixerunt Crocfum imperatorem ducem; le le&um cffe uniuerforum bofliu: n; quodd; decretum effet regibus ocijs omnibus, ut omnes cum totis uiribus ade[Jent, infe trreq; pecunias admodum multas. Has anten perficere, c9 mercede conducere quos p o[Jent,e 7 donare quibus opus ejJet:iamq; mer cede conductos e[Je permultos, ex Tbraci bus quidem g gladijs armatos, Adnauigare preterea Aegyptios, quorum numerum diceret circiter centum uiginti millia, wná cur, feutis ad. pedes tendentibus,atq; magnis bafis quas ctiam nunc babenteg mucronibus, m uper Cypriorum excrcitum adnauigarc, iam; adcfJe omnis Cilicas, cy utrofque Pbrygas,(7 Lycaottas, cy Paphl. igotds C9 Cappadocas, €x Pbocticas, cy unà cum Babylonis principe A[brios. Jonas;«7 Aeole$, atq; onis fere Graecos Afi incolas, wá cuim Crorfo fequi coactos: cfe, mi fijfeg; Crocfum ctia
N

Oratio Cyri,
1008 XENOPH. DISCIPLINAE CYRI
ad Lacedaemonios de focietate.Cogi autem exercitum civ ca Paclolum fiumen, cosq; procefJuros in Y bymbraiam, ubi etiam nunc conuentus eft. barbarorum babitantii inferiorem Syria, qui funt fub rege, ommbus; iufJum e[fe buc portare commeatum.Q ue eadem fcre dicebant etiam captiui. Curabat enim boc item Cyrus, ut bi caperentur, ex quibu: difcere quicquam pofJet: mittebat etiam[pecu latorcs feruis finiles tanquam transfugas. Vt igitur exer citus Cyribac audiuit, folicitus effe coepit, ut erat confem taneunt, incedebantq; omnes maiore cum filentio quàm con[ueuerant,neq; uidebantur admodum bilarcs, fcd tvifles potius. Erantq; plena omnia fefe interrogantium inui cem de omnibus vebus,atq; difJerentium. At Cyrus ut fenfit metum per exercitum difcurrentem,tum agmini prin cipes conuocat, tum etiam omnes quorumcunq; ubi mi-nus fiderent,detrimentum aliquod effe uidebatur, ac itcm utilitas, ubi alacri forent animo: pronunciauitq; miniftris, fi quis etiam alius ex militibus adefJe uellet, que loqueretur auditurus,cum nc arcerent, Vbi autem conuemiffent;ita est loquutus Viri focij, ego uos conuocaui, quo triam uidiffem ucflrum quofda, poflraquam nuncij ex bo-fibus funt allati, admodum fimilis effe bominibus bis qui qictuant. Videtur enim mibi mirandis e[Je, fi quis ucftrum idcirco timet, quoniam coguntur bofles. Cy uod autem nos multó plures congregati nunc fumus,quám quo tempore illos uicimus, multó etiam melior pro diuina benignitate tum exercitus nobis e$t quam antea, bec uos uidentes nó €fJe bono animo.O per dcos immortalis,quid tádcm facerciis,qui boc iépore formidatis fi quinunciarét que nite apud nos[unt bac nobis aduev[a aduentare? Ac primüm audirc

,
pnm em
LIBER SEXTVS. 199 aidiretis, quód qui prius nos uiciffent, bi ueniunt rurfus can in animis babentes uictoria quam olim cfJent adepti. Trin, quód qui tum fagittarij iaculatoresqy arces excidiffeit; binuncueniiit,alijq, bis fimiles multo plures. Dein, giemadmodum biarmati peditibus tum uicere, nuncitd € eorum equites inftrusti aduerfus equitesaduentat, 7 arcibus iaculis q; contemptis,uno ualido quifque accepto pilo adequitare cogitat, ut cominus preliaturus, Preterca uctiunt currus, qui no ita flatuentur ut antea couevft tanquam in fügam,fed equi quoq; qui funt ad currus av^ mantur loricis,ey aurig.e itt turribus ftant ligneis, quibus eminentia omnia loricis funt cafidibusq; armata,atq; fal ces ferre axibus funt accommodate,ut bi quoque impe tum faciant continuo in aduer fariorum ordines, Preterca cameli funt inter cos in quibus adoriuntur, quarum quang; ne centeni quidem equi uifu fuflincat. Ynfuper tur es agunt, à quibus fuis auxilium ferent: uos autem iaciendo impedient pugnare ex equo loco. Si quis igitur nuncaret uobis bec effe in bofibus, qui nunc metuitis, quid effectis facluri, quando allatis nuncijs, quód Crocfus lectus fit boflium dux, qui eà cst Syris ignauior,quó Syri quidem pugna uicti fugerit? At Crocfus cüm cos uictos t difJet,pro ope ferenda focijs, in fugam eft uev fus. Dein etiam nunciatur bofles ipfos, quoniam non ducant fefe fatis eje qui nobifcum pugnent, alios mercede conduceve, tanquam pro fe melius pugnaturos quàm ipft fint. Hec quidem fi quibus uidentur e[]e formidabilia, noftra dulem contemnenda, bos ego affirmo ,o umi, mittendos effe ad aducrfarios:longé emm magis nobis apud illos fi fuerint, quám pre[entes fint profuturi-Que Co^ N 4

Chryfautee eratio,
200 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI
rus ubi dixiffet, Chbvyfantas Perfes furrcxit, qui in butc modum locutus cst; Ne te Cyre miratio capiat, f qui nutcijs auditis trifli facie uifi funt. Non enim quod metuerüt ita funt affecti, fed grauiter ferétes, quemadmodii fi que bufdam volentibus exiftimátibusq, iam pranfum ire, opus aliquod enuncietur, quod neceffe fit atte prandium d cere,ncmo,mea fententia, bec audies letavetur: ita etiam nosarbitrantes fore iam ut ditenzur ubi audiuimus e[Je ve liquum opus quod efficere nos oporteat, fücic turbati fumus, baud id quidem quód metuamus,fed quod iam etiam fictum bocuelimus. Enimucro pofleaquam non de Syria folium certabimus, ubi triticum ct vultum, eg pecudes, palme; fruclifere:uerum de Lydia quoque,ubi multum e uinum, multe fici, multum oleum, mareq; alluit per quod plura aduebütur, quàm quotquot quifquam c[Lbona tutus bac nos cogitantes non amplius grauiter feri mus, fed audemus quam celerrimé,quó celerius bi: quoq; Ldijs fruamur bonis. Chryfantas quidem locutus e&t; foij uero omncs eo fermone dclectati funt, eum; laudarunt. Atqui, inquit Cyrus, mibi uidetur 0 uiri fortifiümi, efJc aduerfus cos quamcelerrimé eundi, quo illos eutites antcuertamus/fi fieri pofsit, ubi necefJariacolligunt. Dein quà celerius iucrimuz, có pauciora adelJe illis inucnicmus, abe[Je autem plura. Equidem ita dico: quód ft quis aliter fentit,aut tutius cffe,aut facilius nobis, fané doceat. Sed pofleaquam multi comprobauere, quamprimum per Bere oportere aduerfus bofles, nerioq; cótradicerct, binc
Cyri concio, Cyrus buiufntodi uerba facere es ageve[fus: viri focij,animi quideni corporaq;«7 arma, quibus utendum fit, laridiu nobis diuina ope parata funt. Nunc ucro neceffaria

LIBER SEXTVS, 20i ria aditer funt paranda, tum nobiftp]is, tum etta quibujna; ut n tr d uadriu pedibu 45,1! Cc Ca munt u quàm a lie Yum
v meciam ipfe fupputans, inuenio plu: üt
quam quindecim dierum iter fore, quo quiden re vum nece[Jararvum inuenturi nibil fu ants. Si nim funt partim no bis,partini FEE I qua potuerunt.Parandum cst igitur fatis cil fine cibc gnare,ncc Me pofi Visiantem tantum cuia; est babendit, quantum fatis futuri fit ad a[Juefaciéd. 0$ nos dquam biberezmulti enim erit itineris quod uitto carct, ad quod ipfum neq; fl admodum uinimulti paraueri, tis futurum cst. Ne igitur, firepenté uino cavu cidamus in morbos,ita faciundum est: Ynter uefcendà inci piamus continuó aquam bibere, boc enim iani facientes, tion admodu mutabimur. Etenim qui farine utitur cibo, ucfcitur femper ma[Ja aque mijla::7 qui panis utitur cia bo, uefcitur pane aquiairrigato:co elixa omnia cum aqua plucnafim pas"oft panificiu auté fl uinum no addi mus poti ii, nibilo deterius babens animus 2 cfcet, Dein uer post coenam quoq; o portet ut'nit tolle
cerimus fieri aquebibi. Nam mutatio que effici Eut omnis natura mutationes fera it, Docet preter deus ipfe, qui paulatitt nos deducit ex hyeme ad u tis eflus tole: RT cflu in byemé ucbement imitantes,ad quod eundum eft, afJuefc cli ante pes ts. Atq; gffra«torum pondus inres eem[4$ co torum ET lb"entes, ne mcttdte qt fitis dori: ltuy
(
tonccaidtf M"me acc effis enim cui fit abundantior, plurimo auxilio cst c7 ci qui bene uá
N 5$
Mutatio fubita perículofa.

10$ XENOPH, DISCIPLINAE CYRI
let,er iqui egrotat.Ob[onia uero pararcoportet,queeunque acuta funt plurimum, ey mordacia c7[alfa: bee enim cz agunt ad abum,c7 dutiffme fufficiunt, Cum uevà excejJerimus in loca integra ac falubna, ubi werifimile fit am nos frumentum capere, inde piftrinos parate quibus cibum faciamus: boc enim corum quibus fit cibus, levifum cstinftrumentum.Parata etiam uá fint ea, qui bus egroti bomines egent: borum enim Cursulus minimus eft.Q uod fi talis fortuna fit,ijs maxime opus erit. Haben da etiam funt cingula ac lora:plurima enim ct bominibus € equis bifce perficiuntur:quibus attritis ac fraclis,necefJe est ociari, nifi quis babeat cingula. Qul ucro dididt pilum polire,bonum eft ne dolabre obliuifcatur, bonum etiam ut limam ferat. Acuens enim lanceam, animi quoquc quodammodo exacuit:additur enim quidam pudor,eum timidum effe, qui lanceam acuit. Habenda funt pratercaligna quamplurima;ey in curribus c7 in plauftris: nam in actionibus multis, multa ite fint necefJe cst, que defunt. Habenda funt preterea inflrumenta maxime nece[Jaria ad becomnia: non enim ubique opifices funt. Quodautemin diem fit fatis,pauci quidam ad id faciundun fufficiunt. Habendum etiam est.[arculum c7 bidens in quolibet plauftro.Sunt etiam in iumentis bipennes falcesq; babendee:bac enim cuiq; etiam priuatim ufui funt, € publice fepe utilitatem a[ferunt. Et quecunq; ad alimenti nece[Javia funt, uos militum duces exquirite ab ijs quibus pr eeflis. Non enim pretercundum cft, cui aliquid borum fit opus: nos enim borum indigcbimus. Q uecunque ueró iumentis iubeo babéda, uos qui bis pracflis qui ferunt impedimenta, exquirite:eg qui ijs caruerit, cogite ' WE

LIBER SEXTVS, 203
ut pavet. Vos item qui preeeflis itineri ducibus, babetote defcriptos à me eos, qui reprobati funt ez ex iaculatoribus c ex fapittarijs 7 ex fünditoribus. Hi qui ex laculatoribus fant,cum fecuri lignatoria cogendi funt mili tare: fagittarij uero cum bidente, ac fünditores cum farculo. Hi uer bec babentes ante plauftra, fecundum alas dcbent proficifci, quà fl quidopus fit ad faciundum uiam, continuó eatis ad operandum. Et cgo fi qua re egeam, ut uideam utide oporteat cz capere bec,cy uti. Ducam e^ tiam cos qui funt in militari etate cum inflrumentis, eva" rios fabros, cerdones, quo nibil defit, fi quid talium ar^ tium in expeditione opus fit.bi uero foluentur ab ordine armigero, Q ue autem faunt,mercede ei miniflrantes qui uclit, erunt in conflituto loco. Q uod fi quis etiam mercator fequi uelit aliquid uenditurus, babeat res neceJarias antcdictorum dicrum, Q uod fl deprebendatur aliquid uendere, priuabitur rebus omnibus: ubi ueró bi dies pretericrint, uendat pro uoluntate. Q uicunq; pre terea mercator plurimum commeatum attulerit, bic c7 à focijs cx àme dona bonorem; confequetur. Si quis ucro putat ob mercaturam pecunijs pluribus egere, bic addudis qui fui«7 notitiam faciant ez uadimoniun uenicndi prorfus cum exercitu, eas à nobis capiat. Ego igitur hec pronuncio. Quód fi quis aliud quicquam necc|Jari intuctur mibi fipnificet. Et uos quidem abite atq; parami^ tii. Ego gratta binc foluendi facrificabo, cum; cs diuine redé babebunt,fignificabimus. Adfint etiam omncs ad confitutum locum cum vebus antedictis apud duces fuos, Vos dutem duces ubi quifque inftruxeritis ucflrum ordinen, omnes 4d me cóuchite, quo fingulilocos w[lros in

204 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI telligatis, Q uibus auditis illi parabatur, Cyrus uero facrificabat. V bi facrificia bene babuerunt, Cyrus mouit wná cum agmine. Ac primo quidem die locauit caftra ut potuit proximé,quó fi quid quifquam oblitus e[Jct,id vepeterct:ac fi quis nofJet ulla fibire opus effe,banc item pa varct.Et Cyaxarcs tertiam babens Medorum partem veflitit, quo neq; domires fole effent. Cyrus uero pergebat quàm poterat celerrime, babens equites quidem primos, € ante bofccexploratores,[beculatoresa; femper premittetis ad loca anteriora ad f[peculandum aptifüma.Poftbos uero agebat impedimenta, faciens ubi campus effet multos globos plauftrorum impedimentorumq;. Retro phalanx fequebatur, ac fi quid impedimentori relictum ef[ct,qui principes inciderent, curabat ne proficifai impe dircntur,Et ubi uia cJct anguflior, armati milites impedi mentis tenentibus medium bincatque binc pergebant,ac fi quid impediret, milites ad bas res con[tituti diligentiam adbibebant, Pergebant autem ordines feré apud fe babentes impedimenta, ufi enim erant omnes qui ferebant farcinas, ut finguli irent fecundum ordinem fuum, mfi quid nece[Jarium efJet impedimento. Signumq; babens quifque fui centurionis farcinarius, antecedcbat,fuo ordini notum. Itaque frequentes proficifcebantur, cura antq; ucbementer fuos finguli, ne fübfiflerent, Quibus ita facientibus,neque opus erat fe inuicem quererent, fimuld;«7 prefentia crantomnia c7 falua, babebant; mi lites celerius qu oportebat, V t autem procedentes[pe^ culatorcs, in campo uif funt uidere bomines qui pabului caperent c materies, afpicicbant; iumenta bu iujinodi res agere ac pafai: cy ulterius itcm id dicere

;
mmm
Exo CAUSES
LIBER SEXTVS. 20$
fecere uifi funt fublati fsmum autpulueremzex bis omnibus fere nouerant, exercitum bo, oftium alicubi prope e[Jc. Itaque fpe'culatorum p refectus continuó quendam mittit bec Cyro nuncianten, qui bis auditis iufétt, ut illimanerent in ij/dem fpeculis, q quodcunq; hioul ufq uam uidcrint nunciantes;mijitq; ordinem equitum ulterius, quibus iuffi. eniterentur capere ex bis bominibus qui erant in cam po aliquos,quó certius ueri difceret.lufii igitur becagebant. Atipfe aliud agmen fum difponebat,q quó pararent queciq; arbitrabatur oportere prius qui im effent admodum prope. Ap rimum precepitut prandercnt, dcinde ut in ordinibus manerent, prouidentes quod iuberetur. Quibus pranfis,conuocauit Cyrus«7 equitum c7 peditis Q9 curruum duces: preterea macbinarü ey impedinientori carpentorumq; praefectos, quiomnes conuenerunt, At illi quiin campum decurrerant, agebàt bomines quos cepijjeht. Captiut autem illi 4 Cyro interrogati, dicebant fe à caftris antecefitlJe pabulatum, alij ueró lignath pre teriti s procubitoribu$:nam propter exercitus multitudinem ra ujsuma a effe omnia Qu uibus Cyrus au iditis inquit: Quantà bincabest boflium agmen? Ad quem illivefpondcbant: Ad duas para[angas. Post becpercictabatur Cy rus: At de nobis rumor quis et apud cos? Yta, dixere, per louem, cy multus quidem, quód propé iam fitis adorientcs Quidigitur, inquit Cyrus,num etiam gaudebant, cun audirent nos irc?Hoc autem per cun&abatur prafentium gratia, Non per louem, dixerunt illi, nullo modo gaude^ bant,quinetiam triflabantur plurimum, Nunc autem,inquit Cyrus, quid faciunt? Wftruuntur, ref[ponderunt: c7 beri cz nuduatertius bocidem agebant, Qui autem eos

206 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI
inflruit, quis est? inquit Cyrus. Ad quem vefponderunt: Et Crocfus ipfe, ey unà cum eo uir quidam Grecus, cz aliusitem Medus quidam qui à uobis fagifJe dicebatur. Et Cyrus inquit; At o Iupiter optime maxime, utinam mibi detur cum capere ut ipfe uolo. Exbinccum iufiij]ct abigi captiuos,ad aflantes ut diClurus quippiam reuertebatur. Hic etiam aderat alius à prefecto fpeculatorum, inquiens apparere ante alios in campo magnum equitum or^ dinem:cg nos,inquit coniecturamus eos uadere,quód ui^ dere banc uelint aciem. Etenim ante bunc ordincm alij cir iter triginta equites frequentes adcquitant,idqs qua par te nos[umus,uolentes fortafJe nofipfos[peculatores capere fi pofiint.nos autem fumus decem in bac[pecula. Et Cy ru: infsit ex equitibus, qui femper apud fe effent, uadere fub fpeculam clàm boflibus,et quietem agere: cum autem denariy illi noftri(peculam liquerint, uos exurgentes eos inuadite qui in[peculam afcendent. v t autem uos non ledant,qui funt à magno ordine,contrá tu, inquit, egredere Ó Hyflafpa, tribunos militum babens equites, tci; contrá oflende boflium ordini, Infequere autem nufquam in loeum ob(curum, fed ubi curaueris ut tui[peculatores ma teant,trafito. Q uod fi qui fublatis dextris ad uos feventur, amice uiros excipite. Hy/lafbas igitur abiens, armis induebatur: miniftri uero continuo profecti funt, ut iufferat.Obuius autem bis fit,idq; intra ipfas fpeculas, Ara[pas unà cum famulis, qui olim mifJus fucrat explorator, cu[los Sufie mulieris.Q uare Cyrus ut audiuit, exili£s cx cathedra ey occurrebat ei,et amice excipiebat. At alij,ut erat cofentaneum,cum nibil fcirent, ob rem cam flupore tenebatur donec Cyrusinquit; Viri amiafsuni, uenit nobis

LIBER SEXTVS: 107
bis uir optimus; nunc enim bominibus omnibus fcicnda funtbuius opera, Hic neque ulla uictus turpitudine abijt, neq; mei vietu, fed à meipfo potius mifJus, qu rebus bo[lium liquidó cognitis uera mibi referret. Q ue igitur ego tibi pollicitus fum Arafpa, y memini,«7 unà cum bifce omnibus referam.Es autem iuflum,o uiri,uos ctià omnis bic bonoribus profcqui ut boni uirum. Ad noftra enim utilitatem cz periculi fubijt, ey crimini obnoxius factus csl, quod erat admodum graue. Exbinc omnes Arafpara .amplcétebantur,«y amice excipiebant. Dicente autem Cyro:De bis igitur fatis, que autem tempus eft nobis fciro, bec Arafpanarrato, nibil q; de ueritate diminue, tieque boflium res extenua. Melius enim est fl maiora avbitratiminora uidcamusquàm minora audientes, ualidiora inucniamus, Atqui, refpondit Arafpas, cgo fia ut fárem quamfecurifiimé,quatus cft exercitus: unà enim aim ijs intere[Jem, aciem ordinaui. Tu igitur, inquit Cyrus, mon folm multitudinem nofti, uerumetiam ordinem ipfo rum.Equidemmeduufidiusinquit Arafpas,C quomodo cogitant pugnam faccre. V eruntamen,inquit Cyrus, mul titudinem nobis fummatim expone, Vli omes,vefpondit, inftructi funt ad trigenos in denfitaté,cy pedites cy equites,demptis Acpyptijs, qui ab[unt fladia circiter quadraginta, Valde enim curau, ut fciremquantiloci continercht. At Acgyptij, inquit Cyrus, quo pacto ordinati funt quonia dixifti, demptis Aeg»ptijs. Rofce,inquit,qui denis millibus pre[unt,inflruxerüt fingula decem millia in cen | tettos: banc enim ordinum legem, fibi domefticam ef| fe dixerunt. Et Crocfus fané ualde inuitus ijs concefsit ordinari boc pacto; uolebat enim excedere plurimum
Addi uds ttd t

258 XENOPH, DISCIPLINAE CYRI poalange aciem tuá. Ad quid,inquit Cyrus, cupiebat banc rem CrofistQ uo mediusfidius maiore multitudine tuam aciem circundaret. Et Cyrus inquit: Atbi uiderint an cireitadati circi üdari pof int.Sed que àte tempus est difcere, audiuimus. Ceterüm uos oportet,o uiri, ita facere. Nunc bi binc abieritis,cofiderate etequorum ez ueftrum i ipfo vum armafepe enimob parue rei deft lum,e7 uir c7 cquus eo currus inutilis rcdditur.Cras autem mane donec facrum faciam, primum quidem prandendum cft cz utris c7 equis,ne quicquid agendi fit tempus buiusrei in^ dicratiz Detn tu Arafp 4 dextrum babeto coris quema. nodu m ettam babes, At al ij quiden is ntillenis preci 5s ficuti babetis nunc,babetote. Cim enim fimul certamé« UT liu cuv uit mpej Liuum cst equos mutádo a iu^ beteq]; centurionibus atque primipil[7»ut flent in p balange bini, babe ntes fingulos smanipulos. Erat autem ntatti^ pulus qui ifs; uiri x x1111, Et quidam ex céturionibus inquit: Videmur ne tibi Cyrc fatis babituri in tot milites inflrutti, aduerfus pbalanga adc denfam? Ad quem Cyrus refpondit: At ph^alanges denfiores quàm ut armis affequi bo[lis queat, quid tibi uidétur,boflibus ne nocere,an focijs proddJe? Ego c nim illos grau isarmaturze milites in centetos diu ifos, mallem in decies millenos: ita enim aduerfup aucifii imos pugnarenmus. Ex quot cgo militibus phalanga denfabo,puto totam adiutricem ac fociam futuram ipfam fi bi Iaculatores quidem post loricatos ordinabo, post iaculatores autem fagittarios: bos enim primos in acie quis nam ordinct, qui ctia ipfi fatentur nullam poffe pugnam cominus fuflinere? Cum uero loricatos babebunt anite fe, manebunt: cz illi iaculis, bi[agitis fupra omnes
f

LIBER SEXTVS$, 209
omnes ante fe collocatos iaciédis, Ledent bofles, Quicquid e$t autem quo quis bofüibus incommodat, boc ipfo toto fo cios leuat.Poffremos quidem flatuam, qui extremi omni-um appellantur. Nam quemadmodum«dium, teque fine lapidum unita fbruclura, neque fine facientibus te&lum, ulla est utilitas:ita etiam tteqs pbalangis, nec fine primis, pec fine ultimis,nifi boni fuerint, ulla utilitas cft, Sed uos ut precipio inflruamini:atque uos fcutatorum principes post bos codem modo manipulos conflituite:ey uos fagittariorum prefecti poft fcutatos itidem.'Tu uero qui in extremos principatum ecris,ultimos babens uiros, precipe tuis ut quifque fuos obferuet,ev alios officio fungentes adborteturycz alijs non facientibus ucbementer minitetur. Si quis autem auertatur uolens prodere, bic plecta tur morte, Debent enim prefécti audentiam fequentibus inijcere, co uerbo e re:atq, uos etiam oportet, qui post onthis ordinati e[lis, maiore metu ignauos afficere quàm quiest ab boftbus. Et uos quidem bec facitote, Tu ucrà Eufrates qui prees macbinarijs,ita ficito, ut iumzta que turres atque miniflros agunt, fequantur quamproximé phalanga. T autem Daliche qui ducis impedimentaria plasftris post turris c pot machinas age omnis buiufmodi copias. Tui autem miniflri uebementer animaduertant in eos qui ex multitudine ante tempus aut procedunt aut reflant. Tt ueró, 0 Caducbe, qui carpentis mulieres agentibus prefecluses, ipfas post impedimta locato ul»
| tintas. Heec enim omnia ft fequantur,ey multitudinis pre
| bentopinionem, ez nobis infidiandi dabunt facultatem,
: pmaiorcri; circuitum facere cogent boflis, ft tentent cira eundare:qui quo plis loci circundent, có bi neceJario im
[e)

210 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
bccilliores fiant.Et uos quidem ita fücitote, Sed tu Artaba zecz Artager[a millenarium ordinem uterq; ucfororum peditum unà nobifcum post bos habete, T4; Pharnuche €7 A[iadata millenarium equitum ordinem, cui ueftrum uterq; precft,nolite conflituere in phalanga,fed post car pentauos feparatim ipft inftruimini armis, deinde ad me itote uà cum alijs ducibus.Ma uos parari oportet,ut pri mos necejJarió praliaturos. Tu uerà qui ijs uiris cs prefe Clus qui prefunt camelis, post carpenta flato, facitóque quodcüq; tibi Artager[as preceperit. Vos autem qui defignati ejtis curruum duces, ucfler quidem princeps ante phalanga currus centum fecum cóftituat:alij quidem centeni ordines curruum, alteriad dextrum latus exercitus incedentes fequantur phalanga ad cornu, alteri uero ad leui. Et Cyrus quidem ita inflruxit. At Abradatasvex Suforum inquit: Ego tibi Cyre ultró recipio ordinem babere é regione aduer[ee phalangis, nifl quid tibialiud ui^ detur.Et Cyrus eo delecfitus admiratusq; rogauit Per[as qui erant in alijs curribus; Num etiam uos bec conceditis? Sed po[leaquám illi vefponderunt, non e[fc boneflum becconcedere, fortes bis dedit,ez in Abradatam fors ceci dit, quemadmodum receperat, e» oppofitusest aduerfus Acgyptios. Tum igitur abeuntes,eg eorum que predixe rant curam babentes,coenati funt, conflitutisq; cu[todijs difcejJerunt cubitum. Poflero autem die Cyrus mane fa erum füciebat: alius ueró exercitus cum prandi[fet, libationemq; feciffet,inferuebatur multis atq; pulchris tunicis
thoracibusq;, c7 caftidibus multis item e pulchris. Armauerunt etiam equos frontalibus pecloralibusq;, ez[o-.|
los quidem equos femoralibus; cos uero equos qui erant
|
fio|

sud ttt RR
LIBER SEXTVS, 11$
fub curribus, lateralibus. Vaque uniuerfus exercitus eve fulgurabat,puniceoq; florebat ornatu. Atque Abradate currus quatuor temonim, e» equorum octo, pucherrimé crat ornatus. Cum; induturus effet lineum thoraca, qui ijs patrius est, affert ei Panthea aurcam caftidem eo brachialia, e7 latas armillas circa manui iunQluras, em tunicam purpurcam ad pedes ufque tendentem,cuius inferiorcs ore[lol.e babebant[peciem, e conum byacintbi tii coloris, Hec autem clám uiro fecerat, dimenfa illius aria, Q ue ille intuitus, cg: admiratus eft, ey Pantbeam interrogauit: Tu fané, o mulier, mundo tuo concifo arma fecifii mibizPer Youem, inquit Pantbea,baudquaquam illo multi facitido:tu enira«7 mibi cz dlijs,fi te talcm praftite ris qualis rubi uideris effe,maximus eris mundus. Heec au tem dicens finiul eum armis inducbat, eiq; quod occulta» re nitebatur lachryme fündebantur per genac. Cum$, e^ tiam antea efTet[bectatu dignifimus Abradatas,ubi bis av mis inflructus estapparuit et pulcberrimus et uenuftifti mus:quippe qui natura etiam talis efJet, Acceptis autem babcnis ab auriga; parabatur ut in curri iam afcenfuvus. At bic Pantbea alijs qui aderat omnibus iufsis fecederc,di xit: Si qua alia unqua uxor uirit fuum pluris quàm animam fuav e[Fimauit, puto te Abradata cognofcere me etiam bari e(fe unam. Quidigitur opus ct ut omnia fingillatim eloquar,cum cxiftimem prftitiffe me opera uer Lis pre[entibus probabiliora? Veruntamé cim fic babeá ergateyut ife noffi;teflor tibimeá tuam; amicitia,indubitató malle me publice obrui terra tec bono uiro, quam uiuere ci dedecorofa dedecoroam. Sic ego et te ct meipfam rebus bone[lfiimis dignos habco,Cyro auté magnart Q a

Oratio Cyri.
212 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
nos quandam gratiam debere arbitror, quod me ez capti uam ez fibi eledtum,neque ut feruam dignum exiftimaut pofiidere,neq; ut liberam cum fame ignominia, fcd afferuauit tibi me cap ptam tanquam fratris uxorem. Preterca quando Ara[pas,qui me cuftodicbat,ab eo defecit, ego ei pollicita[um fme fineret ad te mittere ut ucnires, fibi te futur umimnulto quàm Ara[pam cz fidelioré«7 meliorem uirum.Pantbea bec loquuta est, At Abradatas cius oratione dele&atue,mulcensq; eius caput;in coelis oculostol^ lens,ita precatus cst: At, o Iupiter optime maxime,da mi biutme preftem cz uirum dignum M ntbea, c7 dignum amicum Cyro,qui nos est bonoribus profecutus. Heecloutus, pe r port as capfij afcendit in currum, Sed pofteaquam is afcendifJet,fellama; auriga claufiffet,Pantbea no babens quomodo item alit tr eum amplecteretur, fellam ofculata cst.Et Abradate currus iam procedebat. Pátbea ueró clàm eum fequcb, ttur, doncc conuerfus Abradatas eain intuit tusinquic Fi ide e Pantbea, c7 gaude, atq; lam abi to. Exhincigitur[pado ec ancille eam capientes dedu xerunt in carpentum eam; declinantes tabernaculo uelauerunt.Homines uero quamuis[pectacul um puld»Y unt
effet c2 Abradate eg currus, non cum tamen prius fpedare potuerunt,q juám Pantbea abijfJet. At Cyrus poflraquam litauit,«7 eius exercitus quemadmodi is preccpe rat infliructus est babens[peculatores alios ante alios,couocatis ducibus buiufinodi oratione est ufus: Viri amici
«c focij, Jacrificia nobis dij offendunt, qualia aim antea de dere uictoria. Ego uolo cori uobis repetere memoriam, quem: bi uident ift memoria teneatis, multo maiore cit fiducia it certamen ituri effe, Nam inrebus uos bellicis nuto

LIBER SEXTVS. 213
multo vagis quàm bofles exercitati eftis: eadcm autem in rec7 educati eflis cx inflituti iam multo plus temporis quam bofles, inuicem; uid uicifTis: boflium ueró plures cum ijfdem ipfis funt uicti. Alij ueró qui non pugnarunt utrorunq;,f: nt ciufimo di,ut qui funt boflium,[ciant prafi des fibi proditores efJe. Vos autem qui nobifci eflis, no la tet pugnare cum uolentibus auxilit ferre focijs. Confentaneum uero est eosqui fibi inuicem credunt, cocorditer manercin pugna, Quiuero mutuo fibi nonc edunt, nie ceffe eft co fultare quomodo fi finguli quamcelerri ime emedio fe eripiat. Eamus igitur uiri fortifsimi aduerfus hoftis, cum armatis cuvribus aduerfus inermes boflit currus: co^ demmodo cum equitibus equisq; armatis,aduerfus incr^ mes,ut pugnemus cominus. Pugnabitis aute aduer[fus pedites,partim quemadmodii antea aduer[iu alios. Aeg»ptij ueró eodé modo armati funt, itidemq; inflructi. CDypeos enim maiores babét quàm ut aliquic dfücere uidered; poffint.Et ordinati in centenos uidelicet, fc inuicé ad pugnat dum impedient renta di pns, Quedfiincumbentes[bevabüt nos urgere, equis bi primis fuftinédi funt, «c ftrro ab equis firmato. Quid fi quis eorum etia fuftinuerit,quomodo fimul poterut et cum equitatu pugnare, e cum pbalange,cg cum turri? Etenim noflri turribus nobis opem ferent,qui boftis percutientes facient, ut loco pugnandi quid aCturi fint nefciant,Q uod fi qua uobis re opus e[Je ar bitramini, mibi dicite: nam pro diuina betrignitate. egebimus nibilo, Ac fi quidem aliquid dicere uult quifqua, id dicat: fin id minus,ucnite ad facrificia,ez pre«ati deos quibus jacra fccimus,ad ov dines itote, c7 qui(ds uftrum[uos admoneat, que à me uos cftis admoniti: OQ. 3

$14. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
quifq; fubditis fe demoflret dignum imperio, intrepidurs
feofsndens c2 babitu e facie c oratione. XENOPHONTIS DE PAEDIA
CYRI LIBER SEPTIMVS Francifco Philelpho interprete.
ul 3 TEAquam deos bi precati funt, ad ordincs abiere. Cyro autem e bis qui A cam Coro erant, attulerunt famuli poA cum dc cibi, At Cyrus flats ut erat,poft pum, MX diuinas primitias coenabat, eiq; dabat a r se vss indigeret, libansq; ac precatus bibebat:cz alij quicum co erant, ita faciebant. Poft bacuerà cium implora[fet Youem pari, ut c7 dux effet c7. focius, in equum afcendit,idemq; ut fui facerent iufiit.Et erant bi milites armati omnes armis ijfdem quibus Cyrus,tunicis puniceis,thoracibus atq; cafeidibus evcis, conis albis,gladijs,pilo,cafiide una quifq;. Equi uerà frontalibus pectoralibusG; ercis,atqs lateralibus.Eadem ctiam bec femora lia erant viro, Tantum duntaxat Cyri arma differcbant, quód alia quidem illita erant colore aurec, at Cyri arma ut[peculum relucebant. Cyrus ubi equit afcendit, fletitq; vefpiciens quà iL aiii fülmen dexter infonuit. Hicautem dixit, Te ftquemur, Ó Iupiter optime maxime: ac profectus est babens ad dextram Cbr»fantam equitum prem equitesq; ad Jiniftram uerà Arfaman ac pedi tcs precepita; ut ad fimm afbicerent,e7 pariter fequerentur Sion di dutem el erat aquila auredsext eufa ip lon|
Bahalls: 7 boc etiam tempore fignum boc peruanct re^ gi Per[arun. Ata; prius quàm uideret bofes, ter^x
re

LIBER SEPTIMVS. E
re[icitexercitum. Atubiiam procefiifJent ftidia circiter uiginti, coeperunt iam uidere boftium agmen contrà ad wentarc. Sed pofleaquam omnes inuicem fuerunt in aper to,boftesq; cos cognouerunt multo utrinque ijs pbalange f periores,banc ubi firma[Jent(nec enin est aliter circum dave)flexerunt in circuitum,ucluti gamma utrinq; ordipem fuum facientes, quo undiq; fimul pugnaret. Que Cy gus intuens, nibilo magis deflitit, fed codem modo ducebat. Verum confiderans ut illi procul undiq; fecerant flexutt;circa quer fleftehtes corta extendebant: Animad uertis,inquit,o Chr»fantaubi bofles curuaturam faciunt? Valde, Cbryfantas inquitatque miror equidem, Multum enim uidentur mibi feparare cornua à fua ipforum pbhalange. Mta mediusfidius inquit Cyrus, áno[tra quoque. Quare tandé boc faciuntfmetuentes uidelicet, inquit Cyrus,ne ft cornua prope nos fint,ci phalanx procul fit,eos iniuadamus, Dein inquit Cbr»fantas: Quomodo prode[Je poterunt alteri alteris ubimulti fic inuice abfint:Sed per fpicuiteft,inquit Cyrus, quod ubi cornibus afcendentes fle terint éregionelateri noflra aciel,uertentur tanquam in phalanga fumul undiq; aduer[us tos pugnaturi.ltáne, in^ quit Chrfantas uidentur tibi bene cofultare? Sané ad ed que uidét,inquit Cyrus:ad que uero nó uident,peiws etia quàm fi per cornu inuaderent. Sed tu, inquit, o Ar[ama, duc peditatum quiete, quemadmodit me uldcs. Et tu Chry fanta,una fequere equaliter cum boc Arama equitatum babens. Ego uero illucabibo, undc mibi uidetur tempus pugnand, initium facere, fimulq; pratericti fingula con fiderabo ut iobis babent. Cumq; illuc uenero, ubi iam fi^ sul inuicera inua[uri facrinus, peana canere incipiant, Oo

216 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
uos autem fubfequimini, V erum dum ios manum cum bo fübus coneremus, entietis uos quidem, Non cnim, utopi nor,paruus erit tumultus, Tum ueró adoricnini, cit ipfe Abradatas in aduev[arios cum curribus impetum faciet. Va enim ci dicetur, Vos auté fequi oportct quammaximé ficri potest prope currus; ita cnim maximé in bofles tuvbatos impeti faciemus, A dero ctiam ipfe celerrime quantum potero uiros infequens, fi dijs libuerit. Heec loquutus,ubi teJeam iufiifet, piter feruator c7 dux, profe lus esl. Pergetis d; medius inter currus 7 loricatos, cum aliquos eorum uidiffct qui effent in ovdinibus, tum diccbat: O uiri, quàm mibi iucundum c fpectare facies uefiras.tumitem inter alios dicebat: Ecquid cogitatis, uirimunc effe certamen non folum de bodierna uictoria, ue» rumetiam dc illa quam antea uiciflis, ac deomni filicita&crinter alios uero aducniens: O uiri, inquit, post bunc diem nunquam amplius dij erunt accufandi; tradiderunt enim nobis multorii magnorum; bonori pofJcfüionent, Verum, o uiri, fimus fortes, Inter alios rurfus uerbis buiufmodi ufus cft: In quan unquam meliorem fracti atq; lucrum inuicé nos adbortemur, quám boctépore? Nunc enn licet. fi fortiter egerimus, res multas ac bonas inuicé tíobis afferre, Inter aliositem ita loquutus est; Non eflis nefcij uiri;ut arbitror nuncpropoftía effe premia:uictovibus quidem, fugare et interficere, bona babere, laudari, eje liberis imperare:at uiclis,uidelicet borum contraria. Quigitur feipfum amat,mecum pugnet, Ego enim nullum,neque malum, neque turpe exemplum ultrà preflabo.Cum uerà effet inter corum aliquos, qui antca unà pu gnajJcnt, dixit; Ad uos, 0 uiri, quid dicere oportet? Scitis enin

gov
LIBER SEPTIMVS. 217 enim co qualem uiri fortes diem agunt in pugnis,«7 qua lem ignaui. Vt autem progrediens uenit eo ubi Abradatas erat,[letit, Abradatas ucro, aurige babcnis traditis, Cyrum adijt. Accurrerunt etiam alij qui prope erant co^ fliuti,eo pcdites ez agthtes currus,inter quos pre[entis Cyrus ita dixit; Desimmenli Abradata, quemadmodum turogabas,c7 te c tatus est. foctorum ante fignanos effe. Tu uc bilia mineris,oporte rc tetiucdimicare, quonia Perfe ij erunt qui c» fpcctabüt uos, c7 fe quentur,neq; patientur folos uos certare. Ad quem Abra datas refpodit: At res noflra, Cyre, uidetur mibi pulchre babere; fed latera me folicitum veddunt, quoniam bo yftiunt cornua uideo ualida porrigi cy curribus c7 omnifariam «cie, A nobis autem nibil aduer[is eos aliud contrá est ov dinatum, quàm currus. Quare ego nifi forte cepi[Jcm buncordinem,puderet mebiceffe: ufa ueadeo mihi uideor [Je in tuto. Ad quem Corus inquit: Verum f apud teres bene babent, de illis elo bono animo. Ego enim tibi pro di uina ope bec boflium obliqua cornua deferta veddam,ac tu non prius impeti feceris aduerfus boflesmonco, quàm figientis afpicias bos quos nunc metuis. Benedi fané uer baiactabat Cyrus cum pugna fütura effet prefertim cun tton effet admodum iactutor. Cum fane uideris, inquit, bofce fügientis, ey meadefJe avbitrare, c7 tu impetum fac in boftes. Etenim tu«7 aduer[arijs tum utaris igna uiftimis, cy f ocifs tuis fortifsimis. Scd donec tibi adbucociu eft Abradata,omnibus conuocatis ad currus tuos, bor tare tuos ad inuadendum,uultu fiduciam bis inijciens, co fpe metum leuans. Quó autem eorum qui funt i incurribw fortifiimi appareatis, contentionem ijs inijcito. EteQ5

YEfNOPH.DE PAEDIA CYRI
nim bene nofti fl becbene fiant,omnis dein diCluros rcli ui nibil effe uirtute fructuofius. Ytaq; Abradatas afcenP curru uadebat,baca; faciebat.Cyrus autem vuv[us trat fiens,ut uenit ad Leuum cornu ubi Fyflafpas babebat Per favum equitum dimidium, cum nomine uocans inquit: O Foffafpa, nutcopus uides dignum celeritate tua, Nunc enim fianteuertemus bofles intcrimendo, noftrim moritur nemo. Ad quem Voffafpas arridens,inquit: Verum de his qui nobis obicdli funt, cure mibi erit: fed de bis qui fintà latere;alijs impera,quo neque bi fint ocioft. At ego, inquit Cyrus aduerfus bofce ipfe fum tranfiturus.T u ueyo Hoflafbaboc memineris, cuicunq; noftrum uictoriam Deus dederit, fl quid ufquam boftile maneat, aduer[us pugnantis femper contendamus.Q ue loquutus procedebat. Sed ubi uenit ad latus,«7 ad principem curruum quibic erantad bunc dixit:Ego quidem uenio uobis auxilium«al laturus: fed quando fenferitis nos inuadétis ad fummum, tum ctiam uos enitemini famul per boflis uadere. Longe enim tutiorein loco füturi eftis fl extrà fücritis, quàmft intus pracludamini.Et ubiitem tranflens uenit retro post carpeta, Artagerfe Pbarnuchoq; iufüt, ut babentes mil lenarium ordinem Per arum,tantundem etiam peditum, ez tantundem equitum,eo manerent in loco, Sed ubi fen» feritis me inuadere eos qui funt ad dextrum cornu, tum etiain uos eos inuadite qui uobis aduerfi funt. Pugnabitis «utem aduer[us cort, que acies imbecillior et:«7 cum pbalatge, ut fitis ualidiores, Atque funt, ut widetis, bofium equites ultimi,omminoq; inmmittite aduer[us eos ca^ melorum ordinem, Neque uos lateat, fore ut priusetiam quàm pugnetis ridiculos[pecletis hoftisc]Je. Atque Corus.| (^ qnidem
218
"»

LIBER SEPTIMVS. 219
quidem bis aclis, ad dextrum cornu tranfit, At Crarfus iam nimis propinquam boftibus arbitratus acié cum qua ibat ipfe,uidensq; protendi cornua.fignum fuftulit,ne am. plius furfum pergerent,fedibiin loco couerterentur. Vt «utem fleterunt e regione ,vefpicierites ad Cyri aciem," gnum bis dedit pergendi aducrfus boflrs. Et ita appropin quauerunt tres pbalanges Cyri exercitui, uta ad faciem, due ucró,altcra ad dextri cornu,altera ad leuum. Quo ficum eft,uttoti Cyri exercitui magnus inijcerctur me^ tus, Q uemadmodk enim paruus laterculus in magto po fitusita etiam Cyri exercitus undiq; circundabatur ab bo flibus,c7 cquitibus, ez militibus, e fcutatis, e fagittarijsy curribus preterquam à tergo. Veruntamé Cyrus pofteaquam precepit, conuerfi[unt omnes in frontem ad uerfus boftes.Eratq; undique permultum filentium,quoniamdefüturo euentu uererétur. Sed pofleaquàm uifum eft Cyro tempefliuit, peeata canere coepit, conflrepuitqs uniuerfus excreitus.Poft boc ueró cz Martem fimul le^ tis uocibus conclamarunt: ey Cyrus furrexit, continuoq; cli equitibus adortus trafuerfos hoftes, obuius ipfis faclus mánum conferuit:quem pedites inftruéti continuo funt fe cuti atque baflas binc indeq; concutiebant, adeo ut longé effent fuperiores.Cum fua cnim pbalange adorti funt cor nuquo factum eft ut boftes uebementer in fügam uerterentur. Vt autem fenfit Avtager[as Cyrum c[Je in opere, inuadit etiam ipfe ad leuum cornu premifis camelis, ut iuferat Cyrus. Equi ueró cos cariclosex loco admodum multo tton expc&auere, fed alijob[luporem fugicbant, exilicbat alij alij uerà fuper alios cocidebant. T alia enim
equiácamelis patiuntur. At Artager[as fuos babens in^

270 XENOPH, DE PAEDIA CYRI fiructos aduerfus turbatos incubuit, currusq; immifit in dexterum fimul atq; in leuum cornu, Cumq; multi cos fü gerent currus,ab bis interempti funt qui fequebantur ad cornu, Multi etiam bofce fügientes,capicbantur à curribus, Atque Abradatas minime amplius tardabat,quin po tius clamitans, Viri amici fequimini, inuadcbat equis minime parcens, fed eos flimulo ucbementiftimé cruentans: Jünul etiam impetum fecerunt alij curruum ductores, Et currus quidem boftiles cos continuó fagicbant,alij cos capientes qui greffu effent feeniores,alij uero poft fe relinquentes. At Abradatas ex aduer[o per cos in Aeg yptiori phalanga impetà facit, ey cum eo unà etiam inuafere qui proxime erat ordinati, Et cum multis alijs in locis patet, non effc pbalanga ualidiorem, quàm cum faerit congrcgata ex amicis focijs, tum bocetiamin loco perfpicuum fuit. Nam ev eiu fodales ez conmenfales unà fecerit impetum. At alij auvigee ut uiderunt Acgyptios multo globo fuflinentis, declinarunt aduer fus fagictis currus, cosq; fequebantur. Milites autem Abradate quà inuaferant, cum Acg»ptij feparari non po[Jent propter illos à quibw binc atque illinc cireundabantur, alios rectos temone equorum percutientes euertcbant, alios uero cadentis figebant, c7 ipfos,ey arma,e7 equos,ey rotae. Q ucm autem falces corripuijJent, omnia ui incidcbant ez arma, €9 corpora.In boc autem inenarrabili turbine ex multifria coaceruatione exilientibus rotis excidit Abradatas, atque alij eorii qui unà inuadebant,Et bi quidem cum bic fortis fefe uiros pveflitilTent, trucidati funt et interempti. Perfe autem concur[u facto, quà Abradatas uná cum[uis adortus facrat,irrucbant, turbatosq; illos ticcabant: quà uero

npe
LIBER SEPTIMVS. 221
uero A egoptij non cedebant(erant autem mu Iti) pevgebant aduer[us Pev fas. Itaque bic terribilis erat pugna«9 lancearum, ey tragularum, eg gladiorum: ac preualcbant quidem Aegyptij, tuni multitudine, tum etiam arnis. Nam c7 lanceas ualidas ac longas nunc ctiam babent. Et clypei multó magis qu: m tboraces ez crates tunt tcg Mnt Corpora, tumad urgendum adiuuant, cüm ad bumeros funt. Claufis igitur clypeis procedebat, ugebatq;. Atfarfe eos fuftinere non poterant,ut qui in fummis ma nibus baberent cratis, fed ped."m referebant percutientes peraifiq q;»quouq; fub machinis fuerunt. Huc uero ubi ue Mene;percuticbant wr vuv[usà turribus Aeg»ptij, qQ'ex trem"T finebant fagitt arios fügereyneque iaculatores, fed int: nfis gladijs cogebant c7 fagittare, ex iaculari: multa; erat uirorum nex, permultus armorum omtifá^ viamq; miftilium fr dgor, multus etiam clamor aliorum fe (riuicen uocantiuntydliorum adbortantium,dliorum item deos immortalis implorantium. At Cyrus bic infequens bofles proximos, aducnit: qui ut Perfas uidit éloco motos, «7 doluit plurimum, c cognofcens nullo pacto celerius polle boftis continere ne ulterius procederent, quam fi post eorum terga inuaderct, ijs quos fecum babebat fequiiuf: is,eorum terga inuadit, in eosq; irruentes Perfe, tnopitiatos| percutiunt, interimuntq; permultos. Quod Acgoptij ut fenferunt, ez clamabant boftis eJe poft terga,Q inter uulnera conuertebantur, atque boc loco mixtim preliabantur c7 equites cz pedites. Qnidam uero cum cecidifJet, fufusa à Cyri equo pe[Jundatusq;, gladio Cy ri legum Rritt in uetrem,Equus autem ob id uulneris intolcrabili dolore agitatus Cyrum excutit, Hic igitur noffc quis

242 XENOPH, DE PAEDIA CYRI fe quis pofiit, quanti fit faciundum ut princeps ametur à fubditis.Continuó enim clamorem fuflulerunt ores, in^ cumbentesq; pugnabant,urgcbant, urgcbantur, percutie bantur: defiliens; ex equo unus ex Cyri miniftris, tollit eum in equum fuum, Vt autem Cyrus afcendit, defpiciebat undiq; iam Acg»ptios percuti, Etenim Hoflafpas iam aderat utiá cum Per[arum equitatu, fimul$; Chryfantas. Verüm bostondum fincbat irrumpere in Acgyptiorum phalanga,fed ut extrinfecus fagittas iacul aq; torquerét, iubebat. Vt autem etrcumequitans uenit ad machinas, uifum eft eiut in aliquá turrem afcenderet, fpecularcturq; ficubi adbuc aliud quicquam boflium maneret ac pugna ret.Quicum afcendiffet,camp& defpexit refertum€quis, bominibus, curribus, fügientibusq; ex uincentibus ac uiClis:manés autem quicquam nufquam defpicere amplius poterat, preter exercitum Aegyptiorum. Hi uero quoniam difficulter baberent, undique facto circulo ut arma uderentur,[ub clypeis fedebant, faciebantq; amplius nibil, patiebantur autem cy multa c7 grauia. Admiratus «utem eos Cyrus commiferatusq; quod uiri fortes cum c[fent; peribant,retraxit eos omnis qui circum illos preliabantur, pygnareq; reminem amplius finebat: mittit; ad €o5 cduceatorem percun&tatum, utrum uelint omnes ne propter eos perire,à quibus proditi fuerint, an qui fortes eJJe uideantur feruari. Ad quem refponderunt Acgyptij: Quonam pacto nos[eruemur, qui uiri fortes uidemur effeiCyrusautem rurfus diccbat: Quonia nos idcmus uos folos, qui maneatis uelitisq; pugnare. Sed deinde dixerunt Acgyptij:O uid boncfü facimus ut feruemur? Et Cyrus iten ad boc refpondit;Si ita feruemini,ut c7 fociorum proda

uum
LIBER SEPTIMVS. 213
prodatis neminem, c arma nobis tradatis, 7 amici bis fitis qui eligut uos faluos fücerecum liceat perdere. Q ue illi audientes interrogabant: Quod fiin tuam amicitiam ueniamus,ad quid uti nobis uoles? Ad quos Cyrus refpondit: Ad beneficium dandum c7 accipiendum. Et rur» fus Cyrum interrogabant Aegyptij: Ad quod beneficiwm Ad boc, inquit Cyrus: Stipendij quidem plus uobis dabo, quàm nunc accipitis, quandiu fit bellum, Facta au tem pace,qui ueftrum manere apud me uoluerit, buic ego «7 regionem dabo,Qy urbes, Cy uxores, e famulos.Qiibus Acg»ptij auditis, precati funt ut fibi militiam remitteret aduerfus Crocfum. Hanc unam ueniam fibi dari poflularunt. Alia uer pacifcentes fidem dederunt, atque acceperunt, Hince7" Acgpptij qui tum refliterunt, boc ctiam tempore fideles erga regem perfeucrant, Et Cyrus bis uxbes dedit alias furfum, que ipfe hodic quoque urbes Acgyptiorum uocantur, LarijJaut, ac Cyllene, que trans Cumam pofita ct prope mare; quas quidem urbis bac etiam tempelate babent corum posteri, Cyrus bis rebus geftis iam per tenebras rediens, in Tbymbraris locauit caftra. Wt bacautem pugna. Acgoptij foliex hoftibus claruerunt, Ex Cyri quidem equitatu, Perfarum equitatus uifus est optimus extitifJe: quare nunc quoque armatura permanet, quam. Cyrus tun. ti
fabricatus. V cbementer etiam claruerunt currus falcati: quare boc genus bellandi, boc etiau.tempore permanct ei[emper qui regnat, At cameli folm equis me tui fuere. Nec enim equites qui in bis erant interempti funt, nec item ipfi ab equitibus, Nullus enim equus prope factus eft, Et utile quidem effe uidebatur, Scdenim

134. XENOPH. DE PAEDIA CYRI neque alerecanzelum uelit uir boneflus e bonus uebendi gratia, neque meditari ut ab bis fit pugnaturus. Ya igitur rurjus fuo recepto babitu, degunt inter impedimentaria iumenta, Atq; Cyri milites ubicomna[fent, cuftodesi; po fuiffent,ut par erat,fon uno fe dederunt. At Crorfus quidé contimuà figit Sardis unà cum acie. Nationes autem alie quà poterant, quamlongiflime noctu per uam finguli ab fcdfere, q:«e domum ducerct. Sed ubi dies illuxit, continuo Cyrus exercitit egit Sardis: qui ubi uenit ad murum ipfius urbis, tum macbinas erexit ut muro apponeret, ea parabat[calas. Q we faciens, per ca que efJe uidebantuy ardua ac difficili norum munimenta, fequenti tiocte Cbal"orfas tollit, Duélor n Per uferuus fuera ur en quiin arce erant pr«fidio, quiq; didicerat c. fum in flumen, cg eun dent afcenfum. Quod ubi faclum est, ax uidelicet capta
e: quare Lydi omnes quo. poterant finguli àmuris fagiebant. At Cyrus sfimulac: orta dic sein urbem cst ingrejjus; precepit qm toueri nemine ex ord line fuo. Cra fus uero in regia cla nus Cyrum clan at. Crus terà Croft cuftodes reliquit. Ipfe autem abiens ad captá arcem,ut ui dit Perfas,ut par erat,cu[todicntis arcem, Chaldeori au tein arma fola(decurrerant enim,ut rapinam bonorum fà cerent ex edibus) continuo eorum principibus conuocatis,edixit ut demon abirent ab exercitu. Non enim, inquit, fuftineo uidere abitdantes eos qui no feruant ordi Heu Suits enim uos e[Je àme paratos, ut mec militantes Chaldeis outnibus laudabiles redderé. Nunc ueró nolite yürari, fi quis melior etiam uobis abeuntibus incidat.Qu ai bus Chaldei auditis,cy metuerunt,ey orauerunt ut irafci defi

LIBER S$SEPTIMVS, aig
dcfinevet, fed; raptas es omnis daturos dixerit. Ad quod Orus refpondit, ijs fibi nibil opus efje. O uod fi me uultis abira defiflere, redditeres iflasomnis, quae accepiflis,ar» cem cuftodientibus, Nam ff alij milites fenferint eos plua babcre qui ordinem fcruarint,onnia mibi bene funt bab tura. Et Chaldzei quidem ita fecerunt ut iuftit Cyrus, acce perütq; obedientes,ey multas oninisq; generis pecunias, Orus autem ut fuorum caftra ibi pofuit, ubi cxiftimauit locum e[Je urbis aptifimum ad manendum in armis, prae cepit ut prandercnt. Bis autem rebus ocflis, iuftit Craefum agi ad fefc, At Crocfus Cyrumut uidit: Salue, inquit, bere:boc eniv fortuna 7 babere postbac dat tibi, ez mibi appellare. Et tu quidem C racfe,inquitCyrus. Jalue:quo tilam uterq bomines fumus, Ceterum Cracfe,inquit,nuni mibi uelis confulerc? vellem equidem, inquit, Cyre boni aliquid tibi inuenire: boc enim exiflimarem mibi quoque bonum fore, Audi igitur inquit, Crofe. Ego enim uidens imultum milites labora[fe, ac multa pericula fubiffe, ex nunc exiflimarc babere urbem, que post Babylona ditifii ma fit in Afla, digni puto prode[fe militibus: quippe qui füturum norim,fi minus fructum aliquem laborum cepevint, ne eos pofiim babere diutius mibi obtetperantis: t7 nolo equidem pati,bi urbem diripiant. Nam ey urbs, mea fententia, periret,ey invapina qui maxime funtimprobiplus baberent,O ue Crocfin audiens, dixit: At fine me dicere ad quofcunq; uclim Lydorum, me abs te impe| traffe rapina ne fiat,ncq; te fInere pueros mulieresq; per | di:quodq; tibi pollicitus fum, pro bifceebus fore à Lydi ultro,quicquid€ pulchri ez boni fit in Sar dibus. Si enim | becaudient, futurum[cio ut afferant quicquid bic pofi p

226 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
detur pulchrü eg utro(9 mulierizat rurfus in fequentena
annii uvbs tibi referta ftt multis pulchrisq; rebus. Quod
Arts boto-. fi cay diripueris, artes quoque quas bonorum fontes cJJe vum Jonté$»- iint corrumpentur.Preeterea licebit tibi, fi bec uideas, etiam cum uencris de rapina confultare. Primum«utem
mitte ad thefauros meos,c7 cos cuftodes tui à meis cuftodibus accipiant. Fuecigitur Cyrus omnia confenfit ua facida,ut Creefus dixerat. H.ecautem, inquit, Croefe mibi
dicito omnino: Q nomodo euenerunt que Delphici dixit
oracilum? Dicitur enim Apollo tibi ualde cultus,teq; gef"
fije omnia ab illo perfuafum. Vellem equidera,inquit,Cy
re ita babere, Nuncautem fecus omnia continuó agens ab initio,con[ului Apollinem. Q 4omodo? inquit Cyrus, doce me. incredibilia enim admodum narras. Quoniam pri
mum, inquit, interrogare deum negligens fiqua re cgeremytentaul eunt an poJet ueraloqui.Hoc autcm nà deus
folum, uerunetiam bomines boncfli ac boni, cum norint
fidem fibi minus baberi, n0 amant incredulos. V bi igitur
nouit me faccre admodum abfurda, quilongé abe[Jem à
Delphis,ita demum mitto d filijs cofulens. Yle auté mibi
prius nó refpondit: fed ubi ego multis oblationibus aurcis
mifsis, multis etiam argenteis, permultis item facrificijs
actis, placaui cum aliquando, ut mibi uidebatur,tum tan
dem mibirefpodet percunctanti,quidna facere me oporteretquo mibi ejJent filij. llle dixit, fore ut baberem. Et nati funt quidem: neque enim boc mentitus est, Hi uero cum mibi nai(unt, nibil profüerc. Nan alter mutus e[Je| perfeuerauit:qui autem erat optimus,perijt in etatis flo-| re. Preffis autem cladibus filiorum, mitto iterum, atque dei rurfus confulo, quidnam fi endoreliquum tempus wte

LIBER$EPTIMV S. 2317
uite quamfelicifiime degerem. At ipfe rcfpondit:Ip[um te. Seipfum noffo,
nofcens, decedes Croe[e beatus, Vbi uero oraculo audito filicitas,
letatus do(putabam enim eum mibi felicitatem darc,
quod facillimum cffetimperando. Alios cnim cognofcere,
quojdam ficri quidem poJe, quofdam ucró non po[Je:[e
autem ipfum qui fit,: unimqueng; eem Ke em
no[Je)onne deinceps tempus ufque quictem babui, nibil
de infortunijs querens post f[lij mei mortem. Sed ubi m
ab AJfyrio perfuafus aduerfus uos exercitum ducere, in
one ueni periculi ea fevuatus fum fané nullo malo accepto. Atne propter bec quidem dei incufo, Cum enina
meipfum nofJem, non fatis cffc qui aduerfus uos pugitarem,tutoabiui unáctm deo c9 ipfe c7 mei. Nuncrurf fus
c àpr.efentium diuitiarum delitijs infolentior fatus, e
ab ijs quimerogabat ut bellum gererem, cy à muneribus
quibus me donabant,ez ab bominibus qui mibi affentantes dicerent: Siimperare uellem, faturum ut omnibus in
rcbus mibi parérent. forem qs bominum maximus: buiufmodi tandem uerbis inflatus, ut omnes undiq; reges belli
prefcttum me legerunt, fufcepiimperium tanquam fatis
effem quin teximus fiere certe meipfum ignorás, quod
exiftimarem me fatis c]Je, qui aduer[uste bellii gererem:
primu quidem qui ex dijs immortali ibus gen itu;fis«s
qui ex regibus oriundus, demum ucro qui abufque pue
urtutem exercueris. Matortu coru
num 1 qui regnauit, Cz rege d uu. Ha
igitur cum i ignorarim, iure, inquit, optimo panamdo,Ve—
rüm nunc tandem Core meipum cognofco. Tu ueró ctiámne putas uerum diclurum Apollinem,me felicem fre, f: meipfum noro? Teantem propter banc vem intera

228 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
rogo,quoniam mibi optime uideris boc ipfum nunc cottieclare, potes enim facere me felicem. Et Cyrus refpondit: Confilium mibi da Crocfe bac de ve. Ego enim cogitans priorem tuam felicitatem, c7 mifereor tuiyc7 reddo tibi uxorem babendam quam babes, filias(audio enim effe tibi) tz amicos,ez famulos, ey menfam qua cà una ui uebatis:pugnas ucrà tibi bellaq; auftro. Mediusfidius nibiligitur,inquit Crofusmihi tu iam deliberato refponde re de mea felicitate.Fgo enim tibi iam dico fi bec mibi feceris que dicis,banc me,quam e alij fcliaffima uitá exiflimabant, c2 ego cum bis fenticbam, e|fe nunc etia aClurum.Et Cyrus inquit: Q uis igitur eft qui babet banc uità beatam? Mea uxor inquit,o Cyre. lla enim c7 bonarum, «7 mollium, c7 letarum omnium verum qué atque cgo erat particeps:curari uero ut bec forent, c belli x pugne particeps no erat. Va igitur tu quoq; afficere mc nic uideris, quemadmodum ego illam quammaximé omnium bomini amabam. Itaq; mibi uideor Apollini debere alia munera, Cuius uerba Cyrus cum audi[Jet, admiratus cft animi eius tranquillitatem, Ytaq; deinceps eum quacunq; ipfe pergeret duccbat, fiue quod cum ufui cuiqua fibi ejfe exi[linaret,flue quod ctiam tutius ita cenferet.Et tum qui dem ita quieti fe dederunt. Poflridie ueró Cyrus uocatis amicis«7 exercitus ducibusalios eorum conftituit ut tbefauros acciperent,alijs iuffit ut quafcunq; pecunias Crocfus traderet, primi dijs immortalibus eligerent quas Ma gi precperent: deinde alias pecunias quas acciperent, €as in arcis locatas,in plauftris ut portarcnt quociiq, ipfi pergerent,ut ubitempus foret finguli caperent portione [uam.Et bi quidem bec faciebant. At Cyrus uocatis quibu[dam

LIBER SEPTIMVS, 229 bufdam ex prefentibusminiftris: Dicite mibi, inquit, uidit'ne ucftrum quifquam Abradatam? Miror enim quód cim antca iret ad nos frequenter, nunc nu[quá apparct. Adquem refpondit unus ex miniflris: Q oniam bere ille nó uiuit, fed mortuus et in pugna,cum in Aegyptios currun inmififJet. Alij ueró, exceptis cius focijs, ut aiunt, effugerunt ubi globum uidifJent Acgyptiorum, EE nunc dicitur cius uxor mortuum fufluliffe, impofuifieque in carpentum in quo ipfa tichebatur, atque eum portauifJe quendam bic in locum ad Pa&olum flumen, fevuntá; etus fpadones ac famulos fodere loculum mortuo quodá ts tu^ mulo.Dicunt etiam eius uxorem bumi federe ornatà qui^ buscum uirum baberet, babereq; caput eius in genibus. Quibus Cyrus auditis, femur fane percuftit,continuoq; cquo afcenfo,a[fumptisq; equitibus mille,uadit ad luctum, Vufiit preterea Gadate 7 Gobrye,ut quantit pojJent ac ceptum pulcbervimit ornatum,ad uirum amicum c7 bonum, qui diem obijffet,trasfervét.Et qui baberet armenta fequentia«y boues ez equos,buic dixit, fimulq; pecudes multas ageret ubicunq;[e effe audiret, quo ca Abradatee immolarentur. At ubi uidit Abradate uxorem bumi fede re, ac mortujt iacere, cy collacbrymatus est propter do^ lorem,cy ait: Heu 0 bona atq; fidelis anima, abis nunc no^ bis velictissflmulq; eius dextra capicbat,atq; manus mortui fecuta eft:abfcifJa cnim mucrone faerat ab Acgyptijs. quod Cyrus intuitus multà ctià magis doluit.Et uxor Pats thea einlabatur, exceptamq; tum à Cyro manum ofculat4cft, cv loco fuo, ut fieri potuit, vurfum coaptauit, di xitQ;Et alia quidem Cyreita babent, urit quid afpicere
oportet? xg: bec, inquit, fcio illum propter me maxüné P.

Trfzoria tra210 XENOPH, DE PAEDIA CYRI paff efje, meque fortaffe minus propter teipfum Cyre;. Nam c cgo[ful ta multu fum eum boríata, ita faceret, ut tib ol anticis ap| pareret dignus memoratu:ez idem ipfe,cer £o fcio,no boccog tabat quid faccr et, fed quid faciens gra tificaretur tibl, Etenim ipfe quidem probe diem obiuit,ego uero que eum bor mem afrideo. Atque Cyrus aliquantum temporis tacens collachrymauit, dein ita est locutus: Verum bic, o mulier, pulcherrimum finem babet: nam diem obijt uiclor. Tw uero bifce à mc acceptis eum adornato, A derant autem Gobryas Gadatasq; multum fre ntes pulchrumq q; ornatumt. Dein inquit; Scito ne alijs quidem in rebus iflum. inbonoratum fore, fed ctiam monumentum multi noftrum pro dignitate in tumulum erizent,eid; immolabuntur quecunque par eft uiro for/no. Neque tu etiam eris orbata. Nam ego te pudici7 omnis uirtutis gvatia, cum alijs invcbus bonorabo oft 1 conflituam qui te portet quocunq; ipfa uolueris. Tuf. lum mibideclz trato ad quem uelis portari, Et Panthea inquit; Verum bono animo eft Cre, nequaquaá 4 tibi occultabo ad quem ire uolo. Et-Cyrus bec locutus, abijt conuiferatus ca mulierem, quidiali uiro orbata effet: et uirimt,quód talem uxorem cüm rcliquilfet, non amplius ed uL uifurus, At Pantbea f[padonibus quidem infit fecederet donec,inquit,buncego pro uoluntate deplorem, Nut ricauten dixit ut expcétaret, eid; iufüit ut cum mor tua el] e e fefe€2 uirum in uno uelaret ueflimento. At nutrix cim multum cam fupplex precata ejfet ne boc faceret, pofleaquam nibil perficeret, uideretà; eam grauiterfirre eo 7 pe di€ fie ns fedi. At Patbess inact, ito

LIBER SEPTIMVS, 221
fito fuo capite fuper uiri pe&tore, mortua est, Attutrix c7 uociftrabatur, c uelauit ambos, que madmodum Pant tbeaiu[ferat. At Corus ut fenfit mulieris opus, exterritus ad cam it fi quid auxilij pofJet afferre Sed fpadottes quod
Qum eratintuitiytres ut erant, ipft quoq; diflvictis actnacibus ibi fe iugularunt, flantes ubi eos wfferat. Et bac tempeftate bucufq; monument|padonum tumulatum di citur:«gin fuperiore columna uirt uxo isd; tomitia infcripta effe dicunt. Syris literis. Deorfum tris ejJe dicunt columnas, casq; fceptriferorü infcriptionem babere, At Cyrus ut ad cam cladem appropinquavit, e admiratus mulicrem,ey que[tus abijt. Et borum quidem pro dignitate diligentia babuit,ut confequerentur bone[f omnia, e7 monumenti magni extructum eft in tumulum,ut pev bibent.Exbinc cim feditiones inter Caras orte effent, eo biinuicem bellum facerent, ut qui babitarét in munitifiimis caflellis,utriq; Cyrum implorarunt. At Cyvus Sardibus ipfe manens, macbinas fccit&7 arictes,ut coriamuros folo equaret qui parere nollent.Cadufium uirum Perfen c7 alijs in rebus neque infipientem neque imbellem,preterea admodum gratiofiam,dato ei exercitumittit in Ca^ riam, quo cum c7 Ciliceseg Coprij admodi impigre in expeditionem profecti funt. Quapropter baud mifit utquam Perfen fatrapam, neq; Cilicum, neque Cypriorut, fed fatis erant ei femper ittdigeneveges. Fributii quidem cápicbat,cy expeditioties aim opus eJfet bis isbebat. Ca^ dufius autem aclo agmine ucnit in Cariam, C7 ab utrifque Caribus dd eum aff uere, qui dicerent, fe paratos effe qui eum admitterent in oppida, in detrimentum contrarie fa &ionis. At Cadufus ad utro[q; eadem faciebat, iuflioraqs
P4

3j XENOPH, DE PAPDIA CYmnI
dicbat bos dicere cum utrifcunque loqueretur, dicbatés oportere aduerfarios latére quod ipfi(ui amici effent: ita enim fore ut magis inparatos adoriretur aduer[arios, ro gabatá; ut fidem darent. Et Cares quidem iuravit, et fine dolo fe cos recipere in caflella ez ad Cyri Perfarum; utilitatz. Tpfe quoque iurauit finc dolo in caftella ire, e ob fulcipientii bonum. ac aim ambobus feaffet, dam utrifq; candem totem pepigit,c bac ipfa noctein caftella infilijt, ey amborii munimenta cepit:fimulà; filo diefedensin medium cum exercitu, uocauit utrori, tiq; predpuos.V uero intuiti fefe inuicem, grauiter rem tulerit, exi flimantes utriq; fe deceptos, Et Caduftus quidem in bunc modum locutus cf; Ego uobis, 0 Cares, iuraui fine dolo ingrediin cafella ey propter boni fufcipientium.si quidem igitur perdidcro uctrüm alterutros, puto ob Carum ipforum malum ingreffus e[Je: fin pacem uobis fecero ac fecuritatem, ut utrique dgrut colatis, arbitror me uobis adeffe propter ucftram utilitatem. Nunc decet,ab boc die €7 amice inuicem uos nifceri, cv fine ullo metucolere agrum ueftrum,dareq; Q7 accipere mutuó liberos, Quód fipreter becquifauam ucftrum iniuriam tettet,bifce ez Cyrus(7 tios bofles erimus. Exbinc porte murorum aperte funt,e ule plene proficifcentium inuicem; referti etian campi cultoribus frflos dics publice agebant, pacis
ecletitie omnia crant plena, Per id temporis uenerunt à
Cyro nuncij, rogantes fi quidaut cxercitus indi geret, aut
macbinamentork, Cadufius ucrà refpondit, prefenti ctia
exercitu alibi uti licere:fümulà; bec dicens abduxit exerci
tim, prefidiselittis in arcibus, At Caycs precabantur €um ut maneret, Qui ubinoluit, miferunt ad C; orumrogantes,

: |
——t NN
LIBER SEPTIMVS. 27$
gátes, ut Cadufium mitteret fibi fatrapam. Hoctempore Crus Byflafpam mifit cum exercitu aduerfus Phrygiam qu« adiacet Hellefbonto, Vbi uer Cadufius uenit,eiiuffit exercitum traduceret quà Byflafpas proce[Jerat, quà magis parerent B»flafbe, fi audifJent alium exercit aduentare.lgitur Greci qui ad mareincolunt,multis mune» ribus datis,cffecerunt ut intra caftella barbaros non exciperent, fed tributi foluerent, ey in expeditione irent quo Cyrus iuberet, At Phrygii rex parabatur, ut munita caftella cütiteret,minimeq; pavéret,atq; iuflit ita. Sed ubiab co ductores defecerüit,ac folusvelitus eft, tandem in mamusuenit Hoflafbee à Cyro iudicandus, Et H»flafpas reliclis ualidis Perfarum prefidijs in arcibus,abijt fuos milites feci ducens,ac Pbryglimultos equites eo fcutatos.At Cyri iufit Cadufio, qui coniunctus Hyflafbe fuerat, ut bos Pbrygas qui Cyri partes fecuti effent armatos ageret: qui uerà belligerare cupi[fent,bis iuberet ut ablatis equis et armisomnes fc fündas babentes fequerétur.Et bi quidé bec faciebant. At Cyrus mouebat ex Sardibus, ibi relicto mago peditit prefidio,babebatq; fecit Croefum,ez multaagebat plauftra multari ey omnis generis pecuniari. Veniebat etia Crocfus fcriptas babens pecunias, queciqs erant in fingulis plaufris:fcriptisq; Cyro datis, Heec, inquit, babens Cre, noris e qui tibi recte pecunias reddiderit quas agit, cz qui id minus, Ad quem Cyrus refpotdit: Verüm tu quidem Crocfe pulchre ficis qui proutdeas, Mubifané pecunias funt a&uri, quictià eas babere digni funi:quare fi ctia furatiquid fuerint fua furabittur.C ue fimul dicens, dcdit ca fcripta amicis ac principibus, quo feirent tutores, an faluas cis redderent pecunias, an non, P 5

33k 4 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Corus etiam Lodos quos intueretur ornatos c7 armis e equis cg curribus, quiq; eniterentur facere omnia quibus fe putarent ipfi gratificari bos ducebat armatos:quos uevo intucbatur no libenter fequi cori equos, illis tradidit Perfis qui primi unà militarant. Arma ucró concremauit, cz bos quoq; coégit fundas babere ac fequi: atq; inermes omnis qui[crui fuerant, fündas coceit meditari, putans boc genus armorum effe maxime fcruile. Nam unà cum alijs uiribus fanditores fi adjunt, ualde quadoq; pro funtzipfi ueró foli,neomnes quidem fünditoves expcétent paucos admodum obuios factos cum armis, quibus cominus pugnatur, Cyrus autem cum uia. procederet qua itur Babylona,[ubiugauit et Pbrygas qui in magna funt Pbry gia:fubiugauit ctiam Cappadocas,e7 fecit Arabas[ubieélos: quorum omnium avmis Perarum armauit equites non paucioris quadraginta millibus. Multos itcm equos captiuorum,omnibus quoq; focijs tribuit. Venit q;«d Babylona multos cquites ducctispermultosq; fagittarios iaeulatoresq;, ac fünditores innumeros. C umq; efJet prope Babjlona Cyruslocauit circum urbem aciem uniuer[an, Dcin ipfc equitauit circum urbem unà cum amicis atque praecipuis[ociorum. Sed ubi muros intuitus est, parabat ab urbe exercitum abducere, im transfuga quis egreJJus ait futurum ut bofles cum adorircntur, cum exercitii ab^ duceret. tis enim à muro defpicientibus, phalanx, inquit, sia eft inbecilla.Et minime mirum erat ita babere. Nam ciim circundarent murum, qui multus effet, necefJe erat phalanganon admodum e[Je confirtam. Hec Cyrus ubi audiuit, flans in medii fui exercitus uà cum ijs quos cireum fe baberet iufiit militib. grauis armatura,ut ab utra
que

LAA-— n cq
LIBER SEPTIMVS, 23$
que[unmitate duplicates pbalanga abirent, preter flan tem aciem, quoufqs fumiitas utrinq; ad fe perueniret c admediuip/um. Sic igitur bis facientibus, c bi qui mane bant continuó redditi funt audentiores, cum duplicati effent denfitate aciei, ey qui abibant itidem magis audebat, Continu enim qui ex bis manerent, füerunt aduerfiu bo fiessawm uerà. proficifcentes utrinq; fummitates coniun" xerunt,conflitere ualidiores effecti, cz qui abierant propier anteriores, e7 anteriores propter eos qui pofttriores iam efJent.Duplicata autem boc pacto phalange, ncecfleest c primos c» ultimos eJe fortiffimos, in medio uero ignauifiimos effe pofitos. Ordo; babens boc pacto, Q7 ad pugnandum uidebatur bene paratus e[fe, ca ad mi nime fugiendum. Equites uevà ac uelites à cornibus fiebant props principem femper,quantó pbalanx duplicata breulor fieret, V bi ucvó ita denfati funt, abiere pedem referentes donecextramiftilia facti funt que à muro torquebantur, Dein conuer[i funt, ac primum paucis grefibus factis mutabantur ad clypeum, ac[labant ad mu rum vefbicientes: ez quo longius diflavent, tantovarius mutabantur:fed ubi tuto c[Je in loco wifi funt, frequentes abibant, donec ad tabernacula peruenerunt. At ubi caftrametati funt, Cyrus conuocatis praecipuis ita loquutus est: Virifocij,udimus urbem in ambitum: equidem quo modo capere quis poflit muros adcó firmos altosq; pu^ gnando, mibi uidere ton uideor. Sed quó plures bomines in urbe funt, poflesquám pugnatum non exeunt, co celerius po[Je fame capere illos puto. Nifi igitur alium quenquam modi babctis quem dicatis, ita uiros obfidendos ejfe dico, Ad quem Chr»fantas refpondit; At boc flue

236 XENOPH. DE PAEDIA CYRI
men nonne per media urbem fluit, cuius latitudo cft plus quán ad duo fladia? Ya medwusfidius inquit Gobryas: c7 profunditas tantayutne duo quidem uiri alter fuper alte rum flantes,fupra aqua emineant. Vtaq; urbs ualidior eft flumine quàm muris. Et Cyrus: Hec, inquit, Chr»fanta miffa faciamus, que uiribus noftris preftant.Dimetiri au tem tos quamprimum oportet partem cuiufq; noftrum, atq; fo[Jam fodere quamlatifsimam profandifsimamq;, quo nobis paucifiimis cuftodibus opus fit. Sic igitur dimienfüs ciraüm murum, diflans à flumine quantum magnis propugnaculis in altum fublatis fatis eft, fodit binc atq; inde à muro fofJam peringentem, terram; aducr[us feibfos iecit. Ac primit quidem turres edificauit ad flumé, palmis fundatas longis no minus quàm iugeri:funt cmim etiam maiores natura quàm tante longitudinis, EtePlan na^ nim palnte pre[Te onere furfum curuantur, quemadmotura, dum curui afini. Ras igitur f[uppofuit buius rei gratia, ut maxime uideretur paratus ad ob[idendis, quà etiá fi diffu gerct flumen in fojJam,turvis ipfas n9 tolleret. Erexit etiá alias multas turris[uper terram conic&ta, quo effent quaplurime cuflodie.Et bi quidem bec faciebant. Q ui uerà hofteserant in muro,deridcbant obfidionem,ut qui ves ne cejJarias baberent plus quàm uiginti aniori, Haec Corus cim audiffet, exercità diflribuit in partes duodecim,quó fingule partes effent cuftoditure fingulos anni menfes. Rurfus: Babylonij bis auditis,multó etiam magis bec de ridcbant, animo uolutatites, fl Pbryges c7 Lycij ez Árabes ey: Cappadoces fe cuftodirent, quos omnis exiftimabant mitiore effe in fe animo quàm in Per[as.Aciam foffe effect erant, At Cyrus quoniam audi[Jet eiufmodi feft
dfe

LIBER SEPTIMVS$, 117
effc Babylone,in quo Babylonij omnes utiucr amtoctem bibunt, c7 lafciuis carminibus faltationibusq; indulgent: cumprimum bac node tenebre facte funt,acceptis multis bominibus aperuit fofJas quee tendebant ad flumen.
Quod ubi faQuam efl, aqua in foffas nocte concefiit:alueus autem fluminis qui tendebat per uybem,redditus efl bomi nibus permeabilis. V t autem quod ad flumen pertinet ita
paratum eft,iuffit Cyrus Perfts militum tribunis«7 peditum c7 equitum,ut ad fe adefJent agentes ordinem millenarii bini, atq; alij focij ad borii cauda fequerétur, quem admodii antca inflru&ti.quare bi aderant. At Cyrus cum impofuijJet in fluminis aridi mini[Iros et pedites c7 equi tes, iuffit explorarent an folum fluminis incefJum patere tur. Quodubi pati pofJe nunciarunt, bic peditum equitumq; ducibus conuocatis,talia uerba facit: Viri amicifsimi,pofteaquám flumen nobis in urbem uiam cóccdit,iam intro audenter ingrediamur nibil prorfus metuétes, ani mo fane repetentes, aduev[us quos nunc pergimus, illos e(Je, quos ipfi cum ct focios auxilio baberent, e uigilátis omnis c7 fobrios«7 armatos inflructosq; uicimus, Nunc autemimus aduerfus cos, quo tempore multi borum dor miunt,multiebrij funt, omnes etiam imparati, Cum uerà etiam fenferint nos intus cffe, multó quoque magis quam nunc faturi funt inutiles, quonia erunt exanimati, Quod fi quis boc cogitat, quod dicitur formidabile efe in urbem intrantibus, ne in tc&fa illi afcendentes binc indeq; feviantin bocmaximé audcte, Si qui enim afcéderint fuper «des, focium babemus deum V ulcanum.Eorum autem ue fibula funt crematu facilima:ualue enim ex palina fabricate[unt, bitumine; tincte fubadufto.Nos autem rurfus
Oratio Cyri,

358 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
multas fáces babemus,quee celeriter admodum ignem pa rient:multi etiam picis acfluppee, quee celeriter multant flamma inuitát. itaq; necefJe facri, ut aut quáprimum fa giant ab edibus,aut quamprimii comburantur.Sed agite, arma capite, ego uobis unà cum dijs immortalibus fum dux füturus. Vosautem Gadata Gobryaq; uas ofendite: noflis enim. Cum uero intus fuerimus, quamcele errinté du dite ad edis regias. Atqui, dixcrüt qui crat cum Gobry4, nibil mirandum füc rit, Nam ip fius reg gie porte ne laufe quidem funt, ut in ebrietatis intemperan icq. 3 fe[lo: ita enim uniuerfa uidctur urbs efe bac noctc. tncide mtus autem in uigiles ante fores:[unt enim femper confütuti, Non negligendum cnim est, inquit Cyrus, fed cundi m quo imparatos quammaximé eos uiros Ud Vb becdicfa funt,pergebant.Occurrentes uero, alij m oh fiinteribant, alij ur[us intrà füeiebant, alij lamabant. Qui uero erant cum Gobrya,uná cum bis clamabant tan quam etiam ipfi ebrij effent qz incontinentes; cuntesqs quám poterant celerrime, ucnerunt ad regias«dis. Et qui eránt cum Gobrya Gadataq;; conflituti,egie portas clau fas inueniunt. Q ui uerà aduer[us uigiles fuerant confi. tutiin eos irruunt bibentis ad multam lucem, cisq; conti nuo bofliliter ufi funt. V bi autem clamor cz ftrepit us faChus el, ey qui intus erant tumultum ferfiffent, rcge iu^ bente utquid resea effet f[peculare ntur, excurrunt quidam, portasq; aperiunt. Qui ucro erant cum Gadata ut uiderunt portas patefact Tas, in cas irruunt, tllosa; fequentes ac percutientes quivefiicbant intr)adregem" uenit» unt,queni iam flant ten diftricto acinace quem babcbat in uenit, Et ilites multi quà e[Jen idata :[oy

LIBER SEPTIMVS, 239 7 Gobrya;é medio fuflulerunt: bis etiam interfectis qui cum eo erant, cum alius aliquid obijceret, alius fageret, alius repugnaret quacitq; re po[Jet. At Cyrus dimifit equi tum ordines per uias, iufeitq; quos offenderent extra cos interimerent.C) ui autem Syrice loqui farent,ut intus do mi manerent,omnibus proclamarent. Q uod fi quis extrá caperetur, ple&teretur morte, Et bi quidem bec faciebant. At Gadatas ty: Gobryas uenerunt, deosq; primum adorarunt,quód de rege nefario cepiffent ultionem: dein Cyri manus ac pedes exofculabantur, multum fimul pre gaudio lacbrymantes atq; geflientes, V bi autem dies fa&us est, co bi qui arces babebant fenferunt eo urbem ca^ ptam ejfe e regem mortuum, arces etiam tradiderunt. At Cyrus arcis quidem continuo accipiebat, in eai; e prefidij prefectos, e prefidium mittebat. Mortuos autem fepelire nece[farijs permifit, iuftitq; preconibus, pro clamarent ut Babylonij omnes arma deferrent, Vbi uerà in edibus avma offenderentur, iuféit ut omncs intus interimcrentur.WMli igitur ea detulerunt, Que Cyrus inarcis depofuit,quó parata e|Jent,fi quid unquam illis utendum efJet.Quue ubi gefla funt, primim Magos uocauit, aciuf-fit ut ex urbe bello capta fpoliorum primitias dijs immoy talibus, cy delubra eligerent. Exbinc«7 edes diftribuebat, 7 palatia, bis quos exiflimabat participes effe verum ge[larum. Et ita diflribuebat,ut optime ab optimatibus eft decretü. Q uod fi quis uifus effet minus babere, iubcbat i5 ad fe iret,ac doceret.Babylonijsautem pronuncia uit ut terrácolerent, tributaG; dejerrent, atq; bis obfeque ventur quibus finguli ipforum dati e[Jent: quibus etiam wfsit, ut Per[as, cg cos quibus cum res communis effet,

Cyri oratio.
24.0 XENOPH, DEP PAEDIA€YRI
«7 focios, quicutque apud fe manere decreui[Jent, ut beros quibu: obtigifJent alloquerentur atq; falutavent. Ex binc cupiens Cyrus iam parari etiam ipfe utregé decere exiftimabat, ratus efl boc facere oportere unà cum amico vum fententia, quo minima cum inuidia c7 rarus appare ret y uenerabilis, Quam quidemvem ita molitus eft: Vt primum dics illuxit, quo in loco putaret effe aptiftimumt, admittebat qui loqui aliquid uellet, quem dato refponfo dimittebat CQ uod bomines ut noueruntuenere multitud ne infinita urgentilid; adire ey conatus multus erat et pu gna:miniftri autem quo poterat babito difcrimine, eis adi tum permütebant,Cumq; aliquis ex amicis uideretur tur bam urgere, Cyrus protenfa manu cos accer[ebat, ac dice bat ita: Viri arnici, expectate donec uulgus extrudamus, dein per quictem congrediemur. Et amici quidem expe dabant: at uulgus magis magisq; afflucbat, donec prius wefbera anteuertit, quàm ipfe cum amicis po[Jct per oci congredi. Igitur Cyrus fic ait: Nune utri fané tempus eft foluendi,cras auté uenitote mate, etenim quiddà uolo uobifcum difJerere. Q ue amici audientes,libenter abierunt ez curftm,cum dediffent poenas, qui caruifJettt à rebus oim. fiibus nece[Jarijs:er tum quidé ita fomno fe dedére.Poftri die ueró Cyrus affuit in eundem locum, qué multó maior bominum multitudo circunffetit,eum adire uolentiit, mul tod; bi prius quám amici aff uere. Cyrus ueró cm magniá conftituijfet circulum fpeculatorit Per[arumyiufiit nemo alius pretcriret quàm c7 amici ez principes tuam Peravum tui fociorum: qui ut conuenerumt, in bunc modum ad eos locutus eft: Viri amici ac focij, deos quidem immor talis incu[are minimé poffutus,quod minus in banc dicm qi

LIBER SEPTIMVS$. 244 egerimus omnia pro noftris optatis, C uód ft buiufmodi erit rcs ntagnas gerere,quo fieri non pofiit ut neque folus quis uacet,neque Letetur cum amicis,ego fane banc felici tatem ualere iubeo, Cogitate enint, cy beri uidelicet cum mane coepijJemus adeuntis audire, non defiuimus ante ue fperam:eo nunc uidete bofce c7. alios pluris quám beri, quiadfunt nobis negocia prebituri. Si quis igitur cfe bifcc fubijciet, confidero futurum ut minimam mei partem uobis faciam,«y minimam quoque nubi ueftrum. Ipftus autem mci certó fcio ut nulla omnino pars fit mibi futura.Preterea aliam etia rem ridicula uideo.Ego enim cer^ té affeélus fum erga uos uti par eft:borum ucrà circiflantium aut paucos,aut neminem noui c bi tamé omncs pá vati funt, ut fiurgendo uos uincant, prius quàm uos à me que uolunt confequantur. Ego autem digni putarem,ut fi quis borum aliqua inve mei indigeat, uos colat amicos meos,uosq; ut fe adducatis roget.FortaJe quisdicat: Quo modo igitur non ita initio me parauerim, fed preffterint potius me in medium? Q uonia intelligebam ves bellicas eJJe eiufmodi, ut non deceat principem dee[fe ncque in» telligendo que oportet,neque gerendo que tempus fit ge rere Nam[i imperatores raro negocia in[piciant, exiftimabá multa eos praeterire que gerenda[unt. Nutc ueró poftaquám laboriofifiimà bellum ce[Jauit, uidetur mibi dignum eje ut animus meus quietem aliquam confequas tur. Q uare perinde quafi ambigente me quid fim factu| vus, quo c7 noftre cz aliorum ves, qui nobis debent cure * efe, pulchre babeant, cofulat quod quifq; uidct maxime | códucibile, Cyro ita locuto, furrexit pofl e Artabazit, Avtabad t qui olim fe dixerat con[anguinewm, ac NEIRRAN oratio,
D ALIS uit RN

2142 XENOPH, DE PAEDIA CYRI perpulcl e fecifti Cyre,bunc fermonem aggrefJüs. Ego enim cum iuuenis admodum adbuc ej]es, initto cupicbam tibi amicus fieri. Teautem uidens minime indigere mel, adire fum ueritus. Cum auté olim ctià me rogafJes ut alacriter ad edendis€ Cyaxares dixerat ttunciarcm,confiderabam,J fi ijs tibi inrebus alacriter cffem adiutor, fore ut c famil laris tib Leffem, e differere tecit pofJem quat tum ucllem temporis. Atq; illa quidem ita 4 me acta funt, ut abs te laudarer.Po| ft boc Hyrca nij quidem primi nobis amici facti funt, quid admodum iil um ttidigeremus: itaquc modo non in finu fc ereoamus pre amore, Poftea uero ubi caftra boflium capta funt,non ntibi licebat, ut av" bitror, erga me ocium babere,«7 ego tibi gnofccbant, Dein Gobryas faclus cft nobis amicus, dqu d cgo gaude ban;cy item Gadatas, Vague labor erat ut tul particeps fierem.Pofleaquàm Sace c Cadufij in fodictatom recepti funtshis erat obfequendum:ctenim bitibi obf equebantur. Vbi auteni co reueytimus unde moueramus, intuens te oc cupatum elje circum c equos cx currus ez macbinas, putabam cum ab bacret tibi ocium da metur,tum etiam cr^ Reneoafmiefin avum. Ak juiut form dabilis nuncius est allatus de omnium bomi: num aduerfus nos cor[birationc,intelligeb: imn bec dc"maxima: que fi feliciter baberent,iam bene uidebar no[fe, multam faturá copiam met tuiq; congrejJus. Atque nunc tandem tum wictmmus na^ gnam pugnam, tum Sedis Cracfuma; fubdi tum babeRum P ibylona cepimus,o intad; fübiugauimus, Et So lem teflor,ego beri mft multos pugnis cecidi ilem, teadirenon potul[Jem.Et ubi quidcm dextra me apprchendi[i& apud te manere iufeifü, iam confpicuus eram quód
tecum

LIBER SEPTIMVS. 24.3
tecum fine cibo cy fine potu i dier egi. Nuttc igitur fi qua fieri potest, ut preflantifimi quiq; plurimam tui babeat
partem, bene: jin minus, rurfus cgo nunciabo ucrbis
u
ttis,ut omnes abs te abeant, exceptis nobis,qui ab iniito CSRAMBE AAA:
quiacm 4
s Perfc 151a loquutus
"e^ Chry[fantae
vun antea e decebat
liumte prabebas,qg ob oratio, am tu non boteras nobis
tijucart, Nos enun etiam t propter nofip|'S dderamus. At multitu diimep,
Yat ut omni Yatione tibi coparares, )"
quoq 0 quamlibentiftime uellet uà ttobi)
e. Nunc autem quon
hoc pacto duntaxat( mui con]
ris expers foci,quo nca neq; jua tes nos etiam puder autent in edibi tueVbi« utem Ch ylantas b bortati funt. Exbinc tandem regiam pecunias S"rel Cyrus ingr« fjus« prim gor ci atalij deo M
eet,
idor,tiec
ingreditur,c7 . Sed ubi oui re^ am fepies: hne'20ci; T
AH
: elia 1 tam civi tre.
inibus imperae
2 uu notejje opus ci
Q. a

244^ XENOPH, DE PAEDIA CYRt gens autem bomines nufquam facilius capi,quám in efculentis cz potulentis cz balneis c7 lecto cz[omo, confiderauit quos in bis rebus fideliffimos erga fe b.ber t, Exi flimauit autert neminem ejJe poffe fidelem unqua,qui ma gis alium amaret, quám qui cuftodia egeret.Qui igitur ba berent filios uel uxores couenicntis, aut pueros amoribus coniunctos, nouit cos natura cogi ad amandum maxime, Sed cim Jpadones uideret bis omnibus priuatos, avbitratus est ab bis plurimi eos fieriá quibus ipfi pofiint maxime ditari,eg auxilium babere fi quid iniurie patiantur, atque bonoribus augeri. A quo autem in beneficijs in bos coferendis fuperari poffet, neminé effe cenfebat, Ad bec,
Spadones. cim[padoncs obfcuri fint apud alios bomines, etiam ob bancrem egent beri auxilio. Nemo fit enim quinó digni putet fe omni inve pluris c(fe fadundum quám fpadoné, nifi quid aliud melius impediat:fed niil probibet fpadonem quoque primarus eJJe,ubi fidelis fit bero. Q nod autem maximc aliquis putet[padones robore corporis care re,ne boc quidé Cyro uidebatur: quippe qui coniecturam fieret ex alijs animalibus,quód cz contumelioft equi ubi excidantur, à morfu cotumeliaq; ce[Jant, nibilo tamen mi nus funt bellicoft. Et tauri excijt, animi elationé inobedientiamq; dimittunt,(cd corporis uiribus«7 ufu colendi agrinon priuantur.Et canes item eodem modo fi excidan" tursce[Jant à relinquendis beris, fed ad cuftodiá o-adsenationem mibilo(unt deteriores.Et bomines itidem quietiores fiunt fi bac priuentur libidine, fed miniménegli-—| gentiores circa imperata, neq; minus equitandi fludioft,| neque ad iaculandum minus apti, neque ambitiofi minus:| per[picuumq; csl ey in bellis cz in wetnationibus eos am.|
bitio-|

LIBER SEPTIMVS. 245
bitionem in animis feruare. C nod autem fint fideles,in be rorum pernicie maximum fpecimen dederunt. Nulli enim fideliora opera demoftvarunt in berilib.infortunijs,quam fpadones.O ucd fi quid diminui uidentur circa uires cor^ poris, ferrum equat imbecillioris in bello robuflioribus, Hecigitur intelligens, acceptos ab ofliarijs,eos omnes qui fui corporis curam gererent, fpadones fecit: c» arbitratus curam banc non(atis effe aduevfus eorum/multittidinem qui infcfto effent animo, confiderauit quos alios acci peret, qui circavegiam effent fideliffimi. YMtaq; fciens Perfes pefsimi uiclus domi e]Je propter inopiam, c laboriofiffiné uiuere propter regionis afperitatem, cy quoniam operarij ipfi effent, bos exiflimauit equifiimo animo apud fe uita acluros efJe. Accepit auté ex bis fpicalatorcs decem millia,qui noctu dieq; circi regià cuflodirent cin intus ocium agcretz cim ucro exiret, binc indeq; inflruci pergerent.Ratus preterea fufficientis cufldes totius Ba bylonis cfe oportere, fiue ipfein urbe ejJet, fiue peregre proficifceretur, conflituit etiam Babylone prafidiariori fatis, quibus iuffit mercedem dari à Babylonijs: quippe € quos ucllet maxime imbecillos reddere, quó c2 bumilimt effent,cy maxim fubiccti. Bec igitur aufludia c7 circa ipfum cz Babylonem per id tc Offituta,nuc etiam codcm modo perdurat. Conflderans rurfus quo pacto e omne contineretur imperium,«7 aliud item adderctur, exiflimauit bofce flipendiarios non tanto e[Je fubdiiis me| liores, quanto paucioris. Bonos autcm uiros cognofcebat cotinendos effe, qui unà cum dijs immortalibus uictorem | prepfüitiffent, eo curadum efJe ut perficerent exercitacio" nem uirtutis, quibus ne iubere uideretur, fed cognofcenQs 1

Tus gentium,
24.6 XENOPH, DE PAEDIA CYRI tes ipfib.ecefJe optima;ita c pafenerarenauz as"arent uirtutis opus, collegit bomotimos omnis,ez quotquot evant precipui, quid; utiliffimi ei wifi ftpausp ade e7 laborum eg bonorü.Hi ubi cogueneruntin bunctodum est locutus; Viri amici atque foci 1 dijs quidem inmmortalib u5 mtagna cst gratia,quod dederint nobis ea con fus quibus putanmus efe nos digrios. Nunc etenimtalent. neon 4 etiam edis, cg in CA dn rátus: neq; fquam bec babés exiflimet aliena fe babere. Lex est enim inter omnis b omines perpetua,quando beligerantium uvbs capta faerit, cunctaeorum efe qui cem qui in urbe funt ey pecunias,
lo iniufte pof idebitis, quodcunq; poftideatis. Sedi pro bumanitate non ab[luleritis,fi quid i habere eosftnitis.Equidé boc ego exbinc ita fentio:fi uertemur ad pigritiam ünprobori mi; bominum uoluntatcnt, qui arbintur laborare e[Je erumnofifimunt; cy uitam finelai oluptatem, ego nos affirmo celeriter no] aciundos, ac forc uteitó priucmur bonis omti"e Ni bil enim ad perfectionem fufficit ficri bonos uiros,nifi quis ufa; ad finem curct in bonitate perfeuerare. Sed quemadmodii alie artes ubinc glecte fint, ninoris preci fiunt; c7 corpora ipfa bene be iain quis earemittit ad inertiant, male rurfus habeant: ita 7 rdlia c7 continentia eg: robur, cum quis corum
m velaxarit,bincin maligritatem itcri uer dun uobis| ad jubitani uoluptatem. Magnum enimopus effeexiftiimo; mperüo üp arare; multa ctiam iei;quisdeptus fit| id tueri|

LIBER SEPTIMVS. 247 id tueri. Nam adipi] ius füit.qui prefliterit auda ciam fol liim:fed contincre qug yit,non etiam bocfine temperantia,non fiue 1€ continentia non fine muli Ita diligentia fit. Que nunc cog nofcentibus nobis,longe magis yirtus eft exercenda, quàm prius in his bonis adipifcendis;cum non fimus d. quando plura quis babeat, tum plurimos ez i dere illie infidia mé fl ab inuitis c7 pofJcfioncs cz feruosb bea bemus. Atque deos q: idem putandum cst nob re:tnon enim infidiis ui bec iniufle pofidemus, fed infidijs appctiti ultionem cepimus. Quod autem optimum fit uobifipfis poflbac parandum e$t. Hoc autem est, ut qui imperant,dent operam ut fubditis melio Fes font Aeflus igitur ac fr igoris, c7 ciborum«7: potuum, c7 labovis cy. fomni, ncce[Je est feruis etiam partem ficere. Sed quorum eos participes fücimus, in bis enitendum est ut precipue mdioresquimi»fi effe uideamur. Sciehtie uevo militaris 3nisq; bi omnino participes faciunditon funt;quos Cg o operarios noflros cz tributarios uounus pofidere; Jc cd eos debemus s bifce exercitationibus
freien on ignari, deos bominibus demonftrafJe bec li bertatis kl icitatisq; infr umenta. Et quemadmodum illis arma abflulimps, ita nofipfos oporic finc armis nunquam ejJc: cum bene nouerimus quibus arma|/ funt fcrper proxinibifee fecundifinta ctiam« effe quecunque ue lint. Quod fiq quif ig uid ii m nobis prodcil pereg" ucri lerare c7 fà dozillud fane fcieid aues tiam, quo itt4g
ri e7 bo
lsfiert, maxi
icum[0H u lia co itat q

248 XENOPH. DE PAEDIA CYRI Labores boris niat, Labores cnim obfonium[unt bonis. Nam ft quis tul^ obforwn,^— lare egeat, nibil adco paretur[umptuofé ut fuauc fit. Quod fi bec nobis parauit mumch,que bomines cupiunt maxime,e7 aliquis quo fuautora uideantur bec parabit fibi, uiv buiufmodi tato crit meliore códitione, quàm qui uiclt, egeat, in fame fuauiftimos cibos cofequetur,et in fi» ti fuawiféimis potibus perfructur,eo cm es opus quiete, fuauiffimé quicfcet. Q uapropter dico nunc nos decere intendere ad probitaten,quó tum bonis quaoptimé et quáfuauifiimé perfruamur, tum eius fimus imperiti quod est omnit moleftfimài. Non enim itamoleflum cfl bona non babuilJe, quam bunc qui bona babuerit, ijs priuari moleftem. Cogitate eti illud, qua pofimus induci caufa, ut" mus peiores quám antea fuerimus. V trum quonia impera must Atnequaquá certé coucnit effe principem quàm fub ditos improbiorem. An quoniam nunc uidemur feliciorcs effe quam prius, idco dicet aliquis uiti felicitatem decerctNum quonià feruos adepti[umus, in bos animaduerte mus[improbi fücrint? Atqui quid attinet cüm fis ipfe improbusmprobitatis aut nequitie caufa alios punirezVo bifci preterea bocanimo uolutate,paraffe nosmultos alere(2 noflirarüi domorit£7 corporum cuflodes. Sed qui turpius no fit, fi putabimus[piculatorem confequi ad falus tem noflva,ipfi aute nobijipfis[piculatores non erimus? Atqui beneoportet no[fe,non e[Je aliam cuftodiam talem, Virtuti optima qualis fiipfe quifaua boncflus boriusq; fit: boc enim confe fiipjus edto-. quatur oportet:ei ucrà qui uirtute careat, neq; aluud quic dia, quam deeet puldore effe. Q uid igitur cenfco effe faciundmtez ubi uirtutem exercendam?«y ubi meditandum? Bubii noui dicà, 0 uiri amiciffimi: fed quemadmodi inter
Perfas

LIBER SEPTIMV$, 249 Perfas bouotimi in palatijs degunt;itaaffrmo uos oportere cum bic e[lis,bomotimos omtiis exercere, que illicetiam exereebatis:cy cum me uidctis,con[iderate prefentes, fidegero corum diligentia babens que oportet, Ego wosquoq; confiderans intuebor, c7 quofcunq; uideam bo neftis rebus bonis; ludere, bos equidem honoribus profequar. Ac filios quoq; quicunq; nobis nafcantur, bic infti tuamus:ita enim c7 ipft meliores füturi fimus, fl uelimus prebere nofmetipfos liberis noflris quaoptima exempla: € liberi ipfinccetiam fi uelint facile fiant improbi,quippe qui nibil turpe neq; uidcant,neq; audiant, c in[hudijs boneflatis bonitatisq; uerfentur,
XENOPHONTIS DE PAEDI Á CY RI LIBER OCTAVVS,
Francifco Philelpho interprete.
gn YRVS quidem ita locutus eft. Chbryfan^
IS ras uerà poft eum furgens, in buncmtoX dum orationem babuit: Verum ego, 0 Chryfantee
FA B uirbfepenumero etiá alias cogitat, bo- oratio,
tre, Nam et parentes filijs prouident,ut bona bis nunquá
fint defütura. Et Cyrus uidetur mibi nunc ca nobis confulere,à quibus maxime in felicitate pofsimus ad ultimum
ufque finem perfeuerare. Q uod autem mibi uidetur minus quàm oportuerat oflendi[Je, boc ego ijs enitar oflen-dere qui ignorant. Cogitate cnim,«9 que uvbs beftlis ca
pta fit ab obedire nolentibus ey que amica ab ijs qui parérenolint feruata fit, que etiam obedientiam non preflantium fit acies uictoriam con[ecuta. Quo autem pacto
Q.;

Printipi obedi ve maxinuan bo
nom.
3:0. XENOPH, DE PAEDIA CYRI magis bomines uincantur in pugna, quàm ubi ceperint" priuatim quifq; de fua falute con[ultare?Q uod ettà aliud bonum pre[fxtur ab ijs qui melioribus non parcat? Qe urbes legitime babit: ntur?ucl que domi us[eruenturiqu o pacto naucs quo opus fit peruenian:? Nos uero que boc tempore babemus bona, ob quá rem ali magis adepti fumus, quàm ob preflitam obe dientià principi? Propter bocenim c» nou e die, tum quamprimü uenimus quo oportuit.;tum frequentes principe feqi ientes nullo utebamur ocio: quee; tuJa erant, eorum nibil femiper fc&um linqueba mus.stigiur prinpicbediremeximum apparet efc bonum ad bona adipifcenda, ita uobis exploratum effe dcbet; quod etiam idem boc ad feruandum q que oportct maximum cst bonum.Et antea quidem multinobis imperabant, at imperabamus nemini, Nunc uero ita parati eftis quod imperatis,alij quidem pluribus, alij uero paucioribw. Quiemadmodun igitur ipfi dignum e[Je exiftimatis ueflris f, fubditis imperare, ita ctiam nos ijs pa^ reanus qi uibus decet, Tantum autem inter tos decet feruos3, interefJe, quàd ferui ipft inuiti beris miniftrant; no bis autcm qui dignum put. imus libertate uti,ultrà facium dum cs qd; lurimi uidetur eftimandum. Ynuenietis quoque, bi fine umius principatu urbs babitaturque ma xime uult parére pr incipi bus, banc minime ab boftibus ad obediendum cogi, Adfimus igitur, ut Cyrus iubet, ad bune principatum,qo ea cxerceamus que maxime continere poteristu ice oportet, atq; preftemusnofipfosut Cyrus utatur ad quodcutque opus f tenim ne bocquideni latére nos debet, nullo$:odo Cyrum inuenire poJe ren ullam, in qua propter i borum nobis furis fit, tton
—————-—»————————

LIBER OCTAVVS, ast won item propter oftrum:q quota eaden ttobis conducht, c ijdem: nobis funt bofles. P offeaqua ám Chryfantas bec locutus cst, ita ctiam ali J mut It furrexerunt ez Pere e focij«dem confentient es. Decretumá; eft, ut u irioptima tes femper adeJent ad ianuas. feq;. utendos praeberent ad quicquid Cyrus ucllet, doneceos dimit: eret. Et quemadAME Ho eft decretum,ita boc cti tiam tempore bi fici" unt qui in A fia fub fegi bus funt confüituti celebrant prin cipum ianuas. Siculi uero demo[lratum e$t in bac oratione, Cyrum conflituiJead cuftodiendum principatum fibi c7 Perfis,becitem Yes jul post illum fecuti funt,legitimé bac quoq; tempefla ite obferuant. mann itababent, quemadmodi item alia: quado princeps melior fit, purtora tur a có[tituit: quan ido uero deterior, nec]tora. Ibat igitur ad Cyri ianuas uiri o ptimates cum equis etlan ceis, pro comuni confenfu optimorit uirorum omnii qui imperium fubiugarant, Cyrus uerà ad alia quidcm cont tuit alios,qu i diligentiá baberent, Eran iq; cic7 cenfuum fufceptoves 2 datores fumptuum,(7 operum pr. at, «7 cuflodes po[lcffionum,eo rerum nece[Jariarum ad ui&um qui curam gererent. Atq; equorüitem,q7 canit illos cftituitd iligentiam babere, quos exifltimabat reddituros bec pecora ad ufum fuum quamoptima. Q uos ueró puta bat ad fue flicittiscuftodiam b abendos, ut bi quamopti mi forent,minime rci buius tuit, fed boc uum: effc putabat officiii. Sciebat enum, ft quando pu gnandum e[Jet, nhat;endos, C7 qui interefJent € qui pracffent, quibus cii v funt pericula: et cen turiones quoquc peditumq;«7 e equitiaa norat ex bis effe
contituendos, Quod fd bi fine| fi fe ducibus opus efjets
liligentiaa lis imper
Ht

252 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
fcicbat illos ex bifce mittendos effe. Sciebat etiam quibuf" dam borum utendi e[fe cuftodibus ac fatrapis et uvbium Cy omniu gentium, ac item oratores quodam ex bis mitti oportere, id quod ducebat in maximis effe rebus ad ea fine bello cofequenda quibus egerent. Quarc ubi nó cfJent bi quales oportet, ex quibus maxime ac pluvime ves forent gcrende,füturum cenfebat ut ves fice malé babcrent; finbi efJcnt qualis oporteret, putabat omnia pulchra fore Itaque ita fentiens jin banc diligentiam accingebatur. Arbitrabatur preterea eandem uirtutis exercitationé ft bi quoque effe debere. Non enim exiflimabat ficri poffe, wubiipfe minus foret qualem decerct, ut aliosincitaret ad illuftris bonasq; actiones, Heec ubi cogitauiffet, putauit primüm oco opus def uellet diligentia babereverum optimarum.ltaq; ut cenfus negligeret, putabat baudquaquam fic i poffe: quippe qui prouideret multam ne ceffavió ficiundam[Je impen[am in magni imperium. Preterea cim multe effent Fifi, fi uellet ipfe circa bafce uc fari femper, fciebat multam fibi füturam occu petionea m in adbibenda diligentia circa omnium falutem.
Itaque fic confiderans, quà c2 7 rcs fanuil lares recle babevent, c7 ipfe forct ociofus, excopitauit quodantimodo ordi tem rel militaris, Nam luin decuriones decuriarü cux. ti babent, e manipul iorun ductores decurionun,et millenarij manipularium ductorit, cy: qui decem millibus p«funt dM Mn 79) boc p: 1&lo tento negligitur, ne fiadm duda quidem fint t dena bomini millia. Cum; dux iid agendum exercitu, fatis cft fi ijs precipiat, quifingulis.: denismillibus fi unt pra efct. V tigi tur becbabent boc padlo, fic eti Np in coniplexus
ad aliq 4

LIBER OCTAVYV S. 255
plexusest domeflicas actiones. Mtaq; ei cum paucis loqui opus erat,quó nequeres domeflicas neglectui baberet: c7 exbine maius ei ocium erat, que am dli qui unam domum Q9 uná curaret nauim.Q uave cum ita Cyrusves fuas domeflicas confütuiffet, docuit etiam fuos milites ut boc ipft ordine uterentur.Sic igitur ocium c7 fibi parauit«y militibus fuis. Coepit enim inflruere cuiufmodi familiaris fuos Sector primi onetfa alipofJent,alijs agriculture fludentibus: bofce mfi ade[Jent ad ianuas re quircba it, ratus fore: ut qui adc[Jcnt, binollent neq; mali neq; turpe aliquid agere. tum quoniam effent apud pri epem,tum quia noJJcnt à uiris preeftatifsiuis uideri quid agerent. ui autem no adeJent, bos arbitrabatur ucl ob incontinentiam abe[Je,uel ob iniuflitiam, uel ob negligets tiam. Q narebocratus, cogebat buiufmodi uiros adefJe, quoniam iuberet qui i apud fe effet maxime amicus, buic liceret eius bona capere qui non adefJet, ac dicere fua ca pere. Cum igitur boc fieret, ueniebant cotinuo bi quibus bona ablata d ent,tanquam affecti iniuria. At Cyrus qui^ dem diubuiufmodi uiris audichdis non attendebat: quos ubi audijJet, difceptationem dijudicare in mulium tempo ris diffirebat: que faciens arbitrabatur cos afJuefacere ad preflandum obfequium, minusq; fibi fore inimicos quam fiipfe coégilJet per animaduerflone ade[Jc. Vt igitur adcfJent,unusei bic erat docédi modus:alius uero,quód pre Jentibus imperabat, c que facilima effent, C quemaxi me fructuofa:alius etian, quod nibil unqua ab[entibus tri buebat. Scd maximus necejsitatis is erat modis, quod fi quem tiibil bor mouifJct, auferebat ab eo eius facultates,
Q7 alij dabat quem putaret fibi tempefliue ade]Je po[Je:et

254— XENOPH, DE PAEDIA CYRIÍ ita utilisei amicus pro inutilireddebatuy. Requirit etiam qui nuncrex esti quis eorum abfit quos ade[Je conuentt, Quiergo minus ade|Jent,ita ijs Cyrus utebatur. Q ui ue^ và fcipfos preberent,eos putauit maximé adres preclavas 9 bonas po[Je incitari, fl ipfe, qui in eosimperium gereret, operam daret, ut fubditis declararet fc omnium effe uirtute ornatiffimum. Sentire eniu uidcbatur, eti" am propter| fcriptus: legesbomiues fieri meliores; at boSonus princeps 1 um pt incipemratus esl uidentem legem[Je bominibus,
uidens lex, quoniam fatis cfl qui«v moderetur ez: uideat, puniatq;
delinquentem. Ita igi itur fentiens, primum quidem feipfum boctempe reoflend debat fluide re magis diuinis rebus, quoi fj ih cor.Et tunt f rimi fistutum[Lut Na pU dac« Rer Etts laudaret t dec S.C fingul lis tebus ijs dijs facra fierent, quibus Magi dicerent. Sic igi" tur que tura conflituta funt, bac etiam tempeftate perdurant apud eu n fin tper qui vex cst, Yaque bis in rebus primum imitabantur eum alij item Perfe, rati fe quoque k licioris fore fl deos colerent, quemadmodum is qui felicifimus effet«2 princeps, Que fi icientes exiftim ex ant fe Cyro rem eratifimam fi icere, At ille fuorum pictatem ft^ bi etiam conducere arbitrabatur, idem fentiens quod ij qui navigare malunt cum pijs, quam cum ijs bominibus qui impie aliquid uideantur per petrafje. Ad bec fecum animo Yepulabat, fi omnes fui fasniliaves pij e(Jent in deun, misere cinia eme aduerfus feipfum ne-.—| fri quicquam ficere, qui fe eum preflaret erga 5o liaris, Liquidum preterea boc faciens, fe plurimi ere quód neminem neque amicum, neque focium afFw iniuria, fd ius ipfum ucbementer intucns, magis etiam
$ b E

LIBER OCTAVVS, 255
ctiam alios à turpi qua flu ab[linere arbitrabatur, per iuttiam uero locupl Marin lle. Atque pudore exiflimabat magis omnes affici, Ji ipfe offenderet ita fe omnes uereri, ut neque dicere, neque ficere turpe aliquid auderet. Hoc auten ex bacre ita fore cogitab 1t quod non prindpem folim, uerumetiam eos quos minime timent, magis pudentis quám impudentis bomines uercntur. Et mu lieres item quafcunque pudentis fenferint, magis etiam qui eas uide: de pudori habe Ye uolunt. Et obedientia quo» queitavcbatur m taxime perma nerein fuis pofJe.fi manifilo magis cos bo noraret qui fine excu alione obedirent, quam qui maximas etiam laboriofiftimasq; uirtutes pre flare uiderentur. Hoc auteni fcntire d ficere perfeucrabat, Cum; fuij pempin. ntiam offenderet, facicbat ut cam MER mnes exercerent. Cum cnim utdeant b omines,cul m taximelicet uticotum d; bunc utuerc tem peratter, ita magis imbecilliores ipfi nulla uti contumelia uidcriuolunt. At pudorem c temperantiam bac Yatione diuidebat, quód pudentes,que turpia funt, in pro patulo fügerent: tempe vantes uerà ac pud: ntes, ctiam ift obfcuro. Et continentiam boc p pacto maxime avbitrabatur exercendam, fi fefe ipfe offenderet minime per fubit4s uoluptates ab[lrabi i boni 4ctio nibus, fed potius laborem fu[cipere primum unà cum bon ejes te well fefe quam uoluptates. Ergo Cyruscum talis effet, facit ut in foribus multa ejfet deteriorim mc deftia cde ntium melio ribusmultus ctiam pudor atque decorum inuicem, Ynfuper etiam cognofceres illic nemitiem neque ivafci clamorc, neque gaudererifu per contumeliam: fed fi eos uides rcsuerc exifltimares uiuere decore, Res igitur huiufmodi
f. i
iá

2$6 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
facientes uidentesq; degebant in foribus, Preterea bellice excraitationis gratia eos ad uenationem educebat, quibus becexercenda existimabat: banc exercitationem verum bellicarum efJe omnino ratus optimam, equestris autem uerifimam. Hec enim in emnifiriam locis equitátes ma^ xime oftendit, quoniam in fequi epi Rr figieniis: Q7 becitem veddit ab equis maximé agilis ad efficiendi opus, quoniam capiantur e7 cupiditate C7 bonoris ftudio: € bicetià maxime familiaris afJuefaciebat ad ferendam € cótinentiam,e labores,ey frigora, calor«s, c7 fa^ men ac fitim. Atque boc etiam tempore rex ac rcgis familiarcs bec aftidue faciunt. nàdig HER a minem imperare docere, quiucliarfubditis non c[Jet, co exantedictis omnibus patet, et quoniam ita fuos cxerces, multo etiam magis ipfe exercebat«9 continentia, c7 bellicas artis meditationesq; Etenim ad uenationé alios cducebat, quando aliqua manendi necefüitas nó e[Jet: at ipfe in neccfiitate quoq; domiuenabatur eas feras, que in bor
tis alcbantur. Atq; ipe nunquam antequam fuda[[ct cocmam capicbat, nec equis priufquam e[Jent exercitati, pabulum injjgiebat. C uinctiam ad banc uenationcm inuitabat fceptriferos fuos. VMaque longe ipfe in omnibus bonestis operibus excellebat:longe etiam[ui preflabant ob ex ercitationem afiiduam, Et de fe quidem tale praebebat exemplum. Preterea alios quoque ez muneribus«7: magifiratibus c7 confcfüibus cy omnibus donabat bonoribus, quos maxime intueretur quie bonesta funt fequi. taque multam omnibus inijcicbat ambitionem,quo quifq; Cyro optimus uideretur. Infuper de Cyro uidemur didiif je, quód non bacre(olim decere exifimabat principes fub» ditis

LIBER OCTAVVS. 253 ditis preflarc,quód ijs forent meliores, fcdetiam exiflima batopus e[fe ut eos«c deciperent, Itague clegit[tolam Medicam c7 ipfe ferre,cr ut familiares ca induerentur perfua[it. Hecenim uifa c&d ei occultare, fi quis defe Qum ali. quem baberet incorpore: preterea ca indutos cz-pulcberrimos c7 maximos oflendere. Etenim calceos talis ba bent,in quibus qui cos ferunt dam aliquid fubijciant, quà maiores effe uideantur quàm unt:finebatd: ut oculos fup pingerent coloribus, quà pulcbrioribus quàm effent ocu» lis ejJe uiderentur:cz fricarétur, ut melius uiderentur co lorati quàm natura e[Jent.Exercuit eosinfuper,ut neque fpuere, neque mucum emittere apparerent: preterea ne ad quenquam[pe&tandum conuerterentur, perinde quafimirarentur nibil. Omnia uero bec exiftimabat aliquid afferre, quà minus forent fubditis contemptui, Q uos igitur cenfebat dignos qui alijs preecffent,ex feipfo ita com^ pofuit,ut cy meditarentur cx uenerabiliter ijs pr«eeffent. Quos uero conftituit ad(crulendun,borum neminem incitabat ad meditandos ingenuos labores, neque permitte bat ut baberet arma: uerum curabatut neq; fine cibo unquam ejJent,neque fine potu, ingenuavum meditationum gratia. Etenim quando agerent feras in campos equiti^ bus, cibum in uenationem bis ferre permittebat, libero» yum autem nemini: c7 quando iter faciundum efJet, agc» bat eos ad aquas ut iumenta. Cum; e|Jet prandendi tempus eos expectabat, donec aliquid e[Jent, ne efurirét.1taque bi quoque eum, ut uiri optimates, patrem uocabant, . quód fuijpforum baberet curam, quà indubitato femper | mancipia forent. Atque uniuerfo quidem Per[arum im» | perio boc pacto parauit fecuritatem:fibi uerà ne à(ubiue R

258 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
gatis periculi quicquam effet ad nocendum, ualde fecu^ rus erat, Etenim exiftimabat cos cffe mollis, quos etiam in temperantis intueretur. Preterea neq; borum quifquam ei appropinquabat, neq; toclu neq; interdiu. Quos auté Q7 optinios putabatarmatosa; ac frequentis intuebatur, aliosq; eorum equitum effe duces, alios peditusi, multos etiam eorum animis elatisefJ. e fentiebat jut qui fatis effent ad imperandum, bi c; eius cu|lodibus maxime erant pro e mr EE epe comifcebantur: necefJario enim bis erat ufurus. Per bos igitur ei periculum erat naxinie,e quid pateretur multis modis. O tare cott fiderans quà ab ijs tutus e[Jet, bis quidem auferre arma, atque eos imbellis reddere veprobauit,cz iniuftumid ducens,«2 imperij folutionem boc arbitratus. Q uod rurfus cos non admitteret, feq; offenderet fidcm bis nonbabere,arbitrabatur principium effc belli. vnum autem quid dam borum omnium nouit c7 optimi e[Je ad fecuritaten fui co puldierrinum,ft facere poe orum preflantifsimos fibi amicioris, quàm ipfi inter fe forent. Quomodo igitur uidetur nobi: adeptus ille eorum amorent, boc cnitemur offendere. Primó enim afsidué femper bumanitaté animi maxime quoad potcrat declarabat, exiffimas, quen admodum non facile est illos antave quibus fc odio effe pu tant,nequebeneuolos effe maleiolis:ita etiam quicogniti fuerint amare c2 bencuoli effe, baudquaquam fieri pofje ut his odio fint qui amari fefe arbitrantur. Donecigitur pecunijs imbeallior füit ad beneficium conferendi, tum| prouidendo foci;s ac familiaribus,tum pro,[piciendo tunt| quod perfbicui fica*et fe letari eorum bonis,"disi; tri flaribifce rebus[ludebat amicitiam uenari. Vbi autem fae
éum

LIBER OCTAVVS. 150 Cum eft ut ipfe po[Jet pecunijs e[Je beneficus, uidemur fa ne cognofcere, ullum effe ab eodem[umptu beneficium bominibus erga bomines gratius, quam ciborum potuumdq; collationem. Hoc autem Cyrusitaratus primi con fituit ad menfam[uam,ut quibus ipfe conuiuium faceret, bis fimilia femper efculenta ac fibi apponerentur,que fa tis cjJent permultis bominibus, C tecunque autem appo fita effent, bec omnia preterea quibus ipfe conulued, ute rentur, diflribuebat, quibus uellet amicorum memoriam oflendere uel benignitatem. TAittebat ctiam Jingillatim ad bos quibus delccTaretur aut in cuflodijs, autin famulatibus,aut in quibu/cutique actionibus: boc fané fignificans, quódfe nonlateret,ea e[]e illos uoluntate, ut flbi gratifica
rchiur. Honorabat etta f.
feruos àmcnfa, cum aliquem lau daret:cy uniner fum feruorum cibum in fua menfa poncbat, ratus etiam bac re inducere in eos quandam beneuolentíam. quemadmodum in pueros. Q uod[i quemex amicis uellet à multis coli,ad bos quoquc mittebat à men[a-Etenim nuncitem quibus uideant aliquid mitti à menfaregis, bos omnes magis colunt, vati eos effe bonorificoc7 qui fatis fint ad tranfigendum fi qua re cgeát. Pre terea,non folum borum que diximus gratia delectant ea que mittuntur vege, uerumctiam quia uoluptate certà plurimum prejlant que àregis menfa mittuntur. Quam rem ita babere non cft mirandum. Nam quemadmodum alie artes ut magnis urbibus excellentius laborantur,eoidem modo regis efculenta(unt lorge prejlantius laboraLa. In paruis enim urbibus ijdem faciunt letum, waluas, laratrum,menjan.Perfepe etiam bicidem ev edificst,c «ontentus cst, fi adipifcatur boc pacto à quibus per daKR a

260 XENOPH. DE PAEDIA CYRI
tas operas ipfe fat ali queat. Non ergo fieri potcst, ut qui multis utitur artibus,is bomo omnia pulchre faciat. At in magnis urbib. quia multi fingulis egent, fatis ct una etia cuique avs ad alendum: ac fepe ne tota quidem una, fed calceos facit bic uirori,ille mulierum. E£t ctiam ubi alter qui calceos fücit,eos neruo folium con[uens fibi uictum pa rat,alter autem fcindens: bic tunicas duntaxat incidens, ille uer faciens borum nibil, fed incifa compones. Neceffario igitur qui in breuiffümo uerfatur opere,bic etiam oprime cogitur boc facere. Idem ctiam boc patiuntur, que pertinent ad uiClum. Cum enira idem leClum flernitmenfam omat,ma[fam c7 obfonia aliás alia atq; alia facit, nece[fc eft bunc ita in ijs babere ut fingillatim accidit. V bi uero fatis est operis uni unum, carnes elixare, alij a[Jave, alij item pifcem elixum facere,alij affatit, alij uer facere panes,cg ne bos quidem multiplices, fed fatis esl ft prebeat[peciem unam pulchre, necejJe fit, ut arbitror, bec que ita fiunt longe excellentius facta efJe. Q ui igitur ves faceret buiufmodi, efculentorum cultu longe omnes excellebat. Vt ueró alijs itemvebus obfequens Cyrus longé praflabat, boc equidem nunc enarrabo. Nam cum multó ceteris bominibus fuperior ejJet in plurimis cenfibus capiundis,multo etiam magis eos fuperabat in donandi ma gnitudine.Cyrus igitur boc incepit, quod bac quoq; tempeflate in regibus perfcuerat in magnis muneribus faci... undis. Cui cnim ditiores amici oftenduntur quàm Perfarumvegi?Q uis etiam pulcbrioribus uidetur[tolis fuos ov. nare quàm rex? Cuius dona. cogno[cuntur ut regia quedam,armille, torques, equi frenis infignes aurcis, Non enim licet illic cuiquam bec babere, cui rex non dederit. Quis

LIBER OCTAVVS, 26t
Quis item alius dicitur donorum magnitudine efficerc,ut rex anteponatur fratribus, parentibus, filijs? Q uis alius quoq; potuerit ininicos diflantis multorii dieru itinere, punire ut vex Perfarum? Quis preterea alius qui fubiugajJct nperium, cft à[ubditis uocatus pater,im dier obijt, quam. Cyr? Hoc autem nomen bencfici uidelicet magis est,quám auferentis.Dicimus preterea Cyrum qz rcgisoculos, qui uocatttuv, c7 regis auris non aliter adeptum effe, quam munerando bonorádoq;. Cum illos enim magnis afficeret beneficijs, qui nuncia[] ent quecunque ft^ bi pro tempore e[Jent audienda, fecit ut bomines multi, e quribus audirent,cy oculis uiderent,quo nuncijs fuis utilitatem regi ejJent allaturi. Binc igitur exiflimati ctiam funt,multi effe oculivegis, ey multe aures. Q uod fl quis putat unum expetendum oculum vegi e[Je,non e&te putat:unus enim pauca et uideat y audiat, effetq; alijs qua fi negligentia quedam indicta, fl boc uni foret impera" tum. Praterea,quem cognofcerent effe oculum, bunc fcirent cauendum ejJe. Sed ton ita babet, At rex omnes audit,qui dicunt fe aliquid audiffe aut uidifJe digna diligentia.Sic igitur multe exiflimatur cffe regis aures, co multi oculimetuuntq, ubique ea dicere que minus regi conducant, tanquam eo uidente:«7 ea facere que non profint, quafi co przefente. Non modo nemo aufus effet memorarc mali quicquam de Cyro cum aliquo, fed ita quifque erat affectus, tanquam effet in omnibus oculis atq; auribus regis prefentibus femper. C uod autem ita bomines erga cun effent affecti, equidem nefcio quam aliquis caum potiorem afferat, quam quód pro paruis magna be p" referret. Et quód magnitudine munerum excelleR 3
Regis miti oculi ac aures

Reis eo pafioris compatatio,
262 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Yct,10 c£ mirandum, quotiani effct ditifimus. Sed'quod cultu ac diligentia, qui vex e[Jet, amicos aniecelleret, boc fané admirabilius. llle igitur narratur nullave, ubifuperaretur, ita maniftfto pudore affici confuefJe, ut amicovum cultu.Et cius oratio memorie prodita cél,cum dicevet firilia c]Je opera boni paftoris cy boniregis.Nam eo pallorem decere, qui pecora faceret felicia, is uti que pecudum est felicitas, Et regem itidem decet urbes atque bo mines felices facientem,ijs uti. Nibil igitur mirabile fi bac effet fente ntia,ut pertinaciter uellet omnis homines obfequio pr. rfine. Pulcbrum etiam documentum. Cyrus dicituy Crocfo demonflvaffe, quando ab co admonebatur, fore utin multa largitione pauper fieret, cim liceret ei uti uiro quampluri mos auri the[auros doni reponere. Et Cy vum dicitur percunctatum:Et quot iam mibi pecunias fü turas füiffe avbitravis,fl aurum collegi[Jem, ut ipfe iubes, ex quo tempore fum in imperio? Crorfumq; vefpondifJe, magnim quendam numerum. Atque Cyrum ad bec dixi[Je: Age igitur Crocfe,mitte uirum uná cum boc Hyflafpacuit tu maximé credis Tu uero Hyflafpa circumadieis amicos, dic eisymeauro egere ad opus quoddam:cte« nim ueró egeo: eisq; iube, mibi praebeant pecunias quafcitiq quc finguli queant:fe Jcriptam autem obfignatamq; epi fllam dent ferendam Crocfi famulo. Hiec autem quecungue dixerat,cum fcripfiffet obfignaJetd; q, literas, cas Hy» [bee ad amicos dedit, fcripfitq; ad ommes ut Pflafpam
is Cuin fuum. Cum igitur amicos arculffet Pofizfpas,ez Crofi famulus epiftolas tulijet, ait Hjlao. fpas:O vex Cyre, etiam me iam ut diutte decet uti: ad» fum cnim multis donatus muneribus ob literas tuas. Et. Orus

MMRRRRERUUUUSGN3ogN0sg9y LL ipt
LIBER OCTAVVS. 263 Cyrus ait; Vnus igitur iam etiam bic nobis Croefe tbefauyus cft:alios uero ipfe intuere,«7 fupputaquot pecunie funt parate, fi quid mibi utendum fit. Supputatis igitur Cracfus pecunijs, multo plures inuenit quàm Cyro dixevat faturas fuiffe am in thefauris,fi cas collegiffet. Q od ubi patuit, Cyrus dixiffe traditur: Vidésne Crocfe mihi quoque effe thefatros? At ipfe mibi iubes, ut cos collectos dpud me babeam,ut propter eos c inuidize fim c7 odio, ác fidem babeam mercenarijs cu[todibus, quos ijs prefccerim. Atego dum amicos diuites reddo, bos mibitbefauvos c[Je puto,co cuftodes fimul tum met ipfius, tum meovumbonorum lo:gé fidelioris, quàm fi prafidiarios flipendiarios prafecifJem. Atque aliud item dicam tibizEgo go enim Crocfe, quod dij dederunt animis bominum, qui omnes fimiliter pauperes fecerunt, boc nc ipfe quidem pofjum elfe fuperior, fed in[atiabilis fum pecuniarum, quemadmodum alij. V erüm ego bocmibi uideor multitu dini preffarc,quód bi pofleaquam plus quàm fatis eft ade ptifucrintyalias fuas pecunias defodientes, alias marcefce ve facientes,alias nu merdntes,metietes,expendentes, uc tilantes, cuftodientesa;, turbationes babent. Et ipfas tamen cim intra«edes tot babeant, neque comedunt plus quam ferre poffunt:frangerentur enim: neque induuntur. plus quàm ferre etiam queunt:fiffocarentur enim. Sed pe cutie fuperuacane:e negocia afferunt. Verum ego colo deos,ac pluris pecunias femper defidero, q: ptus faro,que mil rejj ind gentias amicorum leuo, co: diuitijs bomines e bencficijs profequens;ex ijs beneuolentiam eg am icitiam mibi comparo, Pecuriarunt Ex ijs uero bominibus, fructus mibi fit fecuritas ey bona ujus,
R 4
i4s cum ade

felix quis,
164 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
nomiris fan, que neque marcefcunt, neque quoplura funt,corrumpuntur.Scd glorie quó plus eft, à c maius € meliu,et ad ferendum fit leuius[epe etiam magis cos leuat;à quibus fertur, Vt autem bocetia fcias Crocfe, cgo moti cos fclicfsimos duco, qui pecunias plurimas babeant € eu[todiant( boc enim pacto quimuros cuftodiunt, c[fent felicifsimi quippe qui omnia que funt in urbibus cufiodiant) uerüm gud cz cóparare plurimas pecunias iufé pofiit,ez ijsutboncfte plurimis,hunc ego felicem e[Je
puto,ciuq; pecumias. Atq; bec Cyrus dilucidé faciebat,
: quemadmodum ctiam dicebat, Ad bec,cim Cyrus cogi^
ta[Jet permultos bomines fi quidem bona ucletudine utan tur, parari ut fint nece[Jaria babituri, cad; reponere que ufui funt ad uictum bene ualentiii: ut autem fi egrotarint afforent utilia,puius rci non admodit eos babere diligentiam uidcbat. taque cxiftimauit circa bec quoque fibicla borandit,medicoso; optimos ad fefe accer fiuit ut cum bis loqueretur;€ quecunque uel infirumerita utilia effe dixijJct aliquis eorit,uel medicamenta, uel efeulenta, ucl po tulenta, bec omnia parata feruabat apud fefe, Quid fi quos curavi maxime expediret, uifebat quis cori egrota ret,quod efJet curandi tcmpus, prcbcbatq, omnia quibus epus cjJet. Habebat ctiam medicis gratia, aim quis fanaffetquenquá eorum qui Cyri effent, quem curanda fufcepiljct.ecigitur e buisfmodi permulta moliebatur, ut apud eos excelleret,à quibus amari uellet, Qarit autem verüct certamen pronunciabat, ac premia proponebat, uolens inijcere contentione de pulcbris botiisq; operibus, bec Cyro quidem laudem affercbant, quod curarct ut uir fis exerceretur, At optimatibus bac certamina inuicem inijcie«

TUUM ELT IL CLE?KGoGÓSLIIGILGoCGGLIQMZGHUIGIGIGUQDX]ZTP$SZIQSZ]£]GC DDD:£11]']?]£111]1]]111111111111))011 o
LIBER OCTAVVS. 26$ inijcibant c7 lites ez peruicacias.Infuper c7 legem Cyvus conflituit,quecun: dijudicanda e[Jcnt, fiue ciuili cau fajfiue coticertatione, ut bi quibus dijudicatione opus e
fet, vefügium baberent ad iudices. Perfpicuum igitur cft deligere folitos ipfos aduev(arios a iudi(mos c auicifiimos, ViClus autem,bis qui uicerant inuidebatz € qui non pro fe fententiam tuli[Jent,cos oderat. C ui au tem uicerat,fimulabat iure uincere, itaq; exiflimabat gva tiam debere nemini, Et qui amicitia primi apud Cyrum effe uellent, quemadmodum in urbibus alij, ita ctiam bi inuide inuicem babebant, Ytaque plures malebant alter alterum e medio tolli, quàm unà agerc inuicem boni quicquam. Et bec declarant Cyrum moliri folitum, ut bi qui potentifiümi effent,magis eum amarent quàm feipfos in» uicem. Nunc autem iam enarrabimus,quo pacto primur Cyrus cgrejfus-cékévegiszetenim emifitonis ucterabilitas uidetur nobis ars utta ex his que molitur, ne imperium fit contemptui.1taq; primum antequàm egrederetur ,uocatis ad fefe«9 Perfis 7 alijs, qui praeerant magiftratibus, diflr ibuit cis flolas Medicas: c» tum prizuum Per[e M«dicam flolam iuduti funt. Et cum cas diftvibucret, ftmulbec uerba ad eos loquebatur: fe ive uclle«d delubra dijs inmortalibus cor flituta,ac fünul cum illis[acra facevc, Adefle igitur,inquit, ad fres flolis bifce ornati atite fo lis ortum,corfütuiminiq; quemadmodi vobis ucrbis meis nunciarit Pheraulas Perjes: curia; ipfe ducam, eruis im
"5
ea que uobis dicta fucrit regione. Quod fi ucftrum alicul
aliter uidetur mclius quám ut titi eamus, cimreticrterimus ismedoceat, Vt enim pulcberrimum atque optimum c[Jc uobis uideatur yita fingula cefituenda funt. V bi ! KA 0;

266 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
autem printarijs diftribuit[olas pulcherrimas, extulit alias quoq; flolas Medicas.Permultas enim paraucrat nibi lo parcens, icq; purpureis, neq; ferrugincis, neq; puniceis,fteq; carycinis ueftibus. Cumq; borum amictuum par tem fingillatirm diftribuifJet inter duces, bis iuféit ut aiicos(uos bifce uefübusornarent, quemadmodum, inquit, uos cflis àme ornati. Et quidá ex prefentibus eum interrogauit: Tu,inquiens,o Cyre, quando ornabere? Refpondit autem Cyrus: Non enim uideor nunc uobis ipfe ortiavidum uos orno?Plane, inquit, fi queá in uos amicos e[je bencficus, apparcbo ctia ini flola quam babeo pulcherrimus. Sic igitur illi abeuntes, acceritos amicos flolis ornabant. At Cyrus arbitratus Pberaulam, quierat ex ordine plebeio,cz callidum effec» bondflit, ey modeflum,cz fibi gratificandi fludiofum, qui olim de fingulis pro digmitate bonorandis internuncius fuiffet: bunc ubi uocaJet, confuluit quo pacto effet facturus, ut entifsio beneuolis uifu pulcberrinia foret, inimicis autem maxime formidabilis. Vbi ucró ipfis cofiderantibus eadé ambobus funt vifa, Cy vus Pheraule iufiit curandum ut cras ita fieret emifiio,ut sifa cft pulchre babere. Ego enim dixi,ut tibi de emifsionis ordine parérent omnes. Verum quà libentius te prae^ cipientem audiant, fer tec bafce tunicas ad flipatoru duecs:equitibusq; uocatis, dato bas etian: ezuitum ducibus, € currui ductoribus bafce alias tunicas. Pberaulas igitur ferebat tunicas acceptas.Q uem duces ut uiderüt,dice bant: Magnus iam fane tu es Pheraula,quádoquidem iuffuris es nobis faciunda. Non equidem, refpondit Pberaulas. Non folum enim nio iubebo,ut uidetur, fed unà feram edam[arcittas Mtaq; nutie fero bos duos amictus, alterum : alteri;

LIBER OCTAVVS, 267 alteri: e» tu quidem borum cape utrum ipfe uis, Exbine igitur ille accepto amictu, inuidentie crat oblituscontimuod; eun confulebat utrit caperet, At Pberaulas ubicon fuliafet uter ejfet melior, dixiffetq;: Si me accufaueris quod tibi optionem dederim, vuv[us cà mitiflrauero me utere altero miniflro.Pberaulas ci itautiu[Jus fuerat tuticas diflvibuifJet,continuo ea curabat que ad egrefiioné regiam pertinebat,quo fingula babitura e[Jent quampul cherrime. Cum ueró dies po[lerus factus efJet, omnia ante lucem erant pura atq; expedita. Ordines fleterant e7 ab bac c7 ab altera parte uie, quemadmodà boc etiam tem^ pore flant,quàrex eft ingrejJurus,intra quos nemo ingre di poteft quimimu fit ex bonoratis. Flagriferictiam flete rant, qui werberarent fi quis tuvbarct. Sieterant autem primi flipatores circiter quatuor millia ad quatertos ante portas.Duo millia uero ex utroq; portarü latere, ade^ vant; omnes equites qui ex cquo defcéderat, fublatis ma nibus per candyas ueftis. Et nunc etim eas tollunt quado uidentur àrcge. Et Perfee quidem flabant ad dextera, fcd alij focij ad leu uie parté:ey currul codé modo utring; dimidium.Scd ubi patefatte[unt porte ipfius vegie, primi agebatur tauriloui optimo maximo perpulcbriquaternicz ijs dijs alijs quos Magi funt interpretati. Putant enim Per[e,multo magis avtifi inmortalis,d circa es alias. Post bouesauten agcbantur equi;ad Solis facrifici. Posl bos atit educcbatur currus al bus coronatus iugo aureo, qtà cjJet Youl facer. Post bune agebatu etiá Solis cuvrus cádidus, ct is coronati ut ante rior.Po£l bunc etiá alius tertius cuvrus educebatur, cuius equi flvaticrat puniceis inftvatis, et poft eu uiri fcqueban
—
!] cib.el]e utendum erga deos

268 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
tur, qui ignem portarent in magno quodá foco. Post bec uero iam ipfe Cyrus apparebat ex portis fuper currunt, rectam tiaram babens, tunicamq; purpurcam pari albo diflinczm:alij uero femialbam babere non licet: c7 circa erura perifcelidas bedereo colore infectas, ey candyn purpureum totum. Habebat etiam diadema circum tiaramyatq; eius cognatiidem boc babebat fign. Et boc etiá tempore bocidem babent, Manus ueró babebat extra ma nicas. Comitabatur autem cum auriga magnus quident, fed minor fané quam ille fiue re ipfa mitor, j» quomodo cunq;. Verüm Cyrus longé maior uidebatur, qucm omnes intuentes adorauerc,fiue quàd alij iufüi efJnt inaipere, fiue quód etiam flupefacti ob apparatum, e quód Cyrus € magnus uideretur ez. pulcher. Antea ueró Perfarum nemo adorabat Cyrum.Sed cim procederet Cyri currus, procedebant bi füipatores quatuor millia.Yuxtà autem fequebantur infuper qui eum circundabant fceptriferi in equis ornati,unà cum pilis circiter trecenti. Ducebantur preterea equi Cyro nutriti, qui baberent frena aurea, amiclibusq; uirgatis flvati efJent,circiter ducentis Et post bos hafoferiduo millia. Dein uero equites qui primi fa-. &i funt decem millia, inflructi undique in centenos, quibus Chryfantas preerat. Poft quos fequebantur Perfarit equites dlij decem millia, codem irftructi modo, quibus Foflzfpas precrat, Et post bos alij deccm millia identiden, quibus prefectus erat Dutamas. Et post bos alij, quorum dux erat Gadatas, Post bos uero fequcbantur Medi equites, dein Armetij, Poft Arncnios Hyrcanij, post Hyrcaniosueró Cadufij fequebátur. Poft cquites au tain fequcbantur currus quatermi inftructi, quibus prafe eus

S SS MM DRCDEUNDOLLLLLLLLCZLZL2ÉLTL ZÜLLLLLLLDLLLLLLLLLL
LIBER OCTÀ VVS. 169
£u erat Artabates Per[es. Sed cii Cyrus iter faceret, permulti bomines fequebantur extra figna, alius vem aliam rogátes.Q uare Cyrus cum ad eos mifijJet quojdam ex fce ptriferis,qui eum terni fequebantur iuxtá ex utraq; pav te currusyrei buiufce caufa ut nunclavent,iufiit ut ijs dice rent,fi quis aliquid ab eo ucllet,id doceret aliqué ex pretoribus, quoniam illos diceret rem fibi dicluros. Quare illi abeuntes continuó inter equites pergebant,confultantes quem quifque adiret. At Cyrus quos maxime ex amicis ucllet ab bominibuscoli, bos milJo aliquo fingillatim ad fe uocabat,ey bis ita dicebat: Si quis borum quime iuxtá fequuntur, uos aliquid doceat, qui uobis uifus füerit nibil dicere,nolite ei attendere.Q ui uero iuffis rebus egere uidcantur,mbi nunciate,quó per publicam con[ultatio mem cos expedianius. Alij igitur cum uocaret uebemen^ ter gradientes obedicbant,imperium cum Cyro acturi, oflendentesq; uchementer fe parére.Erat Daiphernes quidam incultis moribus, qui putabat, fi minus celeriter obedirct,liberiorem fe ufum iri. Quod Cyrus cim fenfifft, priuquàm fe is adiret, fecumq; differeret,clàm miJo quo dam ex fceptriferis,iufrit ut el diceret,quód nibil amplius €o fibiopus efJet, ac ceterum non uocabat. Vt autem qui post eum uocatus e[Jet, prius quàm ipfe obediuit, accef" fit Cyrus, eiq; equum dedit ex ijs qui iuxtà fequebantur, iufiitq: fceptrifero cuida, illum ut ei ageret, quo ipfe iuffijJet:quod quidem uidentibus uifum est bonorifici quiddam ejJe:exbinc multó plures bomines eum colebant, Scd. ubi uenerunt ad delubra, facrum ftcere Youi,totosq; táuos cremauerunt: dein Soli totos equos cremauere, poflea Telluri immolauerunt, ut Magi interpretati(unt; dein

270 XENOPH. DE PAEDIA CYRÍ
beroibus Syriam babitantibus. Poft bec ucro quoniam locus pulcber ejJet, calcem demon[lrauit ut ad quindecim ffadia eius loci, cz dixit ut per tribus totis uiribus bic equos admitterent. Vnà igitur cum Perfis ipfe immifit ac wicitznam maiorem in modit Cyro equeftris cura. fuerat. E Medis uero Artabates uicit:znam equum eidederat Cyrus.E Syris ueró omnibus Gadatas, Atex Armenijs Tigraties.Ex Hyrcanirs autem Hipp arcbi filiu. Atex Sácis| priuatus uir quida iequo fito alios reliquit equos, cum effet prope dimidium curriculi Hic igitur dicitur Corus interroga[J:£ adolefcentem, firegnum admitteret pro illo
equo,illu mi; refbondifJe, Regnu equidem minime admit eret Ieri degunt fed) efJem. Ad quem inquit Cyrus: Atqui oflendere tibi wolo, ubi fi uel claufis oculis iacias, nom aberres à uio bono,Omnino igitur, inquit Sacas, fublata manu oftende mi bi,ut bac fublata elebaillum feriam. Ac Cyrus demoftrat ei ubi fuorum amicorum erant plurimi. Hic ueró dlaufis oculis immifit elebam, cy equo tranfeurrentem Pberaulam a[fequitur: mam cafu Pberauda quiddam mancha, quod Cyrus iu[Terat. Qu percu[Jus ne conuerfus eft quidem, fcd perg: ibat id acturus, cutus gratia iu[Jus fücrat: Sacas uero re[piciés, interrogat quem efJet aJecutus.Non per louem, inquit, quenquam es ex prefentibus affecutus, Sed minime quidem, inq quit adolefcens, ex abfentibus quenquam. Ita imcdiusfidius, inquit Cyrus: tu quiden 1illum percufiifi, qui equum celeriter thter currus immittit. Et quomodo, inquit, non vanae h d quern quit Cyrus: Wfa nus quidam est, ut uidetur. Qu od audt^ ens adolcfcetis, ibat tquínan: ejfet cófideraturus: inueritá;
D Phe

-— zz eee PDIEEÉLLIULLLUIR UNEILSSLCÓC]228]]£11]]1] l 11111
LIBER OCTAVVS, 271 Pheraulam,cuiu barba c7 terra veferta erat e fanguine, qui percufJo ei fluebat ex nare. Sed ubi Pberaulam «di[Jet,interrogauit fi percuffus efjet. Cui ille refpodit: vt uides. Do igitur tibi bunc equ, inquit adolefcens, At Phe aulas interrogauit,culu v pigratid, Exbitc Sácas vem ei ttarrabat,dixitd; poflremó:Et equidem puto no aberraffeá uiro bono. Ad quem refpondit Pberaulas: At ditiori quàm mibi,ft faperes,eum dedi[Jes. Nunc ucró ego quoqs equum admittá, Oro« tutem deos qui fecerit ut abs te per cuterer, mibidentut faciá ne pocniteat buius muneratiohis erga me. Atq; nunc tuyinqu it,ab equ itainmcum 1equis efendens;fese ego ad te ibo, Ita quidem biinticem áfe difce[ferunt.Ex Cadufijs ucrà uicit it Rbadines,Dimifit autem currus fingillatim Cyrus, ey qui uiciffent dedit omnibus tum boues, quo ubi faa rificafJent uejcerentury tum etiam pocula. Itaq; bouem accepit ipfe uictorie premium: fcd ex poculis partem[uà Pberaule dedit, quoniá uifus e[Jet clus egrefsionem é regia pulchre inftruxiffe, Ytaq; ut Cuento Marat i ORC'euerat re gis egrefilo,mfi quàd boffie defunt quando nà facrificet,
Sed pofltaquam bac finem babuert, in urbem redeunt, et cofederii biquidem quibus edes date fuerant, in edibus:quibus aut non date füerant,in ordine, At Pberaulas inuitato Saca,d quo equi acceperat,et munera ei dedit,et alia prebuit affatim. Cum; cocnati e[Jent,impletis pocius lis que acceperat à Cyro,et propinauit, C ea largitus eft Sace, At Sacas uidens mult(quidé ac pulchrü frati mul tum etiá pulcbriq; apparatit, ac famulos it multos: Dis, inquitmibi Pberaula,num etia domi es ex diuiti ordine? Ad qu£ Pheraulas refpodit; Quori diuiti:Ex illori fané

272 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
fum ordine,qui f fi bi manibus uictà puram, Nam me pater inftituit puerorà difciplina, cum ipfe parce operarctur, aleretq;.Sed ubiin adolefcentia exc:(fit, cin me nequiret ociofum alere, in agrum deduxit,iufsitq; ut opus facerem. Hicigitur ego illum alui contrá,donec uixit: ipfe terram uertens ac ferens, ey agellum fané admodum paruum,nec malum quidem, fed omnium iuflifmum. Q uodciiq; enim ecpi[fet je men,pulcbre iufteq; reddebat, ey ipfum c7 fru.OODn fané multum: quandoque tamen ob generofitatem duploi ijsplura reddidit, que acceperat. Doni igitur ego uiuebam ita:nunc uero becomnia que uides, Cyrus mibi dcdit. Et Sacas inquit;O beate quide tu, cimob aliaytum propter bocipfum,quod cx paupere diues es factus, Mul tà cnim te arbitror ob banc etiamvem fuauius diuitem effe, quód cüm pecuniarum fame tenereris, fatus cs diues. Ad quem Pberaulas refpondit: Num enim ita Saca exiflimas, me nunc có uiuere iucundius qu plura pofsideo? An ignoras me cz comedere(7 bibere«y dormire nullo yiodo tiumc iucundius qu ám tunccum erá pauper:Quod Multa pofii- autem bec funt mibi permulta, tantum mibi cst lucri, dextibusymul- quod plura me oportet cuftodire, plura alijs tribuere, C tacwanda,— quopluracuro,có mibiplura c(Je negocia. Sunc enim familimulti cibum à me petunt, multi potum, multi amictusalij cgent medicis, Venit etiam ali quis qui| ferat pecu desálupis ab[umptas, aut boues precipitium paJos, aut morbum pecora dicens inuafifJc.Ataqs mibi uideor magis triflari quod nunc plura pofsideá,quam antea quód pauca baberem, V erit, inquit Sacas, cum falua eJe multa intueris, multó magis letaris quàm ego. Ad quem re[podit Pheraulas Nequaqua Saca ita iucundum e$t babere pecu filáf,

LIBER OCTAVVS, 273
mias,ut moleflur eas amittere, Noueris autemte uera di eere. Nemo enim diues cogitur uigilare propter uolupta-tent;fed neminem eorum uides qui aliquid amiferint, pre dolore pofJe dormire. Mediusfidius, inquit Sacas, neque illorum quenquam qui aliquid acceperint, fomolentum
, uideas pr uoluptate, Vera, inquit, rarras: fienim aliquid babere ita fuaue effet,ut accipere, diuites multó Klicitate preflaret pauperibus: fed neceffe est etia Saca, qui multa poftidet,cum facere multü ctiam fumptum c erga dcos, c7 erga amicos, c erga bo[pites, Qu ui igitur ualde pecunijs delectatur, certó[cito bunc etiam ualde triflari fi fumptum faciat, Per Youent, inquit Sacas, ego tton[um ex horum numero: fed bancrem felicitati dandam puto, eum facere multum fumptum, qui multa pofüidcat. Q uid igitur, per deos immortalis, inquit Pberaulas, non ipfe quamprimi fias admodum felix cy meipfum felicem fa. cias? Accipe enim bacomnia, ac poftide, ijsd; utere pro uoluntate tua, med; aliud wibilquámut bofpitem ale, c tenulus quoque quam bofbitem.Satis enim mibi fiturum csl, quodcunque etiam ipfe babeas,quód borum fim particeps.Tocaris inquit Sacas. Et Pberaudas iuveiurádo affir mauit ferio loqui fe. Et alia quidem tibi Saca imperabo, inquit,à Cyro, ut neq; eius fores tecurare oporteat, eq; in expeditionem irc, fed tu diuitijs abundans domimane: ego bec faciam, ez pro te, c7 pro meipfo: et fi quid boni preterea accepero ob Cyri cultum, aut ctiam ab aliqua rerilitari,d ad te fera, quà item plurib. domineris,folit me foluito bac cura. Nam fi mibi ab bis fuerit ocium, futu rum puto ut«2 mibi et Cyro magno ufui fim.Q uibus ita diclis baee indcem compofuere,facicbantq,. Et Sacas qui» $
Multa pofii.. denti, multum cttá fumptus faciendum,

274 XENOPH, DE PAEDIA CYRI dem fe ducebat felicem fatum, quód multis pecunijs dominaretur Pberaulas item arbitrabatur fe beatifimü e[fe.quód procuratorem c[Jet babiturus,qui fibi ocitt pre berct ad agendum quodcunq; ei iucundum forct, Eratautem Pheraulas natura micar vum fludioftor,c7 colere tibileiiucundum iia effe uidebatur neq; utile, ut bomines, Etenim arbitrabatur bominem animaliit omnii de optimum e aratifimh quid uideret et eos qui ab al iquo lau darentur,contrà etia bofce alacriter laudare: cnitiq; ut co trá rem gratam bi: ey ent» qui fibi gratificar entür: c9 quos cognofcerent beneuole babere;in illos eos uicifsum ef[c beneuolos:«2 quos uiderét amare cos, bos odio babere nó po[Je,paventesq; magis quàm omnia alia animalia: co tráitem uclle colere 7: uiuos ct mortuos. Cognofccbat au tem alias quafq; animátis cy magis in gratas ji e, mitiusq; beneficii memorcs,quám bomines. Sicigitur c7: Pberaulas afficiebatur maxima uoluptate, quà: i fibi foret, ut liberatus cura. aliar& po[Jcfsionum, apud alios amicos yefeitelieg c Sacas plurimi letabatur,quod quia ba beret multamultis quoq; ufurus e[fet. Amabat autem e Sacas Pberaulant, quód]o mper afferret aliquid:et Sacans Pberaulas, quod accipere ucllet omnia, famperás plura curans,nibilo magis ci praeberet occupationem.Et bi quidem ita drin At Cyrus cit facrifica|Jet uicto rie premia,epulatus uocauit ex amicis qui per[picue uiderentur ipfum uelle y amplificare maxime, c7: bonorare beneuolentifsime.Inuitauit ctiá unà cumbis Artabazum Me dum, eg Tigranem. Avmenium, e Hyrcanium prefecum, c? Gobryam. Gadatas ueró fce, ptriferi is elis preeerat, Et ubi ille paruifJet, ibi omnem intus uictum cofifituit.

|
LIBER OCTAVVS. 17$
füituit. Cumd; aliqui unà cortarét, Gadatas ne fedebat qui dem,fed curam babebat. Dum uero ipfi abefJent,coenabat ipfe quoque unácum Cyro: delectabatur enim unà cum eo efJe. Pro bis autem rebus multis magnisq; beneficijs bo torabatur à Cyro,e7 propter Cyrum apud alios quoque erat in bonore.Sed ut uenerant inuitati ad coenam,no temere c7 incon[ulto fingulos locabat ad men[am:fed quem. maxime bonoraret,ad flniflram federe iubebat manum,
quód bec infidiis magis fubiecta flt quàm dextera: fecundum uero ad dextram,tertii ur fus ad finiftra, co quartum ad dextram. Q uod fi plures efJent,codem modo.Declarare enim quo pacto fingulos bonovaret, boc ei boni
effe uidebatur. o uód ubi adbuc homines putant eum qui
melior fitneq; proclamandum, neq; premia accepturi,
liquidó patet eos bic minime inuicé fuperare cótendere:
fed ubiqui optimus fit longe prefertur, bic maxima cum alacritate non ob/curé omnes certant, At q; Cyrus ita declarabat eos qui apud fe erant optimi, continuo incipiens à cofeffu ez afsiflentia:baud tamen immortalem quem co
fff um iufferat,confütuit,fed lege cauit, ut bonis operibus «d bonoratiffimum confefJum a/cenderctur. Ac fi quis im
probé fe gereret,ut is fecederet ad fedem minus bonos ificam. Qui autem excellerct in confe(fu, Cyrum pudebat fl minus is uideretur bonis etiam plurimis ab fe affici. Atque bec que[ub Cyro fuerunt, ita etiam boctempore fentimus permanere, Cum uero coenaret, uifum cft Gobrye,quod fingula permulta forent, minimé effe mirandum apud uirum multis imperitantem. Sed quod Cyvus,qui ves adco magnas gereret,fi quid iucundum cepiff: videretur nibil confumeret folus,[cd id operis haberet,
S 2
D

276 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
ut qui aderant omnes,rei fibi date participes faceret,boe fan mirabatur, Perfepe quoq; eum uidebat Gobryas bec abfenti bus quibufdam amicis mittere, quibus ipfe delecta retur. Quare poft v4q uam cartiauifet, c7: omnia Cyrus, que permultaerant, wififet àmen[(a, dixit Gobryas: At ego Cyre, bac tere plurimi ceteris preflare bonunibus duccbam, quód ejJes rei militaris fcientifiimus: nunc autent, deos teftor, certo mibi uideri te magis bumanitate preflare,quamre militari. Hercle, inquit Cyrus,& quidem iucundius e bumanitatis opera do nonflvare, quam reimilitaris. Qui tandemtinquit obras Canna inquitin boc oportet fe in bomines maleficum offendere, in illo bencficum.Hinc igitur ubi modice bibiffent, interroga uit Hyflafbas Cyrum: Num,inquiens, Cyre fuccenfurus mi bi fis, fi tc interrogauero quod. audire ex tc uolo? Scd ita per deos, inquit,contr. tibi fuccenferem, fi fentirem taccrete que tibi interrogare uoluntas cjJet. Dic igitur jinquitymibi, num ullo unquam tempore cim uoc atus abs te fuimnon ueni? Dij meliora, inquit Cyrus. Sed dum obedio, num ociofé-obedio? Ne boc quidem. Si quid etiam Lon mibi iufsifli tu, non id cgi? Haud te, inquit, accufo. Quod autemagerem,unquam deprebendifii me non alacriteraut iucunde minusid à me agi? Hocomniumminimé,inquit Cyrus. Q uare tamett, inquit, per dcos immortalis Cyre, Chryfantas te mouit, ut bonoratiore in loco quá im ego poneretur? Dicám ne? inquit Cyrus, Omnino, uquit Foflsfbas.Et tu vurfus non vaibi fuccenfebis fl ueaudiss?Quin uoluptate, inquit, afficiar,fi didicero me non pati iniuriam. Cbryfantas icitur, inquit,bic prünum quidem non expectabat uocari[c)fed prius quàm uocare tur,

LIBER OCTAVVS. 277 tur, aderat verum mcarum gratia, Deinde tton id folum quod iuberetur.fed etiam quod ipfe cognofcerct effe mibi facto melius, bocagebat. Cum; aliquid dicendum effet ad focios,quod dicere me puderct, confulebat mibi: 7 que feutiret me uelle à focijs cognofci, meq; animaduerteret pudere de meipfo loqui,hec ipfe dicens,tanqua fuam effe fententiam oflendcbat. Vtaque bis invebus quid probibet ipfum mibi e[Jc meipo ctiam meliorem? Ac fibi quidem femper ait prefcntia omnia fatis e[Je:mibi ucro quid pofiit ad utilitatem meam accedere, femper eum con[iderare apparet:multoq; magis exultat ac letatur meis botiisquám ipfeego. Ad que ipfa refpondit Fflzfpas: Per Iunonem Cyre, letor bec me percunctztum. Cur maximétinquit Cyrus. Quoniam ego etiam boc cnitar facere. Sed unum folum ignoro, quónam modo fim oftenfurus gaudere me bonis tuis: utrum manuum concufsione uten dum efl,an videndum,an aliud faciundum?Et Artabaztus inquit: Saltandum cft Perfice. Q nibus inuerbisvifus fa" Cus eft. Procedente autem[ympofto, Cyrus Gobrya interrogauit: Dic mibi 0 Gobrya, utrum tunc libentius tibi uideris filiam tuam locaturus borum alicui, an cim primum nobifcum congre[Jus es? Num etiam cgo, inquit Gobryas,uera loquar? 1a mebercule, inquit Cyrus, utpote quód nulliinterrogationi mendacio opus cst. Certà igitur, inquit, fcito me nunc multà libentius. Pofis tie etiam, inquit Cyrus, dicere quamobrem? Pofim equidem. Dic igitur, Quoniam tum equidem. afpicicbam
| ipfosequo animo tolerare labores ac periculaynunc ue| và co/dcm uideo ves fecundas temperanter ferre, Vide| turds mibi Cyre, difficilius inuenire uirum qui bona pul: 3 3
redii

Res fecundas rca ferre difficlius, quam aduerfus,
2728 XENOPH, DE PÁEDIA CYRI
cbre ferat, quàm qui mala. Altera enim in contumeliam multos, altcra omnes in intemperantiam agunt. Et Cyrus inquit: Audifli ne Byflfpa uerbum Gobry«? Ita, inquit, mebercule.Q uod fi multa loquatur buiufmodi,multu ma gis me capict filie fie procum, quam fi multa mibipocula oflentet. Proft&, inquit Gobryas, multa mibi funt literis mandata buiufmodi, que tibi nó inuidebo fi filiam meam ceperis uxovem:pocula uero quoniam mibi non ui deris admittere, nefcio an Chbryfante buic das, quottian qz ipfetuam fellam fubripuit. Atqui inquit Cyrus,o Hyflfpa,ey uos alij qui adeflis,fi mibidixeritis cum quis ue firum nubere tentauerit, cognofcetis qualis etiam ego ad iutor uobis feturus fim. Ad quem Gobryas refpondit: Sed fi quis tradere uult filiam, cui dicere oportet? Mibi, inquit Cyrus, ctiam boc: banc enim artem egregie calleo, Quam enimtinquit Cbryfantas. Cognofcere fcilicet quod matrimonium cuique conueniat. Et Chryfattas ve[pondit:Dic igifur per deos, quam mibi uxorem putas pulcher rime conueniretPrimum, inquit Cyrus, paruam: paruus enim es etiam ipfe. Nam fi magnam ducas uxorem, ubi quandoque uelis eam rectam ofculari, profilire te oporte bit quemadmodum catellos, Hoc, inquit Chbr»fantas, rcefe prouides: etenim nullo modo pror[us ad faltum fum aptus. Deinde,inquit,fima tibi uxor conduclura fit ucbementer. Ad quid item boc? Quoniam, inquit, tu es adunconafo: ad fimitatem uero nafi aduncitas, ut nonte lateat,optime accommodatur, Dicis tu,inquit, ut cum bene cortiato, quemadmodum nunc ego fum, incoenata conueniat?tta mediufidius, inquit Cyrus, Nam plenorum uen ter fit aduncus, incoctatorum autem[imus Ad quem vefpondit

| |
LIBER OCTAVVS. 279 fpondit Cbr»fantas: Frigido autem regi pofiis nre dicere por deos, cuiufmodi uxor conductura[it? Et bic quidem tum Cyrus rifit,tum alij. Q uibus fimul ridentibus inquit Byflsfpas: Multo equidem maxime ob banc rem tibi inui dec inimperio. Ob quam? inquit Cyrus. Q uàd potes etiam frigidusvifum prebere. Et Cyrus inquit: Poflea nolis emere plurimi, ut abs te bec dicta effent, ei nincia^ t4 apud quam uisin precio baberi te cfJe urbanumtEt bis dicerijs ita utebantur. Poflca ueró Tigrani extulit mundum muliebrem, quem iufsit uxori ut daret, quoniam fortiter inve militari fe gefeiffct cum tivo. Artabazo uevà aurcum poculum, Hyrcanio autem equum,aliaq; per^ viulta ac pulchra largitus et, Tibi autem, inquit, o Go^ brya, uirum filie tue dabo.Ergo,inquit H oflafpas, me da bis, quó commentaria quoque accipiam. Nunyinquit Cyrustibires eft digna rebus puelle?lta, inquit, pev Iouem multo plurium pecuniarum. Et ubi estinquit Cyrus, iffa tibires?Hicrefpondit F.yftsfpas, ubi etiam ipfe fedes, qui mibi amicus cs. Sufficit mibi, inquit Gobryas, Et continuo dextram cim extendifJet: Da, uiquit, Cyre: admitto enim. Et Cyrus B»flafpe dextram capiens, dedit Gobrye. Mle autem excepit. Exbinc multa atque puld»ra dona dedit Wflsfpe, quo ea puelle mitteret. Cbryfantam uero ad fe tractum ofculatus est, Atque Artabazu inquit: Per deum Cyre,tion fimilis auri«7 mibi poculum dedifli e» Cbryfante dono. Verum tibi ctiam, in^ quit,dabo. wefiuit ille: Quando? Ad trigefimum, inquit, anum. VMaque fic te parato ut expeétaturum, C mon ut moriturum, Et tum quidem conuiuium boc pacto defijt. li uero cum[urrexi[Jent, furrexit item Cyrus, gr
N

Cyri concio.
280 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
cos deduxit ad fores u[que. Poftridic uerà eius dici dimi. fit focios quofque domum pro uoluntate fua, bis exceptis quicunque babitare apud fe ucllent: quibus y agrum de dit 7 edes, que omnia bac etiam tempeflate pofleri coris quiremanfere,pofiident. Hi autem funt maiore ex parte Medieg Hyrcarij.Eos uer qui abirent, ci plurimis mu neribus donauifJet, fecifJeta; ne quid expoftularent, cg principes ez milites dimifit. Exbinc diftribuit inter mili tes[uos pecunias, qua[cunq; ex Sardibus ceperat, Atque ijs qui denis millibus prec[jent, eorum; miniftris eletas pecunias dedit pro dignitate cuiufque, alias uerà diftribuit. Et pecuniarum parte dataprafctto cuiq; denorum nillium,bis permifit earum tributionem,quemadmodum ipfc illis tribuerat, Dederunt autem alias pecunias finguli principes, fingulos cos dijudicantes magiftratus quibus ipfi precjTent: ultimas autera pecunias bi qui fenis prae^ rant, pro iudicio fuo cuiq: priuato dedére pro dignitate, Et itaomnes iu/lam portionem acceperunt, V bi ueró pecunias accepifJent que tum date funt,quidam buiufmodi uerba de Cyro loqucbatur. Certé multas ipfe pecunias ba bct, qui fingillatim nobis tot dcdit. Aliqui auté dicebantz Quas multas pecunias babetfingenium Cyri non tale cst it ditariomnino uclit,fcd dádo magis Letatur quàm poffidendo. Que uerba ciim accepijjct, cg" eas de feopinioncs,collegit c amicos e2 pracipuos omis, atq; in bunc modum loquutus esl: Viri amici uidi equidem iam bomines qui iideri uolunt plura pofsidere quàm babeant, vati bi quiccm liberaliores iia apparere: at bi uidentur mibi fecus tv dbi quam uolunt. Nam cum is qui uidctuy babere Iulias pecunias, nanus pro dignitate faadtatum amicis B re oue prodest,

LIBER OCTAVVS, afi prodest, illiberalitatis nore fibitmea quidem fententia. Sunt etia qui latére alios uolunt, quantum ipfi babeant. Wniprobiigitur ctiam bi uide tur mbi ejfe in amicos. Nam quoniam quas ipfi pecunias babeant i ig noratur, fepe indigentesamici focijs minus nunciant,fed decipiuntur. Sim plicisautem apertifiimiQ; uiri mibi uidetur efje, quimanifcflatave,ex bac exercetur circa equum«7 bonum.Ego igitur oflendere uobis uolo,que mibi funt omnia, que cunque poffunt uideri. Quecunque autem uideri non pol]unt, eaenarrabo. Que loquutus, alia quidem bona oflendebat,que multa pulcbraq; poffidebat. Q ue autcm repofita erant,ut que uideri facile non po[Jent,ca enarra bat, Poflrem)ó ita dixit: H«c uiriamiafimi, omnia opor tet uos arbitrari non magis mea efJe quam ctiam uc[tra. Ego enim bec congero, neque ut ipfe impendam, neque ut ipfe confumam(ncc enim pofiim id faccre) fed quó babeam quod fim ci daturur, qui€ uobis pulchri aliquid fe^ cerit:cz quo fi quis uefhrio exiflimauerit rei alicuius in^ digere, fl ad me ueniat, accipiat quod ei fit opus. Et bec fané dicla funt ita, Sed ubi iam ei uifum res Babylone pulebré baberejita ut ctiamabire poffet, parauit reditum in Perfas eumd; alijs precepit. V bi ueró putauit fatis ca baberequi ibus egere fütuvum arbitrabatur, fic tandem di^ greJJus est. Exponemus autem etiam bec, ut vaultus excy citus cum dest pulchro ordine parabatur, acrurfus itineri accingebatur, atque celeriter poncbatur quo in loco oporteret, V bicunq; enim caftrametatur rex,ibi uniuer^ fus vegis exercitus fefe€ cum tabernaculis locat«7 eflate c bane, Cyrus auteia continuo boc folemne ficit, ut tabernaculum poneretur ex orientis rcg: ari e, Deinde con»
5

282 TE£NOPH.DE PAEDIA CYRI
füituit, primum quidem quantum abeJe cum tabernaculis oporteret flipatores àvcglo tabernaculo. Dein dextrum locum aftignauit ijs qui cibum facerét, finiftrum autem ob foniorum artificibus. Equis quoque dextrum locum, iumentis uero alijs finiftrum. Et reliqua conftituta funt ita, ut quifqs[aret fedem fuam eo dimenfione c7 loco. Cum uero iter rurfus cst faciundum, componit quifq; ca uafa quibus utendum effe flatutum est. Alij item ea ponunt in iumentis taque ueniunt fimul omnes qui agunt impedinentaad agendum conflituta: fimul etiam omnes repo nunt,quifq; fuper fua iumenta, Sic igitur idem tempus fatis efl,ut eg unum tabernaculum eg omnia tollantur. Ytidem fic babet etiam de apparatu,«7. de faciundis nece[farijs omnibus tempeftiué: codem modo fingulis conftitutum est que facere oporteat. Obquam quidem rem ident tempus fufficit cz uni parti, gy: omnibus ad faciundum. Quemadmodum uero famuli qui erant ad res necefJarias conflituti,locum babebant conuenientem finguli, ita etiam armati eus in expeditione«7 babebant loci avimature acconmodatit, ey fciebant quis bic e[Jet,ey inindubitato omnes fe locabant.Perpulcbrum fane arbitrabatur Cyrus, in edibus quoque efe apte locationis ftudium. Cüm enim cuiquam re ulla est opus, liquidum cft quo fit iturus ad cam accipienda. Multo preterea pulchrius exiflimauit, fi bene pofite effent tribus militares. Q.uó enim magis fubita funt tempora earum verum quibus utendum est ad res bellicas, maiora ctia errata fiunt per cos qui is bis cunctantur. Ab illis uero qui teripeftiue adfunt, uidebat utilitates fieri plurimi eflimádas in rcbus bellicis:itaque curà babebat buius ordinis maximé, Atq, ipfc Crus primum

LL ESSUUHnMBILLKLIELLLLLTOCTTTÉLÍ
LIBER OCTAVVS. 38$
primum fein medio caftrorum collocabat, utpote quilocus munitiflimus foret. Dein uiros maxime fidos,quemadmodum femper confueuit, circum fe babebat. Secundum bos, itt orbem e» equites babebat, c7 curvum ductoves. Etenim bis putabat opus cfTe loco munitiftümo: quoniam quibus cum armis preliantur nibil borum paratum expeditumq; babentes caftrametantur, quin multo bis tempore opus cst ad fe armandos, fi utiliter fint exituri, In dextera autem ac finiftra e fuijpfius c equitum par tejlocus erat fcutatis cofhtutus. Sagittariorum item locus «9 atte erat cz post, tum ipfum, tum etiá equites. Milites ueró grauis armature,e7 qui magnas baberét cratis, cir cuan omnes babebat ucluti murum, quà fl quid oporteret parari milites, bi cojlantifime aggrefii praeberent ijs ad armandu fecuritaté, Accubabát auté el in ordine queadmodum milites grauis armature, fic quoq; fcutati ac fa gittarij,quó etia noclu,fi quid eLopus efJet;ficuti 2 milites ipfi parati funt ad fericndum cominus inuadenté, ita €7[agittarij&7 iaculatores fi qui adorirentur,preftó iacula fagittasq; torquerét pro bis militibus. Habebant pre terea figna omnes principes in tabernaculis. Sed miniftri, quemadmodi etiam in urbibus qui fciunt, prudentes funt/plurimorum babitationcs,prefertim precipuorum: eodem quoq; modo Cyri miniflri, ey fcicbant in caftris ducum loca, cz figna cognofcebant que fingulis eJJent: quarc fi quo illorum Cyro opus efJet, cum non quevebat, fed compendiofifme currebant ad fingulos. Et quoniam nationes fingule mere c[Jent, multó ctiam magis crant manift[Le, co cum quis bene iu[Ja feruaret, c2 fi quis mi mus ageret quod iujfum efJet. Ygitur aim ita illi baberent,

284 XENOPH. DE PAEDIA CYRI cenfebat Cyrus ft quis etiam inuaderet noctu aut dic, iua dentis bofles tanquam in infidias in caftra incidere, Atque ordinis militaris non boc folum cffe ducebat, fi quis exten dere pbalangas facile poféit,aut veflringere, aut ex cornu in pbalangaredigere,aut ex dextra uel finiflrayaut à tev go apparentibus boflibus re&té explicare: fed ctiam di-flrabere cüm opus fit, ordinarium preceptum exiftimabat: c7 quo patto ponenda c[Jet quelibet pars quà vtaxime c[fct utilis.e7 quomodo accelerádum ubi preuertere oporteat:bec omia ac fimilia periti ordinationis uiri ejfe arbitrabatur,atq; becomnia eque curabat. Preteyca in itincribus,ad id quod accideret femper exercitu di fbofito pergebat. In caftrametatione ucro ut plurimuna, quemadimodum dictum esl,exercitum locabat. At ubi ue nerunt in Medie regionem, diuertit Cyrus ad Cyaxarem, Qui ubi fc inuicem funt complexi, Cyrus primum inquit Cyaxari,Ei et edes Babylone electas effe, e vegiam,quo baberet etiam aim illuc iret,diuer[orium tanquam in domum.Dci quoque alia eidona dcdit ey plurima c7 puleberrina, At Cyaxares bis quidem acceptis,ad eum filia mifit, que ferret«7 coronam aurcam, ez. armillas, c torquem,c7 ftolam Medicam quàm fieri potuit pulcbervünan.Et puella quidem Cyrum coronabat. Cyaxarts ue và dixit:Do etiara tibi Cyre bancip an: uxorcmque mea es filia. Tuus quoque pater uxorem ccpit filiam patris mel, ex quaipfe natus es. Hec autem cft, quam tu fepe cin puer apud nos effes, demulcebas: cumd; aliquis cam interrcoarct cul iuberet, dicebat fe Cyro nupturam. Pre terea do ctia ipfi dotem uniuer[am Mcdiá; necenimmas filius mihi legitimuseft, Cyaxares ita cst loquutus. Ad quem

c RLREEEEEEEP.ELLÉfLTLTEÉ
LIBER OCTAVVS. 28g
quem Cyrus vefpodit: Verum Cyaxarces eg genuslaudo, cz puella,«y dona: fed bec tibi uolo confentire uná cunt
patris meimatrisq; fentétia, Que quidem Cyrus in bunc modum loquutus cst, fed puelle tamen bec omnia dono deditquecunq; arbitrabatur Cyaxari quoq; grata fore, Etbeccim feciffet;proficifcebativ in Per[as. Sed ubi per^ ucnit in Perfarum finesrelicto alio agmine ipfe unà cum anticis ad urbé pergebat,uictimas fecum agetis, que omnibus Perfts fatis cfJent c2 ad facrificandu cv ad epulantdum. Agcbat etiam dona que decerent c7 patre, c2 matrem,et amicos alios:qualia item forent pro magiftratuik «7 feniorum bomotimorumq; dignitate. Dabat preterea Perfis omnibus dona c2: maribus cy focminis, quecunqs etiam bac tempefTate dantur à rege quandocung; in Perfasierit.Exbinccollegit Cambyfes Perfarü feniores atque magiftratus, qui rerum maximarum ius babent.Anuitauit ctiam Cyrum,ac tali cd ufus oratione: Viri Perfee, c7 tu Orc fili, ego utrifq; uobis,ut decet, fum beneuolus. Nar wobis Perfce vex fum,tu autem Cyremeus es filius. Ytaque mee eft iuflitie, quecunq; uideor mibi nofJe utrifq; uo" bis conducere, bec ut in medium referam. Superioribus enim temporibus uos Cyrum amplificaflis, quippe cui ca exercitum dederitis,cy exercitus principem confütueritis, Huius autem dux Cyrus pro deorum benignitate in» clytosuos,o Perfce,inter omnis bomines reddidit, cy in u^ tiiuerfa Afia boneflos. Eorum uer qui unà cum ipfo militiam obiere,uiros optimatis etiam locupletauit. Multitu dini ueró flipendium uictum; parauit, corftitutoq; Perfa rum equitatu reddidit Perfas agrori item participes. Si quidem igitur in po[lerum ita fen[eritis, eritis uicem ua
Canbyfis oratio,

286 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
bis autores multarum bonarumq; veri. Sin autcm tu Cyre elatus fecundis rcbus prefcntibus, aggrediavis in Per^ fas quoque auaré imperium gerere quemadmodum in a^ lios,aut uos ciues buius potentie inuidia tentabitis folucve buius imperium, debetis non effe nefcij;uos inuicem wuobis foreimpedimento,quà minus rerum plurimarum bono perfruamini.Q ue quidem mala ne fuat, fed bon. t potius mibi uidetur ut pev publicum facrificium,perq; deo^ Yum at tteflationem in bec pacta conueniatis. Te quidem, 0 Orre, fi quis aut regionem Perfida bello a fpttic Yit, aut Perfarum leges refcindere tentauerit, auxilium patrie laturum onmibus uiribus, Vos autent, 0 Per[e, fi quis aut imperio Cyrum priuare aggrediatur, aut fü fubditorum quifquam Mer faturos auxilio cy uobifipfis y Cyro ad quicquid bic precipiat, Atque donec ego in uiuis fum,meum fit in Perfis imperium:fed ubiipfe diem obicro,regnum ei uixerit. Cumq; bic in Perfas uenerit, fi veligiofe uobifcum fe ge[ferit, ut bic facra pro uobis faciat,que nunc ipfe facrifico. Sed ubi bic natu re conce[Jerit,recté uobis confultum erit mea fententia.fi ex genere qui uobis futurus optimus uideatur, bic legitima dijs immortalibus peroluat. Que Cambyfes cum dixiffet;probata funt c» Cyro y magiftratibus Perfarum, Atque bec ut tum pepigerunt, atque deos atte[lati funt,
ita etiam bac tembeffate face re ituicem c7 Perf qz rex perfeuerant. Bis autem geflis abijt Cyrus: qui ub uenit in
Medos;ex patris matri sd: is fententiauxorem capit Cyaxa risfiliam, que fertur boc etiam tempore fuiffe pulcberrima, Etfl yr ici quidam tradunt, Cyrum maris fororem duxilfe uxorem:[ed ea etiam atius fuiffct omnino. Contitiuà

LIBÉR OCTAVVS. 287
Continuo autem ubi cepit uxorem,eam fecum babens difccfiit ex Media: qui ubi füifJet Babylone, uifum cst ei fa^ traps iam effe mittendos un gentis fubiugatas. Atque€os quidé qui in arcibus prafidijs precrát,atque millenarios qiios praefecerat cuftodie regionis, noluit alij parére d Jibi-Hec profpicicbat, quoniam cogitaret utfi quis fatratm pre diuitijs atque bominum multitudine contumelia fe effet affe Cturus,tentaturusq; minus parére,continuo in rcgione baberet qui aducrfarcntur. Hecigitur uolens ag agere, decreuit conuocare primi m precipuos, eisq; praedicere, ut farent euntes que erat facturi:exifln enim ita facile eos efJc laturos. Vbi autem aliquis ejfet conflitutus princeps, taliaq; fenfif oput come bec illos Laturos molejr quippe qui arbitrarentur b ecfa cta dje Pr opter ipforum infidelitatem. Sic igitur oca" tis illis in concionem, b uiufmodi uerba loquutuscf: Viri amici, funt nobis in urbibus ubiugatis prefidia,prefidio run; pref quos tum reliquimus:«7 bis ego abiens iuf, T iam ad rem nullam ejJent cu Fee«d fertandas urbis.Hos igitur 4 imeeiflr atu nolo amouere,quo niam benc imperata feruauere; fed alij fatrape uidentur mibi mittendi quiimperent babitantibus, q quis; áccepta tributo ez prafidiarijs militibus dent flipendum,«7 a^ liud quodcunq; opus cft foluant, Videtur etiam mibi,e uo bis bic agentibus quibuJcunque negocia prebeo, cum eos mitto acturos aliquid in bas gentes, c7 agrostribuédos illic effe c edes, quà«7 tributum buc ad uos dent, e7 cim illuc eant. jin propria babeant di iuerforium. Hecloquutus est, deditq; amicorum multis in omnibus fubiugatis urbibus qz edes c7[ubditos cg nune ctiam[unt illorü

£88 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
pofferis qui bec tum acceperunt agri, permanentes alij in alio folo:ipfi autem babitát apud regem, Oportet autem, inquit,ut fatrapas euntes in bas regiones tales ipfi confide yenus,qui meminerint buc etia mittere quicquid aut pul eri aut boniin quolibet folo fit,quó tos quoq; qui bic fu mus, participes finus bonorum omnium que ubiq; funt, Etenim fi quid ufpia periculi erit, nobis erit defendenda. Hecloquutus Cyrustum quidé dicendi finé fecit. Dein ue ró quos ex amicis cognouit cupidos eundtin dicta loca,e^ lc£is ex bis qui aptifsimi effe uidebantur, eos mifit fatrapas. In Arabiam quidem Megabyzum, in Cappadociam Artsbatam,in Phrygiam magna Artacamam.n Lydiam ucro cg Ioniam Cbryfantam, in Cariam Cadufium, ut Carcs etiam petierunt: in Phrygiam uero que adiacet Hellefbonto c2 Acolidi, Pbarnucbum.Cilicie autem Cypricz Papblagonum,non mifit Perfas fatrapas,quon'am ultro wuift funt unà fecum bellum gefzi]fe aduerfus Babylona, tributa tamen ut bi quoque deferrent, ordinauit. Vt autem tum Cyrus confütuit, fic item boc temporc ez fint regis arcium cuftodie: cy millenarij qui cuflodibus prefunt, à ege conflituti funt, defcriptig; apud regem. Iufiit preterea fatrapis omnibus quos mittebat, ut pro ui vibus ea oninia imitarentur, que ipfum facere uiderent. Et prinum quidem ut equites conflituerent aurigasq;, ex bis Perfis ez focijs qui unà fecuti funt: ez quiciiq; agrum palatiaa; cepilfent,bos cogerent ut ad fores irent tempevantieG; fluderent, ev fefe utendum fatrape prebcrent fiquarc opus effet: atq; ut filios qui nafcerentur, inftitue rent ire ad fores, quemadmodum apud ipfum. Infuper ut [atrapes educeret ad uenationem eos qui funt ad fores: e* ut

1 ! | , I
LIBER OCTAVVS, 289
ut fatrapesipfe,ey quiunà cum co funt,res bellicas exercerent, Q uicliq; autem, dixit,mibi reddiderit pro ratione potentie plurimos currus, plurimosq; e optimos equi» tes buncego ut bonum focium,bonumq; concuflodem imperij c Perfarum et meis bonoribus,profequar. Ad bec preferantur apud uos quoque quemadmodum apud me, yiri optimates ceteris in confelJu. Et menfa ctiam fit ficuti mea,que alat primi famulos: dein fatis fit ornata ad impertiundum ctiam amicis, ey eum qui pulchre aliquid ficerit, quotidie munerandum.Infuper bortos comparateatq; nutrite feras, e neq; ipft unquam fine labore di^ bum apponite, neque equis fine exercitatione pabulum inijcite:baud enim pofsim ipfe qui unus fum, bumana uir tute bona omnium ucftrim feruave femper, fed oportet me qui bonus fim, auxilio efe uobis uttà ci bis bonis que ame funt: identidem quoque uos qui ipfi boni fitis, cum bis bonis que uobifcis(unt, mibi ejJe focios, Vellem pr.eterea uos boc etiam animo uobifcum uolutarctis, me nibil horum ad que nunc uosbortor feruis imperare, fed que wobis facitida dico, bec item ipfe omnia enitor agere, Et quemadmodum ego uobis iubeo ut me imitemihi, ficiterm wos quiá uobis magiftratus babent, ut uos imitentur cos
' docetote. Atque bec ut tum Cyrus conftituit, ctiam boc
teimpore,eodeim modo omnes que fub rege funt cu[todize, fimiliter afferuantur.Omnes autem principii ianuz iden tidem celebrantur, edesq; omnes ey magne cx parue fi milivationc babitantur:atq; omnibus uiri optimates pre feruntur,in confe[Ju prefertim:omniaq; itinera eodé modo cotflituta funt, ey: omnibus fiammatim cóprebenduntur nulte actioncs, cii pauci fint prefedti, Heec loquutus T

200— XENOPH, DE PAEDIA' CYRI Cyrus ut fingulis effent agenda, datisq; cuiq; uiribus, eos emiftt: pronuticiauitq; omnibus ut[e pararcnt, utpote cum in proximum annum in expeditionem eundum foret, faciundusqs cenfus«y uirorum c7 armor ey equorum e curruum. Confiderauimus boc preterea,quod Cy ro autore,ut aiunt,bac quoque tempeftate perdurat. Vadit enim uir annuatim. femper exercitum fecum babens, quà ficui fatraparum auxilio opus fit, auxilii ei afferat: fin aliquis contumelia utatur, ut cum ad. fanitatem redigat. Quàd fi quis negat aut folutionem tributori,ant inbabitátium cuftodiam, aut ut ager colatur,aut aliud quicquam eorum que fint confütuta reliquerit, ut becomnia difponat,modereturq;: fin id minus queat, regi ut niciet. Quod rex audiens, co[ultat de eo qui inordinaté quid agat: 7 qui fepe dicuntur ,regis filius defcendit,regis frater, rcgis oculus, qz quandoq; minime apparent, bi funt regis quelores, Amouctur enim eorum quifq; underex iufferit.(fuper didicimus aliud Cyrum excogita[Je ad im perij magnitudinem, ex quo celeriter fentiebat quomodo ca baberent,que permultum ctiam diflarent. Cum enim confiderajJet quantum itineris equus faceret die,equitans quantum fat ejJet,fecit equorum flabula tantundem difta tian quibus cquos conftituit,«7 qui equori diligentiam baberent: uirumq; quolibet in loco ordinauit, qui aptus [fct ad accipiendas literas que ferebantur, easq; tradendas:quiq; reciperet equos defatigatos atque bomines, vecentesq; alios mitteret. Interdum etiam ferunt nenocte quidem intermitti boc iter, fed diuturno nuncio noclurnum fuccedere.Q uibus rebus ita geftis, aiunt quidam boe üineris uelocius perfici, quàm gruum uolatunm. quif 0c

LIBER OCTAVVS, 291
boc mentiuntur, illud certé manifefli eft, bane pedeflem profectionem uelociffimam effe bumanorum pedeflrium itinerum.Eft autem bonum, unamquanq; vem quamceler rime intellectam,quacelerrime etia curari, Sed ubi annus preterijt,cocgit Cyrus exercit fuum ad Babylona,cui fe iffe fertur cquites ad centum wipinti illia, currus fa!catosad duomillia, pedites ueró.ad quing&ta uiginti millia, Vbi uero bec para[Jet Cyrus, mouit bunc exercitii, quo fertur fubiuga[Je gentes eas omnis, que ab ingrefju Syvie babitant ufq; ad mare rubrum, Poftea ueró expeditio facta dicitur in Aegyptum, fubiugaffeq; Aegyptum. Exbinc imperii terminauit Cyro,ad oricntem rubri marc,ad feptentrioncs pontus Euxitius, ad occidente Cy prus €7 Aegyptus, ad meridiem Aetbiopia Horiautcn mete alie propter calorem, alie propter frigus, alie proptcr dquá, alie ucró propter ariditatem, funt cultu difficiles, At Cyrus in barum medio uitam agens, tempore byemalidegebat Babylone feptem menfes: bac enim vegio tepida esl. Per ueris autem tempus tres menfes degebat Sufis: in eflatis autert uebementia menfes duos agebat Ecbatatiis. Sic autem Cyrus dum faceret ferunt eum in uerno calore€7 frigore dcgere femper folitum. Et ufqueadeo bomines erant in eum affetti, ut omnis gens deterius babe re uideretur, nifi ad Cyrum mififfet,quod pulcbrum eis in regione uel oriretur, uel nutriretur, ucl arte excogitaretur.Omnis etiam urbs identidem, omnisq; uiv priuatus fieri fane diues uidebatur fi quid Cyro lavgwetur, Etenim Cyrusá fingulis ca accipiens quibus dantes abundabant, carctribuebat quori cos elJe mopes fentiret, verum cum
| Ma euum proccfiiffet Cyrus, iam admodum fenex ucnit in T" E:

XENOPH, DE PAEDIA CYRI
Per/as feptimo poftquá regnare coeperat:cuius pater.ma.'
tcrq; landiu,ut pay erat,diemobierant. Atq; Cyrus facri" ficauit uictimas legitimas, duxitq; chori Perfis more patrio. cg omnibus tribuit dona,ut confueuerat.Cumq; dov viret in rcgia, uifus eft ei adueni[fe pr: eflantior quidam qu am natura bumana, eiq;; dixifJe:Parate, 0 Cyre, iam enim abis ad deos.Q uo: d fomniiiintuitus, excitatusefl, pro ped intelligere est ufus uite exitit adefJe. It4q; fo con tinu captis,eas[acrificabat et loui patrio,et Soli, c7 alijs dijs in arcibus,ut Perf facr ificant,ita orans: lupiter patrie, ac Sol,dijq; omnes, bec accipite cy ultima facrificia multarum pulebrarumq; verum ge[flarum,c7 gratiarum dona,quód fignificaftis mibi c in facris, cs in fignis cole fibuscz inai igurijs,ey in rumoribus, cz que agenda e^ rant,cg que nó agenda. Multa autem uobis gratia, quid Q7 ipfenoram curam ueferam, c2 nunquam in rebus fccundis fuper bominem fum elatus.Peto autem à uobis, ut detis etiam nunc füijs quidem meis, c uxori, ey: anticis, € patrie felicitatem. Mibi autem quale dediftis euum, talem detis etiam uite exitum. Que or ws cum fcaffet,
domumq; reuertiffet,uifum eft ei quiefcere,cubuitq;. Sed ubi bora iam erat,eum ade untes qui conftituti faerant,iu bebant utlauavetur. Ad quos refpondit, libenter fe quiefecere. Rurfus biconflituti cim tempus efet, coenam appofuerit. At Cyrus animo cibum quidem non appetebat, fed uifus ct fitire,bibitq; e[uauiter quidem. Scd ut po^ flridie eius diei, ac die item terio becitem ci accidit fJent, filios uocauit:bi cnim fequuti eum fuerát,ey erant wn Per fis. Vocautt prete Yea 4Ynicos ma agiftr atusq; Perfarit, quie
bus omnibus sprefentibus loquicocpit in butc modi: Filij mei

LYBER OCTAVVS, 295 mei chaviftimi,eg uos amiciomncs qui bic adeflis, uite fi nem ade|Je iam mibi ex uu ltis equi iiem rcbus per(picue cognofco. Vos autem decet cim obiero,omnia«7 dicere
€7 facere, perinde atq;; felicitatem adeptus fim. Ego etim e am puer effem,que in pueritia bonefla exiftimantur, eorum mibi uideor fructum confecutus:«9 ubi excefot in eph»ebos, adolefcentie boneflate, c7 perfectus uir factus, que in uiris bonefla funt, his fum perfructus. Et cum und cuim etate procedere, mibi auctas cognofcere uifus fum uires meas.Maq; fencQtutem meam nunqua fenfi eJe mea fidam iuuenta imbcallior lorem. Neque aliquid aut cupiffe aut agere[fum me noui, quod minus mibi contigerit: c amicos quidem meos uidi per me factos e[Je filices, hoftes uero àme actos in feruitutem. Atq; neam patria,que an^ tea in Afta nullum babebat imperütnuncpre ceteris rclinquo bonoratam. Q1 ned; adeptus fum, cori nibil noui quod nó feruaucrim. E Et fuperi ius quidem tempus ita gefii, ut optaul, Cum metus autéime comitaretur, nc Sutnfee turum ucl viderem,uel audirem,ucl paterer mole[lum,is me non finebat pror(us effe magno elatoq; animo,neq d; le tari abfolute. Niic uero Jt moriar, relinquo uos filij uiuos, quos dij immortales dederunt mibi. Relinquo ctiam patriam c9 amicos feliciter agentis. Quare qui ego minus iuré memoriam beatitudinis in omné etaté confequar? Est autem à me declarandum,cui regna fim relicturusne id fi ambiguum fit, negocia uobis died equidem uos,
ofilij,ambos equé amo.V erum c7 confilio prouidere, ez ducem preflave ad ca que tépus poflulare uidebitur, boc ei i mando,qui qz prior cft natus, c rerum pluri confen tance pexitus, Ynflitutus autem cst etiam ita ipfe ey. àmea T$3
Oratio Cyri,

Amicorum co pia maxime
f. ccurum vci bus fceptram,
294— XENOPH. DE PAEDIA CYRI «7 ueflra patria, fenioribus, non folum fratribus,ueruma* etiam ciubus,e7 incedendo,et fedendo,et dicendo cedere. Atq; uos cgo,filiy,ita initio infütui,ut et[eniores bonoraretis bonoraremini à iunioribus. Cy tiare ita admittite que à me dictur,ut cy uetera ey ufitata c7 legitima, At tu quidem, 0 Cambyfes, regnum babe c7 dijs dantibus e mcipfo,quantum in me eft, Tibi uero, 0 Tanaozares, fa^ trape e[Jc do ez Medorum«y. Armeniorum, e7 tertium Caduflorum. Hec ueró dans tibi, exiftimo imperium qui dem maius atque regni nomen feniori filio reliquifJe,at fe licitaté tibi cum minore moleflia, Qua enim bumana letitia cariturus fis, baud equidem uideo: quin omnia tibi funt affutura, que uidentur afficere bomines uoluptate, Sed cupereres factu difficilioris, acmultum effe folicitit, neq; poJe quietem babere, qui flimuletur emulatione ve rumà me geflarum, cz infidias tendere,obijciq; infidijs, bec necefJarió magis illum quiregem gerit, quam te cona fequantur: que quidem ipfa,ut perfpicue nofli, multas ei qui letari uclit,prebent occupationes. Q uare,.guod ctiá tc Cembofes minime latet, non eft aureum boc fecptruam quod vegni fcruet;fed amici multi fceptrum funt regibus ucrifmum,nzaximeq; tutum. V ertum ne putes bomines na[ci natura fidos: omnibus enim ijdem fidi apparerent, quemadmodi etiam alia qua natura gignuntur, omnibus apparent eadem: fed fidosoportet fibi unu[quifg; faciat, quorum coparatio nullo modo fit ui, fed beneficentia potius. 1taq; fi alios quofdam tentabis vegni cócu[todes efficere, nufquam aliide prius incipe,quám ab co qui ex codem loco natus cst, Quare ey bomines ciues,alienis preferendi funt; ey qui unà funt aliti, ijs qui contubernales| fion|

quuu"———
LIBER OCTAVVS. 295 ton funt. Cu ui autem ex eodem femine futit orti, aliti ab cadem matre,eg: in cadcin domo adoleuerunt, c7 eofdem parentes amatit,«7 candcm matrem cundem q; p4trem appellant, quomodo bi minus futt omnibus propinquitate pra ferendi?Nolite igitur que dij immortales bonia dictant in familiaritate fratribus,inania unquam face" rejfcd ad bec continuó parate alia amicitie operae ita femper infuperabilis uobis inuicem futura e$t charitas. Qui fratri prouidet, feipfum curat. Cul enim alij, cui fra ter cfl magnus, adcó bonum fit ut fratri? Q uis alius bonorabit uirum qui magnis fit uiribus, ita ut frater? Quemnam timcbit quifquam iniuria afficere, fi frater fit magnusut fratrem? Nemo igitur te celerius buic obfequatur neq; dlacrius adfit. Nemini enim magis propria funt buius neque bona neq; mala, quàm tibi, Cogita bec preterea: Cui gratificeris unde maiora confequi fperes,quánt buiciCui etiam fi auxilium feras ,ualentiorem focium bel lirecipiastQ uem preterea turpius est non amare, quam fratrem? Quem omnium pulcbrius e$t anteponcre,quánt fratrem? Solus quidem, 0 Cambyfes, frater eft, qui fi priores babet partesapud fratrem, neque inuidia uenit db alijs. Q uin per dcos patrios filij mibi charifiimi, botioráte uos inuicem. fi quid etiam tunc mibi gratum faces re cura eft uobis, Non cnim fane boc uidemini nofJe dilucidé,me nibil amplius effe, cüm ab bumana uita deceffevo. Nam ne nunc quidem animum mcum uidcbatis; ue^ vim ex bis que ageret, eum eJe crnebatis. Animos ueró corum qui iniuriam pafti funt,nondii didiciflis,quos metus fceleratis parricidis inijciunttquas ultrices afflictiotes innefarios immittunt: Vita autem fundlisputetis tie
T 4

H:nimi diuinifas maxime in
fomno appayct,
206 XENOPH, DB PAEDIA CYRI
bonores füilJe adbuc duraturos, fi corit animi nullius vei iui baberét: Nullo modo cgo fülij;ne boc quidem mibi unquam perfuafi, ut animus uiuat dottec fuerit in corpore mortali:cim ueró ab boc folutus fucrit, moriatur. Video enim eum corpora mortalia quantum temporis in bis fit, uiua pre[lare, Neq;;[ane animus, mea[cutentia, flupidus e atque infipicns, aum feparetur à flupido infipientiq; corporc: fcd ci metis mera ac pura ab co difcreta faerit, tum etiam confentancum cst ipfam maximé c7 uigere c7 fapere.Cum ucró bomo difJoluitur, minimé et ob[curum abire fingula ad cognatam[peciem ac fuam,animo tamcn excepto,qui folus neque dum adefl,neque dum abest, uidetur.Cogitate preterea, nibil effe morti fomno fimiliu:., At bominis animus tum fcilicet maximé diuinus per[pici tur,eg tum füturorum aliquid profpicit:in fommo enum, ut uidctur,maxime liber vedditur. C uarc ft bac ita ba^ bent,ut ipfe mibi per[uadeo,c» animusvelinquit corpus, wos, o filij, uerentes animummeum, facite que uos rogo. Quod fi tation babet, fed manens animus in corpore umá cum cor pore interit, dcos faltem qui femper funt, ey omnia uident, cy omia pofJunt,quiq; buncreri omnium ordinem continent certi cz immortalem c7 fine errore, quiq; pre pulchritudine&q; magnitudine enarrarinon potest/bofce uos metuentes, nibil ufquam impit,nibil nefarum neq; feceritis, neque con[ultaucritis. Et poft deos quidcm bomini etiam genus omne, quod femper propagatur,uobis uerendi est. NO enim uos dij in tenebris ope viunt,fed opera ucftranece[Je ct femper in propatulo ui uere apud ones; que fi pura e. fine iniuria appareant, reddent uos inter omtiis bomities potentifsimos, Sin quid
iniufti

LIBER OCTAVVS, 297 iniufli inter uos inuicem cogitabitis, fidei dienitaté apud omnis bomines amittctis, Nemo cnim amplius credere uo bis poflit, neque fi uos admodum cam preflare uclitis,intuitusille quidem eum à uobis iniuria affici, qui necefiitudine fit coniunctiffimus.Si igit ego uos fatis doceo qua^ *[es inuicem effe debeatis, bene cst:fi id minus, faltem ab iLlis difcite qui ante nos füerunt: bec enim optima cst doérina, Multi enim per(cuerarunt in amicitia, parentes quidem cum filijs,ey fratres cum fratribus, eo borum iam aliqui contraria inuicem gefJerunt. V tris igitur que ge[7 fere conduxilJe fenferitis, bec fi eligatis,rctté confultetis. Et debis quidem iam fatis fortaffe. Meum tteró corpus,o
mibi charifjini FR necatta condite, neque in argento, neque in aliave prorfus ulla, fed illud
terre,veddite quanprimim. Quidenim hb bac re beatius, quám terre mifceri, c que pulcbra omia, bona omnia c7 gignit cz nutzitzEgo ucro c7 aliás me bumanum prafüti, cg nunciucunde mibi uideor eius rei particeps fieri, que benefica est in bomines. Enimuero iam, inquit, animius me uidetur deficer re qua parte, ut uidetur, incipit o^ mines deficere. Quare fi quis ueftrü unm aut dextram meam tangere, aut oculum meum dum adbuc uiuo intueri ue^ lit;me adeat propius, Vcrum ubi ego oculos claufero, pe^ to à uobis filij,nemo amplius corpus meumintucatur,neque uos etiam ipft. Atque Perfas quidem omnis ac[odios inuitate ad monumentum meum, qui unà mecum letentuv, quód iamin tuto füturus[um, utpote qui nibil antpliusmali patiar, neque fi cum dijs füero, neque fi nibil amplius fim futurus, Quicumque autem uenerint, bosbis bencficijs affectos, quecunque in bominis filicis fanere[o T. 3

298 XENOPH, DEF PAEDIA CYRI
lita funt, dimittite,Et boc ad poftremum de me memineritis: Si in amicos benefici fueritis, poteritis ctiam ledere inimicos, Acualete filij charifiini, matrid; becnunciate uerbis meis:e7 qui bic adc ftis,€ quiabe]Lis amici, ualeMors Cyri, comes, uec locutus, cum dedijJet omnibus dextrant,
oculosdaufit,ez ita diem obijt. Q uód pulcberrimum qui* dem, ac maximum vcgnori omnium A fie Cyri fuerit vegnum, ipfum de fe teftimonium praebet. Terminoscnim babuit ad orientem mare vubrum, ad feptentriones pon^ tum Euxinum;ad occidentem C; yprum cz Aceyptum, 4d meridiem Aethiopiam, Id autem imperium cum tanta dfet magnitudine,una Cyri fententia gubertabatur: qui e^ tiam ipfe fubditos[uos eque ac filios&z bonorabat«2 co lebat, cy. Cyrum[ubditi perinde quaft patrem uenerabantur. V bi Cyrus excefiit e€ uiuis,continuo ipfi filij inter fc diffcdere, continuod; urbes ac gentes defecere, jicq; in deterius omnia uera funt,C) uod autcm uera à me narran tur,incipiam árebus diuinis bec docere. Noui enim e7 re gem prius cz qui fub rege effent, etiam bis qui ultima fce leraperpetrajJent;fiue iuflurandum iurati efJent, inuiolatum preffare,fiue dextras dedifJent, conflantifetme obferuare folitos.Q) uód fi minus tales fuiffet, eo buiufmodi de fe opinioné non prabui[Jent,ne unus quidem crediam eis,quemadmodum nunc nemo amplius credit, po«d cognita eft eorum impietas: fic neque tunc illi credi hp duces unà cum Cyro afcenderüt. At boctempo re,qui priori de ijsopinioni crediderüt, feipfos interfcceyunt,cy ad regem ductiobtruncati funt. Multi ctiam eo^ rum barbarorum qui un militarunt, alij alia decepti fidedata, periere, Mulii preterea ctiam ijsin vebus(Hs unt
| 1

LIBER OCTAVVS, 195 funt deteriores. Antea enim fi quis aut periculum fubiffet prorege, aut urbem gentemue in feruitutem egilJet, aut aliud quicquam pulchri bontue ei peregilJet,bi erant quiin honore babebantur. At nunc ctiam[i quis, quemadmodum. Leomitbres, uxorem ac liberos amicorumq; filios obfides apud Acgyptum liquiffet, sq; maximum iuftuvandum iuratus foret,e[Jctq; id tranfgrefjus,quo uideretur aliquid emolumenti fraiffe regi, bi[unt qui maximos bonores premij loco babent, Hac igitur uidentes Afiatici, omncs ad impictatem c7 iniuflitiam uerfi funt. Quales cnim fuerint prafccii, tales etiam qui fub ipfis funt, fcre fiunt: ob camq; rem maiore utuntur licentia nunc quàm antea;prefertim circa pecunias, ut funt iminfiores. Non enim cos folum qui magnis fe delictis feccrunt obnoxios, fed iam bos item qui nibil fecerunt iniufté, comprcbenfos cogunt nullo iure pecunias foluerc. Quo fit, ut mbilo illi minus qui uidentur cfJe ditifitmi, quàm qui multa per iniustitiam deliquerunt, in metu Jint,adeó ut neque in manus bi ire uelint potentiorum, ne que audeant conuenire cum exercitu reglo. gitur quicun que bellum cum ijs gerat, omnibuslicet in regione ipfovum fine pugna uerfari, utcunque uelint propter illorum tum impictatem erga deos,tum iniuflitiam erga bomines, Mentes igitur eorum ita funt omnino nunc dete riorcsquam antiquitus. Q uod autem ne corpora quidem exercent, ut antea con[uerunt, nuncitem bocexponam. Lex erdt apud eos tieq;[Ducre,neq; nucum facere. Est au tem manifeflum bec eos lege fanxifJe, non quia parcerent corporis bumori,fed quoniam ucllent per labores ac fudorem reddere corpora[olidiora. Hoc ucro tempore

300 XENOPH, DE PAEDIA CYRI
mon[buere quidem, neq; emungi adbuc perdurat, fed laborinufquam fludetur. Atqui antea erat Perfis legitimi comedere femel, quà toto die uterentur e7 circaresgevendas c7 circa labores: bacueró tempeftate femel cibum capere adbuc permanet,fed uefci incipicntes,quéadmodk quá fummo mane prádent, ad illoriu(q; tempus comeden tes potantesq; degunt, qui extremo uc[peri cubant, Erat autem bis legitimum, tie urcei importarentur in pmpofia:quippe qui putabant, fi minus nimis potarent, vnus corpora mentesq; labefactari, Hac ueró tempeftate quod urcei non importentur, adbuc permanet: tantum autem bibunt, ut pro importandis urccis ipft exportentur,
quoniam nequeant amplius crecti egredi, Atqui ille quoque mos patrius ijs erat, ut dum iter facerent, neque co^
mederent, neque biberent, neque quicquam eorum que propter bec nece[Javia funt, facerent,quod patéret:nunc autemab ijs abflinere adbuc perdurat, fed itinera faciunt adcó breuia,ut minime fit mirandà quod à rebus nece[favijs abflincant.Q uin ad uenationem quoquc toties antea exibant, ut pro exercitatione uenationes fatis e[Jent e ipfis cy equis. Sed ubi Artaxerxes rex,ey qui ei erant fa miliares,redditi funt uino inferiores, non amplius codem modoyneque ipfi egrediebantur, neque alios ducebant ad wenatioies:quin potius fi qui laboris fludiofl atque indufiij unà cum[uis equitibus fnul uenaventur, liquidà ijs inudebát, ez ut feipfis meliores, oderant,Praterca puevorum infütutio ad wenandum adbuc perdurat, fed difciplina c» meditatio equitandi extincta eft: quonia có non
eunt,ubi fi confpicui fint laudentur. Et quoniá pueri cum illic antea lites áudirent pro iurc iudicari,idcbatur difce rein
UEM

LIBER OCTAVV$. sot re iuflitiam, eo boc omnino conuer[um est, quonia certà uident eos uicores utri plus dederint.Sed cori uim que€ terra oritur, pueri antca difcebat,quó utilib.uterentury, cz à perniciofis abflincrent: nutic uero uidentur hec difcere,quà mala quamplurima perpetrent JNu[qua igitur plures quàm illic, teg; moriuntur neg; corrumpuntur ex uenenis.Q uinetia multó nunc delicatiores funt, quàm Cy ri temporibus. T um enim adbuc difciplina Perfica«7 cott tinentia utebantur, Medorum ueró flola atq; lautitia: fed. hoc tempore Perfica conflantiam equo animo uident ex tingui:at Medorum molliciem diligenter feruant. Decl" varc autem uolo corum quoq; delicias, Mis enim prinim cubilia non modà non fatis cft fublernere molliter, uerum ctiam lectori pedes in tapetibus locantne pauimenti ve» nitatur, fed ut tapetes cedant. Wn[uper quee ludo iacicbantur ad men[am, co» quecunq; reperta funt antea, corum nibil ablatis est;fed co noua femper excogitantur, c7 obfonia identidem: etenim utrarunq; barumverum noui ar tifices cóparantur infuper hyemenon folum bis won fatis est caput«y corpus atq; pedes tegere, fed extremis ma nibus chirotecas uillofas habent, c7 digitalia, Ac eflate quidem non bis fatis funt, neque arborum, icq; faxorum umbre, fed in bis qui umbras alias bomines moliantuy eis adflant. Vtá; pocula quamplurima babeant, bac ve gloriantur.Q ue fi iniuffé comparata fint,id nulli fibi de^ decoriducunt: in illis enim c7 iniuflitia lucriq; turpitue do longe est aucta. Atque antea patrius eis moserat, tie uideretur tum proficifci pedites alius cuiu[quam rei gr tia, quàm ut equites optimi fierent: nunc autem plura in equis[trata habent quàm in cubilibus, Non cnim ita equi

302. XENOPH, DE PAEDIA CYRI
tandi curam babent, ut molliter edendi. Q ue uero ad bel lum pertinent, quo pacto in bis non[unt conuenienter omino deteriores quàm antea? Q uibus fuperiore tempo re patrium exiflebat,tum eos qui terram colerent, ab baé ipfaequitatores reddi, quictiam in expeditionem ibant: tum prefidiarios,fi militandum e[Jet pro regione, füipendiarios efJe:nunc uero qui ofliarij funt,ez ciborum obfoniorum; artifices, cy" pincerne, cy balncatores, eo qui dd menjam apponunt,ez qui é menfa tollunt,ey qui dormitum agunt, c7 qui à fomio excitant cy ornatorcs, qui «7 coloribus eos liniunt in fricátq;, alia$; decenter aptát: bofce omnis qui pote/latem babent, equites faciunt, quà fub fe flipendium mereant. Multitudo igitur ex bis quoque apparet, at nulla corum ad belli utilitas. Hoc etiam res declarant ipfe: nam per eorü regiones bofles facilius uerfantuy quàm amici, Cyrus enim cum ferentarios amo wiffet,thoracibus duten c7 eos c7 equos armaJet, c7 pilum utum cuique dedifJet in manum, cominus pugnam fa cibat:fed boc tempore neque iactu utuntur amplius, neque congredientes cominus preliantur. Atque pedites ba bent quidem ipfi crates cy mucroties ey fecures, quemad modum Cyri temporibus pugnaturi,fed cominus congre" dineque bi uolunt. Necitem falcatis curribus ad id ututitur amplius, ad quod eos Cyrus est fabricatus.Cyrus enim cum aurigas amplificafJct honoribus, bonosq; reddidiffet; babcbat quiin arma impetum facerent. Perfe autcm buius temporis ciim ne norint quidem cos qui funtin cur ribus, cenfent fimilis fibi qui exercitatione carent cosfore,qui exercitati funt, Et bi quidem adoriutur. Sed priu[quam fuerant inter boftes, alij€ curribus ultrà exvidunt;
alij

LIBER OCTAVVS, 30$ alijexiliunt. Quo fit,ut iugales aurigis carentes, pluribus fepe malis amicos quám bofles afficiant.Q uoniam nimirum ipft quoque cognofcunt, qualia fibi propofita funt belli premia, remittuntur. Nemoi;. amplius fine Grecis ad bellum conflituitur, neq; cum inuicem belligerant, neque cum Graciagunt contra cos exercitum:fed etiam aduerfus bofce didicere cum Grecis bellum gerere. Etego quidem arbitror, que pollicitus fum, ea mibi aliquando efJe abfoluta. Exiftimo enim Per[as atque Perfarum focios,et magis implos efJe aduerfus dcos ey magis nefürios in neceJavios, cz iniuftiores ergaalios, c7 ignauiores ad
bellum boc tempore, quám antea fuerit demonfiratum.Q uod ft quis fecus atq; ego fen tiat,fi corum is opcra confideret,ea inueniet teftimonio fuo uerba mea con firmare.
ZRENOPHONTIS DE PAEDIA CYRI, LIBRI OCTAVI ET VLTIMI FINIS,

304. ROMVLVS AMASAEVS LVDOVICO AVYLAE CAROLI V. CAESARIS Imperatoris intimo cubiculario $.. B. aD.
2 D amor&, Ludouíce Auyla, ín animís ho
£44 minum excitandum, etfi níhil eft uírtuz tís pulchritudine ualentíus, fxpe tamen || ufu ueníre uidemus, ut ca amorís fcíntíle 33) la, quam uírtutís ipfius fplendor accende tit,nifi mutuís offícíjs,& perípícuis beneuolentíz índí cijs foueatur, autín Ípfis amícítíz prímordris clangues ícat;aut ad lIumínís clarítatem fegnítius emícet. Qu are àquo prímü tempore tua me eximía índoles,fuauiTie mí mores, íncredibíle optímarum artíum ftudium, te ticquamom diem nenen amarem, ímpulerunt, ac míhi egrezíam tuam erga me uoluntaté, tua multa& hum: inítatís plenífsíma c officía declararunt: níhíl mihí fanciíus, aut lolenníus e(Te debere exiftimaui, quàm ut oríentís( utíta dícam) mutuí amoris nofiri igniculos, certa quapíam mez erga teobferuantíze fignificatione inflammarem,atque enixé operam darem, ut me qui E te conftanter& perpetuo diligerer, nó ndignílsimum duceres, Quo ín genere, cüm eos quíamant non ígno rarem,eos quos amant;fjs potífsimum rebus munerare folere,quas ab illís maximé expetiíntelligüt;tibi quem literarum cupídifsímum cognoramy alíquid de ftudios rum meorü quafí penu depromere cogítabam, Verüm «im de multis, quz inchoata duntaxat atqpínformata habeo, unum alíquíd cupere delígere, quod& ad meü erga te ftudium teftífícandum eflet appofítum,& tibi aptum ac fucundum contíngeret: optatífsímus tuus à Turcíco bello cum Cefare(quem maieftatís caufa nomí no)Bononíam reditus, facilé omnem eíus delectus mei dubitationem fuftulít. Cüm ením ín prímo congreffu noftro,tibi ego de fequundiísimís Czfarís euentís effem gratulatus,qui díuína uírtute fua, ímmanífsímum hoe ftem preproperà fugam facere coégiflet, atqyé renata inter nos mentio facia eflct Alexandri, Themíftoclis, Miltiadis,

EPISTOLA NVNCVPATORIA, joj
Miltíadis, Agefilai, Luculli, Pompei],& aliorum quos rundam Imperatorum, quorum fui(Tent maxíme illus fires de A fiz gétibus uictoríz: quafifti tu hocloco, ques pam&uíffet illa Grecorum expeditio,quam Plutarchus M. Antonío cum Parthís bellum gerenti, admáratíon£ fuiffe fcriptum reliquerít:& nunquíd Xenophontís, quemille autoré nomínat,de ealíbrí adhuc extent, Exe pofuíego tíbí celebratz íllíus Grecorum monímentís híftoríz fummatím argumentum: ac aim te cíus fube tilíus cognofcendz cupídítate íncenfum anímaduertes rem, ín Xenophontis ípfíus líbrís VII. quos ínter íuuee niles meas exercítatíones, ín latíinum fermone conuete fos haberc, rem omné ordíne explícatam, príus quàm hinc difcederes me tíbí traditurum pollícítus fum. Ác ftatim bibliothece mez latebris,ín quibus annos ame plius X IIl.rudes&ínformes pené contabuerant, edus Ctos,utín tuo nomíneapparerent ín lucem, non magis emiíí quàm extrufí.Quíd ením facerem? Án quiin hue iufmodí aliqua retíbi gratíficaríardentifsimé cupífTem, hocáte gratíam íneundi tempus pratermítterem? prae fertim cum tu poftea fepíus pro iure tuo me appellarís, & tanqui zrís alíení fubmonuerís.Ego uerd,cum quá diu eflet híc Caefar commoraturus incertum omníno effet, maluíifeftinata expolitíonein obfequendo ftudíz um& fidem, quàm emendatíonís maturítate curam & exactam quandam diligentiam tíbí meam probare, Quín cim ex fermone etiam tuo fufpícarí potuiffem, ita demum fore tíbi hoc quícquíd munerís eft eratíísta mum, fí poffes abfolutí íam operís uno temporecome plufcula exemplaría habere,libros hofce non defcribenz dos(quod famz fuiffet mez fortafTe cofultíus)fed líbra tiorum formulís exprímendos curaui. Neg illud omni no me deterruít,quod paratos uídebam multos,quíaut hancuertendi operam contemnerent, aut melíus uertíá potuíTe dícerentillis enim quod refpondeam ín proma ptu eft.Primum,íníqué eos facere quí laborem eum uíz tuperent, per quem maxímas& egrauífsímas diíciplís nas facilé,quí nó fit rerum omníum ímperítí(stmus, ab ínterítu uindicatas íntellígere pofsít, Deinde, n poffe

306 EPISTOLA
iure íd operis reprehendí,? quo fummam alíquando de ueteribus acrecétioríbus hominibus multi fibi laudem meruerínt, Quanquam attentíus confíderanti, uiderí quodammodo pofsít ea qux nunc legantur, maiore ex parteab alijs, uel quafí mutuo accepta, uel ex alía líne gua ín patrium fermonem conuería. Atggut nulla uere tentem laus confequatur, míhibene& przcdaré dehos minum genere meríti illi uíderi folent, quí càm íntellís gerentoperam fuam alijs cómodíorem, quàm fibí gloe riofíorem fore, non grauaté fuam paucorum laudem, ut quamplurímorum utilítati códonatam uellent, fíbá ín anímum induxerunt. Ad hzc,iur? forta(Te nonnullís mea hzc zditío fermonem dederit, fíin hoc uno omnes uigiliz mez uertantur, acnon tam multa à mefcrípta domídelítefcant,ut quz conuería ín lucem prodíerint, illorum merito prolufiones uelutí quedam numerene tur,Et profecto facilé paffurus fum meü hocconfilíum reprehendi,fi hi pfí quibusid non probabitur, oftendee rínt aliquando,fe melius fua,quàm quí uerterütalíena, pronuncíaffe. Quod fí mínimí fortaffe negocfj, atque opera leuifsímz erzca ín latínum transferre exiftímas uerintín hac cupio palaftra ut perículü facíant: íntellíe gent profecta multa efTe cogítantibus facillima, experíe entibus fupraquàm dici polsit erauía ac laboriofa. Pos ftremó hos homínes exoratos uclím, ne molefté ferát, me dum& íncomparabíli, quo tuí íncéfus fum, amorí indulgco,& neglect fidei crimé redímo,de laude mea . nor plurímum laboraífe.Iam uero quí melíus potuíffe dicant, hiut eadem, qua ípfecüm eos uertífuí atate, à fealiquíd melius conuerfum, ac nó maíore ocío, uel lae xíore tempore elímatum oftendant, ueheméter cupio. Hic eft a Czfarís ín hicurbé aduentu díes opínor quíne quagefímus:ex hís ipfis diebus,ciim prímorum aliquot lucem, partím ín maxímis reipub. negocrjs, partim ín fcholarum publíco munereconfumpfcrim,noctíum,& fuccifiuis quidem horis totíus operís caftigatíonem elue cubraui:relíquí díes líbrario datí funt, At maturítatem, & potíus cunctatíoné defíderant, hoc eft,eóde reuoluí. Meum, inquam, fiudiü& beneuolentía tibi adoteícenti nobis

WE mna———————
NVNCVPATORLÁ, 307
nobilifsimo,atq; omníbus fortunz ac uífrtutísornamen tis predito,quo uno ego ín przfentía poteri,& tu mae xímé cupíebas modo, declaratam quampriímü uoluí, non fcienter uertendi facultatem lonuiore fumpto tema poris fpatío cufque oftentatam. Verüm cum pluribus quàm ín anímo habebam,cum hzec ad te fcribere exore fus eífem,mei huíus uel officij, uel obíequij uítuperatos ribus,fí quorum forté aculeos meus híc labor exacuerít, reíponderím, ad teíam ornatífsíme Auylaredeo. Mu» nuículi certé huíus meí príma erít ab autore commene datío,in quo te fpero uel latíné loquente,propterfumz mam rerum prudentíam,Socratís difcipulum: propter orationis copiam& iucunditatem, Attícam Mufam: iam uero. quod ea fcrípfit, quibus non folüim míles ín2 terfuítuerumetjam dux prz(uít,& híítoríz fidem ,& fummí ímperatoris laudes agníturum, Illud ením hoc loco non dicam,multa te antmaduerfurum inter legenz dumy,fidei,prudentíz, tolerantíz,ac reliquarum uirtus tum exempla, quse facilé uelís G& pofsís imitari. Multa ítem uitiorü,d quibus te femper abhorruiffe latere, Vt illud mif(um facíam, magnam tibi uoluptatem afferre poffe locorum& ítínerum defcriptíonem, euentorum uarietatem, flluftrium praterea hominum mirabiliter expreffos mores ,naturam,confilía, acta,cafus. Non ad dam multas etíam caftrenfes conciones, grauíter& or» naté,accum multa& plané X'enophontea íucundítae te expofitas,tibi facile declaraturas, uel ínter armorum fremitus fuum effe eloquentíz locum. Quz ením come munes funt totíus hiftoríz laudes, etfi ín Xenophonte, atqueadeg in hís eíus líbrísmultim emínent, eas tame petes ex alíorü etíam fcríptorum monímentís cogno» Ícere. Quod ueró prater autorís dígnitatem,ad munus meum apud te ornandum ualde fore accommodatum duco,primum erít quzdam ac maxímé germana fímís lítudoillius Grxcorum expeditionis cum hac, quz nuz per Carolí Czfarís magnítudíné G felicitatem immor: talitatt confecrauít, Vtraque ením magno fané tempos
rum interuallo,certifsimo fuít documento, non copiae rum numero,fed mílítum uírtute:confilio, non ducum V.

208 NVNCVPATORIA,
temetitate:difciplina,non impetu,ad uictoriam profici Deindcueró,quad cüm Grzcos leges parua manu ínfiz nitum propé Afíanorum numerü(zpíus fudifTe, neg tantüm hoftíum perfidíam, períuria atque ínfídias uaz luiffe,quin fola illi uirtutefretí, per ignota atque infefta loca, feras& immanes gentes euaferínt, atque ad fuos ín patríam incolumes redierint: ín mínimé dubís fpem adduci poteris, Czfarem aliquando mínore multa nee gocío, uíndícata Chriftíano imperío Peloponnefo, exs torto deimpij hoftis maníbus Byzantío, ín Áfíam uíz &tríces aquilas illaturum, Atqueutínam,mí Auyla,& cüm hzclipe atquecogítatíione complectere,& cim ínz ter illas gentes afsiduus& fidus comes Czíaré fequere, mihi,qui incredibilem meum erga teamorem hac zdiíz tíoneindícare uolui, animo uero ac uoluntate fumma, totum mein clientelam& fidem tibi tradidi, ucl uiuenti,uel uit: iam muneríbus perfune €io,aliquid fuauitatís acbeneuos lentiz tuc impertiare, Vale. Bononia,prídie Kal.Feb. M.D.2CX XLI,
TNI

e———mbÁepícLILLL£Z.22/111
Xcn ophonus de
CYRI MINORIS EXPEDITIO NE LIBER PRIMVS$, ROMVLO Amaí«o interprete,
3 ARIVS ex Paryfatide filiosduos fu? fepit: maiorem quidem natu Artaxerxen, mitto uero Cyrum. 1s cium graui B affectus morbo,extremum à fe dicm nó eese) Longe abe[Je fufpicaretur, utrumque f lium cit à uita decederet, interc|Je cupiebat, Aderat tic quidem Artaxerxes. Cyrus é prouincia,cui d patre prefectus ferat, accerfendus fuit: ei manq; omnium qui ad Cafloli campos conueniunt, imperium detulerat, Ac ue nit ille quidem quamprimum cum TifJapberne, quem fibiamicum putabat,cg Grecorum grauis armature peditum trecentorum coborte,quam Xcnias Parr baflus du cebat. Mortuo ucró Darlo,cum ei in rcgnum Artaxerxes fuccefeiffet, Tiffapbernes Cyrum apud fratrem criminatur, quod ei infldias compararet: cui cum ille credidiffet, Cyrum comprebendit. Eum tamen matcy deprecatione fua;certze necis periculo liberatum, in prouinciam vemittit, Tunc Cyrus ez periculi, c fraterne contumeliz indignitate grauiter commotus deliberat quonam modo c5 à fratre de eficiat,€9 eius etiam fibi regnum uitdicct, Et Par»fatis quidem mater,in bunc magis quàm inipfunve grantem. Artaxerxen, animi inclinatione propendebat, | Ipfe uero Cyrus corum qui ad[cá rege quaciq; de caufa &

$10 XENOPH. DE CYRI MINO. EXPID. ueniffent, ita fibi animos conciliabat, ut amiciores multà fibi quam regi, dimitteret. Preterea cura bat, ut barbari quos babebat apud fe,boni bellatores efJent,c cos fibi fiio beneficio deuinciebat,cy Grecorum copias quamoccultifime(quód fcilicet regem imparatifimum adorireti:) &d fe accerfebat. Quoties itaque fingularum ciuitatum prefidia recen[eret,toties prejctlis earum negocium dabat,ut€ Peloponnefo quamplurimos, quam; lectifftimos bomines euocarcnt,fimulans comperilJe fe ea: Yonie ciui tatesà TijJapberne clám folicitari: que cim füiffent antcaárege TifJapberni tradite, nuper ad Cyrumomnes, preter Miletum, defecerant, Cum enim Milefios Ti(Japhernes prafenfiffet nouas ves moliri, ex corfilij eius au toribus partim occiderat, partim exegerat. Hos ci Cyvus ad fe confügientes excepi[Jet,exercitu comparato, Mi letum fumma ui terra mariq;, fufcepta exulum caufa, ag grejJus ferat obfidere:que fane obfidio, eius quoq; in no uo delectu diffimulationem faale fuftinebat, Cy ua ctiam de caufa miferat Cyrus ad rcgem legatos, qui eum orarent,ut ci qui frater effet, mallet quàm TifJapherni cas ci uitates parcre:qua quidem inre neque matris ei fludium defit. Atque bis artibus vegie fufpicioni facile occurfum eft. Cum cnim putaret rex contra TifJapbernem à fratre copias comparari,non moleftfimé ferebat cos initer fe armis diffidere:pre[ertim uero cum tributi nomine, pro ijs quas diximus ciuitatibus mbil minus quàm T'ifJaphernes vegi Cyrus penderet. Et Cyro alius etiam delecius babebatur in Cberfonefo, que Abydi éregione est, ad bunc fane modum. Clcarchus Lacedemonius domo| cicius, erat apud Cyrumin fummo bonore; à quo cum Darko

remm
LIBER PRIMVS.$511
Daricorum deccmmillia accepiffet, ex Cberfonefo colleda manu, Tbracibus qui fupra Hellefpontum funt, bel lumintulit, Que res quód eratex Grecorum commodo, ciuitates Hellefpontiultró ei ad alendum exercitum pecu nias confercbant: quare eo be Cyro copie clàm conft^ &e funt, Aviflippus ueró TbefJalus bofpes eius, cum domi aduerfariorum factione premeretur, ad Cyrum confi git: duo aum pecunia in bis mille mercenarios milites, eo trimcftre flipendium popofciffet, quod ea fe manu facilé inimicis fuperiorem futurum confideret, Cyrus in quater mille, cz menfium fex,ei flipendium detulit: bominem; incitauit, ut negocium corficere maturaret, prius quàm «d fe eum confultandi cau[a accer[eret.Atqueita in Thef" falia auxilia ex occulto Cyro alebantur.Eodem[ane tem^ pore Proxenum Bocotium bello in Pifidas fibiinfenfos ftmulato, pro uctere amicitia vogauit, ut ad fe cum quam pofJct maximo militum numero ueniret. Sophenetum etiam Stympbalium,ct Socratem Acbeum bofpites fuos, belli eius nomine quod Milefiorum exulum caufa contra T ifJapbernem fufcepiffet,cum fua utrunque manu ad fe euocauit:neque bi in officio non fuerunt. Cyrus ubi irt fuperiorem A fiam mouere flatuit, caufam buius belli cam pre fe tulit, quód Pifidas finibus fuis ucllet eijcere: atque ob cam rem fimulat omnia tum Grecorum, tum barbavorum auxilia fe cogere. Tum Clearcbo denutciat, ut ad fe quas babebat copias, adducat. Ariftippum admonet, ut pace cum ciuibus fà, ad fe manum illam mittat. X-enie ueró Arcadi, quem. ijs quos in ciuitatibus fimgulis babebat mercenarijs prefccerat, imperat ut ad fe, fir tatis tamen prafidio arcibus, cum[uis omnibus ucniat, V 4

312 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Eos quoq; qui in Mileti obfidiotte occupati erant,ac ipfos etian exules fibieius expeditionis focios adfcifcit: quibus pollicetur conftcto ex fententia quod tunc fufcipiebat bel lo, non conquieturum fec prius, quàm eos dorum reftituiffct. Hi uero minime inuiti pavuerunt:quippe qui Cyro fidem babcbant,ac omnes quidem Sardeis armaticonuenerunt, X-enias collectis omnibus ex urbibus, ad qua tuor millia peditum grauis armature: Proxenus cum mil le e» quingentis, cy expeditis quingentis: Sopbenetus grauis armature mille; Socrates Acbeus fevé quingentos adduxerc, Paflon Meparenfis cum feptingentis militibus uenit, Hic(7 Socrates unáin Miletioppugnatione fucrat. Atque bi quidem Savdibus praflo fucre. Cum bec aniiaduerteret Tiffapbernes, cum; apparatum maioven e[Jc avbitraretur,quàm ut aduerfum Pifidas cópara vi uideretur,cum equiti quingentork comitatu ad regem quàm potuit maximis itinerib.contendit. Vbi rem omnem rex cognouitex Tiffapberne, c7 ipfe omnia ad belli nece[Jaria coparat. Cyrus ueró cum ijs,quas cniumerauimus copijs, Sardibus mouit. Inde per Lydia tertijs caflris,pavafangas uiginti duas,quod cst ad pafJuit millia octoginta octo,progrefJus,ad Maandri amnem peruenit. Cuits ch effet latitudo dum pletbrori, idest, pa[Juit fermé quadraginta, crat tunc ponte, quem nauigia feptem[fuftincbant iunctus. Hunc aim traicci[fet,per Pbryoia primis a ftris tricies bis mille pafibus confectis, ad Colo[/as ucnit, celebrem uybem, magna qv opulentam: ubi um dies feptem cómovatus ejJet,fupcruenit interea Menon T beffaluscum grauis armature peditibus wiille, cetratis: item quingétis Dolopibus, Acnianenfibus,Olynthijs. nde ucro
tertijs

LIBER PRIMVS. 31$ tertíjscaftris paffuum ocloginta millia progre[fus, Celenás uenit. VrbsbecPbrygie cft, ampla, frequens ez locuples.Hic Cyrivegia fuit, in qua borti feris refertiflmi, quas in equo infectabatur, quoties feipfum«7 equos exercere uellet. Medios bortos Meander perlabitur, eiusg; fontes in ipfaregia funt.Ydem amnisoppidum quoq; pre terfluit. Est etiam rcgis ipf Cel.enis regia, in edito c7 fitu-ipfo munito loco, fub arce, ad Marfye fluminis fon» tes. Marfyas etiam urbem preterfluens, in Meandrum intrat:citis est latitudo pedum wigintiquitiq.. Hic Apolli^ nem ferunt à fe in tibiarü certamine uicto Mar(ye cutem detraxifJe,eamq; in antro ubi fontes funt, fufpendiffe,atq; ex ca re flumini nomen inditum.Hoc in loco X-erxentrá ditum est aim clade accepta ex Grecia retroccderet, ve^ giam banc e» arcémunifJe. Vlic Cyrus triginta dies com» moratus est: intra quos Clearchus Lacedemonius exul, cum peditibus grauis armature mille,«2 T bracibus cetratis octingentis, Cretenfibus fa gittarijs ducétis,esl eum affequutus. Per eofdem etiam dics Sofías adfuit Syracufa" nus, cum grauis armature peditibusmille, c2 cum toti» dem Sopbenetus Arcas. Tn ijs quos anté diximus bortis, Cyrus Grecorum cenfum babuit.Cenfa funt grauis arma ture pedites GL millia,cetrati plus minus bis mille. Hine fecundis caftris paff. XL. millia proccfüit ad Peltas cele» breoppidi,ubi dies item tres manfit.Ybi X'enias ludos fe^ cit;Lupercalia: uiéloribus premia fuere ftrigiles aurca. Eos ludos ipfe etiam Cyrus jpectauit. Vinc fecundis caftris millibus paffuum XLV tll. confectis, Ceramuntem uenit. Ea urbs nobilis eft, in Myfie finibus, Ab bactertijs caftris millibus pa[Juum CXXC, ad Cayftri campos;
Vous
Ceeie Cyri rcgia,

*In Gréto ef Satyrum,
J14 XENOPH, DP CYRI MINÓ, EXPED. que ciuitas ct ipfa frequetts: bic dies quitique fubflitit; Quo ift loco cim militi trimeftre iam, atque eo maius flípendium deberetur urgebatur quotidie Cyrus á multitu dine que ad cius fores conueniebat. At ille flagitantes fpe alcbat:neque tamen animi folicitudinem difeimulare poterat, quippe qui neutiquam, cum baberet, penflone differre folitus effet. Interea Epyanaxa, Syennefis Cilicum regis uxov,ad Cyrum ucnit,à qua magna creditur pecuniam accepi[e:quatuor menfüum certé mercedem militi» bus difJoluit: ac cam quidem Cilicum c7 Afpendiorum fa tellitum comitatus deduxerat. Vulgo quidem ferebatur, cum Cyro eam congrefam. Hine fecundis caftris pa[fuum X L.millia progre[Jus, Tbymbrium tenit;ciuitas e ea celebris, In ipfa que buc ducit uia, fons oflenditur, qui Mid. dicitur:quem Midam Pbrygi regem uito mifeuijJe proditit cft, aim ad fe* Silenit pellexit. Fine fecundis caftris millium pafJuum X.L.itinere,ad frequentem urbem Tyrüeum peruenit: quo in loco dies tres commoratus, cim interca Ciliffa ut exercitum. fibi offenderet uniuerfum rogaf[et, Grecorum ac barbarorum copias im proxiqtto campo boc modo recenfuit. Gracis imperauit, ut[uo vitu aciem inflruerent,ac fuos quifque produceret. Mli in cornua diuif?, quaterni confliterunt. Dextrum Menon tenuit:inleuo fuos Clearchus babuit: in media ceteriduces acie fletere, Spelfauit Cyrus barbaros primum: atque bi quidem in cateruas ac centurias deferipti proce[Jerez Gr.ecosdeinde:ipfe curru praterucctus, Ciliffa uero plau flrocuruli.Erant omnibus eve galee, punicee tunice, ocree,c[cuta ad fplendorem deter[a. Cyrus omnia con^ fpicatusycurrum ante delen[vfünuit, ac Pigretem interpretem

LIBER PRIMVS. 315
pretem mifit, qui Grecorum ducibus[uo tomine denunciarctordinibus imperaret, fcuta ut proijcerent, ac quafiispreffionem fücerent,ita promouerent. Atquc bi quidein ntilitibus quod facto opus efJct,fignificarunt. Quare ubi clafficum cecinit, cun&ti proic&tis fcutis, cun lamorepromouerunt. Inde cim celerius cum clamore progrederentur, factus e$t fua fponte militum curfus ad tentovia, Yi ctim barbaris alijs fané multis inctfiit metusac trepidatio,tum CilifJa ex curuli plauftro fein fügam dedit: forenfis ucró omnis multitudo mercibusvclittis dilapfa cft:at Graci fe aim vifuintra tabernacula recepere. Rcgina fpeciem ac ordinem exercitus est uebementer admirata. Ac Cyrus quidem magnam cepit uoluptatem, cim Grecos animaduertit tantopere à barbaris metui. Progre[Jus binc tertijs caflvis millia paf. LX X-X.. ad co nium, que extrema Phryeie urbs csi, uenit: in qua triduum commoratus, inde per Lycaoniam quintis caftris nonagintaduum millium pa[fuum iter fecit. Agrum ueró eius vegionis uniuerfum,ut hofüilem, Grecis diripiendum tradidit. Binc CilifJam ea uia, que breuifeima uifa cst, Me nonis Tbe[Jali coborti, ipfiq; Menoni, in Ciliciam deducendam committit, Ypfe cum reliquo exercitu quartis ca^ ftris millibus paJuum C. conftétis, per Cappadociam Dann, que frequens,ampla cy opulenta urbs e$t, peruenit. Hic quoque triduum cst commoratus: atque in^ terca Megapbernem Perfam bominem, regis purpuvatum, c lium quendam, fummo inter regios preftélos loco, co nomine quód fibi infidias feci[Jent, intercmit. Hinc Ciliciam inuadere conantur, Angufli funt^? eam aditws, trames uchementer arduus, qz. uix fin lis

$16— XENOPH,.DE CYRI MINO, EXPED. plauftvis pevuiussquem certé agmen nullum, fi quis pro^ bibeat,ulla ui fuperare pofüit. Ac tunc quidem Syennefis fimmis in iugis aditus eos cu[lodire ferebatur. Q uarc in campis Cyrus diem unum conftitit; poflero uerà die cum venunciatum e[Jet, Syennefin, ubt animaduertiffct intra montes Menonem inip[atam Cilicia cum fuis conftitiffe: audi(Jet etiam. T amon, cum Laccdemoniorum, Cyriq; ipfius triremibus ex Yonia profcttum, ad Ciliciam appro pinquare, é montibus prefidium deduxil]e, fine ullo ne» gocio in montes afcendit: ubi deferta Cilicum caftra con^ fpicatus, defcendit in laté patentes campos, amarnos ez irriguos, ac omnifarijs arboribus c uitibus confitos; fe» famiueró,panici,milij,triticiordei, fevaciftimos. Eos av duus ab una maris ad altera partem, prevuptusmons empledlitur. Hinc cim millia paft. C. caftris tertijs promouijJetTavfum uenit:magna ey opulenta cft Cilicie cài uita, c7 in cadé Syennefis Cilicum regis domus:mediam wrbé preterlabitur Cydnus amnis,cuius eft latitudo paf. XL. Acurbe quidem cum Syennefi ciues omnes deferta, fe in monti caflella veceperant: foli vemanferant canpones:neq; bi fe loco mouerant, qui Solis 7 Vei ad mare babitabant, Epyanaxa quidem Syennefis uxor, quinq; ante Cyrum dicbus Tar[uam peruenerat; in quibus quà in pla^ fa é fummis montibus defcenfus erat, manipulos duos de copijs[uis Menon amiferat,quos popidabidos erant qui dicerent à. Cilibus«fos: alij ticró aicbant, in extremo agmine relictos, fuos alJequi nequiffe, quód falicet à uia aberra[Jent, itaq; palantes interemptos. Fucxe quidefide vati fint grauis armature C. Reliqui cum Tar[um ucnifFc ira ob am iffos cdinilitones inccnfi, oppidi ac ipfam riam
j

LIBER PRIMVS, 317 regiam diripuerc. Cyrus primum urbem ingre[fus,mifit qui Syennefin ad fe euocarét. At ille quod diceret, cam fibi cautionem femper fiifJe,ne ad cos accederet, quibus fe in firmiorem effe putaret, non prius cum Cyro congredi uo luit, quam e uxoris[uafu adduclus, e» fide à Cyro data confirmatus c[fet. Cum effent itaque multa inter fe colloquuti, Syennefis Cyro magnam pecuniam ad exerditum alendum dedit. Cyrus illi uicifüm munera quevegi^ bus eximia cfJe confucuerunt, equum cum fro aureo, dureum item torquem;Perficum ucfüitum. Ad bac,in po^ flerum tutos fore ei à fuor&i populationibus fines recepit, mancipia; vedditurk fe, ubicuniq; ca efJent reperta, Hoc in loco Cyrus dies XX. commoratus cft cum malites ian fufpicantes fe contra regem duci, recufarent longiw pro gredi:neq; enim fe eo nomine conductos aicbant. Hic Cle arcbus fuos ui impellere conatus cs: at illi ez eum, cing iam agmen duceret, cz iniumenta lapides conieceruntz quo facti, ut pene lapidibus obrueretur. Qu ave cim iam plané intelligeret fe nibil ui profeQturum, fuos ad concio" nem uocauit:ac prius cüm diu ftans collachrymatus cfJety cum magna vuilutum admiratione ac filentio, ad buncdeinde modum loquutus est: Nibil et milites quod miremiri, fl animi angor propter prefentem rerum Jlatum. Cyrus mibiquidem bofpes c8; is mibi exulanti«7 aliosho^ wores babuit, ey Daricorum XL millia largitus est:quam cgo pecuniam neq; in commoda, neq; in uoluptates pro^ prias effudi, fed cam uniucr fam inter uos diuifi. Et primlt cum Tbracibus bellum gefti, quos uobifcum una fufcept Greéci.e caufaarmis fum perjequutus; ac cos Grecis co^ lonis«grwia eripere conantes,e Chorfoneo eiecimus, V bà
Clearcbi eratig,.

318 XENOPH, DE CYRI MINO, EX PED,
ucróme Cyrus 4d fe euocauit, uobifcum ad eum ueni, ut cim qua inve opus effet, ille me adiutore uteretur, pro multis in me meritis gratiam ei referrem. Iam uero cum refugere uos boc iter animaduertarm, ac mibi borumalte rutrum neceffe fit,uel ut os prodam, Cyri amicitia utar: ucl ut eum[pe fua fruftrer, uobifeum abeam; etfi baud. fcio, an iuftum cuiquam meum boc fáclum uideri pofiit, certum ec tamen uos illi anteponere,«7 uobifcum quencunque cafum fors tulerit, equo animo pati, Nequeme quifquam iuré criminabitur, quod cum Grecos ad barbaros duxerim, Grecis plane proditis, barbarorü amicitiam fim fequutus;uerum cim uos neq; audire me, neque fequi uolueritis, ego uos fequar, ego uobifcum quicquid cceiderit, feram. Vos ego mibi patriam, uos amicos, uos focios effe arbitrov: uobifcum ego ubicumque fuero, egre^ gium me fore, e» boioratum confido: à uobis fi deferor, ne effe quidem pofiim,nedum aut amicum iuuare,aut inimici ulcifci, Q iare eo animo uos cfJe uelim, ut me, quo cumque uos duxeritis, uenturit putetis. Hec citm dixiet, milites, quod negafJet fe illis inuitis aduerfus regem profédurum, eius orationé magnopere approbarunt. Q uocirca à X:enia c2: Pafione amplius bis mille,cum armis 7 iumentis ad Clearcbi tabernacula tranfieurnt, Hic Cyrus magna folicitudine ac moleffia ex re inopinata affectus, Clearchum ad fe accerfi iubet: ille palám quidem fe iturum negat: clám uero certum ex militibus fuis nuncium mittit,ac Cyrum bono animo effe iubet, quód utiexpediret,omnia euettura confideret, fe mod iterum accerfeYet. Quo faclo, illeiterum fe uenturum negauit. Atque€ € titá uocatis cum[uis, tum aduentitijs ad cottcioncm, in bunc

REEMPNTPSS RUN IUOS
LIBER PRIMVS, 319
in bunc modum uerba fecit: Yam,milites,nibil plus bercule Clearchi nos à Cyroquàm illum à nobis expectare equum cf;ne-. 0rátio, que enim nos illi milites, qui fcilicet eum non fequimur, neque ipfe nobis iam füpendium pendet. Atque cum qudem plané fcio fe à nobis exiflimare iniuria affectum e[Je: quare um accerfierit, nullo pacto ad eum mibi cundum putaui: pudet enim me( quodcaput est) quód mibi confeius fum,illum pror[us à me deceptum cJe. Deinde ucró cz illud timeo, ne cum me gopreben[um tenuerit, meam in fe iniuriam iufTa uindicet pocna. Vtres igitur fenunc babet, non patitur tempus ut fomno nos demus, c7 ipfos tios ut ncgligamus: uerum pro re atq; tempore confilium capiendum;quó aut fu bic manendum putamus, quammitimo cum periculo maneamus: aut fi difcedendum, quim tutiféime abeamus,atque interea nobis ut commeatus fup peditent. Neque enim bi fi defint, aut militis, aut ducis opera,quicquam proficere pofüt, Et Cyrus fané, ut cui amic est, omni officij genere cuiuis facile preflat: ita esl; cul inimicus extiterit,boflis acerbifiimus. Habet preterea cas, cim terreflres peditum atque equitur, tum maritimas copias, quas omnes equé cernere acnofJe poffumusneq; enim,ut mibi uidetur ita longé ab eo confedimus. Quare tempus monet,ut quod quifque factu optimis ducat, id in medium afferat. Cum dicendi finem feciffet, furrexerunt ex eo numero militum, partim qui pro ani^ mi fui fententia uerba fecerunt, partim ueró qui à Clearcbo fubornati, demonftrabant que e[fet rerum omnium difficultas fütura,uel manerent, ucl difcederent fine Cyri confenfu. Ac unus ex bis fimulans fe Fflinare quamprimim in Greciam proficifci,dixit; Si Clearchus dux effe

$20 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
recufarct,alios quamprimum duces deligendos,commneatus curandos(eratautemin barbarorum ca[tris forum) reliqua omnia comparanda; mittendos item qui à Cyro nauigia po[cerent, quibus in patriamveueberentur: ea fi darenollet,ducem daret,qui per amicorum fines reducerct. Quod finuncctiam fe daturum negarct, occupanda effc quamcelerrimé montium iuga, ne fcilicct aut Cyrus; dut Cilices, quorumpaulo anté, inquit, opimam predam afportauimus, detrimento nos ullo afficiant. Haec ille, Tunc Clearchus unii boc addidit: Me quidem iubeat nemo bocimperium cape[Jere:zmulta enim occurruntquam obrem id mibi nullo pacto cenfeam faciendum. Ei tamen quemcutique uos imperatorem delegeritis, pro facultate mea parcbo,ut me intelligatis non facile cuiquam bominit etiam parendi fcientia cedere. Alius deinde cius flultitiam reprebendit, qui naues à Cyro petendas cenfuerit, tn^ quam ucrà aliam ille daffem comparare non po[Jct.Nam quid abfurdius, inquit, quàm ab co ducem petere, cuius mos expeditionem, quantum in nobis est irritam facimus Scd fidem Cyridua babeamus, quis probibeat quin iu^ beat Cyrus iuga montium occupari? Ego quidem 7 ti4ues quas ille nobis dederit,non mediwsfidius libenter com^ feenderim,quód fcilicet iure timeri pofüit,ne cum ipfis tos triremibus demergendos curet. Cur ctiam non timeam, quem mibi dederit ducem fequi? quafi nos ille có compingerenon poféit,unde nulla fit exeundi potefIas, Ego uero, inuito fi Cyro abeundum fit, quamoccultifiüme difcedendum putarim. Scdenim bec mibiplané nugatoria efe uidentur:quin potius cum Clearcho idoncos bomines ad Cy vum mittimus, qui percontentur,qua is re opera nofira
uti

LIBER PRIMVS, 324
uti uclit. Quod fi intellexerimus, à nobis illum tiibil plus quám antea à ceteris conductitijs poftulare cenfeo fequamu, neque deteriores ijs fimus,quicum illo ante bociter ingrefsi Junt. Sin ves mator,maiorisq; periculi ac laboris, quám adbuc faerit,uideatur: aut ille mos, fe ut fequamur adducat,aut fi nobis id perfuadere nó potuerit, falua ami citia nos abire finat. Sicenim aut amici ac libentes feque mur, aut tuti difcedemus, Ac quid ille quidem ad becrefbonderit,legati renuncient:nos uero tuncex ipfare confilium capiemus Huius et omnibus probata fententia, ac ffatim delecti funt, qui cum Clearcbo ad Cyrum profcdii, que à[uis mandata acceperant, expofuerunt. Ad ca.lle refpondit: AudifJe fe Abrocoma boflem fuum ad Eupbra tem amnem effe, qu poftt dier XL itinere perueniri à fe igitur iter babere, ubi fi bominem afJequatur, de co fe fupplicium fumpturi:fin effugerit,co ipfo in loco co filium de reliquo,inquit,capiemus. Heec legati fuis renun ciarunt. At illitametfi fufpicabantur fe aduerfusregem duci decreuerunt tamen fequi: flpendium tantum poftu- larunt.quibus Cyrus prifne mercedis fe[quiplii daturi rccepit, nempe ut pro Darico, fefquidaricum menftruum. acciperent, Q uod cos ueró aduer[us regem duceret, ne tum quidem uulgatum est. Post bec fecundis castris M. pafs. XL. progrej]usad flumen Pbaron uenit, quod quidem in latitudinem paff.L X. patebat. Inde primis caftris M.pafi. X X.ad Pyramum, buius nibilo minor[ladio la^ titudo:à quo caftris feciidis LXX. M. pafi.confedtis, Vffum, que Cllicie extrema ciuitas eft, maritima quidcm ea c9 opulenta,peruenit.Ibi triduum cómoratus cfl: per quos | dies ex Pelopoune[o naues KCX-X V, quarum erat nauar
P:
mnR——
mam

313 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPEID.
chis Pythagoras Lacedemonius, prafto fuere. Dux earit Tamus erat Aegyptius, qui ab Epbefo Cyri etiam naues XXV adducebat, quibus ille Mletü obfederat: quod ed fálicet ciuitas Tiffapberni fe coiunxerat, aduer[us quem Tamus Cyro auxilii tulerat. Fuit in illis nauibus á Cyro euocatus Chirifopbus Lacedemonius, cum DCC. grauis armature militibus,quibus ille Cyri aufpicijs imperabat. Ac naues quidem proximé ad Cyri praetori appulerüt. Ec inloco Greci CCCC.grauis armature, qui Abrocome flipcndia faciebat,ab co ad Cyrü tranflere, ey cum eo aduerfus regem profecti unt. Hinc Cyrus caftris primis paf XXV. M. confetlis,ad Cilicie 4c Syrie portas per wenit. Hari citeriores muros, qui Ciliciz finis esl, Cilicit prefidit à Syennefi coftitutà cuflpdicbat:ulteriores,regis ipfius pr.efidii tenere dicebatur. Intevfluebat amnis cui Cerfo nomé,cuius erat X-X.. paf. latitudo: medium utroriq; murorum interuallis trii erat fladitm:ui quidé infu^ perabilis locusnam anguftiffimus erat tráfitus: muri ipf ad mare pertinebat,quibus ardua«y preruptaimminebant faxa.An utrifq; muris porte erat fingule. Hee ftcerunt anguflie, ut naues Cyrus accer[eret, quà tranfmifsis intra c7 extra portas armatis;fl quos offendi[Jct qui Syrie portas prefidio tuerentur,ijs i pulfis, loci difficultatem fuperaret:neq; ueró dubitabat,quin Abrocomas,qui magni exercitü baberet,e[Jet eos aditusdefen[urus. At ille «bi primum Cyri accepit Cilicia iam tenere, deferta Pbae nice, ad regé ci triginta millib.bominii,quos in armis babere dicebatur, fe recepit.Ingre[Jus igitur Cyrus, nullo ne gocio per Syriam priiis caftris M.paft. X-X. itinere,ad Myriandrum, celebrem 7. maritimam Phoenicum ciuitatem

L'!BER PRIMVS$, 313
tatem cotendit, Erat bic locus totius ore emporium, quo tunconcerarie naues quamplurime appulerant,Hic Cy» yts dies VI.commoratus eft. Hie Xcentas Arcadum dux, €7 Pafion Megarenfis,optima rerum fuarum parte in na uim mpofitayclám foluerunt.Id multi ex indignatione fa Cum interpretati funt:quód milites qui ab ipfisJftmulato in Graeciam reditu, ad Clearcbum perfü gerant,quod ad uerfus regem proficifcinollent, Cyrus cos à Clearcbo de tineri pateretur. Cum itaque fe ex omnium confbectu eri putfJent,runor incrcbuit,triremibus eos Cyrum perfecu turum. Ac alij quidem, ut capti perfidie poenas darent cupiebant:alij ne caperentur timentes, corum uicem do-lebant, Ric Cyrus uocatis ad fe ducibus, in bunc modu werba fccit; enias nos 7 Pafion deferuerit. Ne tamé pu tent fe aut perfagilJe,cum me non fugiat quo abeant: ncque effueifJe, cum triremes mibi non dejint, quibus eo^ vum nauigium capere pofim, Sedenim neitiquá cos perfequar: neq; committam ut me criminari quifquam poffit quód quantifber mecum quis eft,eo utor: ubi difcedcre flatueritaut captum multem,aut fua cum pecunia[policm:uerüm impune abeant:fücilé enim pattor cos intelligere, maiore me in illos equitate, quàm illos in me fide, uti. Quin cz cum eorum liberos c coniuges Trallibus
Sade babeam,n0 tamen illis per me carebüt: uolo enm e
!
0s priflinisin me illorum officijs condonatos, Hec Cyf. At e Grecis multi, qui antea expeditionem eam gra
uius tulerant, uirtute eius perfbectz, libentius multo atque alaerius confequuti funt. Hinc Cyrus quartis castris
HM. paf. LXXX. ad Chalon amnem progreditur. Huius
€5 latitudo pafi XX, magnis uero ac man[uetis pifdbus X 23

324 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
videt legiffe vefertifiimus eft, quos Syri*facrofanttos babent, eosqs &ánccimlega-. ulolare equé ac columbas, nefas putat. Vici in quibus catur&3osboc tfo.(fra pofucrat, Pary[atidi in[umptus fueratattributi, Eo deos.
ex loco quintis caftris M. paf. CX-X. itinere, ad Darada cis fontes uenit:patet is quà latus eft, paf-X-X.. Erat bic Belefis Syrie pretoris regia, atq; in ed bortimaximi ac elegantiffimi, atq; omnii que ferunt anni temporafruéluum feracifümi. Hos Cyrus fuccifls arboribus uaflauit, ipfamq; regia exufiit, Tertijs deinde caftris M. paf. LX. progrejJusad Euphratem amnem peruenit,cuius latitudo fladium est VI. Proxima fluuio cst magna«7 opulenta urbs, Tbap[acus nomine, ubi dies quinque Cyrus coma moratus eft. Atq; eo primum in loco accerfitis ad colloquium ducibus, Babylonem fe aduerfus regem ipfum contendere confefJus cfl: quod ut militibus qui[q; fuis denunciaretimperauit,eisq; per[uaderet ut[cquerentur. li uo cata conclonerem expofuere. T um milites grauiter coma moti funt, quód fuos duces putarent, im id antea multà vcfciffent,fe de induftria celafJe:fe uero fequuturos negabant,nifi idem fibi flipendij daretur, quod ijs Grecis ante datum fcirent,qui Cyrumad patrem deduxerunt, cun prefertim nulla illis fuiffet propofita pugna, n&pe quod Cyrum pater accerfi[Jet.Tum Cyrus fingulis argenti minas quinq;, cum peruenijJent ad Babylonem, fe daturum vecepit;flipendium ueró quantum iam prafinifJet, ufque dum in Yoniam cos reflitutos curafJet. Atque buicquident conditioni acquieuerunt reliqui. Menon uero, dum anceps effet adbuc omnium deliberatio,neque conflarct Cyrum fequuturi effent nec ne,ita fuos ct alloquutus: Si me dudiatis,milites, neque periculo, neque labore quàm ceter

LIBER PRIMVS, 315 teri maiore efficere poteftis, ut Cyrus uobis maiorem quàm ceteris bonorem babeat, Q ud igitur füciend cen feotNempe quoniam Cyrus nunc à Gracis, ut fe aduerfus rcgem[equantur, ucbemcnter contendit, nos ultrü Euphratem tranfmittamus, atque id antequam ceteri Cyro quicquam in alterutram partem re(pondcant. Nam fi fcqui decreuerint, nos illi autores fuijfe uidebimur: nobisq; Cyrus,cum ci tantó maiorem alacritatem prefüiterimus, gratiam«7 babcbit,ez referet, quod prolixe ut alius qui" uis;fcere confueuit. Sin illi fecus flatucrint, uniuerfi domun euertemur. Ac tunc quidem nobis,ut quorum fit fi dem atque officium expertus,utetur pre ceteris: ac uos, fiue prefidiorum prefectuvas, flue céturiatus, fiue aliud quid ex cómodo urftro popofccr itis, omnia uobis de eius beneficentia polliceri poteritis. Hec illi facilé approbavunt,ac prius quam ceteri Cyro refpó[um darcnt,tranfmiferunt.Ad ubi Cyrus cognouitmagnam cepit uolupta-tem,flatimq; Glun mifit qui becnunciaret, babere fe iam quod inillis[ummopere laudaret: fibi ueró magne cure fore,ut ab illis laudem mereretur ,ucl fe non amplius. Cyvum putarent, Q uibus fane uerbis milites bi ad magnart fpem erecti funt, ac ut Cyro omnia filicifimé cucnirent, optabant, Menoni quidem ipfi magnifica dona mififfe fe
rebatur. Pofl bec cz ipfe flumen traiecit,qué uniuerfun agmen confecuti efl: neq; uero quifquam eft altius quam ad pe(tus immerfüs,cum Tbap[aceni affirmarent,neminem antc tam facile potuifJe eum amnem pedibus trafiit terc. Nauieijs enim alios traijcere folitos, que Abrocom4s inipfa faga exu[ferat,quó Cyro tranfeundi facultatem eriperet. Q uare id diuinitus facti interpretabantur, X 3
Mnoris confi lium aftutum,

Oran.
326— XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED.
quaft ipfe amnis fe Cyroregnaturo fubmitteret Inde no* tiis caftris per Syriam M. paf. CC.itinere ad Araxera am nem peruenerc. Hic uici erant complures frumento ui noQ; refertiftimi, in quibus diss 111. frumentandi caufa commorati funt, Hinc per Arabiam, Euphrate ad dexte ram relicto, quinis caftris M. paff. CX L.iter per defer» taloca fecere. In boc quidem fpatio campi laté in equoris modum patebant, abjinthij ex omni parte plenifiimi: fed in bis c7 alia fylua;uel calami, uel cuiufuis fruticum gene ris, odore nibil ab aromatis differcbat. Arbor ommno nulla ferarum ac fylucftrium auium aliquot genera,onagri, flrutbiocameli, otides, capree, quas equites nonnunquam beftias infe&tabantur. Onagri quidem curfu equos facile[aperabant: cámque iam ad cos equites proximé acceftifJentyad curfum illi incitabantur: reftitabant deinde im abe[Jent longius, atque ita fe pius iterata fega equitem fallebant: neque capiulla vatione potuifJent, nifi cos equites diuerfis ex partibus urgentes, medios excepifJent. Erant corum carnes fapore nibil fcre á ceruinis differentes, molliores aliquanto. Struthiocamclum nemo omnino capere potuit: tam longe cnim c7 pe dum pernicitate,«y alarum quaft uclificatione pronoucbant, ut flatim equites defperata prada infcqui definerent, Otidas uero, fi quis eas celeriter ituadat, licet capere: nibilo enim quàm perdices longius prouolant, €? fatigantur celerrime. Sunt autem carne mult fuauifima. Hinc proftti,ad eiu(dem regionis fluuium perueniunt, Mafcam nomine, pajJuum uiginti latitudine patentem: ad bunc urbs. fuit, illa quidem magna, fed deferta, cui Cor[ote tiomcti, quam amnis ipfc undique arcun

LIBER PRIMVS, 87 drcunfluebat, Hocin loco exercitus tridui frumentandi^ cau[a cómoratus eft. Mox caftris decimiftertis M. pafJ. CCCL X.per deferta progreJus,ad dextera Eupbrate relicto, ad Arabie portas peruenit, Eo interuallo quamplurima iumeéla fame perierunt:neq; enim aut pabulum, aut arbor ulla ufpiam inuenta. Tota fiquidem regio uafla ufquequaq; c inanis.Incol.e afinarias molas circa flu men cedunt, excufasq; Babylonem deportant,ijsq; uendi tis coémpto frumento famem leuant, Ac tunc quidem frui menti inopia ucbementer exercitus laborabat,ncque erat unde emi pofJet, nifi forté ex. Lydie foro, ab ijs barbaris qui ub Cyri erat imperio:ubi fingule farine capides qua ternis ficis uenibant:c7 ficlus obolis feptem e[emis mu, tatur: capides binos Atticos, chornicas capiunt: carnibus itaque milites fe fuflentabant.Et borum[ane caftrorü fue reton parilonga interualla, dum ad irrigua loca c7 pa buliferacia feflinarent. Hic angujlam ev lutulentá uiam, €7 idcirco plauftris multà iniquifiimàa offinderut: fubfti tit itaq; eo inloco Cyrus cum opumis quibu[q;«7 potent tiffimis[uorü. Glun ueró c9 Pigreta iufsit, cum bay barici exercitus parte plauftra pree fe agere:quod cum illi quaft indignantes lentius facerent, Perfarum nobilifsimis id negocij dedit, Ibi nónulli potuit officij documenti[pcctari. Abicdtis enim protinus purpureis amiculis,eum quif que in quem incidit locum obtinuit: atq; inde quafi de ma, gna uictoria propofitum certamen e[Jet, in aduerfum tumulum fubiere, Horum multi cum preciofis tunicis«7 pi élis femoralibusnonnulli etiam cum aureis torquibus e9* armillis, in medii fe lutum cóiecere, atque inde opinione ecleriusplauftra[uis quafi naneris exportarunt.Res au
X 4
ML. f

318 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
tem ipfa facile indicabat, Cyru plurimi in celeritate fpei pofitum babere, quippe qui nufpia, nifi forté commeatus, aut necefJavij cuiu[piam negocij caufa moraretur,cxiftimaretq quantó magis properajJet,tanto[e imparatioré regem offenfurum:quó uero plus temporis in itinere con^ fumpfifJet, co copijs fore regium exercit inflructiorem, Neq; omnino attentius cogitanti non crat facile intellectu, regis imperium finium magnitudine,atque bominum nu^ mero plurimi pollere:propter locorü autem longinquitatem, ac difper[as opes, celeritate facile fuperari poffe. Erat trans Euphrate magna et opulenta ciuitas, cul Cbar mande nomé: ibi miles quecunq; opu« fait, mercatta cft. €7 ad eam fané ad buncmodum traijcicbat; In pelles eae, quibus tabernacula cotegebantur, foenum infucbant, futu risq; arcte iunclis, ne aqua po[Jet ad eflucas peruadere, bis culcis proratibus eo ad tran[mittendi cg ad cóportandum utebantuv:c7 erat fane in ea regione uini ex palmulis, ac panici maxima copia. Hoc in loco orta intcr duos militesalterum Menonis, Clearcbi alterum cótrouerfia.Clearcbus Menonis militem iudicio[uo damnati plagis mul&tauit. Vle clim fe ad fuos recepiffet,eos in Cleavcbum ucebementer incendit. Ac codcm die ad eam amWis partem,unde traijcientes folucbant, uenit Cleavchus, atq; inde foro perluftrato,equo uebens, ad fua fe tentoria cum paucis comitibus per Menonis exercitum fe vecepit, abfente Cyro. Cum entm in extremo agmine iter faceret, nodum ad eum locii peruenerat. Hic unus de Menonis co^ borte,ut forté ligna diuidebat,tranfeuntem Cleavcbü con [picatusin eum bipcnnem cotorfit, quem fane nà attigitz [cdalus[fubinde atq; alius, dcniq; tota multitudo magno eun

X à—t E rb rrr)!L,117/::11111111
LIBER PRIMVS. 329 aum damore lipides in eum cóiecere:is tat ad[uos inco lumis effugitymox ut arma caperet impe Yauitac grauen quidem armaturà,fcutis ante genua proie 7lisin fubfidijs manere iubet, Wpfe cum'Tbraobus ez equit:bus, quos in fua coborte babebat fupra XL. profectus, Tbracas de im prouifo in Menonis tentoria imnrfitzibiomnes conterri» tiquin cy Menon ipfe fubita ve perculfus,ad arma accur rit. Multi uero incerti quid agcrét, trepidabat. Tum Pro xeu, qui fuum grauis armature ordinem nondum dimi feratQut in poflremis iter cerat) in medios fcuta proijci iubet: Clearchi obfecrat,ut ifla facere definat.1s emmucro uebementer indignari, quod cum paulo anté pene lapidibus obrutus e[Jet, fua ille iniuria adco leniter ferre uidere tur. Iubet itaque eum de mediovecedere, Superuenit inte rea Cyrus,qui ubirem audiuit,armis fumptis,cum paucis, de multis, qui circum ipfum erant, in medium procefiit, atq; ibi, Clearcbe, inquit, c Proxete,ceteriq; quinune adeftis Graeci, plane quid agatis nefcire uidemini: nam f ullam inter uos pugnam comi:titis,exiftimare debetis codem bocipfo die me prius, uofip[os deinden multo post ad internicioné cefum iri, Q uos enim in partibus noftris barbaros effe uidetis,ij uniuerfive inclinata, prorcgecó trá nos dimicabunt, Heec curi Cleardous audiffet, impetum comprefiit, ez utraq; pars af mis pofitis ad fuas fe co bortesrecepit, Hinc uero cum procederent, ex equorum ueftigijs c:etcrisq;[ionis coniecturam facicbant, fuiffe in illus locis globum plus minus equites bis mille. Et bi quidé in caloca cum cxcurriffent, quà Cyrus tranfiturus crat, € pabulum, c7 quicquid aliud ufui fiturü dfet, exu[Jerant;ibi Orontes Cyro infidias cOparat, Erat bic egi ge^
$

310 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED, here proximus, vebus ueró bellicis inter Perfas cumpri^ mis clavus,ac bellum quidem antea Cyro intulerat: fed in fideim abeo iam vceeptus pollicetur,fibi fi Cyrus wille cquites tradidi[Jet,eas cquitü turmas que igni omnia corrupi[fent, aut infidijs circumuentas[e necaturum, aut ex ijs equitib. quamplurimos uiuos ad. Cyrum perducturiss, probibiturüq; quo minus reliqua incendat, aut egi, que de Cyri copijs explorata baberent ,venunciare pofiint. Heec cim Cyrus audifJet,cxiflimauit id re fua magmope ve futurum:quare à ducibus fingulis iufeit eum copiarum partem accipere. Orontes ubi equites prato fibi fore pu. tauit,ad regem epiflolam fcribit, fe propedié cum quàm polJet maxima equitum manu aff uturit imperaret modà ille cquitibus fuis,ut fe tanquam amic reciperent. Et priJlinam amicitia in memoriam vedegit: epiftolam ucrà cer to«c fideli(ut ipfe exiftimabat) bomini, ad regem per fe^ vendam tradit.Eam ille ut primum accepit, Cyro oftendit. Quam-am Cyrus legiffet, primi comprebendi Orontem iubet, deinde accerjit in praetorium de Perfarum nuo mero VII. dignitate«y bonore apud fe longe principes. Adbec Grecorum duces iubet graucm armaturam ad fe ducere,camq; in prefidijs circa pretoriulocare. Cumqs illi cum LI. M. grauis armature peditum prefto fuiffent, Crus Clearcbum in confilium adbibuit, quod[ane«7 ipfi,«y item ceteris Perfis, dignitate longe eliquos Gree cos anteire uidebatur, Atq; ille quide cim concilium ian dimiffun efJet,iudicium de Oronte quo fatum efJct modo amicis narrauit; neque enim id iu[Jus erat reticere, AieCyri oratio, bat igitur Cyrum binc dicendi initium fea[Jc: Vos amici
luc accerflinfetsut de ueftra fetttentia, quod dijs 7 bomiET nibus

LIBER PRIMVS,$31
nibus probari pofiit, de Oronte flatua. Hunc primi pater fub imperio meo cffe uoluit:poflta ueró,cum im regnà fra ter meus fuccefifJet, eius fuafu(fic enim ipfe mibiconfeffus ct)aduerfus me,cum Savdium a*cem obtineret, avma cepit:ctiius ego bello iniuriá perfecutus, cffeci ut de cete" vo ab armis fibi quiefcendà putarci:deinde data Q9 accepta fidem fidem cum e amic tiamrecepi. Hec pra fatit, ad Oronté cóuerfum dixifJe: Num te cgo ulla iniuria affe ciCui aim ille vefpondiffet, provfus nulla: Atqui inquit Cyrus, nulla, ut ipfe fateris, à me iniuria laccfiitus, facta ad Myfos defedlione,pro uirili tua fines meos inf flos red didifi*lta facti esl ut.dicis, inquit Orontes, Tum Cyrus: Nonne ubi quantó e[fes potentia inferior nofti, in Diane wenifti atq; ibi deprecando mc, ut te poenituifJe putarcm adduxifh: fidemd; in poflerum dedifli, atq; accepift tiis cum Orótes a(lenfus effet, C) ua igitur mea,inquit Cyrus, iniuria commotus nouas mibi infidias, quas inficiari nullo pacto potes.faciédas putaftit Cumq; ille; prov[us nulla, refbondi[Jet: Fateris ipitur, inquit Cyrus, te planc fuiffe in me iniuri&i. Et qui, inquit ille,negare pofJum? Tum ruv fus Crus:Pofüsne,fi tibi nuncignofca, c7 fratri meo boftis, et mibüjpfi fidus amicus effe? Atqui ut maxime cfJent, qui tibi inquit, Cyre uideri po[Jerp? T uncCyrus ad eos qui aderant cóuerfus: Hic quide,inquit,bec fcit et bec dicit: ueftrüm uero dic tu Clearche primus quid cenfeas. Tum Clearcbu Hunc ego,inquit,bominem primo quoq; tempore de medio tollendum cen[co,ne nobis fcilicct abeo ca endum fit,atq; ut ocioflore animo ab bac parte, de premijs eorum,qui ultro nobis amici funt, liceat cogitare. Yn banc fententiam qg ceteros memorabat Clearcbu: iffe:

333 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED, quare Cyriiu[fu uniuerfi, atquein bis aliquot eius cogtiá tt, bominem zona apprebenfum, paucis quibus id erat negocij datum,ad fupplicii ducendum tradidere, Tranfcunti, qui anté uenerari con[ueuerant, nihilominus«7 tunc ad terram Perfico more pronibonorem babuerunt. Deduclus quidem estin Artapate, cuicx omni apparitorum numero m«ximam Cyrus fidem babebat, tabernaculum.Neq; poflea quifquam cum aut uiuentem, aut mor tuum uidit,neque quo mortis genere interierit,quifquam affirmare potuit:alij alia fufpicati funt.Eius quidem nunquam fepulchri ullum extitit uefligium.Post bec progreditur Cyrus per Babyloniam M. pafi. X-LVIII. Accum tertia caftra pofui[Jet in campis, mcdia feré nocle copias
fuas,tum Gracorum,tum barbarorum vecenfuit: regem enim putabat poflero die mané cum exercitu pugnandi caufa. affuturum: ac dextro quidem cornu Clearchum, leuo Menonem Tbe[fali pra fecit.1pfe cum fuis mediam aciem tenuit, His ita conflitutis, poflero die, prima luce, perfüg.e àregijs caftris Cyrum de toto regis excrcitu docuerunt, Hic ille ducibus ac centurionibus Grecorum ad fe uocatiscum illis de pugna ratione confilium capicbat,
Cyri oralio, atque bac tunc eos oratione confirmauit: Ego uos Greci, t0 quód mibi barbarorj auxilia dee[Jent,buc adduxi: ucvium idcirco ucftra miblopera utendum xiftimaui, quod tos quemuis barbarori numerü anteire putaui. Vobis igi tur uidendum csl, quo iure ea qua fruimini libertate, ez cultus ego gratia uos beatos e[Je arbitror, digni etiain poflerum babeamini. Hocenim uobis perfua[um uelim, me libertatem ipfam multo quàm que babco omnia, ac fi ed longe effent ampliora,pluris facerc. Quià uero, quod cr tamus

:
| | |
LIBER PRIMVS. 333
taminis genus uobis[ubeundum fit,intelligatis, ego uos id planifiime docebo. Multitudo quidem magna est, cy magno aam clamore imprefsionem facit:ea fi uos fuftinueritis,pudct dicere quales fitis noftros cognituri. Equidem ft uiros uos fuiffe,cy infracto animo perfpexero,cum domié redire uolueritis, ita dimittam, ut multis fortuna uestra inuidenda fit. Sed proféctà efficiam, ut. ucflyum plurimi mecum,quam in patria efJe malint. Hic Gaulites qui Samo exulabat,uir Cyro fidus, Atqui, inquit, Cyre funt qui dicát te nic multa polliceri, dum incertus eft ey periculofusveriexitus: ubi ueró em feliciter gefJeris,tibi omnia ex animo dilapfura.Alij,neque fl memineris, cy: maximé welis, eas te opes babiturum, ut fingulis que promiferis preflarc poftis. Que cim accepifJet Cyrus: Atenim, i quit,paternum nobis uiri fortifeimi,imperium cst. Ad au flros,ad ea ufq; loca, in quibus propter«flus nullibomines babitare pofJunt. Ad feptentriones,in quibus propter frigora. Quicquid inter bos fines medium est, totum in eorum poteflate eft,quos frater de amicorum fuorum nu mero illis regionibus prae[Je uoluit. Q uod finos uicerimus,4micos ego meos,pro illis,corum locorum compotes, uti equum eft, faciam.Q uamobrem tantum abest ut defü turumfit quod dem,ut magis uerear ne quibus dem defit. Infuper uobis Grecis auream etiam coronam dabo. Hiec cum illi audifJent, cy: ipfl alacriores redditi funt, c7 alijs que acceperant renunciarunt, V enerunt autem in cius tabernaculum duces aliquot, c ex Grecis nonnulli, ut ex Oro nominatim cognofcerent, fi uiciffent quid pr^ mij laturt eJent: quos Cyrus omnes optima fpe plenos di^ mifit, Sedenim qui cum eo tunc[unt congrefsiy omnes an

34 XENOPH. DB CYRI MINO, EXPED,
tores erant,ne ipfe prelium iniret, fed in extrema acie iti fubfidijs confifleret. Atque bic Clearchus: Putas'ne, in^ quit,Cyre, tecum fratrem in. pugna congref] urum? Non. mediusfidius, fi Darij c7" Pary[atidis filius, c2 meus, inquit;frater est, beccgo illi fine pugna eripiam, Acin ea quidem recenfione, ex Gr«ecis cenfa tunc funt fcutatorum "millia, cz CCCC. Peltatorum duo millia, cz CCCC, Ex barbaris qui cum Cyro uenerant C. millia bominum. Currus falcati circiter XX, At in boflili agmine effe dicebantur, militum duodecies centena millia, ey currus cum falcibus CC. Sed amplius in prefidijs provegijs caftris inftrucfa erant equitum V Lugillia, quibus Artagefcs preerat.Regij uerà exercitus quadrifariam diuifi:ter cen tenis bominum millibus finguli duces fumma pote[late im perabant: atque bi fuere, Abrocomas, TilJapbernes,Gobryas, Abraces, Sed tota ex bac multitudine noningen:a tantum millia prelio interfuerunt, cz currus cum falcibis C.ey L.nam Abrocomas ex Pbocnice ueniens dicbus V.post pugnam, regem est ajfequutus: quod. cim ex ifs intelligi potuit qui ante prelium àrege ad Cyrum pro^ fugerant, tum ex ijs qui poft pugnam ex boflibus capti funt. Hinc Cyrus unis caftris millia paf. XAL cum copifs omnibus Grecorum ac barbarorun inftructis proccfstt. Exiflimabat enim co ipfo die regem prelium comr[Ju« vum:aberat fiquidem binc non longius quàm quo pojJet dimidia dici unus parte peruenirbfojJa paj]w alta quin que,treis lata,que campos furfum uer[um ad paft. arci" ter XLVII millia, ufque ad Medie muros diuidebatz qua in parte aluei erant à Tigri amneducli Ill. wgenti altüudine,ac paf XC, latitudine, per quos frumentaria tidui

LIBER PRIMVS, 335
nauigia commode agipoterant:acbi quidem aluei in Euphrateminfluunt, Singulori uerà aliquanto breuius cst WIL millibus fpatium: potibus bi per interualla iungütur, Angulus callis inter fofJam c» flumz medius, ad Eupbra tem ducebat,no amplior i5 X-X., pedum latitudine, Foffam eam vex munimenti caufa agendam curarat, accepto primo de Cyri aduentu nuncio.Sedenim Cyrus cum exercitu ijs locorum difficultatibus fuperatis, iam intra foffam caftra babebat, Aceo quidem dievex non prodijtin pugnam fed cedentium tum bominum, tum equorum ue[ligia cernebantur, Ibi Cyrus uatem Silanum Ambracioten ad fe uocatum Daricis ter mille donauit, quód undecimo die ante, proximis X.. dicbus regem, cum id ex eo quereretur, prelium commifJurum negaffet. Cui Cyrus refponderat,non preliaturum certé illum fl intra X.. dics non ejfet congre[Jus: quód fi id euentu ipfo uerum cffe cognoui[fet, talenta fe illi X: receperat daturum. Quarecim X.ipftdies preterijffent, pecuniam diffoluit. Curt wueró copie uniuerfe, rege nibil omnino probibcnte.foffam tranfmififfent, ey Cyrus e item alij illum pugtiandi confilium abieciffe putarunt. Quare iam ocioftus po fleo die Cyrus iter faciebat: quin c7 tertio iam die ipfe curru uetus est;paucos,babens ante fe qui ordinem feruarent, Multitudo quidem confifo agmine procedebat, Q7 arma magna ex parte plaustris ey iumentis uebebantur. Sub eam ueró borá, qua forum multitudine complericonfueuit, cim iam locus prope e[Jet ubi caftra ponere constituerat, aduolat.[udanti equo. Pagyas Per^ fes, ex ijs unus quibus Cyrus maximam fidem babebat. Vt quifque ci fit obuius,«y Barbarica(y Greca uoce

XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
336 clamat, ade[Je regem cum ingenti exercitu, neque aliter inftruclum quam fi confe[tim fit figna collaturus. Ibi magra cim Grecos,tum ceteros inuafit trepidatio, aum füturum putarent,ut fe inordinatos aggrederetur, Hic Cyvus loricam induit; cum, de curru in equum arreptis miftilibus defiluiJct,alijs deniciauit ut ay ma caperent,ac fuo quifque loco in acie confiflerent:atque illiimpigre con füiterunt. Clearcbus dextrum cornu proxime ad Eupbraten, Menon leuum, mediam aciem. reliqui tenuerunt. Proxenus iuxta Clearcbun,ceteri deinceps ordine, Grae corum bec acics füit, At ex barbaris ad mille equites Paphlagoncs,prope Clearcbum in dextro cornu fleterunt: atq; cadem in parte Greci omnes qui cum ceteris erant, In finiftro ueró Arkeus Cyrl prefectus cumveliquis barbaris.Cyrus in principijs,cg cum eo equites.DC. grandibus loricis omnes,cz femorum munimentis ac galeis muniti:folus Cyrus nudo capite pugnam expectabat. fcd c7 alios aiunt Per[as nudis capitibus prelia inire, Equi fané omncs frontis ac pectoris munimenta babebant: equi-tcs ipfi Grecis gladijs utebantur. Erat iam meridies, neque bofles adbuc confpici poterant. Atenim cim iam aducfberafcerct, pulueris ueluti globus conuolui corptus, in modum albicantis nebule: atque is paulatim per totura campum, mutato iam in atrum colore, fe diffudit. Cum ueró propius accefiifJent, eris primà fplendor micare, deinde fbicula, ac ipfi etiam militum ordines cerni potuerunt, Erant in leuo bofüilis aciei cornu equites albis loricis tecti, quibus Ti[Japbernes imperare dicebatuv.His proximi crant cetratiuccedebat grauis armatura, fcutis eratitijs ad imos ufq; pedes protecta: Aegyptios effe bos dicbant,

LIBER PRIMVUS, 337 aiebant. Wde equites e apittarij, atq; bi omnes pergentes defcriptifingillatim, quadratis agminibus, acex omni parte plenis procedebant. Preibant currus, magnis fin guliinteruallisqui falcati appellantur:falces bis ex dolabris ad imoscurrusin obliqui affixe prominebant, terram deor[um[pectantes, quà facile in quecunq; incidiffent, diuiderent, Confilium etenim fit ad Grecorii aciem fiernendam, eos primo congrefJu immittere. Ac Cyrum quidcm opinio fua fefellit, quód Grecos pro concione an tca adbortatus fucrat, ut barbarori clamore in primaim prefitone fuflinerent: neq, enim illi cum clamore, fed taciti, acquoad ciu ficri potuit fedaté, ac equabili eradu in pugham procc[Jerunt.Ibi Cyrus in prindpia progreffuscum Pigrete interprete, tribusq; aut quatuor alijs,Cle arcbo inclamabat,ut in mediam hofti dciem,qua in pay.te rex eratagnien[uum agerct:quód fi, inquit, illic uicerimus, tota nobis res cofecta faerit. Clearchus et fi medie acici boflilem globum cernebat, atq; ex Cyri uerbis intcelligebat, mediam aciem in qua erat vex,logé ultra Greco vum leui cornu extendi,cum tanto fuperior numero bofüiseffet,ut media cius acies longo interuallo cornu Leuft Cyri relinqueret: non potuit tamen adduci, ut dextrum corn à fluminis ripa introrfim retraberet,cummaxime metueret nc utrinq; ab boflibuscingeretur, Q uareid umum Cyro refpondit, fibi cure fore, ut quamcomodifimé ona gererétuv. Interea bavbari pedetentim accedebat: Grecorum uerà ordines quandiu in eodem loco perman-ferunt;alijs fubinde atq; alijs fuperuenientibusimpleban tur. Cyrus obequitans modico ab acie interuallo, ex fuas eminus copias, cy boftiles intucbatur, Hunc à Grecorum
X
Currus faleati,

338 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
ordinibus Xenophon Atbenienfis cofpicatus,obuiá pro^ cedit, rogat nunquid deniiciet:qui paululi cum bafiffet, venunciari omnibus iubet,in facris rite litatà. Dumq; bec diceret, fremitu inter ordines coorto,caufam quefuut. Re fpondit X:enophon, fecunda iam te[Jeram tradi. Hic ille admiratus quis eam prodidiffet, quaenam e[Jet Yogauit:Iu piter, inquit, feruator, cz iuctorta. Tunc ille: Omen, in^ quit,accipio, atq; ita eflo. Hiec cum dixiffet,in fuum fe locum recepit. lam uero tria,aut quatuor ad fummi fladia acies utraq; diflabat,cum Greci figno dato prioresin aduerfos icre:atq; bic cim longius promoui[Jent principia, pofleriores ordines cim laxati fluCluarent, curfu preeun tes confequebantur. Y'unc clamoremcuncti bellicum fuflulerunt, cunctiq; fe ad cuvfum pariter incitarunt. Non defunt qui dicant,ad equos incitandos clypeos baflis percu[Jos. Nullum adbuc telum iactum fuerat, cum barbari equites fuga efFufifima terga uerterunt: quos Greci acer rime infe&abantur,cum tamen fe clamitantes uicifim mo nerent,ne nimiam in curfu celeritatem fufciperent, atque ut potius ordinibus cofcruatis fequerentur. terea in ho flum acie currus temere, excuftis aurigis, partim eorum per bofles partim per Graecos trabebantur.Hos multi cit prauidifeut, fiflebant: fuit etiam qut repente tanquam in. curriculo perculfus obflupefceret, neque tamen grauiter fueritaffectus: quandó neq; Grecorum alius quifquam, bacin pugna quicquam pafJus eft, preterquam quod in Leuo cornu dicebatur ncfcio quis fagitta percu[Jus. Cyrus cit Grecosex fua aciei parte uincétes cerneret, boflemq; acriter infectantes, magna certe letitiam cepit: iamq; ab his, qui circa eun erant, rex fucrat[alutatus, non tamets cupi-|

| In bis cum Cyrus ipfe, tum ex eius coborte VIL, ui ife
yovem
LIBER PRIMVS. 339 cupide est boflem infequutus, fed flipatus conferto equi» tum DC. globo,quid faciurus effetrex, expettbat, Mum etenim[ciebat Per ici exercitus media acicm tenere, cium Cg ceteri,qui barbaris pree[Jent, medium femper inter fuos ordines locum obtinerent:quód ita fc tutiori loco effe putarent ft fuorum robore utrinqs muniti e[Tent:fimuld; id commodi in ea re ine[Jc, quód dimidio breuiorc temporque à fe denunciari fuis uoluiffent, ut ocunq; perferri po[fent. v erm media regie aciei pars ultrafim[tri Cyri cornu procurrcbat; in bancex aducrfo nulla facta imprefsio faerat. C uare cum Cyrus regemanimaduertiffet curuatis ordinibus in cam partem,que bofle uacabat, incumbentem, ueritus tefiin longiorem ambitum fe explicuiffet, Grecorum terza cederet, in cum cum globo fuo inuectus c&, ac priu[latim impetuvegios ordines findit. v1. boflium millia de coboi te pretoria in fuga uer tit,eorumq; ducem Artagefen fua manu occ idiffe dicitur.
o" Vtilliterga uertére, Cyrimanus dum cos urget atiidius, lam confidentius ordinem de[crit:pauci tamcn cum Cyro remanferunt, nempe bi, qui eius contubernales appellabantur. Interea Cyrus vegem[uo incinctum globo confpicatus,contincre fe amplius nequit, Video, Uiquit, bominen:flatim; in eum tnuadi:, in fe/la bajla per loricam pectus uerberas.Q uod fe uulnus Cteftas medicis cura[Te refert, Ibi tragula ex boftili acie nefcio quis Cyrum alie fub oculo uulnerat, Pugnatur utrinque acriter, dum fuum utraque pars regem protegit, Ctefias quidem, qui ce» ciderint circaregent,meinorat:in illis enim fiit paribus
)I tfi occubuerc, Hic Artapates eorum qui cum fceptro
Y 772
Cyri interitus,

Prindpun li^ beror in Per
fis difciplina.
$40 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED,
Coro apparebant. fideliftimus, pofleaqua Cyrum bumi ia^ centem uidit,ex equo defcendife fertur, e ad eius fe ca dauer abieciffe. Hune funt qui dicat, regis iufJu fupra Cy ricorpus iugulatii: alij, ipfum fibimetlatus acinace cofodifJe:erat enim ei aureus ácitiaces, ut qui«7 torquem geflaret, eo armillas aurcás,ut quiuis ex Per[arit optimatibus, cium effet ob fidé ac beneuolentia in fummo apud Cy rüibonore. Hunc Cyrus uite exitii babuit, uir ,cófentienti omniti qui cum eo uixcrát iudicio, ums post maiorem Cy yum,ad regnandum imperandumq; maxime fatus, 1s pri mum cim puer cffet,omni puerilium exercitationum ge^ nere,c fratri c? equalibus ceterisq; quibus cum educa" batur, praefütit, Nam in Perfls Principum liberiad ipfas vegie foreserudiuntur,ubi multa illis[umm cótinentie documenta fuppeditant, cüm nibil unquam focdum, uel obfccenum apiciant,aut audiant:cim ueró alios bomoribus,probris alios àvege affici uideat,[latim à pueris cum parcndi,tum bene imperandi exemplis imbuuntur, Yn ca fc difciplina Cyusprae catis equalibus fuis ntaximé do ilem prebuit: idem; fenioribus, multà ctiam quàm qui inferiore erát fortuna, promptius parcbat: equos fludiofe alebat,atq; bis utebatur fcientifime, In armorum fidis, iaculis ac fapittis mittendis, tantum con[equebatur, ut in eo tyrocinio ac meditatione longo interuallo ceteris anteponerctur.Puber uer fa&tus,ad uenationem fludiofifiimé animum adiecit; in qua pericula unus omnium fortifii mé adibat,atqueadeo ut urfum aliquádo in fc ruentem ni bil extmuerit,fed cum eo congre[Jus,ab equo quidem fue rit ab(lirattus cy uulnera acceperit, quorum etiam cerni
cicatrices poterant: feram tamen peremerit, cmd; qui jii

LIBER PRIMV$, 344
fibi primus in eo certamine auxilium tulerat, perbonori ficispramijs affecerit.Poftea ueró quàm Lydia ci à patre, magna Phrygia, ey Cappadocia,«y eorumomnium qui in Caftoli campos conueniunt umperiii decretum et, primum faale omnibus declavauit, fe nibil foederum, paélorum,ac promilJorum omniumreligione antiquius ba bere. Q uare eximiam ci fidem cum ciuitates, que in eius poteflate erant,tum alij omnes populi babebant. Neq; bo fles ctiam ipfi, fi quid cum Cyro pepigiffent, ne quid preter compofitionis ius paterentur, metuebant, Quam ob rem ubi Tiffapberni belli; intulit, ciuitates cunctz ultro, preter Mileftos,ad Cyrü defecerunt, Nam Nulefij, quod exulum caufam nollet negligere,ci fe credere ucriti funt. Id enim pr«e fc fercbat, ac predicabat, multog; magis re ipfa confirmabat,fe cos ne in aduer[is quidem rebus, atq; affücta fortuna,qu os iam ánte in fidem vecepi[Jet, deftituturum ,Perfpicuum uero omnibus femper fuit, id eJe ei omnium antiquiffunu certamen, ut bene de fe meritos beneficijs inimicos nocendi rationibus fuperaret.Neque ullumi frequentius uotum e[Je confueuiffe,multi prodiderunt,quam ut tandiu uiuere licerct, donec«a: amicorum beneficia, ey inimicorum iniurias uinceret, C uare utsi ci ex omnibus etatis noftre bominibus, multi mortales pecuniam,urbes,corpora etiam fuatraderc cupiebant. Neqz tamen uere quifquam dixerit, improbis ac fcelevatis bominibus impunitate apud eum füiJe, cum in eos fcuerifri| me animaduerteret,atqueadeo,ut in militaribus uijs multi pafiim offenderentur, quibus uel manus, ucl pedes pre^ eifi,uel effofi effent oculi. Quo ficbat,ut in toto Cyri im^ perio quictis omnibus ac pacatis, uel Grecis, ucl barbae Y 2
1
NERONE

54:. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED, ris,quicquid exe commodoc; fuo comportarent,tutiftima ejJent itinera.Pr.e ceteris quidésllirani urtute preflanuib ous bominibus maximi bonorem babebat.Primam in Pifldas e». ofi pen fufcepit: cui cum ipfe etiam interfiifjetquos alacriter belli fc periculis obijcere nimaduerterat,ijs carum quas avmis fubegi[Jet prouinciarum imperia,e? alia item premia ac Bnera detolit, Quibus ex rebus cfficicbatur,ut fortifiimi quiq; fortuna etiam excellerent:cotrá uero timidi cz ignaui, 1 bilo bonefliores baberentur, quam ft illis feruitutem feruirent, Quam ob em nunquam deerat, qui ultro fc periculis offirrent, modo id Cyrum vefciturum putarent. n primis uero fi qui aliquod iuftitie documentum de diffent,€os fibi Cyrus multo magis locupletandos putabat, quàm quos lucri cupiditate teneri animaduertifJet. Hinc merito ez adiumenta rerum gerendarum ei omnia undecunq; fuppetebant, eo: firmifrimo ac fidelifiimo exercitu ufus est. Duces enim e? centuriones non pecunie cupiditate, fed uerifime difcpline nere men[Iruis flipendijs multo utiliorcm ducebant, ultró ad cum nauigarunt. Sed neque illeijs unquam, qui alacriter imperata feciffent, fe ingratum prebuit. Quare uni omnium optimi ac prefiantiflimi cuiu uis operisadiutores pr«ftà erant, Quod fiquem uiderctaut bono modo vem familiare augentent, dtd; ca inrediligétem c7 callidu: aut regionem, cui preeefjet,dum bene eam conftitueret, Fuduofi oré multoreddentem, tiibil ei omnino adimcbat, quin eius induftriam. fia ctiam liberalitate profequebatur.Ex quo€ libenter omnes labores fufcipic bant,(7 partis bonis fidenter frue bantur; quo fiebat, ut nemo quantiüm pofiideret, Cum «claret,

LIBER PRIMVS. 343
celaret, Neq; enim cuiquam aperte querenti inuidebat, fcd dám coactam pecuniam uindicabat. Ac eoru quidem commodis quos in amicitiam fuamrecepiffet, quosq; fibi beneuolos, e ad opem ferendam(quodcunq; fufcepi[Jet ncgocium promptos efJe intelligeret, omnium confenfu fludiofiffime feruiebat:quandoquidé cuius rei caufa aliorum ipfe amicitiam magnopere fibi nece[Jariam e[Je duce bat,quó fcilicet rerum gerendarü focios«7 adiutores baberet:eadem etiam in ve amicis,ubi eorum tempora po[lu larent,opitulando gratiareferendam putabat.Dona autemque unus omnium plurima accipere cofueuerat,omnia inter amicos pro cuiu[q; uite actemporü conditione diuidebat.O uin c7 que fibi ornamenta ucl ad belli ufum, uel ad elegantiam ueflitus mittebantur ,elargiebatur.Q uo ingenere boc cius dicti celebratur: Non. po[Je fuit unius corpus ijs omnibus ovtiari: amicos uer egregic ormatos, praeclarum fe bomini ornatum putare. Atenim quód ami cos beneficijs uinceret, cim tanto illis efet potentior, tii bil forta[Jc miri uideatur: quod uero cura, eg in benc de illismerendo alacritate, eofdem longo interuallo fuperaret,id cnimucro mibi laude 7 admiratione fumma dignis uideri folet.Q uotics enim uini quod[Jet optima«7 pre fantiffimum nactus, femiplenos cantbaros ad fuos mittebatiquod fe nefcire diceret, quádo eo melius nacifai poffet-Hoc igitur dicebat is, cui negocium datum e[Jet: Tibi Cyrus mittit, ted; utid bodie cum ijs bibas quos maxime diligis,rogat. Quoties femefos anfercs? Q noties panes di midiatos, cy buiu gencris alia mittebat? Que qui ferebant, Hac tibi,aicbat, Cyrus impertitur, quód ipfi iucundiflima fuere, Quoties in magta pabuli penuria, quo Y
Cyri de amic benc merenai
fiudium,

344 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED.
fibi facilius comparatu effet pabulum, propter pabulatorum multitudinem ac diligentiam, ad amicos mittebat, atq; id equis,ut fuis, quibus ueberentur, apponerent bortabatur ne illidominos efurientes ucberent? Quoties in sia,multis[peffantibus deditaopera ad fe amicos uocabat, cum; illis fecretà loquebatur, ut quibus bonoré baberet teflificaretur? Quare ex omnibus quos ego audicrim,uel Grecis, uel barbaris, neminem flatuo pluresunquam amicos babuifJe. Cui vei cz illud documento eft, quód Cyro, qui fub alieno erat imperio, nemo usquam dd regem defecit, uno Oronte excepto: quem tamen rex dum fibi fidelem putat, Cyro pene, quàm fibi amiciorem inuenit, Ab ipfo uerà regead Cyri, bello fufcepto, quam plurimi perfügére,atq; bi maximé regi familiares, quod uirtuti fue maiorem à Cyro, quam ab ipfo rege bonorem babitum iri putarent. Magnum autem c7 id, quod ei in exitu uite acciditargumentum eft, eum c7 fui]fe bonum, € rccte iudicare potui[Je qui fideles effent,«7 beneuoli atq; firmi, quód co moriente amici omnes,«y contuberna les pro co pugnantes ceciderunt preter Arkeun.1s enim cium in Leuo corti equitatui preee[Jet,ubi Cyrum cecidiffe comperit,integris copijs[uis aufügit. Cyro tunc cy ca« put co dexteramanus abfafa c£, Atrex cum exercitu bofleminfequens;in Cyri castra incidit. Aieusnon prius cum fuis fügere deflitit, quàm ad ca unde paulo ante difeefJum fuerat, caftra peruenit: que fexdecim feré millia pajJuum ab eo loco,quo prelium conimi[fum cst, abfuevunt. Rex interim cum fuis castra diripit, ac Cyri ipfius pallacam Pbocaicam, eximia fpecie, ac prudentia etiani, uti fina fercbatur, muliercn abducit. INanq; altcra natu nito

LIBER PRIMVS, 345 minor Milefia, à regia coborte capta, nud effugit fd; ad es Grecori turmas recepit, que forté inter imj edi venta cum armis[lieterant. Et illi quidem contrá flantes, multos corum occiderunt qui castra diripiebant: nonnul li ctiam eorum occubuerunt, neq; tamen fugerunt fed c illam tutati funt, ev ceteros bomines,r€$q; omnes que ea in parte fuerunt, feruarunt. Erat inter regem c7 Gracos XXX. fere ladiori interuallum. Et Greci quidem cuna uictosá fe omnes putarét,uvgebant:Barbari contrà quafi ex omni parte uici[Jent, fe totos ad predam coucrterant, Vbiueró c7 Grecircgem cum[ua matu ad impedi menta peruenifJe cognouerunt,cy rex à TifJapberne cer tior factus cst uicilJe fua ex parte Grecos,ac fufos perfequi,rex copias fuas colligit ey componit. Clearcbus eo Proxehus, qui loco proximi erant, deliberant, nunquid uniuerfis caftris opem ferant, an copiarum tantüm partemmittant. At rex interca ita fuos inflruebat, ut à tergo imprefiionem facturus uiderctur: quare Graci collcdti, in quam ille partem minaretur,ca aut ui perrumpere,aut bofüis irruptionem fuflinere parati erant. Scd illequà pau (o anté progre[Tus fücrat, extra leuum Cyricornu, inde retractis is quiin puena ad Grecos perfugerant, c7 intra fuum agmen TifJapherne recepto, retrocefiit. T ifJaphernes in primo congve[funon fané fugerat, fcd cum fecundum flumen peltatos Grecorum inuafifJet, neminem plane interfecit:quin Greci om fein duas partes diuififfent, eius cobortem aim gladijs, tum wüfiilibus urgere coe perunt, iaperabat peltatis Epiflbenes Megalopolitanus, uir cumprimis prudens c fortis:co fa&um est, ut Ti[fapherues inferior difcefferit, Yn Grecorum uer castra
Y s

346 XENOPH. DE CYRI.MINO, EXPED, cu incidiffet, ibivegem offendit, quo cum inflructo agmine profectus est. Acad leuum cornu Grecorum cum propius accefiiffent,ueriti funt Greci ne fe inuaderent, ac utrinque explicatis ordimbus circumuentos cederent: optimum igitur fatu uidebatur, fi illud ipfum cornu ita porrigerent,ut flumen tergo baberent. Dum id conjilij incüt,rex in cos baud alia forma aciem dirigit, quàm qua anté congre[Jus ferat. lli famulae bavbaros ita inftructos appropinquare fenferunt,per peancm patrio vitu figo dato,cos multà alacriu etia quàm ante adorti funt.Barbari nufquam impetum fuftinentes, effufius multó quàm paulo anté fugam fecerut. At bi aim ufq; ad uicum quen dam infequuti effent, paululum fubfliteve: ob cam nempe caufam,quódvegis equeftres copie, Jine ullo peditatu collem qui[upra eum uicum erat,tam laté infederant, ut totusab equitibus teneretur: quare cunctati funt primum, quid ageretur incerti. Et fe regale fignum uidere diccbant,aurcam aquilam,in pelta ad[ummam baflam alliga ta. V erüm cum fubire aduerfum cliuum Greci cacpiJent; diffugicntes barbari quà quifq; poterat, difiipatis ordini bus eum collem deferuere. Q uem etfi prafidio nudatum, dilapfis iam omnibus equitibus C learchus confpicatus eft, tantifper tamen milites fios continuit, dum Lycius Syracufanus, c7 alius quidam, quos[peculatum miferat, que in colle comperifJent, renunciarent. Ac L»cius rediens, bofles nunciat quammaximé citatis equis fugere. V erum ciim iam prope e[Jet ut occideret folyarmis depofttis quiefcendum putarunt: ac tunc primum admirari cocperunt, quód neque Cyrus, quem periffe ignorabant, neque ex eius comitatu quifquam iam ade[[ct, Mum tamen ucl pe: $,|

LIBER PRIMV$. 347 fiesinfequiuel relictum à tergo[latim adfuturum opinabantur.1nter fe ueró confultabant,ad eum'ne locum impedimenta adducerent, an uer in priflina fe castra veciperent:placuit poftremo in caftra redire, Ad tábernacula igitur fua, fub ipfum cocne tempus peruenerunt. Et
bic diei illius exitus fuit. Offenderunt autem cum ceteras
multarum vcrum copias direptas, tum quicquid potulentum, aut cfculentum ferat: atque inter bec plaustra
farina uinoq; onerata CCCC. que Cyrus veferuabat inter Gr.ecos diuidenda,fi forte exercitus penuria laboravet.Q ne fané omnia regie copie diripuerant, camd; ob rem ex Grecis quamplurimi incornati pernoctarüt,cum
omnes ctiam impranfi[fent. Rex enim fe offendcrat,
antequam cibi capiendi poteflas cfJet. Atque banc quidem
noctem ad buncmodum egere,
AXENOPHONTIS DE CYRI' MI NORIS EXPEDITIONE LIBER SE cundus, Romulo Amafxo interprete.
AN l Vemadmodum 4dfe Cyrus Grecorum 2 Y| c opias e HoCaYit, fufcepta 4 adu erfus Ar! taxarxem fratrem expeditione: quemIl admodum deinde prelium fit cómiffum,acin eo Cyrus ceciderit: cg Gradi poftremo uicife fe omni ex parte,ac Cyrum uiuere exiftimantes,im ca[lra veuer Hpemolferi tit; uperiore libro ex pofitü cft. Poflero uerà die primaluce cim duces in unam coueniffent,u chenentr ad mirari ceperunt, quod neque nuncium ad[e,quid cto opus ejfet, mitt erct, neque ipfe

548 SENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
u[piamin confpeclum prodiret, Quare ijs, que reliqua erat,impedimentis collectis, uniuer[i armis fumptis promouere flatuerunt, ufquedum fe cum. Cyro cóiungerent.
Lon t prope erat ut iter ingrederentur, cum fub ipfum folis ort Procles Teuibranie prefcéius à Lacone Demarato genus ducens,eo"T ami filius Glus uenientes, Cyrum mor tuum effe nunciarüt: Arieum uero cum veliquis barbaris ad ca caftra fugi[Je,unde pridie mouerant: illum dicere,to tum fe eum dicm,nec amplius, Grecos opperiri uelle: po ftridie f non uenilJent, in oniam fe,unde profectus eJet, reuerfuru.H«ec cum audifJent duces, c7 item Greciomnes,moleftifiime tulerunt. Clearcbus uero adillos conuer fus: Vtinam, inquit, Cyrus uineret: fed quando ille mortem oppctijt, Arieovenunciate,nos quide regem uici[Je: ut cnim uidetis, nemo iam nobis repugnat: quod nifi uos interueni[fetis, aduerfus ipfum regem cotendifJemus. V e^ rüm Arizo pollicemur,fl ad nos uenerit, ipfum nos inve gio folio collocaturos: et enim penes cos qui prelio uice rint, imperiit, Cum boc refponfo nuncios remittit, cumq; ijs Chirifopbum Laconem, cy Menoné TbeJalunt, bunc fané poflulantem:erat enim Arieo ez amicus,«7 bofpes. Atq; biflatim profecti funt.Clearchus ueró quid illi affer vent,expeclabat. Interea exercitus fe in maxima cibario^ rum penuria iumentis fuflentabat, boues, afinos cedens: ac prolignis utebantur fagittis cz mifillibusque no longeá icaftrisquoi in loco pugna commifJa fuerat, bumi iacebat, qued; ijs qui Àrege perfügerant, Greci adimebant. Non deerant preterca parme,et cratitia fcuta Aca goptiacapelte paftüm plurime, c plauftra inania, fine iumntis,e quibus factoigni, clixis co dic carnibus, fauc leuarunt.

"eMUrtCHe m mmm
remm
LIBER SECVNDVS. 349
leuarunt.Sub eant uerà dici boram,qua forum bominum multitudine vefertifimum cffe con[ueuitàvege c Ti[Ja pherne legati uenerüt:reliqui barbari, unus Gracus,Pha lynus nomine, qui tunc forte apud Ti[Japbernem bonefifimumlocum tenebat, quod qz verum gerendarum, eg armorà fingularem fibi peritiam uindicabat. Hi cum ad Grecorum duces acceftiJent, Regem inquiunt iubere, (quód füilicet à fe uiftoria e[Jet, am Cyrum occidiffet) ut fibi arma tradant, c7 ad vegis limina profecti, expeviantur fi quid forté commodi nancifci pofiint. Heec illi, Que etfl Greci indigniftime ferebant, Clearchus tamen id unum vefpondit, non efJe eorum qui uiciffent arma tra dere:uerum uos,inquit, duces illud bis re[podcbitis, quod boneftiffimum. atque optimum uobis in mentem ucnevit: cgo ad uos flatim reuertar, Accerfierat enim cum ex minifvis unus, ut exempta exta infpiceret: ut tunc forté facrisoperam dabat.1bi Cleanor Arcas,omnium natu ma ximus primusre[pódit, quód ad fe pertineret,malle mori quàm arma tradere."Thebanus deinde Proxenus: Enim wero,inquit,ego admiror Pbalyte, quid fibi cum bac poflulationerex uclit:utrümte tanquam uictor à uictis ar^ qa, an ut ab amicis amicus dona petit? Nam fiut uictor, quidea opus cst petere? cur non inuitis ereptum uenit? Sin mauult ea dotio accipere, quid obfecro militibus, ubi arma elavgiti fucrint, veliquum fiet? Ad becPbalynusz Rex, inquit fe plane uicifJe interpretatur: am Cyro if^ terempto, qui cum est et amplius de imperio certamen? Ac uosin poteflate fua effe putat, quos in mediaregione fua intra difficilima traicctu flumina interclufos teneat. Eni ucrà contra uos hominum multitudincm pofiit ad^

3$0
ducere, quam fà uobis ipfe interficiendam tradat, neuti-^ quam tamen pofitis. Tum Xenopbon Atbenienfis; Atquio Pbabine,inquit,tobis,ut uides, nibil boni. preter ar ma qo uirtutemreliquum est, Acarma quidem quandiu obtinemus,nobis arbitramur uirtutem ufui ffe poffe: illa fimulactradiderimus, ipforum etiam corporum nos ius onine amijJuros, Noli igitur, ob/ecro te, putare,nos ea que fola poffidemus bona, cuiquam tradituros: quin bis ipfis de reliquis bonis pugnabimw. His auditi*,Pbalynus fubridens: T4 quidem,inquit, ádolefcens philo ophus, ni fillor,es: ez funt fane q we dicis non illepida, uerum non fatis fanus es, fi uae uirtutem vegijs copijs(uperioren fore putas. Alios quidem rumor fuit fubtimidé loquutos,cum dicerent fe, ut Cyrofidel es füi fTent, ita cv vegi ipfi e: gregiam operam ttauare p offc;modà dl f fe inami citiam recipiat:tiam c7 in alijs quibu[uis expeditionibus, € in Aegypto dcbelland. t, flrem ie ipfum adiutur ros, In^ terea Clearchus rediens, nunquid iant legatis refbc anfns fitrogat. Tum Pbalynus: Ex bis, itiquit, Clearcbe alius a^ lia d'ait. Tu ucro ian quid cenfeas,nobis explica, Ad bec Clearchus; Te, inquit, Pb bre libenter uidi,« atque bi etiani, opinor, onihics: nam(3 ipfe tu Grecus es, co nos item omnes quos bic cile Quare inboc verum[latute coJulimus,quid in vem nojlram e[Je putes.^ 26 igitur per deos,eo tos confilio iuua, qnod tibi boncfliffünum, atque optimum, uideatur.»quod q; tibi apud poltero s laudi füturum fit: cim illi falicet«ut legent, aut audient t,Pbabmun árcge mijfum,ut Gr.ecos it uberet arma trade"re, etfi regis in officio erat,id tamen illis có filij dedifJe: quicquid enum id fuerit, tibiperfuadeas i Grecia predicatum iri. Hoc [ermone
XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.,

LIBER SECVNDVS, 351
fermone Clearchus fe illum induCturum fperabat, ut diceretn eque fe putare ex Grecorum ve effe arma tradere:Grecos ueró ipfos aim legati regij fententia no[Jent, meliorem exiflimabat in poflerum[pem concepturos. Vevümmultà fecus Phalynus, atque ille opinatus fuerat, efpodit. Ego,inquit,fi uel tantula fpes reliqua est, fore uos faluos fi bellum regi infevatis, neutiquam uobis fuadeana arma tradere: fin falutis(pes prorfus nulla veliqua efJe pofiit;uos bortor,ut quo pofitis modo falui effe malitis, Tum Clearchbus:Tu quidem,inquit;ita cenfes: à nobis ue vó bec regirenunciato: Arbitrari nos, fi nos fibi amicos ejfe malit,multà ei fre utiliores amicos,arma fi vetinuerimus, quam fi ea cuiquam tradiderimus: fin bellum facrit gerendum;non ejJc difficile exiftimare, quanto magis conducat arma vetinere,quàm alijs tradere, At Pbalynus: Nos,inquit,ita ut iubesrenunciabumus. Sed c7 alia à rege «d uo$ mandata babemus: manentibus boc ipfo in loco, focdus:progredientibus ucro,autvegredientibus, fe uobis bellum proponere. Refbondebitis igitur c» bocmibi, wu» trum natentes uos àvege pacem,an ucró difcedentes bellum malitis, ut babeam quidegi renunciem. Hic Clearebus:illi,inquit,renunciabis, hac de ve idem nobis quod ve gi uideri. Q uid boc est? inquit Pbalynus. Simanferimus, refpondet Clearchuspacem:fin progrefti aut vegrefii fae rimus,bellum nobis fiturum. Dic,inquit illeyapertius, pa cémne an bellum renuncio? terum Clearchus: Pax,itiquam,manentibus, progrefiis aut vegrefiis bellum. Neqs quid facturus effet, ullaex parte fignificauit. Ac Pbalmus quide cum collegis profectus cst. Procles uero c7 Chi rifopbus ab Arieo redierunt: apud illum Menon manfit,

352 XENOPH, DF CYRI
Wiretulerunt, Arieum dicere in Per[is multos c[Je dignitate fe longe fuperiores, quinequaquam laturi effent fe
cenare:fi ad fe uenire uellent,ca ipfa nocte ucnirent, pri ma luce fe omnino difcefJurum. Tum Clearchus: Sic, inquit,ut dicitis, fl uener inus:fin aliter, quod máxime uo bis uifim fucrit expedire, illud facitotc. Q uid uerà facturus effct,neq; bis aperuit. Bis ita actis, fole iam ocidente, ducibus cg centurionibus ad fe aduocatis, in buticmodum werba fecit: Mibi, uiri fortiffimi, deos per exta con[ulentian aducrfus regem eundum flt,non eft belle litatum:atque id opinor confentaneum fait. Re enim explorata, inter nos c2 regem Tigrim fluuium effe comperio: atque is non aliter quam nauibustraijci potesl, que nobis nufquá fuppetunt.Bicuero commorandi nulla ct nobis facultas: defunt enim comeatus. Atenim ad Cyri amicos finos con^ feramusexta optime promittüt.Sicigitur facto opus csl: pro[ua quifq; copia cibum capiat: deinde aim codem mo do quo quieJ cendi tempus fignificatur,cornu fignum datum füerit,ad primum protinus fignum uafa colligantur: «d fecundum, iumenta onerentur:ad tertium, ducem omnes fequantur: atqueita ut impedimenta fecundum flumen fint,armati citerius iter faciant. His auditis, duces ac centuriones fibi quod ille flatuiffet faciundum putarunt: atque ex bocquidem tempore, tacito omnium confenfu, ille uniuerfis imperauit, quód nempe folus imperatorijs artibus, quarum ceteri expertes effent, excellere uideretur.Fuit iter quod ab E pbefo onte confecerutit, caftrovum quingentenum monagenum ternum: fladium fedecies M.c7 L.idest, millium pafJuum uicies centenum,q amplius centi decé c7 octo, Ab eo uero loco ubi pugnatum
MINO, EXPED.

LIBER SECVNDVS, 353
tum cfl,ad Babylonem ufq. fladia effe ferebantur ter M. € LX paffuum millia CCCCVIIL Hinc cum iam prim. fe intendercnt tcncbt.e, Noltooytbes Tbrax cim equi tibus quibus ipfe imperabat,circiter X-L, ad regem trans fugit. Clearcbusveliquos dicto audientes babuit,cum quibus media fermé nocle ad prima caftra, ad Avisii, ciusq; copias per uenit. Ibi duces«7 centuriones inftru&an acem velinquentes,ad Arieum cotiuefiere, Vbi inter Gre €05 Q Arleum, ciui; optimates foedus percuffuon et, neutram partem alteram prodituram, firmam q7 fidam inter ipfos focietatem futuram. Barbari priores wufiuran dum conceperunt,[c bona fide agmen ducturos, Foedus Foederis iciendi ictum cf, mattatis füper fcuto;tauro, apro, lupo, aviete: mos prifcus, in quorum fanguine enfes Grecibaflas barbari intipxerunt. His rite fancitis, Clearcbus, A cé, inquit, Ariee, quan dà idem est nobis devedituconfllitt capiendum, quid obJccro de tota itineris vatione cenfes? utrámhe eadem qua wenimus ula utamur? an tibi potior ulla in mentemueni-.' e potcsitHicille:Si eadem, inquit veuertamur, fame nos confici nece[Je eft ubi tea; commeatus ulli nobis, ut proximé,his denis feptenis caftris fuppetant: neque ex agro liceat coparare,cum nuper quacunq; iter fecimus, omnia confump/evimus, Quare uia utendum flatuo, etfi longio» vejit qua tamen comeatuum penuriamultó minus labore mus. Ac primis quidem diebus magnis cft nobis itineribus contendendii, quà fcilicet à vegijs caftris quamlongiftüme recedamus, Nam fi bidui aut triduiiter ab rege abfuerimus,non erit quód uereamur ne nos a|Jequi poft. Cum paruis enim copijsno audebit,ciimapna wanu nó poterü ecleriter infequi, Ad bec forta|fe cómcatium penuria la vA

354. XENOPH, DE CYRI MINO, EX PED, borabit.Hec,inquit, mea fententia esl. Erat boc cóflliumt ad fugam c7 recc|Jum appofitum,ad reliqua inutile, Verum fortuna melior dux füit, Vt enim illuxit, iter facere coeperunt, à dextera olem babentes, cum fe exiflimarent fole iam occidente ad uicos Babylonie perueturos. Que fané coieclura nibil eos fefellit. Sub ipfum ueró crepufculun, boftilem fibi equitatum uidere uifi funt: ob id Greci, quiordinem,ut in longiore uia fit,ncgligentius feruarant, flatum in loci ü fuum vecurrerunt.Et Arius ipfe,caum propter uulnus quod in pugna acceperat, plauftro eurruliue beretur,defilijt,ac loricam induit. Idem cius milites fece" runt, Dum bi arma caperent, qui fpeculatum mifi fuerant,renunciarunt nullos c[Je in cofpectu equites, umenta duntaxat pafcere:ex quo facile omnes intellexerunt;regia caftra non longe abe[Je: quod item. fumus e proximisuieis planum fecit. Ybi Cleavcbus neq; aduerfus bofles progredi tutum duxit,cum fefJum de uia, c plane debilitat inedia militem e[Je intclligeret:neque tamen(id cauens ne figere uideretur)de uia fibi declinandum putauit:fed ve(là agmen agens, occidente iam fole, cum ijs qui in fronte agminis erant castra locauit, Tabernacula ex ea copia, quam rcx ceteris direptis reliqua fecerat, fumpta€ uilla rum tugurijs materia, erecta funt:ac priores quidem con tinuo accerto ordine, poflremi ut intempefla ev obfcura nocte adfuere, quo quifque potuit loco decubuerunt. Ac dum fe mutuó,ut fit.uocarent, fublatum clamorem bofles audierunt: é quibus qui proximi erant, fügientes tabernacula deferuere.C) uod poflero die facile intellectum c$l; neque enim aut iumentum, aut caftra, aut fimus ullus in eon[peciu fuit. Quocirca ip[um regem con[labat exeratusnio

LiBER SECVNDV$, 353 tus noftri acceffu perterrefactü: cuius vel certa poftridie argumenta extiterunt, Verum eg Grecis timor eg trepi datio incefiit,talisq; in ca^ ris fremitus füit, qualis cum fubitus terrov inciderit, exiflere confucuit. Quod ubi Clear chus animaducrtit, Tolmiden Eleum breconem eiu tem poris pre[lantifumum,quem fecum forté babebat, accer fit;eimandat ut filentio imperato bec pronicict: Qui indicarit à quo fit afinus in media arma aQtus ei duces pr.emium argenti talentum decernunt, Ex edicto milites plane intellexerit inanem füiffe etum, c» duces incolumes cfJe.Sub primam wero lucem Grecis imperat Clearchus, ut fumptis armis co ordine acicm inflruat, quoin pugna fleterant. Q uód uerà. fcripfi anté, regem pertimuilfe, ex co intelligi ctiam potuit, quód cum pridie fibi arma tradi poftula[Jet, poflero die fole oriente de pace lcgatosmifit, Hi itaque cum ad primascuflodias accefriffent, ubi duces ejfent quefierunt. Q uod ubi ducibus cfl à cuftodibus ve^ nunciatit, Clearcbus qui tum forté ov dines cófiderabat,cu fludibus mandat, ut oratores iubeant expectare, quan tifper ijs audiendis uacui aliquid temporis dare pofiit. Poffra ueró quàm copias omnes belliftime inftruxit,atque ita ut ex omni parte denfze pbalangis fpecies pulcherrima cerni poffet, neque effet quifquam inermis in conjbe&lu,tum legatos accerfl iubet, ac ipfe procefit paululum, globo militum flipatus, armorum ornatu ac forma preflantifimorum: quod e7 reliqui duces cius monitu feceve, Vbiad legatos uentum est, tum rogat Clearchusquidnam uelint.lli fe ut de pacis códitionibus agerent, ucn/ffe dixerunt:idoneosq; fe effe,qui Q7 d rege Grecs, cy regi vur[us à Grecis, quicquid utraq; pars mandarit, venqn7 2

456| XENOPH, DE CYRI MINO..EXPED. cient, Renunciate igitur, vrquit Clearcbus, pugna prius opus efJe:prandium enim nufpiam in promptu est:neque fucritquifquam inuentus qui de conditionibus apud Gre cos uerba facere audeat, prius quàm prandium ijs pr^ beat. V bi bec illi audierunt, flatim profecti quamcelerri^ mévedierunt.Q ue rcs indicio fiit,uel regemuel eum cui bec rege cura demandata e[Jct, mon longé abefJe. Acilli quidem renunciarunt, equa regi uideri que attuliffent: quamobrem fe adduxiffe fecum eos bomines, quibus ducibus ad eum locum cjJent peruenturi, unde fibi commea» tum compararent, modà ut pax fieret,"Tum quefiuit Clearcbus,cum omnibusne pax fütura effet,an cum ijs tá» tum qui ultro citroq; conmea[Jent?Cum omnibusilli re^ fponderunt,ufquedum que à uobis propofita fuerint, ad rcgem refirantur Hec illi. Tum Clearchus cim cos paululum concedere iufsiffet, de totave[uos confuluit.. C ui^ bus[latim c fine difceptatione ulla wifum est compofitionem tranfigendam,ad commeatus comparandos proficifcendum.Sedenim Clearcbus, Etfi, inquit, eadem mibi uidentuv,nó tamen eueffigio re[pofum à me auferent, Nam de induftria cunctabor, quó c7 legati uereantuv,ne nobis contpofitio non probetur,cy idem noftri milites metuant. Vbi uero re[pondendi maturitas uifa cfL fe foedus percuf" furi dixit: fed ad cómeatus deduci fe prüu iufsit."Tunc illi itev ingrefti funt. Clearchus, etfi paulo post foederis erat coiditiones accepturus, quadrato tamen agmine con fequebatur,ac ipfe quidem in fubfidijs erat. Cum uerb in fol[as«v alueos quofdam aque plenifsimos incidiJJent, quos neutiquam fine pontibus traijcere poterant, ex pal mis aut pafsim bunai iacentibus, aut quas ipfi cxcidifJent, pontes

]
:
CMM MMLLULMMMILLULLLILLULLLLLLIIIQULLULLTLEILLQCTLLZIÍLLDLOCTELI LCZLIZCLLLODZZZLILLLLGZGGLZ ULLIuNUILILGÉ ILLI ILUGGULLCLILQLZL/] LL LLL]
LIBER SECVNDVS. 357 potens faeere aggrefii funt.1bi Clearcbus cur«e ac diligentie we in imperando. fpecimen dedit, cum Leua manuba flint dextera uirgam tenehs,quencun q; fcgniu opus faclentenex jjsquibusidn.'gocij dederat, animaduertifJct, iuberet multatum de medio ecedere,a alium in eius locum deligeret.C uin ipfemet in coenum cum defeendi jet, eius operis fuas fibi partes depopofcit. Quod cà ceteri uidiffent, dedecori fibi fore putarunt, fi non füiffent illius alacritatemimitati.C uare cim eos tantum baberet apud fe, quitriginta annos nati effent, feniores tamen cum illunz nullum laboris genus detrefantem uidcrent,«2 ipfi fua muhia obierunt. Et Clearcbus quidem eo plus celeritatis in niegocio conficiendo adbibebat, quód aum eas lacunas nequaquam. perennes e[Je fufpicaretur, iam ucro aquis completas uideret, co anni tempore quo: agros irrigari ni bil tecefJe erat, id ueritus esl, ne vex aquam eam inducendam cura[Jet,quo Grecos itineris difficultate pertcrrefaceret, Peruenerant iam ad cos uicos, e quibus ducum fuorum iu[Ju, commeatus capiendi erant. Prumenti plurimum, uiniq; ex palmulis magnam copiam nacti funt. Quin ez acetum ex ijfdem p« almulis decoclis conditum, Ac pal mar un quidem fructus ipfi multo preflantiores ijs quiin Graeciam comportantur, fub apponebantur. Delectifiümi uero quique, ez puld»ritudine ac magnitu dincadmirabiles color e nonmultum ab cledtvo differen" tes, dominis referuabantur, Hos erant qui ficcarent, ac in ufum bellariorum veponcrent, Myenfis quidem ex bis fuauifime epule, fed que capitis dolorem. afferent. Quin(7 cercbro,id efL,exedla ex uiridibus ramis vicdulla,militcs uefcebantur,que item ipfa capiti molefla erat,
3

Tiffpbernis eratio,
358 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Sed multi precipuam quandam in eo cibi genere fuauitatem admirabantur, Hac extracta;arbov totaexarefecbat, Hocin loco Greci triduum comorati funt. Interea uenit à rege TifJapbernes, c9 cum co regis uxoris frater, tres item Perfe,cum magno feruorum numero, Quibus cunt Grecorum duces obuiam uenifJent, prior TifJapbernes per interpretem ita loquutus$t: Ego, uiri Greci, proximo Gracie loco babito. Q nare cum uos in fummas ac plurimas verum difficultates incidifJc. uiderem, preclaré me ueftris rebus cofulere pofJe putaui.fi forté à rege pof" femi impetrare,ut à me uos in Greeciam incolumes reduci fineret.Pro quo cum c7 à uobifipfis,ey abuniuerfa Gre cia,egregiam me gratiam initurum mibi perfuaderem, à vcge id pro iure meo petij: cim illi etiam dicerem,me plancita meritum e[Jeyut libenter mibi inboc genere gratifi cari deberet,cum c7 dc Cyrimotu primus eum certiorem ficerim: primus item, atqueadeo cum ip[o nuncto copias ei in auxilium adduxerim, Solus deinde ex omnibus qui contra Gr«ecos in acie fleterunt,mon fügerim,fed per medios bofles euaferim. Deinde cum ipfo rege in uc ftris caftris congreffus, quo fcilicet vex poft Cyri cedem penetrarat, Barbaros eos qui Cyrii fecuti faerant, unà cum ijs qui nunc mec funt regi fidelifsimis bominibus in fagam uerterim, Que cim expofuiffem, fe deliberaturum vex promifit. Verüm interea me ad uos uenire infit, acquerere quammam ob caufam contra ipfum arma|ceperitis, Hicego uobis ut lenius vefpondeatis fuadeo, quó poftm qu cipio ueftra caufa facilius obtinere, Hecubi Greci audierit, paululum cócedentes, inter fe quid vefpondendum ejfet confultarunt ,"Vum Clearchus pro omnibus in bue

LIBER SECVNDV S, 359
buncmodum locutus eft: Nos neque in unum cotuenimus ut bellum regi inferremus,neq; cotra ipfum pruden tes ac[cientes uenimus: fed, ut ipfe nofli, Cyrus omnibus artibus ufus et, quo e uosimparatos opprimeret, et nos buc perduceret.N bi cim eum maximis rerum difficultatibus acumuenti uideremus, fuit quod deorum nos,«9 homini pudor adduxit, ne eum in aduerfis defercremus, cui in fequundis prafto femper fiiffemus. Yam Cyro interfiClo,neq; nobis de imperio cum rege ullum c8? certa men,neq; in eius fines bofüliter inuadimus, necip[um occidere uelimus,liceat modó in patriam fine cuiufquam in iuria redire.Cy uod fi quis nos laccfiierit,bunc,dis fretiut ulcifcamur,opera dabimus. Sin fuerit de nobis quifquam bene meritus, nibil certé, ne uicli beneficio uideamuy,referenda gratie[ludio füturum nobis antiquius ct. Heec Clearcbus. T iffapheres ucro: Haec, inquit, vegi renuncia bo, rurfusq; uobis quicquid illevefpóderit. Dum uero ad illum excurro, de compofitione illud mancat, quod anté inter nos cóuenit, ac interim commeatus uobis dabimus, Ac tunc abiens, im poflero die non rediret, Gracis nonnibil fufpicandum pr.ebyit. Tertio ucro die cin ueniffet, fc árege impetrafJe dixit, ut liceret Grecos in patria incolumes reducere: quamuis tton defüiffent qui aduer[ati effent, cum 6 regis dignitate effe negarent, qui contra ipfum armati ueniJent, impune ab eo difcedere. Po[lremó,ut vem,iiquit,paucis abfoluam, uobis, ut nunc fe ves babet, licet nobifcum pacifci, Fidem nos dabimus primir, tuta uobis fore itinera, per omnes regni partes, ut nibil plus quám ab amicis uobis timendum fit: deinde uos optima fide in Graciata reducendos fucipiemus. Comma" Z 4
Clearchi oratio.

360 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED.
tuum copiam faciemus:id fi minus prefüiterimus, tum ex agro quecunque opus fucrint,uos[umere patimur, Vos contrá iufiurandum concipictis, quacunque tranfteritis, ttulli neque incommodum,neque detrimentum ullum importaturos,ac fi per fociorum fines iter füceretis:efculenta tantum ey potulenta[umpturos, ubi€ foro ca uobis cu vare tion potueritis. Vbiuero mercandi facultas fucrit, ouiiia uos empturos. Haec utrinque inreiurádo fancita funt: dexter date uiciftim, Autores fücre:illinc Tiffapherics, qz vegis uxoris frater, binc Grecorum duces €7 centuriones. His ita trá[actis, T ifJaphernes,ad regen, Uquit,excurro: illinc rebus omnibus, que ad iter pertinent,comparatisconfcflim adero,uosq; in Greciam dedu cam,c7 ipfe mein meam prouinciam recipiam. Post bec Gr«eci co ipfo inloco,tz Arius coniunctis caftris, XX. dics TifJaphernem expe&antes comorati funt. Wnterca uc nerunt ex Perfis ad Arüeum, ceterosq; qui cum eo crant, cum ipfius fratres,tum ceteri nece[Jarij, qui cos bono ani no efje inferunt: fidem ctiam à rege dederunt, quod C» rum armis iuuifJent,nulli ipfis fraudi faturum,ac preetevitas omnes offenfiones illum ijs condonaturi, Heec Arieum cius; milites ita cómouijJe uidebantur, ut iam Gre corum focictatémulto negligentius colerent. Quod cim uulgus Grecort animaduertifJet, non belle fecum agi pu tarunt: quare cum Clearchum Q7 ceteros duces conueniffent, Quid, inquiunt, bic amplius comoramur? An ucYà ignoramus regcm nibil impenfius, quàm nos perditos.
euperefatq; ob id maxime, ut reliquos Grecos bocexemplo perterrefüciatync in polerum contra ipfum arma ca^.
piant, Acnunc quidé dedita opera bic nos detinet, quame tifber

| | |
LIBER SECVNDVS, 361 tifper fcilicet eius copie, que nunc difipate funt, inun coéant, An dubitatis quin ubi coierint, fit in nos impetum facturust Quid fi forte nunc aut fodiendiz, aut mu mieridk aliquid curat,quo nos intercludat? Neq; enim quatum in fe fuerit, pajJurum confentaneum efi Greeciam rerunciari, tios cum tam pauci effemus, regem. in ordinem rede gifJe atq; ab ipfius, ut aiunt, ianua domü, cius potentiam illudentcs,redijfJe. Ad bec Clearcbus: Eadé mihi, inquit, fufpicari in mentem uenire folet: fed illud iam cogito, fi nunc difccdimus, ne rebellaffe contra foedus nideamm. Deinde uero commeatus nobis dabit nemo: neq; erit quo frumentatum camus: ducem preterea itineris neminem babebinus, Ad bec Arieus:Si bec fecerimus, à nobis pla nté deficiet: atque ita mon modo nullum nobis amicum re liquum fecerimus, fcd qui anté amici, bibofles fient. Fluwius quidem nunquis traijciendus nobis fit alius, nefcio. Euphratem certé, facile intelligere pofJumus Ji obfifiant bofles;nullo pactotranfmitti poffe. Quod fipug"mandum ferit, ecquis nobis cst cquitatus? at is boflibus plurimus c lechifimus, Quo fict, ut fl uicerimus, illos tamen afJequi nequeamus:fin victi fücrimus,noftri um cuadct nemo. Ego fané regis confilium miror. fi, cum tam multis m dis profuis opibus ac facultatibus, nos ficlime] perdere poffit,nobifcum focdus feriat, fide 1 det. eastern o ledat, fidei fue autoritatem apud Grecos(y Barbaros comminuat. Nultainb anc fententiam cum egiffet, TiTapber nes ucnit, copias; fias fecum, uti domum rediturus, ad^ duxit.Cum eo unà Orontes, cum fids item copijs ucnit:ae is fein rcgis filiam fiblin statrimonium duccbat. Hinc duce TifJapherne, qz: eodein conimeatus wen expaz
rZ c d H

363 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
nente,profedi funt. Vr mà etiam Avkeus cum ea Barbaro^ rum manuque Cyri fuerat. Atque bi quidem, ez Orontes,communibus caftris, utebantur. Gre uero cum Barbaros fufpectos haberent, fcorfim iter faciebant, duces fuos fequentes: quocunque locorum perueni[Jent, castra ponebant, interuallo baud multó minore inter fe pafs. Ill M. Ac utrinque,equé ac aduerfus bofles cuftodie adbibebantur: quee res fufpicionem baud leuem in omnium animos imrtifit. Sepe etiam qui aut lignatum, aut pabulatum, aut quid aliud quefitum mittebantur, ab alterutris plagis mulétati vedibant, ex quo inimicitie exifttbant. Hinc uero progrefi, tertijs castris ad Mediemuros accefJerunt: per culus etiam interius pomocrium itcr ficere Erant bi coctilibus laterculis e bitumine cxtrucli, pedcs XXL, lati, C. alti, in[pacium excurrentes,uti ferebantur, M.paf.LX-XXC. A Babolone ueró nonlongé bi aberant, Proximis biniscaflris M.pafi, XX XLI. confectis, alueos duos traiecerunt, quorum unus ponte, alter nauigijs feptem iungebatur. Hi à Pigrete amne ducli fuerant, atque ab bis fo[J.e per totum agrum diducebantur:quarum prime queque maiores,minores medie, poftrem.e nibilo latiores ijs riuulis, quos Greci in panic fegetem inducere folent. Hincad Pigretem amnem peruenere, à quo quindecim circiter fladia urbs abest Sitace nomine,magna illa,eg: bominum multitudine abundans. Greci in proximo agro non longe à pulcherrimis maximisq;, dc omnifarijs arboribus confitis bortis caftrametati[unt:Barbariipfitrans Pigretem, quaq; in parte co [pici non poterant. lam uero cum à coena forte Proxenus qr Xenophon pro caftris ambularent, accedens nefcio quis

LIBER SECVNDV S, 365 quis ab ijs qui pro flitione erant, quefiuit, Clearchum aut Proxenum ubinam reperire pofiit: de Menone nullam mentionem fecit, cm tamen ab Arieo is miffus effet Menohis bofpite. V bi uero Proxetius fe illi ndicauit; Me, inquit ille, Arieus«y Artabaz;us fideles olim Cyro, uobis beneuoli bomines miferuntut monerem, caucatis ne ttoClu uos Barbari adoriantur: in proximis enim bortis ma gne copie fubfcderunt. Ad bec,uos ijdem iubent prefidio pontem Pigretis occupare: flatuijJe enim Tiffaphernem illum di[Joluere,fi pofiit, quo retrocedendi adempta ficultate, intrafluui cg alueum intercludamini, Hec illi
aim audi[Jent, ipfum nuncium ad Clearcbà adducunt, ac eirem omnem explicant:qua ille audita, uebementer com motus ac perterrituscst.Hicex ijs qui tunc aderant, adolefcens quidam,re attentius confiderata,pugnantia e[Je dt xit,adoriri fimul,ct pomtcm foluere:nece]]e enim, inquit, cs f nos adorti fucrint, aut uincereyaut ulhcl. Quod fiui cerint,quid tutic cst quód pontem foluant? cm neque fl multi nobis pontes fuppetant figa alui confulere pofiisnus.Sin cos nos uicerimus, certe foluto ponte quo effugiant nó babebunt. Adde quód ex ulteztore parte,nemo ex tata multitudine ponte amoto,bis auxilio uettire pote rit.Cumad bec attendijJet Clearcbus, de nuncio queftuit, quán late paté ret ea regio, que Pigrete e alueo ter^ minaretur. Cul cum refbon iffe ile, magná utiq, effe, eo in qua uici coplures,multec; effent ac magna uv bes planéab omnibus intelle&tum csl, allegatum efje illunt bominem à Barbaris,illud mctuentibus, ne Greci ci pontem tranfilfent,infulam llam occuparét, in qua fe bincaluei, illinc fluminis duplici quaft iunimcmio tueri, cz com

364 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPEID.
meatus ex ágvo; quiin medio maximus c7 optimus patéret copiam babere po[fent,cum pra efertim quicum colevent,defuturino efent:ex eo uero loco rege multis pofje incommodis affici. His rebus perfpectis, Gred quicuerunt, pontem tantum miffo prelidio tenuerunt. Verum ined; eos quifqua ulla ex parte adortus cst, neq; ullus omtino ex boflibus ad ponté accefiit, uti poftea ex illis ipfis, quiin prefidio fuerant,cognitum csl. Cum illuxiffet, pon temnauigijs XCXX VIL fültum; omni adbibita cautione tranfierunt: etenim venunciatum füerat, inip[o tranfitu TifJaphernem ànpetum facturum: quod falfumomnino compertum c[L. Con[bexerunt quidem tran[euntes Glum, ez Allonem: fpeculatà bi uenerat, nunquid Greci tranfirent, acre cognita pedé retulerut. A Pigrete uero quartis caftris M.pafl. L'XEX X. confediis, ad Phyfcit amnem peruenere.Huiu latitudo pafs.erat X X. Ponte is iungebatur. Neclongé aberat ampla ciuitas, Opis nomine:pro^ pequam Grecis obuius factus esl Cyri ez. Artaxerxis no thus frater,qui fecicà Sufls ey Ecbatanis,magna vegi au^ xilia adducebat.1s eum exercitu[ubflitit, e pretereuntes Grecos f[bectauit, Agmen in binos Clearcbus ducebat, ac tttodo bac, modo ilii in parte imperabat:«7 quantifper quidem frons agminis intev ftfleret, agmen totum intendi treceffe erat. Quod fane efficicbat,ut e qc ipfis Grecis mul to maximus ntiliti numerus uideretur,co Perfes intucis uebementer obflupcfcerct, Hinc per Medie folitudines. fenis caftris M. paf. CX X. proféctiin Paryfatidis, C yri; Q7 Artaxerxis matris uicos uctierunt: cos Grecis, Cyro iam mortuo illudens, populabundos TifJaphernes prae^ buit, captiuum tamen neminem abduxerunt, Erat in bis ticis

LIBER SECVNDVS. 36$
vicis; frumenti, pecoris, aliarumq; veri luculenta copia. Hincproftdi per folitudines,caftra quina babuerunt intra M.paJJ.L X X X. ad lewam Pigretem babentes, Ad prima castra trans flumen, urbs incolebatur frequens eg opulenta, Coctiee: ex qua barbari coriaccis ratibus pane, cafeum, uinum in caftra conucbebant. Hinc ad Zabatunt amnem uenere,cuius latitudo pa[J.patcbat LXXX.at que bic dies tris cómorati funt:in quibus ut nulle fe oflenderint infidiz, fufpiciones utrinq; non defuerunt, Q uaa cum tollere uellet Clearchus, antequám ex ijs bellum aliquod conflaretur, fibi aum TifJapherae congrediendum putauit: quare per nuncium eum monuit, fibi ex ufu effe cum co congredi:ille non grauate fui adeundi poteftatem ficit. Vbi conuenerunt, Clearcbus italoquutus ct: Noui equidem Tiffapberne, foedus inter nosiCtum,datasq; dexteras, neutram partem alteram Le furam. Et tamen, ut uideo, uobis eque à nobis, atque ab boflibus cauetis. 1d evimuero cum nos animaduertamus, uestrum exemplum fequimur. Sedenim quum diligentius attendo, neque uestrum quenquam efJe compcrio, qui nobis periculum ulLlumintentet: neque, quod ego plané affirmare pojTum, quifquam de nostris csb, qui in uos quicquam bostile cogitet: eam obrem te mibi conueniendum putaui, ut bas, fi fieri poffet, utrinque fufpiciones exemptas ex animis curaremus. Noui enim ex buiufmodi plerunque fufpicionibus ey criminationibus effici folere, ut dum bomines ne patiantur quid grauius metuunt, longe atrocifsimas iniurias ijs plerunque facere occupent, qui nihil ipfi unquam tale quicquam commifJuri fuerant, Veni igitur ad te,quod nulla re magis quam familiari congre[Ju, bie
Sufpicio quid efficiat,

366— XENOPH. DE CYRI MINO, EXDED, iufmodi errores tolli pofJe exiflimaui: ac tibi quidem fa^ cilé,opinor, offendam, nibil ejJe quamobrem fidem nobis non babeas, Primus enim omnium ip[a nos omninoiurifiuvandireligio continere dcbet, ne nobis ulcifiin infen fifimusatque cum quidem, qui fe uiolatee religionis confaentia obligarit, neutiquamego inter beatos numera^ rim, Dcorum enim immortalium bellum, neque qua quis celeritate,necin quas eff ugiat latebras, uideo:nec poflremoin quod fe propugnaculum recipiat quo negle&tinuminis ira on peruadat,cum fint omnia dis obnoxia,neq; fit quicquam ufpiam quod in deorum poteflate non fit, Acde dis fide,ac iureiurando, quo nobis foedus fancitum esl,ita[latuo, Q uod uero ad bomines attinet, te ego nobis in prefentia maximi boni autorem puto. Per te cnim omtiis nobis e$t aditu facilis uia: per te quemuis amnem traijcimus:per te nobis commeatuà copia in promptu eft. Sine te omnis nobis quafi in tenebris ignota cft uia, quod fcilicet omnium locorit prorfus ignari fumus:fine tenullus est, quem tranfmittere pofiimus,amnis:fine te formidolofa queis turba,multo formidoloftor folitudo,ci nul la nobis itineris[atis expedita ratio inii pofiit. Quod ft te fürore atque amentiaimpulfi occidamus,quid aliud ob fecrosnifi bomine bene de nobis merito interempto, maximi regis ad ultionem iuré incitati, fit nobis bellum fuftinendum Tam uero quas mibijpft[pes irritas redditurus fim, tibi fi quam iniuriam fücere conatus fuero, nutic explicabo, Ego Cyri anté amicitiam expetiul, quód unit ore nium fue etatis,ad bene merendum de quibus ucllet, naxime idoneum exiftimaui. Nutic ad priflinam potentiam tuam, illis opes atque imperium adiectum e[Jc wideo:ac rcgis

LIBER SECVNDVS., 367 vegiscopias que Cyro infenfze erant, tibi prafidio efje. Heccum ita fint, quis tantopere infaniat, quin te fibi amicum expetat? Verum(7 qua adducar fbe, temibiamicum fore, aperire non dubitabo. Satis conflat Myfosinfeflos uobis effe, quos bifce que me fequuntur copijs, nibil diffido ucftre poteflati pole fubijci.Q uin e Pifidas, c9 alias gentes,qua Cut audio)ueftre felicitati negocium faecjfunt, facile à uobis exiftimo, fuppetias nobis ferentibus, coérceri po[Je. Q uid? Aegyptios quibus nutic maximé uos iratos fcio, quibu[nam alijs auxilijs freti facilius ulcifcemini£Pretereo quód ey finitimis benemerentibus prode[Je,ey in eos qui te lacefsterint, pro iure tuo, nobis adiu wattibus,tato facilius animaduertere poteris, Ac nos qui^ dem non bercule magis flipendij cau[a tuis temporib.inferuiamus,quàm quód pro tuis in nos meritis, gratia tibi (uti equi est libentifiimé referemus, Mibi profecto bec attentius con[iderantipermirum uideri folet,te nobis fidem nó babere:atq; illum mediufidiw quifnam fit, liben ter uelim cognofceve, qui tanti in dicédo ualere pofiit, ut cuiqua per[uadeat nos tibi infidias cóparare, H«c Clearchus. Ad que fic refpódit TifJapbernes: Enimuero Clear cbe plurimi delectatus fum prudenti oratione tua, ac faci le adducor, te,fi quid in me moliaris, tibijpfi male cofultu rum.Sed quó ipfe etiam intelligas, nó iure uos,aut Acge autà me pofJe deficere, me uiciftim audi. Si uos perdere ucllemus,deefsetne,obfecro te,nobis aut equitum multitu, do,aut leuis grauisue armature peditum copie, quibus uos minimo negocio, ac fine ullo noflro periculo affligeremus: Atenim iniquiora forta[Je nobis loca e[fe utdcantur,utde uos adoriamur. Atqui longi uobis iter cim per

368— XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED,
campos nobis pacatos, tum per difficilimos montes faciet dum eft: quos cum. arbitratu nostro occupare pofiimus,
an nó facile uos intercludamus? Quot uero flumina funt, ad que ucftram tralectionem ob[eruantes, cum qua. nobis expediat copiarum uestrarum parte,pugnare pofiimust Adde quod funt ex illis non pauca, que nifi uobis duces fümus, traijcere nullo pacto pofitis. Sed fac bis rebus omnibus inferiores fimusi ignis certe frumento ac pabulo fupericr efl, quo aim omnia exufeiffemus, fame uobis quafiin acie opponeremus, cui uos ne fi longé quidé omnibus fortitudine prefleiis, repugnare poJJctis. Eft uero confentancumyciim tam multis uos modis,ac fine periculo noftro oppugnare atq; euertere pofiimus, unum illum deligere maluij jje, qui cz dcorum maiestatem lederet,ez apud bo mincs fumma tur pitudinis infamia carere non po[Jet: Est omnino non improborum modo, fed eorum etiam qui c aduerfis vebus premantur,cy maximis difficultatibus, ac necefsitate fuma circumuenti fint,id committere,in quo cz iufiurandum deorum immortalium, c7 bomini fidem tiolent.No adeo uecordes aut fTulti fumus Clearche:quid enim opus efl cum tam multis uostmodis opprimere pofüi
mus? Non propterea buc uenimus, Vnum, mibi credito, bene merendi ludium me ad banc cum Grecis focietates
adduxit:abunde ueró preclarum mibi fore putaui, fi quo
cxcrcitu mercede fibi conciliato, Cyrus in fuperiorem Afiam afcendifJet, cum eodem ego mco beneficio fretus, in inferiorem dcfcenderem. Cut uer mibi ufui effe poftitis, cz ipfe paulo ante expofuifti::«7 egosquod caput est, per me noui, uni fcilicet regi vectam tiaram capite geftare licere;alijs corde fortaffe facile liciturum,uobis in offieto per^

| , I ; , |
LIBER SECVNDVS, 369
Ho permancntibus. Hec ille, Q te cum Clearchus appro ba[Jet, Ronne igitur, inquit,qui inter nos tam firma iunélos amicitia, diffidium queruht,digniffimi funt qui gr^ uifsina quaqs poena afficiantur? T um Tiffaphernes:Siue ftri inquit, duces ac centuriones cuncti in confpedtum ue nerintyindicabo tibi cos qui ad me detulerunt, te mibi copijsds ieis infidias facere. Ego plane, refpondit Clearchis,ornes ad te adducartt, ey fimul tibi aperiam qui de te minus commode apud ime loquuti futt. Ab bis fermonibus Tiffapbernes Clearchum amplexus, manere tic eum apud[e iubet, ac corme etiam adbibuit. Poflero uero die cumin caftra Clearchus rcdilJet, facile erat cognofcere, omia eum fibi de Tifapbernis amicitia polliceri. Hic ubi fuum cum T'ffapberne colloquik expofuit, opus effe ait, ueniread TifJapbernem quos ille iufjerit: quiq; conuidti fiierint, quód Grecos infmulavint, eos proditionis ac ma leuoli in Grecos ammi poenas dave, Sufpicabatur is quidé eius infimulationis autorem fuiffe Menonem: meminerat enim illum utà cum Arieo d Tiffaphernem fecótulijfe: meriherat abillo in fe tumultis olin cocitatum, Lam ucro fciebat fibi ab illo infidias comparavi: cupicbat enim ille à Clearchifludijs exercitu uniuer[o abducto,ad Tiffapbernis fe amicitiam conferre, Sed e Clearchus fumma ope milites in officio vetinere nitebatur, ac propterca omncs qui fibi aduer[aventur, de medio tollere cupiebat, Sed tc non defuerunt ex miitibus qui dicerent, nibil opus effe centuriones ex duces otmmes ab exercitu difcedere, ncque e[Je omnino fidem T'iffJapberni babendam, At Clearchus pertinacifme contendit, quoufq, obtinuit ut duces Vleenturioncs 3c XC fe ad TiJaphernem redeuntem fe» A&

370 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
querentur,quos milites circiter CC.non fecus ac ftin fo»
vum iretur, confequuti funt. Vbi ucró ad Ti[Japhernis
Callido riffa praetorium uentum est, duces ipfi intromifii funt, Proxepherris aftu nusBocotius, Menon Tbe[Jalus, Hagias Arcas, Clearchus Grecoru du Lacon,eg Socrates Achewscenturiones ad fores remanets opprii ferunt. Neque ita multó póst ad idem fignum, cy qui intus erant, comprebenfi funt, c qui foris, ad unum ceft,
Tum Barbari equites per campos dicurrentes,in quem
aunq; de Gr.ecis incidiffent, fine difcrimine, feruisne an
liber effet,pafstim omnes trucidabat. Graeci ex caftris eo^
rum difcurfationem profpicientes, quid rei efJet miraban
tur,prorfus quid ageretur, incerti, antequam Nicarcbus
Arcas accepto in uentre uulnere, ex quo inteflina manibus fuflinebat,füga fe in caftra recipiens, rem omnem ape
ruit.Ibi Greci inopinatave perculft, flatim ad arma concurrerunt:neq; cuiquam dubium erat, quim illi codem im
petu ad caftra uenturi effent. Non uenerunt tamen uniuer[i;fed Arieus tantam, Artaozus et Mitbridates,quibus maximam Cyrus fidem babuerat.Greecorum uero in
terpres,fe uidere inter eos Tiffapbernis fratre, quem pro
bé cognofceret,affirmauit.Sequuti funt bos ex Perfis loa
vicati plus minus CCC. Vbi propius acceJere, procede"
re iufJerunt ex ducibus aut centurionibus aliquem, ut ei
qué à rege mandata baberent,exponerent. ProcefJerunt
igitur e Grecis, qui in prejidis erant, duces quidem,
Cleanor Orchomenius, cy Sophenetus Stymphalius, e9
cum bis Xenophon Atbenienfis, ut aliquid de Proxeto fcifditaretur. Nam Chirifopbus tunc forté aberat: erat.|
enim in uicum quendam frumentandi caufa cum coborte
fua proft&tus. Hi poffeaquám eo loco confliterunt, unde
que

LIBER. SECVNDVS, 371 qu illi dicerent exaudire polJent, bis eos uerbis Avieus alloquutus cst: Clearcbus, Greeci,cum fe manifefto periurio obligarct, fcelus morte luit:Proxeno et Mc noni,quod vem actuleruntgvatia c2 bonos maximus babetur. A uo bis vex arma fibi dedi poflulat, quód fua fint,que ante Cy vi ferui fui faerunt. Ad bec pro Graecis omnibus Cleanor Orcbomenius ita refpondit: O bominum fceleratiftime Ariee,cz item alij qui Cyri olim amicitiam ft quuti cftis, an non pudet uos,«3 bominum, c9 dcorum: Siccine cm ireiurando uos ob[lrinxeritis, cofdé uobis qui nobis ef fent, ex amicos,e bofles füturos, iam cum TifJapherne, uno omnium maxime impio ac uaferrimo bomine, nos prodidiflistcosc; bomines, qui propter iuvifirandi ac foe deris religionent,uobis facrofancti effe debuerant, fuftuiflissiam uero e? noscadem proditione circientos, cum hoftibus oppre[Jum. uenitis? Tum Arieus: Atqui Clearchus, inquit, prior manifeflis infidijs Tiffapbernem. cv Oronten, nosq; qui cum ipfis eramus, opprimere conatus est. Hic Xenopbon:Si Clearcbus,inquit, preter foedus aliquid molitus eft, iam poenas dedit: nibil enim aequius quám periuros merita a ffiat poema. At Proxenum ec Me nonera, fi quidem bi de uobis bene meriti fint, e2 idem nobis prejunt,ad nos buc quamprimum remittite: bi enim proculdubio cum utrifque amici fant, ucftris eque ac noftris rcbus optimé confulent. Ad bec Barbari, diu inter fe«ellocuti, pofiremó nullo dato refbonfo, abierunt. Du«cs quidem ipfi, uti ante di&um eft, comprebenfi, regis iujJu ad quem deducti funt, fecuri percufst diem extremum clauferunt, Ex ijs Clearcbus, uir con fenfu omnium eorit qui lum familiarius nofJent,ad militaria munia naAd i

Clearcbi fortifimi Grecori ducis uit4 c7" interi
tus,
372 XENOPH. DB CYRI MINO, EXPED. tus, 4c idem belligerádi, fupraquam dici pofiit, cupidus, Is enim quandiu bellum Laccd.emonijs cum A.thenienfibus faitoperam patrie nauauit: pace facta, ciuibus fuis perfuafit belli contra Tbracás,co nomine quod illi Grecis infefti effent, fufcipiendum: cum; ut bellum id fibi decernerctur, ab Epboris impetraffet, clalfe"T bracibus ijs, qui fupra Cberfone[um ev Perintbum babitant, bellu intulit.Poffea uero quàm Epbori mutata feriétia, iam profetum ab Yflbmo veuocare conati funt, ille quidem non paruit, fcd ad. Hellefpontum nauibus contendit: eamob rem àmagiftratibus Spartanis,quód parére noluifJct, capitis accer fitus eu Actunc exul ad Cyrum profcélus, qui bus eum rationibus fibi conciliafJet,alio loco feripfimus: à quo Daricis uicies mille acceptis, nequaquam feodo aut dcfidi« dedit, ed comparato ea pecunia exercitu, Tbraces bello coepit urgere:quos cim prelio uiciffet, latifrtüme dgros eorum populatus c$t: ac in eo fané bello uer[atusy ufquequo Cyrus cum delectum baberet, cum ad fc euocauit,tunc illi belli ocius futurus in Afiam traiccit, Atque becpropenfi ad bellum animi documenta fuerunt, quód cüm bone[Le ac fecure paci confulere pofJet, bellum opta vet:cum uero ocium amplecti liceret,bellandi caufa labo» res fufcipere mallet. Cum denique magnam pecuniam polJct impuné pofiidere, preffabilius duceret cant bellicis impenfis comminuerc.Itaque ut in amores alij,ac alia uo luptatum genera fic in bellicos apparatus bic libentifsimé pecuniam erogabat. Heec,inquam,eius in ve bellica flu dium declararunt. Q uod autem bellicarum laudum unus maximé compos e[Jet,ex eo intelligi poterat,quód pericu laomnia intrepide adibat, modó interdiu, modó nocte in
boflra

LIBER SECVNDVS, 375
boflem mouens, idem in grauibus ac difficilibus ebus, prudenti muneribus füngebatur:atq; id ubiuis locorum omnes confcfii funt. Ad becimperandi artes egregie tcnere uidebatur, pro fuo tamen ingenio ac moribus. Vt enim diligentus nemo operam dabat,ut commeatus acre liqua commoda militibus fuppeterent: fic metuendum fe potius, quàm diligendum prebebat, quippe qui«y uultu acerbitatem quandam pre fe ferret,«7 uoce e[Jet afperio re,ac in puniendo ea uteretur feucvitate, ut ab ira nonum quam,cuius eum vei aliquado pocnitebat, fe uinci fineret. Neq; tamennon certam vationem fequebatur, cum di]JoIuto exercitu nequiusnibil effe putaret.) uin dicere foli tum aiit, imperatorem bofle ipfo formidolofiorem militi. Clearcbi ejfe oportere:neq; enim aliter aut uigilias obiturum, aut. di&n. amicis tenperanter ufuvun,aut abfq; tevgiuer[atione in boflem iturum. Quare periculofis invebus eum libcntifüi mé omnes aufcultabat, unum fibi illum imperatorem exoptabant,dc eius oris tristitiam, bilaritatem,in imperando acerbitatem, robur in bofles interpretabantur, fibiq; cam falutarem potius quàm moleffam ducebát. At ubi pe icula euaferat,poterantq; impune ad alios duces tranft» ve, multi eum deferebant, quippe qui mor& fuauitatem, que longifiimé ab eo aberat, fe&arentur, duritia c. diffe cultatem refugerentzitaq; non aliter in illum milites affectierant,quám pueri in magiflros. Quocirca nunquaillum aut fludijs, aut bencuolentia deuinctimilites fequebantur: cos tant diclo audientes habcbat, qui aut ex ciui tatis delectu ei attributi cjJent,aut qui cum eius opera ii^ digerét,ipfa neceffitate adduti, in officio permanerent, Poflta ucro d eius ductu boffem uincere cerpere, quotidie Ád 3$

Proxenus,
274 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED.
utilioribus militibus ufus est. Nam e: ipfa confuctudo it boflem audaces effecerat, eo poene metus urgebat, ut or^ dinis conferuandi antiquifiima rationem baberent. Talis ille imperator fait. Alijs autem imperantib.umnus omniu minime libenter parere dicebatur. Excefitt€ uita annum agens plus minus quinquagefimum. Proxcnus auté Bozotius latim à puero cum indole cjJet optima,rerum gerendarum[ludio coflagrauit:ad quas ut fe quamoptimé com pararet,Gorgie Leontino operam dedit:culus confuetudine cum tantum fe proféci[Je intelligeret,ut ey rete imperare,cz primorum amicitias ita colere po[Jet, ut ab ijs beneficijsnon uinceretur, Cyro fe fufcepte expeditionis focit adiunxit, cim ex ea magni nomen magnasq; opes, 7 ingentem pecuniam adipifci pofJe[peraret. Que ta^ men ita cupicbat,ut fatis omnib.con[laet,nibil tanti effe, quod ille per iniuriam fibi partum ucllet,cum becita demum expetenda duceret, fl cum iuflitia cy. boncflate coniuncta effent, Ac ille quidem optimo cuiq; commodifsimé imperabat. Non crat is tamé, qui milité pudore aut metu contineret, quin fuos magis uerebatur, quàm ipfi illum. Neque dubium erat, quin multó magis metueret fuorum inuidiam,quam bi ne fibi ille fidem n9 baberet. Satis enim imperandi munus c7 effe, cz videri perfeclum putabat, fi bene merentes collauda[Jet,improbis nullas laudes impertiretur. Q uibus illevationibus effecerat, ut probifi^|
mus atq; boneftfimus quifq; efJet in eum animo propenfifimo:qui ad iniuriam effent procliuiores, fepe illi inft^ dias faccrent,cum prefertim fibi leuifiime cauevet. Age"
bat cim de medio füblatus et, anni fré XXX... At Mee| Moon, tion TbefJalus magnam c7. diuitiarum, cz imperij cupiditatent

LIBER SECVNDVS. 375
ditate femper pr«e fe tulerat. Is enim imperare cupicbat, utunde caperet, baberet,ey bonores lucri caufa expetebat. Potentiori ueró amicitias magni eftimabat, ut fi iniuria quenquam affca[Jet;pocnas dare non cogeretur: C7 dd caque femel concupiffet, fe compendiaria admodum uia peruenturum putabat, fi peieraffet,fl mentitus effet. fi fefclliffet. Animi fimplicitatem ac lemtatem, quafi lentitu dinem quandam cy ignauiam e[Je exiftimabat. Neminem ex animo diligebat, neq; fe cuiquam amicum unquam fimulauit,quin infidias ei fcerit.Ex boflibus neminem unquam ludibrio babuit: ac contrà, quibus cum cotifuctudinem babebat,cum ijs de rebus omnibus deridens atq; illudens agebat. Hoftium bonis non infidiabatur: quod difficile ejfe putabat, quee diligenter feruarétur eripere. Ami corumres ita appetebat,ut folus noJe uideretur, facilimé que non cuftodiantur, adimi po[Je. Ad b«c, quos periuYos,quos iniuriofos e[fe intelligeret, cos tantiu, quafi bene aduer[us fe armatos metuebat: bonorà pictate ac fide pro libidine fua abutebatur. Neq; fua quifquam religione ue rig equiobferuantia tantopere delectatur,quantá Me non uoluptaté capicbat, dum aut aliquem fraudaret, aut mendacia fingeret,aut amicos derideret. Homines minimé facinorofos,rudes exiftimabat c indoctos, Apud quos principem in amicitia locum obtinere contenderet, nibil fuis vationibus magis conducere putabat, quam figratiofifimos quofq; criminando fufpettos veddidifJet. lam milites fcelerum focictate in officio retinere fludebat: atque ut bi fe colerent, ac bonore dignum putarent, facilime fe confequi po[Je avbitrabatuv.ft offendifJet, po[Jc fe et uelle quamplurimum nocere, Ac ijs quidem qui à fe defeceA4^

376 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED.
vant, tanquam. eximium beneficium exprobrabat, quod illos quandws apud fe fuiffent, non perdidiffet, verum qua obfcuriora funt, fitta uideri poffunt: que autem notiffima omnibus, iam dicentur. Ab Arifüippo, cum non. dum excefliffet ex. epbebis, mercenariorum prefictuTam impetrauit.Idemum Arieo Barbaro bomine, quód is formoforum puerorum con[uetudine maghtopere delecfaretur fpecie corporis,ac etatis flore commendatus, faniliarifsime uixit. Ipfe nondum puber, iam puberena Tanpam in delicijs babuit. Anteremptis ucrà ijs, quos an té dixi, pretoribus, eo nomine quód Cyrum contra vcgem iuuiffent, aum eiufdcm criminis effet damnatus, non flatim tamen, neque codem mortis genere fublatuseft, Non enim ei, ut ceteris,eft caput à ccruicbus ab[ciffuma (quod fupplicij genus bonestifümum babebatur) fed, quod eius fcelere dignum fuit,regis iuffu, multis corporis eruciatibus laceratus, uix anno exacto exanimatus eft. Hagias quoque Arcas, e7 Socrates Acheus occifi funt.In bis nemo unquam,neque bellicam uirtutem,neque anticitie fidem requifiuit. Vixerat uterq; annos ferne XL, natus,
XENOPHONTIS DE CYRI MI NORIS EXPEDITIONE LIBER TER tius,Romulo Amaíxo interpicte,
v
E S] V AE eefferint Greci totoco itinere,
dl quod cum Cyra i» vleriorem Afiam fe
| erunt ufas ecd pv oliumqueq; poft Cy Qu riuiteritum a fint, dum Grecicum à T ffapherne icto focdere retrocederét,
fuperio

!
LIBER TERTIVS. 399 fuperioribus libris expoftia funt. Pofla urb quam e duces ipfi opprefii, e» qui eos fequuti fuerant. centuiones ac milites cefi funt, magna ex rerum difficultate Grecis trepidatio incefeit: quippe qui fe etiamnum ad vegis fores effe, ac circunquag; boftilibus fe nationibus atque urbibus incinctos cogitarent. Neminé ucró iain fore, qui fibi annonam praeberet, cim à Grecia amplius fladium decem millia( id erat fere terdeciescentena ey X X. M, pafi.)abefJent:neq; dux uie quifquam prefto effet:at flu mina in medio plurima,altioramulto quam ut uado tran firi poffent, videbant preterea fe ab ijs proditos Barbaris,qui Cyro eitis expeditionis focij fucrat. Ad bec, equitemne unym quidem babebant: ex quo füturum erat,ut neg; uictores fugientes affequineq; uicti infequentes effu gere pofJent. Hiec dum animo agttarent, magna cura e moerore afficiebantur. Ac pauci omnino aim iam aduefberafceret,cibum ceperant,pauct ignem accendcrát, ne^ que multi ea nocte ad fuosordines cum armis conucnerunt;fedco quem quifa; fortuitó occuparat loco, quicfcen fespre maerorc,ac patrie, parentum,uxorum,liberim, quos nunquam fe amplius ulfaros putabat, defiderio, in Jomnemnoctem egerunt, Atq; bic tunc fuit Grecoriiilitum flatus, Erat in co exercitu Xenophon quidam A- Xeyopbon rethenienfis, qui non modo neque dux, nequecenturio e- bis Cracerum vat, aut alium ullum ordine ducebat, fed neq; ulla füpen- deploratis, uiri dia faciebat: quippe qui priuata tantum amicitia ductus, fe oftendit, pro ueteris bofpitij iure, Proxcnum fequutus effet, ab co € patria euocatus, quód fcilicet bunc ille Cyro commen dandi fufceperat,quem[e merit pluris, quam ipfam pa triam facere diclitabat. C uare Xenophon cüm ea deve à A4 5$

378 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED.
Proxeto epiftolam accepiJet,ubi eam legit,de profectiote fua ad Socratem Atbenienfem retulit, Atis cum uere retur,ne effet illi alicui fraudi apud. ciues fuos, Cyri amicitiam expetifJe, propterea quód Cyrus Lacedemonios, bellum cum Atbenienfibus gerentes,alacriter iuui[Je uide batur iubet illum Delphos profiafci,ibiq; de ea profectio ne Apollinem confulere, At Xenopbon ab Apolline quefiuit,cui nam deo uotis nuncupatis, et facris peractis, quod baberet iter ex animifententia conficere, req; inde felici ter gefla,faluus domum redire pojJet. T'unc deos quibus res diuina facienda c[Jet,deus edidit.Cum ueró ad Socratemreuer[fus Xenopbon,oraculum retulijfet, ab eo repre benfus est, quód non anté quefiffet,utrum fatius effet pro ficifcisan manere:ea enim de re deum confuli oportuijJe: tion dutem itinere iam fu/cepto,quomodo id optime eucn turum efJct. Sed quando, inquit ille, ita quafifli, iam que deus iufiit fieri oportet."Tum Xenopbon facris, quibus dijs oraculo iuffus füerat, rite patratis, nauem confcendit: ac Sardeis cum appulifJet, ibi Proxenum«y: Cyrum conuertit, iter iam in ulteriorem Afiam capefJentcs. Cyro quidem est X:enopbon à Proxeto cómendatus. Cumis eum manere fecum: Proxenus cuperet, est. etiam à C.)ro liberaliter inuitatus, qui fe illum promifit quamprimum expeditio ea confecta effet, in patriam remifJurum. Et tunc fane copie ille in Pifldas comparari dicebantur: quare ea fimulatione inductus X-enopbon, castra fequutus efl:non ille quidem à Proxeno deceptus,cm ncmo ex Grecis omtiino,preter unum Clearcbum, bellum id.contra regem fufcipi fenfifjet. Neque enim prius res osutibus perjpicua fuit, quam iti Cilidam uentum cst; ac tune quidem

LIBER TER" IV S, 379
quidem milites partim metu, propter uie difficultatem, partim uero mutuo pudore impediti, in fide permanferunt.In boctumero Xcnopbon fuit. Hoc uero tempore cium ijfdem c7 ipfe cfJet,quibus ceteri, d ifficultatibus circumuentus, uehementer angebatuv neque fomnum capere poterat, Lcufsime tamen dormitanti, buiufmodi fomnium oblatum cst, Paternam domum uifus est uidere eum tonitru de coclo tatum, omni ex parte fubito luminecorufcare: qua[pecie perculfus,cum fomno folutus cffet,codem fomnio c7 Leta fibi ey aduerfa fignificat[Je interpretatus eft, Nam quod in medijs laboribus ac peviculis lumcn fibi à Ioue magnum affulfiffe uifum e[Jet, ad falutis[pem pertinere uidebatur. Terrorcm ucro affiebat, quód cum à Youerege id fomnium extitiffct, ac circunquaque omnia uifa efJent flammis ardere, ne non polJct ex loci iniquitate euadere, ac rerum omnium difficultatibus intercluderetur,metucbat, Sed uti faerit fomnium illud accipiendum, ex verum, que con fecute funt, euentis;facille iudicari potest, bec enim. poflea acciderat, Vbi primum à fomno excitatus cft, coepit fecum ita cogitare: Q uid bicego iaceo? nox quidem exala magna ex parte esl. Q uid tam credi potesl, quàm bofles cum prima luce adfaturos? Q uód fiin rcgis poteflatem redigimur, quidimpcediet, quin que indigmifiima bomini contingere pofiint,uideamus? ac deinde grauiffüma queque pafii, €7 ab boflibus contumeliofifsime tracfati, mortem oppetamustQui ueró refiflamus, neque opem comparat, neq; curat quifquam: fed iacemus omnes, proinde quafi ociofis effe liceat. Ac ego quidem ipfe, ex qua potifstimum ciwitateytam prclari facinoris exercitus aliquis exoriatur,
Xenophontis fomnium,

380. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
expectem? Aut quamtandem etatem idonea mibi adves wiagnas gerendas fore putem? Senex equidem nunquam fiam, fi me boftibus bodie tradidero. His impulfus cogita" tionibus furgit, ac[latim Proxeni centuriones conuocat, Quicüm unum in locum conuenifJent: Ego, inquit, centu viones,non modo non dormire, quod mibi uobifcum com mune e[fe arbitror, fed nc quiefcere quidem po[fum, dum quo loco res noftre fint,confidero, Hofles no anté aperté nobis arma intulerunt, quàm fibi ex fententia parata om nia cy conflituta e[Je putarunt: Noflrim uero ncmo eft quirationem ineat, quonam modo cum illis quamequifiima conditione certemus, Atqui fi fracti animo atq; abie&i,invegis poteflatem uenerimus, quam nobis equum illum füturit putamus, qui germani fratris mortui abciffum caput,ex dexterá palo fuffixerit? lam quid nos pati pat fit, quorum nemo caufam fufcipit, quiq; ul c7 armis regem ferui facturi, ac cum fortunis ommbus,uita etiam ipfaeuerfuri uenerimus? An non eo contra nos animo illum uenturü putatis, ut cum indigniffimis nos modis cru« elarit,excmplum ceteris edat,quid eos expectare opor teat,quicontra ipfum arma capiant? At nobis quiduis faciendum,ne in illius poteflatem ueniamus. Equidé quantifper foedus nobis cum Barbaris integrum c7 inuiolatum fitt;icum rege bené ac preclaré agi putaba, cim tam mul tas eum regiones, tam immen[(am commeatum copiam; tamingentem fer uorum multitudinem, tot pecorum gregestantam auri, ueflisd; uim, in potejlate fua babere uideron. Contrá ucro noftram bate conditionemmagnopere miferabar, quód ex tam multis bonis,nibil cuiquam nif quód precio mercatus e[Jet, poftidere liceret, cum c ipfum

LIBER TERTIVS, 381
ipfum precium quampaucifiimis fuppeditaret: alio uero quouis modo,qu« opus efJent tobis querere, forderisveligione probiberemur.Q ue cm in mentem ucnirent, fae deris ipfius coditiones, omni bello nobismultó grauiores effe flatuebam. Nuticuerà cum feedus illi irrita fecerint,
no mehercule, cum illorum infolentia folutifiima fit,quo minus nos vationibustioftris, ut ex ufu cómodod; noftro [i^ confidamus, ulla uerecidia, aut religione aftridi effe debemus.Yam in medio,que paulo ante cómemoraui bona,quafi queda premia pofita funtzea fibiutri noftrum uirtute prafüterint, uindicabunt, Certaminis autores o prefides dij,qui,uti confentaneum cft, d nobis erunt,cum illi idem eorum fcfllerint: tos ne quid contra iuflurandum faceremus, maximis plurimisq; commodis,quorum compotes effe poteramus, conflantifiim? ablinucrimus, Quare,ut mea fert opinio, in boc certamen nobis multó quàm illis fidentius licet defcendere, Sunt pretercanobis c frigoris, er efluser laborum omnium corpora mul tótolerantiora, c7 animi ctià robore(dij modo propitij fint) illos anteibimus. Neque illi cede ac uulneribus nons fáciliu quàm nos confici poffunt:quod c7 anté experti fu muse in poflerum experiemur fi i deorum ope, uti paulo anté, uictoriam adepti fücrimus.V erum bac cadem for tajJe«7 alijs in mentem uettient.Sed per deos,ne cxpectemus ufquequo alij ueniant, ey ad pulcberrimi facinoris laude nos excitent: quin ipfi alijs duces«y impulfores fimus ad uirtutis gloriam capeJcndam. Vos nunc,uos inquam centuriones, uiri fortifimi, omnium digniféimos, ijs quos geritis bonoribus,«y: ad imperandum maximé idoneos o[lendite, Ego meditwfidius, neq; uos alacriter ad

381, XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED
bocopus aggredientes, non libentiftim? fequar: neque ft mibi bocimperandimunus detuleritis, etatis excufationeutar: quin me ulgere puto ad propul[anda mala. Hec ille. Q uibus centuriones commoti, fub cius imperio effe tübil recufabant. Ex. bis tamen. Apollonides quidam, Boroticam ille quidem linguam pre fe ferens nugaricos dicere ccpit, qui. falutem aliunde, quám ex regis nufericordia,fe confequi poffe putarent. Ac difficultates omnes vei gerende commemorare agere[Jus fuerat, cum Xeàporáo, tiophon eum interpellans: Vir preclarifsume, inquit, folus mibi omnta ignorare uideris: ac aumvebus omnibus ton minus quam bi, ey ipfe interfueris, perinde quafi tieque uiderisneque audieris quicquam,provfus non meminiJe, regem post Cyri cedemrei euentuelatum, pri M
mum ad nos iififfe, qui eius nomine iuberent arma tradere, Deitide cum td. nos facturos negaffemws, ac cum ijfdem armis propius ad cius tabernacula caflya loca]Jemus, cundem nibil, quod uelle uideremur, non. feaijfe. An non c7 legatos de pace mifit, c9 commeatuum nobis copiam fecit? Vbi ueró ad compofitionem addu&ii fumus;ac ad eum duces eg centuriones armis pofitis ucnerunt, quod nunc etiam faciendum cenfere uideris, non. llli( credo.) plagis, uulneribus, contumelijs affecti, mort etiam( quod unum ut in. fummis mtiferijs maximé ex^ petunt) probibentur? Que aum cuenifJe fcias, nibilo ta» men minus nugarieos audes dicere, qui armis rcfiftendum putant: ac illum, ut faluos tos ejje patiatur, rogattdum cenfes,Ego, Greci, bominem bunc€ noftro confilio cijciendum puto,atque ordine amotunt, ad. uafa portanda amandandum.. Quantum enim in ipfo csl, cz patriam

LIBER TERTIVS. 383
triam fuaneo Greciam uniuer[am dedecorat, am grecus bomo tam fit à Grecis degener. Ad bec Agafías Stym phaliu: At buic quidem, inquit, neque cum Bocotijs, neque cum Grecis omnino quicquam cst: etenim eius cgo wutranque aurem Lydorum more perforatam uidi: atque ita fané effe compertum esl. Eum igitur cum cuefligio extermina[Jent, ceteri per cobortes certos dimifcrunt,qui uel duces ipfos, quibus fuperftites adbuc e[fent, Q7 centuriones:uel quibus perifJent, cos qui pro ducibus, proq; centurionibus efJent, conuocarent. Q ui cum in u^ nun conuenifJent,ante fuos quifque ordines confederunt: ac fuerunt duces c9. centuriones in ea concione circiter C.Eterat cum bec agerentur, media fermé nox. Eo in conuentu Hieronymus Eleus,omnium Proxeni centurionumnatu maximus, primus ita loquutus cft: Nobis quidem rerum noflrarum flatum confiderantibus, duces ac centuriones, optimum factu uifum cst, ft c ipfi conucnivenus, c7 uos conuocaremus, quo, fi qua poflet rei bene gerende vatio iniri, communiter confilium caperemus,
Dicjinquit,tu Xenopbon, que nobifcum paulo anté cgifi-Bicille: Est, inquit omnibus notum, regem ac TifJa phernem,e» anté,quos de noftris potuerint, comprebendiffe, e» nunc operam dare ut nos per infidias de medio tollant. Nobis uero quiduis faciendum cenfeo, ne in Barbarorum poteflatem ueniamus, ac ut illos nos potius(fl ficri pofiit) opprimamus. Mud quidem uos fcire oportet, nofipfos quotcunque fumus, qui buc conuenimus, predaram uirtutis declarandz occaftonem babere: militesenim binos omnesintuentur: quos fi fractos acdcbilitatos uiderint, cz ipfl ad ignauiam propenft ferentur,
Grecorum concio.

384. XENOPH, DE CYRÍ MINO, EXPED,
Sin contrá, ey ipfos uos paratos, C7 erectos in boftem effeco ad alios incitandos acres animaduerterint, mibicre dite,uos fequetituv,ac ita fe comparabunt, ut ucftri quant fimilimi effe uideantur. Et profectà uos equum cft(nift fallor)bos bellicis artibus lotigé anteire. Vos enim duces; tos tribuni militares, uos centuriones eflis: uo$ pacatis temporibus, pecunia, c7 honoribus abundatis, Vos itaqs «7 nunc in bello enitidecet,ostinibus ut laudibusmultitue dinem fuperetis. V os prouidere,uos primi. fi es poftulet, labores fufcipere debetis. Ac primuüm omnium uchemert ter avbitror ad exercitum confirmandum pertinere, ut primo quoque tempore duces ac centuriones, in demortuorum locum fubrogentur. Nibil enim omnino, fi defint qui imperent ullain ve,ut breuiter dicam, betté ac pyecla re geri potest: fed inre bellica minime, in qua c7 ordinis con/lantia rebus falutem, perniciem affert perturbatio, Vbi ucró duces conflitueritis, quot opus eft, reliquósque milites vecenfueritis, ac ad munia quenque fua adbortati fueritis, nibil, opinor, à uobis opportunius fieri pofiit. Nunc enim c7 uos facil uidere poteftis, quàm fcgniter, quamq; diffidenter, ez ad ovdines fuos ueniant, c» uigilias obcant, Q uod fi ad offidum noniredierint, non uideo cui nobis ufui efJe pofiit, quoties quid uel die, ucl noctu gerioportuerit. C uod fi conuerfoin melius anitito, non tantum quid pafJuri,fed quid facturi fint, cogitarint,mud tó mebercule alacriores euadent, 1d enim plane omnibin perfpicuum est, non numero, aut corporum robore uictoriam comparari, fed utri in boflem, dis utique iuuat tibusanimo firmiore unprefiionem fecerint,cos effe quorum ille impetum fulncre non pofiit. Vlud etiaim mibi un mene
3

LIBER TERTIVS, 38$
in mentem uenire folct:qui quouis modo,ut uiuere liceat, "ab boflbus impetrant, eos plerunque turpiter ac mifere mori. Contrá ueró, quicunq; moriendi omnibus commu- Moriendi omi nem acneceJariam legem ejfe, animo reputantes, neque Pus lex nece[fa certamine,neque periculo ullo propofito, boneflam mor-"^ tem deprecantur,eos ego ad feneclutem peruenire uideo, €7 quoad uiuant,beatioris multó uite muneribus fungi. Qua nos opinione preditos( id enim temporum à nobis conditio exigit) cz ipfos uirtutis laudem cape[Jere, eo ad ean ceteros expedit adbortari, Hunc in modum loquutus X:enopbon, dicendi finé fecit."Tum Chirifophus: Ego te Xenopbon, inquit, antebac ex eo tantum nora, quod Atbenienfem c[fe intellexeran:iam uero,quód talem in di Clisac factis uirtutem pre te fers,magnopere te laudo,ac maxime uelim publici boni caufa, quamplurimos tui ftmi les reperiri, Ad eos deinde qui aderant conuer fus: Adbuc, inquit, cynctamur uiri? quin binc diercfsi, duces, quibus opus est, deligitezac quos dclegeritis, in media caflra codem producite, quo e milites accer[amus: presto autem nobis fit'Tolmides caduceator, Atque beccum dixifJet,ne quid ipfe moe interponeret, quo minus quam| celerrime, que opus efJet, exequeretur, flatim furrexit. Suffesti in demortuorum locum, pro Clearcbo Timafion Dardanenfis, pro Socrate Xanticles Acheus, pro Agia Cleanor Arcas, pro Menone Pbilefius Acbews,Proxeto fucceftit Xenophon Athenienfis. Ac bi quidé duces cm venunciati effent,diluculo in medium omnes prodierunt, dc prefidijs circum castra difpofitis, militibusq; ad concionem uocatis, primus Chirifophus Lacedemonius in Chirifophi bunc modum uerba fecit; Mniquifiüma ttos Pi inpre- oratio, E

386 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
fentia temporum conditio opprefiit, tot ducibus, tot centn rionibus,tot militibus orbatos: ad bec ab Ario, qui at té focietate nobifcum coniunctus fuerat, eiusqs copijs deflitutos ac proditos. Nibil tamen nos aduerfis rebus franghacdebilitari oportet: quin priftine uirtutis memores, eniti debemus,ut uel ex uictoria falutem cofequamur ,uel fi aliter ceciderit, fuma cum gloria occumbamw. V iuets tes certe ne unquam in boftium poteflatem ueniamus: d quibusque pafJuri efJemus,dij in ipforum caput uertant. Post bunc Cleanor Orchomentus furrexit, atque ita lo« Cleanoris quutus est; V idetis profecto milites,regis periuria, co im oratio, pietatem:uidetis Ti[Japbernis perfidiam:qui,cum fe Gre cie uicinum e[Je diceret, c7 idcirco nibil fe malle, quam fibi nos(«lutem accepta referre,ipfe iufiurandum concepit, ipfc dexteram dedit, ipfe denique in fraudem induélos,cim pretores ceteros, tum uero Clearcbum ipfum conuiuam fuum,nibil Youem bofpitalem ucritut,pcr fummum fcelus perdidit. Nam quid de Aviso dicam, quem tos ad regnum euebere uolumus? 1s datam acceptamq; fidem, irritam ficit, ac deos immortales, ey Cyri manes, pud-quem in fummo füit bonore, contempfit. Idest ad bofles eius nomini infenfiftimos defecit, ac nos illius amicos ac focios, nunc maximis calamitatibus afficere conatur:fed bos dij immortales ulifcantur, Nos ucró bec co fiderantes,c7 cauere oportet ne dolis amplius illudamur: e aim res poftulavit, quamfortifime pugnare: tum quie quid dijs placitum fuerit, fortiter ac magno animo ferre, Vbi finé ille dicendi fecit, furvexit X:enopbon quàm potuit[plendidifiimé ad pugna ornatus:mam fi uictoria confequerentur, uictori boneflifsinum ornatum conuenire; fin mori
Saee RS EL NIS
eee TU od
ZEE
di n RE CHE
——n—TÓ

LIBER TERTIVS$, 387
fin morinece[fe effet, elegantifimii cffe putabat, pro fua quenq; dignitate ornatum occidere. Sic aut£ exorfus efl: Barbarorum periuria, atq; omnem perfidiam, c7 Cleator anté uobis expofuit,«7 uofipfi fatis, opinor, noftis. unc ft rurfus tobis eorum amicitia utendum flatuimus, magnam certé animi demifiionem profiteamur necefJe est, cin, qui fe corum fidei tradiderunt, duces quid paftt fint,non tgnioremus. Sin eorum iniurias armis uindicare, «y in pojlerum dijs approbantibus aperto cos bello per.fequi in animo babemusmulta trobis pulcherrimam falu tis[pem pollicentur.Interea dum bec ille diceret, de concione flernuit nefcio quis:quo omine accepto, cuncti nilitcs dcum abiectiad terra ueneratifunt. Tum Xenopbon: Quoniam uiri fortifimi dum uerba dc falute ficimus, no bisáloue falutariomen extitit, cidem dco uotum nuncupandum pro communi falute cenfeo:quod tum facris vité fufceptis perfoluemus, cumprimum pacatam terram attigerimus, Atqui c7 dijs ceteris uota facienda funt, quibus codem tempore[aerificium pro copijs noftris faciamus. Quarccui idem uidetur, manum tollat:ac mani quidem cuncti fufluleriit, wotod; nuncupato panem cundi cum plaufucitarunt. Bis que ad deorum cultum pertinebant, itainflitutis,ad id unde digre[Jus füerat Xenopbon, vedijt. Multainquit,ut paulo anté cepera dicere, pulcher vimam[alutis fpem nobis pollicentur. Primüm enim.dcorum fidem ratam babuimus: at bofles e iurifiurandi, c fecderis religionem omnem uiolarunt, Hec cim ita fint, € boflibus deos infenfos,e» nobis propitios futuros confentaneum eft. Atque illi ipfi dij, cz fequunda elatos fortu rà quancelerrime, cum uclint, euertere, c7 abieclos cum Bb s
Xcuopbontis
oratio,
Ont,

388 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
maximé rebus aduerfis conflictantur, excitare facilé pof" funt. Deinde ueró maiorum noftrorum pericula uobis in memoriam redigam, ut intelligatis quales uos, quá ue in rebus aduer[is uirtute c[Je oporteat, prefertim cum deorum ope adiuta virtus, ab iniquifeimis plerunq; c» diffici limis temporib.bomines uindicare confueuertt. Cum Perfe cum ingentibus copijs,ut Atbetas delerent, in fines no [tros inuafiffent,animi magnitudine bofti fibi efiflendum Atbenienfes putarunt,ac eos quidem uicerunt, Q uo tem pore cim Diane uotum fecijJent, tot illi fe capras immolaturos.quot bofles occidifJent, ac totid& uictimas ex toto agro comparare no potuiJJent,quotannis D.mactare dcereuerunt,quas etate etia noftra quotannis maéctant. Poflea ueró im Xerxes infinitis propé copijs comparatis, in Greciam traieci[Jet, maiores noftri borum boflium ma iorcs terra mariq; uicerunt, Cuius quide uictorie c7 tropheamulta monuméto funt, cy maxime earum cititatit, in quibus nati c educati ejtis libertas: in quibus deos tan tum,ex bominib.ucró neminé,domini loco babetis. Etab bis uos e[lis maioribus à quibus tamen neutiqua uos dixe vim degenera[Je. Neq; enim ita multi dies preterierunt, ex quo uos acie cum illorum pofteris congrefet, dijs iuuan tibus,eorum copias tanto ue[tris maiores füdiflis: ac illud quidem pro Cyriregno fufcepto certamine, uirtutis ucftre documentis dediflis. Nuncueró cum uestra ipforum falus agatur, multó uos meliores, cy in boflem alacriores effe par cft. Nam fi anté,cum quales illi in prelio effent, plane ignoraretis,patria antmielatione freti, nibil dubitaflis cum tam magno eorum numero collatis fignis congredi: quid nunc, cum periculum feceritis, cos, quamhis tant

LIBER TERTIVS, 389
tam multis partibus uos numero fuperarent, ucflrum tamenirpetum fuftinere nequifJetquid, inquam,ab[urdius quám fi cos nunc pertimefcatistNeque uero nuncves ue flras iniquioreloco putare debetis, quód à uobis bi defece rint qui uiuente Cyro uobifcum unà prelium inierunt. enim multà funt ijs quos uicimus ignauiores: quare nibil mirandum, fi à nobis defcifcétes,ad illos cofagerunt, Quin illud optandum,ut qui ad fugam fpectent,in boflili potius acie, quám in noftra ucrfentur. Quod fiquem illud diffidentiorem reddit, quód equitatum nos nullum,bofles uero maximum babeant:is confiderct uelim,decem equiti: M. nibil effe plus quàm bominum X. M. Neq; crim in prelio quifquam equi morfu, uel calcibus unquam confectus eft. Viri funt, mibi credite, uiri, quorum opera in pugna geruntur omnia: ac nos quidem. ucbiculo multo utimur, quam equites, tutiore.Wli enim equis ubnifl,ey nos unà t ment,cy fimul.ab illis ne excutiantur. At os pedibus ua" dentes, co: ferimus cominus ucbementius, ez certius ijdem attingimus quod uolumus. Vna equites vc preflant, quod in faga certius eft illis fubfidiit. Verum ad pugna. fortafJe ueftrum quifque paratifimus cft. Scd illud fcilicet folicitu dinis multum affert, quod neque TifJapberte duce am^ plius utemitiineque annonam uobis rex preflaturus est, Hic illud confiderate, TifJaphernem ducem babere fatiüsne fit,à quo nobis infidias factas nibil po[Jumus dubitarezan uero cos quos ipfi duces delegerimus? qui fi quid deliquerint,intelligent non nobis magis, quàm uite capitiq; fuo malé con[ulere. Nam quód ad cibaria, ac que u[ui funt veliqua pertinet,mallé ne debeamus ex foro pre ario fumere,parua admodum men[ura, ac minime tole" Bb s
Equitatus eienatio,

Perficará mie rü pulcbritudo,
$00 XENOPH, DB CYRI MINO, EXPED
rabili precio:an uerà arbitratu noftro, qua menfura, ac quanti ipfimet flatuerimus, ft uictoriam fcilicet adipifcamur? Atenim in bis non eft forta[Je difficile, utrum uobis magis códucat dijudicare.Sed flumina uos terrent, in qui bus traijciendis ne uada uos fallant ueremini: in quoipfo quam flulté Barbari ftcerint, perfpicere potefüis:* omnia enim flumina, qu«e procul à fontib.(uis plentora funt, eadem circa fontes non hercule funt altiora, quàm ut getiu traijcientium alluant. Sed elo, obflent nobis flumina, meque duces nancifcamur,non tamen idcirco animum defbondere debemus. Videmus M»fos, illos quidem nibilo armis meliores quam tnos fimus, in regis finibus co inui tomultas casq; magnas 7 opulentas urbes incolere, Eo demQ; modo Pifidas, Lycaonas etiam fcimut, occupatis camporum munimentis impune, ex eiufdem regis agvo fibi uictum quercre.Et baud fcio an fimus multó rationi bus noflris melius confulturi, fi reditu in patriam difiimu lato,ad manendum parati uideamuv: nibil enim dubito, quin fi Mfi difcedcre uelint, vex facile adduci pofiit, ut multis ducibusymultis item obfidibus datis, tutam proftcionem preflet:ac fi id poffulent, quadrigas etia ad iter conficiendum prebeat. Q uibus in vebus e nobis illum obfequuturum fcio,ac fupraquám facile dici pofiit, libenter,fi nos ad permanendum paratos uideat.Sedenim illud nonnibil timeo, ne ipfa ocij confuetudine, c cum rerum omnium copia,tum forma c7 corporis magnitudine, qua Medorum ey Per[ark uxores ac uirgines pre[lant, cun illis faniliariores effe cocperimus, deliniti, ueluti qui ad Lotopbagos diuerterint,de reditu in patriam nibillaborou, Atqui equi cz iuftum effe duco, ut ad fuos quifqs
rcdeat:
E iln

LIBER TERTIVS, 3591
redeat:acibi Grecis oflendamuw, ipforà culpa fieri quod inopes fint, quibus liccat miferam«7. egentem multitudinen,qua ciuitates referte funt,buc deducere,ubitenuifiimum quenque quamfacilime ac celerrime locupletem fieriuifuri effent. Sed bec omnia uiri fortifsimi bona, in covin qui uicerint poteflate funt. Vlud nunc confilium in eundumyut uel quamtutiffimé difcedamw, ucl fl pugnandum fit, quamequifsima conditione pugnemus. Ac primum plauflra omnia crentanda cenfeo,ne farcinavia ucbi cula nobis quodammodo imperent,impediantà; quà mimus quocunque exercitui expediat, accedere. pofsimus. Deinde ipfa etiam tentoria:ea enim vetardant nos plurimuüm:nibil uero neq; ad pugnam, neq; ad cómeatus come parandos iuuant. Ad bec, fuperuacanea ua[a omniaveij-cienda,neq; aliud quicquam retinendum, quàm quod aut ad belli,aut ad cibi potusq; ufum pertineat;atq; id ob eam maxime cau[am,ut in armis expediti quáplurumi funt, ac quampauciflimi nobis fint lix«e e» buiufmodi opere alen d.e:neq; enim ignoramus, uiclores cori etiam potiri, que in alterius mancipio funt. C) uae ubi uicerimus, ipft nobis bofles pro lixis erunt. Vnum illud mibi ad dicenda ve^ flat; quod maximi momenti effe arbitror, Videtisbofles tion anté bello nos laceffere aufos effe quàm duces noftros comprebenderint: quippe qui omni ex bello fuperiores tios difceJuros putarunt, quantifper c9 effent qui nobis ünperarent,ez nos imperantibus pareremus, At fi ducibus uosorba(Jent, fublata imperadi autoritate, atq; oni ordinis tuédi difaplina,nos proculdubio perituros exifti marunt, Quamobré ey duces qui nuper venüciati funt, tultó oportet attentiorcs effe,ct milites in fuis ordinibus Bb 4

392 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPID, conferuandis diligentiores, ac multó quam adbuc, magis dicto audientes. Q nàd fi quis ab officio dicefJerit,flxtuite ucjris fententijs,ut de eo cuiuis ucftrum, cumresipfatulerit,unà cum prefecto liccat poenas[umere. Hoc enim maxime modo fe[ua opinione deceptos bofles intelligent, cii bodicrno die decies mille Clearcbos pro uto extitiJe uidebunt,per quos nemini ignauo cfJc liccat.Sed iam tem pus est ut dicla ad vem conferamus: bofles enim iam fortaJJe aderunt. Quare ft que velata funt uobis probantur, ea quamprimü fcifcite, quo decreta ueftra operibus ipfis primo quoque tempore coprobetis. Quod fi quis melius quid uidet,ne dubitet quiuis, ut ctiam priuatus ille fit eg gregarius,ceteros docere:de cómuni enim falute est om^ nibus confilium capiendum, Tum Chirifopbus: Si quid,
inquit, aliud opus esl, quod Xxenopbon pre termiferit, tun fieriid licebit, cum in mentem uenerit, Que ueró ab eo iam dicta funt, optimi à factu e[Je cenfeo, ut éa fine ulla cunctatione fafcatis: cui igitur ca probantur, is fublata manu fignificet. Tum cuncli manum fuftulerunt, Surrcxit iterum Xenophon, atq; ita loquutus et: Audite uiri que cauenda mibi videntur, Eundum nobis iam cft, ubi commeatus in promptu fint. Audio autem uicos pulcher yimos,nibilo binclongiu sg ám flidia XX. abcjJe. ubil uero mirandum mibi uidebitur, fi 1 quemadmodum ignau canes pretereuntes infcclatur, acmiordent affequutioperfequentes; ucrà fügiunt,fic bofles abeuntes nos infequattur. Tutifiime nos itcr facturos arbitror quadrato agmine, ita quidem u it eius qu. aiilibet partem avmati tencant,
In medium, turba omis, ac impedimenta recipiantur, Quid fi nue etia flatuerimus, qucm fronti, quem tergo, quos

LIBER TERTIVS. 395
quos item utrique laterum prec[Jc oporteat, nihil erit ne cefje tunc demum eum nos bofles adorti faerint, imperia diuidere, quin fitim infiructa acie uti licebit. Ac nunc, ucl eius qui rectius fentiat fententiam fequamur;ucl Cbiri fophus principia ducat, quippe qui Lacedemonius cst. 15 lateribus€ nobis duces duo natu maximi imperet. Tergum nos iuuenes regemus, egoipfe ez Tin tafiott.atq; ita quidem in prefentia. De reliquo uer cum experti femel faerimus bancordinis: rationà uel candcm tuebimur, uel mellorem inibimus:quam fi quis uel nunc uidet, in me dium cenfeo prodeat, Cim nemo inucntus effet qui contra ea diceret, Cui bec probantur, Xenophon inquit, ma num tollat. Cum id tum omnes feciffent, Yam uidendum, inquit, es utque f[cuimus, abeuntes ve ip fa rata faciamus, Ac primum quidem qui fuos uidere cupit,uirum fe firenuü prebeat;neq; enim aliter quifquam fperare poffit fe uoticompotem fore.Q ui uiiédi cupiditate tenctur, is uiticere contendat;e$? enim uiclori boflium cedes, uicto movs propofita.Q ui poflremo pecuniam concupifcit, in uiclorie fludium incumbat: quod fi uicerit, c7 fua tueri, C quein boflium funt poteftate, fibi uendicare facile potcst.Que cim dixiffet le[urrexerüt cuncti, ac iter iam ingreJuriprimim plauftra«7 tabernacula omnia incen dérc.Deinde ueró que ua[a cuiq; fuperuacanea fuerunt, ea indigentibus conce[Jerunt, in ignem reliqua coniecere. Tum ad prandium conuerfi. Ac dum cibum caperent, fuperuenit Mithridates cum equitibus ad X XX. uocatisd; ad colloquium ducibus,in bunc modum loquutus eft: Ego, uiri Gred,Cyro,ut fc Jatis, fidem, u[quedum ille uixit, Mithridates meam pefüti; ac nunc optimo erga uos animo fum;«7. ad Grecos, pb s

$04— XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
quoniam in bis locis non pofJum non magnopere de falutemea folicitus effe,uos ego fi intelligam falutare aliquod confilium inire,me uobis adiungam focum, ey quamprimum cum toto comitatu meo ad uos redibo. Mecum igitur quod inanimo babetis, libenter utcum amico, ac uefri cupidiftinto bomine, atqueadeo cum co qui uobifcum unà profiafci uelit, communicate. Ad bec duces im inter fe con[ultafJent, ita refpondendum putarunt, ac pro omnibus quidem Cbirifopbus: Nos, inquit, fi liceat, per bas regiones quampacatiftimé domum contendere in ni^ no babemu:fin quis aduer[avi woluerit, cum eo omni openoftra bellare Tum Mithridates docere conabatur, nullam inuito vege falutis exiftere[pem po[Je.Ex quo fatis intelligi potuit,nibil efJe quód ei i fides baberetur, prefertim eum uenifJet cum co unà de Tri[Japhernis famuliaribus unus, quaft eius orationis arbiter. C ave ducibus ui fum e$t, mibi fIatui melius pofJe, quàm ft quantifper in bo ftili terra c[Jent,tacitum,ac minime indictum bellum gcrerent. Corrumpebant enim adcundo militcs:ey quidem ex centurionibus unum corruperunt Nicardum Arcadem,qui deinde noclu deftcit cum bominibus circiter uiginti.Post bec corporibus curatis, Zaten amnem traiece runtinftructo quidem agmine impedimentisq; omnibus, ac inermi turba in medium recepta, Non longé proc efferánt,cm Mithridates cum globo cquitum CC. i«culatorum ac fünditori maxime agilium atq; expeditorum cir &iter CCCC.obuiam uenit,ac propius quidem quaft amicus ueniffet.acceflit. Equites uero ac pedites fagittis,plum bcis glandibus futditores,Grecos laccfJcre cocperunt: ex quibus qui i extremo erant agmine, impune fericbantur,
: |

LIBER TIRTIVS, 39$
tuv,cim bofti ipfi nibil nocere poffent.Cretenfes enim fa^ gittarij, e» minus longe quàm Perf mittebant, c7 cum ipfi leuifiime armati e[Jent, grauis armature ordinibus flipabantur: at iaculatores miftilibusne funditores quidem a[Jequipoterat. Hic Xenopbon cum peltatis ey gra ylarmatura,que erat in extremo agmine, cul ipfe impe» rabat,boflem infequi flatuit. Sedenim neminem omnino cofequebantur, quippe qui equitatum nullum baberentz pedites uerà intra tam breue[paci medij campi, fügientem peditem adipifci non poterant: neq; omnino expedie bat áreliquo agmine tam longe difcedere, At Barbari e^ quites in ipfa fuga à tergo fagittas mittentes noftros uulnerabát:quos,quanti boflem urgétes procefüiffent,tantiedem dimicando retrocedere oportebat: quare toto co die nibil amplius quàm fladia X-X-V. promouerunt, ac[ub ipfum crepufculum in proximos uicos peruenere. Ibi pri flina bomines folicitudo inuaflt, Cbirifopbus quidem, c ex toto ducum numcro natu grandiores X-enopbontem incu[abant,quód ab acie nimis longe, fuo cum maximo pe riculo,acnullo boftium detrimento, perfequendi caufa ex curriffet. Haec Xenophon cum audiret, iuré eos queri fo» tebatur,neq; inficiabatur quicquam.Sedenim,inquit,necefiitas ipfa me ut infequerer impulit, quód uidebam gra uiter nos dum cofiferemis Ledi, cum interea nibil ipfibo fti nocere pofemus. At poftquà infequuti fumus, ita fané accidit ut dicitis:boflibus nibil plus quàm anté nocuimus, e ipfi uix, cy magno cum periculo pedé retulimus. Sed gratia fcilicet dijs et babéda, quód parua omnino cima nu periclitati fumus,atq; ex leui admodumiaclura quid nobis in po[leri opus fit, planiffimé cognouimus, Etenim

396 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
bofles c fagittas,e2 e fandis glandes longius multà mit» tunt,quám ut cum illis aut Cretenfes fagittarij, aut ferem B tarij noftri conferri pofint. Cum; illos infequimur, nobis non conducit longius à reliquo agmitie progredi:modico uer f[pacio,io pofsit utiq; pedes, quamuis uelox;pe« ditemalJcquiintra teli latum.Q uod fi bofüis impetum ve tardatum uolumus, ne quid nobis in pofterum detrimenti inferri pofi, fünditoribus nobis atq; equitibus opus c[Je cenfeo. Atquein caftris quidem noftris Rbodios cffe audio, quor multi fanda[cienter utantur, ac duplo longius quàm Perfici funditores mittant, Nam cim illi rauiores intorqueant lapides,non po[Junt utique longum fbacium a[Jequi:at Rbodij plumbeis glandibus uti didicerunt, Eos igitur qui fndas babent fl conquifierümus,ac pro illis av gentum dederimus, acalijs item certa mercede faciundas locauerimus,ac ijs qui in fanditorü ordinem recepti füevint,ab alijs muneribus uacatione dederimus, inueniemus
fortaffe qui certam rebus noftris opem afferant. Ad bec, T2
uideo in caftris aliquot equos eJe, quorum partim; pcnes me[unt,partim nerà à Clcarclo relicti: nónulli item funt bello capti, quibus ad impedimenta uebenda utimur. Hovumitaq; fl maxime idoneos ad ufum atq; apparatk eque
fire delegerimus,altosq; pro bis clitellarios fubflituerimus,cum bis opinor figientes bofles aliquanto certé facia lius ulcifcemur.Probata est omnibus bac fentétia. Eadem itaq; nocte funditores ad CC. confcripti funt, Poflero uero die equi,equitesq; circiter L.delecti, quibus loricee datee equejler ornatus. Magifler equitum ereatus Lycius Atbenicnfis,Polyflvati filius. Eum diem Graci in quo fub füterant loco man[erunt. Poflridie prima lucc caftra moweruntz

: LIBER TERTIV S. 397 tieruntzerat enim eo die torrens tranfmittendus, ad quem ne fe bofles inuaderent, metuebant. Cum autem traieciffenitsoflendit fe Mitbridates cum equitibus mille, fagittarijs ac funditoribus ad quater mille, quosà Tiffapberne acceperat;pollicitus ea fe manu Greecos omtties ci in potefütem traditurum: erat enim fuperioris diei cuentu elatus, quód aim paucos duxifJet,neminem ipfe defiderafJet: Grecos ucrà fe arbitraretur grauiter multaffe. Cum igituriam Greciocto circiter fIadia longe à torrente progrefti effent, Mithridates fuis cum copijs traiecit. Hic pel tatis denunciatum eft, multisq; item e graui armatura atque equitatu, boflem ut alacriter adorirentur: paul 0€nim póXt maiores copias fabfidio uenturas. Yam propé nitbridates accefJerat,fandisq; ac mifiilibus Grecilaceffebantur, aim ad. primum tube cantum bi quibus inperatum fuerat, in boflescum curfu impetum fecerunt, eo equites im primis fe in aduer[os efudere:quorum cim illi impetiinon[uftinuifJent, fugientes, noftri infequuti funt, atque ad ipfum torrentem multide Barbarorum pediti^ bus,multiitem in medio aluco ex equitibus pevierunt;uiui ad decem c7 octo capti funt: cefos milites noftri, ciam id tamen duces non imperafJent, foede lacerarunt, ut bofles rei fpeGiaculo terrerentur. atque illi quidem ve ita ge fla difce]Jerunt. At Greci; quod cius diei reliquum fuit,tuto progrefii,ad Pigretem amnem peruenerunt:quo inloco urbs fiit magna, fed deferta, Lavi[Janomine: quam pri fcis temporibus Medi tenuerunt, Muri eius latitudine fue runt pedum XXV. altitudine C. ambitu ocfo millium pa[fuur, ac toti co&tilibus laterculis extricli. Lapidea tantum crepido X:X., pedum à fundamentis crainebat,

398 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Hatc urbem Perfarum vex, cum Medos Perfe imperio.| fpoliarent,diuobfe(Jam,non anté capere potuit, quam fo.| lem denfa nubesobfcura[Jct,ey oppidani animis cócidif-.| fent. Ante ipfamurbem pyramis lapidea[urgebat, lata. paff. X X.alta XLL.Huc ex proximisregionibus Barbari.| multi profügerant.Hinc profecti primis castris N.paft. XXIIIL confectis, ad muros peruenere,magnos quidem,| fed neglectos, qui ante urbem flabant, ciii Mefpila nomen.| füit.co banc Mediolim babitarüt. Eius murus crepidine.| tiltebatur lapidea,excifis in muriciimodum lapidibus,latitudine pedum L.actotid? altitudine:eliqua murifuper.| ficies lateritia erat, pedum lata L.alta C. ambitus erat M, paf. X X utt. Huc Mediáregis uxoré confagilJe fivebàt, quo t&pore Medi imperii amifere.Eam olim urbem Per fari rex aim neq; obfidionis diuturnitate,neq; vi expugnare potuiffet, obflupefactos poftremo crebris tonitrib. 4 loue oppidanos dicitur opprefiilfe. Hinc profe dli cim M.pafs. XVI.procefiffentad caflra prima TifJapbernes in cofpcQlum, uenit cum equitatu fug, atq; Oront«e regis genericopijscum ijsitem Barbaris qui. Cyrii fequuti fue rant,atq; ijs etiam quos fecit regis frater im eius auxilium «adduxerat, quosq; rex TifJapberni ipfi attribuerat: que copie uniuerfe plane magni agminis fpeciem babucrit, Ata; iscum propius accefiiffet, alias quidem cobortesin fubfidijs locauit,alias ueró de tran[ucvfo immifJurus uide batur:neq; tamen imprefioné facere,aut fuos pugne periculo cómittere aufus ct. Funditoribus tanti y feventa rijs,noftros ut lace[Jerent, imperauit. V erum ubi R hodij per ordines diuifi,€ fündis lapides, ac Sythici fagittarij fagittas mittere ceperunt multi paftim ex Barbaris uul"era

| |
LIBER TERTIVS, 399
terabantur,à quibus aberrare noftri,ne fi uoluiffent quidenfacile poterat. uare TifJapbernes extra telork ia^ &um cócefsitac reliqui item ordines retrocefferunt.R.eliqui igitur eiu diei noftri progredicbatur, à tergo illiex interuallo fequebatur, neq; priflinà tamen iaculationem repetere auft funt:longius enim quàm Perfe, Rhodij fun ditores mittebat, ac logiusetia quàm pofJent e[agittavijs plurimi. Erant preterea Perfici arcus maiores noftris, quare ufui fuerunt quee noflri legebant mifüilia,c ea fané difcebat é fuperiore loco longifiime iaculari, Yn proximis ucró uicis,e7 neruos,c7 plumbit ad fundar ufumvepere runt, Atq; itaeo diccum Greci ad uicos perucni[Jent, caftraj; feciffent,Bavbari ex leui illa iaculatione inferiores difcefJere.Poflero die codem in loco frumentadi caufa com morati funtzerat enim illis in uicis magna frumenti copia, Poflridie iter cótinuarunt,et TiJaphernes eminus laceffensinfequebatur.1bi amimaduerfum eft, boftib.infequen tibus nequaquá utile efJe quadrati apmen laterib.equali bus,propterca, quód ft fe aliquando agminis cornua con traxi[Jent(quod fieri necefJe est, ubi uel uiaris anguftie, ucl monti anfractus,uel poflremó pontiis tranfitus coge rent)grauis armatura aut arctius conflipata egré proce deret,aut turbatis ovdinib,laxata,nibil po[Jetin pugnádo proficerc. Rurfus ueró cim cortiua. di[cederét, in diuerfa irent qui ante cobeferat:atq; inter cornua area uacuave lica, quod quibus accideret, abilJent,urgétibus boftib.ani mis deficerét: quo plerunq; ficbat,ut cl uel pons, ucl alia quauis uie difficultas fuperáda efJet,certatim utiufquifas principia occuparet, atque ita ab boftibus agmen faalius oppugnari po[Jet, Quod ubi amimaduer[tra eft, duceg

400 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED. ordines fex, fi ingulos uirorum C. ino. cisq; fuos cene
turiones prefecere: centurias uero fingulas ws femicene|
turias, ac manipulos defcripfere: quibus item fubcentuviones cz decuriones preeJe uoluerunt. Cum; agmen progrederctur,centuriones, ubi cornua contraberentur, ne urgerent,fubfiftebant,ac deinde feor[um fubfequebantur.Q uoties uero laxari cornua necelJe fü iffet, ijdé qua-dratiagminis medium cople bant,uel centurionibus ipfis, fiforté que difcefüiJent partes exiliores ejfet: ucl fi plcniorcs aliquanto, fubcenturionibus:fi poftrenió quamminimé attenuatee effent, decurionibus in wacua fuccedentibus:quo ficbat,ut medium aginen femper cofertum effet: ac fi quid fuperandum effet, pónsue quis tranfmittendus, nibil trepidaretur.Centuriones enim bi, quos ante diximu»feorfum traijciebant:quaq; in parte aciei res poftulaffet,in eam fe inmittebant. atque boc quidem ordine ad
quarta caftra progrefii funt. Ad quinta uerà cim áccederent,regiam quandam con[pexerunt, circum; eam uicos coplures, in quam partem uia per«editos colles ducebat. Hi ucró colles monti fubiacebant,in cuius ima parte uicus eratac Gred per illi quidem libenter colles uide runt, c meritó, cum bofles ualerent equitatu. Ybi cum€ campis primum tumulum fubiJent, atque inde per decliuia ad alterum accederent, Barbari fuperiore loco dcor[um tela mittere in noflros fundas torquere,iacula amento uibrave. Multi fane e noflris uulneratisquin ey expediti milites ita à Barbaris circumuenti atq; interclufi funt,ut fandito res c7 iaculatores in turba opprefit,nulli ufid effe potue* vint.Nam ft Greci malo coacti inboftem fe couertebant, uix in aduerfos cliuos euadere poterat, quippe qui graui arimatu

LIBER TERTIVS, 401 avmatura tavdarétur, cim bofles interea fumma agilitate in collis uerticé exilivent:fin ad fuos properarent,eodem incommodo urgebantur. Idem etiam euenit aum ad alterum collem tranfivent. Q uare flatuerunt Greci,€ tertio tumulo tion anté agmen mouere, quàm fubductos à dex» tro acici latere cetratos ad werticem obtinendum mififfeit. Qiiod ubi factum est,boffes à noftris fuperiorem locum occupatum cum animaduertiffent, won funt awft am» plius difcedentes infequi, quód uerebantur ne diuifi utrin que circumueniretur, Q uod reliquiigitur ciu dici fuit, nofiri pars uta per colles, altera fecundum montes, iter nodico interuallo füciétes,ad uicos peruenere: ubi medicos oclo(multi enim faucij erant) delegere. Bis in uicis dies tres ngatferuntatm fauciorum caufaytum ueró quód comeatuum bonart copiam nati funt, farine, uini,ordet, quo larcifsme equos explerunt, que omtia ex proximis agris, ad exeraiia regis alendum, in unum coacta faevat, Quarto ucró die in campos defcendere:ibi eos Tiffapber ncs affequutus effecit, ut fibi cenferent, in eo qui primus fcobiuliffet uico confiflendum,neq: ullo pacto in wa pugnaiudumzerant enim iam quamplurimi ad pugnam inuti lesalij quód uulnera acceperant, alij quód faucios depor tarent,alij poflremó quód eorià quibus illi deportarentur,armis onerati e[Jent, Ac uix Grecicaftra pofuerant, cim Barbari propius ad uicit accedentes, mifülia mittere ceperunt: fed facile eos Greci repulerunt, Multó enim lant€ caftris mouentes, bofles facilius coércebant, quàm antéin ipfo itinere eorundem excuvflones reprimere potuerant.Cumitaq; iam adue[perafceret, bofles pedem ve» tulerunt; tteque enim propius quám ffad, LX.ad noftros €c

4021 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
caftra locabant,quod fcilicet noQurnum noflrori impetum metuebant. Nam Perfarum copke minime ad noQlurnás pugnas idonee funt:equos enim uinciitt, ac fepe etiá pedicis impedilit,ne forté ruptis capiftris effugiat, fl quis tumultus extiterit. Quare ey equuminflernerc,co frenarec cim loricam induerit infcenderc,Perfe bomini nes ce[fe est: que omnia per noctem,prefertim ain trepidatur,difficilime fieri confueucrüt:que es e[ficicbat, ut pro cul à Grecis caftra baberent. At Greci ubi cos anintaduer teruntagmen difcedendicau[a coégilJc, 4d arma cóclama vunt:tum Barbari(facile enim omnia audicbant) pauxillie fubfüterunt: nocte ucro iam imminente retroce[Jerunt, quod fibi intelligebat minime cxpediretioctu uel iter face reyuel caftra ponere.Eos ueró Grec poffraqua manifeftà difcedentes uiderit, 7 ipfi caftra mouere, JIadiaq; irc ter LX..progrefii funt:ac tanti inter utrunq; exercitum fpacij reli&um efl,ut neq; poflero die,teq; omnino tertio, bofles inconfpectii uenerint. Quarto demit noctu ad noflros propius acce[Jerunt,ac montis iugi. ardut occupa runt,quá Greci erant iter facturi. Ex eo in cápos defcen fus erat. Vbi iugumid occupati Chirifopbus animaduertit, Xenophontem ab extremo agmine cuocat, eumd; iibct cum peltatis ad principia tranfire, At is peltatos loco no mouit,cum iam uniuerfum TifJaphernis exercitii con fpiceretipfe tanti citato equo accurrit:tum, quid,inquit, mc uocás? V ti uides, refpondit ille, uertex qui fupra uiam ipfam eminet, quá nobis difcedendum eft, ab boftibus obti netur:quos nifi ceciderimus,nulla cst euadendiratio.Sed cur peltatos nó adduxifJet querenti Cbirifopbo:quonia, inquit ille,nequaqua tam propinquis boftibus putauinuda agmi

LIBER TERTIVS, 403 da agminis terga relinquéda. Atqui,inquit Chirifopbus, uidendum cst ut eos ex eo uertice deijciamts. Ibi Xenophon cim iugum animaduertifJet ijs, quas ipfe ducebat,co ijs imminere,atq; ex eo tramité, per quem ad uerticem eum aditus patcbat,in quo bofles confliterat:Optimi, inquit,Chirifopbe faerit, fi quamcelcrrime ad eum tumuli contendamus:quem fi occupauerimus, bofles nullo pacto poterunt fupra uiam, eodem quo nunc loco funt permanere:quare aut cum exercituipfe maneto, quantifber ego in montem euado:aut fi tu mauis ad montem contendere, bic ego cum exercitu mancbo. Q uin ego tibi, inquit ille, pote[Taté facio,utrum malis deligendi. Tum X-enopbonz Iunior, inquit,ego fum:acita proficifcendi fibi partes depofcit;fedenim poflulat ex principijs, quód longum effe putabat ab extremo agmine milites euocare, fibi cobortem unam dari, Chirifopbus ei ex ip fa fronte peltatos tri buit,atqueadeo de medio quadrati agminis exemptos; ad bos CCC. fequi iubet lettifimos uiros de fuori numero, qui ipfaagminis principia obtinebant: atq; bi quide omncs iter flrenue ingrefit funt. Quttos ubi ad montem retlà contetidere bofles animaduertére, cy ipfi certatim eodcm curfum direxerunt. Hic clamorem Greci, item qui cum TifJapberne erant, dum fuos utrique cobortantur, ingen tem fuftulerunt, Xenophon equo preteruebens, bis uerbis fuos incendebat: Nunc uiri fortiffimi, uobis de reditu in Gredam,ad liberos, cólugesq; ueflras, certamé propo fitum effe exifmate. Nunc ji paululii boc laboris exbauferimus,reliqui iter ftne pugna conficiemus. Tum Soteri dás Sicyonius; Atenümn, inquit, X:enopbon non[atis equa conditione res geritur; tu equo ucberis,ego grauiter C az

404. XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED,
feutum ferens laboro. 1d cim ille audiffet, flatim ex equo defilijt,bominem de loco deturbat, ipfe eiu: fcuto abrepto quàm potuit celerrime promouct. Erat forté equeftri lovicaindutus,quaetfi premebatur,nibilo tamé fcgnius ez precedentes incitabat e fequentes,illos quidem in afcendendo laborantes confirmabat. At milites Soteridam cedunt,obiurgat, cogunt poftremo, fcuto recepto unà cum ceteris pergere, X-enophon equum afcendit; eo ufus est quantum per loci códitionem licuit. Cum ad difficiliorem aditu montis partem ucntum e[fet, cv ipfe pedibus equo relicto fubijt.Priores tandem Greci montis fafligium occupant. Tunc Barbari terga uertétes,quo quifq; maximé potuit, effugerunt:Greci fafligium tenuerunt, T'iffapber tiis atq; Arii copie ad aliam fe uiam, priore relicta, conwerterunt. Tum Cbirifopbusquiq; cum co erant, in cam| pos defcenderunt, 7 castra in pago quodam locarunt,| omnibus copijs refertiffimo, Sed erat alij item in bis cam| pis pagi ad Pigreté amnem,omni cómeatuum genere co^| piofifimi. lam adue[perafcebat,cum repente hoftes fe obtulerunt, ac de Grecorumnumero nonullos occidere, ut.| forte illi diuer fl ad predam difcurrerant: natti enim fücrant pecoris greges,qui cum amnera tranaJent,iam erant in citeriore ripa interclufi.Post bec TifJaphernes cà fuis copijs pagos exurere agareJus cst:que res Grecork animos ucbementer debilitauit: non poterant enim non mae gnopere uereri, ne commeatibus incenfis, non baberent unde alios fumerent,Yam Chirifopbi milites e pr«fidijs di fcedebant, ciá Xenophon ad fingulos ordines in equo acccdens: Videtis iam, inquit, uti nobis agris concedere fe Barbariconfitenturicum enim tie ti0$ Micos regios exurca vnu

LIBBR TERTIVS. 40f
ventus foedusnobifci ferientes cauifJent, eos iam ipfi tanquam alienos ultro incendunt, Nunc per ca ipfa loca tios iter facientes uidebunt,in quibus fibijpfis commeatus rcli^ querint. Interea Chirifophe(ad illum conuer[us)cenfco, inquit,bos gros tanquá noflros ab iniuria uindicandos. ninimeyrefpondit ilie:quin«7 nos itidé uramus:fic enim illi celerius defiftent. Yan ueró cum fe intra caftravecea pilfent, alij ad commeatus animum adiecerutt, At du^ ccs centurionesq; ünunum couenere, ut confilium de itinere caperent, Erat enim ves difficultatis pleniffüma, cum binc arduis montibus, illinc tam profundo flunitie cobtberentur,ut ne bafLe quidem quibus uada tentabant, im uterfe quicquam eminerent, Yn bac cunctatione Rbodius quida ad duces ucniens:Ego,inquit.fi mibi que opus fae" rint,parata tradideritis,ac pro mercede talentum ununt, quaterna millia fimul grauis armature pcdità traijciau. Rogatus autem quid opa e[Jet, utrium re[pondit ille duo bus millibuseffe autem in confpectu uideo quamplurimas oues,capras, boues, finos, quibus coria detracta c7 inflata facilem traiectionem preflare pofJcnt. Loris deindeopusinquit,cft ad conne&tendos, ut apté cohereát inter fe utres, qualia ea funt, quibus ad iungenda iuméta utimini. His ego iungam utres inter fefe compofitos fingulos, fufpenfis inde lapidibus,cy ancorarü ritu demifiis. Deinde ijsinaquam actisyterram c7 farmenta fuperinijcia. Vlud quidem nequaquam intellectu difficile est, qui ita traiecerint,mergi minime pofJc: fiquidem binos finguliutres facile fubleuantquo minus uero labantur, terra eos ac far» menta continebunt. Enimuero id ducibus confilium le^ H^.^ e. Y gans uifumn cft: fed qui ves effici po[Jct, n uidebant, cum Cc. 3
Pott ex utri bus faciendorit ratio,

406 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED, trans amnem multi effent hofti equites, qui facile ijs, qui primi opus aggrederentur, impedimento futuri c[fent. Quare cim banccogitationem miffam fcafJent, poflero dic quafi Babylonem ef ws dd integros uicos profcturi, retroce[Jerunt, incenfc o loco unde profcétt funt. quod ciim bofies uiderent,iam nibil ut anteuerterent laborabant.ll-| lud magis mirat bantur, quo fe Graci recepturi effent, aut.| quid omnino in animo baberent.nterca cüm milites in ci.| barijs conquirendis occupati e[Jent, duces ac centurionesvurfus conuenereac omnibus captiuis in medium ad^ ductis,queftione babita,ex illis planifime cognouerunt, quorum locorum finibus cingerentur.Indicarunt enim iL li, à meridie Babylonem effe, e» Mediam, quà anté ueniffent: abortu Su[a€ Ecbatana, quibus in urbibus uer e. eflatem agere vex folitus effet. Q uod fi trans amnem fe ad occafum conuertifJent, in Lydiam c» Yontam peruenturos, At montanam uiant, que ad feptcniyionem e[Jct, ad Carduchos perducere: bos ferocem in bello effe gentcn,que mótes incoleret, ac ne regi quidem ipfi paréret. Regias enim copias in ca loca aliquando irrupifJe: ex cen tum autem c7 uiginti millibus bominum neminem omnitto rcdiffe, quod ex locorà difficultatibus euadere non po tuiffent:fi quando tamen foedus illis cum co fatrapa cfJet, qui campe[hrem regionem obtineret, liberos eje utrifque ad alteros aditus, Q ue im duces audifJent, cos ipfos à quibus regionum fi fitus cognouerant,diuerfos locarunt, ne queomnino quo iter baberent,indicarunt. Ipfi inter fe fla tuerunt, neceffe fore per montesin Carduchos ducere, quód illinc in Armeniam,cui tuc Orontes precrat, antplam c fertilem regionem, defcenfuti ejfent:ex qua nibil probi

LIBER TERTIVS, 407
probibiturum uidebatur, quo minus in quam uellent tervarum partem fe conferrent, Id aim decreui[fent, ac dijs facra feciffent, ne quid effet in mora, cum iter cape[Jendum e[Jet( ucrebantur enimme montes ab. bofüibus occuparenti yinilitibus imperant,corporibus curatis,ac u^ H^ 0.,^^ fis collectis, corquiefcatit, ac deindc cut fignum datum faerit fequantur.
XENOPHONTIS DE CYRI ME NORIS EXPEDITIONE LIBER quartus, Romulo Amaízo interprete.
—
V AE 4 Grecis in fuperioré Afie par
tem progredientibus,ufq; ad prelij c
Fi ntiffionem gefIa fint:que ite post pre T lium. facdere cit rege percufJo, atq; cozarsstsudl|| dem ab ipfo rege ac TifJapberne uiola to acciderint: ac quemadmodi Greci infequéte Perfarum
excréitu,aftiduo bello rgerentur, fuperioribus commen
tarijs expofitum eft. Pofla uerà quàm ad Pigretem amnen uenti est, quia is ca in parte propter magnitudinem
atq; altitudinem traijci non poterat, cim flumini Carducbij montes, avdui illi quidem ac prarupti imminerent,
eos(neq; enim alía occurrebat euadendi vatio milites fib
fuperandos cenfucrunt. A captiuis enim accepcrant,bos
ubi fupera[Jent,fe ad Pigretis ipfius fontcimqui in Armeiia efl,uenturos: à quo mon longe Eupbratis ctian: fons abefJet:eum fontem, quod anguflifinus effet, aut tranf" mi[Juros,id fi mallent,aut fiif aliter cjJet, circumituvo.sAd buic ueró modum in Carducbos moucrunt, Cim CC

408 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED. illud in primis cure e[Jet, ut quamoccultiftimé proficifce
ventur, atq; ut in montium iuga prius quám ea ab boflibus occuparentur, euaderent:;ad poflremá uigiliam, cum
adbuc tantum tencbrarum fuperefJct, ut per campos iter fücientes cerni non poffent uniuer[i ubi denunciatum eft, tier ingrefst, prima luce ad montem peruenerit. Cbirifo phus agmen ducebat cum fuis cobortibus, atq; omnibus expeditis militibus Confequebatur X-enophon cum grauis armatur«e caterua,in qua ne unus quidem erat de expeditorum numcro, Neq; enim periculum ullum cffe uide batur, ic quis dum illi in aduerfos cliuos fubirent, ex infe riore loco átergo impeti faceret. Ac Chirifopbus prius quàm id quifquam boftium praefenfiffet,iam monti iuga occuparat:inde porro promouebat:fequebatur exercitus frons:iamq; in pagos, qui pafsim inter montiit anfractus, atq; in ipfis receffibus erant, defcendebant, At Carduchi domibus relictis, cum coniugibus ac liberis in montes con fagerant, Bic Greed preclaram commeatuit copiam rcpererunt:erant preterea domus ipfe«ticis uafis egregie inflructe,que illi nonattigerunt:meq; bomines ctian: ip fos perfequuti funt, quod illis parcendi putarunt, dum experirentur,pafJurine effent fe(cum ez ipfi regis boftes e[Je perbiberentur) tanquam per pacatam regionem iter ficere. Cibaria tantum quo quifq; loco natus c[Jet, fume bat: boc etenim ipfa neceflitas cogebat. At illi neq, uocati prefto fuerunt, neq; ullam amicitie fignificationem dede runt.Q uin cum extrema agminis pars, iam primis fc intendentibus tencbris in pagos defcenderet(erat enivt to^ tus dies propter itineris angufEia in montibus fupcrandis corunderá; defeen[a confunptus) globo fatto jii
rít,

LIBER TERTIVS, 409 adorti, ex ipfis aliquot occiderunt, aliquot lapidibus ae miftilibusuulnerarunt.Atq; biquidé pauci fuerunt,quip pe quibus Grecorü aduétus accidifJet ex improiafo:quód fimalor multitudo concurriffet, nibil propius füturum
dt, quàm ut maxima exercitus pars deleretur, Tune Gris in illis quos anté diximus, pagis pernoctantibus, Carduchi circtiquaq; per montes ignibus accenfts vuutuó feprofpectantes, omnes aditus cuftodiebant. V bi illuxit, cim duces ac centuriones in utum confultandi caufa com ueniffent, velati eft optimà factu fore, fl iumentis maxi menece[Jarijs conferuatis,quàm po[Jent celerrime iter fa cerentzreliqua ucro velinquerét, ac cum bis eos quos pau fo anite ceperant bomines miffos facerent:quandoquidé et iumentaip[a,ey mancipiayitineri mora affercbantprefertim cum multi quiin bis cuftodiendis occupati erant, parum e[Jentin pugna utiles:ac preterea duplo plus có meatuumcoparare,«y quocunq; irent,coportare coge^ rentur.id ck omnibus placui[Jet, ita ut fieret, decreti cst. Quare ciiam pranft iter ingrederentur duces anguflias, quà uniuerfi exituri erat, ob[ederüt:ac quod apud quenque, ex ijs que anté diximus, reperi[Jent, id nifl[ponté à dominis dimifJuim efJct,eripicbat: paruerit tamc omnes, preter paucos, qui elegante quempia puer, aut formofam muliercula,amori fuo obfequetes, furtim vetinuerütz actutc ntodó pugnantes fepe etia à pngna interquiefcen tesjiter fecerunt. Poflero ucró die, etfi pluuia ucheméter inualuerat,commeatuum tamcn tenuitate,caflra mouere co«cti funt, Erat agminis dux Chirifopbus,tergo impera bat Xenophon, Hofles acriter urgebat,nempe qui angu ftijs freti propius ctiam accedentes de fuperiore loco t0Cc 5

410 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.,
ftrosmifüilibus ac fundis uulneravent. Ea ves Grecosco? gebat ut fe aliquando in bofles conuerterent,ac deinde ijs repulfis reftitando iter facerent. Q tam ob rem frequentercium illi wrgerét,fignificabat X:enopbout qui anteibant, fubfiflerent. At Chirifopbus,qui alias quoties fignificatum effet; fubfiflere cofueuerat,tunc, quanti poterat, accelerabat,e7 alijs ut quamcelerrüme fequerentur impe Yabat.Ex quo conijci poterat, non temere eum feflinave: fed non uacabat ad. eum. propius accedere, c» fcftinationis caufam cognofcere: quare iter füit ijs,qui in extremo agmine fuerunt, füg:e fimillimum. Yn qua trepidatione, ui egregius Cleonymus Spartanus, transfoffo per parman c7 loricam latere occubuit: cumq; co unà Paftas Av «as, transfixo capite. Q uare ubi primum congrediendi copia facta eft, antequám ufpiam confifleret X-chophon, eodem quo er«t ornatu ad. Cbirifopbum ueniens, cum eo expoflulat, quód non expeétaffet, ac feinter pugnam fagerecoegiffet. Avifimus enim, inquit, duos, cos quidem optimos,ac fumma uirtute bomines, quos neque tollere, tec fepulture mandare licuit. Ad bec Chirifopbw: Mon tes, inquit intuere:uiden' quam fint ardui ac prerupti, ac per eos unicus bic trames quàm angulus? atque is quati ta bominum multitudine circunedeatur? que nempe fau ces cas, per quas euadere nos oportet,obfe(Jas tenct. Ydcir co,inquit,non vefliti quód maturandum cJJe putaui, antequàm illi de fuperiore loco uerticibus occupatis, exitu tos probibere po[Jent. Neque ueró duces noftri aliam no bis uiam indicant. Atqui, itquit Xenophon, cgo etiam duosin pofeflate babeo. Nam ctii bofles negocium facefferent,in infidijs fub[edinus: que es. etiavt nobis wefpirat

LIBER QVARTVS, 411
vandi facultatem dedit.lbi ex illis cum nonullos occidiffemusunum«7 alterum operam dedimus ut uiuos caperemus;quo fcilicet peris locorum ducibus uteremur. Atque bic cim ambo illi in queftionem produci füifent, ac feorfum rogarentur, uiam ecquam no[fent aliam quam cam peruulgatam:eorum quidem alter, cum nullis minis cogi potui[fet,ut quicquam diceret quod Grecis cognofcere expediret,in alterius confpectu iugulatus cst. Tum fuperftes alte, illum affiymauit propterea Grecis[e nega[Jc alia uiam noffe,quód filie timuifet, que in ipfa uia apud uirum ejJet: at fe per cam uiam ducturum; quà iu^ menta ctiam tranfire po[Jent. Cum uero ex eodem quereretur,ecque effent locorum difficultates:unicum re[pondit effe iugum, quod nifi occuparetur,cuadendi nulla wiri ratio pejJet. 1d ubi duces. audierunt, centuriones ac peltatos,bonam etiam grauis armature partem. accerfcn dam cenfuerunt:ac ve cum bis cómunicata, querendum, nunquis effet, qui uirtutis documentum dare ucllet, fufcepto in eum locum. proficifcendi negocio. Quo facto, eam fibi prouinciam Ariftomymus Mcthydrienfis Arcas, €7 Agaflas Stympbaliusex eadem Arcadia, depopofcerunt. Sed füit in primis inter Callimacbum Parrbaftum, €x Agafiam Stymphbalium non parua contentio, Agaftas fe cum ijs, qui&toto exercitu ultrà fe offerrent,profcctu rum dixit:Per uafum cnim mibi, inquit, fatis babeo, meis ductum bonam iuuentutis partem fequuturam.Q uefterunt preterea duces, nunquis€ numero expeditorum, dut militarium tribunorum proficifci uellet. Ybi. Ariflarchus fe obtulit, qui ad cam vem multi exercitui pro^ fait. Lam prime fe teticbr.e intcndcbant,cit milites raptim

4i— XINOPH,DE CYRI MINO, EXPED, fimpto cibo,iter ingredi infi funt: ducem itineris uindts ijsduces tardiderunt. Yta autemres compofita eft, ut no&e fliugum occupafJent, locii ne velinquerét: manc tuba fignum darent, ac deinde€ fuperiori loco inuaderent eos, qui tritunillum exitum obfiderent: duces cum reliquo dgminc quàm po[Jent celerrime euaderent. His ita cone füitutis, profetiilli funt, ac per maximos quidem imbres: numerus is fait bomines bis mille. X-enopbon tergum a^ giminis ad notum exitum dedutebat, co(ane confilio, ut eum bofles cam unam uiam obferuarent,ad eos non atten derent qui per montes iter facerent. V erum cléad alueum quendam uentl effet, quo uperato milites oportebat per aduerfum cliuum euadere, boftes in eos globofa,«7 maio raacminora faxa, quàm que plauftris conuebi pofent, deuoluere coeperunt: que petris illifa tanquam e fundis wrifacum impetu diffiliebant, Que res cit uiam in feftifsimam reddidiffet, ex centurionibus nonn ulli prioyi ia ve^ licta,dlia euadere aggrefii funt. V bi ueró per noctis tencbras cos qui profeti fuerant,iam non po[Je amplius confpici arbitrati funt, ad corpora curanda[c milites conuer terunt;erant etenim in extrema agminis parteomnes adbucimpranfi. At boftes tota nocte nullum lapides deuoluchdi,quod fragor ipfe noftris indicabat, finem fecerunt. Interea montane ille cobortesducem[uum fequute, milites ex hoftium prafidio ad ignem fedentes offenderum: quori parte una cefa,altera pulf, locoq; occupato, primiu illum tenere cogitarunt:deinde ctim uerrucan iugo ümminenté animaduertiffent,atq; ad cam anguftum tramitentin quo boftium pr efidii confliterat, unde crat ad €0s q«i trito tiam ob[eder at, aditus, dd cam ipfarn uer (uam
Kum Sis a CE

LIBER TERT1VS, 413
rucam tranfierat. Cumq; noctem eo is loco peregiffent, ubi illuxit ,cum filentio directa acie in boftes contendevunt:tam den[a autem circunfüfa eft nebula ut quampro ximé acce[Jrint,prius quam illi quicquam fenferint, Hic cim utring, iam fe confbicerent, tube cecinerunt: deinde eum clamore et plaufu Greci barbaros adorti funt, At illi impetum non fuftinucvunt, fed prefidio defcrto fugam fta tim fecerunt: pauci cefi funt, quód cum expediti c[Jent,€ periculo fe eripuerunt,Tum qui Cbirifophum fequebantur tube cantuaudito, ad tritam uiam accurrerunt, Du ces alij per tramites, ut quis cuiqy proximus erat, con" tendebant: ac qui fuperiorem iam locum fummo negocio tenuerant, baflis inferiores alleuabant, Atq; bi rui fe cuim bis coniunxerunt, qui iugi illum uerticemt occupa rant. X:enopbon cum diraidia extremi agniinis parte, T dem quo cetéri qui ducem babebant, progrediebatur: erat enim caiumentis multó equior uia: dimidia altera, utimpedimenta fequerentur, imperarat. Cim aliquan tulum procefoiffent, ad uerticem quendam peruenere, quem boftes occuparant; eos nifi cecidiffent,necefJe faiffet difiungi à ceteris Grecis. Et bominibus quidem uia patebat illa, quà ceteri iter faciebant: fed cádem umen" ta nullo potuiffent pacto-euadere. Wi mutuis adbortationibusincitati, ad uerticem contendunt, non in orbem explicatis fed aduerfis directisq; ordinibus,ne fcilicet uit utrinque hoftibus intercluderetur, fiin fügam fe illi uertiffent.Enimuero cim Grecos uidifJent Barbari afcenden tes neq; fagittam quifquam direxit, neque aliud teli ge^ nus in eos miftt, fed v: pente, quà quifque potuit, deferto prefidio efFuderuiit: quare ex hoc ctiam loco incolumes

414 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Grad euaferunt. Ac cim alterum à fronte confpexiffent iugum itidem ab boflibusoccupatum,fine ulla cunctatione có contendendum putarunt. Atenim X cnopbon aum wereretur,ne fi quem uerticem iam oecuparant, deferuiffent, illum bofles reciperent, atque ex co iumenta tran[euntia adorirentur, que nimirum ut in angujla uia, in longiorem feriem fe explicuerant: eo in ipfo uertice cen^ turiones duos, Cephifodorum Cepbifopbontis filii Atbe
nienfem, c» Arcbagora Argiuum exulem, cum prefidio
reliquit:ipfe unà cum ceteris ad alterum iugum accfiit,
atq; id pari celeritate ceperit. Reflabat tertia adbuc uerruca longe arduifsima,imminés ei loco, de quo deiecti fuerant,qui fuperiore nocte ad ignem, ab ijs qui fiblultró ne
gocium popofccrat, deprebenfi füevant. Bic Grec pari funt ufi fortuna:mam Barbari fine ullo certamine; fimulac Grec appropinquare coeperunt, flatim deferta uerruca
difugerunt.Q ue res cundlis admirationi füit:etfu no fuit
difficile fufpicari, ueritos illos ne undiq; à noftris circituen
ti obfiderentur,fug.e tempus occupafJe. Q tare cumintue
rentur que à tergo gerebautur,bi qui in fummo iugo co
federant.flatim omnes ad eos qui erant in[ubfidijs,fe applicuerit. Xenophon autem cum iuttiorib. in iugi afcendit;alios pedetentim ufque có confequi iuflit,quoad extre micenturiones fe cum ceteris coniunxifJent.1n ipfa deinde uia, equo loco, ut arma ponerent, imperauit. Interea Archagoras uenit,ex boflium manibus lapfus: is nostris tiunciauit,deturbatos eos effe, qui primü tumulum occuparant: Cephifodorum cy Ampbricatem occifos, cumqs ijs reliquos omnes, preter€0$,qui cim é faxo quoda faltu fc dcicciffent, fubfidia fuerat ajjequuti.Re igitur ita gefta, Barbari

LIBER QVARTV$. 41$ Barbari in eum collem afcenderiit,qui uerruce ex aduer fo erat. Cum ijs Xenophon per interpretem de conditionibus agere cocpit,ac fuorum corpora repetijt, que illi fe reddituros[poponderüt,fi tutos ab incendio pagos pre fütiffet.Ad fe prfüturum X:enopbon affrmauit. Wterca werà dum cetere copie preetereiit,ac de conditionib, agi tur, co ipfo in loco bofles conffiterunt, quem Greciomnes dilapfi uacuum reliquerant:ac dum noslri é uerruca defcendunt,in eum locit in quo pauló anté Xenophontis cobors aria pofuerat, Barbari cum clamore conferti impetum fecere:ac uerruce eius, é qua defcenderat X:enophon,uertice occupato, faxa deuoluere coeperit: bis uni de noftris crus fracti est, Et Xcenophonté quidem is, qui fcutum ei praferebat,deferuit:in cius ueró locum Eurylo cbus Lufienfis Arcas accurrit, eo proiccto clypeo utrq; protexit,in fuum deinde loci pedem retulit, Alij item fe intra fuos quifq; orditesreceperunt:cundtus deinde exer citus eodem in loco caftra babuit.Ibi enim pagi multi fuerunt fané quampulchri, ez cim ceteris copijs abundantiffàui, tum uino, quod incole in g»pfatis lacubus coi ditum babebant. Hic X:enopbon cz: Chirifopbus perfecerunt,reddito co quo duce ufi fuerant, ut fibi bofles fuorum corpora redderent, Q uibus cum iufla, patrio ritu, pro pre[entirerum copia,atq; bominis ipfori dignitate, perfoluifJent;oflero dic fine ullo duce caftra mouerunt. Hofles uer afidue infequebatur, ac ubi locorit anguflias nacti ejJent,noftros exitu probibere conabantur. Noftris id auxilio fait,quod fi fe illi principijs oppofuerant, Xemopbon á tergo in montes acendebat, deq; fupcrioreloco oppofitum boflium globum diftipabat: fin extremos

416 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED,
intercludere conabátur, à fronte Chirifophusé iugis codcm modo fuis opem fercbat: atq; ita alter alterum periculo liberabat, fuoq; uiciftim officio[remué utero; fuge
batur, Nonnunquam cz ijs quiiam cliuum fupcrajJent,
dum iam defcenderent, Barbari negocii ficeffebat, quip
Barbari apiles, pe qui agiles erant,ac cum ucl proxime accefiiffent, faci c7 f«cittandi lime effugere poffent:nulla enim bis alia armea,quàm arpoítifimi,— use fanda. Erant bi fagittandi peritiffümi: arcubus ute bátur termim cubitum f«gittis nibilo bimus cubitum brc «wioribus:neruum intetidebant, applicato ad ümuns arcum
Leuo pede:fagitte,fcuta«7 loricas penctrabant. Eas noftri fi nacti ejfent,amentabant,ac pro iaculis utebatur, Yn
bis locis perutilcs Cretenfes fuere: bis auté Cretenfis Stva
tocles preerat, Átque eo quidem die in uicis commorati
funt fupra cos cápos;per quos Centrites amnis fluit. Eius
«mnis latitudo efl pafi. CC. Avmeniamq; à Carducbis diuidit:abe[t à Carducborum montibus flad. VI. aut ad fum
mum VII, Hic Greci iucundiflimo diuerforio ufi funt, ac
inverum omnium copia, labores quos anté pertulerant,
cum quadam(ut fit) uoluptate recordabantur: VL enint
dics, per quositer per Carduchos fecerant, tam graues,
tamq; iniquos, propter crebras atqueadeo perpetuas pu
gnas,perpefi fuerant,ut cum bis uniuer fa incommoda ac moleflie, quibus àrege ac Ti/Japberne affecti faerat,nullacx parte conferende e[Jent. Maximis itaq; defuncti peviculis,hoc inloco fuauiflime pertoctarunt. Sequenti uerà dietrans flumen equites armatos con[bicati funt, qui fetraijcientibus oppofituri uidebantur. Confpicati etian funt pedites in tumulis fupra equitum locit infeructos, ad uoftros fcilicet Armenie aditu probibendos. Erant autcm bi Oron

LIBER QVARTVYS, 417 bi Orontis cz Artucbi,ex Armenia, Myodonia, c7 Cbaldis mercenarij. Et Cbaldeos quidem fama erat liberos effc, c7 bellica uirtute preflare. Arma bis pregrandes ce tre,c7 lancee. Aberant bitumuli,in quibus acie corflitevant,ab amnis alueo pa[Jus L'X-.autad fummi LXXX, ey unica erat ula quafi manu fücla,que ad ulteriorépartein duccbat,Eaigitur Greci aim traijcere conaretur, in aqua mammis tenus mergebantur:annis inter magna e lubrica faxavapidifime ferebatur, quare armati ingredi tron poterant;quod fi arma capite portarent, boflium fagittis ac reliquis miftilibus nudata corpora prebebat, Re trocejJerunt iitur,ac propter ipfum flumen caftra loca" runt, Quo ueró inloco fupcriorem noctem egerant, in ipfis montibus magni Carduchoriglobum in armis con[pexerutit:ex quo rebus fuis uebementer diffidere cepe" runt, Videbant enim amnis importunitaté:in aducr[a vi» pasquiobfiflere parati efJenttzin citeriore Carduchos, qui agminis teyeunt dum traifcerent, oppugnaturi uidcbantur. In bactrepidatione acmetu cumdiem«y toclem unà confumpfi(Jent, X-enopbonti in. fomnis nonnulla falutis fpes oflentata cst.1s enim in quiete fe compedibus defüine- Somnium Xtvi putauit;cas ueró compedes, quibus difneretur, uidere sopbontis, ufus est repenté vumpi, fed; liberum ac folutii quó uellet cunque ingredi, Q uai ob vem diluculo ad Cbirifopbum ueniens,ei fonimium exponit,aim prefatus effet in po[krrum optüne fberandi.Ad ille ctm audiffet, Letatus eft. Vt print illuxit, omnes qui aderant duces vem diuinam nz eerunt. Cum; efJct pulcherrime litatit, duces ac ccnturiones à facris ad[uos quifque milites reuerft, cibum ut ca piantmperant.Hicad Xenophontem dum pranderet, Dd

418 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
adolefcentes duo accurreriit, quód omnes novant ad cut, ucl aim cibum caperet, adi itus effe: q quin ez doriaientem f? excitari idem patiebatur, Ji quis quid attulif] Jtt, quod bellice rei coducerct. Narrarüt igitur ilii,fe rti dum ad ignem invipa farméta colligit, in aduerfe ripe(axis fln mini mminentibus, fenen n cüjpexiffe, muliere, ez puellas quafdam, que ueftium inuolucra. que edam in fpecu abderent:id cura uidiffent, ex'flimafJe tuto fe traijcere poffe, quód boftwum equitatus propter loci afperitatem eo non polJct accede:"e. Veflibus itaque depofitis,ac ficis eductis, quippe qui fibi natandum putarent, ita traiecifJe, ut ne fa prafemur quidem mergerentur, Amne itaque fu perato, ac ue[libus ablatis, codem[e uado reuerfos. 1d cum X^ nopbon audiffet, c ipfe dijs libauit, cz seek eniten fündiiufiit: tum peratiis libationibus, ac uotis nuncug tis, ijs nempe dijs qui fomnium obtuliffent, quiq; Fa fluminis monstraJent, ad Chirifophum[latim adolefcentes deduxit: qui cum fingula audiet, vem diuinam fe cit. Tum multitudini,ut uafa colligerent,denunciauit: ac deinde adhibitis ceteris ducibus, de tota traijciendi ratione cum ijs unà confilium cepit: illud in primis, qui c7 aduerfos uinicerent, cy ab infequentibus tuti effent. Ifaue^ ro conflitutum est,ut Chirifophus agmé duceret,ac prior cum dimidia exercitus parte traijceret: altera ucro dimi^ dia pars X:enopbontem fequeretur: iumenta actuvbe ve liquumjin medium agmen includeretur.His ita,uti maxime oportuit,confec lis iter ingrefs funt, Preibant illi adolefcentes,relicto ad L. euam amne. Via t que ad uadim ducebat VIL. ferme fladium erat. Contra noftros ex altera fluminis parte, bofles procedebant. V bi ad adum ipfum uentum

LIBER QVARTVS, 419
uentum cft, arma Pr mum poj Werit, Deinde Cbirifopbus primus omnium coronam cepit, ac ucfTe poflta avma ite-: rum fumpfit, ten alijs«t idem facerent, imperauit. Yuftit aute centuriones,ac lem utrinq; directam, ad dextram Le wand; agere.1bi u. ites boflias fer^h ceciderunt. Interea bofle esfagittas in noftros at tg; efundis glandes mittebant, que noftros nondum attingere poterant. Poftea ue ró quim beneexta promiferit, milites cuncti fimul cum plaufu peanem cecinerunt: quem plaufuns eo ipf vesCerant enim non pari multa inexer eh orta)Letum tollentes clamorent,comprobarunt. Tunt in fluuium Cbivifophbus cii fuis cobortibus intrauit. nterea Xenophon cum expeditifsimis ab extremo a nine, citatifsimo curfu ad uadii illud amnis,unde paulo ant difcefferant, vecurrit,dc unde in Armeniorü OEC itebat: id adeo fimulans có fe traiccturit, quà boftil em equitatum intercludcrent.Hic bofles,cium Chiri fophum anim. iduevtifJent mnonmagto negocio amnem traijcere, Xenopbontem ucro priflinum uadum celeritate fumma vepeterc, ucriti te interduderentur, in fi gam conuerti, incit dto quoad eius fieri potuit, curfu, fe ad eum tramitem, qui ab amne ad montes ducebat,receperit:acad ipfam quidem uiam cima iam perueni[Jent, vettà ad montes contend unt, Qros ubitam efFufe fücientes Lycius qui aliquot equitum tur mas, Aefchines it qui Chirifophi cetratos ducebat, cott« fpexerc. latim eos infequi co perunt, Milites ueró ceteri cim clamore rogabant, ne à fe longius difcederent, atque ut fecum in montes unà afcenderent, At Cbiri fophus fmulaculteriorem ripam tenuit, equit es ille quidem infequutis non cst; werii in cos eur[um couertit,qui in proxiDj ai

410 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED. mis tumulis cofliterant.Q ui cim equites fagere animad
uertiffent,cumq; iam fe inuadentis grauis Grecorum av-&
mature impetum fe fuflinere non po[Je uererentur, cos
repenté tumulos veliquerunt. X enopbon ubi trans am-.|
nem uidet fuis omnia cx animi fententia euenijJe, flatün ad uadum reuertitur. Etenim Carducbi à fummis iugis, if aciei tergum impetum facturi uidebantur:ac Chirifopbus iam in fuperiora euaferat. At Lycius, qui cum paucis equi tcs infecutus fuerat, nactus impedimentorum veliquias, grectofam ucflem,«7 pocula multa, cepit. Feruebat iam iumentorum e7 turbe tralectio, cum X:enopbon conucr
fa fronte in Carducbos«ciem direxit, Centurionibus ue
ro imperauit, ut fuas quifq; centurias in manipulos defcriberct:ac primores quidem manipulos ipfi centurioncs, decuriotiesq; phalange conflituta, in. fcutum aduer" fus Carduchos ducerent: veliquos,[ub fuis tergi ducibus, iuxta amnem,in prefidijs locarent. At Carducbi cimlaxariturbe extremos ordines uidijJent, aciam paucosin con[peQu baberent,tutc idoneum ad inuadendü tempus
rati quàm potuerunt celerrimé,fua queda carmina concinentes,in noftros impetit faciunt, Ynterea Cirifopbus, cum iam fuos in tuto collocafJet;peltatos, funditores,(agit tarios ad X enopbonté mittit, ijsq; imperat, ut illius dicto audientes fint. Hos defcendentes X:enopbon cofpicatus, nuncii premittit, qui eos fuo nomine iubeat in ipfis uadi principijs fubfiflere,ad traijciendà tamé paratos. Cumq; fe traijcere animaduerterint, tum diuifis utrinque orditibus non aliter quàm fi ipft in altera rurfus partem traiccluri cfJent,obuiam ueniant: ac ferentarij amentata ia^ cula fagittarij iunclas neruis fagittas pre ferat: extra flu
mci

LIBER QVARTVS, 42
men ueró neutiquam progrediantur. Tumijs, qui fe fequebantur intperat, ut cum e fundis glandes emifJ.e fucvint,ac cóplofa fcuta concrepuerint, boc figno moniti boflem pene citato,Leto cii clamore excurrát. V bibofles fc auerterint, eo à flumine liticen bellici cecinerit,e ipft inbaflam pedemvefevant, tum tero duces fequuti,ad flumen quamcelerrimé defcendant, ac quo loco cuiq; conti gerit,nealij alios impediant,traijciant; optimum cnim fo re,quiprimus ulteriorem ripam tenuerit. At Carduchi ubi numcrum ualde diminutum uident,ac paucos omnino reliquos factos(nam cg multi exiis, quos matiere oportuerat, fubduxerant fe, quód alium iumentorum, alium farciarum, meretricis alium cuiufpiam cura auocarat) noftros confidenter adoriuntur, fütidisq; ac fagittis urgent.Ibi Greci ex conpofito, citato peane, in illos curfu contendunt, At illi i impetum non fufinuere: quippe qui ita crant armati,ut in montibus ad f«gam atque excurftones agiles fJentzad fitarias uero pugnas nequaquam fatis muniti, Vbi uero claffica cecinerunt, lofhs effufius vuulto fagére.Greci ad flumen comuerfl, omnemad trapoen ccleritatem fufceperunt.'Tum qui dolum€ Bar baris fenfere,vuvfus ad flumenvecurrerunt, ac eminus no frs fagittis lace[fentes, non plura fané fecerunt, quam ipfi acceperint uulnera, multoq; plurimi, cim iam noftri tranfi inifif Jent;adbuc fugientes confpicicbantur, At bi, qui € obuiam uenerant, cum in boflem cupidius progrefii effent, nempe qui audaciam oflentare uoluiffent,amnem post X-enopbontem,ac nounulli ex bis uulneribus acceptis,traiecerunt. Verum cum uni:erfi traieeffent fub ipfum iam meridiem, priftinis ovdinibus repeDd 3

" XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
titisper Avmenie campos, ez molliter fuvgentescollet, pa[|uum baud minus XXL. M. confecerunt. Neque enin uic ulli propius amnem, propter bella, que furitimicum Carduchis«fsidué gerebant, incolebantur. is certé uicis ad quem diuerterunt,amplifsimus RIS in quo fatrape erat pretoria domus: ac fupra complures domos moenia furgebant. Cibaria boc in loco lavgifeinte militibus fuppe di tavunt. Hinc fecundis caflvis M.pafi. XI. confectis, u^ pra Pigvetis f fontes,ad Teleboan amnem peruenerit: pul ebrum illum quidem, fed minime magnum. Circa eum ui"nM————————HRR à
d erant plurimbatq; ip fa vegio, Armerria ad occafum uo cabatur, Eat tunc obtinebat cum imperio Teribaz;us,|
cum primis regis amicus, quiq; quoties ade[Jet, rcgem.in equo collocabat.Hic obuiam cum equitatu uettt;ac inter" prete premi[fo;noftros ad colloquii inuitauit, Duces qui^ dein quid afferret audiendum putarunt, Quare cum it eum Loci uc nif ent, ubi que diceret exaudiké po[Jent, quidnam uellet quefi lerunt. At ille paratum fe dixit certis conditionibus cum Grecis focdus ferire, Ece uero códitiones erant: Ne ipfe ullo aut incómodo,aut detrimento Gre cov un exercitu a ff ceret,neue Greci domos exurerent:ed tantum quibus indigerét,omnia undeciiq; caperent. Que cim pratorib, pro ata e[fent,in ca foedus ictum est. Hitte per campos cafiris ternis M.paf.L X. progrefi funt;fecuente cum(uis copijs Tcribaxo X. fiadiori interuallo: cum, eo uttà 4d pretoria domi, atq; eos uicos, qui circa eaim pleri in i;«colebatur, peruenerüt,ubi c comeatuum luculent. Sepineti unt. Ea ucro nodle cii in agro castra locafJeit, coelo ingés niuis effufa uis est:que res effecit,ut eau"m iffet,uicatim müitibus duces diuerforia attribue
rent,

LIBER QVARTVS. 423 vent, Neq; enim boflem ullum amplius uidcbát, tteq; quicqum omnino propter niuis magnitudine metuendum pu tabant, Et onnia que ad ufum uiclumq; expetuntur,in promptu erat: bofie frumenti ii una uetufta, atq; optime olentiayiue pa[] tac legumina omn ai At bioquiáca fiis paulólongius diuerterat, fe procul copias quafda, ac per no&tem multos ignes ui idiffe nunciarut, Quare duces
cómoti,tutius cffe putarütutt ante folebatuno in loco ca ftra babere.Conuenerunt itaq; omnes in unà. Cum ueró fub diuo, quód res ita poflulare uifa fuerat, per noctaffent, tam ingens coclo nix demi[Ja,ut nó bomines modo iacentes,c9* arma, fcdip, fa etiá iumenta cütegerentur. Hic fc bomines pr« torporc tollere nó poterát:tacentes uero mi ferabile evat niue fepultos uidere. Tum torpentibus quiem ceteris,primus Xenophon[urrexit, lignaq iq; findere capit. Tunca lius quidam(c ipfe furrexit, atq; d Xenophonteill ud fibi munus depopofcit: mox alij fe erexerát, accenfisq; ignibus omnes ungebatur. Multi autem co in loco liquaminis failli, fcfamini,amygdalini,triticei, terebin thini,quo pro oleo utebantur. V nguenta etia ex iJ[dem ve bus cafctta repererut. Tum rur[usuicatim fub tcélo diuer Miri AN Milites etis cit uocib.fc intratuguriave ceperüt,ac fane libe nter. ad prifina optimarii veri copia vediere.E quibus qui,cüm antea có ucni[Jent,domos ince derát, fub diuo pernoctantes pocttas dedere. Eadem nocte Deinocraté Temetité, cum aliquot comitibus in eos montesmifere, ubi qui ab exercitulongius vectfJerant, i ignes fe profpexi[fe renunciarát. Atq; buic quide merit fidera babebant: fep e enim antea nef inte, que copererat om^ nia, dctulerat. I5 autem rediens mlos omnino igncs fibi Dd 4

42:4 XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED,
uifos renunciauit:atenim bominam unum uinctum dedu xit. Erat bic Perfico arcu, pharetra, e fecuricula,qualem Amazones gerere confuenerunt, armatus, De quo ctum qu.ereretur,cuias nam c[Jct. fe Perfen efe refbondit, acunum de Teribazi castris:digreJJum aute à fuis fe fru» mentádi caufa. Rurfus cüm vogafJent, quàm magnus effet 'Teribazi excreitus quod; nomine coactus c[Jct: Habere Teribazwumvefpondit, preter fuas ipfius copias, merceti4rios Cbalybas,et T4ochos;eas ueró comparatas copias eJe,ut inter montium anguftias, quà unicus effet tranfitus, Gr.ecos adorirentur. Hec cum duces audifJentt, de conmuni confilio excreitum congregarunt:ac deinde relicto pr«fidio,ciq; prepofito Sopbencto Stympbalio,ipfi caprium illum duce fequentes, profecti ultró aduevfusbofleim funt. Montibus ueró fuperatis, peltati fidentius progreft;caftrisq; boftilibus exploratis, graucm armaturam nibil expectandarati,repenté in boftium caftra impetum fteeriit. At Barbari tumultu audito, in fugam fe protinus dedérezin quatamé cx ipfis nonulli occifi funt, cqui uerà ad XX. capti:captum etiam ipfius Teribazi tabernaculum, quid; inco erant argenteis pedibus lecti;item pocula multa tum feruitia quedam,piflores uti ipfi dicebant, c7 pincerte, Cum grauis armaturze duces omnia vefcifent, quamcelerrime fibi ad caflra vedeundum decreuerunt,ne fllicet in eos,quiibi relicti erat, impetus quis fieret. Cum igitur receptui cani iufiiffent, eodem ipfo die incaftraredierunt. Poflero ucrà die duces cenuerunt caftra quàm primum mouenda,antequam in unum ex figa copijs collectis, bofles anguflias occuparent. Cum uafa itaq: colligi Wfiiffett,per multas niucs, ducibus quideut compluribus
preeunii
EX.

LIBER QVART VS, 42$ preeuntibus,eo ipfo dic iugum fuperarunt, de quo impe tun Teribazusfa turus erat, atq; co quidé in loco caftra locarunt.1nde per dejertos agros, fecundum Eupbratem amnem caftris ternis pro grefii, fluuium ita tratecerunt, utinfraduntaxat umbilicum mergereutur:non longe autein binc amnis ipfius fontes abe|Je dicebantur.1nde proccJcre per altas camporum niues caftris ternis M.paf,, LX.Tertij ucro diei iter multo difficilima uiam babuit; faba t enim aduerfus Boreas,urens bomines,ac plane cott gelans.Ibi é uatit numero fre s quis, uento rem diuinam ficiendam dixit. Q tto faclo Jliquidà apparuit uenti impe» tian flatim fraCtum, ac lenitum, Nix uero nibilo duobus paffibus minus alta erat:quare qz iumentorum e7 capti» uorum magnus numerus perijtacmilitesad XXX. No cem itaq; multis ignibus accenfls egerüt:ligna enim multa in flattonereperta funt. At qui ferius uenerant, nullam babuerunt lignor um copiam: e qui cam occuparant, po firemos ad fuos ignes non admittebat, nift illiignis ufum,
aut tritico, aut aliquo cibariorii genere reet Quo fa Um eSo,ut omncs uicifim quas baberet ves,a lijsimper tirentur,atque ab ijs item acciperent. Q uibus certé in locis ignes feaifJent,i in ijs folutaniue fcrobes aperiebantur deorfum ufq; ad imum folum, ex quibus fácile erat niuis altitudinens metiri. Poflero die per niues perpetuas iter ftcerunt,inter quas bomines non pauci infana famelaborare ceeperit:quos cium bumi paflim iacente s Xetiopbon, qui extremum agmen ducebat, offindiJet, primó vei nouitate perculfus est, cum ca lamitatis cius caufam igHorarct.Poflc a uerà quàm ab ijs qui rerum tifu praflabant, co gitouit infa: fü ne illos concidi[Je, ac ft quid comefJent,
Dd 5;

4:6—YXfNOPH, DE CYRI MINO, EXPED, fore ut repente fe erigerent, ad iuméta accedens,quicquid cibiaut potionis nactus effet, illis dabat, ac dimittebat ua" lentiores,qui efurientes a[Jequutiveleuarent. At illi cibo fumpto fubleuati,unà cà ceteris proficifecbantur. Chirifopbus crepufculo ad uicit quendà peruemt, ubi puellas offc:dit ante caflcllii,e fonte aqua baurientes.Priorcs ille querereoccuparunt,quinam e[Jent:quibus interpresefpondit Per fici, rege fe ad fatrapam uenire. At ille eum negarunt ibi effe:abe[Je eum locit, ubi tunc erat, paf. MIT. firme M. Noflri tamen eas imminente iam nocte fcaiti in caftellum ad uici cius prefc ctum intrarunt:ubi eg Chirifo phuse biquibus poteflas füit,caftra locarunt: veliquiin ipfa uia pernoctarunt,ez bi quidé fune cibo c7 igne:multi itaq; frigore ac fame confecti funt. Vvgebant ucro ex boflibus multi in unum congregati, quiiumenta, que fequi non po[Jent,adorti,impedimenta diripiebant,ac tam auidé, u: pro illis inter fc etiam pugnarent, Relicti de nostvis multi funt,qui oculos ex perpctuo niuium afpeétuamifcMilitiae plua Tunt. Multi item quibusgelu pedit digiti obflupuerát. Hic áncommoda, unicierat ociis preefidiin,fi quid ante cos nigri pretendiffent:pedibus,ft corpus afidue mouerent, eo nunquam omnino quiefcerent,ac fi noctu calciamenta detraxi]Jent. Nan ficalceati decubuiffent, tumefcentibus pedibus alte uincula iniprimebantur,atq; ita,ut calcei pedib. e[tricti, rcfolui nullo modo pofJent, pr«e[ertim cum ueteribus cal ccis cofumptis,carbatinis€ boum recenti corio uteretur. His itaq; malis, quo minus ceteros cofequi poJJent,retardabantur. Ac locit quidem cofpicati, qui colore ipfo à niui bus uacuus uidebatur(folute cnim fuerant co in faltu pro «imi fontis balitu) eó diuerterunt, Cumqy iam cofedifJent, ticgabant

LIBER QVARTV f$, 417 negabat fe iter«mplius factuvos.1d ubi Xenopbon fenfit, nempe qui tergk agminis ducebat, primo rogare coepit, ac quouis modo atq; avte[uadere, ne ordinem defererét, boftibus praefertim cógregatis ac infequétibus: poftremo eum precádo nibil proficeret, acerbius etia obiuvgare, At illiiugula ofientantes,ommino fe iter facere n9 pofJe affir mabát.1n bac reidifficultate,nibil'-enopbon magis expe dire arbitratus est, d fi terror quifpia bofüb. inijcerctur, ne tam laborátes adorirétur. lam noctis fe tenebre intéde rant:bofles ucró de preda inter fe ctumultulitigantes, propius ad noftros accedebant, cit ab ipfo tergo excitati Greeci,integvi illi quidé ac bene ualétes,cit cuv fu in boftem inuaferüt. Eodeniq; tépore debiles illi atq; infirmi damorem d potuere maximi fuflulevüt,ac baftis fcuta percuffe runt. Que ves tamuebeméter Barbaros perterrefecit, ut fe per medias niues in conuallé dimiferint,neq; eor quifquá poflea uel uocé miferit.'Tum Xenopbon cii fuis longius progrejJurus,ubet languentes c7 egros bono animo effe, poflridie uéturos ad eos qui auxili fervent. Ypfi tunc profcctondi fladijs tt cofedtis, proflratos atq; inuolu tos mediis in niuib.milites fine ullis excubijsoffenderunt. Quos aun excitaffent, didicerunt priores ordines nibil omnino promouijJe:qua ve comotius Xenopbon, de peltatorum numero fortifimos bomines premifitqui cogno feerent quare illi impediti fubftitiffent: cumq; bi renunciaffent,totum plane exercitum codem modo in ttiue abie Clum:c bi qui ct Xenopbonte erant, ubi potuerunt,con flitutis tamen pro tempore ac loci natura excubijs, perno dlarunt, incarati quidem, ac fine igne. Prima luce mifit Xenophon de fuis iuniores aliquot, qui egros actorpztes

4:8 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED., tollerett,ac progredi cogerent. Yam ey Cbirifopbius de ijs
quiin uicum diuerterátymiferat qui in[picerent uti fe qui|
in extremo agmine evant,baberent:quorü aduentus Xettopbontis militibus optatifsimus fuit, ac ijs debiles cy affe &los in caftra deportandos tradiderunt. ft fladijs ferie XX.confdlis, ad uicum eum quo Cbirifopbus diuertevat,perucnerunt. Wi cumin unà iam omnes cóueniffent, ducibus uifum eft tutifünum fore, fl per uicos ordines, quaft in byberna,defcriberentur, Et Chirifophus quidem in codem uico permanftt. Alij uero, qui cuiq; uicus forte obtigit ex ijs qui in confpectu erant,eum obtinuit. Hic Pobcrates Atbenienfis centurio,ut arbitratu fuo fibi diuertere liceret impetrauit:a[Jumptaq; expeditorum pavte,in eum uicum accurrit, qui Xenopbonti obtigerat. 1n quo €? paganos omncs,cy pagi prefectum ctia ipfum deprebendit:pullos preterea equinos X: VII, qui tributi nomine egi alebantur:ipfius etiam prefectifiliam, que nono anté die ad uirum matrümonij caufa uenerat. Vir auteni eius tunc leporum uenatione detinebatur: que caufa fait, ut cum ceteris nó opprimeretur.Hic domus erant fubtey ranee,quarum erant oftia puteovi inflar, ab imo uero la té patebant:primi aditus faflicio, befliarum deducendar caufa, equati erant:bomines per fcalas defcendcbant: intus oucs,capra boues, galline cum fuis fetibus alebatur: pecora ueró ipfa pabulo fuftentabátur. Repertum etiam triticum,ordeum, legumina,«v uio pleniffimi crateres. Ordeum quidem accumulatifimé fuppeditabat. Conditi etiam calami erant,maiorcs alij,alij weró minores, prorfus enodcs,quos qui fitiens ore teneret, ac fugeret, neerum is bibere fibi uideretur,«y quidem uebementifimunt, nif
quá
:BE——— e Á

LIBER QVART VS. 419 aqua perfünderentur, eratq; uel fuauiftüma potio, fl quis cjJet ad cam comparatus. Xenophon prefeclum cone adhibitum cofirmauit,ac fe ei filios incolumes preflituri,, ac domum multó quàm accepifJent,copijs omnibus plenio rem velicturum[poponditmodó ut quanti in ipfo effet, Greecorit copijs,quoad in finitime gentis fines uenifJent, bene confuleret:td ille fe faQturum pollicitus est: ac tutte, cim in conuiuio bilare ac iucunde füifet,uinit etiam quod dcfoffum erat indicauit.E«m noctem egerunt Greci milites fub pellibus, in rerum omnium copia, cum interca in cuftodijs pr fcelus vipfum eiusq; liberos in confpectu ba berent.Poftcro die illum Xenopbon ad C birifopbum deduxit, Ac cu; uicum iam priorem. preterifet, in ceteris uicis omnibus niilites Grecos offendit, tempeftiuis conuiuijs fe fifliue oblc&antes:quorum nemo fane fuit qui Xeniophontem noninuitarct,ac menfa pofita carnes no apaponeret,agninam,boedinam, uillam, uitulinam,cum pani bus triticcis atq; ordeaccis:quem uero ad bibendum inid tafJent,ei non poculo propinabant, fed ad craterem deduccbat, ubi demifJo capite forbendum erat, more boum, Prefecto ctiam ip[i quanti é quouis rerum genere uellet, ut caperet permifere:at ille nibil quicquáattigit.E cogna tis tantum fuis fi quem uidijJet, eum fecit abducebat, Ad Cbirifophi cum ueni[fent, illic etiam milites fub pellibus offenderunt,foeno aut flipula coronatos: quibus Armenij pueri; Barbaricis amicti ftolis,miniftrabàt: illis Greci tat quam adolefcentibus quid facto opus effet monstrabant. Hic aim Cbirifopbus c» Xenopbon aimátifi sime t congrefii
effent,comuniter pagi pr efectum per interpreté Perfice rogaruntquenam cjJet ca vegio:cum ille Armenia e[[e re

430 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
fpondiffet,tum ruvfusrogarunt, cultam equi illi alerentur:regis tributum c[Je vefpondit. Addidit, proxima gentem Cbalybas effe, co que có ula duceret, demonftrauit. Tunc Xenophon bomitem ad fuos reduxit, ac ei equum, quem fibi fumpferat, iam feniorem, immolandum tradidit. Audierat enim banc Solis apud eas gentesuictimam e[Je:ev fané ueritus est,ne equus ille quem iam itineris la^ bor magnopere debilitarat,in ipfa uia deficeret: pro illo itag; pullum unum cepit, ac reliquos fingulis ducibus ae enturionib.fingulos dedit. Erat equi bi Perficis aliqtatito miaores, ferociores uero multo. Idem auté preftctus docuit,ut per niuofam uiam facculis equorum ey iuimcn^ torum pedes obligarent, quod nudis pedibus ingredientes,ufq; ad uentrem in ipfas niues defcenderét, Yam erant dics VIILeo in loco commorati,cum Xenophon Cbirifopho prefeClum,ut eo ducc uteretur, tradidit de eius quidem familia neminem prov[us abduxit, preter puberem eius filium,quem Epiflbeni Ampbipolitano in cuftodiam dedit,ut cum eo unà incolumis pater vediret,fi fe fide opti ma duxijJct:in eius uero domum ves plurimas atque opti mas congeJerunt. Ynde motis caftris, duce prefecto, qui folutus preibat,per niucs profecti funt.Tam ad castva ter tia peruenerant,cim Cbirifopbus grauiter pr« fecto fuccenfuit, quod fe pcr uicos non duxiffet.1lle quidenz nullos ca inregione efJc uicos affirmabat.1bi Chirifopbus bomi nem percufsit,non tavien uinxit, Q ua ve ille commotus, clàm noctu filio relicto aufugit. Heecin curionem contunelia, atq ineo(eruando negligentia, unica fitim toto ititere inter X-etiopbonté et Cbirifopbum difiidij caufa. Epiflbenes uero puerum adamauit: ac cum domum cum fcm

LIBER QVARTVS. 4.51 fecum. abduxiffet, fidelifimo ufis eft. Post bec feptimis caftris,con fectus in dies fingulos uicenis quinis M. paff.ad pb. i peruenere, Eis fluminis latitudo paft. eft fermé XX.Illinc M. paff. XL.bidui cofedlis,obulos babuere in montium uerticibus, per quos in campos defcendendum erat, Chalybas T aocbos; Pbafianos::quos ubi cüfpexit Chi rifophusgrejJum fuflinuit, intezuallo fledium fer L.ueritus ne fi inc ornu agerct, ad bofles atcederet. Alijsitaq imperat,ut manipulos adducat, quó in phalangem copie ones cotrent, Ac ubi primi extremi agmen a iffuitconttocatis ducibus ac centurioni bus, inb e modum fpa tus csl: Hoftes, uti uidetis, montium ditiores partes obtinent:confilium i lag; ex ipj 0 te mpore capiendum, qui cuns illis equiffima conditione depupnemus.Ipfe quidem cenfto militibus edicendum;uti cibum capiant:nos ucro interea con[ultemus, bodie ne, an cras potius montes frere mus. Tum Cleanor: Mibi uidetur, inc quit, finc ulla mora cum primi pranfi fiim, avita capienda, cy in boflem alacriter eusdum:nam fi bodiernü diem bic conia npferi mus,id cà boftes ani HPMIN nt, c7 quiadfunt confidentioresreddentur,ez« 1eos alij fértale illorà confidentia fretis fe adiungent.Ego ueró,inquit X:enopbon fineceffe fit pugnare,ad pugna omnia comparáda, ac dandam c|[e
operam cenfeo,ut ex fententia pugnemus. Sin illud unum cótendendum uidetu,ut quanifacilime loci difficultatem fuperemus,uidendum est ut incolumes atque integri euadamus,ac de noftris quampauciflimos antittamus. Atque bic quidem mons, qui in confpectu est, quantum cerni po^ test, nibil minus quàm fladia LX, excurrit. Homines ue^ ro qui iter noflrum obferuat,nufpiam preterquam circa

4i» XENOPH.DE CYRI MINO. EXPED. bancipfam uiam apparent, Satius Igitur, opinor, faerit
experiri fi quam defertam montis partem clám, c7 quaft|
furtim previpere,atque occupare pofrimus, quam fimul € cum loci difficultate, cz paratis ad pugnandum boni
tribus certamen fufcipere.Est enim faalius multo in aduer.|
faeniti, modo pugnandum non fit, quàm per plana iter ficere; urgentibus omni ex parte bofübus. Preterea noClu que anté pedes funt,fl pugnandum non fit, multo bey
culemelius cernuntur, quám interdiu fi in pugnam fit in^.|
cumbendum. iam falebrofa uia, fine pugna multo et equior pedibusquam plana,fi capita feriant ur. Neque fanéboftes nunic celare difficile fore uidetur: naim per no^
clem uadere pojfumus, ita ut non uideaur: e7 progredit nibil omitto boflis fentiat.Q uod fi vct wos trafitu
vos fimulauerimus, alteram montis partem ab bofte uacuá facile fuperare licebit:inbac enim ipfa uniuevfi permanebunt. Sed quid ego de furto difputo, cum uos, inLacdemonj quit, Chirifopbe Lacedeemonios audiam, patria difciplià pucritia fira"m pueris favtis affuc fieristantumá; abeJe ut tuvpe culri afjucti, quam fit fürari,ut necc ffe ctia fit:modo ijs abftineat que lege excepta funt? Ac quó quamelegantifiime eg cautifiimé i füremini iubet lex. deprchenfum in firto, loris cedi;
Nuncitaq; nobis Chirifopbe,cum maxime tempus poftulat, oflendes, quam fis ex patria inflitutione 1 in furando
callidus:ac illud cft in primis cauendunt, ne in farto deprebenfi plagas multas accipiamus. Atenim, inquit Cbivifopbuscz cgo uos Atbenien[es audio ad publice pecunie fita egregie eruditos effe, cum ea tamen res magne
fraudi fari fite» quodeft magis mirandum,optimi quiq; (nam apud uos,qui optimi cenfetitur, bi bonores fummos
gerunt)

LIBER QVARTVS, 435 perunt)boc furti generi nequaquam abfünet, C uave ez
nuncJacntue uejtr D aliquod t bidandum cst documenti,
Into,inquit X-enoj vatus fumycum cibum mibi ue duces defunt.^ nonnullos ceper yea montem intelli acctiamin co maxi
um extremus bi fce quos d: 4c0, p á Yitiuttiontem occupare: neq; tes cnim ttostrinuper ex ijs
*
/is á tergo injidiabatur.|. Prete
effe capra rà acboum tiumerum: quo facile adducor, rodó alic quies partem occupaueri mus,iumentis etiam noflris peruiài fore. Ad Mefpens mdi illud ctiam cst,non(laturos bofles clim nos uiderünt nibi
lo fe loco inferiores. Nam nenunc quidem MNA fcum equo loco congredi.'T'um Cbirifopbus: Quit tu 4^ lios inquit,eó mittito:neq; enim expedit à te agminis tcr» gum relinqui,nifi forte qui id ultrà negocij fufcipiant,inueniantur. Ibi fe ituros profcfi funt A s nymus Metby^ drienfis ciam graui armatura, Arifleas Cbius cum uclitibus,atq; item cum uclitibus Nicomacbus Teius, Hoc inter €0$ conuet it,ut cum iuga occupa[Jent, iencs face rent mul tos.Inde ad corpora curanda co tuerfi Junt: accum cibum eepifJent, Ariftonymus prope ad hoftes XC. fevme flad.co» pias omes duxit, q: illa uia ufurus uide
licet trita illa ula ujuru
te"f TIT 9» 1» s bíh te occuparut,alij inframontem fubfüi
cium datu erat,
terunt. Hoftes cum montem captiiidifJent, tota no: dem multis acceifi: nih cui larunt. Vbi prinuim illuxit; Chirifopbus um rein diu inam feciffet, rectà imniiem
tendit,aan intere: ito[lri occupato monte,per iuga uade
rent. At bofíes pav tint quidem in fuperiore montis parte manferüt,partim uerà ijs qui erant in iugis,occurrerunt:
Ee

434 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED. ac prius quàm in unum coirent,eos noftviimprefiione fa& fundunt, fagantq;:atq; eodem tépore& campis peltati. Grec in aduerfam acié curfu inuaferüt, Cbirifopbus pe-dctentim progrejfis,ci graui armatura pre[Lo fuit. Hofits de uia cii fuperiora omnia capta uiderent,flatim terga? uertüut,et orit fane multi cefi funt. Scuta cvatitia multa| relicta, que no[trine cui ufui efJent,pladijs cóciderunt.Iu) gisiam fuperatis, ac facris vite peractis, tropbaoq; ere| élo,in campos defcender unt, ubi uicos copijs ommbus reo| fertifimos offendere. Ex bis quintis caftris paft. circiter| CC. M.conftdlis, in Tochos perrexerunt, quo loco ciba| ria dcftcerüt.Loca enim munita T aocoi teiebant, in que| cómeatus omnis deportarant, Cim auté in locit peruenth| efJet, quà(etfi neq; oppidu ibi,neq; domus lle eràt)Tao-. cbitamen fe cum pecoribus cy uxoribus receperant, Cbi rifopbus cum locit oppugnare aggre[Jus cst. Et quoniam tton poterant uniuerfi(altum illum circunfedere, quippe qui omni ex parte preruptus erat, prime cuique coborti iam fe|J e, integra fuccurrebat. Hic cum Xenophon cum peltatis quiin tergo erát,cy graui armatuva fuperueniffet, Opportuné,inquit Chirifopbus, aducnis: cst enim bic nobis locus omnino capicndus, quem nifl ceperimus, copijs noftris nullo pacto cómeatus fuppetere pofJunt. Hic cofilium comuniter capiunt, cz rogauit X-enophon, quid impediret, quo minus eó poffent penetrare: Vnus,inquit Chirifopbus, bic, quem uides, illuctrames ducit. Qu uód fi quis bác enitatur,de fuperiore illa crepidine faxadeuoluunt,quibus uti uides bomines eliduntur. Ac fimul ci aliquot bomines offendit, cruribus alios, alios laterib. clifis. Sedenim,inquit Xenopbon,fi lapides có fumpf[crint,quid ns

LIBER QVARTVS, 43r
mos amplius lociaditu probibebit?aduerfos quidem nobis paucos uidemus,atq; ex ijs duos ad fummi tres,armatos, Qui ucró locus nobis infcflus ac periculofus eft, is in XXX.ftré paf, longitudiné patet: idcemá; eft ad X-X. forme paf. pinis maximis per interualla uefttus; Secundi quas qui cüftiterint MERLA eis aut iactz,aut deuoluta faxa nocere pof itfReliqui erit[pacili pafi-X. quod erit cirfim có ficiendis cum fcilicet que deuolui pofsint, nulla amplius faxa fupererat. Verüsitiquit Cbirifopbus,fimulac éd confeptü bunc arborib.locu iter facere coeperimus, faxainnos creberrimadeferentur. Hoc ipfum, inquit Xe nophon,d nobis erit: flc enim celerius quem babent lapidum numcrü abijcient. Sed ad eum iam locii accedamus, quo,módo liceat peruenir e, breui cuadeimu. Hec cum dia xiJJet X enophon,cit eo Chirifopbus c7 Callimachus Pare vbafiu«(cüm is co die principem inter eos, qui in tergo erant centurioncs,loci obtineret) profecti funt: centurio" tes ueró veliquiin tuto manferit. Tum bomines ferme fcptuaginta ad arbores fe cótulerunt non uniuerft, fcd fii» guli, quàm quifq. potuit cautiftimé. Agaftas quidé Stymphalius, co Ariflonymus Metbydrienfis,cz- ipfi tergicctituriones,citra arbores fe cotinuerunt: icq; enim amplius quám centuria una arboribus illis prote gi poterat. Hic Callimachus progrediendi rationé excogitat: ab ea avbovc fub qua confliterat, paf ferme YV.aut V excurrebat, Cum ucró lapides deuoluebantur, baud magno negocio feintutum recipiebat. At quoties excurrerat,toties plauftra baud minus quàm XC. lapidum con[umcbantur.1d aum à Callimacbo faftum Agafias animaduertilet,ueritus tie fpeclante exercitu primus ille laudemin inuadenLe. 3

Speüacilum vi fv horrendum,
436 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED, do loco occuparet,(olus re neq; cum Ari[lor erat proximus,neq; cum Eurylocbo Lufienfi alio quoquam communicata, proccfüt,ac omnes anteucr tit. At Callimachus ubi fe preteritum fenfit, Agafiam cly pco prebenfum vetrabere conabatur, Mlis uero inter fe ecrtantibus, Ari[lomymus Metbydrienfis, ac post eum fla tim Eurylochus Lufienfis( erat enim inter bos omnes de gloria certanetn,c ac fib oL cori 2 ifq; uirtutis pri"4s uindi cabat)irruptionem primi in locum fecerunt,ac certatim eum occuparunt:neq; enim aditu femel occupato,lapis ul. lus ampli iu deuolutus 5 est. Hicmiferabile fbectaculum ex titit:foemine paruulos primum filios,ac feip[as deinde de faxo precipites mittebant: ac uiri etiam idem faciebant, Ibi Stympbalius Aeneas centurio, quendam confpicatus
corporis ornamentis infignem, currentem ut fe deijceret, prehendit ut retineret: at ille c2 buncin preceps traxit, atq; ita ambo e fummo faxo coll. pfi ut tà interierunt, 1n co uero loco bomines fané pauci;afini ac boues quamplurimi capti funt. Hinc Greci difcedentes feptimis castris
U
»
M.pafs. CC.itinere, in Cbalybas peruenerunt, gentem omnium 4 l quas uenerint fortifimam, queq; manus conferere no dubitarit.Hi linteis loricis ad imi ufq; uentrem municbatur; pro plumulis,arcte contortis fbarteis funicu lis utebantur. Ocrcas ijdem c7 galeas babebant: de zona ficula pendcbat inflar Laconici cultri:ea, quos in poteflatem redegijJent,ugulabant,ac pr«ecifis capitibus, cum ijs fea fuos recipiebaut, Hi quoties in eum locum ueni[Jent, unde fe confpici pofJe ab boflibus putarent, cantu«2 faltatione Letittam pre fe ferebat. Hafla utebatur longa ad cubita X V unica praefixa cu[pide. Grecis quidem pretereuntiynio,qui loco
ifraut focioris;

LIBER QVART VS, 437 j ida fe continebant, deinde terguns i:partim etiam in caflella feveceperunt, ^ d
quà ciba"la omnia conclulerant quare ex toto coru agro nulla Grecis cibaria fuppeditarüt. Pecudibus tantà alebantur,quas à Taocbis abegerant.Hinc elapfl, ad Harpa fum fi uuum peruenere, cuius latitudo nibilo erat minor quám paf. LXXX. Progrefit deinde per Sotbinorum campos pafs.L'X-X X.. M. quatridul in uicos proximos,
ibitriduum frumentandi caufa commorati funt:quo ex lo
co,quatridui, paf. LXX X. M. conft Gis, ad urbem: ue^ ner untopulentam ac celebrem,cui nomen Gymnias. Hu iusvegionis prefectus ducé ad Grecos mifit, qui eos per
bi fülemagrum duceret, Hiccumin Grecorum caftra ue T^d 4 est« 14
niJet,fà eos in cam regionem ducturi pollic
proximis illis quinq; diebus mare e[Jent uifuri:id nift pre
[itj et, nibil dep recaturt qui nieocciacret ettam auce.,
;!
Ingreffus poftea boflium fuorum fincs, igni ferroq; omnia Grecos uaflare iubebat;ex quo appar vit, illori odio, tiott Grecorü libenenolétia.tam equu illum fe prebuijJe. Quin to uero ipfo die in facri montem Greci peruenerunt, cut Tecbes nomen.Hic an minmotem, quiin principijs agmi nis erant, iam afcend lifJent, mari coj becto di timorem fuft[t lerunt,quo Xenophon quid; in tergoerani perculfi, ueviti funtae bois men à fronte in mi fJent, quando quidem c7 à tergo,ab inc rgcbant, e quorit numero nonnullos extremi agminis cuftodie occiderant, nonnullos item ex infidijs uiuos ceperant, ac feuta firme
is uillis multi
XCXbirtorü bown recen"hti cor locnteffaeri uerat,. Tant ueró cum increbuifJet dlamor,cz infequentit ad primos,
f.
vfus; fi cb, ac có uebementior daEC 3
qui daia|Jent, concu

438| XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
gor fieret,quanto iam plures cum clamore afcendiffents| enimuero"X enopbontiea res minime contemnenda uifa est quaobrem[latim in equi afcendit, afJumptoG; Lycio cum equitatu,auxilii laturus accurrit: cum autcm pro^ pius accefifjet,intellexit militi am woccm efje mare, má ve iterantii ac femutuo cobortantium. Yam eodem tri^ rij dccurrebant,eodem iumenta atq; equi agebatur, C um| uero inipfo iugo iam omttcs confitifJent, collacbrymátes| pre gaudio,duces ac centuriones fe mutuo ampleftebantur. Milites alacres, incertum cutusiu[Ju, lapides in unum congefJerunt,ac ugge[lu extructo,in eo corio intedta fcu» ta;fudes,cratitios i item,quos bofli eripuerant,clypeos col locarunt, que dux ipfe concidit,atq; ut lij itidem faceret, bortatus est,"Tum ducem Greci datis cómum impenfa do nis,remiferunt.Dona faeruntequuspbiala argentea, ornatus Perficus, Darici ad bec X..in primis quos ille cupidé petierat,à militibus priuatim annulos complures accepit:ac uico monftrato,quo diuerfuri effent,mofrata i item uia,qua in Macronas iter facerent, cum iam adue[perafcevet,noCtu iter faClurus,à Gr«ecis difcefiit. pfi triduo XL. M. pafs. confectis, in Macronas peruenerunt, Primo ue» vo die ad fluuium uenere,qui Macros á Sotbinis diuidit. Macrones regionem dextram tenent, quippe que eft aditu difficilior: ad Leuá alium amnem babent, in quem is qui eos à Scytbinis diftungit,influit: c» utrunque Grecis traijcere neceffe erat. Pofferioris alueus avborib. non illis quidem denfis, fed erafsioribus ueflitus erat:quas arbores: quó celerius po[Jent e éloco infrflo euadere, Greci ftvaueve.In aduer/a ripa confliterant acie Macrones cum cratitijs cbpris,lanccis, eo€ fetis contextis tunicis, qui fe mutuà

LIBER QVARTVS, 4:9 tuà cobortati,lapides in flumen cotra Grecos mittebant: ucri longiore interuallo,quam ut quend omnit attingevc potuerint, Ibi 2 peltatorii numero unusad Xenophon
r
temuctit: is fe Atbenis quidem feruitutem feruiJe dixit,
iam ucró fuam fe patria cx bominit uoce agttofcere, accu pere, nifi quid uctaret, cum illis colloqui. impune, inquit Xcenophon,colloquere, cz ab bis primum quere quinam bomines fint.Q uod cum ille quefifJet, ac fe illi Macronas effe refpondiffent:Q uere,inquit,rur[us, qua re commot: arma nobis infevát, Ad que illi re[poderunt, quonia prio« ves uos fines noftros inuaditis. Tum refponderi duces iufferunt;non ut ullis uos damnis afficerent, fed ad mare con tendunt,in Gr.eciá redituri, T unc illirogarunt, nunquid ita futuric fide data fibi uellent cauere? Q uinimo c7 dabi ture à tobis fidem, Greci cponderunt,non inuiti acci picmus, Tum Macrones Barbaricá lanceam Graecis dedé re,Grci illis Greca. Sic enim illi foedera patrio ritu fanciebant: deos quidem utriq; fuos atteflati funt. His ita 4dis, Macrones Grecis permifliarbores cedere,ac uie ut illi celeriter traijcerent, impedimenta tollere: mercatus preterea pro copijs fuis poteflatem facerc:quintriduo etiam bominesdeduxcriit, quoad fcilicet eos in Colcborum montibuscollocarunt, Yi vaorns fuit magnus quide, fed non infuperabilis, uerüm n eo Colcbi cie occurrerunt, Qua re animaduerfa Graci primum in pbalangem cone tratti aducrfix montem fubire uoluerit, Deinde ducib, uifum deconviuni confilio fLituere, que pugnandivatio optima fatuva ejJet.'Tum Xenophon cenfuit omiffa phalange perdire&los manipulos afcendenai. Nam cum mo dà fáciliorcm,odo uero difficiliorem afcenfum,propter Ee 344
Fardera fan ciendi mos.

440 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED. motis anfractus,offenfuri fimusneceffeinquit; fuerit pha langem[latim interrumpi:que ves cofeftim noflrori ani mos franget,cum ita fe fcindi uidebiit. Fuc accedit, quód . fidenfaphalange bofles adorti fücrimus, illi tanto numevo fuperiores, quacunque im parte malucrint,numcro[uo utentur:fin laxiore,nibil mirum acciderit, fl phalanx no^ flracum telorum multitudine, tum bominum undecunqs irruentium inpetucocidatur:tieq; poterit id ufpiam eue" nire, quin phalanx utiuer[a male multetur.V erum optimim fore avbitror,[l ctim toturi agmen in manipulos de« feripferimus,tantum fpacij occupemus, ut extremi quiq; matipuli,citra utrunq; boftium cornu fint. Nam preterquam quód utrinq; manipuli noftri extra boftlem pbalangem erütyatq; có minus circitueniri poterunt; fimul ct illud crit commodi, quód noftrum lecifiimi quiq:, quà fe uiacequior offendet,ca mampulosin ardua creclos ducit. Neque ueró facile boflibus fuerit, aut in id(paci), quod in medio relictum fuerit, irrumpere, obfiflentibus utri nque manipulis, aut recta acie procedentes ordines cedere. Quod fi cii manipulorii negocium facefJetur, proximus quifq; opem feret:neq; omnino,fl uel unusin iuga potuerit cuadere,quifqua boftium locum fuum retincbit, Huic reliqui affenfi funt,ac primim rectos manipulos confütue yunt. Xenophon cim dextro in l.eult cornu excurriffet, bis uerbismilites alloquutus est:Soli iam,inquit,bomines biquos uidetis, nobis impedimento funt, quà minus,quà iampridem contendimus, perucuiamus, Hos, fi quomodo poflimus, uel crudos uorentus oportet, Yam fuo quifqueloco confliterant, ac manipulosin réclim aciem direxerant,qui omnes fiere numero circitor LXCXC ini litum
3
E

LIBER QVART VS. 441 litum centemum finguli.Peltatos uerà«9 7[egittay ios trifa viam diuiferunt,alios fiftrum;alios extra dexirum cor^ nu,alios item in media acie collocarunt.In fingulis partibus bomines prope DC.His ita conflitutispretores milites ut deos precarentur, bortati funt ,'Tum peractis faeisuotin nuncupatis;citato peanc,iter ingrefsi funt. Cbi rifopbus ey X:enopbon cum peltatorum. globo extra e hoflium fe ec ontinebant. At Barbari ubicos confpexerumt,obuiam uenere:cumq; in dextri qz leuum
corti fe fcidiffent, multum cst in medio fbacij relictum.
Illos Arcadici peltati quibus preerat Acfchines Carnenfis,aim uidiffenti in diuer[a abeuntes, fugere avbitrati,cur jum uebemen dfsi mé incitarunt; atq; bi primi in montem afcenderunt, quo Arcadum grauis armatura confequuta esl;cui Cram Orchomenius praefuit. Hofles aim feme terga uertere coe pij fJe ntnufquam confliter unt, qui in alius in alia partem diff ugerent. At Gr eciiiqgo po titi in proxi nis uicisquimulti modicis interuallis fe obtulerunt, atq; bi quidem rerum omnii ii copijs abundantifi inii, ca ftra pofuerüt.In ijs cetera ufitata:[ed quod miraculo füit,apum multa fuerunt aluearia,fauis vefertiftima: ex ijs quic inq; edijJent,flatim mente commouebantur, ijdemq; c7 uomebant,cz excernebant, neq; flare omnino quifquam poterat. Ac quiminus ederant, temuletis fiulimi reddebantur:qui plaidiqueuto, furentiburamudti etia moribundis, tam multiautem rim 15, ut ab boflibus füfi uiderentur:
que ves effecerat, ut plane omnes animum defbonderetit. At poflero die eadem Pr bora,qua fuerant co calamitatis genere affe tisrefipifcere coeperunt. Tertio deinde, ac quarto,ut bi folent qui tedicamentum potarint, fe crexe
Ee"^4

442 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
runt. Hinc progrefsi,biduo M.pafi XX: V II, cofeclis,ad marc tandem peruenerunt;ac Trapexuntem grecam ur
bem intrarunt, celebrem illam quidem,in Euxini ponti lit
. torc,Sinopenfium coloniam,in Colcborum finibus fitam.| Hic flatiua XX Xo feré dies in ipfis Colchorum agris ba-|
buerunt,quos eti bofüiliter populati funt. Mercatus Tra pexuntij copiar fecere, ac Gr«ecos bofpitaliter accepezrunt,donis etiá bofbitalibus datis,bubus, farina, uino.Pro Colchis autem finitimis fuis, qui campos incolunt, deprecati funt:à quibus[unt item dona mifJa. Ac boues Graci Toui Seruatori,c» Herculimadtarit, pro felici ductu gra tiam veftventes,alijs item dijs uota nicupata. Quin eg in co ipfo monte ubi caftra babebant, Gymticos ludos ftccrequibus pree[Je uoluerunt Dracontiii Spartanum, qui domo exulabat,quód puer adbucimprudés pucri Laco tico cultro percuJumocciderat:bune curfibus ac rcliquis ludis prefécerunt. Ac facris quidem peradlis, uiclimaru coriaei tradiderunt, acut locum defignaret, iufJere, qui maxime ad curfus idoneus e[Jet"Tum ille locum, in quo tunc confliterantmonslrans: Esl bic, inquit, tumulus ubi certent cur[u, qui uclint, pulcherrimus. Atqui, dixerunt nonnulli, que erit in tam afpero, ac fpluofo folo luctandi ratio?Optina, inquit ille: quod qui deiectus fücrit,ucbementius dolebit. Eo ipfo igitur in loco pueri quamplures captiui fladium decurrerunt:longius curriculit Cretenfes amplius LX. In primis lu£fa,ceflus cy pancratium, pulcoerrimum[pettaculi prebuere, Yn quibus certaminum generibus magna fuit inter atbletas(ut par cft fpectantibus focijs).emulatio. Equi etia decurrerunt, fii quos feffo rcs cogebatur€ fuperiore loco, per dedliuia u/q; ad mare
agitare,
:
:

LIBER QVINTVS, 443 dgitare,atque inde reflexos,per ardua ad aram, ubicarceres, Multi deorfum agitantes,proni deuoluebatur,furfum autem uix lenté uadebant,quos clamoribus, vifu, cobortationibus etiam fpectatores profequebantur.
XENOPHONTIS DE CXRI..MI. NORIS EXPEDITIONE LIBER quintus,Romulo Amaíxo interprete.
j XPOSIT A funtin fuperioribus c^ q mentarijs, que Greci in regis fines duce Cyro progref gefferint: que item : gi dum ad mare. fe reciperent, ufquequo
m eh AA Trapezuntem Grecam urbem, que ad Euxinum pontum fita esl, peruenere. Iam uero concione aduocata, cum de reliquo itinere deliberarent, furrexit primus omnium Antilcon"T burius, atq; in bunc modum uerba ficit:Ego uiri fortiftimi, fatis nihi diu uideor, uafa colligendi,iter pedibus faciendi, currendi ctia, arma portandi,ordinem tuendi,excubandi, pugnandi, laborem fufüinuiffe:quo iam pere confeClus,cupio cum ad mare tandem perucnerimus,quod reliquum est itineris claffe conficere,aciam perfunctus laboribus, cubans, uti olim vbffessatq; adeo dormiensin Graeciam appellerc. Eec cm milites audiffent, admurmuratione eius oratione corprobarunt:neq; quifquam omnitio ex ijs qui aderat, not ei affenfus est,"Tum. furgens Cbirifopbus: Amicis mibi, inquit, fané cft Anaxibius,cui clafsis bis invegioribusimperium obtigit:ad eum fi me mifcritis,fpero cu triremibus,atque ijs nauigijs quibus aucbi pofütis, re ad ose" diturit. Vos interim, quando nauigare uobis in animo csl,

444—XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED. bis ipfis in locis, quantifber ad uosedeo, expcdlate: e
ccrte redibo quamooyfiune, His illi auditis, ucbementer|
gauifi funt,ac fcitum fecerunt, ut quamprimum ille naui^ garct. His ita conflitutis,urvexit X enopbon, ac Cbirifophus quidem,inquit,ut nobis nauigia adducat, dimittitur, 10$ bic comorabimur:que uero interea pro tépore à mo» bis negocia fufcipi oporteat,ipfe expona.Primum ab bofüili uobis terra comeatus coparandi funt: neq; enim boc, quo nunc utimur;forum fat éproliamcisaitu"nalium rerum, preterquam paucis, copia fuppetit. Et uero fi in agrum hoftilem nostri ociofius atque AUS excurrerint,illud nempe in metu est,ne qumplurimi opprimantur.Cum prefidio igituraccerto conflantid; ordine exeundum cenfeo,atq; ltd ne quoqu am erretur,quin f falutis extet ratio. Ac nos quidem,qui ceteris prefumus, in medium con[ulere d:'bemus.Cum effent omnes afJenfi: Et illudin tquit,confi fiderandum arbitror: noftrum nonnulli ad predam exeunt. Quanto ueró fuerit potbac vectiusyut nobifcum, qui exire uelint, id communicent, c9 qr quoit turi fint^indicent:ut cüm cz qui manjerint ea qui item profecti fint, confliterit, reliquos cogere, cz ijs qui exierint.f rcs po[lularit,opem ferre SCAM um prefertun incer tum non fuerit, quam illi partem excur[tones fecerint. Acfi qui imperitius quid a tttentarint, confilio cos iuuabimus:atq; ut uires copiasq; corumn,contra quos ierint, ex ploratas babcamus,operam dabim ius. Ad bec ci illud uidendum, quód bofles à nobis predas agere paj]unt.neque iniuria nobis illi infidias faciunt: eorum enimrcs nos babemus. fuperiores certe illi loco futt. Optimum itaq; faelu fücril,ut difpertiti,uicifeim caflrorum cu[todias obcamus:

LIBER QVINTVS., 445
prouifo nos adoriri tion ligitetis: quod fi nobis liqueat juan vobrem profictus cdi 4c nultis opus est,rediturüi, nibil fit necefJe me que ian dicturus furm,dicere. At quia id incertum cst, fücrit certé cómodifüimü ut ex buius lodi opportunitate, quàm pofi. 1 bis nauigia coparemus; etenim fi fua ille
ertc bis additisynobisplura fuppedita1 fuerint, bis utemur. Atiit preteruebizque ft acceptis ms cóprebendemu q; d
PAL fni 1 dot nobis fat fint,cuftodia
s oportcóit Joltcttos ejJe.
minusquam que ante atx erat.fancita fi
t,duot nobis opus
dum utique cenjeo 4 j/
deantur,
lem partim metu,partim ueime cupiant e fuis finibus difcede icnter cst ab ommbus veclamatu
dum omm ino e[Jet. At
smunu quod naulgdmeret pre nautc indt í up lattate,? Yé€ci d 0 CO nfi i) aberrare, nibil fatxit, iuit jit, ut ulas munirentz Jte« e ut celerius mulio ex illis locis dijcedevent,
Tui naucmremorum quinquagint 44 Trap exunitijs aca

. S 446 XENOPH,DE CYRI MINO, EXPED,
ceperunt: ei Laconicum Dexippum, qui tuni illis in locis domicilium babebat, prefecerunt., At is nullis nauigijs ca ptis.cum nau extra pontum perfügit,neq; multo post di gnas fcelere poenas pendit: nam cum in T bracia, apud Seutben regem nefcio quid nouarum rerum moliretur, eft à Nicandro Laconico interemptus. Acceperunt item. Greciá Trapezuntijs triginta remorum nauem, cui Poberates Atbenienfis prefectus et. Hic quafeunq; naues cepit,in caftra fubduxit;€ quibus que ad uidendum ido nes ulfe funt,ijs amota armenta, c7 cuflodes adhibiti, reli quis ad quotidianas traicctiones utebantur, His ita ge^ flispredatum exierunt:ac füerunt quidem,quibus ves ea bene procefJerit, alij qui nibil omino profccerint. Cleenctus cum cobortem fuam, cz ex alijs unam eduxilfet, loci iniquitate ab boflibus circkuentus cum magna agminis parte perijt.I«m uero cli tion e[Jet unde ex tam proxi wo loco comcatus comparari po[Jent,ut cadé die frumen tatores ac pabulatoves fe pofent in caftra vecipere, Xenopbon á Trapezuntijs acceptis ducibus,exercitus dimidiam part£ in Drilas eduxitzreliqui in caftrorà prefidijs effe uoluit. Nam Colchi fedibus fuis pulfi in unum couene vant,ey montium iugis occupatis, de fuperiore loco in ca ftra impetu facturi udebantur, At Trapezuntij Grecos non deduxerunt in ea loca,unde fine multo negocio cont» meatuit potiri potui[Jent, propterea quód amicosledere molucrunt.In Drilas uero alacriter duxerit,à quibus gra viter uexari foliti erant,in montana c7 ardua loca Cg ad uerus cos,qui bellicis artibus Ponti ceteros accolas longé anteibant. At Drile ubi boflem in finibus uidere, uicis om tiibis atq; oppidis, que facile expugnari po[Je putarunt, exuflis,
| | |

LIBER QVINTVS$. 447 exuflis flatim migrarunt; neq; ad predam Grecis quicquam eft relictis preter paucos fues,boucs,atq; alia peco risgencranounulla, que ignis uim cffugerant, Wt in fua rum urbium maxima ac rtunitifima, undecunq; confluxerunt.Erat ca acce[Ju difficilima, quippe que prerupto alueo ob(tructa erat. Hic peltati, asm grauem armaturá V.uel VI. fladijs precurrifJent, confpcctis pregibus, atq; item copijs multisalueum fuperarunt,ac proxime ad op pidum accefJerunt.Eos baflati multi, qui frumentatit exie rant;feeuti funt. Fuerunt qui tunc alucum traiecerunt ad bis M.Quicaflellum fruftra capere conati( erat enim lata fofJa inam&ti c7 in ulteriore aggere fudes prafixi, li gnee uero turres in ambitu multe)pedem referre uoluerunt,uerum oppidaniá tergo urgebant. Noflriigitur cis euadere tion po[Jent, quód nà plures quàm finguli in al^ ueum defcendere poterant,ad X-enopbonte, qui graui av mature impcrabat,miferunt,qui nunciarct caflellum omttibus copijs refertifmum ejJe: ueri neq; capi po[Je, neq; fine maximo periculo retrocedi, propterea quód c7 bofles eruptioné feciffent, e uia difficilimos exitus baberet. Que cum audi[Jet Xenophon, ad alucit fuas copias duxit,ibi grauem armatura iufüt confiflere.Ipfe cum cetturionibus traiecit,acloci naturam fitum; fpeculatus, ani« mo aliquádiu incerto füit,cóste reuocaret qui tranfierat, qn uero cos etia iuberet traijcere, quos in ulteriore aluci riparcliquerat.lllud quidé certe dubii non erat, no pofJe finemulta fuorum cede difcedi, nifi oppido potiti efJent. Po[Je auté expugnari, c7 centuriones exi[limabant, co ipfc extorà fignificationibus adductus, illis a[Jcnticbatur: aru[piccs enim pradixerat pugna, uerit qualem optarét,

448 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
exitum fore. Centurtones igitur,ut graucm armatura ad^ ducerent,remifit.Tpfe i interea cetratosin unum loci coégit,atqueillis,ut fe à iaculatione continerent, edixit. Vbi uer grauis armatura adfuit, centuriones iufsit centurias quenque fuas non alia forma infbruere, quàm qua cas ad pugnam aptiftümas fore iudicarct. Erant enim cum co bi omncs centuriones, inter quos perpetua] fucrat de uirtute emulatio.Curm cent turiorcsparuiffent tim peltatos cum amentatis telis procede eiuf itut dato p imum figo, iaeularipo offent. Sagittarios item cit d pplicatis ad neruum f«gittis, quófmulac fignificatum efJet,fine mora telum in "boflem dirigerent. Ad bec,uelites iufcit lapidibus fcorteos uidulos refertos babere; dimifit autem idoneos bomines, qui bec ne ncgligerentur,curarent. His ita coflitutis,centurioncs,fuccenturi iones, quiq; illis uirtute tibilo deteriores ut uiderentur, labovabanti in acic confliterüt ac femutuo intucbantur: erat enim pro loci natura aciei fpecies pulcherrima, Peane autem citato, citm tube cecinifJent, martium clamorem utiuer[a grauis armatura fuftulit,ac cur[u in boflem contendit: codem; impetu nifsilia, fbicu la,fagitte€ fundis, e manibus etiam quamplurimi emifsi lapides:facrunt etiam qui accen[as faces intulerint. bi bo fies pre telori multitudine turres ac uallum defer ere coacti. Quo fictum, ut Agafias Stymphalius, cg Peleneus Pbiloxetus, armis abiectis, cum tunicain oppidum afcen. derint,atq;ex co alius alium codem pertraxerit,multi fuo per fenifu afcenderint, ac plane captum e[Je oppidum ui debatur.Peltati equidem,ey leuis armatura bucilluc con curfantes,que poterant diripicbant. At Xenophon cin «d portas conflitifJet, quo[ciiq; poterat grauis armature milites
— SECURE

LIBER QVINTVS, 449 milites aditu probibebat:bofles enim in arduis fuperior montium iugis alij cofpecti fuerant. Intercaintra moenia clamor exortus, quód qui ad rapinas cupidius concurrerant,partim abiecta preda,partim etiam acceptis uulne vibus fugicbant,ac fe ita,ut in fuoa fit, trepidates, in ipfis portarum anguflijs trudebant. E quibus cum caufa fuge quereretur, refpon[um csl, cx interiore quadam arce ma gnum boftium numerum in palantes impetum ftcifJe, 1bi Xenophon Tolmiden preconem iufit pronunciare, ut quiiam uellent quid caperc,arbitratu fuo introirent:tum certatim omnes irrupére: quo impetu egredientes eicdti funt. Hofles in arce coepti obfideri: que extra arcem reperta f[ust, direpta omnia;atq; exportata, Grauis quidem armatura partim ad uallum, partim inuia quá in arccm iter erat,in armis confedit. At X-enopbon cum centurionibus dc arce capienda cofultabat: una bec enim fc ofendebat falutis[besyneq; erat non difficilimum alia vatione euadere. Hic rebus omnibus circunfpedtis, plané flatucrunt arcem eam expugnari nullo pacto poJJe: quare cum uniuerfum agmen ad difcefJum fpectaret, propugnacula ad que quifas confedcrat, demoliri ceperunt. Yam; minus ad agendam predam idoneos,ey magnam grauis armature partem emiferant, e7 eos duntaxat quorum uirtute plurimum confidcbant, centuriones in prefidijs collocarant, cümrepenté magnus boflium numerus cum uimineis fcutis, baftisa;, ocreis, ac Papblagonicis galeis,ex infidijs eruptioe facta,domos eas occupauit, quein utraque eius ue parte erant,que ad arcé ducebat, Neq; ueró noftris tutum erat cos inuadere fub ijs portis, quibus arx immincbat,illi enim magnas trabes deijciebant: erat itaq;
Ff

4jo. XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED.
€ proftctio,ez manfio periculofa. Ncx in primis terrorem afferebat. No[lris autem nó pugnantib.megis, quamy quid in ancipiti loco deprebenfi agerert dubitatibu:, deo] rum nefcio quis;falutis uiam monftrauit.Ex ijs enim edi» bus que in dextera uie parte erant,une fubito igni corre| pte[unt,neq; unde is immi[Jus cfJet, apparuit: qui quide có irruperant, latim dilapft funt.Res fortuita Xetiopbo ti falutare cofilium attulit,quandoquidem€ ve nata, lua| in parte que erant edcs,omnis incendi iufiit:quod fane ce| deriter factum e$t: erant enim domus ille omnes lignee. Atque ea quidem etiam pars ab boftbus confcflim velita est:/oli iam metuebantur qui in fronte erant, in ipfis uie fiucibussneq; dubium crat, quin fimulac noftros exeuntes lam,ac defcendentes con[pexi[Jent, à tego urgerent. Wwbet bic X-enopbon cos qui ab boftibus tclis peti non poffint, undecunq; ligna in eum locum, qui medius velictus erat inter Graecorum agmen eg. bofles, comportare, atq; ubi fatis multum iam lignorum comportatum, ignem fub ijci ac proximas etiam circa uallum«de$ comburi, quó fcilicet bofles medijs ignibus intercluderentur, Hac rationee difficili loco uix cuaferunt. Oppidum totum;arce excepta,ez quicquid domori fiit,co avfit incendio. Poflero die Graci cómeatibus onufli ece[Jerunt. Cum Trapezut tem redeundi ejJct,ne in defcen[u maxime dcdliui c9 anguflo ab bofibus urgerentur metucbant, Quare fimulatis infidijs,boffem eludendum fibi putarunt. Sufcepto igitur ncgocio, M»yfus quidam c7 patria c7 nomine, a[Jumptis quatuor aut quinque Cretenfibus,in condenfo loco fubfedit, quafi boflem ex infidijs inuafurus. Mlorum uero peltae diuerfis partibus cum eree efJent,coru[cabant.Q ta
[pecie

LIBER QVINTV$. 4.51
fpecie bofles tervitijnostros perfequi aufi non funt. Interca noftrorum agmen defcendit, Myfus ubi nibil iam efJe amplius fimulatione opus intellexit, fignum fuis dedit, ut ECC pofJent, citato curfu fagerent:«v ipfe fimule latebris erumpens,ez quicum co erant, fe in fugam dedere. Alij,ci fe ne boflis cuvfu a[ Jequeretur metuifJent, de uia difcedentes,in fyluam quampiam fe€ proximis[altibus deuoluerunt,atq; ita feruati funt, Nyfus fagiens, de uia fuis clamabat, fibi ut opem ferrent. Neque illi non pre fto fuerunt: faucius Mofus intra[uos receptus et, cy qui opem tulerant, cum de fuperiore loco telis grauiter uulnerarentur,pedem retulerunt.Fuerunt cy:€ Cretenfibus nonnulli, qui faeittas in bofles miferint. Postremo cuncti incolumesin caflra redierit. Ibi cum neq; vedifJet Cbirifo phus, neq; naues, quammul ltis opus crat, in promptu effent:nec- NA unde fibi compararet iam baberent, difcedendi fibi flatuerunt.In nauis itaq; egros omnes, c7 XL. annis matores, impuberes, e7 mulieres, ac impedimentorum quicquid minus ufui futurum uidebatur, cum impofuiffent, atque ei clafsi de preti natu maximos Pbilefium e Sopbenetum preftciffent,reliqui omne spe dibus quá 4 erat lam uia munita; profe&i funt. Triduo quidem Cerafuntem,que ad marc Greca urbs cft, Sinopen.fium colonia, Coleborum finibus, peruenerüt. Hic dies X.permanferunt:per quos totius exercitus cenfu babito, cenfa funt armatorum octo M.DC.Hi é decem fcre milli busreliqui fuere: ceteri partim ab boflibus ceft, partim niuibus acmorbo confumpti. Hic etiam pecuniam de captiuis collecta partiti, eam que decime nomine aut Apol lini, aut Ephefie Diane uota füerat,confecrandam preH2

452 XENOPH,DE CYRI MINO, EXPED,
tores acceperunt. Cbirifophi partem, Ncon Aflneus accepit. X enopbon primum de manubijs donum Apollini| Delpbico i in Atbenieflum tbefauro dedicauit;[uo«y Proxci, quicum Clcarcpo occiderat, bofpitis fui nominejin feriptum.Deinde cum ex A fia cum Agefilao in Europam| aduer[us Bocotios traijceret,ac prelij aleam, quod ad Co roneam facti poflea cst, fibi fubeunda intelligeret, quart Diane debebat pecuniam, cam apud Megabyzum dee edituum depofuit,pactus ut eam ille fibi redderet, fi belli periculiieffugiffet: fin aliter cecidiffet,ex ea,ut quod doni genus iudicajJct dee gratifiimum forc, dediaret. Quare cim Xenophon exularet, ac Sciluntem. migrafJet, quod oppidum Lacediemonij coloniam non longe ab Olympia deduxerant, ita forte accidit, ut Megabyzus ad Oympiam[pectandi gratia ueniens, Xenopbonti depofitumt redderet. Ea pecunia X«enopbon, ubi oraculum iufiit, a^ grum mercatus cfl:cum agrum Sellenus fluuius preterfluit. Et fané eodem nomine fluuius Epbefi, propter Ephe fie Diane templum fluit,ac uterq; pifces c9 conchas alit. Hicautem uicus,quem Sciluntem appellatum diximus, fe rarum omnium que indagine capiuntur, copiam babet luculentam. Templum Xenophon et aram ex cadem pe cunia erexit.Sacrum dee é decumis fructui elus agri, qui quauis anni parte perciper&tur, füciebat. Dies fefli ciuiié ac finitimori cum uirorum tum foeminarum frequentia celebrabantur. Ipfa quidem dea conuenis fuis frumenta, uina.flipes,bellaria adminiflrat. Ad bec ijfdem ratam ex torum,e uenationi partem clargitur. Nam Xenopbon, eiusd; liberi,atq; item ciuium multi, ac deniq; ex quocunque bomini numero, qui u ellent,diesaliquot in niea us

LIBER QVINT V$. 451 bus, ad nundinarum copiam augendam, con[umebant, Ca. piuntur autem cit é facro agro,tum uero. ex Pholoé,que non longe abcfl,ap ricapree,cerui. Locus is ea in ula est, quá itur à Lacedemone in Olympia:longé abest ab Olym pij Iouis flad. nonamplius X-X. In eo faltus«7 montes funt arboribus condenfl, ubi fues, oues, capelle, cqui ctia latiffüma babent pafcua:ac inde pafliones corum qui ad fa era uebuntur,ueterinis largifeime fuppeditat. Wncingitur edes luco promiferis arboribus conucflito, in quo nullum defit pro fuatempeftiuitate efcariorum fructuum genus. Templum ipfum ut parum magno,Epbefle Diane templo fimile el. Dee etiam fignum, quod cuprefiinum cst, ab aurei illius fimilitudine, fola recedit materia. Ante tem plum pila erecta csl,in qua incife litere, Sacrum efJe Dia ne agrum.Q uipofldeat,atque ex co fructum capiat,annone decimam illum dez foluere,reliquum in farta tecta conferre oportere;deam ip[am,qui fe fraudarit, uindicaturaim.Sed ut unde digrejJa cst oratio, reuertatur, áCerafunte ea pars exercitus,que tam ante naues confcendevat,mari,reliqui pedibus iter fecerunt. Atque bi quidem aim in Mofynoccorum fines uenifJent, Timefitbeum Tra pexuntium illorum bofpitem premittunt;qui ex illis que rat,malint ne Grecos tanquam amicos, an ueró tanquaá bofles in fines ingredi. At illi nibil id fua interefJe refponderunt, quippe qui locorum fitu maxime confiderent. Tum Timefitheus Grecos docet,e[Je bis cum eiufdem iominis populis, quiin ulteriore ponti littore effent, perpetuum bellum:quare commodifimum Grecis uifum cst fo rejfi cum illis belli focietatem coniunxi[Jent. Ad eos itaqs eum Timefütbeo duces ucniitt:ad quos Xetnopbon codem
Ff 3

A$4— XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
"rintefitbeo interprete, in bunc modum ucrba fecit: Nos Mo[ynacci, pedibus in Greciam contendimus: neq; enim elaffe po[Jumus, cim naues preftó non fint. Atenim uia ttobis ab ijs, qui uobis etiam(fic enim audimus) bofles funt,intercluditur.Poteftis igitur.ft uclitis, uobis nos focios afcifcere,atq; illosyuos unquam fi iniuria affecerunt, ulcici, ac in po[lerum cogere, in ucflra ut fint poteftate. Quod fi prefentem conditionem refpueritis, uidete ne tanti poflea exercitus opem dejideretis. Ad bec, qui fum mum in Mof[ynaccis magiflratum gerebat, fibi probari ea que ille dixifJet refpondit,neque ullam in fe frmande focictatis moram füturam.'T um Xenophon: Qua, inquit, inrcopera noftra ufuri eftis,cum focios nos uobis afciuevitisautin uie difficultate[uperanda, quid in auxilio ue ftro fpei nobis pofitum fegato illi inquiunt, in communium boftium fines,altera ex parte, faciléinuade^ ve pojJumus: item; uobis in castra bomines& naucsmit temus,qui cy in pugna, cum opus fuerit, focij, ca: in uia duces eJe poterunt. Atque bis quidem conditionibus, fide data utrinque, c7 accepta, focictas inita es, Poflero die Grec ad fuos redierunt:quos lintres CCC Jfequuti, in fm gulis terni bomines: é quibus duo defcenderunt, ac[ein Grecorum ordines cum fuis armis inferuere:finguli cunt fingulis nauigijs domum reuerft funt. At qui remanfevant,in centurias,quafi totidem in choros defcripti, quadratum agmen, ueluti in. quincunicem direxerunt. Leua manu cetram alborum boum birtis corijs intectam, bederacei folij forma, dextra iaculum tenebant cubitum fex: in culus fumma parte cufpis erat, uma pile formam babe bat, Tunicis induti tam denfis erant, quam[unt lectorum
ai

LIBER QVINTVS, 455
culcitre;ec[ummis genibus terminabantur: galeis coriaccis capita munierant, quales fcré Paphlagonice funt, in quarum uertice fpirula in tiare modum eminebat: ijdem uero qa ferreas babebant fecuriculas. Ex bis cum unus progredi cacpifJet cum cantu ceteri, in numerum ingredientes, eum per Grecorum medios ordines atque arma fequuti funtzac rectà quidem in bofles profecti, ad caftellum quoddam oppugnandi caufa,qua parte id facilime ca pipolJc uidebatur, acce[Jerunt, Erat id ante urbem eam, qu« regia Mofynaccorum appellabatur, quee fuit imperij quaft avx:quam qui tenuijJent, facile toto Mofyraccorumimperio potiri pofJe uidebatur.Eam urbem aicbant focij non iure, fed ui ab boftibus occupatam teneri, cum. anté communis imperij fedes e[Jet, ac eius maxime prefidio fretos,totius fibi gentis dominatum uindicajJc.Sequu ti illos funt€ Grecis ctiam nonnullinron illi quidem à fuis ducibus inftructi fed prede caufa. Neque ueró fe bofles prius mouerunt, quàm noftros uiderunt. ad caflellum quamproxinié accefeiffe. bi eruptione facta, cupidius pro gre[Jos in fügam uertunt:de Barbaris quamplurimos, de ijs ctiam qui cum illis afcenderant Grecis, aliquot truci dant:neque anté infequi defliterunt, quàm Grecos animaduertere ad opem[uis ferendam accurrere: tunc quia dem retroce[Jerunt.Ceforum ueró,que dedita opera ab^ faderant,capita, Grecis ac gentilibus fuis. faltantes ac pa" triovitu carmina modulantes,oflentabát. Enimuero Gre di cafum bunc moleflifsimé tulerunt, tum quód bofles elatos fequundo rei euentu intelligebant, tum quód fugam ficerant, qui illos comitati fuerant Greci,ac tam quidem multi cium faifJcnt,duod in tota expeditione atque itinere H 4

456 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
mon anté cótigerat.Hic Xenophon Graecos inunum cof uocat,atq; bis eos uerbis a ffatur: Nibil esl milites, quamobrem cafu inopinato perculfi,animis deficiatis: quinuos ea ex re, que tam preter animi fententiam accidit, plus multo commodi, quàm mali extitifJe exiftimare debetis. Primum enim fatis liquido perfpicitis,eos qui duces nobis itineris futuri funt,rcuera boftili effe in boles noflros ani mo. Deinde,qui neglecto ordine imperioq; noftro, fe Bar barisin pugna pares faturos confift funt, bi ve infeliciter geffa,cum temeritatis fue poenas dederint, exemplo cete ris efJe pofJunt,non elJe ullo pato à prefcripto ordine di fcedendum. Agite igitur uiri fortiftimi, ita uos comparate,ut focij uos multo fe quidem meliores effe intelligat: ho flibus ucró planum faciatis,cum alijs iam fibi uiris negocium effe, quam bi fücrint, quos nuper omifJo ordine, qua fi palantes füderint ac ceciderint. Hec ille. Exercitus uevócuncius rcliquum eius dici quicti dedit, Poftridie facris peractis,ac corporibus curatis,cum iam pulcherrime lita tum efJet;pr«etores ita agmen inflruxerüt, ut Grecorum manipulis in dextro,Barbarorum in leuo cornu collocatis,aciem dirigerent:[agittarios inter dirctos manipulo» rum ordines difponerent,ita tamen,ut cos paululit grauis armature frons antecederct, Etenim expeditos boftium militesquo minus excurrentes innoftros lapides mittevent, oppofitis fagittarijs«2 peltatis coércendos putarunt, Hiigitur anteibant, reliqui pedetentim promouebant: ac primum ineum ipfum locum uentum esl, unde pridie eius diei Barbari,ey qui fe cum illis coniunxerant; pulfi fücrant.Eo in loco bofles acie confliterant.Cyui cim priman peltatori impreffonem acriter pugnantes[uftinuiffent,

LIBER QVINTVS. 457
nuiffent, evaui deinde armatura propius accedente,terga dederunt. Eos peltati fugientes, in aduerfum. montem infequuti funt,u[q; ad urbis ipfius mocnia, cum interea feruato ordine grauis armatura fuccederet.Ibi in unum con gregati bofles,pugnam inftauravunt, ac[paros,«7 prelongas,ac tam ualidas baflas cum baberent, ut eas finguli bomines baud facile tractare po[Je uiderétur, ijs cominus pugnare conabantur, Atenim cum Greci non modo nibil cederent, fed alacrius etiam urgercnt, binc etiam deferto prefidio bofles effufiftüma fugam fecere.Eorum rex ipfe, quem illi in eminentifiimo urbis loco publice alebant, é fuis prafidijs deduci uiuus non potuit, neq; bi etia qui in caflcllo inferiore deprehbenfi funt. Q uare fuerunt omnes cum fuis domibus,quas e lignis extru&las, Mofynos appel lant,igni cremati,Greci dum omnia diriperent, cellas inuenere patrio more«dificatas, panibus in frufla diuifis vefertiffümas,quem penu annone fuperioris effe Mofynoe ci dixerunt. Horttas etiam fruges cum ipfo culmo códitas, inter quas zee magnus numerus fiit. Preterea inampbo ris é delpbinori carnibus fal[amenta, atq; eorundem adi pem inteflis, quem illi ad ufus cofdem,ad quos olet Greeireponere confueuerat. Yuglandium magna eft veperta in tabulatis copia,atq; be forma erant à uulgares latiore: nucleus nullo erat lignee mébrane diuortio interfeptus. His multo cum frumento coctis utebantur. Vinum ctiam non defüit: uerum eiufmodi erat, ut fi quis merum bibe" ret,acidum pené pre nimia aufleritate uideretur:iam ueo dilutit, faporis effet&2-odoris fuauiftimi, Greci cum à borefccti effent,urbe focijs Molynacdis tradita, profccti ex coloco funt, Ac dum iter facerent, boflilia oppida,que 5

458 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPEID,
difficiles acce[Jus non babere uif effent, preteribant: ea tamen focij occupare non negligcbant. Caflella quidem paftim per eos montes lad. LXX X.. plus minus, interuallo interfe diflabant: c7 fané ultro citroq; milJe uoces utrinque exaudiri poterant, quod efficicbat non folum edita, fed crebris etiam uallium finibus concaua regio. lam uero cium in fociorum fines ueniffent, oftentabant illi diuitum ac beatorum parentum liberos optime curatos, tion alio tamen cibo,quám elixis nucibus enutritos. Cor» porecos quidem mollifimo(2: candidiffimo, propemodum eque cra[Jos atque longos, quorum e terga cy pe &ra Antbemij flore picta, crebrisq; notis diflinctz, erat. viri ipfi,eorum que caftra fequebantur fcortorum congrejJus appetebant,neque patrie mos, quin propalàm'cu piditati(ue obfequerentur, probibebat. Par erat maribus ac foeminis corporum candor, Atque bos proculdubio omnium ad quos ucnifJcnt,maxime Barbaros, atque d Grecorum moribus uiuendiritu difüdentes, milites no^ firi iudicarunt,cum in frequentiflima celebritate ea faceve nibil uererentur ad que bomines folitudinem ac latebras querere con[ueuerunt; quin e ea, que cum alijs euntes facere folent, foli faciebant: fecum loqui, ridere, fubfiftere,atque ubicunque libitum effet faltare, e quidem eo geflu,ut alios indicare uiderentur. Inter bas gentes Grec partim per boflilem,partim ucró per pacatum agrum manfionibus octo ad Chalybas peruenerunt. 1nfrequens ca gens,co- fub Mofynorcorum imperio, omnes fere fibi e ferri metallis uiclum comparant. Bincad Tibarenos uctiere, quorum cft ager campeftris maxime. In co caftclla aliquot ad. mare, parum[ane munita. Hic
duces

LODOS
LIBER QVINTVS, 459 duces in animo babuerunt, ad ea bofliliter accedere, quo preda exercitus calamitates leuarent. Quare mi[Ja à Tibarcnis dona non latim acceperunt, ac fibi cofultandum, ijs quiea attulerant, ref[ponderunt, accipienda ejJent ncc tic. Cefis autem boftijs,dijsá; per exta confultis, monuerunt uates,belli eius fufceptionem deos minime approbare. Dohis igitur acceptis ficut per pacatum agrum bidui adCotyorum, Grecam ciuitatem, Sinopenfium coloniam, in Tibarenorum tamen finibus fitam, peruenerunt. Ad bunc ufque locum Grecoràü exercitus, ab eo prelio quod ad Babylotem faclum est, dum ad mare defcenderent, uiam confecerant Perfica dimenfione parafangarum DC. «9: X X. Greca uero, fladium decies octies mille uigititi: Manfiones füere CX XL in quibus menfes octo cofifumpti.Cotyori dies X:LV. commorati, primum facra dijs perfoluere, deinde in gentes Greecas defcripti, pompas traduxere, ludos Gyninicos ficere. Commeatus inteea partim€ Papblagonia, partim€ Cotyoritanorum pa gis fibi comparabant: illi enim neque in fóro mercatum prabebant,neque egros intra moctiia recipiebant. Dum becaguntur, Sinopenfes, cim uebementer metuerent ne quid Cotyoritanorum ciuitas detrimenti caperet, prefertim cum agrum uexari,ac populationibus inf fum ved di intelligerent, ac non modó ad fuam fidem atqueofficium putarent pertinere, à fe oriundam ciuitatera tueri:fed propemodum ctiam ucctigalia fua, quee illis ea ci^ uitas pendebat, agi uiderent, legatos deprecandi caufa ad Grecos mittunt. Hi cum caftra ue nilfent, Hecatonymus,qui unus ex illis erat,uiv dicendi laude clarus, bu^ iu[modi oratione uus eft; Nos 0 milites, Sinopenfium

460 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
ciuitas bucmifit: primum, ut uos merito laudum bonore
afficiamus, propterea quod multis uictorijs á uobis decla
ratum cft, quantum uirtute Greci Barbaris antecellant.
Deinde,uobis ut ex animo gratulemur,quód e difficilimis
rebus grauiféimisq; cafibus fofpites buc euaferitis. Quod
reliquum eft,pro ea que nobis uobifcum intercedit Gre ci nominis communione, petimus, ut malitis beneficio nos
dcuinclos babere, quàm iniurie ullo genere lacefere. Ne
que enim uobis nos priores unquam quicquam incommo
di importauimus. Cotyoritani, in quorum nunc finibus commoramini,à nobis in coloniam deducli funt, à nobis ademptum Barbaris agrum acceperunt: proq; ttobis uectigal,codem quo Cerafuntij«y Trapezuntij iure penfttant.Q uare non po[Junt bi ullam à uobis calamitatem accipere,quin ea in nos ctiam ipfosredundet. Ac nunc de ue flro exercitu nonnullos audimus,per uim in oppidum ingre[Jos,in ipfis edibus caftra babere:ez€ proximis pagis
quicquid ufui fit,inuitis dominis auferre. Haec à uobis deprecamur. Q uod fi nibil profecerimus,cogemur certe ez
Corylan e Papblagonas,«7 quodcutque potuerimus
bominum genus, focietate nobis atque amicitia adiungere. Cum finem dicendi ille feciffet. furrexit X enopbon,atque ita pro cunctis militibus loquutus et: Nos enimuero Sinopenfes,non male nobifcum actum exiflimamus, quod witaduntaxat,armisq; feruatis,buc euadere potuerimus. Commeatus ey que ufui futura erant cetera, quibus cum bofle tam fepe congrediendum efJet, aut portare aut traberenullo pacto potuimus, Atenim cumprimum grecas urbesattigimus, foro co ufi fumus, cuius nobis à Trapexuhtijs copia facta e&t; neque alicni quicquam fine precio
| | I | l i | i [

LIBER QVINTVS, 4.61 cio fumpfümus.Et fane pro eo,quem nobis babuerunt, bo norc,proq; bofpitalibus,que ab illis accepimus, donis,gra tiam illis retulimus. Nam eg eorum amicis pepercimus, € quammaximis potuimus detrimentis bofles affecimus, illos nempe quocunque os duxere fequuti. Quueras autcm de ipfis licet, quales erga fe ios fucrint experti: adfunt enim,quos ipfa nobis ciuitas publicé,pro amicitia o ffra duces dedit. Nos quidem,quoties bi ad quos uetimus, commeatus nobis non dederunt, ut ab cgeflate nos atque inopia uindicaremus, undecunque potuimus, mbil intereffe putenteicbarbarammun ne Grecorum fines effent, que nobis ufui fuerunt, fumpfimus. Neque uero Carduchos,Cbaldzeos,ac Taocbos:bcllicofos illos quidem, ez fe ros populos,qui necipfi regi parent, aliam ob caufam ad armacontra nos capienda impulimus, quàm quód ci ab illis non preberentur que ad uictum erant nece[Jaria, ea nos inuitis eripere cogebamur.At Macronas, quod nobis quod babuerunt forum, expofitum,«v apertum e[Je uo^ luerunt,pro amicis babuimus, neq; quicquam ab ijs ui ab flulimus. Quod fi nunc Cotyoritanis, quos in officio ac poteflate ueftra efJe dicitis,aliquid fumpfa imus, ipfi in culpa füerunt,qui tantum abfüit, ut nos amicos agnouerint,
ut claufis portis neq; nos intromiferint, neq; extra muros quicquari quod emere po[Jemus, miferint; cuius reicate fam ipfi i 1 in ducem ucftrum conferunt. Quod uero querimini, per uim nos efe inoppidum ingre[Jos, acin ipfis domibus cafa babere:nos certe rogaimus, ut Yos tam tim reciperent intra moenia: quibus cim illt portas non aperirent,quid in eos aliud per uim fecimus, quám quod caip/aparteirru(pimus, quá nos illinon« admiticbant? Ae

462 grosin eorum«dibus collocauimus: at illi fuo fe f[umptt
alunt, Ad portas preefidium conflituimus, nempe ne fint
egritostriin pretoris ucftripoteflate,atq; ut arbitratu
noflro tollere eospofiimus. Ceteri, ut uidetis, omnes[ub diuo tabernacula babemus,ordines tuemur,arma in proptu funt, quo falicet eo ijs qui de nobis bene mereantur,
gratiam referre,€ qui tos laceféierint, ulcifci pofsimus.
Quod uero interminatus es, Coryle Papblagonum preficti uobis contra nos auxilianon defatura: fl neceffe fue rit, c7 uobifcum, cy cum illo pugnabimus, quando cum maiore, multis quidem partibus boflium manu aliquando belli fortunam experti fumus, Atqui neque nobis ad CoYyle focietatem erit aditus interclufus: eum etenim audimus ad maritimam oramyc7 ad agrum urbem; ueftram animà adicci[Jc. Huncigitur nibil impediet, quim eum nos ad ca qu expetit,occupanda iuuemus, Heec'X:enopbon. Hecatonymo uero, quód ejJet acerbius loquutus, irafci fe colleg.e eius,ton obfcure Jignificabant. Atq; bicex ijs wnus in medium procedens: Non bellum, inquit, indicturi bucuenimus, fcd potius ad amicitiam uos, atq; bofpitium inuitaturi, Ac fl Sinopen uencritis, uos certe intra moenia recipiemus:munc focijs imperabimus,ut quarit pofsint veYum uobis copia faciatit. Veram enim omnem orationé ue fliram füiffe iudicamus.Post hunc fermonem,e7 Cotyorita nidona bofbitalia ad exercitum mifere, e? Greci duces le gatos menfe fuz adbibuerunt,ubi multa que restépusq; poflulabat, colloquuti funt: Greci de veliqui itineris tota ratione queflerunt. V trinq; ea interrogata funt, que ex ufu comodoq; efJent. Atq; bis fermonibus dies exemptus. Pofltro die, conuocatis in unum militibus, duces de toto itittere
XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED;
——

LIBER QVINTVS, 463
| itinere, legatis prafentibus deliberant. Etenim fi pedibus iter faciendi e[Jet,cómodifümum fore putabát illos duces babere:fin clafJe traijciendis, folos cos efJe, à quibue quat. tum toti exercitui fat efJet,nauigiorum accipere p[Jcnt. Vocatis itaque legatis,ad cos rem,de qua agebatur,re tulerunt:atque eos rogarunt, ut Graeci cim ejJent,fibiitem Grecis, beneuolentia atq; optime confulendi[ludio, que certifiima amicitie pignora,ne dcefJent. Surrexit ibi Hecator ymus,q7 à purgatione exovfuc,fe qua de Papblago tibus adiungendis dixi[Jet,non eo ff eif.€ dixit, ut bellis Grecis minitaretur, uerüita tlla accipi uoluifJe, dim Bar bavorum amicitia uti pofJent, illam fe Gracorum caufa fa cile neglecluros. Yam ueró quód mc, inquit;de ueflro itinere confulitis, dcos omnes conteffor ac precor, fi uobis | quodoptimum duxcro confilii dedero, multa mibi utcx | uoto eucniant:fin aliter aduerfa ut mibi fint omnia. Deuouime lam,inquit,a(tq; boc quidem cst;quod acri confilium dicitur, Nam fi is faerit, qué opto, confilij meicuen tusmibi omnes gratiam babebitis:fin aliter cecidcvit,é uo bis certe non deerunt, qui me diris pevfequantur. Equidé illud nibil dubito, fi nauibus proficifcamini, curam nobis nó paruam fu[cipienda, ut fit uobis parata dafis. Quod fipedibu: iter facietis, ucffro uobis marte;cii ijs qui fe op pofuerint,crit preliandum:dicam tamen que ucbisarbitror conducere, Mibi«2 Paphlagonum vegio tota, t7 po Papblagopuliopesnote[unt.Regio ipfa«y campis pulcherrimis, nic fitus, € altifiimis montibus predita cst:ac primi aditus babet difficilimosjnter montesdiui/a, in duo quafi cornua:uid il ardua,bac utiq; ingrediamini neceffe cst. Quod fi cas fauces pauci bomunes obfederint(neq; cst enim mulidi LMUMILULLUILIILELITIILILLLLLLL.TEEZLLL ILI? LLCTÍ]]ÍE
DUSPMONINSEEY
eismod

464. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
tis opus)illis inuitis,quantecunq; copie fuerint, p enetra vc non poterunt, Atque id ita fe babere ex ipfo loco oftendam,fl quem de ueftris e mecum miferitis. At fl in campos de[cenderitis,ibi equitatum offendetis, quem bofles re gio equitatu multo meliorem ducunt: atq; co maxime cot fifi nuper euocati àrege, non[unt ad eum profecti, quin qz maiores fpiritus babet corum princeps. Q uod fiuel clàm penetraueritis, uel priores anguflias occupaueritis, ac ipfos in capis equites prelio uiceritis: pedeflres etiam corum copias, quarum numerus nibilo est minor, quàm bominum centena,cy amplius uiginti millia, faderitis, ad flumina certé uobis perueniendum fücrit, atq; ad Tbermodonté primum, cuius latitudo cüm fit paf. LX. quàm facile eum traijcere uobis liciturum fit, boffibus prefertim c7 à fronte vefiflentibus,«7 à tergo urgentibus, nom esl profecto difficile exiflimare. Ad Win deinde, cuius eadem omnino latitudo e&t: tum ad Alyn, qui cum fladia ipfa duo, quà latus csl;pateat, bunc certe fne nauibus nunqua tranfmittetis. auium uerà ecquifnam uobis copiam facturus est? lam ueró Partbenius,ad quem uenietis, fi Abn traieceritis,nibilo is certe quàm bi, quos antettominaui, facilius tranfiri potest. Ego mebercule bis omnibus de caufis terreftre iter, non modo difficiles exitusbabituri, fed plane interclufum uobis fore arbitror. Quod fi nauibus proficifcamini primum Sinopcn appelletis, illinc Heracleam:ab Heraclea;flue claJe, fiue pedibus veliquum itineris conficere malitis, neutra uobis facultas de^ fütura cfl, cüm ca ciuitas nauium luculentam fané copiam
babeat.Heec cum ille dixifJet, non defuerunt qui ucl Cory|
le gratia,cuius bofpes erat uel precio adductum, italoquutum|

$
LIBER QVINTVS, 4.65
quutum fufpicarentur: exifimarunt dlij cauiffe illum Si mopenfium agris, ne failicet detrimentis afficerentur, f | Grecorum copie per eos tranfirent, Quecunq; tamen ei in dando confilio mens fuerit, fuerunt certé Greci fdfragio fuo mari cundum efJe.'Tum Xenopbon: Sinopenfes,inquit,milites noftri uetram in deligendo itinere autoritatent fequuti funt: fed bec quidem decreti noftri fumma et: Si nobis a fuerit nauium copia, ut ncc unum relinqui neceffe fit,clafJe utemur: fin aliqua nobis cxercitus pars relinquenda cft, naues neutiquam confcendemus: fatis eft enim illud nobis perfuafuni, intceris copijs tbiuis gentium,meque commeatus nos dcfideratuvos, te que de falute in dubium uenturos. Co uod fi boflibus fierimus inferiores, nece[Je certé fuerit tanquam mancipia, illorum nos imperata facere. Haec cum illi audifJent, ut bis de rebus ad ciuitatem fuam legatos mitterent, bortati funt.Mifsi funt. Callimachus Arcas, Aviflon Atbenichfis, Samolas Acbeus, ac bi cum Sinopenfibus profcdti funt. Interea Xenophon cim in Grecorum copias intueretur, grauem avmaturam fané amplam, cetratos imultos, multos item fapittarios ac funditores, equites preterca qui propter longiorem in Ponto commorationem, ex locorum peritia, ad res gerendas aptiores effent: ac plané intelligeret,non poffe talem exercitum parua pecunia in poflerum Grecis comparari: optimum factu duxit, eo temporc,cisq; copijs, utiad Grecorum opes dugendas, ac coloniam quampiam deducendam. Quam neque parsiam fore putabat, cum ad Grecorum numerum€ Ponti accolis multos accefJuros exiflimaret. Qua de re cim per exta deos co[ulendos putaret, prius quàm quid in ami Gg

466 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.,
mo baberet,cum quoquam de[uis commuticaret, ad Sila num Ambraciotem uatem, quo Cyrus ufus fücrat, totam cogitationem refert. Mle enimuero, qui metueret nebec fierent o alicubi remaneret exercitus, quó Daricos ter mille à Cyro olim acceptos, propter illam de X. diebus redittionem, adbuc incolumes in patriam deportaret, quod de X:enophóte audierat, profert: addit Xenophon tem glorie, potenti£4;[ue fludentem, uelle ut exercitus in Ponto máneat. ec ille. Exc militibus ucró crant fane multi qui pre fe ferrent,putare fe ton alienum id fore va tionibus[uis:fed multo malor pars totum cófilium repua diabat, Timafion quidci Dardanenfis,c7 Bocotius Y borax cum mercatoribus quibu[dam Heracleoticis ac Siopenfibus congreffi illis denunciant, fore ut, nifl exercitui flipendium eorum ciuitates pendant,«9 commeatus clafficurent,omnes Grecorum copie in Ponto tancatit. illud enim, inquit, confilium init Xenophon, atquein ears ut nos fententiam adducat, operam dat:ac cium iam naues prafto fucrint, ficnobifzeum opitior aget. lam Greci ne« que commeatus, neque nauales copias amplius defideramus.quid igitur? Nibil omnino iam impedit, quin aut domum redeuntes, noftros quibus rebus potuerimus, iuuemus,aut nouas nobis in quauis Ponti parte, quamlatéin ambitum patet, fedes deligentes, in bis ipfis locis natia" mus; quare me quidem autore, uel domunt, qui uelit, abcat: uel mancat, qui fuis ita conducere rationibus arbitratur.Naucs certé,quo uobis cunque contendendum ffatueritis iam non funt defature. Fiecubl mercatores audierunt,ad fuos deferunt, ey cum illis unà Timafton Dardancn[is, Erymachum itidem Dardanenfert, 9"T horacem

LIBER QVINTVYS.- 467 cem Boeotium vaittit, ut ij/dem de rebus eas cluitates doceant, Re audita, Sinopenfes c Reracleote per nuncios dgunt cum Timaftone,ipfe negocium ut fufcipiat: atq, ei pecuniam fe,ipfius arbitratu, daturos fbondent, ubi primin clafje exercitus proficifa ccepiffet. 1d ubi ille accepit,in militum conuentuita loquutus est: Nibil neceffe cft, milites,de mafione cogitarc:quid enim tanti est, quod plus ris quàm Greciam facere debeamus? Atqui«dio effe, qui bac ip[a deve deos per exta confulant,ac nibil ad uosveFerant. Ego ucro uobis fi binc folueritis,ab ifo menfis ini tio polliceor Cizycenum unum, menftruum lipendium fingulis: ez uos quidem in Troadem deducam, unde fum in exilium pulfus: ibiex mea uobis patriamulta fuppetent commoda: neque enim inuiti me ciucs mei recipient. Deduca etiam uos in caloca,é quibus pecuniam fang inultam cogere poteritis, Nullaenim cft mibi ucl. Acolidis, ucl Phryole, uel Troadis,totius denique Pharnabaxi imperij ignota pars,ticq; obid magis quód in illa fum natus regione,quàm quódin ea Clearcbo«2 Derollide fipendia feci. Tum Borotius Tberax, cui perpetua ferat cum Xenophonte de principatucontentio, boc amplius addidit:fi€ Porto feinel exiffent,in corum poteflate Cberfonefum, pulcbram illam c opulentam regionem faturam,in
: qua uel confiflerent,uel domum fiitamallent,quamfacilime fe ex ca confevrcnt, Ridiculum uerà cfJc, cüm in ipfa
Grecia agrum maximum ey friciuofifimum pofridere
po[Jentsad Barbarorum fines[pectare. Ego, inquit, etian
ip[c.cum có perueneritis, uobis perinde ac Tumafior,a
quantum ille, füpendium polliceor. A tq; becille fidenter
dicebat, qucd que Heracleoie, ac Sinopenfes Timaficni Gg a

468 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
promiferant,fi ut exercitus é Ponto difcederet effeciffet, non ignorabat, Hactenus Xcenopbon tacitus banc in fe concitatam inuidiam tulerat. Scdenim cim Pbileftus€ L»con Achiui confurrexiffent,e7 graue fibi uideri affivmajJent, quód cum e[Jet Xenophon ante prittato conftlio ad manendum milites adbortatus,ac ea etiam de re diuinam rem fecifet, neque quid in animo baberet ad exer citm vetuliffet, cundem iam neque in prefentia pro con cione quicquam purgandi fui caufa agere, Hic ille crimi" nofis eorum uocibus coactus ad dicendum. furrexit, atque bunc in modum loquutus cst: Ego. milites pro uestra meaq; falutenon defino deos per facra confulere,ac precari, ut quein mentem uenerint aut dicere,aut faccre, ea uobis cunctis, mibiq; bene ac feliciter euenianit. Atque boc ipfo tempore ob id ipfum facra feci, ut extis monentibus intelligerem,utrum e[Jet fatius, uobifcum ea deve agere; que mibi in mentem uenerat, an uerbum omnino nul" lum facere Enimucro Silanus aru[pex confulenti mibive [pondit,bona, quod caput efl,exta e[Je: fciebat enim non e[Jc me omnino eiusvationisque ad exta pertinet, ignavum, quippe qui facris multum interefJe confucuerim. "Tantum dixit, occultos in meipfum dolos, atque infidias fignificari:retté ille quidem;qui iam cogitaret criminando me apud uos,in inuidiam uocare, Diuulgauit enim fer monem, me beciam facere,cogitare,fine ucftra fententia.Ego uero fi uos in difficultate uiderem ejJe, illud difpicerem quavatione fieri po[Jct ut urbe capta, nauigavet quiuellet: qui ueró nollet, id tum demum ficeret,aum eas fibi copias compara[Jct, quibus fuos quifque facile iuuare po[Jet. Verum cim mitti uobis ab Heracleotis e7 Si topetict tat

LIBER QV INT V$, 469 nopehfibus naues uideam, c certos effe bomines, qui ftipendii uobis polliceantur ab ipfo menfis initio, nibil fieri po[Je arbitror elegatius, quàm ft incolumes in patria reflituti, cum ipfa incolumitate mercedem etiam accipiamus: ac ipfe quidem priflinam cogitationem meam miffam facio,e plané ijs omnibus qui me bac dere coueterunt,dico mi[Jam e[Je faciendam:fic enim flatuo, quoad ue fler ifle exercitus integer facritneque gloriam uobis, neque ullum commodorum genus defüturum.In uictoria est enim eorum bonorum, que in boftium anté poteflate fuerant,uindicatio. Quod fl be copie dilabantur, commitianturq, neque uos arbitror commeatuum compotes fe turos,neque fatis bonefle ex bis locis difceffuros. 1n Greciamigitur primo quoque tempore clafJe contendendum cehfco:ac fi quis bic manferit, aut fuos deferuerit, antcquam uuiuerfumagmen in pacatis tutisq; locis conflitevit,boflis illum loco babendum. Heec qui fua fententia vatac[Je uelitmanum tollatzmanum cuncti fuflulerunt. Bic Silanus arupex redamare, ac docere uelle, ius fasq; effe unicuique, quocunque uellet;à reliquis difcedere:fedenüm est eius oratio omnium militum damore inteypellata, qui funt etiam bomini interminati, fe in illum acriter ani^ maduer[uros, fi forte fagientem vetraxi[Jent. Heraclcote ubi compertim babuere, de difcefJu fcitum factum effe auigiamiferunt illi quidem:de pecunia ucró quam in exercitus ftipendium"Timafloni ac T horaci promiferant, plane à fide data defciuerunt, Quare inopinata re percifi, qui in eam fpem. milites adduxerant, metuere coeperunt,ne quis ab irata multitudine in fc impetus fievet: quod periculum cum deuitare uellent, a(Jumptis ijs
G2..3

470. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
ducibus, quibus cum ves faerat anté cómunicata(qui plané omnes erant, preter Neonem. Afineum, qut ab[ente Chirifopho fubrogatus fuerat) ad X enopbontem ueniunt; MutafJe fe aiunt fententiam, iamq; nibil confultiss Grecis fore arbitrari, quàm fi intra Pbafin nauibus ingrefii, Pbaflanorum agrum occuparent. Regnabat tunc in Paflanis Aeéte filius. Ad bec refpondet X:enopbon, fenon effe hac de ve cum exercitu amplius aClurum: ipft, fiita uideretur, militibus in concionem uocatis agerent, Timafton Dardanenfis negat[e pro concione cadere uer ba fihurum: fed centuriones(uos quenq; conuenturum, daturos; operam ut fingillatim eos in banc fententiam adducant:quod fané ut ve ipfa efficerent,elabovarunt. At milites iam bec agicognorant. Et Neon Xenophontem criminari, quód duecs in fuam fententiam induxi[fet, ac iam illis afJentiétibus Gr«ecos decipere meditaretur,quos non in Greciam, fed intra Pbafis oftia deducturus effet. Id enimuero milites iniquiftimo animo ferebant, ac coctus iam fieri,ey militum circuli: ex quo tonnibil erat metuendum, ne in duces uim facerent, neque alio pené modo quàm anté in Colcborum caduceatores e annone preftclos,é quibus qui ad mare confugere non potuerunt,la pidibus obruti funt. uod ubi fenfit X-enopbon, non ex^ pectandum ratus ufquedum tumultuofe ultro concurrerent;nilites in concionem conuocandos putauit. DimifJo itaque precone uniueros adeJe iufsit. Ac illi fane fimulatque denunciatum est, cupidifiime conucnerunt. Hic Xe tiopbon duces qui fe cóuenerant no accu[ans: Audio,inquii, milites, nonnullos eJe, qui me pud uos in inuidiam rapiant,cum dicant operam me dare,ut intra Phafin uos dolo
5———————! n MQn" Q€ÓQTYrP ÀMÁYtóÜÁÜtÀ XÀÁ d

—
Qr TERRE
LIBER QVINTVS. 4t dolo circumuentos deducam. Audite nunc me,per deos in mortales uos obteflor, ac deinde fi me fcitis decretisq; ueflris fraudem ullam facere iudicaueritis, nibil deprecor,quit antequam 6 ue&iro confpectu difcedam, de me fupplicium fumatis. Sineos, qui me criminantur, plané cognoueritis td dare operant,ut nte pev calumniam euertant: illos ut dignum cft tractzte, Neminem omnino uefrin effe opinor, qui ubi fol oriatur, atque ubi idem occidat, ignoret: aut qui noi plane norit, cos qui in Greciam ttauibus eani,ad occafum naulgare: contrà uer ad ortum, qui in Afiam contendant, Ecquis obfecro inve tam per[picua uobis imponat, perfuadeatq;, c7 ibi oriri folem ubi occidit, rurfusq; occidere qua in parteoritur? Atqui cz illud[cimus omnes, aquilones in Graeciam, au^ firum ad Pbafim nauigantibus fequundum cJe. Nam e inter uos illud erebro ufurpatur, flare nunc aquilonem: nauigiafi parata c[Jent,uebi uos in Greciam fequundifsi^ ma tempeflate po[Je. Quis igitur tam ad fallendum calliduse paratus;ut foluatis auftro flante uos inducat? At sos tunc nimirum con[cenderc iubebo, cum à uentis fuevit tranquillum mare, Atqui non pluribus cgo tiauibus quàm unà ucbi pojJum,€ uos ut minimum fingulas na^ ues in cobortes defcripti occupabitis, qui poftim igitur tos cogerc,utinuiti me fequamini? Sed e[lo, decepti à me, € quafi prafigijs quibu[dam circumuenti, Pbafidis oflia unà mecum intretis: quid cim iam defcenderimustex ipfo vegionis babitu non intelligetis credo ,non efJe eam Greciam. lbi uus ero qui uos decepero: uos ueró decepti, ad Xnillia bominum armati: cz pofim ego exifüimareme wobis meritas pocas non daturum? aut in queri unquam
Gg 4

472 XENOPH, DE CYRI MINO, EXDPED, animaduertetur fi non in cum,qui ita fibijpfiyac uobis fi» mul male confuluerit? At funt, mibi credite, bi fermones non flultorum magis, quàm inuidentium, quód uident mt biá uobis bonorem baberi:quo fané nomine non iurc mi» bi illiinuident.Cui enim ego obfiflo, quà minus aut que ve ct fentiat, libere dicat:aut pro uobis fi uelit, pugnet: aut poftremo res ueftras uigilantia fludiod; fuo tueatur? lam uero cui ego aduer[or, quin imperium fuffragio ucftro confequaturzPer ne quiuis imperet licet, mod ut appaveat antiquifiümam illi ueflrorum effe commodorum va» tionem, Atq; bec quidem mibicontra maleuolorum crimina dicta fint.O uod fi quis uel fe decipi iudicat, ucl ali quemuis,prodcat,qc7 uos aperté doceat, Nunc cum de bis fatis;non anté uobis cenfeo difcedendum, quám que nuper acciderunt,cognofcatis:que fi latius, uti coeperunt fev pferint, uobis primo quoque tempore falutare quodpiam confilium ineundum cxiftimo, ne flagitiofifiimi omnium dc turpifsimi reperiamur,ac in deorum atque bominum, ticque magis boflium, quàm amicorum offenfionem incur vamus. Hec cim audifJent milites, quidnam boc cct admiratirem ut explanarct rogarunt, Hic ruv fus X-enophon: Scitis, inquit, in Barbarorum bifce montibus uicos effe in Cerafuntiorum fide,e quibus ad nos certi homines defcendere, e uictimas uendere, atque alias buiu[modi ves,quibus ipfi abundavent,folitifüerant, Veflrüm ctiam exiftimo tionnullos in proximum uicum aliquando nundinandi caufa ucniffc.1d cum Clearatus centurio animaduertiffet,ac plane uideret uium cum ex paruum effe, eo nullis matum prefidijs, quód à nobis incole nibil plus, quám ab amids metucbant,noctucum nibil noftrum cuiquam

pem
LIBER QVINTVS, 473
quam ea de ve dixi[Jct, có diripicndi fpeimpulfus contendit.Statuerat autem ft uicum cepijJet,neutiquam amplius in caftra vedire:fcd cum cius contubernales naui forte pro ximum littus legerent, in eam preda omni impofita,€ Ponto aufügere: atque eius confilij ijdem, quod nuncdemum intelligo, contubernales participes erant, Quofcunque igitur potuit ad facinoris focietatem adducere, cum ijsad uicum oppugnandum perrexit, Sedenim cum non potuiffet ante lucem có peruenire, patefactis infidijs, tota ea uicinitas ad propulfandam iniuriam concurrit, «cde fuperiore loco mifillibus ac gladijs noftros rei&tevunt:é quibus eg Clearatum,ey ex eius coborte non paucos occidéreymulti Cerafuntem confugere. Atquebecco ipfo die gefla funt, quo nos pedibus bucmouimus. Erant ex ijs qui adnauigabant nommulli, qui Cerafunte nondum foluerant: cim interea, quemadmodum Cerafuntij nar» rant, cx eo uicoucnere legati tres de natu maximis, ad exercitum noftrum à fuis mifi: quem cum illic non offendiffent,apud Cerafuntios mirari fe plané dixerunt, quid itattobis in mentem uenifJet fibi bellum inferre.Eos fe docui[Jc aiunt Cevafuntij,tton effe id commiffum publico com filiozacillos cimid audiffent Letatos.füiljeq; ad nos nauigaturos,ut de totave nos docerent, atque ut cadauera, fi reperiJemus,ad fepulturam concederent, 1d cum refaffent, qui paulà anté cx illa clade Cerafuntem aufügerant, obferuato legatorum itinere, ez ipfi priorcsin cos lapides iccerunt, c7 alios ut iaccrent incitarunt.Tris itaque le gati, grandes iam natu, lapidibus obruti funt. Hoc cum ita fe baberent,ueniunt ad nos. Cerafi untij, ac rem totam venutciant,omnes quidem duces uehementer commoti fu G2 4

474 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
mus Interea uero dum de Grecis fepeliendis confultan£cs,cum Cerafuntijs extra prefidia noftra flaremus, de ámprouifo ad aures tumultuofiflima uox perfertur clamantiun,cede,cede, iace iacezac fimul multos incur[antes uidemus, quori partim lapides iam avripuerant,partim bumo tollebant, Cerafuntij nempe,qui que paulo am té apud fe atia erant, adbuc quafi in oculis ferebant, cum trepidatione ez curfu ad naues confügiunt: ez planc ex nobis etiam fierunt,qui nomibil metuerent. Ego adillos tamen cedens, quid rei e[fet queflui. C wor multi plané quid agerent nefciebant, cum lapides tamen manibus tenerent:aQlus tandé bominem vei o ignarum,ex eo audio,4b annone prefcclis exercitii iniuriofifime tractari, Atque interea Zelarchum, quie prefectis annone unus erat, quidam ad mare confügientem confpicatut, magna woce ceteris fignum dedit: uniucrfi uero, no aliter quám aprum aut ceruum uenatores folent, bunc funt infequuti. At Cerafuntij in feimpcetü ficri arbitrati, cum illos uidevent aduerfum fe currere,[latim terga uertentes, no prius d curfu defliterunt, quàm fe in mare abijcerent, quo«y de ttoftris nonnulli irruerunt, ac planc omnes qui minus tiatare fciebant, periere. Q uid autem eos peccafJe putatis? id fané mctuerunt,ne illi in fe quaft in canes vabic incita" tiruerent. Quod fiin bis conniueamus, fadle exiflimare poteflis, qui ft flatus füturus uniuerfi exercitus. Penes uos certé non erit amplius,aut[ufcipiendi contra quos uclitis, aut ubi vifum faerit, finiendi belli autoritas: fed priuato conjilio quilibet, quocunq; uoluerit copias ducet. Ac ft qui populiad nos,ucl de pace,uel quauis alia de ve legatos mi ferint, cos erunt qui ante opprimant, quàm quid a]ferant cogito"

OMENSDESCT
:nanm-————
uem
LIBER QVINT VS, 4.7$ coptofcere pofsimus. Ad bec duces ueftris omniu fuffragijscreatiullo loco erunt, Qui ueró feipfum ducem legcrit,ac uoce ullam ufurparit,iace,iace,is noftrum quens uis, fiue ducem, flue gregarium mulitem nactus, fi modo fint qui el parcant,ut nunc accidit,indemnatum de medio tollet, Acnutic quid fit actum ab bifce, qui fe autoritate fia duces crearunt,confiderate, Zelarchus annone pre fictus f quid in uos commifit, impune abiens iudicium fubievfügit. Sin wosille nibil omnino leferat, ueritus ne
paucorum impetu fine ullo iudicio opprimeretur, fuga fa luti fue confuluit. lam uer qui legatos lapidibus obrue^ runt,nos plane folos e Grecis Cerafunte excluferunt,nifi forte armisirrumpere conemur.Nam quod ad noslrovum cadaucraattinet,que illi ipfl,qui cedem fecerant, ultro t'ostollere ad fepulturam iubebant:ea certé,ne caduceum quidem preferentibus,vepetere fatis tutum fatuvum cst, Quis enim ad illos audeat cum caduceo uetire, quorum caduccatores occiderit?At pos Cerafuntios ut ce fos fepelirent vogauimus. Hec igitur recté ne, atqueita uti iu fasq; fit gerantur uos exifimate. Nam fi ita uifum fucrit priuatim fibi quifq; ab bacbominum infolentia ca Webit,ac quociq; uenerit, ut fuperiore acmunitioreloco tabernaculababeat,operam dabit. Sin ferarü bos effe mo rcsnon bomini ffatuitis, cogitare debetis que fit futura buius licentie coécende ratio optima. Nam ,ut nunc res est; quiaut rem diuinam facere bona cum fpe, qui deorit fidem ac religione tam impie ac nefarie ulolauerimus: aut cum boflibus alacriter ac fidenter pugnare po[Jumus, qui noftros tam crudeliter opprimamust V el que nos ciuitas recipiet cum noftra fuerit omnibus tejlata immanitas? Et

476| XENOPH,.DE CYRI MINO, EXPED,
quis tos iam ad forum fuum adwittet, quos vefcierit nallauerecundia abflerritos, quin focios grauifsimis iniurijs affecerimuszPoftremó neque laudem opinor amplius,cuius fuimus femper maximé appetentes, ullam confequemuy: quis enim talibus unquam bominibus laudis ullum genua impertiatur? Nos certé,fatis fcioyimprobos ac fcele ratos appellaremus,quos buiufcemodi culpe affines fuiffc intelligeremus.Hic omnes utta uoce acclamavunt, in au tores animaduertendum,atque in pofferum uidendum,ne quis impune facinus fufciperet, ac quicunque fufcepiffet, fraus ut ei capitalis effet. tudicium bis de rebus ac de omni bus iniurijsque à Cyriinteritu ad eum ufque diem facte | fuiffent, à ducibus ut conflitueretur. Wudicadi poteflas centuriombus permi[Ja est, Ad bec, X-enopbontis Lortatu, dtq; ex arufpicum re[ponfis, placuit exercitum luftrari, Luflratio facfa eft, tum ut duces preteriti totiustemporis rationcm redderent, decretum cst, Atque in ea redden da,Pbilefius ez: Xanticlesrepetundarum damnati, quod € Gaulitica pecunia,quam feruandam acceperant, minas XX fuppilaffenttantundem rependerunt. At Sopbene tus quód dux dedaratusmunus recufa|Jet, X. minis multatus est, Iam ueró Xenophontem erant nonnulli qui iniuriarum arce[Jevent, fe ab eo pulfatos crimini dantes. At ille um, qui primusid obiecerat,id primum ogauit,quonam in loco fe cefum quereretur, Quo in loco, refpondit ille,frigore pene exanimati,ac niue plurima opprefii fuimus, Enimuero in tatita byemis, inquit X:enophon,quan tam ipfe predicas,afperitate,cim c cibaria dee[Jent, ac netantum quidem uini haberemus, ut uel ipfo eius odorerecrcari po[Jatius: buc adde tam multis de noftrorum namero

LIBER QVINT VS, 477 numero iam fractis labore,ey prope con ftctis,boflibus ue rà afiduéurgentibus:co,inquam, tempore, fl quem iniu» rie ullo genere laccfsiui,non po[fum non confiteri, uel afinis me atrociorem efJe, quos pre atrocitate laborert fentire negant, Verüm dic quefo, quid me nt te cederena impulit? De tuó ne quid petij, quod quia ton dederis,te pulfarim? An meum quid repetij? An de amoribus mibi fiit ullum tecum certamen? An ueró uinolentus in te baccbatus fum? Horum cum ille nibil in caufa fuiffe refpondiffet,rurfus X-enopbon:Q uid;inquit,tu in graui tie avmatura,an inter cetratos fifi? Neutrum, ve[pondit ille: fcd contubernalium iufJu, quanquam liber[um, mulum agebam.ic illum agnouit Xenophon: Actu, inquit, illc es qui egrotum bominem aucbédum fufceperas? Quid ni:tu cnim cogebas, refpondit ille, qui contubernalium etiam meorum impedimenta difiipafti. Et culufiodi fuit, inquit Xenophon, difipatio: Diuifi alijs illa comporta da: que cum ad me poflea relata faifJent, tibi eaveddidi fünulac bominem mibi, quem aucbendum acceperas, offendifli. Atque uti res fe babucrit, audire opereprecium eft. Vir quidam,quod pre corporis infirmitate ingredinon poffet, relictus fuerat: eum ego bactenus noram,quód unum de noflris efJe ciebam.Hunc coégi ut iLlum iumento impofitum aueberet: fequebantur enim, f recte memini,bofles. Nibilborumille negauit. Quid autem?inquit Xenopbon: nónne cüm te premififJem, cum extremo agmine ueniens, offendi foueam aperientem, ut in cam bominem abijcerestac proximé quidem accedetts, te prius collaudaui, At cum multis circunflantibus, crus adduxifJct,exclamafJentq; qui aderant, uiuere ülum:dixi

478 XENOPH, DECYRI MINO, EXPED,
flitu que uoluifti; Hunc ego binc non aucham. Atque ibi ego tepulfaui;on inficior, quód plané mibi uifus cs tibil dubita[fe uiuere illum.Sed quid, inquit ille, minus forta[Je mortuus est, pofteag illum tibi reddidi? Sedenim, inquit Xenopbon, c7 nos moriemur omnes, an idcirco uiuos defodi equum fit?Hic eft uebementer ab osinibus acclamat leuius illum quàm pro merito cefura. Tutic alios dicere iu(Terunt,ob quam eorum quifque caufam pul fatus ejfet. Cum nemo iam uerbum fücerct: Ego, inquit Xenopbonmultos me fateor pulfa[Je, quód ab illis ordinem deferi uidebam:quibus, fi conferuato ordine pugnaffent, quoties ita ves tuliffet, fatis effe poterat.fi ucftra m7 ximé opera falui effent. At illi, cim maiorem quàm uos predam a[portare cuperent, feepius excurrebant: quod fidem feci]femus omnes,plane perijfJemus omnes. O uin. torpentem nefcio quem ac. defidentem cum. offendiffem, qui que fe ultro hofüibus pr«e inertia dediturus uidcretur illum ego pulfaut, feq, erigere ac progredi iufti, Ex wieifo enim intelligebam, in magna byemis acerbitate defidendo tanto inertiora ac pigriora corpora reddi: qui fl forté paululum commoratus c[Jem, ut fit, cos qui[arcinas colligerent expectans, fentiebam crura pre frigoreobtorpefcere. Mo itaque periculo doclus, ubi fe quem pigritie dedentem, acquafi frigore flupentem uidijfem, illum ego commouebant, quàd intelligerera mot, ac uirili quadam corporis exercitatione vecalefce^ re membra, qz bumorem cuooari: contrà uero efficere quietem eg: tarditatent, ut fanguis quafi gelu concrctus intabefcat, atque ex co,quod ipfi multis accidiffe fcitispedum digitiobrige(cant. Sed ey alium, quem forta[Je inevtta,
d

] !
LIBER QVINTVS$, 479 tid, ac torpore contra clum, per quem neque principia agminis progredi, neque flrenué fequi poterant qui inter go erant, pugno uerberaui, ne ha[Ia uidelicet ab boftibus confoderctur. Atque bis quidem omnibus licet per me feruatis, ft quid fe Lefos putant, à me pornas repetere, Quod fi in boflium poteflatem uenifJent, quid tam graue ejfent pafri, ut co nomine eum, à quo uiolati effent, iudicio perfequi pofJentzPoftremo,fi ut illis bene confulerem, fiin ple&tendo feuerior nibil recufo,quin ijseas dem poe tt45, quas liberis parentes, pedagogi pueris: quando e medici grauius laborantes, utilitatis caufa urunt e7 fecatt. Q uod fi me exiftimatis petulantia impulfum borum quenqua pulfa[fe,illud uobis attendendum eft, quod multo nunc profperiore(quam dijs gratiam babco)quam per illa tempora;fortuna utor, quodq;, quare confidam, plus iam efl, ac plus certé uini bibo, neque tamen quen quam pulfo,propterea quód fecundiorc uos quafi tempeflate uti uideo, OQ uid enim turbulentis tempeflatibus, concitato marl, nonne uidemus irafci ijs qui in prora funt, prore magiftrum: ijs quiin puppi fedent, gubernatorem, illi fi quid uel in leuiffimis vebus ad nutum minus vcfbicientes,offenderinttob amnempe caufam, quod minima tunc peccata. facile omnia perdere ac pe[Jundare po[Junt. Quid dicam e ucs tunc tacite iudicafJe, iure il^ losámeceditNam qui non fuff ragia turi, fcd arma ba bentes circunfifebatis, poteratis[ane, fi ita uifum cfjet, iniuriam propulfare: fed neque cuiquam auxilio faiflis, nequemecum in peccantes animaduertiflis; atque id stiinime faitex ufu ueftro faturum. Ex eo enim improbifiimu quifq;, uobis conniuentibus, exiftimauit liciturit fibi

480. XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED,
quem uellet iniuria afficerc. Nibil enim dubito, quin ft bo minum facta notare uolui[Jetis,cofdem fueritis tuncignauifiimos, ac nunc petulantifiimos cognituri. Atque buius rei documentum in promptu eft.Boifcus pugil"T beffalus, illis temporibus nos incu[abat, quód fe cogeremus cum la bore fummo, fcutum ferentem iter facere: idemnunc, uti cgo audio, Cotyoritanorà quamplurimos fboliauit.Hunc uos pro ueftra prudentia, longe aliter quàm canes tratfavc debetis: nam ferociores quidem canes pleriq; interdiu sinciunt,noCtu dimittunt. Huic uos,fl quod equum cst fe ceritisnocte uinClum tencbitis,interdiu folutum dimittetis.Mlud uero uebementer miror, ueftrum quenquam, fi qua in re fe àme Lefum putet, meminifJc id, neq; omnino veticerc:at fi aut contrà frigoris uim aliquid repperi,aut boftium aduentum multo anté nunciaul,aut morbo laborantes uel inopia fubleuaui nemo id omnino recordatur: neque fi quem etiam benemeritum laudaui,aut pro facul tate mea bonore acpremijs affeci. At quáto fuitiuftius, quantod; optabilius ac magis piunt, beneficiorii potius, quam iniuriari memini[Je? Ad bec furrexere uniuerft, ac fe memores eJe teftficati funt. Atq; in pofleruminita ratio eft,ut multo omnia commodius gererentur,
XENOPHONTIS DE CYRI ME NORIS EXPEDITIONE LIBER fextus,Romulo Amafzo interprete.
EG S
e
Nfequenti dein tempore Greci,quandiu in illis locis commorati funt, partim ex foro, partim uero ex preda, quam e Papblago3 num finibus agcbant, fibi uictum quefieYun,

EZ nn AREE—GÁÜPeÁS$geÁS
LIBER SEXTVS, 4.84
runt, Verum noftros ctian, Papblagones, aut d.fipatos faaléfpoliabant, aut pauló à caftris longius tabernacula babentes noctu oppugnabant.O uo faclum e&t, ut ex mutuis iniurijs;boflili iam inter fe animo effent. Interea Corolas, qui tum Papblagonibus imperabat, legatos ad Gre cos mittit, pulcberrimis equis, ac preciofis ueftimentis egregit ornatos.Hi d Corylarenunciant,nó effe illum Gre cis iniuriam facturum, nodo ut ipft etiam definant cum co bofliliter agere.Q ue cim audi]Jent duces, de bis fevebus exercitum confulturos vefponderunt. Hofpitaliter quidem illos acceperunt:inuitarüt etiam ex eorum comitatu boneftifmum quenq;. Cefis uerà bubus, de ljsquos abegerant,atq, alijs boflijs, fatis opulenté funt conuiuati: lecti fronde ftvati unt: poculis funt in. potando corneis ufi qual ia fcilicet in ea regione inuenere.llo axtem fade recum peanem cita[Jent,Tbraces prius furrexere,ey ad tibiam armati faltarunt: atq; alté quidem à terra fefummá cuim agilitate attollebant, eladios tenentes, quibus ita
«lier alteri uerberabat,ut plané omnes bomine percu[fuma exiftimarent:fed erat ea ludendi ars quedam. Paphla gonies uerà clamorem tollebant: fed ex gladiatovibus illis erat,qui arma iacenti detraberet, deinde Sidalca(qui patrius illis cantus flit)cantans abiret, Ytemn qui aliii iam mor tuum efferret,cum cz ille nulla ex parte nó mortuum uide retur. Aenianenfes deinde,ey Magnetes in medium proecffere cama; faltationé in armis faltarunt, quam patria woce Carpean appellant.Hic eius ritus fait: Eorum unus armis proximo loco pofitis,bobus iunctis ferit arat; ac fe fepiustanqua metuens couertit, Infequitur predo,quo ille con[peclo arma illico corripit,atq; ante iugi pugnat.
Hb

4.82 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED.
Atq; bec ad tibie certum numerum aguntur. Poftremó prado ille bominé uincit, acboues abigit. Nonnunquam etiam arator predonem cópreben(unt,post terga reuitie &is manibus, cum bobus ipfis coniunctum agit. Post hos My[us prodijt,utraq; mau peltas tenens:ac primum it4 faltauit,ut eos qui cum. aduer[arijs duobus depugnat,imi tari uideretur Deinde ueró peltas, quafi contra uni dum taxat proijciebat,mox fe circumagebat, peltasqs ueluti al terna quadam manuum prolufione uibrabat, ut plane ea faltatio[pectantibus pulchracontigerit, Poftremo come plofis peltis,Perfico more faltauit, ac in genua procum^ bens, fe vurfum erigebat:atque bec etiam ad tibue modos fiebant. Confequuti funt Mantinenfcs,ey. Arcadum alif, qui quamelegantifimé ad fpeciem amati, c7 ipfi in nu^ merum,pr«cinente tibia,uti bi folent qui armati faltatt, ingrediebatur:ac peane citato n9 aliter faltabant, quàm in deorum fupplicationibus fieri confueuit. ic Paphlagones cómoti funt, quod neminem uidcbat nifi armatum faltare.Q uod aim animaduertiffet Myfus,ac Paphlagonás ca faltationis forma attonitos intelligeret, ex Arcadi bus cuidam peruafit, ut faltatriculam mimam, quam ille babebat, in medium producerct, Quam cuim bellifoime exornafJet,atq; ci leue fcutum dediffet,illa fumma corpo" ris agilitate Pyrrbicam faltauit. Cui cum c[fet magnus ab omnibus plaufus datus, queftert Paphlagones, nunquid mulieribusetiam in pugna uterentur.lmó,Gred re[ponderunt,be funt que regem à caflris veiecerunt. Atq; bie füit eius noctis finis.Poflero uero die legatos in castra du ces produxerunt:ibi fcitum à militibus fadum cst, fibi in poflerum cum Papblagonibus pacer c|Jc expedire:aclegati

LIBER SEXTV$. 4.8; | gatitutcabierunt, Greci aimiam naues ade[fent, neque pauciores qudm opus eat, confcenderunt:ac relicta adLe uam Paphlagonia, diem cu atque item nocteia equum difsinto uento ufi, poftridie Armenen appulerunt, qui uicis in Sinopen/ium ditiotie e$t, Sinopenfes ipfi in Paphla gonicis finibus funt, Milefiorum coloni, Hi Gracis mu-nerabofpitalia mifere: farine medimna ter mille,uini am pboras M.D, Atq; buc Chirifopbus cum triremibus uenit:quen cum boni aliquid allaturi milites putarent, cupide expeclabant.Mle ucrà nibil omnino attulit: id unum retundauitab Anaxibio nauarcho,atq, item alijs omnibis uebeméter Grecos laudari,atq; eundem. Anaxibium Grecis polliceri, fi€ Ponto exiffet, fipendium fe illis daturum, Exercitus Armen dies quinque conmoratus cst. Cum; ad Graeciam propius accedere[e int. lligerent, ibi iam ea cogitatio bomines folicitos babere coepit, qui fecit domum aliquid afferrent. Ad continendum autem in offi cio exercitum,rem multo accommodatifiümam cxiflimarunt,abrogato tam multis ducibus imperio,ad unum dun taxat fummam poteflatem deferre: qud illum uniucrfifequuti,uel die, uel nocte, aut quod opus effet capere, aut celare,aut poftremó anteuertere, multó po[Jent facilius ac celerius. Quantum enim teniporis stultorum inter feconfultationibus impendi folitum cffet,id ft mius mandatis obeundis daretur multà certé plus profici po[fe-Adbuc enim omnia miultitudinis fuffraciis, ducibus ro | gantibusjfcita fuerant. Yd im omnes approbaffent,«tq; in Xenophontem maxime fiudia bominum propendevent,illum centuriones adeunt, ovdititum animum, c uoluntatem exponunt:ac pro fe quifqs furmam in cum beHb a

484— XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED,
neuolentia dedarantes, delatum ab exercitu bonorem ut fufcipiat, rogant. Hic X:enopbon cum fecum cogitaret, magno id fibi honori fore,ac nomen[uum cum apud amicos,tum apud ciues multo fore illuftrius ac gloriofiu: ae forta[fe illas copias, duclu fuo rem poJJe multo preclavius gerere: enimuero ad negocium cape[Jendum incitabatur, ac nibil iam malebat, quàm fe imperatorem fum" ma poteffate venunciari. Contrà uerà cim t mentem ue nirct,incertiflima effe bomini verum eucnta: ac timeri e tiam po[Je,ne partam iam gloriam aliqua offenfionc perderct,non poterat confilij exitum reperire, In tam andi piti deliberandi quafi momento, deos fibi confulendos fla tuit. Duobus itque facerdotibus adbibitis, Youi egi fa" crificauit, quem ex Delphico oraculo in primis fequutus fucrat: atque ab boc olim fomnium fibimifJum putauit, cim primit coepit imperia cape[Jere. Recordabatur prae^ terea, flbi Ephefo ad Cyrumiter babenti augurium obla» tum,uocem dextr«e aquil«e illius quidem fedentis: ac tunc fe ab augure;cuius autoritatem maxime fequebatur,monitum, magnum illud augurià effe, ac minime plebeium: omnia tamen fore laboris plenifsima, propterca quód in fedentem aquilam aues relique impetum facere confueuiffent. Neq; uerà ex eo augurio efJe quod fibi lucri quicquam polliceretur: circumuolitantem ctenim aquilamt,ea quibus alitur,vapere folitam, Eodem tempore ei ufdé dei per exta mens declarata:neq; illum imperia petere, neq; delata fufcipere oportere. Atq; boc ita plané cecidit, At exercitus in unum conuenit, ac primum fciuerunt unum deligi oportere: deinde unum omnes Xenophontem depofcere coeperunt, Quare ciim ille animaduertiffet, fi militun;

LIBER SEXTVS. 48$
litum confenfum tacitus comprobaret, ad fe proculdubio rerum fummam delatum iri, furrexit, atque in buncmiodum loquutus eft: Ego, militesymagnopere Letor,cum tam tum mibi uideo à uobis bonorem baberi: fiquidé bumano fenfu praeditus fum, ac uobis fané gratiam babeo: deos; oro,ut mibi cam facultaté dent,ut uobis quantoptimé aliquando con[idere poftim, Scdenim mibino uideo cur ftudeatis imperium decernere, aim Lacedemonium bominem babeatis:id uevó cgo fl accipiam, neque e ue[tra, neque ex meae forc arbitror, Nam c7 uobis(fi fuerit aliquando ad Lacedemoniorum opem confügicndum, quod fe bocfücto lefos interpretabuntur) minus illi fe equos prebebunt, ez: ipfe qui potero bancinuidiam fuflinere? Equidem Lacedemonios uideo non anté defijfJe patria mee bellum facere, quàm armis nofipfos etia Jibi parére cocgerunt: ubi ucró imperata facere non recufauimus, à bello illi gerendo;atque obfidenda urbe defüterunt, Que cum menon pretercant,fi nuncea in re,que arbitrij mei est,corum officerem dignitatijillud[ané mibi magnopere effet metuendum, ne me illi facile intra ordinem redigcrent. Qnod uero facilius mult cótineri in officio militem polJe exiftimatis,unius quàm multorum imperiojillud uo bis perfua[um uclim,quemcunq;[umma verum prafeceritis,nullam me in ullum unquam feditionem concitaturum.Nam qui in bello contra imperatorem fuum feditionem concitat, is in. fuam ipfius falutem. feditiofus cst. Qudd fi mibi imperium dejerrctis, nibil omnitio mirarer,fi quamplurimi c2 mibi cz uobis offenfiores exiflerent.Heccaon milites audi[Jent,co maiore contentione ac elamántes[urrexere: ilum omnino expedire, imperium Hb 3

486— XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED, fufcipere. Ac Stymphalius quidem Agafias: Perindejint* quit,ridiculum effet, nobis ft Lacedemonij irafcerentur, «c fi ijs comuiuis fuccenferent, qui cum Lacedemonij non effent,magiftrum deligerent. Nam ft folis cst Lacedemonijs imperadunnibil omnino caufe est, quin cg nos am Arcades fimus,centuriatu nos abdicemus.Eius orationem cuncti cum fremitu comprobarunt. Tum Xenophon cin intelligeret ton poffe, quod imponeretur oneris, vecufarc,ni apertiusrefifleret,in medium procedens: Vtrem planius cognofcatis,deos, inquit, deasq; omnes, milites, ro, fümulatque ueflva mibi uoluntas perfpe&ta, fuit, pev exta me à dijs quefiffe, conduceret/ne uobis mibiimpevium mandare, ac mibiillud accipere: Mlos uero tam apertis darisq; fignis mentem mibi fuam explana[Je, ut nero in extis iudicandis tamvudis flt cg indoctus, quin fucrit, fiea infpexiffet, cogniturus, mibi ab boc imperio ab[linendum. Heec ves milites flexit, qui flatim Cbirifophum crearunt. Et illein medium productus: Ego, nebercule, inquit, etiam fi alium quemuis delegijfetis, nullam ontttito feditionem feciffem. Sedenim bene X-enophonti,quód eum non delegiftis, confultum fuit: nam acri ter cum nuper Dexippus apud. Anaxibium infimulabat,me certe illi fllentium imperante. At ille fe exiftimare dicebat, Xcenopbontem, Timaflonem Dardanenfem, qui ferat de Clearcbi cobortibus, quàm fe,qui Laco ef^ fet, collegam babere malle. Sed aim boc mibi imperium dctuleritiz, dabo equidem operam, ut quantum maxime
pofiint,ucftris commodis atq; utilitatibus feruiam. Nunc
paratos uos c[Je oportet, ut fi fuerit cras ad nauigandum
idonea tempeftás, hinc foluamus, Et erit Heracleam primum

MTM QERMEPPRCEUTEPUPUm TR C
ovS
LIBER SEXTVS. 487
man cotendendum, quà ut perueniamuut eft noftrum unicuique in prefentia elaborandum. Mlic de reliquo itinere confilium capiemus. Heec tutic ille.Pofleró ucró dic foluerunt,ac biduum fequundifiimo uento oram legentes, Iafo nium littus profpicicbant,ubi Argo tiauim ferunt in atichoris fletiffe:eo multorum fluminum oftia,Tbermodotttis primum, deinde Halis, ac Partbenij: quem preteruedi Heracleam appulerunt, urbem Grecam, Megarcnfium coloniam, in Maviandynorum finibus fitam. Expofiti funt in Acherufiaden penin[ulam,quo in loco defcendifJe Herculem ad. Cerberum canem rapiendum menorant incole: atque eius. defcenfis monimentum oflendunt,[pecum baud minus quàm[ladia duo fubfidentem. Hic Heracl echfes Grecis bofpitalia munera mifere: Farine medimnin M M M, Vini ampboras M M. Boucs CX X.Oues C. Per banc regionem Lycus fluuius labitur, latitudine paf. X:L. Hiccum in unum milites conueniffent, de reliquo itinere con[ultabant, ev illud primum;é Ponto mari nc,an pedibus proficifcendum eJet. Cum Ly" coti Acbeus, Deniror, inquit, quid fit quod duces nobis uiaticum non conficiunt: nam que bofpicij nomine mijJa(unt, ne triduo quidem ex bis exercitus ali pofiit: neque plane est. inde ipfimet nobis fent Mibi fané optimum factu fore uidctur, fi per legatos flipendium ab Heracleenfibus poflulemus, baud bercule mini quàm Cyxicenos ter mille. Atque alius, quin XL inquit, ut minimum millia Cyzicenorum menIruum füpendium poflulandum ceifco, cz le Batos quam primum aan poftu latis,dum bic commoramur uii ittendos: qui aim quid vea nuricient cognouerümusyex co confilium capienus, Cum Hb 4

488. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
de legatis ageretur, dux ipfe Chirifophus primus deligitur:faere qui Xenophontem etiam nominarét; fed ambo ucbemetiter refiftebant, quód utriq; minime equum effe uidebatur, Graecam et fociam ciuitaté, inuitam ad ca que ipfa nollet danda,cogere. C uare cum ab ca cau[a alicnio Yes uiderentur, Lycona Acbeum,Callimacbum Parrbafium, Agaflam Stympbalium miferunt.Hicum ad He racleenfes uenifJent,legationem expofmerunt. Lyconem minas etiam addidi[Je ferunt,nifi ea omnia facerent: qui bus cómoti focij,tuuc quidem fe cade re deliberaturosve fponderunt:flatim ueró ex agris copias omnes intraoppidum coportandas curarunt; mercati fubmouerunt, ac elaufis portis cum armis ad muros accur[um eft. Tunc bi ipfi, qui focios irritarat, duces, quód caufam prodidiffent, eriminari, Arcades c7 Achiui fcor fum iam ceteris coetus babere:cos Callimachus Parrbaftus,et Achews Lycon incitare, quibus uoces feditiofe iackibantur:Indigni cffe Atbenienfem uni, Laced«emonijs ac Peloponnefijs imperare prafertim aim nullam is in exercit manum contuliffet;fe labores toleraffe,alios fructus capere,ac fe omsino faluté cetcris dediffe. Pre Arcadibus enim ev A^ tbeis reliquit exercitii nibil omnino effe(ey fane erant bi baud minus quàm dimidia exercitus pars) quód fi à ceteris defcifcerent, propriosq; fibi duces deligerent, itr ex fententia fücere pofJe,ac certi alicuius commodi[pem fequi.Heecaum eJent omnium confenfu coprobata Cbirifopbum deferunt«y X:enophonten,bi etiam ex Acbiuis €7 Arcadibus qui cos ad eum uíq; diem fequuti faerant. Imperatores uero fuffragijs fibi XX. priftino more crearunt. Atq; ita fumma lllud imperium fexto uel feptimo die

LIBER SEXT V6, 489
! dieCbirifopbo abfogatum eft. X:enopbon cupiebat unà
;
cum illis proficifci quod mult tutius fore exiftimabat, ft fimul omnes,quám fi cum fuis tanti finguli iter facerent, Sed ab ea fententia Neonis orationc deductus eft: fe enim ille de Chirifopho audifJe dixit, Cleandrit, qui prefectus Laced.emotiiorum Byzattij erat, uenturum cum triremi bus intra Calpes portum: enauigandi commoditate folos eum fuis copijs duces ufuros, Chirifopbus ipfe cum reiin dignitatecommotus milites odifJe coepifJet, X-enopbontem iubet arbitratu fuo omnia adminiftrare: ac ipfe omni negocio reiecto,ad folam iam nauigationem[pecabat. At Xettopbon cim. facrificium Herculi dud feciffet, deosq; per exta confuluiffet, utrum confultius faturum efJet expeditionem quampiam fufcipere,an cum ijs qui remanferant militibus foluere.expeditione fufcipiendam exta ftgnificarunt. Exercitus trifariam diuifus et, Arcades c Achiui füere quater nulle c7 quingenti. Chirifopbus adbuc M. ey CCCC. babebat grauis armature, Peltatos "Tbracas ex Clearcbi ordinibus ad DCC, X:enopbon gra uis armature M. ferme c» DCC. Paltatos CCC.ac folus equitatum ducebat,equites plus minus XX: L. Arcades pri^ mi, acceptis nauigijs ab Heracleenfibus, foluerunt: eam maxime ob caufam fiflinantes, ut cum vepenté ad Bithynos ueni[Jent, ab ijs quamplurima, au ferrent: perueneruntq; in Calpes portum, qui in media feré Tbracia cst, Chirifophus ab ipfis Heracleenfium. moenibus per co^ vum fines pedibus iter ficit: deinde cum Thraciam attigiffet.ac lam ualetudine infirmiore uteretur, nauem confccndit. Xenophon quoque maritimo itinere in eos fines uenit,qui Heracleenfium c9 T brace agros terminát,ae Hb;

490 SENOPH, DE CYRI MINO, EXPPD,
deinde per mediterranea progre[fus est, Expofttum iam cst;cz quemadmodum imperium Cbirifopbo fit abroga"m c2 diuife fint Grecorum copie: iam ueró quomodo fitá i fingulis partibus ves geffa, exponendum uidetur. Ay cádes cunt in. Calpes portum noctu defcendiJent, ad uicos proximos, qui fld, L, longe à mariaberant, contenderunt: ac cum ion illuxiffct,uicos eos duces fortiti funt. Quid fi uicus amplior effet, in eum cobortes binas adducebant, T'umulum etiam defignarunt, quem ad castra ponenda maxime idoneum exiflimabant. Captiuos, ut quà de improuifo impetum fecifJent, multos abduxerunt: guultas item oues cepere, Ti braces qui ante in fügam fe dederant, atque bi, qui cum fola peltae manibus grauis armature elapfi ferant, cum in boflem congregati fe cott uertifJent,primum Smicretem Arcadum ducem, qui cur fua coborte in locum, qui ei obtigerai, multa cum preda fe recipiebat, adorti[unt. Greci fortiter pugnantes proce[Jerunt, ufque dum ad alucum torrentis culu[dant uentum eft: quent cim traijcere conarentur, cum duce fuo ad unum cefi funt.Ex Hegefandri ueró centurionis co borte, qui iam unus erat de decem ducibus, octo duntaxat cum ipfo duce feruati funt.'T'um centuriones omnes par^ tim falua, partim amijJa preda, in unum conuenerunt. Thraces clamore inter fe,rem bete geftam ft lgnificarunt: ijdem; eanocte tam multi congregati funt, ut mané ex onni parte tumulum in quo Greci caftra babebant, acie cinxerint: multi erant equites, peltati item multi, atque in boras plures confluebant: ac tuto in grauem. Avcadun armaturam inuadebant, Cum enim tteque fagitta" rium ullum, teque ferentarium Graci baberent, in eos eu
AM aiia

TSUASQEMUP JIFRSERETEIEERFPIRAEOEFENCEEREEEPLMESINUr pn CP:
ROVCWEDNEENISDR
LIBER SEXTV S. 491
curfu hoftes irrucbant: fi vepcllerentur, impuné ad[uos rcfugiebant. Deinde alij ab alia parte adoriebantur: ac noftrorum quidem multi uulnerabantur, Tbracum uevà ne unus quidem. Ibi Greci ita circunfefsi funt, ut tte pedem quoquam po[Jent cx eo colle mouere: ad. aquam etiam ilis aditus interclufi.. Quare fummis circumuenti difficultatibus, de compofitione cum boflibus agere coadti funt.In conditiones est utrinque confenfum. Obfides tantum poflulantibus Greecis,non dedere'T braces: confida igitur res non eu, Arcadum ita fe ves babebant, 1nterea Chirifopbus fine ulla offenfione nauibus Calpes por tum intrarat, X-enopbon per mediterranea iter facicbat: cuit equites cim ex interuallo precurrerent, lega" tos quofdam offenderunt,incertum quà iter baberent:ez eos illi ad X:enopbontem adduxerunt, De quibus cim quafiffet, ecquid de Grecorum exercitu firent, cognouit que ge[la. erant omnia: circunfideri cos à Y bracibus in quodam tumulo,atque ita ut nulla cx parte non incin^ cli, atque interclu[i effent. Ric Xenophon eos bomines diligentiffime afferuandos curat, ut ijs itineris ducibus, fi ves ita ferret, uteretur: ac XC.[peculatoribus conflitutis, milites 4d concionem uocauit, atque buiufmodi ad eos uerbis ufus eft: Milites ex Arcadibus multi iam pe^ rierutit,alij in tumulo quodam obfidentur: quod fi deleti füerint, neque nosarbitror in tanta bofüum multituditic,atq; audaciayincolumes binc euadere po[Jc.Optimum igitur fore exiflimo,fl quamcelerrime noftris fubfidio ueniamus, ut fi adbuc uiuunt, cum illis coniuncti cótra bofles pugnemus, ac ne corum pr efidio deflituti, foli periclitemir, Acflatim eundi cenfeo; neq; prius caftra locattáa,

492 XENOPH, DE CYRI MINO, EXDPED,
quàm cath tempus fuerit: quantifper uero iter füciemus, Timafion cum equitatu anteeat, ac que opus est omnia profpiciatac[peculetur ne quid nos lateat. Premifit ctia ex leui armatura expeditifiámum quenque in latera, ac montis iuga;ut bi quicquid fpeculati effent, fignificarent: atque ijsimperat ut quicquid offendijJent, quod incendi po[Jct, urerent. Quo enim, inquit, fi fagerimus, redeamust Longé binc abeft Heracleajfi forté co redire cogitemusneque pofimus breuiore uia Chryfopolin accedevec bofles proxime adfunt. Atenim in Calpes portum (quo Chirifopbum, ft modo isadbuc incolumis cft, perueniffe putamus) uia eft multó breuiffüma: uerum neque naues illic funt, quibus auebamuy: neque in unum duntaxat diem, fl commorati faerimus,commeatus fuppetent, Huc accedit, quód fl qui nunc obfidentur perierint, cim fola Cbirifopbi manu pericula nobis fuerint«deunda: fin feruati faerint,ruv[us congreffi, communiter falutis rationem aliquam inibimus. Q uin ita comparatis animis groficifcinos oportet, ut uel gloriofam mortem oppetamus ucl magni e» precari alicuius facinoris nobis laudem, cim tam multos Grecos feruauerimus, contparemus, Atque baud fcio an quis forta|Je deus eorum avrogantie uindex, in boc cos difer&men impulerit, ut tos qui dcorum aufpicia femper fequuti fumus, multo illis clavioves redderct. Sed maturandum iam csl,atque illud in primis uidendum, ut diligenter que imperata fuerint, exequamini, Hec loquutus, agmen ducere coepit. Equites mo dicis excuvftonibus precuntes,atque eos fequentes pelta» ti in longum dircctis ordisibus, quicquid incendi potuit, inflammarnntzacfi'quid vcliqui illi jccffent, id fubfequs agnen
utin

LIBER SEXT VS. 495 agmen cremabat. Tota itaque ca regio ardere, ey magna e[Je copie uidebantur. Poftremó iam nocte aduentante, collem fubeuntes castra locarunt,€ quibus boflium ignes confpiccre poterant:neque enim longius, quàm flad.X L. aberant.Et bofles ipfi quamplurimos potuerunt ignes incendebant.Yam uero cium milites corpora cura[Jent,fignit datum esl, ut ignes extinguerent: ac deinde cam noctem difpofitis cuftodijs fomizo dederunt.Prima autem luce facrisité peras, nonaliter quam fl pugnam inituri effent, compofito agmine, iter quanta maxima potuerunt celeritate ingrefoi funt. Timafion cum equitatu duces fequutus,in co tumulo ubi Greci obfidebantur, prius quàm fe eo uenifJe animaduertifJet,conftitit: ubi neque boflium, neque foctortm ullas copias inwenerunt,aniculas tantum qua]dam, e7- paucos fenes, ouiculas preterea c boues ab boflibus relictos. Cuuod ciim Xenopbontirenunciaffent, ves primum cunclis admirationi füit:deinde cx ijs qui relicti fuerant, cognouerunt Tbracas, primis fc intendentibus tenebris, de loco abi[Jc: Grecos item bene ma ne,incertum quà difcefsiffe. Que am Xenophontis militesaudijJent,curatis corporibus, uafa conclamarunt:cu pientes quamcelerrimé ad Calpes portum cum fuis con» gredi. Neque ita multum procefJerant, cum in ea ipfa uia que ad Calpem iter erat, Arcadum e» Acbeorum globos con[pexerunt.In candem igitur iam uiam cim defcem diffent, Leti ac gratulabundi, non aliter fe mutuo, quàm figermani fratres effent, complexi funt. C uefierunt de Xenopbontis militibus Arcades, quá nam de caufa ignes extinxijJent. Nos, illi inquiunt, ubi amplius uos non uidimus, noctu in boflem impetum facturos putauimus.

494 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
Neque aliud metuentes barbaros difceftife iam fufpicamur:eo enim ipfo tempore abierunt. Cum autem tempus
illud, ad quod uos expectabamus, non obi[Jetis, avbitrati
fumus cognoutlJe uos, quo loco ves noflree effent, ac ipfis
iam uobis timentes, ad mare fügiJe, Statuimus itaq; eo^
dem nobis, uobifcum ut congrederemur, properandum.
"Futtc fumul diem illum in eo littore egerunt, quod é rcClpes portus. gioneportus eft, Ea vegiuncula, qui Calpes portus dici" veginnadee de- tur ,in Tbracie eft ea parte que Afte attribuitur: cu^ jeriptio. iu initium est intra Pontum nauigantibus,ab ipflus Pon ti oflio Heracleam ufque:ab Heraclea uero Byxantium,
diei unius, illius quidem quamlongifsimi curfu, triremis, vemis duntaxat acta, traijcere poflit, In medio nullaeft neque focia, neque Greci nominis ciuitas. T braces
qz Bithyni oram eam totam incolunt, qui Grecos uel
tempeflate aberrantes, uel quouis alio cafu in ea loca
delatos, iniuriofifimé tractare dicuntur. Portus ipfe,
medium fe ab Heraclea Byzantium nauigantibus prebet. Locus in mare emitiet, cuius que pars mare fpedtat,
abrupta e[l petra: altitudo eitis, qua minima est, filbilo
eUXX, pafiul minor. Que uero terra, quaft ceruix
quedam ad littus pertinet, lata eft paff. fermé LXX XC.
Ager qui in eaceruice eft, decem bominum millia facile
capere pofiit. Sub eade qua iam diximus petra portus
fe aperit, cuius littus ad occafum uergit. Fonsdulcis ey
abundantis aque, cx ipfa fere maris alluuie erumpens,
agrum irrigat. Lignorum maga copia, cm aliorum
generum, tum eorum é quibus clafJes edificattur, que
plurima eius in maritima loci parte c» pulcherrima
funt, Mons fupra portum fe attollit, continentem uer[us
XX,

LIBER SEXT V$. 495
XX. propé flad.excurrens, terrenus totus,ac minime faxo[us, Pars eius que in mare efl expofita, códenfa cfl mul tis ac magnis culufuis generis arborib. Campeftvis pars eft, ez afpectu, ey amocnitate pulcherrima: c» late fane patet, multiq; funt inea«7 frequentes uici. Nam fert a^ ger ordeum, triticum, leguminum quodyisgenus, pani" cum, fefamum, ficos quamplurimis, uites item wultae, «7 fuauifiimi uini feraces, atque alias buiufmodi copias, preter oleas tamen. Bicloci fitus, e natura. Milites cafira in littore locarunt: oppidi moctiibus fe propterea nó crediderunt, quod ne quo dolo circumuenirentur uerité [utt ab ijs, quos deducendze colonie cupiditate accen[os exiftimabant, Neq; enim ex co numero multi erant, qui uictus queritandi caufa€ Grecia ad Cyri flipendia nauigajJcnt: fed eorum partim Cyri uirtute allecti, ad cam
quam impenderant pecuniam, uiros etiam fecum traxeránt:partim ab ipfis parentibus aufugerant: nonnulli etiam liberos reliquerant, füturum rati, ut rem illis augcrent, deinde redirent, cim multos audiffent Cyri fidcm fequutos,rem optime gerere, Q ui igitur ca femper miéte fiuffent,iam nibil malebant, quàm in Graeciam fe incolumes quácelerrime refütui. am dies unus, poftquavuv[us conuenerant, tranfierat,cii Xenophon de educendis copijsdeos fibi per facra con[ulendos cenfuit:educéde enim omnino erant, ci nulla iam cibaria fup peterét. Vrgebat mortuos etia fepeliendi cura. Cum exta bona fuifJent;fequuti Arcades funt,ac multos,eo ipfo quo ceciderat loco, bumarüt: quinto cnim iam die ita cótabuerát,ut tolli nul lo pacto pofJent:aliquot tame€ uia fublatos pro prefenti copia boneftifiimo funere extulerüt, At ijs quorii cada

496 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
uera non inuenerunt,inane fepalcbrum excitarunt: magnos etiamvogos extruxerunt, coronisq; eos ornarunt. Hisrité tranfaclis,in caflraveuerterüt,ac quod iam tempus fuadebat, cibo ac fomno corpora curarunt, Poflero dic milites in coticionem, ab Agafia Stympbalio inprimis,c7 Eleo Hieromywo centurionibus, atque alijs tatu maximis ex Arcadum cobortibus uocati, ucnerunt. Abi fitum fecere, qui primus de exercitu diuidendo in pofttvummentionem feciffet, fraus ut ei capitalis effet: ac, utin cos quique ordines, quos ante difsidium tenuerant, vedirent:ijdemq;, qui anté duces, ut rerum fumme prec[fent. Chirifopbi Iam Cbirifophus cum febri labova[Jet, fumpto medicaobitus,— mento diem fuum obierat: in eius locum furrogatus cfl Neon Afinzeus, T'um Xenopbon milites bis uerbis alloquutus 5t; Iam nobis milites, pedibus iter faciundum ef^ fe.fatisves ipfadeclarat: nulle enim naues prato funt. ' Et fané ut binc proficifcamur ipfa nos necefiitas cogit:neque enim bic est ufpiam, unde nobis commeatus comparemus. Nos itaque boflias cedenius:uos ita parati eritis, ut eos effe oportet, quibus fi alio unquam tempore,nunc maxime pugnandum fit: qua enim fint bofles cofidentia, plane noflis Tum duces boflias immolarunt. Arufpex adfuit Arexion Avcás:nam Silanus Ambraciotesex Heraclea conducta naui.fe fabduxerat.Confulentibus de pro fictione exta minime Leta fuere, quare eo dic ibidem matt ferunt:nec ueriti funt nonnulli dicere Xcenophontem,illum propter cupiditatem deducende in proxime infule agrum coloni, aru[picem corrupi[Je,ut ad di fcedendum negaret fequunda exta e[Je.'Tum Xenopbon cum edicendun curafJet, ut quicunque ucllet die craftini faert6

aná€
j
LIBER S$IXTVS, 497 eris intereffet,atque ut quicunq; extorum peritiam profi teretur,exta infpeClurus,facrificij tempus obiret, boftias mactauit multis[peCtantibus, Sacrificium trifariam faClun,neq; ufquam litatum. Que res uebem£ter militum animos conturbauit:relictis enim ijs quos babuerant com meatibus, buc wenerant, neque u[piam nundinahdi copia ficbat. Hos cumvurfus conuocafJet X:enopbon, in bunc modum loquutus cft: Extorum,uti uidetis milites, profe &lione abborret flonificatio. Commeatuum uer penuria interea laboramusbac ipfaigitur nobis de ve dij cofulen di. Tum à media concione quidam: Q uid, inquit, mirum filitatum nó est? audiui ego beri de certis bominibus, qui fürtuitu nauigio buc uccti funt, Cleandrum Byzantij pre fectum,multis cum nauigijs ac triremibus aduentare, 1d cim milites audifJent, expectandum cenfucrunt. Sed erat utique cómeatuum caufa quopiam excurrendum:cft itaque de integro trifariam immolatum, neq; meliora quim anté exta füerunt./Tum milites cum clamore ad tabernaculum Xenophontis concurrcrunt, fibi querentes nulla iam cibaria fuperefJe, At ille fe negabat eos quoquam edu élurum,mfi prius fuiffentexta comodiora. Poflridie facrarepetita,cum militum corona(uti fit in communi omnium folicitudine) circunfetiffet, ofüie deficerunt. Duces interea eduxerunt,cum anté in unum milites non con wocafJent. T'um X enophon:Hofles,inquit fortaffe cagregatifant,er neceffe fuerit pugnare:mibil igitur opinor cr vabimus, fi relictis munito quopiam loco impedimentis, bene inftructiparatio; ad pugna proficifcamur: ac tunc fortaffe erunt exta, qualia maxime uelimus, Hic eft ab uni scrjis militibus uebementer acclamatum, non expedire
li

498'XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED.
quoquam diuertere,fed quamprimum diuine rci operam datidum. Pecudes iam omnes confumpferant, bouem itaque de plaustro emptum mactarunt. X:enophon Cleanorem Arcadem parare interea omnia iuftit, ut fi bona exta füifJent, nibil iam e[Jet in mora. Sedenim idem füit extorum babitus. Tum Neon, is qui in Cbirifopbilocum fuccejJerat, uva milites cibariorum inopia uehementer premi uideret, cumq; cognouifJet ex Heracleota quoda, € proximis uiciscibaria[umi po[Jc,ut ab exercitu gratiam inirct,edixit,ut qui fibi cibaria in promptu e[fc cuperent, fe[equerentur. Homines arreptis baftis, utribus, faccis, «o multis uaforum generibus, ad bis mille eum fequati funt. Bi in eos,quos ille monftrarat,uicos profctti, ftatim ad predam difcurrerunt. Vi palantes Pbarnabazicquites adorti(bi enim fe cum Bithynis colunxerant,quó Gre^ cos aditu Pbrygie probiberent) ex eo numero non paucores quingentis trucidant: reliqui in montes confugevunt, 1d atm unusex ijs qui fugerant, in caffrarenunciaffct, Xenophon, cui co die litatum non ferat, boue de plauftro immolato(neq; enim erant aliunde boflie) ad fe rendum auxilium aduolat:quem omnes militari etate,ad quinquageflmit ufq; annum fequuti funt:ac ceteris etiam a[Jumptis,in castra peruenit fole ferme cadette,ubi militesrebus fuis magnopere diffidentes, coena fibi curabant. AtBithyniin excubias, per»luofos c7 auios[itus impe tum fecerunt:multos occiderunt, alios ufq; ad caftra perfequuti funt: clamore ac tumultu Greci excitati ad arma accurrerunt, fed neque boflem infcqui, neque caftra noctu mouere tutum fore uifum efe: in tam ylueflribus locis avmati pernoctarunt, ac certum bominum numeri in pre[dijs

:
:
LIBER SEXTV$. 499 fidijs ante castra collocarunt, qui hoftium impetum fustiaeRH Cu due ed quidam noctem ad buncmodum cgere, A dil CH lo flatim duces i in munitum castellum nulttent traduxerunt. Sequuti omnes funt cum avmis, uafisq 58 fuis quifque:atque antequam cibur caperent,quá erat ad caffellum aditus fe]Jam d uxerutitzomnia folo equarunt, tri bustantum portis reliclis. Interca ab Heraclea nauis ue^ nit,in ea jr frumentum,bo oflie, co uinum comportatum. Ma né Xenopbon cum effet caftra moturw:»boflias cedit:leta füerunt prime boflie exta, Ac peractis iam facris, Arexion Parrbaftus cum aquilam, fauftifimam alitem uolantem con[pexijJet, Xenophontem iubet agmen ducere, Ybi milis fiam traijciunt, arma ponunt, edicuntq;, uL cum praufi efJent, armati exeant denunciatur; turba omis,
[49 captiui in caftris mancre iuf, duces exicrunt, preter Neonem: expedire enim uifum cft eum cum pr«fidio in castris relinquere. Sed qui velicti fucrant, fibi dedecori füre putantes, quod eos qui exierant fequuti non efJcnt, eos tantü reliquerunt, qui X: L V.annork maiorcs ejJentz ipft iter funt ing ere. Nondum fladia X: V. proccfJerant,
cum ceforum cadaucra inuene erint: ibi finuato in caude formam cornu,quofcunque ambire potuerunt, fepeliere. Rurfum progrcfiiatq; codem modo cortu in caudam ve^
flexo, quofcung; reperetint, fepultux. e mandarüt: t:cumqs iam in cam uiam uenifJent, qua ad uicos iter erat, quo tn loco coaceruata iacebant cadauera, omnia uni in locum comportata bumarunt, Yam appetente meridie,ultra uicos progrefJum Grecorum agmen, commeatibus pro ed, qué fe ostenta[Jet copia, cogendis intentum erat, quunt repente in. aduerfa uie parte, per colles de fendentes
I6 a

$00 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
inflruttt, phalange bofles magno cum equitatu ac peditatu profpexerunt. Venerant enim Spitbridates, cz Ratbines,a Pbarnabaz;o cum magna manu. Hi cum Grecos uidiffent.fladium fre XcV. fpacio in medio relicto, confliterunt. Tum Arexion uates vem diuinam facit: prime boflie leta exta fuere. Hic X enopbon: Cenfeo, inquit,mi lites ex interuallo, fecundum phalangem fubfidiarias cobortes locandas,ut fi forte inclinavit, ille fubfidio accurvant,atq; ut bofles turbatis ordinibus in integram ac bene inftructa aciem incidant. Eius fententia est omnibus comprobata. Vos igitur agmen, inquit, in bofles ducite, ne flemus, quadoquidé cy con[pecti fumus,ey boflem uidimus.
Ego mox extremis ordinibus conflitutis,cofequar:nifi uo bis fortafJe aliter uidetur.1lli nibil cunctati lenté procede re ceperunt. X:enophon ad extremos ordines conflitucndos fe cóuertit, fibi; focios tres afciuit. Ducenum militi tres ordines fecit, atq; ex bis unit, cui Samolam Acheum prefecerat,confequi iufoit X-XC.paft.interuallo, feciidum cornu dexteri.Post media aciem alter cófequebatur, ducc Pyria Arcade.Iam ucro tertius,cui Pbraftas Atbenienfis praerat,citra leuum fe cornu continebat. Cum autem ad magnum cg arduum faltum, qui prece|Jerant ueniffent, fubfliterunt, incerti nunquid faltus fuperari pofJet. Centuriones eg duces, ut prefto fibi effent, monuerunt. Xenophon admiratus anté füerat quid accidifJct, quod progredi defiffentziam uero ad primum monitum in prin cipia aduolat. Quo cum Sopbenetus congre[Jus, qui€ pretoribusnatu erat maximus, fe cenfere dixit, non efJe in tam difficilem altum afcendendum. Ad bec continuó Xenophon: Hoc uobis,inquit, milites perfuafum uclum, mc

LIBER SEXTVS,$5ot
| mequidem prudentem nullius uobis periculi autorem fore:neq; enim gloriam iam uobis, fed incolumitaté expeten dam intelligo. Sed ita feres babet, Non esl quod feremus fine pugna nos binc euafuros: etenim fi bofles no adoriamur illi nos, cum binc retrocedemus, à tergo urgcbunt. Confiderate utrum uobis fatius effc uideatur,aduer[osne wos in boflem arma inferre,an uero auerfos urgentium im petum excipere.Mlud certe dubitare no debetis, qui ab bo flibus difcediit,eos nibil boneflum facere uideri:qui fugiet tesinfequantur fepe ex ignauis alacres ez fidentes veddi, Ego mediusfidius mult malim cum dimidio minore ma^ nuinfequisd difcedere cum duplo maiore. Et illud ctiam fa tis fcioynibil uos metuere, ne noflra illi imprefsionem fufti neat. At cul dubium e[Je pofiit,aufuros nibil magis, quam difcedentes infequisEvit preterea, ft faltum fuperaucrimus,eius nobis difficultas à tergo relicta, magno utiq; auxilio,cum pugnandum fuerit:qua fané comoditate cupidé uti debemus, Nam boflib. equidem uelim omnino trat fitu facilem loci uideri,ut difcedant. Nos uero ctiááloco doceri oportet,nó aliunde d ex uictoria fpem falutis oflen di. Nibil auté magis miror, e[fe quibufdam[altum bunc formidoloftoré, quàm tam multi fuerunt,quos anté fupevauimu.Est utiq; nifi equitati boflium uicerimus, diffici lis ex tam importuno loco exitus.Q uid autem?quales tat dem,quos adbuc fuperauimus,montes füeruntqui poteri mus tam multos à tergo urgétes peltatos effugere?Sed fac ad mare incolumes redcamas, quantus deniq; faltus ipfe Pontius csl? Vnde ueró naues,quibus aucbamur? Vnde fru mentum;quo,fi manferimus, alamure Erit, mibi credite, quamprimum illuc uenerimus, frumentatu. nobis excute 01i 5

502 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
dum: quanto ucro melius nunc pranfos pugnare nos, quàm cras ieiunos? quid, quód pulchra exta fuerunt: feo quunda dcorum aufpicia? ac bellifume litatum cft? Agité viri fortifiimi,in boflem alacriter camus: no ef ferendum coearc eos bilaré pollqua nosomttes uidcrüt, neq; quo lo co ipfi uelint pernoctare. Finent dicendi fecerat,caum centu riones(neq; enim contradixerat quifquam) ut fe duceret postularunt: ac ille quidem ducere coepit, cim anté denuncia|Jet omnibus, ut qui cuiq; locus obtigifJet, ex eo in aduerfun faltum eniterentur:fic enim celerius multó uniuerfum agmen traijcere po[Je putauit, quám fiperpontem, qui diuer[as[altus partes iungebat, fe explicaffent. Cum iam tratecifJent, modo banc X enopbot,modo illam phalangis partem adibat, atque bis propemodum uerbis fuos incitabat: Recordamini milites, quot prelijs anté, deorum ope freti,boflem uiccritis. Con[iderate quibusii i"commodis,qui fagiunt, afficiantur. Cogitate nos ad ip[as iam Grecie portas ueni[Je. Agite, Herculem ducem fcquimini, ac uicifim uos cobortmini, Iucundum certe faturumest, apud quos maxime uelitis, preclaré dica fadd; ucfira testata relinquere. Haec preteruebens loquutus esl, ac deinde in adei fe frontem contulit. Pcltati in duas alas diuifirectá in bofles uadebant. Wfferat Xeno pbon,ut bastas dextero bumero portarent, ufq; dum tuba fignum dari iufoiffet, tunc ut infetis baftis in boftem modicis pafsibus ingrederentur, neminem cuv fim ut infequercntur. Tum teJera data, lupiter feruator, Hercules dux. Hofles primi mloco pl urimum confidere uifi funt.
In cos peltaticum iam prope aceefifent antequam fi ienié darctur,cum clamore cy cur[u impetum fecerust. Ris ho no

»
LIBER SEXTVS,$03
fium equitatus, c7 Bitbynorum globusoccurrit, Acpri mo congreJu peltati terga uerterunt. V bi uero grauis ar mature pbalanx celeriter incedens fubfidio uenit, atque codem tempore clafsica cecinerunt,«7 peanem ac bellicum clamoremmilites fuflulerunt, baflasq; in boflem intentarunt, enimucro illi iav: in fagam uerfi. facile fe ad Grecorum impetum fuftinendum impares e[Je declara" runt:fagiétes Timafion cum equitatu infequutus, quam multos parua manu potuit,cecidit. Leuum boflium.cornu,qua parte Grecorum equites urgebant,difiipatum eft, Dexterum,quod füerat multó leuius perculfum, in collis cuiu(dam fe uerticem recepit. Vlam itaq; manum cum ibi conftitifJe Greci animaduertiffent,nibil avbitrati funt efJe fiailius ac tutius quàm fi in cam illico inuaderent, Citato igitur penc impreftionem fecere:impetum illi non fufti^ nuerüt.Infequuti peltati funt,ufq; dum dexterài cornu fu fum estpauci fané cefi.Hoftilt enim equitatus, qui pleniffimus erat, Grecos retardauit, Atenim cum Pbarnabaz;e equitati adbuc flare uiderunt,c7 ad illos Bitbynos equites confugere,qui que gerebantur omnia é montis uertice fpeculabatur:etfi iam erant labore cofceti, in illos fibitamen eutidiita,uti pofJent,flatuerüt,ne darent bofti ad vefpirandisac uires recipiendas quic laxamenti. Inftructi itaq; ierunt, At illi per decluia nibilo fugerit lentius, d fi ab equitibus fugarentur. Saltus enim excipicbat cos, id quod nefcicbant Greci. Quare cibm iam aduefperafcerct, in eum loci pedem vetulevunt,ubi primu concurrcrant, dc tropbeo cxcitato, occidente iam fole, ad mare redierunt: aberant enim castra baud minus quàm. VAI. M. paff. Tunc bofles ad fua conucvfi, feruitia, ves que fuas l0 4

$04. XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED,
omncs duamlongifiime abduxerunt. Greci Cleandrum cum triremibus ac nauigijs expectabat. terea ueró quo tidie cum iumétis y. mancipijs exeuntes, metu iam omni liberati,in caftra triticum,ordeum,uinum, legumina,paticum ficos comportabant. Erat enim cavegio optima" rum quarunq; rerum copijs, excepto tamen olco, refertiffima: ac licebat, ubicunque exercitus quiefcendi caufa cmoraretur,ad predam exire:neque unquam nift onufli reuertebantur. Quod fi copie omnes exiffent, quicquid fcorfum ab alijs quis occupafJet, id quafi publicum babes batur.lam copiofa erant c7 prolixaomnia. V ndiq; in cáftra ex Greci nominis ciuitatibus multi, ci vebus uenali» bus conflucbant:ac qui ultro citroq; nauigabant, libenter €o appellebant, quippe qui oppidum cum portu Grecos munire audifJent. Miferunt etiam uicini bofles ad X:enophontem legatos(illum emm ex rumoribus acceperant trous urbis condetidee autorem effe) quiex eo quercrent, quonam officij eenere efficere po[Jent, ut fe in amicitiam reciperet, Eos Xenophon ad nsilites reiecit. Interea. Cleander cum duabus triremibus uenit, nauigium uero nullum adduxit. Forté co ipfo tempore,quo ille appulit, mili tesad predam alio alius excurrerant.Pecoris autem magnum utique numerum abegerant: quod ne fibi eriperetuv mictuentes, Dexippum, qui paulo anté cum naui remo rum L.€ Trapezunte aufüpcrat, rogant ut eius pecoris partem fumat, reliquum fibi incolume redditum curet. Tun ille ftatim allegat factionis fue populares, qui publi cumillud pecus effe affirment:e» ipfe ad Cleandrum ucniens,veniciat Grecos ad predas agendas fecouertiffe. At lleut ad fe, qui de praedonibus capi potuilfcit adduceret»

LIBER SEXTVS.$of
cerentuy nandat. Hic cum unus ad illum traberctur, Apa fie interuentu, quod erat ei manipularis, eripitur. Qd tunc forte aderant milites,in Dexippun, proditore eun appellantes,coeperunt lapides iacere, Q ua re perterriti, ex remigibus multi ad ntave confugerunt: ipfe etia Clean der figa fc€ periculo eripuit Xenophon atque alij itcm duces tumultà fedare conabantur: Cleandrum docebant, nibil cfJe quód metueret: in caufa ut id fieret, exercitus quoddam decretum effe. Atille, quod qg eum Dexippus incenderat,e erat grauiter prefenti periculo comotus, fecum fua clafJe abiturum minitatur:atq; ediclerum omnibus cluitatibusne ear ulla Grecos ad fe uenientes cxciperct:eo enim tempore plane Grecis omnibus imperabant Lacedemonij. 1d enimucro maxime folicitos Grecos babebat,atque idipfum maiorem in modum deprecabantur. At ille,certum fibi efJe,neque fe prius fententiam mutaturum,qum fibi is deditus fuiffet, qui primus lapi" des iaciendos cura[Jet, quiq; eum qui comprebenfus fue» rat,fuis ademifJet. Erat Agaflas, quem ille poflulabat, Xenopbonti fummus c7 conflantifiimus amicus,atq; ex co Dexippus eum criminatus est, In tam ancipiti rerum flatuin concionem milites uocantur.lbi cenfentibus multis, ton e[fe corum,que Cleander diceret,rationem ba^ bendam: minime difimulandum aut contemnendum negociuum Xcenopbonti uideri; qui cim ad dicendum furrexijJet,Ego,inquit;milites, nibil exiftimo minus vationibus noflris conducere, quàm fi Cleander binc tam abalienato quàm nunc cft à nobis animo, abeat, Vicine[unt Graci nominis ciuitates: Grecie nunc imperium penes Lacedemonios cst: fumma cst eorum cuiu[uis in qualibet H;

$06 XENOPH, DE CYRI'MINO, EXPED. urbe poteflas.Q uod fi nos ifle Byzantij aditu probibuevitac deinde prefcclis alijs denunciarit, ne nos quoquam intrare patiantur, quod à Spartanorum fide per[um mam iniuriam difce]Jerimus, ea certe fama ad Anaxibij nauarcbi aures peruadet; quam difficile tunc nobis futuvum fituel mancre,uel clajJe proficifei, non est cuiquam aiit noftrum di fficilé iudicare:terra enim mariq; boc temp
rc Spartani imperant. Non est igitur nobis contmittenduit,ut unius«7 alterius bominis gratia, veliqui omnes patria careant: fed Lacedemonijs certé, quicquid illi iue rint, parendum: quorum ee etiam urbes, in quibus nati fumus, imperata faciunt. Equidem audio Dexippum Cleandro dixiJe, non füifJe, que fecerit, Agafiam faa Curum, nifime ducem fequutus effet. Hic cgo cütm uos, tum Agafiam ipfum culpa omni liberabo, Nam fi me Aga fias buius facinoris autorem füifJe dixerit, nibil deprecabor, quin fi me autore aut lapidatio, aut quid aliud per uim factum füerit,ipfe extremo fupplicio afficiar.Eodeim modo cetifco,quemicung; ille arctfiterit, eum fe oportere Cleandri iudicio fubijcere: id enim unum wos uniuerfos prefentis periculi metu eximet. Nant, ut nunc ves fe babet,indignifimà certe futurum est,nios, quibus pro verum geflarum magnitudine, laudum co bonorum ab uniuerfa Grecia[pes propofita effe uidebatur, ne pari quidé cum ceteris conditione effe po[Je: nempe quibus Grecie ciuitatibus interdiclum fit. Surrexit tunc Agafias: Et teflor in quit,milites deos deasq; omnes,neq; Xenopbontem, ned; ueftrum alium quenquam mibi, ut illum bominem eripe" rem,autores fuijfe: fed cum uiderem manipularé meum, fpectati bominem trabi,ultró illum me fateor eripuiJe. Ned

M——RRESR
LIBER SEXTVS.,$07 Neq; proféctà et quàd uosillum ad fupplicium dedatis, ego meipfum, uti X:enopbon cenfet, Cleanidro tradam: de quo ille arbitratu fuo flatuat. Vos bac de caufa tion est quod bellicum Lacedemonijs geratis,aut quo minus incolumes quà quifq; ueftrum uclit, perueniatis, Vos modà nunc deligite de uobis aliquot, quimecum ad Cleandrum ueniant: ac fl quidà me pretermiffum fuerit, ipfi pro me dicant,apanta;. T unc permifit exercitus, ut fecum quos ipfe mallet, adduceret. At ille duces dcligit. Agaflas itaque, ac fimul is quem ille eripuerat, cum ducibus ad Cleandrum ueniunt. Ybi duces: Mifit nos,inquiunt,ad te exercitus;ac iuflit ut quofcumq; depopofcifJes, uel omnes, uel unum;duos ue, au plurcs, in poteflatem tuam traderemus,quo bis, cum eos iudicio conuiceris, arbitratu tuo utarc. Cu uod fi quem noftrum in crimen wocas, ipfi prefto fumws:ftn ali quenquá,eum nobis«dito: actibi perfuade,neminé nonin poteflate tua füturum, qui in ditione noflra fit. Hec illi. Agaflas uero in medii prodiens: Ego, inquit, ille fum,uiri, qui eum bominem, quem Dexippus trabebat,eripui quiq; in Dexippum iufsi lapides conijci, Yum enim uirum bonum ac fortem effe noram, At Dexip pum cum efe, qui cim ab exercitu L. remoric naul, quam 4 Trapezuntijs impetraramus, prefectus fuiffet,ut va ad nauigia colligenda, quibus in patriam aueberemur, utevetur fügiens focios prodiderit, quibus cum buc incolumis uenerat.1taq; iffius[celere apud Trapezuntiosyquos L.remorum naui fpoliauimus, fempiterna nobis perfidie ttofa inufla est; ac preeterca per cum non flrtit,quin periremus omnes:audierat enim eque acnos, d futurum efJet difficile pedibus iter facientes ftuuios traijcere, atque in

go8 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Graciam incolumes vedire. Huic igitur ita de nobis merito,quem cemprebenderat, eripui. Q ud fi uel tu illum bominem coprebendi[Jes,ucl de tuis quiuisymodó is à tobisnon profugilTct,nolito exiflimare me tale quicquam fa Gurum failje. Mud. uerà cogites uelim, fi me iftius caufa occidcris,ignaui te, ac nequá bominis caufa, bonà ac fortem uirum occifurum. Ad bec Cleander:Se quidem, fi illacommififfet,Dexippum minime laudare: fed quocunqg ille fe fcelereobligafJct,non oportuifJe de itdemnato poctas funi, fed dicta caufa quemadmodum uos nunc po[tulatis,inquit,ut uobis liceat iudicio conflituto caufam dicerc. Nunc ad ucflros redite,iflo uto relicto:iudicij ucro die cim uobis denunciaro,fácite obeats. Neq; uero aut exercitum,aut alium quend in crime uoco, cum bic fe fateatur fraudem cómififfe T unc ille ipfe qui faerat ereptus: Ego, inquit,uiri,etfl Cleander me iniuriam alicui intuliffe putat,neq; percufti quenquam, neq; iaculatus fum,tantum dixi pecus publicum e[Je: fcitum enim erat ilitiz, ut cum milites predatum exi|Jent, quod quifq; preda egiffet, id publicum ut effet.1d tantum dixi. At ille non aliam ob cau famne comprebendit, quàm quód uoluit metu ceteros deterrere,ne quid quis indicaret: prede uero parte ipfe ut po[Jet contra ediClum pr.edonibus diuidere.Tum Cleander:Et uero tu,quando tam es argutus,bicremane,quó de te ctiam aliquid fetuamus.Post bec cum fuis cibum ce pit. Xenopbon interea exercitum co£git,ac retulit de mit tendis ad Cleandrum,qui pro ijs qui illi traditi erant, deprecarentur, Decreuerunt milites ut ad Cleandrum duces, centuriones, cumq; ijs Dracontius Spartatius, ac ri qui alij idonei uiderentur, ucnirent, ac illum, ut eos fi bi uiros
————————————M——Áá

|
LIBER SEXT VS, fo9 bi uiros condonatos ucllet,rogarent.Cum iam ad eum uenifJent, in bunc modum loquutus ct Xenophon: Hos tue quidem uiros Cleander detines, aceos in tuam poteflatem exercitus tradidit,ut non magis deillis quàm de feipfis,ita ut effet tibiuifum.flatueres. Idem nunc te exercitus obfe^ erat,atque obte[latur,ut eos fibi vemittas, acne eos capite cuertas: multis enim ante boc tépus meritis,aclaboribus banc fibi exercitus gratia pepererunt: ijdem; fi boc áte impetraucrint, promittunt ac[pondent, pro iflo bencficio, fi dux fibi efJe uolueris, re ipfa demontraturos (dij modà propitij fint) cy moderatos fe effe, ac ducum. fuorum diclo tam audientes, ut dijs freti, nunquam fibi boflem metuendum putent. lud nunc te orant, ut cim itt fidem fe tuam, ac poteflatem receperis, periculum ficias de Dexippo.feq;€7 alijs, qua quifque fide ac uirtute fit, atque ut pro merito cuique fuo bonorem babeas, Heec cim Cleander audifJct, Per, inquit, deos uobis re[ponderenibil cuncfabor. Viros uobis reddo, ipfe ctiam ubi opus füerit, adero: ac fi per deorum aufpicia licitum füevit,uos in Graeciam reducam. Eft enim oratio ucflraab ijsquos apud me nonnulli fermones babuerunt, longé diuerfazaicbant enim illi, exercitum uos à Lacedemorriorum fide abducere. H«c cim Cleander refpondijfet, ad fuos wiri illi quos anté detinuerat, redierunt. Cleander rem diuinam ad fufcipiendum iter fecit, ez cum X:enoghonte plané amanter ac familiariter congre[Jus c$t, atque inter fe bofpitium iunxerkt. Multo ueró magis Gre cis ducem fe prebereopteuit, pofleaquam vato certod; ordine ab illis, quodcutque mandaretur, effici animaduertit, Sedenim cum tridui immolafJet,litati non ct. Bie

$10 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
ille ducibus conuocatis. Non potui, inquit, qualia optabam exta nancifci. Vos ueró nibil cft quód bac de caufa animum defbondcatis. V eflram banc dij gloriam efJe uolunt,ut bunc exercitum in Greeciam reportetis: proficifcimini igitur. Noffrum erit aim Graeciam attigeritis, uos illic quambellifime accipere. bi milites publicum pecus Cleandro donandum cenfuerunt, Quod cum accepifJet, rurfus illis veddidit,ac deinde quamprimum foluit.Graci frumento,quod undecunque comportarant, diuifo, atque item reliqua preda, per Bithynos iter facere cepevunt. At ubi rect proficifcentesneminem omnino offenderunt,neque quó in pacatum agvum diuerterent febabere uiderunt, vetrocedentes, diem unum ac. noctem totamin itinere fuere. At multos quidem interca cum bo-mines, tum oues ceperunt. Sexto denique die Cbryfopolini, que Chalcedonie ciuitas cst, uenerunt, ibi fcptem dies in uendenda preda occupati füere,
XENOPHONTIS DE CYRI MINORIS EXPEDITIONE LIBER feptimus, Romulo Amafzo interprete.
V AE gefla fint à Grecisin expeditione Cyro duce fufcepta, ufq; ad preeliit: &c deinde pofl Cyri mortem in itinere, 2X donec in Pontum uenere:ad bec, quem
NES 4l] admodi€ Ponto partim nauibus,partim uero pedibus egrefi fint, ufquequo Chryfopolin Afie urbem extra Ponti oftium fitam, acce[Jerunt, in fuperioribus commentarijs expofuimus, Hac ueró poflea con
fequuta
——————————OÀ————]l—ÓSM—r,M—MÁÀMT]ÁG&MÜÀM QJQ———nÀÁ— MHÁ—MQÀMÀÁÁM—ÀÀ—!]—Ó»—!— E E

LIBER SEPTIMVS, 511
fequuta funt. Pbarnabaz;us cum metueret nte copieille in fuam prouinciam inuaderent,legatis ad Anaxibium nauarcbum,qui tunc Byzzantij evat, miftis, ab eo cotitendit, utnoftrum exercitum quamprimum ex fla traijciendie curaret;pollicitus fe quicquid ad eam traiectionem pertineretadminiflraturum.ltaque Anaxibius duces q7 centuriones Byzantium cuocat,ac fe illis fipendium,fi traieciffent, daturum pollicitus cft. Ybicum a'ij tempus fibiad deliberandum fionpfifJent, X:enopbon refpondit, à reliquo exercitu flatim fe difcefJurum, ac Byzantium uenturum, Anaxibius uer affirmabat, non anté ci difcedendum,quám cum ceteris traiecijfet:neque fibi ille fecus faciendum(latuit. Interea Seu'bes Tbrax, per Medofadcrm nuncium fuum Xenopbontem bortatur, ut ad traijciendum quamprimum militum animos incitet: quod ft fecerit,precaré cumipfo alum iri, Atqui,illerefpondit, tra iectionem nor pofiim cgo utiq; pre[lare, quare boc nomi ne neque nübi,neque alij quicquam Seutbes pendat: poflea uero quàm exercitus tranfportatus iam fucrit, cgo fané me feiungam. Cum ijs autem qui manferint, quos ex ve ufug; fuo fore putarit, perinde ac ei cómodum fuerit, ita agat. Exinde Byzantih uniucv fi milites tranfmiferüt. Quibus non modo flipendium Anaxibius ton pendit, fcd edixit ctiam,ut cuam armis impedimentisq; quamprimum exirent, fimulans ille quidem fe, cenfu babito, illos fTatima remiffurum. Quod fané faclum Graci molcfüftimé tulerunt,atq; có maxime quód pecunia ad uiaticum nullaveliqua erat.Lenté igitur,c7 cotracto quodammodo animo fc ad iter comparabant. Xenophon cim Cleandri urbis prefectibofpitio[us efJet,ad cum uctit, ac hominé cons

$12 XENOPH, DÉ CYRI MINO, EXPED.
plexus,ut qui amicos digredientes ualere iubent, fe flatims foluturum pre fe tulit. At ille: e feceris inquit, nc tibi fit grauis inuidia fuflinenda: non defunt enim qui per te flare dicant,quo minus quamcelerrime exercitus exeat, Ego ucró,inquit X:enopbon, culpa omnino uaco: idenim est unum militibus impedimento,quod in promptu uiaticum nonbabent:atque ob banc caufam ey animianguntur, cg cunctantur, At ego, inquit ille fuadeo, ut rebus omnibus ad iter faciendum coparatis, unà cum ceteris exeat: deinde cum totii agmen extra portas iam fuerit, licebit quà uoles abire, Ad bec X: enopbon, fe ita factarum, fimulac Anaxibium conuenijJet,refpondit, Re audita Anaxibius, ut cum rebus[uis quamprimà exeant,imperat: acut fuos moneat, quemcunque in recenfendo abefJe norit, illum fc boflis loco babiturum.Exierunt itaque primi omnium duces, tum reliqui confequuti funt, ac iam intra mocnia reliqui erant pauci. Eteonicus ad portas flabat,ut fimulac exi[Jent,portas oppofitis uectibus occluderet. Aaxibius ducibus«7 centuriombus aduocatis: Commeatus, inquit, ex Thrace uicis uobis fumetis:est enim ibi«7 ordei, cx tritici magnus numerus,atque corum que ad uiClum per tinent omnium,preclara fané copia: que cum acceperitis,in Cherfonefum uobis eundum est, illic Cynifcus flipen dium dabit. Heec uel quod milites aliquot fubaudifJent, ucl quód de centurionum numero quis eum fermonem protuliffet,ad cunctorum fané aures permanarüt. Qua" redum duces diligenter ex Anaxibio querunt de Seutbe,amici ne loco,an boflis effet babendus: c7 an per facrum montem, dn ueró per mediam T braciam longiore aunbita iter effet faciundum:interea dum bec illi percontantur,

: :
LIBER SEPTIMVS, 5n3
tantur,arreptis armis milites ad portas curfuredeut,ac rurfus intra muros irrüpere contendunt, Q uod ubi Etco nicus quid; cum eo erant, animaduerterunt, cofiflim por tas oppofitis ucctibus occludunt. At milites repagula per fringere conabantur, clamantes magna fe iniuria affici, quodboflibus obijcerentur:portas ueró fe effracturos mi nabantur nifi cas illi fua uoluntate aperui]Jent. Accurre vunt alij ad marc,ac iuxta ipfaportus latera, que, quód cuv uatis utrinque molibus prominent,cbelas,id efl*ace- ud ungulam, tabula Greci wocant,muris[upevatis intra oppidum de- fic fortaffe re filuerezaim interea, qui intus relicti füerant, cum ea que üius, ad portas gerebantur uiderent,dolabris, uectibus, et dau ftris perfratiis,fuis aditit patefaciunt, illi uno omnes impetuirruerunt.Q uod ubi Xenophon uidet,ueritus ne 4d predam excreitus fe conuertere, ac que expiari facil mon pojJent flagitia(fatura proculdubio c7 ciuitati c7 fibiac militibus perniciofa)cómitterentur, c» ipfe accurrit, Cz intra portas uná cum ip[o agmine euadit. Byzantij ubi uident tanto cum impetu agmen introrumpere, de ferto foro ad naues alij,alij domi confugere: qui intusc[fent foras exire:triremes nonnulli, quibus periculum má xime fe effugere po[fe putabant, deducere, Nemo plané erat,qui quafi capta ab boflibus urbe, extrema omnia no mictucret.Eteonicusim promontorium proximi, Anaxibiu ad mare cofugit,ac pifcatorio nauigio circumuectus in arcem afcendit, atque inde ex Cbalcedone auxiliarios aceerfit:neque enim quod erat in arce prefidium, Greco rum. impetum fufinere po[Je uidebatur. At milites m Z&enopbontem uidilent, ad eum frequentes aecurrunt, Ac nunc, inquiunt, tibi Xenophon wirtutis declavande Kk

$14 XENOPH, DE CYRI MINÓO, EXPED,
tempus datum cft. Vrbem, babes, babes cla[fevu, babes pecuniam, babes uiros tam praffantes: nunc i uclis, ey nos tu fubleuare, cy tc tos magni c7 gloriofim veddere pof" fumus. Ad bec ille: Preclaré inquit, dicitisatq; ttafaciás fcd[iid ut faciam cupitisredite quamprimum cum armis 7; ordines. Hoc ego confilio dixit, ut
uocaret,
in fuos ueftrumq concitata multitudin Acdimifit quidem qu dirent:atque illi fIxtim per fe J runt. Grauis armatura in quiiquagenos dif tattutrunque cornu tatim tenuerunt, Vrbis rcoto tt qua confliterunt,cul T bracius campus nonté csl, ad aciem inflruendam omnium maxime idonea, ut que plana fit co domibus uacua." uwmultu iam comprefto;X enopbon mil titudine ad concionem uocata, in bunc modum loquutus et: Quodirafcimini milites,ac plan? quod decepti fucritis, acerbum cy iniqui ducitis,nibil fané miror. At fira" cutdie obfequentes, cz ex Laced.emonijs eos qui munie adfunt,ab illis delufi ulafcamuv, cz ciuitatem nulli affihem culpe diripiamus, que confequutura funt, certé pro uidere debetis, Primum enim effugere nullo pacto pojJumus,quin à Laced.emonijs c? eorum focijs boftes publicé iudicemur. Q ua ueró conditione bellum cum illis gefluri fimus, non erit difficile exiflimare, fi no[Irumbunc flatum cum fuperioribus temporibus contulerimus, Nos Athenienfes, bellum contra Lacedmonios fufcepimus, cim triremes partim iam deducfas,paytim it armamétavijs baberemus, baud minus quàm quadringentas: pecu fiia uero c9 ex rario abunde fuppeditarct,«7 ex ucctigalibus quam aut popularcs,aut extermi penderent, aft "ua
.. em d tumultu ad. o8
MER i EE
——————————————"

1
LIBER SEPTIMVS,$15
tua talenta mille caperemus. lidem in[ulis feré omnibus imperaremus:urbes quoque in Afta multas, c in Europ cin alias tum boc ipju m bi nunc fumus, Byzantium teneremus, Debellati tamen fumus, uti plané omnes fcitis. Hoc autem tempore quor[um euafuros conatus nofiros putatis, quo Lacedemonij cum A cheis focictate coiuncti funt A: benienfi n uero ac omnium, qui foci illis anté fi erantres prope funt afflicke, ac perdite?^ TiffaP bernes C7 ceteri, qui maritin 1 ore ünperant, nobis bo fis funt. 4€ omnium maxiné fuperioris Afie rex, j cid ege imperii e uitam fimul ereptam uolumus, Hac cin nobi Md Mid aduerfentur, quis esl tam rerum omnium inperitus, qu nos incolunie es binc cua[uros exift met? Ne per deos immortales infanianius, tte tuvpiftimé nos perditum eaimus,ipfis prope parentibus atq; amicis ac nece[farijs noftris bellum inferétes. Et coge! tur illi quidet n, uhà cum[uis eorum quifque ciuitatibus, Contnai 105 aYiitd ca^ pere:neque iniuria, Nos enim aum nullam. plané ex Bar» barorum urbibus occupare noluerimus,. atq; id aliquoties in poteflate noflra füerit,quamprümi: Grecorum urbem attigcrimus,can diripiemustg 2o 1e eberculeantequa ibec fieri uidea, opto infra terram pa[Juum X.millia detrudi. Nunc co uos in patriam animo ejJe oportere cenfeo, ut f pofitis, eos qui urbi buic pra funt, precibus e adl tionibus,ut officio in uos fio füngantur, adducatis. 1d minus pofitis, Grecie tamen urbibus neutiquam uobis interdilum effc uelitis. Ac nunc ad Anaxibium mittendos cenfeo,qui doceant, in bancurberi redijJe nos, non ut iniuria quenquam lacejJeremus, fed ut ab ea commodi aliquid caperemus; id[i minus con[equuti efjemus, ut non Kh a
oria

g1$— XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED, fraude eictti, fed uoluntate dimifii uideremur, ldem ef oninibus probatum. Mittunt igitur Hieronymum Eleurn, Eurylochum Arcadem,Pbilefium Aceum, qui cum iam abifJent, in codem adbuc loco permanentibus militibus, fuperuenit Cyratades Tbebanus. 1s non exilij caufa, fed imperij cuiufpiam cupiditate Grecia peragrabat, fe omnibus uenditans,qui forte in quauis gente aut oppido, ducis operam expeti[fent. Accedens itaq; fe paratum dixit cos deducere ad Delta T bracie regionem,e quamulta effent eisque ad ufum ualde expeti folent, prefto futura: interea uero fe illis efculenta,ac poculenta omnia exbibiturum. Hec au[cultarunt milites:neq; minus ea que polli cebatur Anaxibius. Siquidem legatis refponderat, fi ut di fcederent fibi in animum induxiffent, fore ut nibil eos poe niteret:fe enim cos ciuitatum principibus commendaturun,c7 feipfum quàm po[Jct optimé corum comodis con fulturum.Eo fermone adducti milites, Cyrataden exercituipreefJe iubent, ac vur(us extra muros exeunt; Cyrata des fe poftridie eius diei affuturum cum boftijs, avufpice ac comeatibus pollicetur. V bi ill exierut, Anaxibuus porta claudit,edicitq; quicunq; militum intra muros depre benfus e]Jet,cum emptori fe addiclurum. Poflero die Cyvatades prfto fuit cum hoftis«7 aru[pice. Cum eo unà uiri XX. farinam, totidem uinum, tres oleum, aliorum snus quàm poterat maximam[arcinam,item alter ceparum;coportantes.Q ue ci in caftris depofita eJent, mox omnia diuifuvus, facra primi facere inffituit. Hic Xenophon accerfit ad fe Cleandrum, ac rogat ut per eum fibi liceat oppidum intrare,atque inde enauigare. Cleander eum redi[[ct, v ix,inquit,impetratis eft: Anaxibius cnim ab[ur

dn
LIBER SEPTIMVS, n7 ab[urdum fibi dicit uideri, effe milites ad muros, X«enophontem ueró intus prefertim uero cxulceratis feditione Byzxantiorum animis. Introire tamen iubet, fi in animo babeat unà fecum enauigare. Xenophon itaq; militibus falutatis cum Cleandro introijt. Cyratades poflero die cum facrum fecijet, non litautt, neq; quos attulerat com meatus inter milites partitus ct, Poflero ucró die ca iam ad aram boflie adducte c[Jent, e» cum corona«fiti[Jet ámmolaturus Cyratades, in medium progrefii Timafton Dardanen[is, Neon Afineus, Cleatior Orchomeniusnegant fe Cyrataden immolare pa[Juros,tfi prius commea tus militibus diufiJct.Ile cum ut equabiliter omnia diuiderentur imperafJet,facile intellectum est, multum abe[Je ut milites uelin unum tantumdiem, ex ijs que attulifJct Cyratades,cómeatus baberent:quo factum eft ut cum[uis ille boffijs depofito imperio difcederct. Permancre in caftris Ncon Afineus, Pbrynifcus Adseus, cy Timafion Dardanenfis, Hi cum exercitu profecti, in proximis Bye zantio uicis caftra locarunt, Ibi inter duces diftideri ceptum. Cleanor ez Pbrynifcus ad Seutben tranfeundum putabant:faerant enim ab co muncribus deliniti, cum covum alteri equum, alteri mulierem donaJet. Ncon ut in Cherfonefum cotenderent,bortabatur. Exiflimabat enim fiin Lacedemoniorum fines peruenifJet, fe uniuerft exer citusimperium obtenturum. At Timaflon operam dabat, utomnes in Aflam traijcerent, quod fe ita in patriam reflitutumiri putabat:neq; id milites nolebant. 1n bac deliberandi mova,milites partim. armis diuenditis, per proximos uicos, ut poterant, enauigabant: partim uero per
eofdem uicos diuifis,in urbes ciuibus permifti introibant, Kk 3

$8 XENOPH, DR CYRÍ MINO, EXPED.
Anaxibius cum dilabi exercitit ac difJolui intelligeret, ma gnam uoluptatem capiebat, Nam quod fua id maximé opera accidifJet, in co fe gratiam eximiam à Pbarnabazzo initurum putabat, Huic cum é Byzantio difcefiiffet, Cyzzt| ci Ariflarcbuscul erat Byzzantij pretura in Cleandri lo|
cum. decreta, obuius factus, propediem Polum nauarchum, ut ei fuccederet, in Hellefpontum uenturum nunciat, Anaxibius Aviflarchum bortatur, quotcunq;€ reliquijs Cyri copiarum Byz anti offendifJct, omnes ut uen^ deret. Nam tantura abfücrat u£ quenquam Cleander uet deret,ut per edes etiam inuttis dominiis diftributos,egros curare uoluerit, At Aviffarcbus ut primum Byzantiunt attigit,nibilo faté pauciores quàm CCCC.uendidit. Atiaxibius cip Parium appulifftt,mifit qui Pbarnabazum do cerent, effe Byzcantij quie wiperaffet omia confecta, Vle ubi vefciuit Byzzantij pretorem füturum Ariflrchum, Anaxibio clafís imperium abrogatun,, bunc fane nibili pendit, ac que de Cyri copijs illi ante imperarat, eadent Ariflarcho denüciat.Q od ubi animaduertit Anaxibius, Xenopbontena ad fe accer[it,ac eum iubet qua poft arte, quam; celerrime ad exercitum uenire: milites autve-—| tinere, aut iam difttpatos, quàm pofiit plurimos ad offtcium reuocare, cum; ijs Perintbum contendere, atque indc in Aflam quamocyfüme traijcere: e c7 triginta re" morum trauem, cx epiftolam dat, fimulq; certum bomi^ mem mittit, qui Perintbijs iubeat, ut X:enopbonti equos, ibis ad exercitum uebaturprebeant.Xenopbon celevirer claffe tranfuetus cim in caftra perueniljet, magna cum Letitia eft à militibus exceptus qo cum magno fané ftudio fequuti oxunes[unt; co duce€ Thracia in Afiam traic[4]! j

LIBER SEPTIMVS, 59 traiecluvi.Scutbes cüm Xenopbontems redij[fc ad exer* eiim audiffet, latim maritimo itinere Medofadem mifit,
quivogarct ut cum exercitu ad fe ueniret, Ys cum omnia e[[ct pollicitus, quibus bontiné quamfacilime adduci po[fe putaret, X. enot boi refpondit, id fibi nullo pacto licebifjet, milites Perintbü profedti funt; qui cnt, Neon cur DCCC.militibus,quos à rcliquo exercitu aucllerat, feorfum castra babuitzreliqueonties copie Jimul, atque codem in loco, ad Perintbiorum muros confüterunt, Ibi im 3cenophon naues cogeret, quibus it A tam quamcclerrimé militcs tranfpor tarentur, fuperuenit Ariflarchus cum triremibus duabus. 15 Pharabazi fludio adductus, edicit nauclcris, ne Grecos in naues rccipiant: addeinde in caftra ueniens mi litibus,ne in Afiam traijciant. Atqui, inquit X:enopbot, ficiuffit Anaxibius, cy una bacde caufa me bucvenifit. Anaxibius,inquit illenauarchus non cfl: ego wero pre tor bocoppidit obtineo: quód fi quem ueflyum bincabeunicm deprebendero, in mare dcijciam, Heec cii dixifJct, in oppida introijt. Acpoflero die duces ac centuriones ad fe accerft:qui am ad muros iam accefiiffent, Xenophon tem monct quidam ne. introéat: fore cnim ut compreben datur,e7 aut co ipfo in loco plc&atur, aut Pbarnabazo dedatur.Qua re Xenophon audita, ceteros quidem deducit,ipfe per facra fe deos confulturum dicitzatque à ce" teris digrclJus, confuluit an permitterent, ut exercitum ad Seutben duceret: fiquidem uidebat minime tutum effetraijcere cim is qui uetaret, triremes baberet, Neque ucro juin Cberfonefum ucniffct, fe illic facilime intercludi pojJe non intelligebat, oninitng rerum penuria exera KA. 4
:DueiueuuY a eo
berueni

$20 XENOPH.DE CYRI MINO, EXPED,
citum laboraturum,ubi e praetori parére neceffe foret, meque commcatuum quicquam babiturus effet exercitis. Dum bec ille agitaret, redeunt ab. Ariflarcbo duces, dcrenunciant non effe fe tunc admifos, fed iuffos uefperi redire, Ex quo magis intelleQtum est infidiofe ab illo agi. Xenopbon cim exta fignifica[Jent tutum ipfi e? exercitui ad Seutben iter fore,[umpjit Polycratem. Atbenien.fem centurionem,atq, item accepit àducibus uno excepto Neone, fingulos quibus ille fidem baberent maximam, cumq; ijs noctu ad Seutbe caftra contendit, Aberant ea LX.fere flad.Cum propius accefüffet,turres quafdam de fertas uidit, atqueex eo primum fu[picatus ct Seutben caftra moui]Jc. V erüm cum fremitum quendam audiffet, € fignificantium inter fe«uoces, plane intellexit tion aliam ob caufamignes multó ante caflrrorum excubias accenfos,nifi ut qui in flatione e[fent,in tenebris confpici nó po[Jent:contrad; quicunque accederent, per ignium lumi na facile cernerentur, Q uod cum animaduertiffet, interpretem premifit,quem fecum forté babebat, quiiuberet wigiles Seutbee renunciare,ade]Je Xcenophontem, uelle; eum cum Seutbe congredi. T unc quefierunt illi, nunquid Atbenienfis effet is X-enopbon,atque€ Grecorum caftris ucniffet:ubi affirmatum eft,cum exultatione ad Scutbe dccurrerunt. Neque multo post adfuerunt peltati feré CC.qui acceptum X:etopbontem,eiuq; comitati ad Seu then deduxerunt.Contincbat fe ille intra ualde munitum propugnaculum, Stabant circunquaque frenati equi. Nam propter metum interdiu equos pafcere, noctu ad cuftodias paratos e[Je uolebat. Aiebant enim Teren umum de buius maloribus, in illis ipfts aliquando finibus
em

LIBER SEPTI MVS,$38
cim magnas copias baberet, ab ijfdem boflibus magnacla de afftclum, caftris etiam exutum. Erant autem bi bofles Tb»ni, gens que utia omnium ad noQlurnas excurfiones €» pugnas aptifma ferebatur. Cum ad fores iam Greci sftitifJent, iubet Seutbes Xenophontem cum duobu quibus malit comitibus ingredi. Cum intromifii effent, poft primoscomplexus cz falutationes, Tbracio more Grecis in corncis poculis uinum propinatum c1. Aderat Me dofades,qui Seutbe in legationibus ubique operam nauabat. Hic priore loco ita dicere or[usest Xenophon: Ad me Seutbe buncce Medofadem Cbalcedona mififli, qui me tuo nomine rogaret, ut cum ipfo unà operam darem, ut «d te Grecorum copie ex Afia traijcerent: quod fi feaiffem.gratiam tevelaturum.Vdem affirmabat. Medofades. Rogauit Medofadem, an ita fe res baberet:maxime, vefpondit ille.Rurfus Xenophon: Cum iam traiccifJcem é Pa rio,redijt in caftra Medofades,ac pollicitus cft, ft Grecos ad te adduxi[Jem,me non amici tantum,uerumetiam fiatris loco babiturum,ac ea que mari proxima poflideres, oppida concefJurum. Q uefiuit denuo an ita fecum egiffet:egiffe, Medofades refpondit. Agé nunc,inquit, buicex pone quid tibi aim Chalcedone e(Jemus, ad ca refponderim.Refpondifiymquit illc,exercitum Byzantium uentus rum:buius rei caufayneque tibi, neque alij quicquam pendiopu e[Je. Vbi Byzantium peruentum c[[Jet, te à ceteris difceffurum.ac plané quod dixifii, ffcctum etiam veddidifti. Quidnam, inquit ille,dixi, cum Selymbriam peruenijJesinecefJe tibi fore Perintbo in Afiam traijcere. Nune igitur, inquit Xenopbon, adfum, ey mecum unà de dudbis unus Phrynifcus, de centurionibus uero Polycrates, Kk-;

ya XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED, Sunt foris pr.etereaa fingulis ducibus finguli,illis coniun" étifimi co fidelifimi, preterquam à Neone Lacedemonio.Q uod fi firmam cz ratam inter tios pactionem efJe tiis,c7 illos accerfi iube, Ac tu, inquit Polycrates, illis dic aco nomine, ut arma deponant, cz ipfe ctiam enfe depofito cum illis uà ingredere, Tum Scutbes, nemini fe dixii, quimodo A tbenicnfis fit, non fidem babere: ac fcire fe, Aibenienfes confanguineos cfe; amicos ueró illos, ez animo in fe optimo cffc exiftimare. Cum iniroifJent qui fucrat&ccerfiti, quefiuit primum Xenophon de Seutbe, cui ufui ipfi Grecorum efJet exercitus faturus. Ad bec ille inquit: Mefades mibi pater füit,fub cuius imperio Mclandepte fuere; Tbyni e Tranip[e.1s é regno per Odry forum feditionem pulfus,morbo interijt.Ego patre orbatus, apud Medocum qui nunc regnum obtinet, educatus fum. N bi ucró adoleui, cum ad alienam mibi men[am wiuendum e[Je indigniffüme ferrenad eius folium, dum in curru fcderct,accefii,meq; ad eius genua aduolui,ob[ccra wig; ut mibi quàm po[fet magnum mumerum bominum concederet,quà«7 eis à quibus cicdli effemus malim infervenifi quod po[Jem,co mibinon ef Jet perpetuo ad alie tái mé[am,perinde accanes folent,re[picind. Precibus it4q; ille meis comotus,c7 milites mibicos,c7 equos tradi dit,quos aun illuxerit,uidebitis:cum bis cgo uitam tradu co,c7 cum bise paterno agro predas ago: quód fi uestro auxilio uti licitis fuerit, dijs fretus, me imperii patcrnu ve cepturi confido. Qua igitur inve ueftra opera mibi ufui effe pofiit inteliigitis.Tam ucro,inquit Xcnopbon, fi tec
focictatem coierimus, nobis expone quid milites, ducesae ecnturiones abs te accepturi fintyut bi quimecum bue uenerunt,

LIBER SEPTIMVS, 53 neruht;ccyti aliquid ceteris venuncient, Tum illemilitius men[lruit fpendium Cyzicenos fingulos centurioni binos,quaternos pretoribus pollicitus est:agri, quantum uellent iumentaymunità ad mare oppidi, Ad bec X-enophon:Sipericlitatus nibil effecero, cy à Lacedemonijs no Lis quid faerit metuendit,erit ne locus apud te ijs, qui buc feveceperinttmo,inquit, illos fratri loco babebo, atq; in currus mei partem recipia, cumq; bis quicquid bello partum füerit,conunicabo. Tibi uero Xenopbon filiam collo Cabo:ac fiulla tibi filia estyeam Tbracia lege ema: ubi ucró babites,Bifantem tibi tradam,qui mibi locus eft mariti morum omni pulcherrimus, Cum bec audi[Jent Greci, dextras iutixeruntzatq; ita firmato foedere, ante lucem in
caftra reuerft, ijs à quibus mifi fuerant, rem omnéordine expofuerunt. Prima luce rurfus Ariflarcbus duces co centuriones accerfit. At illieundum neutiquam efJe, ac[Ta tim milites in concionem conuocandos cenfuerunt. Cum. onnes,pr.eter eos quos INcon ducebat, conuenifJent, bie £os uerbis X-enopbon allocutus ct; Yam n0 licet nobis,mi lites, quó conftitueramus binc enauigare. Aviflarchus enim ck triremes babeat, nobis ob[lat,tieq;[atis tutó naues poffumus confcendere:ac idem imperat,ut per facri mon tem in Cber(onefum proficifcamur. Qyuód fi itineris diffi cultate fuperata có peruenerimus, iam neq; uenditii nos, ncq;,uti Byzantij euenit, circumuentii iri prontittit: illic enim flipendia nos accepturos: eq; cafe quicqua fore, quin commeatus in promptu nobis fint. Sic ille quidé aff mat. Rurfus Seutbes cum ad fe ueneritis,(potidet benigna uobis omnia apud fe«x prolixa fore. Vos itaq; uel prius qua binc difcedatis, decernite, uel ad querendos com

$24. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED. meatus iam profiifcimini, Mibi quidem, quoniam neque pecuniam babemus,qua quod opus e$ mercemur, neque nobisque uite ufus poflulat, ab bis gratisdantur, opti-^ 1 mum factu uidetur, ut in uicos reuerft, que opus funt ab ijs[umamus, quos. facilé uel cogere, uel adducere po[Jumus,ut ea nos finant afportare, que noftrum quifque ad ufum fuum expctit:atque id avbitrij ueftri fit: cui tamen idemuidetur,is manum tollat. Manum cuncti fuflulerüt, Agité igitur inquit Xenophon, ita uos coparate, ut cum datum fuerit figni, flatim ducem fequamini. X-enopbon dux füit,eum fecuti omnes funt, neque aut Neon, aut alij qui ab Ariflarcbo fummifii fuerant,à propofito alios deducere potuerunt, Cum iam flad, circiter L. progrefii effent, Seutbesobuius factus cft, quem cm Xenopbon ui^ diffet;procedere intra cobortes Grecorum iufiit, ut que ille diceret pro Grecorum uttlitate,audirent quamplurimi. Quod cum ille feciffet, tum X«enophon: Vter,ifiquit, babemus ini ca loca, unde milites cibaria capere pofiit: ibicum à teex- à Lacedemonijs propo[itas conditiones dudierimus,id fequemur quod ex ufu maxime fore uidebitur. Q ud fi nobis tu ad commeatus comparandos dux extiteris,plané bofpitaliter nos acceptos exiftimabimus. AdbecSeutbes:Po[Jum,inquit,indicare uobis uicos multos,denfos«7 rerum omnium copia abundantes, à nobis eatenus diflantes, ut binc digrefii illic fuauiter prandere pofmus. EO duc igitur nos, inquit X:enopbon; Quod cum ille feciffet, ucfperi quo ille dixerat peruentum e$t: cumq; in unum milites conuenifJent,in bunc modum Seuthes loquutus e:Ego ucflra opera Grecijin bellicis ve^ bus indigeo: quam mibi fi prafliteritis, fingulis Ciz-ycenuam

|
LIBER SEPTIMVS,$2$
num unum militibus dabo menflruum ftipendium,accenturionibw c7 ducibus quod equum cst, Ad bec unicuique pro merito c dignitate bonorem babcbo. Cibaria quidem uobis exagro,uti nunc, fuppeditabunt. Que capictis reliqua,ea ut penes me fint, equum effe flatuo, quà ex ijs uobis ftipendia pendam. Accedentes fané ev fugiet tes, fatis idonei erimus, qui perfequamur atque inueftigemus:fin erunt qui refiflant, eos ueftro auxilio fretus, ut in pote(latem meam redigam,operam dabo. Tunc Xeno phon:Q um longe, inquit, à mari, ut bicte exercitus fequatur,poflulas? Nufquam, refpondit llle, longius, quam feptem dierum itinere fepé uero multó minus. Facta cft deinde poteflas omnibus qui uellent, dicendi. Dixerunt itaquemulti, quantiuis e|limanda que Seutbes dixiffct. Hyemem iam effe, ncque idoncam ad nauigandum tem^ peflatem. Hybernare in amicorum finibus minime expedire,ubi non nifi de rcbus emptis exercitus ali poffet. 1n boflili ue agro flatiua babere, ac fibi commeatus comparare,in magnarerum copiamultó fore tutius uná cum Seutbe,quàm fi ab eo difcefJerint. C uod fi flipendium etiam ab co accipiant, lucrum uideri. His auditis, fi quis, inquit X enopbon, cft, qui bis uelit contradicere, dicat iam is licet: fin bis omnes a[Jentimini, fcifcite. contradidixit nemo. Scitum igitur faclum cft. T unc Seutbes fibiillos dixit in bellicis expeditionibus focios fore. Post bec alij quidem i in ordines defcripti, castra pofuerunt: cetituriones eg duces ad coenam wocauit Seutbes, cumnon longt ab utto de proximis uicis abe[Jet. Interea dum ad foresomnes affarent,ut conatum intromitterentur, adfiit Heraclides quidam Maronitcs:is ad eos, quos aliquid

$26 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
babere exiftimabat, quod Seutbe dave po[Jent, accedebat,ac prinum quidem ad Pariatios, qui ea de caufa uene rant, ut cum Medoco Odr»forum rege de pace agerent,
accum ei tum uxori eius dona attulerant: Quid, inquit,
Medoco ifla potius dabitis, qui à mari duodecim dierum
itinere abesl?cur non potius Seutbe, qui boc iam fibi adiunclo exercitu maritinze ore quamfacilimé imperi obtinebit,ac uobis uel prode[Jc,uel obe[Je tam finitimis,plurimum poterit? Q uin uos buic quecunq; affertis, fi vebus ueftris bene con[ultum uolueritis,ton ct dabitis, qui longifiime à uobis abesl. Et fané,ut ita facerent,perfuafit. Ad Timaflonem deinde Dardanenfem cum accefüiffet, quem audierat«7 pocula,eg Barbaricos tapetas babere:lta,inquit,more maiorum traditum esl,ut qui à Seutba inuitan tur,pro copijs fuis ci dona dent:bic certe fi imperi[uum auxerit,facile aut domü te veducere,aut fl bic manere ma lueris,te locupletare pofiit. Hac ftp aratim cum fingulis «gebat. Ad Xcnophótem etiam cim ueniffet,Ex magia, inquit,tu civitate es,et percelebre tuum ct apud Seutben nomen: c for fitan«y oppidum eg agrum(ut anté etiar de maioribus tuis nonnulli)in rcgione nostra uoles baberc;per igitur equum est, luculenter Seutbená te ornari: atque bec tibi amicus, ut qui maxime,;fuadeo: mibi enim perfuafum babeo,quo illi raaiora dederis,eó te ab illo malord;ac praeclariora accepturum. Hic Xenopbon quid ageret dubitabat:é Pario enim foluerat cum unico puero, neque plus pecunie babebat,quàm pro uiatico effet. Cim iam efJent omnes ingvefoi ad cenam, e T bracibus qui tutic aderant.»obiliffümus quifque, duces dcinde ac centuriones Grecorum, à quacunque ciuitate milf.e Keine in orbem

LIBER S$EPTIMVS, 5i? 'orbem accubuere. Sunt omnibus tripedes appoiti,no pau ciores quàm X X. carnibus vefirtifimi:(2 cum carnibus confixi panes fermentati, pr2prandes, Hofbitibus autem pre ceteris, men[e patrio ritu apponcbantur. Seutbes prónus omnium ap pofitos f bi panes in frufta difcidit, atque eos quibus uifum csl proiecit:eodem modo e cartes à feduntaxat preguftatas. Atq; itidem ceteri, quibu: mcn fe appofite fuerant, fecere. Erat in eo cóuiuio Arcas q quidan, Ariflus tominc,edacitate maxime inflgnis: is ritum illum difsipandi,ac diftrabendi cibaria, nibil ad fe pertine re arbitratus ingenti pane correpto, carte; multa genibus impofita,epulabatur.Cumd; u inicornua, que ctrcun firebantur,omnes à pincerna accepifJcnt, dciam Xenophon epulari defiffe tt, Ariflus,illi inquit, pro pinato: ceffat enim iam, ego uer neutiquam, Eam uocem cürt att diffet Seutbes,de pincerra q quefluit, quid ille diccret: id cim indica[fet, Greece enim aliquid fcicbat, vifus cst abomnibus confecutus. Cum omnes iam potu exbilarati cf fent,introijt"Thrax quidam album equum ducens, fumptoq: uini plcno cornu, Tibi,inquit,p opino Seut be,at d; buncequum dono do, fuper quo co quencka; uolucris f& cile a[lequére,acft retrocedere cótigeritá tergo rcliuim hoflemnonmetues. Alius puerun,; coden modo propinans,dedit:ueftiméta alius,ad uxoris ufum. Tünafion ar^ genieà pbialam,e tapetium,mon ntinoris pua minari X.Surrexit bic Gnefippus Atbeni ienfis,ac, Prifca, inquit, lcgesqui babent,regi dona dant:qui non habent, eosáregeequum est accipere,ut ego quoque inquit babcam quo te donem atque bonorem. Hacille. At Xenophon quid agendum fibi ejfet, uehementer dubitabat, Scdebat ile

438| XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED.
quidéin proxima regi, atqueadeó bonoratifima fella, Et Heraclides pincerna ut cornu ei preberet monuerat. At ille cum ante accumberct, poculo fumpto alacriter furre» xit:Et tibi cgo, inquit, Seutbe, meipfum, c7 focios bafce mcos amicos trado atque dedo,«y eorum neminem inuitum:nemo c$t enim qui non eque atque ego à te gratiam fludeat inire,tibiq; amicus e[Je cupiat: ac nunc adfunt, ut gratis tua caufa e7 labores[ufcipiant, cz pericula adeat: quorum auxilio,dijs fauentibus,«7 patrium regnum vecipies,«7 alienos etiam agros imperio tuo adijcies, multos preterea equos,uiros,forminas in poteflatem rediges: € quorum finibus nibil erit necefJe prdas agere: ipfi enin tibiultro dona afferent. Tunc Scutbes ex prouocatione bibit,«2 de more cornu in eum qui proximus cvat, effudit. Post bec Cerafuntij ingvefi[unt, qui tibijs, tu' bisq; bubulis ofsibus, in numcrum, ut qui magade canunt,fignum dedere. Ad cum cantü primus omnium Scutbes excitatus, bellicum quiddam uociferatus cst,ac peragiliter uitantis iaculum ge[lum egit. Adfaerunt etiam fan nioncs.Sole uero iam cadente, furrexerunt Greci, ac Seu tben monuerunt tempus e[Je excubias difponendi, ac tefJe ramdandi:rogarunt eti ut ediceret,ne quis€ Tbracibus noCluin Grecorü caflra intraret: quod fane dc fide illorum nibil fe dubitare dicerent,quanta uero Tbracibus ba benda cfJct,nondà fe fcire. Cum Grecis unà furrexi Scu tbes,nulla ebrietatis figna pre fe ferens: atq; exiens, dutibus ad fc uocatis, Nondum, inquit,bofles de noflra fodietate qnicquam re[ciuerunt: quod fi cos adorti faerimus, antequam aut fibi caueant,aut auxilia contranos compae rent facile qz predam multam agere, C7 bomines quamplurimos

LIBER SEPTIMVS, 519 | plurimos capere pofeimus. 1d est ducibus uebementer . probatum, ac fe ut duceret, vogarunt. Vos igitur,inquit ille, parati ad rem gerendam, me expcétabitis;€go cim tempus idoncum uifum füerit,ad uos ucniam, ac cum cetratos afJumpfero, dijs fretus, uobis me ducem prebebo. Tunc Xcnopbon: Atenim, inquit, cofideres uclim, nunquid fi de nocte nobis iter faciendum fit, preflet Greco more agmen in[lruerc: nam fi de dic eundum, ex locorum duntaxat ratione, aut graue armatura, aut peltatos, aut equitatum preire oportet:de notte uero cum iter fufcipitur, Greco ritu impeditifi ima queq; exercitus pars ag^ ien ducit: fic enim minime agmen dwiditur, neq; facile e qui fugari cogitent,alios latére po[Junt:ey profecto fepe accidere confucuit,ut difipati per errorem in fuos inuadant,ac magne utrinque offenfloncs fiant. Rede, inquit Seutbes,dicis,ac uestro ifti inflitito parendi cenfeo. Vobis itaque duces bomines natu maximos,e7 eofdem locovun peritifümos dabo:ego poftremus cum equitatu confe quar,ac im opus faerit, quacelerrime ad principia pre fto ero. Tefferam Atbenienfes cognationis ius dedere:atque bis ita conflitutis,quieté corpora curarunt.De media uero nocte prafto füit Seutbes, fecum; loricatos equites adduxit,eg cetratos fuis armis inhrucos eg ortatos: ubi editi duces funt,grauis armatura agminis primam partem,ecundam cetrati tenuerunt: equitibus teri cuftodia mandata csl. V bi uev illuxit, Seutbes in frontem agminis promouwit,ac Grecorum infütutum magnopere collaudauit: Sepe enim fe nocturnis itineribus in paruo agmine, cum equitatu, 4 à pedeftribus copijs aberraui]Je. Nunc ue" rà it, uti maxime opus cst, uniuerft prima luce codem Ll

830 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
in loco confiflinus: fedenim quantifper ad uos aliquid fpe eulatus redeo, bic requie[cite. Ac ffatim uiam montanam ingreffa us,cium niuem multam offendifJet,ad bominum na xime ucfligia attédit,auerfÁ ne illa cjJent,am aduer[a. V bi uiam uidit minime tritam,ad fuos reuer[us,Recté, ittquit, modo dij faueant,omnia;bomincs,mibi credite,opprimemus. Sed procedam cum equitatu, ut fl quem forté in uia uidero, eum anté comprebendendum curem, quám boftibus quicquam fignificet: uos confequimini: ac fi fueritis átergo velicti;ulam uobis equorum ueftgia monjtrabüt,
eerte bis montibus fuperatis, in uicos perueniemus mul" tos cy opulentos.Hora fere fextai iamerat, cum ipfamon tium iuga tencbat:unde cum uicos defpiceret, incitato e^ quo ad grauem armatura uenit;ac immittamjnquit,equi tem in campos,peltatos in uicos; uos uclim quamcelerrime: con[equi, ut Jt f qui refliterint, opem ftratis. Hec cun Xenophon audi[Jet,ex equo latim defiluit, Ad quem Seu thes: Quid tu, inquit, deficndis, ai cum fit accelerandum? Scio, inquit ille,te non mea unius opera indigere, Grauis ueró armatura multó maiorem celeritatem fufcipiet,cie me etiam ipfum pedeflrem agmen ducentem uiderit.Cum co profectus etiam Timafton,cum Graecis equitibus circi ter L'X., X:enopbon ijs, qui amorum L. minores efJent, imperauit, ut à centurionibus digrefel, expediti in primà agmen tranfirent:ac cum bis ipfevaptim aduolauit. Clea nor Grecos ducebat. V bi in uicos peruentum cst, recurrenscum L.baud amplius equitibus Scuthes: Yta, inquit, est,uti ante dixifti X'enopbon: equites longe iam à nobis abierunt,ac foli bucilluc excurrunt: illud uero metuo, tie boflesolobo facto cos inuadant, Oportet itaque uestrum partem

| !
I
LIBER SEPTIMVS, 531
partem aliquam,circa bos uicos in prafidijs effe:[unt enim bominib.refertifiimi. Atenim cgo,inquit Xenophon, cum meis iuga occupabo: Tu uero Cleanora iube per cam pos phalangem in uicos extendere, Cuin idita factum ef" fet,capti funt bomines non pauciorcs quam M. boucs bis mille,ouium prope X. sillia:ac tunc quidem ibi perno^ &arunt. Poflero uer die Seutbes cum uicos totos exuri üufiffet,atque itaut nulla domus reliqua fieret, ut ceteri, nifi paruifJent,quid metuendum fibi effet intelligerent,pe dem retulit,ac predam Heraclide tradidit,ut cam Pevintbi uenundandam curaret, quà ex ea pecunia, que inde coacta e[fct.flipendiii militi diffolueretur, Ipfe cum Grecis in Tbynori campis caftra pofuit. Ex boftibus qii euadere potucrant,in montes confugerant, Erat in illis locis niuis magna uis,ac frigus adco uebemens,ut quam ad coe tiám fercbant aqua,quin cy in dolijs uini congelafceret, multis etiam Gr.ecori nares ez: auvicule folo tatu pre rigore auellerentur. Ac tunc plané noftris eft intclle&tum, quanam de caufa T braces uulpiii pellibus capita, ad imas ufqs aures uelarent. Sed ijdem non folum pe&tora, fed fzmora ctiam tunicis muniunt:atque in equis fedentes,talavibus lacernis non chlamydibus utuntur. Seutbes quibufdam é captiuorum numero in montes dimifis, iufsit illis, qui illuc confugerant, renunciare, nifi in Eriflinas fedes quamprimum redijJent;ac fe in eius pote[laté dediffent,fe uicos eorum inflammaturzn, corruptog; omni frumento, fame cos necaturum.Fecit bic nuncius ut mulieres tan tum, pueria:, ac feniores de[cenderent: iuniores ucro in uicis, qui fub monte erant,confederunt, Quod cim Scuthesvefeilfet, Xenopbonté iuflit oam ualentiftima grauis La

$33 XENOPH. DE CYRI MINO, EXPED. armature parte fe fequi. Nocte e caftris egvefoi, ci prima luce in uicos uenerunt. Ex illis ueró quamplurimi diffugerant in proximos montes:quiciq; deprebenft funt, eos omnes iaculis Scutbes confixit. Erat in Grecorum exer^ citu Epiflbenes quidam Olyntbius, puerorum amator: is eximia pulchritudine pueri, tunc primum pubefcentem, pelta tum primüm armatum con[picatus,cum prope iam effet ut occiderctur, Xenopbontem obfecrauit, ut pucro tam pulchro auxilio effet.Etille quidem deprecatione fufecptas primum Seutben docuit, Epiflbenem ijs moribus bominem cfJe,ut non aliam ob caufam aliquando centu riam unam con[cripferit,nifl ut eorum qui forma preftavent deletum baberet,ac uirtutis und cum illis documenta daret. Tunc Seutbes ad eum cóuerfis: Q uid tu, inquit, Epiflbene, inducás ne tibi in animic, ut proiflo moriarc? Tunc ille iugulum oflentans,Feri me,inquit, fi ita puer iu bet,atq; id eft gratum ei faturum.Puerüi deinderogauit, nunquid bunc uellet pro fe cedi? at ille negans, pro fe ac pro illo fimul deprecabatur. Hic Epiftbenes cim puerum doro accepifJet,lam paratus, inquit, fum,[lita res ferat, pro boc certare, neq; ego bunc unquam dimittam. Subridens Seutbes,bec omi[it. Statuit autem castra eo ipfo in loco ponere,ne, qui fe in montes vecepi[Jent, ex illis uicis ali pofJent: ac ipfe quidem plato loco tabernacula fua conffituit.X-enopbon cum lectiffimo quoque in fupremo quierat fub monte, uico,alij uerà Gr«eci in montanis( fic enim appellantur) Tbracijs,non longé à ceteris. Q uibus in locis cium dies paucos comorati e|Jent, ex montibus ad Seutben legati uenerunt,tanqua de conditionibus«2 ob^ fidibus acluri, Atq; codem tempore Seuthen Xenophon motiuit,

LIBER SEPTIMV S. 535
monuit,non efJe fatis bono loco caftra locata, quód ca facile po[Jent tam propinqui boffes inuadere: ac certe fuiffepotus munita loca, quam angu/la deligenda, in quibusnonlongé à fummo periculo abc[Jent. Wubet Seutbes eum bono animo e[Je, ac fimul obfides oflendit. Nonnulli etiam ex ijsqui e montibus defcenderant, Xenophontem ipfumvogare coeperunt, fibi ut conditiones conficeret. At ille ita fe faCturum fpopondit, in fuamq; cos fidemrecepit,nibil omnino affirmans incómodi pa[Juros, fl Seutbee fe dedi[Jent. v erum illi ut fpecularentur uenerant: nocte enim e que diem,quo becatta funt,confecuta est Tbyni impetu facto noftros adorti funt. Duceserant domorum fingularum domini,quód alij in uicis,domus per tenebras agnofcere non potuifent. Domus ipfe fimifsimis erant uallis ad pecoris cuftodiam circunfcpte. Ad' carum tunc fores cum uentum efJct, alij mifiilia intró iacicbant; alij lora quedam, ac tanquam fcuticae uibrabant, quibus ad precidendas baflarum cufpides utebantur. Erant qui faces immitterent:ac Xenophontem quidem, eum nomitatim appellantes,exirc iubebant ad necem, aut fe illum intus crematuros minabantuy:ac iam ad culmen ignis euaferat, ey qui fub tecto erant,cum X:enopbonte loricas ez galeas ceperant, cum Silanus Macefliusadolefcens annos natus decem eg octo,tuba fignum dedit:quo audito,repett té exomnibus tugurijs diftrictos enfes tenentes Graci eruperunt;Tbraccs ueró,qui ipfis mos cst,in fugam fe dederunt,peltis in tergum reieclis:c? ex illis non pauci, qui uallum afcendevant, peltarum loris implicati, de ualli fu dibus pependerunt: alij, cim in tanta. trepidatione exitum non reperirent,occifi[unt.Gr«eci fagientes ultra ui1l. 3

534. XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
cum ihfecuti funt:cotitra quos Tbynori quidam conuerfiin tenebrisnonnullos qui ardentem domum pretercur rcbant,uulnerarunt,miflibus ex tenebris in lumé idis, qr inter Hieronymi Enodiam, cg Locrenfem"T heagenem,centuriones: uerum nemo perijt. Multorum arna igniconfumpta.Et Seutbes quidcm cum equitibus tantum feptem auxilium laturus ucnit,ac fecum tubicinem Thra cium adduxit. Vbi in cófpeclu fait,quadiu auxiliatus eff, tamdiu cornua cetnerunt:que ves boflibus magnum ter^ rorem iniecit. At ille Grecos coplexus fe timuijJe dixit,ne multos cefos reperiret. Bic Xenophon rogat ut obfides fi bi tradat:ac fe pollicetur cum illo ad montem oppugnandum profeCturi:fin minus,eà fe mitti poftulat.Poflero die Seutbes obfides tradidit, grandiores natu bomines, quos omnibus mohtis incolis aicbant dignitate prefTare:ac ipfe ctiam cst cum copijs fuis profe&tus. Habebat iam Seuthes exercitum triplo maiorem, Ex Odryfis enim multi fama rerum à Seutbe geflivum commoti,ut eius effent expedi» tionum participes, defcenderant, At Tbyni cum grauem armaturam tantam,tamq; multos peltatos c7 equites uidiffent,fupplices pacem petere, cz fe imperata faCtuvos polliceriyac utà fe pignora fidei acciperet, rogare. Q uare Seutbes accerfit Xenophontem, atq; ei exponit que illi attuliffent:fcq; negat ullo pacto pacem petentibus datuvum,ft fltuiffe ipfum intelligat, impetit, quem illi paulo ante fecerant, ulaifei, Atqui, inquit X:cnopbon, mibi bercule fatis magnas poenas dederint, fi qui liberi anté füerunt,in feruituté vedigantur:cenfere tamen fe, ab illis obfides accipiendos: atq; cos in primis, qui ad faciendam iniuriam inflructiores,ac paratiores e[Je uidcrentur: feniorcs
MMMuuséeu——-——————"—e———u———i—usEE

——€
| |
LIBER SEPTIMVS, H1
niores uero domi relinquendos, Horum illi tibl recufarunt. Hinc ad Tbracas,qui Delta incolunt, que regio fupra Byzantii csl, tranfeunt. Yam locus bic ad Medofade imperium nibil attincbat: nam ueteris cuiufdam Terei Odr»forum regis ditione continebatur. Hic Heraclides cum pecunia de manubijs adfuit: ey Seuthes cum iuga triaiumétorum, quód plura non babebat, boum ucro alia produxi[fet,ut à fe dona ea acciperet, Xenopbontem vogat:alia uero quecunque, ut praetoribus«7. centurioni" busdiuidat.H.ec Scutbee offerenti,refpondet X-enopbon, fatis fibi fore, fl alio tempore accipiat, in prefentia,nquit,ifla ducibus c7 centurionibus,quime buc fecuti funt, donato, A ccepit itaque"Timaflon Dardanenfis iugum u* munumum Cleanor Orcbomenius, unum Phrynifcus Abeu: boum uero iuga inter centuriones partitus cst. €umá; iam menfis exijJct;X X. duntaxat dierum flipena dium pendit. Heraclides enim fe de preda nibilo maiorem pecuniam coegiffe affirmabat. Quare Xenophon commotus, Heraclide, inquit, tot uideris mibi fatis diligenter, que ad Seutbze utilitates pertinent, curare: attuliffes entm tu quidem flipendium integrum, ac fi aliter non potui[fes, uel foenori accepta pecunia, aut ipfis tuis ucflimétis diuenditis. Hec oratio ucheméter Heradide animum offendit, cm non parum. metucret, nie cx eo amicitieloco, quem apud Seutben obtinebat, deturbavetur, Exinde itaque quàm potuit maximé Xenophontem caepit apud Seutben infimulare, Milites cum Xeno phonte expoflulabant, quód.[lipendio fraudarentur. Scuthes egré ferebat fe totics ab co appellari. Atqueba&enus quidem femper erat folitus dilitave, fe ubi ad mta" ri^

536 XENOPH, DE CYRI MINO. EXPED,
vc uchifJet, X enopbonti traditur Bifantem e Ganott; «z noui murum, Sed ab eo tempore,nibil iam eorum comenorabat, Nam c7 illud Heraclides, quó X«enopbonté in fufpicionem c7 inuidia adduceret, dictitabat,no effe fatis tuti in poteflatem bominis exercitii babentis, munita loca tradere. Q ue res effecit, ut Xenophon deliberádum fibi putaret,an perfifleret inca focietate. Heraclides interea duces alios ad Seutben adducit,ijsq; per[uadere cottatur,ut profitcantur fe in exercitu ductando, nihilo quam Xenopbonté imperitiores fore:«c fe illis intra dies pau«os pollicitus cst,mercedem dum menflum curaturi,ma nerent modo in officio. Vbi Tümaflon omnii primus: Ego uero,inquit, ne fimenfium quinq; flipendium capia, finc Xenophonte, ut in focietate bac permanea, adduci poffum. Ac fe idem in animo babere Pbrynifcus c» Cleanor affrmarit, Tunc Seutbes Heraclidem obiurgauit, quód Xenophontem nó accerfifJet. Accerfitur itaq; unus X-enopbon:qui cim Heradidem intelligeret operá dare( ut erat malitiofus)ut fibi apud ceteros duces inuidiam conflaret, uenit cum ducib.cz centurionibus:quibus cum perfuafum ejfet ne à Seutbe deficerent, caftra mouerunt, ac primit ad dexteráegione relicfa cori Tbracum qui Me linopbagi(id perinde e£l,ac fl panico nefcentes dicas)appellantur,SalmydefJum peruencrüt. Ad ca littora é mari, in breuia c7 quaft afluaria queda impacte naues quaplurime,in Ponti uenientes franoitur:cas T braces pre dantur ,diuifis inter fe littoribus,columis per interualla ercclis:nam antequam id fieret, de prada inter eos cedes plurüne fiebant.Abile&imulti,et arce item multe reper te[unt:multe papyri,ey aliamulta, que in ligneis uafis rcpo

| | |
LIBER SEPTIMVS.$37
vepofita nauiculatores babere confucuerlit, His omnibus direptis abierunt, Yam copias Seutbes Grecorà exercitu maiores babebat:ex Odryfis enim longe plurimi defcenderant,qui omnes Seutbe fidem fecuti funt, Castra fupra Sebymbriam babebátur,in caupis qui à mari abfunt quin quaginta civditer fladia-flipendium omnino nullum pende batur.Et milites Xenopbonti fuccenfebant, quód ab eius fimiliaritate 2 confuetudine iam Seutbes refugere uidebatur: ttam ad eum quoties ueniret, fe ille negocijs diflineri cau/abatur. Interea cii iam méfes duo abi[Jent,Cbarminus Laco,«9 Polynicus à T bimbrone mift, nunciant decreui[Je Laced.emonios bellii TifJapberni inferre. Yam cum. daffe profectum Tbimbronem, qui exercitum inuitaretmenflvuum flipendium militibus fingulis Daricum pollicens, centurionibus duplicatum. C uod ubi Beraclides cognouit, Seutbe fuadct, conducere eum exercit tra dere Lacedemonijs.Wli,inquit,co indigent, tibi nibil opus est:e fane illis nonparum gratificabere. Stipendià ucro biabs te non exigent: quamprimum enim 6 noflris finib, decedent.His ille perfuafus iubet legatos introduci, ac legatione audita,(latim fe exercitii illis tradere refpondit, amicum; fe«7 focium Lacedemoniorum futurum. Le^ gatos ettam bofDitaliter inuitatos accepit magnifice, neque Xenopbontem aut aliorum ducum quetiquam uocauit.Cum autem Lacones quafiffent, qui uir effet Xetnophon:refpondit ille,non omnino malum cfe, fed militum amantioré feré quàm opus effet, ac fibi proptercaminus utilem. Nunquidylli inquiunt,popularem fe militib.prebet? Vnus omni maxime, vefpondit Heraclides, At illud uerendum cst, dicunt illi, ne bunc nobis exercitum abduDos

$9. XINOPH.DE CYRI MINO, EXPED.,
cere cupientibus, aduerfetur. Veri, inquit Heraclides,illis uos in unum congrcoatis ftipendiii fi promiferitis,Xenophonte non magnifacto, uos proculdubio fequentur, Scd quon poflint modo congregaritinquitit illi. Cras, refpon dit Heraclides,uos ad eos deducam:neq; dubito quin funu (ac uos uiderint, concur[uri fint. Et bis quidem fermonibus dies exemptus eft. Poflero uerà die à Seutbe«y Heraclide deducti funt ad. exercitum legati. Cum in unum omnes couenifJent, Lacones duo bis uerbis locuti funt: La ccdemonijs uifum est. bellum"riffapherni inferre, à quo iniuriam acceperunt:uosnobifcum ft focictatem coieritis, ez comunem boflem ulcifcemini,«y Daricum ueftrm unufquifq; menfibus fingulis capiet, centuriones uero duplum,quadrupli duces, Euec milites audierit fané quàm libenter. Ac flatim ex Arcadibus quidam furrexit, c7 Xc mophontem acerbe coepit accufare. Aderat. Seutbes; ut planius enim cognofceret quov[um res euaderet, propius accefJerat, c7 co loco conftiterat, adbibito interprete,€ quo facilé omnia po[Jet audire. Sed multa etiam Grece ficbat. Avcas ita locutus eft: Nos iampridem ad uos ue* niffemus Lacedemonij, nifl Xenophontis oratione indu &ibuc diuerti[fJemus, ubi e» byemem importunifimam, € a[perrimam egimus:et militaria munia obeuntes,neq; diem,neq; noctem unam quieuimus. Vle uero fructus noftrorumlaborum preripit,ey eum[fané Seutbes donis ex pleuit,nos noftro flipendio fraudat.Q uod fi idem inquit, fapidibusillum obrutum,co pocttas pro co quod tios tan^ diu uexauit dantem uideam,plane integram mibi uidear icrcedem accepi[Je,teq; erunt, que pa[fus fum, ulla ex garteamplius grauia. Surrexit deinde alius, 7 phi aliu.

LIBER SEPTIMVS, 5)9
«lius, Quibus commotus Xenopbon, fui purgandi caufa italocutus e; Nimirum nibil e$t quod bomini metuendum ton flt, cm eas uos mibi res crimini effe uelitis, in quibus mibi confciu: fm,cura fludiog; fummo, ucftris vationibus quamoptime confultum uoluiffc. Diuerti ego uo bifcum,cum iam nibil, quàm domum redire mallem: non fané quód exiftimarem po[Je me uos magno aliquo benefi cio afficere, fed aim urgeri uos verum omnium penuria ui derem,ut uos qua pofJem ope fubleuaré. Ac cum per nun cios Seuthes bicce me folicitarct,ac mibi quiduis pollicere tur,ft ut uos ad fe ueniretis effeciffem, teftes uos ipfi effe poteflis,non potuifJe me adduci. Deduxi igitur uos eum in locum, unde quamfacilime in Aflam traijcere pofJctis: quod maxime uobis conducere cxiflimabam,e7 uos effe in cam partem propenflores cognofcebam. Vcrüm cim Avi flarchus cum triremibus uenifJet, ac nos traijcere uctuiffct;ad uos cgo. ficutives poflulabat, de co quod faciendum effet retuli.Q tto tempore aim Ariffarchus,ut in Chgrfonefum ueniretis imperaret,ac Scutbes ad focictatem inuitaret,nónne dixiflis onmes ad Seutbcn eundum, atque id weftris etiam fententijs declaraffis? Dicite igitur obfecro, inquit, minquid ego co uos Leferim, quàd ucftre uoluntati obtemperans, uos, quà ipft manimé uoluiftis, duxerim:Poflea uero quàm Seutbes, negleffa quam dederat fide, cepit uos mercede fraudare, fi mibi eius faclum probatur, iure uos quidem qz accu[atis me,«7 odio babetis: fn contrà ab eo nunc maxime cui fui coniundliflimus, difrideo, quánam de cau[a:qui in ucftra effe, quàm illius poteflate malim, nunc à uobis in inuidiam ez. crimen vapior?Q uód fi illud dicitis, poffe rae ftipédijs ueftris

$40 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
interuerfis,n caua ueftra apud Seutben preuaricatu:illud certe per[picui cst, quod fi quid mibi Seutbes pendiffet;non po[fet utiq; ferre,ut et eo careret,«7 infuper alia uobis pecuniam penderet: pendi[fet enim ille,ut minore mibi pecunia data,tanto maiorem uobis non daret. Q uod fialiter exiftimatis, fl mercedem ue[lram nunc à Seutbe exegeritis, facilé utriufque noflrum artem reddctis irritam.Q uis enim dubitet vepctituri à me Seutben que dederit,fi pactus quod füerim,precio corruptus,ci n0 preflitero?Sedenim multum abes, ut ueftra ego uos mercede fraudarim:ac per dcos omnes deasq; iuro, Seutben neque eamili dedifJe,qu.e priuatim promiferat:adest ipfe, atque bec audiens fi mentior, perurij me tacitus condemnat. Ac quod magis miremini, illud etiam adiuro,minus me multó accepi[Jc, quàm ceteros duces, ne dicam quam de centurionibus nonnulli. Que ucró meres, ut id faccrem adduxit?Exiflimabam,quo eum magis in aduerfis rebus iuifJem,tanto fore mibi in fequundis amiciorem. Sed fümul eius ev ves fecundas uideo, c7 animum cognofco. Quidigitur,dicat aliquis,ton erubefcis cum te fentis tam fuiffe improuidum,ut ludibrio te babucrit? Ego ucro plané erubefcam, fi ab bofle me deceptum fentiam. Verum quicunque fub amici nomine alterum fallit, is, meo iudi cio,multó est,quám qui fallitur, tuvpior. Nam fi quaest aduer[um amicum cautio,eam uos feduló adbibuiJJe fatis fcio,necaufa ei efJet,quamobrem ea uobis non daret que promififfet:neque enim bunc nos aut Lefimus quicquam, aut ullo per ignauiam noftram detrimento affecimus, neque ullum,quod ipfe nobis propofuerit, certamen refügi mus, V erum dicatis forta[Jc,pignora fuiffe poftulanda,ne "os
: : $ 1

s
LIBER SEPTIMVS, 544
nos po[Jet cum ucllet fallere. Ad bec aufcultate: que fané veticuifJem,nifl uos aut minus peritos rerum iudices, aut mcorum erga uos meritorum immemores cognouiffem. Recordamini quo loco res ure c fJent, cum uos ad Seuthen deduxi. Perintbum cum intrare uclletis, non patiebatur Ariflarcbusqui occlufis portis,uos fub diuo, byeme fumma.flatiua babere cogebat:foro uero eo; utebamini,in quo pretenues crant copie, neq; uobis unde emeretisque opus ev ant ualde fupbeditabat. NecefJe uerà erat in Thracia permanere:triremes cnim excurftonibus aftiduis, quo minus traijceremus obflabant. Quód fi flatiua in bofüili azvo babuilJem i quo erat magnus equitum numcrus magnus etiam peltatorum,cim grauem tantum nos armaturam haberemuspoti emu fortafii untuerfo agmine in uicosinuadere,cy inde non ita multum con meatuum querere, At cum ne que equitatum, neq; peltatos ullos à uobis accepi]Jem, neq; perfequi, nec retinere, uel bomines, uel pecora potui[Jemus."T am dubijsigitur rebus. fi uobis gratis Seutben conciliaul, bominé qo equitum e peltatorum copijs ualde inflruclum, uideor, uefiram fidem obteflor,uobis ego male cófuluiJer Vos certe dum piis ufi eftis, e frume"nta in uicis,quos effife fagientes pre metu"Thraces deferuerant, veper iftis, € pecoris ac mancipiorum participes fuiftis. Preterea pofteaquá equeftres copias babere coepimus, nulli nobis bofles In confp etum uenerunt, cum antenos q7 equitatu, € peltatorum fuorum globo acriter urgerent, femperq qs impedimento efJent,quo minus parua manu lavgiores uo bis cómcatus acquirere po/Jetis, Ys igitur, per quem bane eftis[ccuritatem cofecuti, quód magnam praterca uobii

54x XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
mercedem non penderit,quafl uos magna aliqua calamis tate affecerit,ad necem depofcitur:Confiderate ueró que fitura füiffet abeundi facultas, nifi byemem in fummarerum omnium copia egi[Jetis,ac nift aduentitia quaft quiddam ey fuperuacancum à Seutbe accepifJetis. Que enim boflibus eripueratis,iam prorfus erant confumpta: et ittterea uelim omnino neminé neq; cafum, neq; bello captum amififlis. Ad bec, fi quid in Afia predare gefüftis, nóntte c4 uobis glovia integra atq; incolumis manet? e» ad cam nouam banc in Europa, deuictis contra quosbcllaflis Tbracibus,addidiftissEgo mebercule ita flatuo: pro ijs quorum mibi caufa irafcimini,magnam à uobis dijsim mortalibus, per quos maximorum bonorum compotes fuiflis,gratiam babendam. Atq; bic fuit rerum ueftrarum exitus. Nunc, quam mecum fit praclaré a&tum,cognofcite, Ego fi domum[latim redifJent, primum laudem fané magnam,quam mibi tunc omnes imperticbamini, reportaffem,ac per uos füiffet glorie mee apud alias Gracie gentes aditus patefactus: fidem uero mibi babuiffent Lacedemonij, quando illime ad uos vemifeant: Nunc ad ipfos Laccdemonios,in fummam à uobis inuidigm adduCus, proficifcor. Veflra etiam caufa cum Seutbe inimici" tias fufcepi, quem meo ucffroq; merito[peraram, aut mibi aliquando, aut liberis meis, fi ita uu uenifJet, memorem fe ev gratum prebiturum. Acipfiuos, quorum ego caufa, tanto quám ego fum, potentiorum bominum odia fubij:quiq; ab ijsquas faluti uobis fre exiftimem, actionibus nondum tamen defiflere po[Jum, ifto in me animo e[is.Sed quid uerbis opus eft? am me babetis, neque fagientem neque deprecantem, Atqui fi in me,utiminaminife

LIBER SEPTIMVS, 543
Wifeuieritisbomimem certe tollctis, cuius totiesuigilantia feruati cflis, qui multa uobifcum gcfiit, multa periculaadijt, cum fuam, tum alienam uicem, officio fuo funélus: quiq; dijs fauentibus ac ueftra adiutus uirtute, multade Barbaris tropbea erexit. Eum preterea,qui quatitum maxime potuit, femper plurimum contendit, ne cum ulla Grecorum natione uobis bellandum efJct. Accerte, aimoto iam metusquo wobis libet, terra itaviue licet profiafci. Vos uerà rebusiam fequundiftimis frucntes, cüm expedita iam fit, quod iampridem cupiflis, nauigandi facultas: ac uestrum fibi potentiftimi auxilium expetantz flipendium in promptu fit: ultro fe uobis Laccdetmonij duces prebeant,qui facile preflare ceteris uirtute co im perio exiftimantur: tempus iam, quo me occidatis, idoneum nacti eflis. At quàm, perditis et affliclis vebus,aliuna erga me animum pre uobis ferebatis, cum me, 0 maximé omnium memores, parentem appellabatis? cum meorum erga uos meritorum femper fanctam atq; inuiolatà me^ moriam fore promittebatis? At neq; funt rerum imperiti bi, quinunc ad uos uenerunt: quare nifi me animus füllit, tibilo uos certe meliores de ueftro iflo inme facto iudica» bunt:Hec Xenopbon.Q ui cum perora[Jet, furrexit Lacedemonius Cbarminus;Et mibi fané,inquit, ton iuré mi litesbuic fuccéfere uidemini: pofJum enim cum cgo quoque meo teftimonio fubleuare. Nam cim ego c7 Polyiiiccs quefiJemus de Seutbe,quid de X:enopbonte fentiret: aliud ille nibil babuit quod accufarct, nifi quód eum dixit , tiimis propenfo effe in milites animo: ac propterea cum €o deterius c7 à nobis Laced.emonijs agi cz ab ipfo Seutbe, Surrexit deinde Eur)lochus Lyfüates Arcas; Acui

$44— XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
detur mibi, inquit, Laced.emonij, nibil nobis ante aufpicijs ductug; ueftro gerendum, quàm Seutbes, uelit nolit, que nobis debet flipendia penderit:neq; omnino binc an^ tequam eareceperimus, difcedendum. Ad bec Polycrates Atbenien[is Xenophontis caufam agens: V ideo,inquit,milites adeffe Heracliden,qui pecunia,quam magis noftris laboribus partam nobis debebat Seutbes,interuer fascy Seutbenipfuni, c7 os ea fraudait. Ytaque fapiemus fi ipfum comprebenderimus. Neque enim Thrax eft, fcd Graecus male de Graecis meretur. Bec cum audijJet Heraclides, uebementer territus est:cg: ad Scutben accedens, Nos, inquit,fi fapimus,binc abeuntes, ex borum nos potdflate fubducemus.V terque igitur citatis equis, in[ua ca&tra redierunt, Mittit inde Seutbes Ebozelmium interpretem fuum ad Xenophontem,ac fe illi[pondet, c7 mavitima illa loca,et reliqua que promtiferat,daturum,flapud fe cim grauis armature militibus mille permanferit. Addit tanquam arcanum ,audi]Je fe de Polynice, illum ft in Laced.emoniorum poteftatem ucniffet, proculdubio à à Tbimbrone occifum iri. Ac fane bofpitesmulti Xenophontem per nuncios monebant,ut congitatam fibi multis criminationibus inuidiam caueret.Ea re commotus Xe nophon,boflias duas Youi regi immolat; con[ulita;, acquie fcendum ne Seutba conditionibus, an uevó cum exercitu difcedendum. Difcedendum exta nunciarunt. Interius Seuthes caftra locauit, Gr.eci uero in uicis: unde frumento plurimo coacto, ad mare defcendere in animo babebant. Hos uicos Medofadee Seutbes tradiderat. Medofades itaque, ciüm à Grecis ab/umi pagana uideret, molefliffime id ferebat. A(Jumpto igitur ex Odr»fis, qui illuc : defcen

j
LIBER SEPTIMVS, 545 defcenderant,bomine potentifiimo, ác quinquaginta fe» réequitibus,ad castra propius accedit,eg Xenopbontem ad fe accerit: qui cum centurionibus cy boneflis aliquot bominibus uciit.'T'uncita Medofades locutus eft: Iniuriam uos quidem Greci nobis facitis, qui uicos nostros po pulamini;uobis itaque edicimus, ego pro Seutbe: bic qui adcstjpro Medoco fuperioris Tbracie rege, ut ex bis finibus quamprimum difcedatis: quod nifi feceritis, iniuvias ue[Iras ullo pacto feremus, quin tanquam bofles uos ulafcemur. Ad bac ita refpondit Xenophon: Tibi quideitt, ad ea que dicis, est omnino difficile refbondere. Verümt ilius adolefcentis caufa dicam que opus est, ut quales uos fitis,quales item nos, facile cognofcatis Nos an tequam uobis amicic[Temus,per bos fines quocunque libitum effet, uel populantes, ucl etiam uventes excurrcbamus:ac tu quoties legatus ad nos uenifJes,iniva caftraveceptus, bofles plané nullos metucbas, Vos uero in bosagros numquam ueniebatis;aut fl quando uenifJetis, ut inter cos,qui uiribus praflarent, frenatis equis pernoctabatis. Poflea uero quám uobis amicitia nobifcum intercedit, noftra maximéopera agrum bunc tenctis, cijcitis nos ex ea regione,quam noflra uoluntate captam babetis. Vt enim ipfe no[li, nos certé bofles cijcere non potuiffent.'T antum uero abcst ut donis ac bencficijs optimé de uobis meritos profequaris, ut caftris etiam locum ca^ pere probibeas, Nequc, dum ifla dicis, aut deos uereris, aut iflum ipfum bominem, qui te iam diuitem confpicit, cum anté, ut ipfe profitebare, antequam ad amicitiam te noftram applicafJes, e latrocinijs tibi uictitandi effet. ve rum quid bec mccum agitistcur non potius cum LacedeMm

$46 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
mionijs? quibus abducendum exercitum, 0 uiri omniu prajhantifiimi tradidiflis, re mecum neutiquam commwnicata, ne uidelicet eam inuidiam, quam mibibis copij$— ad uos addudlis concitaram,fl nunc illis eas ipfereddidif-— Y fem,extinguerem. Hec cim Odryflus ille audi[fet, ego, inquit, Medofade,infraterram pre pudore, cum becaudio,me abdere cupio: ez. profecto fi becante faffem, te buc nullo pacto fecutus ejJem.V crum iam abeo: fatis enim fcio me apud Medoaim reprebenfione carere non poffe,
fime intelligat bene de nobis meritos bomines€ finibus pellere. Haec locutus equo citato abijt,€7 cum eo equites omnes,preter quatuor ,aut ad fummum quinq; At Medo fades,ut qui equo animo ferre non poterat agrum popu lationibus ua[lari, Xenophontem iubet in confilium legatos Lacedemoniorum uocarc. At ille a[Jumptis lectiffi mis quibufque,ad Charminum ey. Polynicem uenitztur, wos,inquit,accerfit Medofades,dem quod nobis imperaturusut e finibus abeatis:uobis itaq; nutic ea poteffas est, ut Grecis debitum à Seutbe flipendiit auferatis, ft ita buic vefponderitis;yrogare Gr«ecos,ut fe adiuuetis in fuayá Seu" tbe uel uolente,uel inuito, mercede recipienda. Atque cos quidem polliceri alacriter fe, fibi fi non defücritis, uobis operam nauaturos. Videri uobis illos equum pofcere: ac uosiam promififfe, non anté difcefJuros, quàm fuum ius milites obtinuerint. 1d cum Lacones accepijJent, feitadi-— Cluros affirmant, aique banc caufam quamaccuratiftüme acluros;ac[latim ad Medofadem, cii ijs, qui maxime idonei uifi funt, comitibus wenerunt;cg: priore loco Charmi-| nus, Adfumus, inquit, Mcdofade, fi quid uclis nobifcum agereinam qz nobis, quod tecum agamus, non io ec

LIBRR SEPTIMV$, í47 bec Medofades perquàm demifié:Ego, inquit, ev Seuthes v0gatos uos uolumus, te qua in ve noffram amicitiam uioletis.Nam cum bos calamitate afficitis,ea certé in nosiniuria redundat. Sunt enim noftri. Atenim(Lacones refpo derunt)fi bi, quorum ifla maximé opera poftidetis, fuara à uobis mercedem acceperint, quamprimli binc abibimus, Sin aliter, 7. ijfdem uenimus auxilium laturi,€7 incos acriter animaduerfuri, qui bos, iuifiuvandi veligione tte glectzi,ulolarunt; quo de numeroft uos eftis, iflinc primi panas expetemus. Adiecit Xenophon: V elitis e Medofade,bis permittere(quandoquidem ucftros amicos effe di citis, quori in finibus nos[umus)fuffragio fuo declarare, utri nos,an uos potius malint binc abiret At ille id fibino placereve(pondit;tantii Lacones bortatusut ad Seutben fecum uenirent,ey cum eo de mercede agerent: fin ipftid vecufarent,ut Xenophonté fecum mitterent, ac fe ei auxi lio fore promifit. Intevcarogauit,uicos ne urerent.Mittitur Xenopbon, cy cum€o,qui maxime idonei comites ui fifunt.Q ui aim ad Seutben acceftiffet: Adfum, inquit, tió utà te Quicqua repetam, fcd ut doceá, qua poftim ratione, mibi tenon iure fuccenfere, quód militibus, que tua fummauoluntate pollicitus es,à te exigam: fiquidem tibi femper magis conducere ea reddere duxi, quam illis recipere.lllud enim fatis fcio, te illos, fecundis deos, illuftrcim veddidi/Je,qui tam amplivegni te compotem fecerint, ac tam magnum bominum numerum poteflati tue[ubiecevint,ut nullum iam,aut boneflum, aut tuvpe factum tuit, obfcurum e[Je pofiit, Quare cüm ita fevestue babeant, tua permagni arbitror referre, no uideri te bomines tam bene dete meritos tam inbumaniter dimififfe. Neq; uero
Mm zi

$48 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
paruifüciendum cft, bominum te VIL millium laudibus ce» lebrari.Nam certe illud ct tibi omnium maxime expeten
Viri conftantis dum,neque irrita, neque uana uideri, que dixeris. Video oratio quid uá-. enim leuium c7 inicon/lantium bominum orationem, fe
tilem cg inanem baberi, ac temere buc atque illuc errare, fine pódere ullo,aut bonore.Cótrà ueró cum fidei quem^ piam rationem babere maximam confliterit, eius ovationem,fi quid rogarit, nibilo minus ualere, quàm aliorum uim:eundum fi queni ad officium uelit veuocare, minado id facilius quàm alios puniédo cofequi po[Je: ac poftremo plus proficere promittédo, quàm alios[latim dando. Re cordave uero cit nos tibi focios afciuifli,an pre manu ali^ quid nobis dederis: certé tu quidem mibil,fed tuam duntaxat fidem fecuti fumus: ey ea uta tot bomines cocitaffi, quorum maxime auxilio 7 opera tibi id imperium partum est:quod multis partibus pluris eftimandum, quam ea L. tanlenta, que à te noftri repetunt. Primum fides (que tanti füit, ut tibi etian regnum parauerit) áte ifla pecunia uenditur. lam ueró quanti, obfecro te, eftimaves iflarum tererum potiri po[Je, que in tua nunc poteflute funt? Mibi profecto dubium e[Je non potest; quin iffa, que tibi effedia reddidimus,multo maiori, quàm quatam nobis debes,pecunie fueris prelaturus. Mibi certe«7 da mnum,«7 dedecus multó maius e[fe uidetur, parta non tueriquám que in aliorum fint poteftate, non uindicare: quanto falicet grauius est€ diuite pauperem fieri, quàm oniino qb initio diuitem non füifequantoq; fit acerbius € regio eijci, quàm non effe regnum unquam cofecutum. Et illud etiamnon ignoras,eos qui nunc tibi parent, non «micitia cóciliatos, fcd ui parére coactos: aq; eos fi quod recipici

LIBER SEPTIMVS.$49 recipietde libertatis tempus nacti fücrint,neq; ullo fucrint metu retaydati facile rebellaturos. Vtro igitur modo facilius in officio cot.;neri pofiint, fi milites bofce eo erga te animo dje uideant,ut uel fi iubeas maneant, uel um o» pus fuerit quamprimum ad te redeant, atque id eos audiant pyedicantes,tuo fe merito tibi ubiuis locorum preeflo fituros: an ueró fi[pem in perfidia tua pofitam babuerint, neque aliunde manum ullam tibi auxilio wenturam, ncque bos quibus es ufus, tibi quicquam fore quam ipfis amiciores? Neque ucró illi quod noflris copijs numero inferiores e[Jent;fubacii funt, fed quod plane duces nullos babuerunt. Q uid füturum igitur cst, fl aut ex ijs, qui iniuria fe lacefsitos putant, dux illis unus aliquis exti— terittaut etiam ex melioribus, uidelicet Lacedaemoniis?
uibus cum milites alacriores in bello faturos fe polliciti
erint, fiin repetenda fua fe adiuuerint mercede, certé cum exercitu indigeant, id illis concedent. Q uod autem, qui füb imperio tuo[unt Thraces, multo fint alacrüu con trate, quám tecum arma[umpturi, ex eo non est diffi le conijcere,quód te regnum obtinente. yferuitus:eiccto,libertas illis parata eft Yam uero fi regioni buic, tanquam tuz,bene confulendum cslutro tandem modo eam integriorem fore iudicas: fl milites hn fua mercede, cutus tibi caufa irati funt, recepta, pacati abeant, an. ucro, ft «7 biagrum populationibus infcflum reddant?«2: matoremtu, quam his opponas, manum comparare coneris, cui erunt nibilominus commeatus curandi? Et pecunia utra tandemratione malor erogabitur, fi quod bis debes diffolueris,an uero fi cz bis uno temporc debeas, cy alius tibi fit el boc maior exercitus alendus? Atenim becpeMm 3

gio XINOPH.DR CYRI MINO, EXPED.
euni fumma, Heracide, quod cx eius oratione cogttoui, per bercle magna uidetur:fed certé decem partibus mi tior tibi, ucl reddenti uel accipienti, uideri debet, quàm ca, quam,cum ad te uenimus;poftidcbas. Neque enim numero,quátum quis uel det,uel accipiat, fed bominis ipftus facultate metiendum eft Tu ueró nunc maiores quotannis fructus capis, quàm quantiomhis anté pecuniattia cenferetur. Atque id ego tibi tanquam integra aniicitia itoftra fuadeo,quó c7 ipfe dcorum tam multis beneficijs dignus babeare,€ mibi tion fit concitate multitudini capitis poena luenda, Q ui est enim in prafentia militum in me animus, reque ego bis copijs nimiam ulcifai, teque iterum fluelim, tibi opem ferre poffem. Atqui ez ipfum tec deos, quos nibil latére potest,tefles cito, nibil me, co nomine, quód tibi Grecos conciliarim, abs te accepiffe: ncque unquam que illis deberentur, mibi ut dares po[lulaffe:quando neque ea repetij, que tu mibi ultro promi" fifti. lllud etiam iurciurando affirmo, nibil me abs te accepturum fuiffe,nifi et milites fuum recepiffent. Q uid eninz turpius,quám meis ipflus vebus cx animi fententia tranf adlis,corum caufam negligere, qui me maxime ornatum € boneffatum uoluerunt? At Heraclides nugas e[Je arbitratur omnia, preterquam argentum quouis modo partum babere.Ego ueró Seutbe nibil bomini culuis,ac preecipue ei, qui in alios imperium babeat, ullas opes exiflimo pulcoriores,aut bonefliores, quàm uirtus fit, iuflitia, animi magnitudo:que qui poflidcat,cum ei tam multi amici fint, ac tam. multi efe cupiant, non potcst non diuttijs plurimum abundare: neque omnito ijs in fequundis qui gratulentwr,n«duerfis qui opem fcrant,requiit. QUA eqs

4
:
EIBER SEPTIMVS, s fineq; ex ullo faclo meo[atis perfpe&tum babes, nte tibi
ex animo amicum efJe, neque id etiam potes ex oratione mea cognofcere, ueniat tibl que[o in mentem corum, que a militibus ipfis dicta funt: audifti enim cim dicerent uituperatores mel,dum apud Lacedemonios me infimularent,te pluris multo à me,quàm Lacedaemonios fieri:méque accu[avent,quod tuis, quàm fuis rationibus bene confultum mallem:ac ijdem accepi[Je me abs te pecuniam ob ijcerent.1n quam fufpicionem unde putas cos uenifJc? An quód me potius bofüili, quàm prompto ex beneuolo inte animo effe animaduertebát? Ego mehercule ita exiftimo, neminem à quoquam,nifl beneuolentiam evga illum pre fe ferat, munera accipere, Actu quidem, antequam de te quicquam bene merever, ey uultu e? uoce me, bofpitalibus ctiam donis liberalifüme accepiffi: promittendi uero nullum finem faciebas:poffeaquam uoti compos factus es, ac quantum ope, operaq; med fieri potuit, crcuifti, nibil quod militibus noftris contemptui fim,ad te pertinere ar^ bitraris? Atenim confido, ex tempore ipfo confilio capto, te quod debes diffoluturum. Nam adduci non poffum ut credan,te femper bene de te meritor bominum querelas pro nibilo babituvum.Te igitur rogatit uclim, ut cm fatis militibus feceris,mc etiam apud eos, in quem accepiflilocum eflituas. Haec ubi Seutbes audiuit, male ei precatus estcuius fuafu adduclus Grecis iampridem flipendium non pendiffet(illum nimirum Heracliden fife omnes fufpicati funt) Mibi enim,inquit, nunquam, ut milites fua mercede fraudarem,in menté uenire potuijJet, aciam quod debeo dependam. Tunc Xxenopbon: Si certum cst dependere,per me iflud azito:neque me negligas in eum, Mm 4

552 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED.
quer cum ad te ucni,tencbam apud milites,gvatie ey bo noris locum refLituere, cum praefertim eum, dum plurimum tua caufa uolo, amiferim, At nibil,refpondit ille, mea caufa uolo apud tuosde tua exiftimatione detraclà, Ac fi mecum maneas,cum mille duntaxat grauis armature peditibus,«7 regiones tibi maritimas tradam, ez que pollicitus fum omnia. Ad bec Xenopbon: Non cft id,inquit,iam mibi integrum, quin tu nos quamprimum dimittito, T'uncille: Ateninzcertó fcio, fi man[eris,multó id tibi tutius füturum. Quod mibi, inquit rurfus Xeno phoncautum uclis,agnofco bumanitatem tuam: fed non est id plané arbitri mei. Verum quicquid mibi bonoris acce[Jerityid uelim cxiflimes, ex re ufue; tuo magnopere fiturum.1bi Scutbes, Mibi,inquit,in prefentia argenti in promptu nibil plus cst, quàm talentum unum, eg illud lam tibi pendam, Boues uero DC. oues ter mille, mandpi«centum c7 uiginti penes me funt, bec omnia aufirto:£7 cos imul,qui te Leferunt, à me obfides cape, ac quà libet abi, Subrifit Xenophon: e quid, inquit, fi que aufero omnia integram mercedem conficere non poffunt, cui nam talentum dabitur? Nonne fatius fucrit, quod ab inimicis mibi imminet, periculum deuitare? audifti enim eorum minas. Ac tunc fimulnoctem eam peregerunt. Poflero ueró die que promiferat Seuthes tradidit,acfimulqui pre omnia agerent mifit Interea uulgo intcr Grecos oratio ea lacfaricaepta,tion rediturum amplius Xenopbonté: fed apud Scutben ablatis ijs, que ille promifijjet,man[urum.Q are ubi uenientem uiderüt,Le tati magnopere funt, acci cum gratulatione occurrerit. Js ucró ubi Cbarminua qz: Polynicusin confpectu fere, Hec

| LIBIR SEPTIMVS. 555
. H«o,itquit, opera ucftrarecepta funt, que nuncuobis trado,uos ea arbitratu ue[lvo diuidite. Mli magiflris uenditionis con[litulis,omnia uendiderunt:neq; omnino inter uerfee pecunie fu[picione carere potucrunt, At Xcnopbon ab omni iam fe cura abduxerat, neq; ulla de re magis, quam de reditu cogitare uidebatur: nondum cnim ci populi fuffragio erat Atbenis exilij poeta conftituta. Hic ad eum bomines étoto exercitu longé bone[lif imi accefferunt,ac multis cum precibus,ut non anté difcederet con tenderunt,quam copias illas T bimbroni traderet.Cum fe igitur ille exorari fidffet,e T bracia dlaffe Lampfacit omncstralecerunt;ibi X-enopbonti obuiw fit Euclides Pblia fius uates, Cleagoree illius filius, qui in Lyceo fomnia pinxil:ac dereditugratulatus, quefiuit quantum auri attulifJet:iurauit Xenopbon fe ne uiaticum quidem babere quantifper domu perueniat, nifl equum e farcinas uendat: quod ille ut crederet adduci non poterat. Sed cum Lampfaceni bofpitalia dona mififfent, adbibito Euclide Apollini Xenophon immolauit: infectis ueró extis, fe iam credere dixit Euclidesnullam Xetiopbontem pecuniambabere, Atenim uideo, inquit, etiam in poflerum ad pecuniam cogendam[emper tibi aliquid impedimento fà turum,fi nibil aliud, temet tibi. A[Jenfus et Xenophon, quid ni,inquit ille, cui aduerfarius fit upiter placabilis Quefiuit vuv(us, nunquid ci facrum feciffet aliquando, uti ego,inquit,domi uobis confueram cy. immolare e wi cfimam adurere, Negauit Xenopbon, fe unquam illi deo toto peregrinationis tempore rem diuinam fecifJc. Perfuafit igitur ille,ut facrum ci facerct,ac fecundiora futura deinde omnia affirmauit.Pofero itaq; die X«ehopbon fub
Mm 5s

$:4 Y&NOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
Opbrynij motibus porcos mattat,ey patrio ritu adurit. Litatum quidem eft. Eodem ipfo die adfaere Biton c9: Eu dides, pecuniam militibus daturizez inuitarunt illi quidem X:etopbhontem,ez equum,quem Lampfaei uenunde derat(fufpicati numorum ege[late coactum illum uendidiffe,cum alioquin equo audiffent eo plurimi delecti) vedemptum illi reddiderunt, neq; precium recipere uolue vunt, Hinc profecti per"Troiam, Ida fuperata Antandrum perueniat: inde per oram Lydie in Thebes cápos. Vlinc pretergrefii Adramytium, Certoniti,&taynum, Caid campos, Pergamum Lydie oppidum intrant, Xena phon ab Hellade Gong»li matre bofpitio acceptus, ex ea cognofcit, Afidaten bominem Perfamin campis commorari.Huncinquit,fl noQuyuel cum trecentis t«ntii hominibus adoriare, facile cum uxore ev liberis opprimes, ac tota eius pecunia, quam plane luculentam babet, potiere. Acne ducem defideret, mittit Dapbnagoram patruclem fun, bominem quem plurimi facicbat. Xenophon militi busiam coactis, rem diuinam facit. Agaflas Eleusuates, leta effe exta nunciat, ac bominem poe capi.& coena itaque iter ingre[fus cst, afJumptis ex omni centurionum numero amantifsimis ac fidelifiimis quibufque, quos ncm pe fuo beneficio pre ceteris ornatos uellet. In eum tamen fe militum dele&um DC. feré alij intrudere conati funt, quos centuriones repulerunt, ne cum illis predam, quan fui iuris faturam pro certó babebant, communicarent. Peruenerunt autem media feré nocte ad Afldate munitiones:ibicum cy mancipia, e ves item multe extra mue nimenta effent, de manibus omnia[unt elapfa, propterca quod ad unum A[idaten, c eius pecuniam ii t,

LIBER SEPTIMVS.$54
dam,animum adiecerant.Cum ueró munimenta iam oppugnare coipiffent, neque turrem quandam capere pof" fent; quód prealta erat,ac fimifimis propugnaculis, e lectifiimis bominib.infiructa, eam agerefet funt fubruere. Erat muri latitudo, quantam fictilium laterum octonum fiructura efficere potuerat:opwus tamen prima luce confe lum. Sedenim cum im turris peruia c[Jet,ex ijs qui intus erant quidam, de noftris eum qui fibi proximus erat, ueruto transfodit:acreliqui fagittis iaciendis effecerunt, ne cui effet uel preterire tutum. Cum; ijdem clamore, cz ignium fignificatione auxilium imploraffent, pra[to fiit cum fuis copijs ex Comania Itabelius.1n ijs erat gva^ uis armatura, pre[idierij equites Hyrcani, omnes regis mercenarij, numero L.X. X. reliqui cetrati, baud minus DCCC, Accurrerunt item ex Partbenio alij, alij ex Apollonia, c» ex finitimis locis tam multi, utiam no[lris non dcoppugnando, fed pedem referendo cogitandi c[fet. Coatlisigituy in medium quadrati agiinis bobus, ac reliquo quod abegerant pecore,atq; item captiuis, pedetentimetrocedere coeperunt, non lam predam inbiantes fed unum id agentes, ne difceffus fimilis fug:e uidere" tur fl partam iam predam relinquere cogerentur, atque ex co boflibus audacia cre[ceret,[ui animis deficerent. Ac plane ita vetrocefJum eft, ut pugnam de preda tuenda inituri uideretur, lam e[cierat Gong lus Grecos ab bo füibus numero fuperari: quave matre inuita, c7 ipfe cum copijs fuis,ut preclavi alicuius facti particeps cfet,auxilio uenit. Venitité abElifarne,et Teutbrania à Demarafo miffus,Procles.Q ui uero ch Xenopbóte erant,cà telorum c fandariiactibus penc obruerétur, ut iter faciétes

556 XENOPH, DE CYRI MINO, EXPED,
obicclu dypeorum fe tegerent, in orbem agmen conuerterunt,ac uix Carcafum amnem traiecerunt, aum plusdimidia parte faucij effent, acinter ceteros uulnus etia accepijfet Agafias Stympbalius centurio,bomo perpetuis di micationibus exercitus. Captiuos feré CC. retinuerunt: pecoris quod e[Jet ad immolandà duntaxat fatis. Poflero die facris peractisynotu copias omnes educit X:enophó: ac longifuma uia, per Lydiam agmen circunduct, ut bo^ fles metuiam uacui,cim nibil fibi cauerét, facilius opprimerentur. A fidates cm audi]Jet X enopbontem de agmine iterum aduerfusip[um educédo facra fecifJe, neq; multà post cum copijs omnibus adfutuvü,in pagos caftramouere flatuit, Partbenico oppido proximos, Eó cim contenderet, in X-enopbontis milites incidit, à quibus cune uxore, liberis, equis, acreliquis fortunis captus eft, Euentus itaque, facri prioris fidem comprobauit. Cum ian Pergamum omnes rediffent, X cnopbon minus fibi equos deos fiilfe queflus est; propterea quó à fua tantum cobor te negocium gerinon potuerat, fed eius expeditionis participes füerant Lacones,«7 centuriones alij, quàm quos ipfe delegerat:duces preterea,cz milites,qui fibi bellifiimum quodq; ex omni preda precerpferunt,equos uideli cct,iumentori iuge que ulfum est alia, ut lam eorum unufqui[q; baberet unde c7 alijs benigne faceret. His ita geftis Tbombron fuperuenit, qui atm acceptum à X:enophonte exercitum,ijs quas ipfe adduxerat Grecorum cobortibus admifcuiffet, TifJapberni e». Pharnabazzo bellum intulit. Region omnium que fub regis ditione erat, quasq; nos peragrauimus,illis temporibus bi preftcti fae runt: Lydie, Artünas:Phrygie, Artacamas: Lycaonie cg Cappa

LIBER SEPTIMVS,$57 Cappadocie, Mithridates: Cilicie, Syennefts:Pbocnicis, «y Arabie, Dernes: Syrie,c7 A f]yrie, Belefis: Babylonis, Roparas: Medie, Arbacas; Pbafianorum, ez Heperitanorum,Tiribazus. Nam Carducbi, Cbalibes, Cbaldei, Macrones, Colchi, Mofynacci, Cote c7 Tibareni, omncs fui iuris erant, Papblagonie praeerat Corylas, Bi tbynis Pbarnabazius, Yn Europa'Tbracibus Seutbes imperabat. Totius itinenis f[paciun, quod aut progredientes autregredientes confecerunt, faere caflra ducena quindena, parafange M C L. que[umma flad. efficit tricies cz quater mille, CCLV.Milliarium circiter quater mille cy: DC. Quo quidem initinere annus «gy menfes Y1I.confumpti.
LIBRORVM XENOPHONTIS DE expeditione Cyri minoris, finis.

SEBALDO ET GEORGIO GEVDERIS, VRBIS NOREMBERGAR PATRICIIS, Thomas Venatorius S.
EPETEN T I míhíuaría literarum ftu F1 día, ad quz nos, ftatím ín ipfo adhucíuz EROS uentutis flore,ut uere laudis gloríam affe
' S quamur, míttunt parentes: nullum equíz bs d»dE dem mihí uífum eft uel iucundius finguz lis,uel utilius, ac perínde magís neceffaríum uniuerfis, hís prafertim,quibus olím reipublícze gubernacula rez feruantur,Sebalde& Georgí Geuderi Patricij ornatifsi^ mí,atq eft illa multíplex& copíofa geftarum rerum te» ftis Hiftoría.Quía ením nuncía eft uetuftatís,ut praclae ré díxit Cícero,fterí non poteft, quín ípfa fít ceu queda honeftx uítz offícína, ex quain dubtjs rebus certa fíb£ quifgs petere confilía, certas fibi& tanquam uíuas ad benc uiuendü proponere ímagiínes& pofsít& audeat. Nam relíqua,quas uocátliberales,artes uníuerfz, quíd quafo ín rebufpublícis facient;ubí non íllís accefferít ee» ftarum rerum cognítio? Atquí Hiftoría non tam exeme pla, quàm íncitamenta etíam quzdam habet, quz ucl crudcelifsimos,& ab omní penítus humanítate alienos, ín quandam manfuetíorís uit confuetudiné ínuitare, uel rapere potíus pofsínt:íd quod necullz hominum leges,neq ulla philofophorü prafcrípta preftare que» ant, Quíd ením leges queant alíud, ubí non ex aliqua pracaré reí geftze cognitíone emanarínt, preterquam cogere, terrere, punire? Phílofophí autem ín umbra& ocio quzdam libere, ad formandos índoctí uulgí moz resin difputationem uocarunt:quz hoc mínus peccanz dílicétíam arcent, quó mínus eft uíderí aliquid, quam efTe, hoc eft, qua maíor eft opíníone uerítas, Quando ením non ab honefto íuftítíz ad íniuftítíam declinauít, qui uel rígídarum uim legum, uel fupercilíofa phílofoz phorü duntaxat prafcrípta calluítt Ab iníuftitía uer ad ímmíferícordiam nonne facilís eft tranfitus?Immífez rícordíam nónne,tanquam neceffario, fequítur crudelí tas? Crudclítatís nónne comes eft ferína illa& quz oma nem

RPISTOLA NVNCVP,$;9
nem prorfus agendarum rerum electionem excludít, immaniítas? Dij melíus, quàm fíc unquam habenas rez rum teneant honeftatís ígnarí,Porro quí(quís praeterío torum rerü cognítionem tenuerít,facilé ex hís,qua uíre tutís admínículo facta recenfent Hiftoríc, intelliget, uantum eí,quí alíjs precft;crudelítatem fugere líceat:
& hoc agere femper;ut quammaxíme fierí pofsít;amez turà pluríimís, tímeatur à paucís. Nam fi maíorib,noz ftrís credímus,cíuítates& regna, fide& clementía mas gís quàm uí& armís tuentur.Crudclítatem ením exer cere in cíues, ut eft pufillí,&& omnía tímentís anímí fia gnum, íta clementia concíilíare fíbí non unos duntaxat ciues,fed& hoftes,excelfi G& magnanímí fpírítus argus mentü effefolet, Quocírca non ínfrequenter maíor eft uírtus feruaffe hoftem, quàm extínxifTe, Seruato ením hofte;fzpius uíctoríz triumphos ducere, fepíus clemen tíe documenta prebere lícebít: quorum neutrum affe» quítur uíctor,fi temere,& quó fele fortunz ímpetus ras
puerít,feratur ín hoftem, Etfí ením diffícilé eft tempes
rare conceptís anímo affeciibus, tamen quifquís famz,
ftudío,& honeftz laudís cura tangítur, non magís ínz
dulgere fíbí quàm ímperare etíam 9loriofum duxerít.
Quifecus eft affectus,illü ne Therfítes ille quídem, ome
nium quiad expugandam Troíam uenerunt ígnauife fimus, ín hoftes fecum ducturus fuerít, Nam ígnauos
duces,non raro mutatíones rerum fequuntur:quz deí ceps cedem,fugam,alíag hoftílía, ut fcríptumà Sallue ftioportendunt, Atquí ferü eft cauendi tempus ín me« dijs malís,& quando íam níhíl profutura fít ílla ftulté
agentíi uox, NON PVTARA M, Cum hzcdíco,nolía te quzfo exiftímare, uelleme quenquam ab obeundís publícís patríz officijs remorarí, ob eam tantücaufane, quad dítficilé eft bene imperare alijs. Non ed propterea inftítuta eft oratío mea, quà mínus líberum fit cuíque parare fibi immortalem eloríz, fi oblata'eius fuerít oca cafio,Etfí ením difficile efi beneímperare,haud ídeo tas men publicorum officiorum molem, cuíquam egregío uíro,íi ea ultrà offeratur, fugere permíferim. Qui aliog ením regit& feruat,dum plurímorü curam gerit,dum

$60$PISTOLA
míferorum necefsítates tanqui ín humeros fuos tranf» fert:illedemum fíbi immortale,& omni quogg ere per enníus nomen parat. Quíuero nullam earum rerum, quas híc recenfemus, habuerínt fcíentíam, íllos ego níz mírum ad pafcendos armentorum greges tantifper rez legauerím, dum factí prudentiores, íntelligant, quàm non fit tutum, íllotís, ut aiunt, pedibus, ad tam augue ftum Íeruandz Reípublíce munus accedere. Nam ut alibi fcripfit Xenophon nofter, axzey züp AAup fup TID"wy&pxei. Cyuod tamen pauló poft facilíz mum fore oftendit,fí rerum agendarum ufus cum pru dentía accefferít.Quís ením nO pareatillí, qui cim fum ma rerum prudentia,fummam quoquefidem, clemenz tíam,conftantíam zquítatem,uigílantíam, fedulitate, labores,;fobríctate,& alías id genus heroícas plan? uírz tutes fibi copulauerít?Credite míhí, tantus eft quífqgín republíca,quantum fefeuírtutíbus oftendít.Et quifquis praeficitur alijs, tanquam cómune aliorum cíutum fpe ctaculumconfiituítur, Quem nemo facilé przcípictem audíet,nifiillud,ad quod euectus eft faftigiti, fuis quoe dammodo uírtutibus reddat ornatíus. Aními orname2 tísopus eft,quz quidem à uirtute proficifcütur, ubi ma gíftratus audientes uelint habereciues. Cuius uos reí prafens atqg adeo domeftícum habetis exemplum, pae rentem ueftrum,uirum fenatorem, quí dei primo beníz enítate,deindefua ípfíus induftría,per omnes gerenda reípublicz eradus afcendens,nullam tamen uirulentze, & optima femper carpentís linguz rabiem pertímuit unquam. Quíd díci de auunculo ueftro, Bilibaldo íllo Pírkemero, uíro ex equo& grace& latiné doClifsiz mo?Quíd unquam enim fecit ille rcípublice gratia, in quo non omnia generofi aními indícía perfpecta fint? Quando unquam non fuít folicitus ílle;ut bene effet pa triz?ut tranquílle ínter(e agerent cíues? Nemo illum ui dituel gratíam uel beneficíü uendere unqui. Et quemz cunqpad gratíam dícere aut fcríberefententiam íntellez xíffet,índignum effe cenfebat, cuí puníendi flagitiofos delegaretur prouíncía.Nam pauci funtjinquít, qui non fejne puníantur redimere queant, fí manus ad munera ex pofitas
én

NVNCVPATORIA,$61
expofítas inueníre líceat ipfis. Hinc fummam peccandi lícentíam arrípere uulgus,& facrofanctas patríz leges ab improbis uíderí;haberigi ludibríojac tandem etíam apud pofteros contemptui futuras. Vnde eos praficien dos alijs dícebat, quí níhíl per gratia, nihil peruím aut odíum agerent,fed femper iuxta ínculpatz íuftítíae ocu. lum;omnía tufté& fancté uel damnarent, uel abfoluea rent. Quocírca Chryfippi íngenium fzpe cómendabat nobís,qui fuftítíz ímagint expreffurus, lumíníbus ocu lorum ut acríoríbus,íta etíam rectís&cimmotis pínges re ftuduerít:quó nímírum figníficaret, magiftratü nulz lius gratia praeferre debere íuftís legibus, fed ín ímproz bos feuerü& ínexorabílem,ín probos mítem& man», fuetum effe oportere. Hacením uía;ínquit,dum íngrea derentur maiores olím-noftrí, aduerfus multas fimul aut motas aut fufpectas ímmutatíones rerum,& fe& ciuítatem hancfuam muníerüt, feruaruntqi, Czterum ncad formádos optímos cuiquam mores recta defint ftudía,utqf non tam príuatam quàm publícam patríae quoq faluté tuerí contendantcíues, ac fubínde nouam femper patríz eloríam comparare ftudeant,ad ca dun taxat adijcíendus eft anímus ftudía,quz bonorum om nium confenfu, ad ornnem funt uirtutem accómodaz tífsima.Quo ín ordíneuel prímas obtínet Híftoría, ex qua tanquam ab oraculo cíuílía petenda cenfemus ínz ftítuta,cum quód ea(ít una quz recté aut fecus fa&torü memoríam habeat,tum quod quenqp offícrj fuí cómoz nefacít magís quàm ullzftatuz,magís quàm ulla py ramídes aut ímagínes maiorum. Sed híc fcío non dee runtquí hunc noftrü de Híftoría calculum ímprobare aufínt, quígi ex legibus petenda duxerínt,cüm aqua tum íníqua dífcrímína rerum, Illis ego níhíl duríusín prafentía dicturus fum, fiunam duntaxatcófíliorum meorum ratíoné eluferínt, Dícant quzfo míhí, fí uera eft illaequam tanto ftudío tuentur, de legíbus fentétía, undenam orígínem fuam duxerínt leges, ut meríto ín» tra urbíum mcenía admíffz fint? Nónneab ufu rerum magiíftrotLongo nangsrerum ufu;ueteres olím fapien tcs aim domi tum foris acquífíto, uaría x feré femper ANU

$61 EPISTOLA
pugnantía uulgí ftudía cognofcentes, uarías uitiorum parnas,uaría uicifsim egregíé factorii przmíaftatues runt:íd quod hodíeuna,& prorfus uníca nobís prefta re,& tanquam ín fpeculo quedam reprafentare queat híftoría. Quod fímulatque mecum fenfíffet Bilíbaldus Pirckemerus rectífsími uír iudícfj,uídiffetgi etíam tum extare Grecorum alíquot híftoricorum, Thucydídem díco& Herodotum, Romané loquétes,operz putauít precíum;ut eos etíam líbros,quos de rebus Grzcorum poft Thucydídem fcrípferat Xenophon,& rhetor&C phílofophus ílle latínzelegerét fcholz, Quamuísaute nulla unquam affectatío,fi Fabío aufcultamus, ínaffes &atam illam XXenophontís íucundítatem confequí po tuerít,uel quad ípfe quafí fermonem Grecis finxi(fe uí deatur, uel quod de Perícde ueterís comcedíz teftímoe níum eft, ín hunc transferrí iuftífsíimé pofsít, ín labrís eius fedi(fe quandam perfuadendi deam: tamen nemo bonus fidem& fedulitatem auunculí ueftrí, uírí incom. parabilís)tureímprobare poterít,quando ín hocunum refpexerít,ut hoc labore fuo prodefTet multís, ut ad uír tutes,animí ornamenta,inuitaret quamplurimos.Hzc delectatío íllius,hocgaudíum,hoc defíderíum fuit, Por rà ego cü eos nuper libros, fauentíbus Mutis, poft fata illius nactus effem,offíctj mei partes effe duxi, ut quà emendatifsímí, fub ueftrí nomínis patrocínío eederene tur:tum quód ípfemet adhuc uíuens,ad ea uos femper ínuítauitftudía,quibus egregia familíze ueftre famam ad pofteros tranfmíttere pofletís: tum quad ín hífce es quidem líbrís crebrà fefe offerüt grauífsime,&, ductís ab arteargumentís,ad perfuadendum ualidifsímz ora tíones,quibus;ut Fabíus autor eft, anímus contemplae tur multíplící uaríagi matería,& anímus contempla^ tione recii prauíqi formatur,& multa inde cognítio re rum uenít: exéplisgg, quz funtín omní genere caufarü potentífsima, Nam hílceín rebus míre excelluíffe Xe» nophontem aíunt, Híncípfe a' prífcorü eruditis a7 &$e«, quemadmodum Díogenes Laértíus tradídít,co2 gnomínatus eft,Et Cícero fermonem íllíus melle quocg dulcíoré dícít, Cyropzdíam eíus;Scípío illecuí.Aphris cano

NVNCVPATORIA,$65
tano cognomen ex uirtute fuít,ín tantum probauit, ut eam nunquam é maníbus depofuiffelegatur.Et meríz to quídem.Nam ubíg fui fímilís Xenophon, amcrnus íuxtd ac faecundus,neq; fterílís,neque arídus unquam, non tamé,fupraquám oportet,effufus: quo amcanífsiz mo narratíonís genere, doCtífsími cuíuícs& fenfus& affectus equídem facíle capiütur, ducunturgf. Sed cius íam ego uos quod díxí,perículum facere uclim,magís, quàm ín laudes autorís íntentum audíre diutíus.Nam fiad Xenophótem uos receperítís, prímo przcipuam uos honefii illius,quod uírtutem uocarunt quídam,cu tam habere declarabítís:deinde conc eptam olím deuo bís auunculi ueftrí fpem nó defraudabítís,ac po^ firemo íllam generís ueftríyetuftam claría tudínem,longe claríorem ad pofte tos tranfmittetís, Valete, Norímbergz,XI, Calend, Maij, Anno M,D, XXXIL

$64. RERVM GRAECARVM
Xen ophonüs re
RVM GRAECARVM LIBER
PRIMVS, BILIBALDO PIRCKhemero interprete,
NDE haud multis interic&tis diebus, | uenit ab Athenis nauibus paucis'Tbymocbares:vurfusq; cofeflim prelio cor flixere nauali,Lacedemonij e» Athep Ses nienfes, uicereg; Lacedemonij, duce Hegefandride.Breui inde Dorieus Diagori filius,ex Rho do cum quatuordecim nauibus in Hellefponti profectus eft,incunte iam byeme.Q uem cumorto die Atbenienfik uidifJet[peculator fignum dat ducibus:ad quod illi exciti, cum uiginti occurrerunt triremibus: quas Dorieus fugiens,in terram cum fuis defilijtaues quoq; ad Rbocteunt fübduxit:ficq; Atbenienfibus ingruentibus, terra marii; vefiftebat. Atbenienfes itaq; fruftra certamine iniecto, re infecta Madytum ad alium rediere exercitum. At Mindarus cum de pugna certior factus effet, facrificio prius lij Minerue facto, daJeq; in mare deducta, ut Dorieo open ferret,obuiam ire parat, quem. Atbenienfes iuxta Abydilittus prelio excipiunt nauali. Cumq; anceps cer tamen ab ortu folis ad occafum ufq; dura[et;iama; illi fu perarent, mox uincerétur, Alcibiades duodcuiginti nauibus in confpectum uenit, quo uifo,Peloponenfes fugam Abydum uerfus cepere. Q uibusPharnabaz;us fuppetias tulit,equo quanti permittebatur marc ingre[Jus,boflm
propd

LIBER PRIMV S. s6g propellebat,fuosq; tam equites quàm pedites, ut idem facerent bortabaiur. At Peloponnefes iunctis nauibus ftru &isq; ordinibus à terra refiflebant. Tandem Atbenienfes abierunt,triginta boflium nauibus uacuis captis,recuperalis etiam illis quas ipfi antea amiferat,omnesq; Seflum perduxerüt.Inde preter quadraginta naucs,alie alio ad tributum extra Hellefpontü exigendum, profecte funt. Tbrafylus uero é ducibus unus Atbenas nauigauit,uicto» riam nunciaturus,militesq; et naues in fupplementi petiturus Post becTi[Japhernes in Hellefpontum uenit: ad. 44, aper quem Alcibiades triremi.unà cum muneribus delatus,ab^«^ Va hordeo co captus,ac Sadis in cuftodiam mifJus esl, fub pretextu Jj mandati regij, quo Atbenienfibus, ut ipfe aicbat, bellum inferre iubebatur. Elapfis inde diebus triginta, Alcibiades ex Sardis cum Mantitbeo quoda, qui in Caria captus fuerat, equos nactus, Clazcomenas noctu aufugit, Atbenienfes interins qui ad Seflum flabant,cum refcifent Mim darum cum Sexaginta aduentare nauibus, in. Cardiam no&lu profügerit,quó etiam Alcibiades cum triremibus quitiq; ex onerarianaui utiay ex Claxomenis peruenit. Vbiedoctus Peloponenfem claffem ex Abydo Cyzicum coacfam c[Je, pedibus Seflum contendit, naues uero circumagi iuftit. Quà cum peruenifJet, iamq; ad prelium feaccingeret nauale,aduenit T beramenes ex Macedonia triremibus uiginti, fimul cy Tbrafybulus cum alijs to tidem ex Tbafo,qui ambo ad exigendum tributum profe &ifüerát.Hos Alcibiades cótractis maioribus uelis[ubfequi iufiit,ipfe in Parium nauigauit.Ynde omnibus colleélis nauibus(que octoginta fex erant)noClu difcefiit. Po flero ueró die(ub prandij tempus Attici duces ProconNO;

66— XENOPH. RERVM CRAEC.
nefum appulerützibi certiores facti Mindarum ac Pbarnabaz;um cum peditatu apud Cyz;icis cum copijs fe cotttinere, dic illa ibi mafere.Poflridie Alcibiades milites pro
concione alloquutus,offendit,ob flipendij inopiam, quod
tamen abunde bofüibus à rege[ubminiftrarctur,, neceffe
effe nauali,terre[triac murali decertare pugna: ficq; dimijJa concione, pridie quàm inde folueret, tam minores
quam maiorcs ad fe uenire precepit naues:et nte boftibus
clafiis magnitudo innotefceret, mortem indixit, fl quis
traijciens deprebenderetur.Inde ad prelium nauale con
uerfus, Cyzicum uerfus nauigauituebementi coorta plu
uia. Mox ubi in Cyxici confpectum uetiti est, ferenü cffe,
ac fol fülgere cepit: fimula; fexaginta Mindari apparue renaues,procul à portu fe exercentes, cz ab Alcibiade
exclufas à portu.Sed cum multó plureseffe Atbenienfit
naucs,quám antea,confpexilJent,iamq; portà fubeuntes,
ad terrá Peloponnenfes fügerüt,nauibusq; coactis, boftiÀ m"jb qui eos adoriebantur, vefiflebant. Alcibiades interim Ses uiginti circitegit naues militesq; in terrá expofuit.Q uod
^ piseecid iind uidiffctfuos quoq; in littus defilirc iuffit,uipfe in primis pugnas occubuit: quo interépto, reliqui qui cum eo aderant,in fuga ueri funt. Naues omnes, pre ter Syracufanas, Atbenienfes Proconnefum perduxerüt: nam illas Syracufani ipfi, ne in boflium poteflatem uenirent,incenderant.Inde poflridie Cyzicit nauigauerunt, At Cyziceni,cit ez à Peloponenfibus et Pbarnabaz;o defüituti cfJent, deditione fecere. Vbi Alcibiades dies remafit uiginti,grádi pecunia Cyziicenis mulctatis,nec ullamaio ri calamitate ciuitaté affccit. Hinc Procónefum reuer[us €il,ac inde Perintbit, qz Selybrianauigauit;cz Perintbij exerc

LIBRR PRIMVS$, 167
exerciti in urbem receperunt:Selybrij ueró,exclufo illo, pecunias dedére.Inde Attici duces Cbryfopolim Cbalcedonie profecti funt,ey eam munierkt, Decumarü tabernam quoq; ibi coflituerunt, e decumá quam ex Ponticis exigebant nauibus,collegerit. Prefidium infuper trigin tanauili,cum pr«fectis duobus, Tberamene c7 Eubulo, ibireliquerüt, dato mandato,ut regionis et naui curam gererent; boflesq; excurfionibus, ez quibufcunq; po[Jent incómodis afficerent;alij uero duces in Hellefpontà abie runt.Vntercepta cst intcrüm epiftola,ab Hippocrate Mint darifilio,tabellario, que Lacedmoné mittebatur,ac Athenas miffa,que bec cótinebat:Perdita funt bona, n^ darus cecidit, fame milites laborant, nos quid fieri oporteat,dubij fumus.Pbartabaz;us interea uniuerfo tam Peloponnenflum,d Syracufanorii conuocato exercitu, illos cófolatus efl: offendens, ob lignoriá iactura, quorum uis magna in ditione rcgis efJet, dolendi non efJe, precipue clécorpora falua e[Jent. V efles quoq; e duori menftum flipendiis, fingulis diftribuit militibus, Nautas infuper a mauit,cg prafidia ubiq; in locis cóflituit maritimis: co wocatisq; ex omnib. ciutatibus,tam ducib. d trierarchis, illoscla]fem alia apud Antandri edificare, priftinumq; amijJari nauium numer explere iufiit: pecunias quoq; inter eos diuifit,ac materia ex 1da fumere permifit. Cete ris igitur operiincibentibus,Syracu[ai cum Antandrijs muri parte perfecerit,ez in cuftodia maxime omnii pro bati funtzob quod benefici Syracufaniab Antádrijs ciui tate donati funt.Q ue cit ita Pbarnabax;us conflituiffet, confeftim Cbalcedoni fubcurrvit. Eodem tépore Syracufa nis ducib, nuuttclati efl, cos domi exilio à populo damtaNn 4

AO
568| XENOPH, RERVM CRAEC,
Dec ed?^tos effe. Q uave audita, conuocatis militibus apud illos "N.
Hermocrates comunem deplorauit calamitatem,ac conqueflus est omnes iniuflé ac preter leges, exulare, Yfuper eos bortatus cst, ut poslbac flrenuam, quemadmodum antea fecerant,nauarent operam,cunclisq; femper obcdirent mandatis. Yufiit ctiam duces eligere, qui ipfis quoad fucce[fores eorum aduenirent,preee[fent. C uibus milites obftrepentes, illos imperareiufJerunt, ey maxime trierarchi,propugnatores,c gubernatores. Vli uero ve fponderunt, non decere feditione contra propriam decertare patriam:ft uero accufarentur,po[Je omnium que gefiiffent rationem reddere, quorum illos tefles baberent optimos, cim firent, quoties ductu eorum nauali uiciffent praelio, quotq; naues cepi[Jent, ey quód inter alios inuictibucufque fuifJent,id omne difciplina militari, ducum uirtute, c7 militum audacia, que in terra ac mari enituiffet,accidiffe.Cum itaque omnes bis quee dicebantur ajfentirentur,remanfere, donec corum fucce[Jores aducnerunt, Demarcbus Pidoci, c Moyfcos Menecrati filius, ac Potamis Gnofius, At trierarcbi complures illis iurciurando promiferunt,cum Syracu/as reuerti darctur eos in patriam reducturos.Interim liberam abeundi quocunq; libitum foret, dedere facultatem. Omtesá; pariter laudabant, precipue ueró Hermocraten miris cxtollebant preconijs,ob fingularem diligentiam, induftriam, cz bu manitatem,que omnibus trierarcbis,gubernatoribus,eg* militibus nota erat, cum quotidie mané c7 ucfperi, civca fuum uer[arentur tabernaculum. fcifcitantes quid dicendun. faciendumue effet.C uos ille egregie inflitués,edoce bat, que ex tempore e[Jent proferenda, c que dcliberaté

LIBER PRIMVS, 569
raté loquenda: unde magne autoritatis exiflimationent, apud uniuer[um confequutus eft concilium, cim coloqui;&7 fuadere utilifiima queq; uideretur. Tiffaphernem quoq; Hermocrates Lacedemone accu[auit, aflipulante etiam Afbyocbo:acut res fe babebat dicere uifus cst. AdPharnabaz;um inde accefiit,à quo fponte, priufquam pecunias peteret, abunde fufcepit:inde fe cum amicis ez triremibus ad. reditum Syracufas accingebat. Venere interim Miletum fucceffores, ac naues c7 exercitum fufceperunt,Eodem tempore ex Tbafo, orta feditionte, Lacones aim eorum prefecto Eteonico expulft funt, Huius rei caufa füilJe,cum TifJapberne Parifippidas Lacon accufatus Sparta exulauit.Cui fuccefeit C ratifippidas, qui naues, quas ille undiq; ex focijs collegerat, in Cbio accepit.Eo quoq; tempore cim"Tbrafylus Atbenis e[Jet, co Agis ex Decelea excur[ione faciens,ad muros Atbenienfium ufq; perueniffet,Tbrafylus omnes tam. Atbenicnfes quàm alios qui praftà erant,ex urbe eduxit: inftructaq; acie,dirca Lyceum fletit o ymnaftum,pugnare paratus;fi propius bofles accefsiffent.C) uod cum Agis certeret,ccle viter exercitum reduxit, amifiis quibufdam,à leui armaturainterfectis.Q uam ob rem Atheniéfes libenter Thra folo parebant,ac quocunq; ducere uellet, fequi parati evant;tecnon publice ei pedites mille, equites centis,ac trivemes quinquaginta decernunt. Agis interim citex De^ celea plura uidiffet nauigia fruméto onufla, Pyrei fubive;til fe egilJe circunlantibus dicebat, quamuis táto ten pore Atbenienfes terre ufu probibuiffet, nifl etia mari, ne frumenti inferre po[Jent, intercluderétur. Optimum igitur ratus Clearchum Rampbij filium, Chalcedoné cz NS s

$70 XENOPH. RERVM GCRAEC.
Byzantii mittere( nam ei cum urbibus iftis bofpitalitas intercedebat)ut inde collectis nauibus, Atbenienfes à wa. vi quoq; aggrederentur.1d ci feci[Jet celeriter ab illis ac Megaréfibus,ecion focijs alijs, quindecim militares ma gis quàm celeres collegit naues, Scd aim in Hellefpontum ueni[Jent,tres ex eis à nouem Atbenienfik iauibus, que femper in oris illis excubabant,intercepte funt: relique Seflum fagerit inde Byzantium in pacatum abiere, Annusq; dfijt,in quo Cartbaginenfcs duce Annibale, centi bomini millibus Sicilia aggrefii funt,ubi trneftri pacto, dias Gr.ecas ceperunt urbes Selinuntem, ez Himerant. Ynfequenti anto,in qué incidit Obympias nonagefimater tia, qua curru Euagoras Elienfis uicit,infladio ueró Eubotas CyreneusEpboro apud Spartas Euarchippo, Athenis prefidente Euctemotte, Atbenienfes"Tboriciimunicrunt. AtTbrafolus cum fibi decretas accepifJet naucs,quinq; millia nautarum, quos ceteris immifceret mi litibusarmauit,ac incite iam uere in Samum nauigauit: ubicit tribus manfiffet dicbus, Pygelam profectus csl,totum; agrum populatus, exercitum moenibus admouit. Cum ucró ex Mileto quida Pygelenfibusopem tuliffent, in Atticos lcuis armature milites binc inde palantes, impetum fecere:quibus flatim cetrati, ey grauis armature cobortes due uccurrüt, Mileflosq; omnes, exceptis paucis,interfecerunt,eo fermé ducentis potiti funt fcutis:tro pheun quoq; erexerunt. Poftridie Attica dafiis Notium mauigauiL,itde inftru&ta Colopbonem tranfmifit. CefJerunt Colopbonij uenienti T brafylo.Mle uero nocte fuper ueniente,Lydiam ingre[Jus eft adulto iam fruméto: ibiq pluribus incenfis uicis, ac multa capta pecunia,"m C

LIBER PRIMVS$S, 371
lium eft uis ingens in predam abdudla. Stages ucro Perfas quica prefidio obtinebat loca, Atbenienfes[bar fos,et prede intentos aggre[Jus cst:ex quibus interfectis fepté,
unum cepit uiuum. T brafylus inde ad mare abduxit excr citum,tanquam Epbefum nauigaturus.Q uod cum T iJa phernes refciuifJet, undiq; auxiliares cotraxit copias, ac pafiim equites dimifit,qui cunctis nunclarét,ut Epbefum cóuenirent,ac Diatie opem ferrent. Tbrafylus igitur dc cimafeptima post excurfioné die Epbefum nauigauit,ac graucm avmatuyam ad Core[Jum, equites uerà, ferentarios,clafiiarios,et omnes alios leuis armature milites,ex
altera urbis parte ad Elos exponit.lamq; illucefcéte die, duobus progrefJus est exercitibus: cui ex urbe obuia faéli funt focij, quos undiq; TifJaphernes in unum collegerat:nechon Syracufani,qui in prioribus uigintiaduene-—— rant nauibus, qz qui in alijs quinq;, cum ducibus Eucleo 7, ea(a Hipponici,c Hcracide Ariflogeni filijs nuper appule- Và 35 rant,necnon qui in duabus Selinufijs uenerant nauibus," Hi omnes in CorefJo grauem aggrefit armaturam, illam in fugam uerterunt, ey centum circiter interfediis, reliquos ad mare ufque perfequuti funt, Inde ad Elos uer fireliquos quoq; inuaferunt:qui cv ipfi triginta circiter militibus amifis, fuga. fe mandarunt. Epbefij uero tropheunibi erexere:aliud quoq; inCorefJo. Syracufani au
tem c7 Selinufij;ob egregie operam nauata, magnis funt mulieribus publice ac priuatim donati.Data preterea cit immunitate perpetua ciuitas, ijs qui Epbefum incolere uoluerit. Selinuflos quoq; propter euer[am eorü ciuitatemjin urbe veceperut. Atbenienfes mortuis pcr inducias
receptis, Notium petiere; ibi illis fepultis, is Lesbum ac

$72 XENOPH, RERVM G RAEC.
Hellefpontum profecti funt. v bi cum Methymnao fedevent portu,uigintiquinq; Syracufanas naues ex Epbefo aduentare con[pexerunt,in quas impetum fecere, acqua tuor ex bis cum militibus captis, reliquas Epbefum ufq; infecuti funt. T brafylus captiuos omnes Athenas deportari iufüit, preter Alcibiadem. Atbenienfer, Alcibiadis nepotem, ac fuge focium,quem lapidarimandauit.Q uo facto, Seflum ad aliam peruenit claffem. Ynde uniuevfus ... Lampfacum defcendit exercitus:«7 byems aducnit, is Xv" og"qua Syracufani captiui,qui in Pireeo it lapidicinas conie Pert e ot perf 3 M$ ierant; perfofJ a petratocte, partim Deceleam, rcli qui Megaram perfugerunt. Eodem tempore aim Alcibiadcs uniuerfum Lampfaci ordinaret exercitum, ueterani milites cum Tbrafilianis militare vecufarunt, affe" ventes illos ut ignauos e[Je uictos,cum ipft nunquam aliquo fuperati e|Jent prelio, omnes tamen ibi byemaucyunt,cy Lampfaci militari comunierunt opere: necnon ecole chon Abydum aggrefsi funt, ey Pbarnabazum qui. Abydenis E oa fe eopiofo equitatu fuppetias tulerat,prelio[uperauerunt: quem fügiétem Alcibiades cquitatu ac peditibus centum. uiginti, quibus Menander precrat, longe perfequutus eft:fed ille noctis beneficio ex boftit manib, ereptus esl, Secundum profperam eam pugnam, milites inuicem veconciliati fuit; ey ueterani T brafilianos amice falutauevunt,Eadem ctiam byeme,in continentem Afie oram ali quoties cum populatione effufi, magna clade vegis regionem afflixcrit. Per id tempus Lacedemonij Helotas, qui ex Malea in Coryphafium transfugevant, fub conditionereceptos dimiferunt: ey Heraclienfes ab Acbeis, à quibus i ciuili dminiftratione diffenticbát,Octheis funt hoftibus
l

LIBER PRIMVS,$75 boflibus proditi,eorumq;[cptingenti occidione occift, ci prefecto Lacedemonio Labote, Hoc quoq; atio Medi, cum Dario Perfarum vege defeciffent, rurfus fubatti funt.Et in Pbocea Palladis templum fulmine ilum conflagrauit.Sub exitum byemis,Pantacleo Epboro, praftdente Atbenis Antigeno,ineunte iam uere, fecundo c7 ui gefimo buius belli anto, Atbenienfes uniuerfis copijs Pro conne[um nauigauerunt;inde Cbalcedonem c7: Byxantium mouerunt, Cbalcedonem; totis obfederunt uiribus,, At Cbalcedonenfes cum certiores de Atbenienftum ad» wentu facti effent fortunas[uas ommnesapud corum uicin05, Bitbynos deponunt"T braces, Id cum Alcibiades ve^ fciuiffet,nauibus fubfequi iufris,ipfe ci equitibus«y notinullis copijs pedeflribus, in Bithynorum peruenit fines, fibiq; Cbalcedonenfin um opes tradi iuft,aut fe boflium le co illos babiturum cominatus efl, Cy uibus illi perterritt minis,cofeftim paruerc, Alcibiades itaq; receptis fpolijs, data€7 accepta fidei in caftra veuerfus, Cbalcedonem uni uero xercitua mari c flumine,u[q; ad mare alterum, muro cinxit ligneo, Q uod cii Hippocrates Lacedemonio rum confiderafJct prefeclus,cdudlis copijs pugnandi fecit poteflatem: nec Atbenienfes certamen detrectzuerc, Pharnabaz;us interim ex alia parte,magnis tum pedeflri bus tum equeftrib, copijs munitiones aggrejJus est.Inter
Hippocratent ueró q2 T brafylum diu decertatum est, quou[q; Alcibiades equitibus«y nonnullis fuccurrit pe» ditibus:tunc Hippocrates cecidit, fui uero in urbem refugerit.Pbarnabazus uer cim propter fluminis anguflias,ac munitionum propinquitatem, Hippocrati coiut gi tton walerct,in Heracleam Chalcedonenfium recefit,
afe P^ /
f jueimrem ff

$74 XENOPH, RERVM ÓRAEC,
ubi cy caftra babebat. Poflea Alcibiades in Hellefpontum
«7 Cherronefum ad legendas pecunias profectus est. Interea ceteri duces cum Pbartnabazo de Cbalcedone conuenere,ut perfolutis uiginti talentis, Atbenienfium lega
tos ad regem deduceret, praflito utrinque iuramento,ut
Chalcedonenfes foluerent Atbenienfibus tributunt,quem
adiodi antea confueuerant, c7 debitas illis redderent pe
emus: interim Atbenienfes illis bellum non inftrrent,
quou[q; ad regem mifii legati vedirent. Alcibiades cum
bec agerentur prefens non erat: fed paulo post capta.
Selybria,cum copiofo exercitu, Cberronenfi b.uniuerfis,
€7 Tbracibus militibus,ac plus quàm. tercentum equitibus, Byxantium reuer[us est: quem Pharnabaz;wu Chalcedone, donec á Byzantio uenir et, expectauit, ut ab illo
iuramentum exigeret Mle Weró cum aduenifJct, iurarc ve
nuit,nifi é couerfo Pbarnabaz;us fibi quoq; iuramentum
preflaret.Conuenere tandem,ut binc inde data. e accepta fide,ne quis publice feu priuaté alteri iniuriam infer
ret,ambo iurarent,illcCbryfopoli,bis quos ob id Pbarna
bazus miferat, Metrobati ez Arnapi:ipfe autem Cbalce
^d^ dori, Euryptolemo cz Diotimo.Q uo facto Parnabaz;us
[P flstim inde difcefsit,legatis qui ad regem ituri erant, Cyzici conuenire iufeis. Mittebantur ab Atbenienfibus Do
rotbeus,Pbilodices,Tbeogenes, Euryptolemus ey Mantitbeu:cum quibus proficifecbantur Cleoftratus 7 Pirrbolochus, Avgiui. Lacedemoniori quoq; cum illis com^
meabant legati, Pafippides, ey alij nonnulli: cum quibus
uenere Hermocrates iam à Syracu[is extorris, c7 frater
A^ ai Proxenus:bos omnes Pbarnabaz;us deducebat. Inte I*
—
ed Athenienfes totis uiribus Bysantin ntc muro

LIBER PRIMVS$, 57$ muro circundederunt ligneo. unde quotidieleuia cmittebantur prelia, Precrat urbi Clearchus Lacedemonius prefectus,cum accolis quibufdam,ez tyronibus baud ita multis,necnon Megarenfibus,«7 Bocotijs, quorum dux Helixus erat, Bocotiorà ucro Coeratades. Atbenienfes ioi tur cum apertauittilfe perficere cernerent, clam cii quibu[dam coére Byzantinis,ut urbem fibi proderent. Clearcus interim aim nil tale fufpicaretur, ve&é quantum poterat cunctis difbofitis, Coratade«7 Helixo militibus precJeiuftissipfe ad Pharnabaz; proficifcitur, ut cum
*illo de militum flipendio, qui ad prefidium urbis velicti erant,ageret,Cy ut naues que in Hellefponti ora fub Pafippide excubabant,accer[eret:necnon eas que apud An tandrum erant,ac in Tbracia fub Begefandro Mindari legato,c7 fi que alie edificatee erant, ut omnibus colle&is, Atbenienfium focios aliqua infigni afficeret clade, ficq; Atbenienfes à By;antij diftraberet obfidione. V ix difcefferat Clearchus,ci proditores Cydon, c Ariflor, Anaxicrates, Lycurgus, ac Ataxilaus, qui poflra Lace demone capitis reus,cum ob banc accufaretur proditionenab[olutus efl; quódnó tam urbem prodidiffe, quàm feruaffe uideretur, citm cerneret pueros e» mulieres inedia perire, precipue cum Byzantinus cy" non Lace» demonius efJet: Clearcbus enim frumentum quod fupererat omne prefidiarijs diftribuerat militibus: banc enira ob caufam,clám bofles introduxiffe aiebat, e» non lucri cupiditate, feu Lacedemoniorum odio. Vli igitur cim onitiia compofita effent,tocte apertis portis que Tbra-cie appellantur, Alcibiadem cum uniuerfo in urbem vecepere exercitu, At Helixus(2 Coeratades omnii igtta

576 XENOPH, RERVM GRAEC,
vi,fado ágmine ad forum occurrunt: fed cum ab boflibus cuncta obfeffaco fe fruftra niti cernerent, deditioné ipft quoq; fecere.qui omes Athenas mifsi funt:ex quibus Coe ratadcs,in turba cum Pireo e nauibus egrederentur delituit,cz aufugit, cy Deceleam eudfit. Pbarnabazus autem c7 legati cum in Gordio Pbrygie bybernarent, que drca Byzantium acciderant,audiuerunt: cumq;[ub initium ueris ad vegem a[cenderent, fiunt illis in itinere obuiam Lacedemoniorum legati, Borotius cum plerifq; alijs, à quo Laced.emonios omnia que rege petierant, impetra[Je audiuerunt, Aderat c7 Cyrus uniuer[e ore maritime imperaturus, cg" Lacedemonios bello adiutu vus epi[tolam ferebat ad omnes inferioris vegionis bo mincs,regio figillo munitá,cz bec continente: Mitto Cy rumycaráni corum qui in Cafloli campi comueniunt:est autem caranus idé quod dominus. Que c. Atbenienfi audi[ent legati, uidifentq; Cyrum, fummopere regent adire cupicbant:uel ft id non daretur, domü reuerti defiderabát.Cyrus ueró Pbarnabaz;um fibi legatos iufsit,aut nondum domi dimittere, ut Atbenienfes quid ageretur ignorarét. Sed illos Pbartabazzus fufpefos tenebat, iamq; dd regem deducere fimulabat,mox ne fraudis infimulari po[Jct, domi dimittere uelle aiebat. Elapfo tandem trien nio Cyri rogauit,ut illos mifJos faceret, offendes fe iuraffe,ut cos fi minus ad vegé,ad mare falté deduceret: quapropter illos ad Ariobarz;anem miferüt,ac ut cos códuce retimperauert,qui cy ad Cium Myfie cos deduxit: inde ad. Athenienfium peruenerit exercitu. Alcibiades interim cim domi cum militib.proficifciuellet, Samum uenit; inde ci uiginti nauib.in Ceramicit, quiin Caria est, ftaut

LIBER PRIMVS,$73
pauigauit finum,ubi centi exaclis talentis, Sams reuerfus cst Tbra[ybulus ueró cum triginta nauibus in Tbraciam profeélus efl, ubi vegiones alias quee adbuc cum L4, faf open] 'cedemonijs fentiebant,fubezit:necnon T bafum bello,fa- 4$./ me,feditione ac pefle uexata, occupauit. T brafolus cit ve^^ liquo exercitu Atbenas nauigauit. Elcgeritt interim Athenienfes duces tres, Alcibiade exulem, Tbrafsbuli abfentem,eo Conoué pre[entem. Alcibiadesex Samocum pecunijs eg nauib.uipinti in Pari hraulpauit,ibiq; fubftitit,obferuans triremes triginta, qua Laced.emonios ibi intruere audicbat:flmul c2 quo animo,antequam domit veuerteretur, in eum ciuitas effet, cognofceret, Quàcüm ,,^. Li. fibibeneuolam ac conciliata intellexifJet, feq; ducem ele- 4l AMAN Gum, uocatibu: etiá priuatim necefJarijs, in Pret nai eri 9 í gauit,die qua Plinteria celebrabat ciuitas,cy Palladis te^/ gitur fedes,id quod nonnulli cz Alcibiadi ey urbi infaufü effe ominabantur:nullus etenim Atbenienfium, etiá fumma coadtus necefiitate,aliquid die illa operari audet, "Tota interim ciuitas ex Pyreo c urbe, uidendi bominis fludio,ad porti effufa efl, ipfum fummis extollebant Lau dibus, preedicátes alij omnit ciuium effe fortiftimht, init» fled; inimicorà infidijs circumuentit, in exilit pulfum effe;quinec eloquio, aut ulla alia uirtute ipfi conftrri poffentsfed lucri fui evatia rempublicam turbarent:illum ue vo cun publicis, tum priuatis uiribus commune femper quefuijfe bonum:cy quamuis caufa, in qua tanqua impiut eo myfleriorum uiolator delatus eft, protinus cogno fci debuiffet,à potentioribus tamen inimicis callid? dilatam fije: inde abfentem damnatis, cz in exilium aQum eJJc. Eo uero tempore itopia coaQtum, etiam maxime
Oo

$78 X.NOPH. RERVM GRAEC, € quotidiano capitis periculo, inimicifmis adberere bominibus:cuna; widifjet familiares, ciues, propinquos, ciui;atem dertig; uniuer[ant, errantes, exilio impeditum fuccurrere nó potuiffc. Negabant auté cos qui effent eius fimiles; mouisindigere rebus,quippe cim ei per populum licerct 2 equalibus f[aperiorem,eg grandioribus no in^ feriorem e[Je,et fuis aduerfarijs talem uideri, qualis fuiffet antea: qui aduer[arij pofle poteflatcm adepti, opti^ mof quofa; perdidijjentzipfi ucrà foli rclicti,ideo à ciui bus equo animo toleraventur, quód meliores, quibus ute ventur non baberent. Alij dicebant cum folum authorem effe«y eorum que tuliffent malorum, c7 corum que ne urbi in poflerum acciderent metuendum cfJct,quippe qui folus periclitatus, folus dux factus fiifJet. Alcibiades igi» tur portum ingre[fus, inimicori timore non confeflm it terra defcendit, fed flans in puppi,an familiares[ui def" fent cofiderabat.Confpicatus itaq; Euvyptolemü Pifland &i filium, nepoté fuum, cum alijs necelJavijs C7 amicis,e naui egre[fus,cum illis in ciuitate ingenti fhpatus multitu dine,ne uis fibi inferri pofJct,afcédit. Ynde cií in fenatu ez pro concione de myfleriorà uiolatione fe excufa[Jet,oflen diffaq, fal fo eam fibi ejfe nota inuflam:e7 alia in ea fenté tia dixi[Jet,neq; quifquá contradixi|Jet(iec enim id paf" fa ejJct concio) cu ingenti omnià affenfu dux electus est, ac rerum omnii terra mariq; gerendarà fibi pote[Ias eg imperià decreti, tanqua folus cüutatem in pr'flina veflituere po[Jet fortuna. Confefüim itaq; Atbenienfium mofle via,que propter belli periculi non nifl mari ducebantur, ipfe omnibus eduttis militibus, per terrá traduxit. Inde collecto exercitu pedifi sili quingchtori, acequità cen. tum

LIBER PRIMVS$,$79 tum quinquaginta,nauibus centum, tertio pofl reuerfionem menfe, A ndrum profectus cst: nam ab Atbenienfib, defecerat. ifti funt et cum eo duces alij, Ariflocrates c Adimantus Leucoropbidi filius.Yn Gaurio itaq; Andriovum regione exerciti expofuit,ac Andrios fibioccurve-ve aufos in fugam uertit, co in urbem ufq; cópulitinterfe &is nonnullis Lacedemoniort, qui illic prefidiolocievát:ercclog, tropbeo,paucis ibi máfit diebus: debinc Sa
ma traiecit, acinde belli: ciebat, At Laced.emonij baud nttiltis ante bec tépora dicbus, in locum Cratcfippide,
quiclafsi prefaerat, ducem miferát Lyfandrum: qui cim
Rhodum uenifJet,acceptis tauibus,in Coum c7 Mileti,
acinde Epbefum traiccit, ubi cum feptuapinta Hallbus(sem oret RO Cori aduentii Sardis oppericbatur:quem cum applicuif-es sua Lo wert C fe audiffet, ad illum cum Lacedemoniorum legatis con" Rr
tendit, ibi TifJapbernis facfa accufant, e ipfum Cyrum
rogant,ut in bellum totus incumbat. Cyrus omnia que in
ufum belli necefJaria effent, abunde pollicitus cft:ita cnim
fibi à patreiniunctum effe dicebat, Offendens praeterea
quingenta talenta à fe i prouinciam allata efJe:deficien.tibus tamen illis proprias quoque, quas pater fibi dedcrat pecunias ,in belli[umptus erogaturum promifit; eo
fi ita neceflitas exigeret, regium quoque thronum, qui exauro Q7 argento con[laret, in ufum belli fe conflatuvum pollicitus est, His letus Lyfander illum rogauit, ut deinde Atticam drachmam nautis in flipendium folueret:offendens ca ratione Atbenienfium nautas à fuis abftrabi poffe nátibus,atq; ita fore ut Cyrus minus pecunie infumeret. Ad que Cyrusyillu rccte fentire aiebat: fed im pojiibile ibiejJe pacta à patre inita immutare, in quib.di Qo a

$86 XENOPH, RERVM GRAÁEC,
ferté contineretur ut menfibus fingulis,unicuiq; naui tri ginta foluerentur minz:e[Jetq; in arbitrio Lacedemonio rum,ut quotquot ucllent in(lruerent. Quibus auditis Ly fander tunc tacuit. Peracta autem coena, cum Cyrus illi prebibiffet, rode quid ei maxime gratis facere poffet:refpondit ille fi ultra füipendium confuetum, unicuiqs taut obolum adijceret:cui ille annuit: fita; inde fic dium obolorum quatuor,cim antea trium fuiffet. Ynfuper esimilitare alienum omne perfoluit, ac flipendium menftruum ante tempus numerauit: qué ves exercitum ad omnia obeunda pericula multo alacriorem e prom» ptiorem reddidit.1d aim Atbenienfes audiffent, egré tu^ lerunt,cz legatos ad Cyrum miferunt, quos ille repulit: quamuis intercedente Tiffapberne, ac identidem monen te[ummopere cauendumyne Grecorum quifpiam nimit fuper alium extolleretur:curandum ucró potius, ut omncs inter fe difidentes deprimerentur: flc fe, Alcibiade Juadente,bucu[q; rem adminiftrafJc. At Lyfander re ma ritima ordinata, Epbefum nonagintacollegit naues,quas in portu fedens veflaurabat, c7 remigem exercebat, ALcibiades uero cum audifJet Thrafybulum ex H ellefponito egre[fum Pbocea munire,ad eum nauigauit,reliéto daffis prefecto Antiocho gubernatore fuo, quem identidens monuit,ne fe abfente ad boflem nauigaret. Vix ille difcefferat, cum A dos duabus triremibus ad ipfas ufque L»fandrinauium proras, que in Epbefino flabant portisinuectus,bofirm lacefJebat,quem Lofander paucis pri mo infequutus est nautbus:cum uero Atbenienfes pluribus fuis fuppetias ferrent,tunc ipfe quoq; omnibus colleés nauibusillos agere[Jus cst. qui reliquis quoq; trire^ ibus

LIBRR PRIMVS,$8: mibus ex Notio temeré progrefii,ut quifq; primum exie£cl fir av phe vat bellum cape[Jebant;cuma; difperji cuncta fine impe-^7ine**-| rio gererent, Lacedemonij uero feruatis ordinibus illos N uebementer urgerent, omnes tandem, quindecim amifris triremibus,in fuga uevfi[unt:pauci tamcn defiderati fucve milites,na omnes ferme,preter paucos quicapti funt, in terram euaferunt, Lyfander boffium nauibus potitus, tropbeoq; in Notio erecto, Epbefum veuerfus cft. Athenienfcs Samum profecti[unt,quó«7 paulo poft Alcibiades peruenit, accum uniuerfaclaffe Ephefum ufq; pro^ grejfus efte ante portus fauces inftru&ta ftetit claffe, pu gnare paratus, fi quis obuia procederet, Lyfander quia nauium numero longe inferior erat, certamine abfüinuit, illeq; Samumeuectus csl. Lacedemonij paulo poft Del phinium ceperunt, cy Eiona.Wterim Atbenienfcs qui do mi erant,accepto cladis nuncio, Alcibiadi irati erant, exi flimantes illam negligentia c culpa eius accidifJe:«liosq; decem elegere duces, Cononem,Diomedontem,Leontem, Periclem,Ercfinidem, Aviflocratem, Avcbeftratum,Protomacbum,Tbrafylum, Áriflogetem.H.ec cum Alcibisdi venunciata effent;gvauiter tulit,«y uta accepta trire» mii Cberfonefum in uum oppidum abijt. Conon interim ex Antandro cum uiginti nauibus fibi publice decre tis, Samum ad aliam nauiguit claffem:cuiin Antandro quatuor fuccefrit nauibus Pbanoflbenes, qui duabus triremibus circumnauigans Tburiam cepit, captiuosq; om ncs uinixit,preter eorum principem Doricur, qui olim Atbenis c Rbodo pulfusmorte cum omnibus propinquis damnatus fuerat, ey buc fe contulerat;quemmifericordia ductus abfque precio dimifit. Conon cum Samum Q9 1:3

24 Ll leo,
í D«en ii
$22 XENOPH. RERVM ÓRAEC. ueniffet,claffem accepit diffipata:uix enim ex centi prio ribus nauibus feptuaginta infiruere Bonir. cumbis eg alijs d cibus crelnauigats pl uribus: defcédit locis, acbo füium| finc espopulatur., Annusq; exijt, in quo Cartbagis tenes centum uiginti nauibus,ez centum uiginti millib, militi Siciliam aggefti funt, ubi Agrigentinum fame ce perunt, prelio uitti illi quidem, fed[eptem menfibus obfi dionc continuata, In Jequenti anno, quo lutia fub occafum defecit, et antiqui Palladis templum Atbenis deflagrauit / Pitio epboro,pr.efidente uero Atbenis Callio, uigefimoquarto buius belli anno, Laced.emonij Callicratidem Ly ni fuccejJorem dederunt:cui cum ille naues traderet, dixifJe fertur, fe uictricem cy maris dominante reddere clafJem:ille uero iufüt ut ex Epbefo ad finiftrá Sami dircumageret naues, ubi Atbenienfes in flatione erant,ac in Mileto fibi claffem traderet: fic enim fe confeffurü, illum maris obtinereimperii, T um Lyfander negauit fe illa cu rarc,alio imperante, Cullicratides itaq; ultra eas quas à L»fandro accepit, ex Cbio, Rbodo, e7 alijs fodjs, quin.. quaginta in[lruxit naues:quibus omnibus collectis( erat autcm centi quadraginta) fe ad conjligen dum cum bo^ ffibus preparabat.Sed cum certior factus effet, Lyfandri amicos fibi editionem mouere,non folum munia ipfis có miffa negligenter obeundo»fed c cg 7 undiq; in ciuitatibus dilJeminando, Lacedemonios grauifimé errarcinmu— tandiscla dis dlafiiarijs duabus(quód bos fepe ineptos effe contingeret,co uixdumvem naualem edoclos, 2: quo patto utendum e[fct bomiinib. ignavos) dum maris ignaros mit tunt,cg claftiarijs ignotos:propterea periculum e[Jet,ne quid illis mali accideret, QuiapropterCallicratides omni»
eu

LIBER PRIMVS,$85
bus qui aderat Lacedemonijs cóuocatis jita loquutus eft: Mibidomi manere fatis eft, e7 fi Lyfander uel alius qui^ piáinvebusnauticis me magis expertus, clafJem fufapere maluerit, quanti ad me fpectat,no probibeo. Ceteri ck árepub.mibi claffis imperii demandatü fit,ml mibire liquum est d obedire,cy ea que optima uidentur, pro ui vibus exequi. Vosigitur inco in quo ct mibiobtrecatur, et ciuitas noflra incu[atur(id enim fcitis uos eque mec) cofulo utrum uobis melius uideatur, ego bicmaneá, aut domi nauigé, cim barü veria flatus qui fit uidcatis. Bie ciim nemo liter dicere auderet, quàm ut ijs qui domi erát,obediret,ac illis tncberet rebus ob quas in prouinciá mijfus ejfet, ad Cyrum ut nautis fipendii ab illo peteret, profectus eft, Cyrus uerü duos eum expectare iufsit dies. Scd Callicratides mora perte[us,ct quod itádum ad foves effet, fuccenfens dixi[fe fertur, miferrimos efje Grecos, quód Barbaris avgéti gratia adularentur:dixitq;, fi und faluus in patria reuerteretur, enixe operam fe daturum, ut Atbenienfes cy Laced.emonij ii priflina redirent gra tiam.Inde Miletum nauigauit,ac triremes nonullas ad pe tendum pecunias Sparta mifit: conuocatisq; Mulefijs, ita dilferuit:Ego o Milefiy illis qui domi imperant, obcdire cogor:at uos admodum dignos reputo,qui flrenuam buic
bcllo operá impendatis:quandoquidé cim inter Barbaros babitetisncómoda pluruma ab illis bucufq; perpefi eftis: quapropter uos alijs quoq; focijs offendere decet,
quoná pacto ct celeriter, maximo boftes afficere poftimus
incoiodo,donec à Lacedemone bi, quos pro afferédis mi fipeonijs,reuevfi facrint. Q randoquidé que fupererat, Lojander difcedens, Cyro ut fuper luas reddidit: at ego
O0 4

$4 XENOPH, RERVM CRAEC.
cüm Cyrum accef'iffem, ille uero de congrefJu me werbis fufpenfum tenuifjct, tandem foribus illius diutius obuerfaribaud potui, Promilto autem uobis pro bonis que no bis eucni[Jent, quo tempore illa expectzumus, me parem gratiam velaturum. Ac fi uolent dij, ojtendemus Barba" ris po[Je nos neq; ipfos admivari,eg tamen bofles no[tros ulcifai. Hec cim dixiffet,furrexere multi,ct maxime qui incufabantur:nam refiflere formidabant,pecuniasq; attu lere pavatas:infuper alias quoq; fponte afferrebant:qui,. tuillereceptis,unicuiq; naute in Chio quinq; diftribuit Mera Ap.&. drachmas.1nde ad Methymnam Lesbinauigauit,que bo Min j^M fübus parebat, illam; pr.efidio confifam, acrefiftere conantem(nam et qui reipublice precrant, Atbenicnfium
faucbant rebus)adortus,ui cepit, captam; militibus diri piendam conceffitzmancipia uero omnia in forum congre
gauit, Cumq; focij Metbymn«os quoq; uendi iuberent,re fpondit, fe imperante Grecorum uendi paffurum neminem:poftridie liberos cunctos dimifit, Atbenienfium pre
fidio cum mancipijs feruilibus uendito. Conotil ucró dixit effecluri fe, nc deinceps vaavi amplius incubaret. Ac
cin illum orta die porti cgredi uidiffet;p rerepto itincrene Samü effugere pofJet, infecutus eft: fed Conon nasium ufus celeritate(nam ex copiofo fupplemento ualidifiimà elegerat remigem)euafit, ac cum duobus ex dece ducibus, Leonide,et Erefinide,in Mitylenem Lesbi perfigit:qu ein Cellieratides ufq; ad portum, cum centi eg
. feptuaginta nauib.infequutus eft. Conó d cib, exclufus, - bis vn porfs Fito fauces portus confligere coactus eft, ubi trigintaua ? hon cuis aiiijsis nauibus(nam bomines in proximi euafevant litus)rcliquas quadraginta naues[ub murum fubduxit. Callicra

LIBER PRIMVSN.$85
Callicratides ne Conon effugere poffet, portu infdet: co ut illum à terra quoq; obfidione fatigaret, Mctbymneos cum omni plebe,cg: uniuerfum ex Chio accerfiuit exercitum,allateq; funt interim à Cyro pecunie. Conon ucró cum fe undiq; terra ac mari ob[efJum cernerct, iamq; ob bomini multitudinem ac frumenti inopia fames ingrucret, necab Atbenienfibus, utpote obfidionis ignaris, ul lum ueniret auxilium,duas occulté naues electifiimo infiruit remige fubmiftis in uacuam nauem propugnatori bus:e7 die quidem quieté agebat, nocte uero 7 in tenes bris,te ab bofle cofpicaretur, frumento mediocri, ez alijs rebus onerabat necefJarijs:qua quinta tandem die, circa meridiem,per medias flationes, qua fecure agebant,celer rimé erumpit,ac in aperth euafere mare:diuerfeq; abievunt,in pelagus una, Hellefpontà uerfus altera. T um qui in ancboris flabant,oras repente ac tumultantes abrumpunt(nam in terra prandium parabant)curfuq; celerrimo Atticas infequuti[unt naues:et illa que altum tenuit, fub folis occafum ab infequentibus capta, ac uná cum uiris adreliquam remulco perducta est clafJem;altera ue rà que in Hellefpontum uev[us fugam avripuit,euaftt, ct obfidionis nuncia Atbenas peruenit, Diomedonti intevim,cim Cononi obfefJo duodecim nauibus per Mityleteorum euripum opem ferre quereret,fit obuiam Callicratides,et dece captis nauibus, due cum ipfo ducc eger— vimé dilapfe funt, Atbenienfes interim audita fuorum Yfek. cafu ifo een clade ac obfidione, triginta dicbus centumac decemin-^. fixuxere naues, babito delectu ex omni etate,ac fortuna,
feruis,ac liberis:cum ijs,ac equitibus quamplurimis, Samun appulerut: ubi decem Samijs aceeptis nauibus, plu
O0 5

$86— XENOPH, RERVM CRAEC,
res quàm triginta ab alijs collegere focijs(nam omnee fequi cogebant)uemqy fl quas foris babebant.1taq; plus cet tuu ac quinquaginta naulum cxpleuere cla[Jem.Callicra tides audito Atbenicnfium accefJu, iamq; cos in Samo cffe. quinquaginta naues cum. Etconico ad obfidionemreli quitzipfe cur centum uiginti nauium clafJe,«d Malcam Mitylene promontorium cóccfsit,ubi«7 coenauit, Contigit eadem quoq; die Atbetienfes«d Avginufas amare, Site funt Arginufe ante Lesbum, in Malee confpectu, contra Mitylenem.Lacon dux ttocte ignes intuitus, edoclusq; Atbenienfes ade[Je,circa mediam noctem cla[Jem, ut nec opinates inuaderet,mouit: fed uchementi ingryen te pluuia,ac tonitruis[lrepentibus, pugnare probibitus cfl. At cim di[Jerenaffet,ubi primum illuxit,ad Arginufas nauigauit:cui obuia facti funt Atbenienfes, ita inftrudi: Ariflocrates cum nauibus quindecim leuum tenebat cornu:totidem Diomedon fequebatur. Ariflocrati Pericles fuccedebat,Diomedonti Ercfinides: post quos Samij decem collocati erant nauibus, quibus praeerat Sami quidá nomine Bippeus.Post illos tribunorum duodecim, €7 e fingule. Secundum bas erant nauarcbor& tres na uces,c fi que alie aderát auxiliares. Dextrü cornu Pro tomacbus,cum quindecim procurabat nauib. post quem T hrafylus,cum totidem locatus crat:cui bevebat Ariflogencs. Protomacbii ueró equalinauium numero Lyflas fequebatur,eo T brafylum Ariftogenes:quem ordiné tetebant ne circumucniri po[fent:znam graues agebant nasies; econtra Lacedemonij lues t7 agiles, maximeq; dd excu fioné c7 circumuentendum idoneas, Dextrum Cal leratidcs duccbat cornu:qui ab Hertote Megarenfi gu berna

LIBER PRIMVs. 587
bernatore fao aduonitus, ut finc prelio difcederet, cum omnino Attice claftis numero fuperaretur. Cui Callicra-€ tides refpondiffe fertur: Sparta[e cadéte, nil deteriore fü turàyac fibi figere elJe turpiftimu. Pugnatk c9? ab initio cóferto utrinq; agminemox fbarfim:fed poft Cal lierati/ em mam des naui excu[Jus in mare decidit,et Protomacbus dextro, gi vinta p: finifirum uicit cornu, tiic manififla Peiepinen tum fate quuta est fuga: quidam in Chium cotenderunt, plurimi Phoceá fuga delati funt. Atbenienfes quinq; cy uiginti amifiis nauibus,cum uiris ipfis, preter paucos quiin terrá euaferant,& rginufas reuerti funt. Peloponenfium,Laco nice noué,cum omnino decem effent, fociorum ucro plus
d fexaginta defiderate funt naucs.Habebant in animo du
ccs Attici, Tberamené ac Tbrafybulum, cum quibufdam alijs prfectis,ac nauibus quadraginta fex, naufragis in fuccurfum mittere:reliqua caffe ad Etconicum,qui circa Mitylenem fedebat,opprimendi nauigare:fed uetus cum tempeflate ucbementi ortus quo minus id facerét impedi" méto fuit, Tropbao igitur erecto,ibi manere coacti funt, Eteonicus interea cum per aQtuarii lembum de fuorum clade certior factus e[Jetnuncios protinus tacitos difcede
re iufiit:fi ippreljo tantifber corum aduentu, donecrurfus ineadem caftra coronatireuerterentur,ac magno cla more Callicratidem naualis pugne uittore m;onttiib.boflum deprefris nauibus,nunciarent. Quod cum illi féciffent,ipfe ob rem bene geflam[acrificauit, militesq; cocta
ve iufit.Mercatorcs ueró ut fine tumultu pecunias nauibus imponerent,admonuit, cosq; in Chium pr«emifit: qut uentum fequundà nacti,celeriter abierunt: ipfe terrejtri itinere, incen(is caftris, Methymna contendit, Conon[ub

588 XENOPH. RERVM GRAEC,
hoftium digve[Ju, ac uentis cadentibus, deductis nauibua fuis obuiam Arginufas proficifcituryex que circa Eteont cum acciderant,nunciauit. Atbenien[es itaq; Mitlenem mauigavunt,inde Cbium:ubi cum nil agere potuiffent, Sa muni vedu£ta eft clafris. Interim qui domi erant Atbenicnfcs,abrogarunt ducibus, preter Cononi, imperium: cui alios duos, Adimantum c7 Pbiloclem adiunxere colle g4s.Duces itaq; alij qui prelio interfaerant naualipreter Protomacbum et Ariflogenem, Athenas reuerfi funt, Pericles nempe,et Diomedon,Lyfias, Ariflocrates, Thra folus,et Erafinides:cui,Avcbidemus,qui tum Atbenis pre fidcbat, e» Decclee curam gerebat,infidias flruxit,ac pu blice accufauit,infimulans illum clám ex Hellefponto pecunias,que populi effent,attulifJe:infuper ci ob male ad miniftratam preturam diem dixit:quam obrem Erafini dem in carcerem duci, equum efJc uifum cst. Post bec cim duces ini concilio pugne vationem redderent, tempe flatisq; uim pretenderent, illos quoq; Timocrates uin&los populo tradi,iuftum e[Je cenfuit:qui ey ipfi à fenatu in uincula conieci funt:: coiciog; coacta eft, in quaduces pluribus, precipue tamen ab'Tberamene accufati funtiiuftum effe dicente, eos rationem reddere, cur nau fragis opem non tuliffent: ey. cám nullum aliud baberet argumentum, epiflolam quandam teftimonium pro ducebat, Duces ad fenatum«9 populum delati,nil alittd quám tempe[latis uim president itide breuiter unufquifq; crimen diluit:( nec enim ex lege dicere permifi
funt) oftendcbantq; ferim n geflarum verum: cum ipfi in bofles nauigarent, naifragorum fuccur[um tricrarcbis bominibus expertis qui nunc quoque prae[Jent,'Tbe rameni

LIBER PRIMVS, 589
| rameniac Thrafybulo, fimilibus; mandafJe: ac oflendebantfl quis de naufragorum fuccurfi accufari deberet, neminem potius poenas dare dignum effe, quàm eos qui iufJa minus exequuti füij]ent. Neq; uero quia nosaccufant,inquiunt, propterea mentiemur, dicentes eos in caufa effe fed uim tempeffatis dicimus fuccur fum. probibuiffe. Atque eius vei teles produccbant gubernatores, ac quamplures alios qui tum prefentes faerant. Hac im dixifJent, illis populus a[Jentiebatur. Surrexere igitur priuati plures, ac fe pro ducibus fideiubere paratos cffe oflenderunt. Ceterum in aliud concilium vem differendam e[Je uifum est:iam enim uefper ingruebat, ct manus, quibus populus decertiitamplius confbici non poterant; interim equum efJe fenatum deliberare, quemadmodum fontes puniri deberent. Incidére in dies bos Apaturia,its quibus defunctorum patres«7 propinqui ad luctum co uenerc:qui uevó cum"Tberamene fentiebant, plures codem ftflo fubmiferunt bomines, nigris indutos ucftibus, «7 colore trifti circundatos,qui fe tanquam propinqui eo rum qui fubmerfi facrant,concioni immifcerent. Callixe no quoq; perfuaferunt,ut duces in fenatu accufaret. Poft bec concalium coactum cst, in quo fenatus ex Callixeni mente fententiam tulit talem: Cum duces priori accufati e[Jent concilio,illiq; fe deféndiffent, Atbenienfes per omnes fortiri debere tribus, pofitis per unamquanque tribum urnis duabus ac uoce preconis nunciart, cuicunque ducesiniufte egifJe uiderentur, quód bello nauali uictoresnon fuftulifent, fortem in priorem deijceret urnam: qui uerà cos abfolueret, in aliam:«2: fl damnati e[Jent, poenam mortem fore;illosq; undecim uris tradi dcbere,

900 XENOPH, RERVM GRAEC.
publicatis bontis,ex quibus decima deo facra efJct. V enit etiam quidam in concionem,dicens fe in frumentario eua fiffe modio:ac cos qui perierant fibi in mandatis dedifJe,fi euaderet, po»pulo nunciarct, optime de patria meritos à ducibus n9 füiffe feruatos. At Euryptolemus Piflar ttf liuscum quibu[dam alijs e populo,Callixenum incufans, afferebat iflumscontra leges fcntentiam confcripfi[Je: fed multitudo clamabat,indignum e[Je, fi que populus facevc ucllet,probiberetur:et per Lxdfcum comminati ifunt, cifdem fuffragijs illos quoque iudicare uelle,fi intercede rent,quibus«7 duces, ni concio dimitteretur: ruv usq; turba tumultuans, uocationes illos dimittere coegit. Et cim iudices negarent fe fuffragio contra legem addituvos, vurfum Callixenus fuggeflum afcendit,eosq; ij[dem derebus accufat.Et multitudo clamat uocandos e[Je quinegavent.ltaque territi iudices,receperunt omnes fef fuffragia laturos, preter Socratem Sophronifci filium. 1s negauit aliter fe quàm ex lege facturum. Post bec fuggc fium Ewr»ptolemus afcendit,ac ita pro ducibus differuit: Huc uiri Atbenienfes, accufandi partim afcendi gratia, Periclis necc[Jari ius, Diomedontis uero fim amieus partim uero, ut obieclis re[ponderem: tum ut confulerem, que maxime utilia[Je putarem ciuitati uniuerfee.Mlos igitur accufo, quód interce fJerunt, nte college fenatul ac uobis friberent, quód ci cum Tberameni cg T bra fybulo iniunxifJent,ut naufragis feptem ac quadraginta fuccurrerent triremibus, eos non paruifJe. Et nunc culpam communem iam ferunt, quamuis illi priuatim peccauere: cg ob banc bumanitaten, ab illis cz quibufdam alijs impetiti, in ultimo nunc confütuti[unt periculo.
Quam

LIBER PRIMVS, 391
— Quamobrem obtemperate mibi, cz iufté pie; fácietis, «tque bac ratione maxime uerum refcifcetis,neque poft^ ea pacnitentes, inucnictis uos grawifiime c in deos co in uos ipfos pecea[Je.Confulo uero uobis eain quibus nec per me,nec per ullum alium decipi poteritis: fed fi quos inique quid egifJe cognoueritis,qua placuerit iuris forma punire poteritis,eo fimul omnes,c7 feorfum quenq;. 1d fict, fl ducibus ucflris,(i non plu, faltem diem unam ad deftnfionem concc[Jeriiis, ne alijs potius, quàm uobifipfis,bac dere credere uidcamini, An ignoratis, uiri A^ thenienfes, legis decretum effe potentifimum, quod iu» bct/fi quis populum. Atbentenfem iniuria afftcerit, uincum coram populo cau[am dicere? ft iniuvius effe cot uictus fuerituinterfétlum in baratbrum proijci debere, publicatis bonis ,ex quibus decima dee facra fit? Hoc de^ creto duces iudicari iubeo, e per Iouem fi uobis ita uifum füerit,primó nece[Tarium mcum Periclem: turpecte nim mibi effet, pluris illum quam ciuitatem facere uni» wer[am. Buncueró ft uultis, ea iudicate lege, que cote tra facrilegos ac proditores lata eft, c7 qua illi qui ciuitatem prodere conantur, feu qui facra fuvati funt, in foro iudicari con[ueuerunt: qui fi conuincantur, in Attica fepeliri probibentuv, bona ueró publicantur, Vtra igitur ex illis que placuerit, duces fingulatim iudicate le^ getribus tantum conceftis diebus:una;in qua collecti de^ liberare pofiitis, quid de illis flatuendum fit, fcu fontes fint,feu non fint: altera, qua accufentur: tertia uero qua re[pondcant. 1d ft feceritis, bi qui iniufté ceiffe conui&h fuerint, maximis ac iuftiftimis afficientur fuppliciisz qui werà infontes e(Je cóperiztur, à uobis 0 Athentenfen,

$0$ XEINOPH, RERVM GRAEC, nc iniufté pereant, abfoluétur. Vos igitur ut iufti iudices; dc iuramentimemorcs,fecundum leges iudicate, ne dum, cos indemnatos contralegem occiditis,cum Lacedemonijs contra illos bellum gerere uideamini, quibus illi deuictis feptuaginta die una abflulerunt naues.Q) uid uero timentes tantopere feflinatis?an ne uobis nà liceat quem uolueritis uel interficere,uel liberave;fi ex lege ac 10 con tra legem, iudicaueritis*quemadmodum Callixenus fena tui per[uafit,ut populo permitteret unis[uffragijs de uniuerfis fententiam ferre. Atqui fi quem forte infontem interféceritis ey uos poflea poenituerit,recordamini tam quantum ca res dolorem faciat,«7 quàm fit inutilis, ne quid interim dicam quod in bomines nece peccaueritis, Indigneé ueró féceritisfl cum Ariflarcbo(qui primum dif foluebat populum;deinde Oenoém prodcbat"T bebanis, quibofles crant)diem ad cafe dictionem concejJeritis, ft uoluifJet,reliquaq; ex lege ei permifJa fuerint, ducib, ueftrisqui ex animi fentétia cuncta uobis cofecere, boflesq; uicere,boc idem denegaueritis.Nolite igitur, 0 Atbenien fesscit eas habeatis leges, per quas in maxima quandiu illas obferuaffis potentiam euafllis, temere quid contra le ges omittere, Veniamus nunc ad cajin quibus iniufle du ces fecijJe uidentur.Defunzti bello nauali, cofeftim in coti mentem nauigarit:ubi Diomedon cenfuit, nauib. cunctis naufragis ac[ubmerfis fuccurri debere:Erafinides, uniucr[os quacelerrüne ad bofles Mitylenénauigare:Tbrafpbulus utrüq; fieri po[Je ajJeruit,fl partem nauti ibi velinquerent,reliquis ad bofles pergerent. 14 cim omnibus placuiffet,dccreuerit unumquenq; ducum,qui octo erát, ex ordine fuo trcs ibi relinquere naucs:ez praefectorum, decent;
pm

LIBFR PRIMVS, 59i
decem:nauarchorum quoq;,tres:que omnes erant quadraginta feptem:quatuor circa unamquaq; nauium que amt|Je crant, qued; duodccim erant, occupatis, Hi uerà qui relicti funt prefccli/Tbrafybulus qz"T heramenes,is qui priori concione duces accufauit, nauibus reliquis ad bofles perrexere. Proitide num bacinre quid tteglexerunt,aut minus recte coerunt? Vtaq; equum cst cum quid contra bofles non retté aclum cst, eos quibus id mandatum e$ rationem reddere. Illos ueró qui ducum iu[Ja de mortuorum fufceptione exequuti non funt, co tomine iudicium fubire. Scd de illis ambobus affererepofJum, tempe[latis uim impedimento füiffe, quó minus exequerentur que ducesiufferant. Hutus rci tefles funt, qui fua ope cuaferunt; inter quos ex ducibus ucflris unus cst, quen iam eifdem fuffvagijs damnari iubent, quibus cos qui imperata non fecerunt:cum tamen eódem tum auxilio indigere&clite igitur uiri Atbenienfes, uictoriam banc cgvcgiam ac fortunatam dedecorare, ac tanquam
uicti ez cladem perpefii,turpe quid committerene contra deosingrati uideamini,cum infirinitatem tattqua pro ditionem quandam incu[andam e[Je cenfeatis: prefer» tim cum omnibus notum fit ac conflet, tempeflatem impe dimento fuiffe, qu minus iu[Ja exequi potuerint. Ceterum multo rectius agetis, fi uiclores coronis decorabitis, quám à prauis perfuafi bominibus, illos morte pledtetis.
Heec eum Euryptolemus dixilJet, fuam fcripfit fententiam, uiros fecundum legis decretum iudicari, eg: bis de unoquoque fortiri debere. Senatus uer fententia crat, unis omnes iudicandos effe fuffragijs.C we cim in iudieium ucnifJent,primo in Euryptolemi iuere fententiam.
Pp

^^? f. Yaerili Ayo ta^ Cent
594. XEtINOPH.RZRVM GRAEC.
Atrurfusveferente Menecleo, factzq; iterü difceptatione,fenatus preualuit fententia, cz duces codemnati funt oclo, ex quibus fex,qui preefentes erant, ocaft funt. Sed baud multo post tempore Atbenienfes inuafit pocnitentia:quapropter decreuerunt,ut quicunq; populum feduxiffent,capitis rei c[Jent, datis quoad iudicarentur uadibus.E[Je uero inter eos Callixenum. Delati funt c7 alij quatuor, qui x ipfi uades preflare coacti funt. Sed cim
poflea feditio quedam orta e[fet,in qua Cleophon occubuit,aufugére illi antequam codemnarentur. At Callixe nus ciim aliquando cum ijs qui in Piveo erant, in urbera defcendi[Jet,omnibus inufus fame perijt.
XENOPHONTIS RERVM GRÁECARVM LIBER SECVNDVS, BILIbaldo Pirckemero interprete.
R Twilites qui cum Eteonico in Cbio relicti | erant, durante eflate undiq, ex agris alcN&] bantur, nccon. mercede operam locaomg Pant. Ingruente uero byeme,cum uictus, tum ueftitus penuria laborare coeperunt: quapropter clanculit de occupanda Chio confilia agitare,«y unum quenque cui bec placerent,calamum ferre iufferunt, ut €o pacto quot effent internofcerentur. Fteoricus eius con iurationis certior faclus, anxius erat quid fibi bac inve faciendum effet:nam aperta ul propter multitudinem ca lamum fercntium, niti, periculofum uidebatur: timebat etenim ne famptis armis,ac ciuitate occupata, bofles euaderent, C7 omnia que antea ex boflibus ceperant, po f«nda

LIBER SECVNDVS,$95
fundarent. Preterea tot bomines belli focios interficere, s graue uldebatur,ne eliquis Grecis criminádi materiam 9 9a ve i praflaret,et milites ad obciida pericula fegniores redde], eri oci codi réur. AfJumptis icitur quindecim uiris gladijs accindtis,/ per ciuitatem incedebat: cut cafu fit obuiam quidam calamum geflans,qui oculorum morbo tencbatur,ac à medico redibat: quem protinus obtruncauit. Concuru fa&o, ac quibufdam faifcitantibus, quamobrem bomo ille interfectus cfJet, Etconicus vefponderi iufiit, quia calanum portauerat. His auditis, cuncti qui calamos ftrcbant,illos abiecere, timétes ne c7 ipft conjbicarentur. At Eteonicus conuocatis Cbijs, pecunias, quas militibus ne
quid noui molirentur diflribucrent, imperauit, Mli uero quamprimum paruere, Dat interim militib, afcendendi
naues fignum:ac circumuectus ad fingulas naues,confirmauit eg. cobortatus est, quaft illius cafus omnino ignavus. Vnicuiq; deinde menftrui perfoluit fipendi. Conwenerüt post bec Cbij ct focij alij Epbefum, ubi de vebus prefentibus confultarunt:placuitq; legatos Lacedemonem mittere,qui Lyfandrü claftis imperatorem expofcerent:nam bumane antea claftt prefüerat, ac benigne fe
erga focios ge[Jerat, cum in Notio prelio uiciffct naudli.
Itaq; legati dec banc ob vem Lacedemoné mifii funtzalij/ /./, ous, pvo e quoq; ad Cyrit, qui illi eadem nüciarent. Laced.emonij ue 2v le se ét A(eue. vo Lyfandrum tand legatum pr.ee[Je iuferunt, acnauar—/
chum Aracum confüitucrunt: bis enim eundem imperare
in dajfelcgc$no permittunt, Tradite igitur funt naues disi) pi pA Ly[andro uigefimoquinto buius belli anno. Hoc quoque/ anno Cyrus Autobifacem interfecit c Mitreum, filios Dariee fororis Xerxis, patris Darij, banc ob caufam,
Pp ai:

C
j96 XENOPH. RERVM CRAEC,
Vos fcfe s[s quid fibi occurrentes manus intra manicam non contra Isfomcevehgr je xerant, quodregi foli fieri folet: e$ enim manica quam
manus longior:ez cum quis manum intra illam continet, ficere omnino nibil potest. Hieramenes igitur€ uxor, Dario iniquifimum efJe aiebant, fi t4m grauem iniuvoro v of Fidi inultam relinqueret Quorum ille precibus deui^
Ó&us, Cyrum per nuncios tanquam egrotas accerfiuit, Eodem anto Arc»yto Epboro, prefidente Atbenis Alexio,L»fander Ephefum applicuit,quó«7 Eteonicum ex Chio cum nauibus accer[iuit, acveliquas undique contra xit,quas omnes reparauit:znouas quoque in Antandro co flruxit:inde ad Cyrum ut ab illo pecunias pofcerct, contendit. At illenon folum pecunias regias, fed ey proprias confumptas e[Je offendit: quantumq; unicuique nanium prefecto tradidiJet,edocet: nibilomitts tamen alias dedit. Quibus L»[ander receptis, trierarcbos fingulis conflituit nauibus fimul cx debitum nautis pevfoluit ftipendium. Nec fegnius Atbenienfium quoque duces in Samo fe prelio accingebant nauali, Venere interim ad. Cyrum nuncij;qui illum ad patrem tanquam egrotum accerferent, qui tum contra Tbamnerios Medie, qui Cadufíjs adiacent, bellum gerebat: nam ab eo defecerant, Confefim itaque ille Lyfandrum uocauit,eumqs cium Atbenien fibus pugnare probibuit,ni longé clafJc juperior e[Jet:re gem enim ac fe multis pollere opibus, quibus naues quáplurimas inftruere po[Jent,oflendit. O[lendit etiam ei oms nia que áciuitatibus pendebantur flipendia, que erant ei propria:ac fuperfluas ei dedit pecunias,ac commemorato quo«9 Lacedemoniorum ciuitatem,«7 priuatim L»fandrum amore profequerctur, ad patrem afcendit.
L»J«t

LIBER SECVNDVS,$97
L»fander acceptis cunclis que Cyrus ad patrem egrotantem proficifcens fibi reliquerat, perfolutoq; exerci tui flipendio,in finum Ceramicum,qui in Caria cst, nauigauit:ac urbem quandam Aibenienfium Íociam, nomine Cedrias aggre]Juspoftridie ui cepit ac diripuit.erant ba bitatores loci illius femibarbari. Inde uero Rbodumnauigat. Atbenienfes interimex Samo mouent, acin Afie delati oram, regios depopulati funt agros, Cbiumq; ac Epbefum ufque proceJerc, ibiq; ad pugnam fe accingebant naualem,ducesq; alios tres prioribus addidere preefcis, Menandrum,T»dcum,ey Cephifodotum. Lyfander interim ex Rbodo preter Ioniamin Hellefpontum, ad excurfiones nauium inbibendum, fimul«7 contra cititates que defecerant, nauigat. Legebant. Atbenicnfes quoque Chium mare:nam Afia illis bofüliserat.Ly-— fander ueró ex Abydo Lamp/acum circumnauigabat: e» ZA) pnt ev Lrmyofacm vant bi Athenienfium focij: ibi preeftà fuere Abydeniac^' i alij focij,quos Thorax ducebat Lacedemonius, Vrbem
igitur aggrefri,ui capiunt,captamq; diripiunt.preda ibi opulenta parta cft:nam uino, frumento, ac reliquis omi
bus necefJarijsveferta eat.Libera corpora omnia à Lyfandro dimi]Ja funt. infecuti funt illius uefligia Athenien— fes:ac cim Eleuntem que in Cherroncfo est, centum c2€ in Li ld go rasnt octuaginta nauium claffe ucniffent, iamq; pranderent,^ de Lampfacetta clade certiores facti funt, Protinus itaque Seflum aduchuntur:inde clum frumentafJent, ad Acgosflumen contraLamp/[acum nauigant. Aberat Hcllefpontus ab ea fladijs circiter quindecim,ubiet cocnavunt. L»[ander milites circa dieiortum pranos naucs infcendere iubet, eg onmibus ad nauale prelium paratis, obi
PP

$98| XENOBRH, RERVM CRAEC. éisq; obicibus, edicit ne quis ordine excedat, néue in alti nauiget. Atbenienfcs exorto fole in portus faucib, claffens inftruunt in frontem,ut ad naualem pugna:fed cum Lyfander certamen detrectaret, fola; in occafum urgeret, rurfus ad Aegos flumen vcuertuntur.Lyfander ueró ex^ plorandi gratia celerrimas fubfequi iuffit triremes, ac quid boflisagerct,nkciari fibi imperat:nec priu milites nauibus dimittit[peculatorie reuevfze efJent triremes. 1d per quatuor egit dies, Alcibiades interim à muris Atbenienfes in littore,c2 ab omniciuitate procul caftra lo caffe[peculatus,cómeatumq; egre à Seflo de ferre, diflan tem ànauib.fladia quindecim:bofles uero in portu c7 à ci witatc omnibus abundare nece[Jarijs, no in tuto duces ca ftra pofuifJe offendit: eosq; bortatus cst,ut illa$ eflum,ubi portus c7 urbs effet,«y unde cum uellent ad bellit proce dere po/Jent,transferrent, At duces, c7 maxime Tydeus, cg Menander illum cotumeliofe abire iu[Jerüt: adiecere, fe nó illum imperare. lle igitur difcefiüt. At Lander die quinto Atbenienfibus ut cofueuerant vemeantibus,[pecu latorijs imperat nauibus,ut cum primit uidi[fent cose na uibus cgre[Jos,ac per Cberronefum difper(os,quemadmo dum fingulis antea facere cofucuerant dicbus, comcatum ementes, ac Lyfandrü nonibil def[picientes, tang cum illis cófligere non auderet, ad fe rur[um nauigent, clypeü in media naui extollant, Q ui ut iuflierant,madata impigre exequitur. Ly[ander itaq;[latim quacelerrime nauigan di dat fignii:aderat ey"Thorax peditatu. Coton uero ciá inguentem uidi[fet boflem, foni nauib. omni ope ad fuc currendi proponit:fed bomines undiq; difperfl erant, c tiducs partim biremes,alie uniremes,cetere uero omnifio crat

LIBEÉR SECVNDVS.$95
mo erant uacue, preter Cononis, et alias fepté, que mili- 1 tibus inflvu&ke erant, cy paralis: veliquas omnes Lofan-. rc feria, Là e der iuxta cotinenté opprefsit. Malor quoq; bomini pars H3 t llle /US in terra captacst, reliqui Cbidria aufugerüt, Conon no-^C
uem effugiens nauibus,ad Abarnidé Lamp[aci adnauiga uit promontorii:ubi maximisL»fandri nauilt ablatis ma lis,poftqua Atbenienium ves fractus cognouitnauibus od in Copritad Euagorá aufugit. Paralos uero accepte cladis nuncia, Athenas feflinauit. Lyfander naues, captiuos,etreliqua omnia Lampfacii abduxit, Cepit et duces cit alios,tum Pbiloclem, cy Adimanti. Eadem quoq; die qua parta cst uictoria,Lyfander Tbeopompi Nilefium piratam,Laced.emoné uictoriam nunciaturii mifit: qui et tertia dic illuc ci eo peruenit nicio, Inde Lyfander focios conuocat, quos de captiuis confulere iubet, Ybi de multis Atbenienfes accufati funt criminibus, quód. uidclicet f bello uincerent nauali,captiuis omnib.dextras amputare manu decreuerant:quodq; cim duas cepi[Jent triremes, Corinthia unam, ey Andriamaliam, ex eis uiros onines in mare precipites dciecifent;cuius facinoris dux Pbilocles fuerat: aliad; permulta illis obiccta, funt facinora. Cenfuerüt tandena omes captiuos quicutiq; A tbenicn[es erant,necádos effespreter Adimantii, qui folus in cocione decreto de manui ab[ciftione cótradixerat: qui ctiam ab aliquibus tani nauium proditor accu[atus cft. Lyfan der itaq; Philoclem,qui Andrios et Corintbios pracipita uerat,primó interrogauit,quid pati dignus c[Jet, qui pri mus cütraleges Grecos inter ficere ceepijJet. At ille ad ca lamitaté minime demifJus vef[podit,ut uictor agerctque uictus paffurus fuilfet;dcinde lotus, ac fplendida fumpta
Pp 4

600 XENOPH, RERVM GRAEC,
o L^. Á ue[te, ante alios ut iugularetur procefüt ciucs. Ly[ander s. compofitis Lamp/acenis rebus, Byzantium ey Cbalcedo
nem nauigat,à quibus[ponte fufceptus et: Atbeniefium
uero prefidium fub conditione dimiffum cft, At qui ALcibiadi urbem prodideránt,in Pontum,inde Atbenas aufügerunt,ubi cz ciuitate donati funt. Lyfander Atbenicn
4 s im prafidia, c7 quos undig; reperit Athenicnfes, omese CS Athenas abire unperat,nullia; uchiam alio nauiganti quá illuc fe conce[Jurum predict: fcicbat enim quanto plures in urbem ac Pireum copellerentur, tanto atius ne cefJariorum penuria ingruituram. nde relicto Byzantij ac Cbalcedone Stenelao Laconico prefecto, Lampfacum
» ad infiruendas vedijt naucsMnterim cum paralos calami tatis nuncia, nocte Atbenas applicuifJet, tantum excita" uit IuCtum,ut planclus ex Pyreo per longos murosin ciwitatem penetraret. Cumq; in flatione unus alteri ven nunciaret,adeo percrebuit, ut nocte illa nemo calamitatis tam funefte ignarus cfJet. Lugebant igitur non foluns €05 qui ceciderant;fed multo magis femetipfos: timebant etenim eadem pati, que ipfi Melijs Lacedemoniorum colonie, quam ob[idione ceperant, c» Viflicis, Scioneis, Toroneis,ez Acginetis,ac quamplurimis alijs fecerant Grecis Poflridie concio coacta efl,in qua uifum ct por^ tus omnes, preter unum, ob[lrui debere, moenia inflaurarc,cu[todes conflituere, cy reliqua cuncta que ad obfidioncm ferendam necefJaria uiderentur, preparare. ez dli bis incumbebant;At Lyfander, ex Bellefponto ducentis Lefbum applicuit nauibus: ubi reliquarum ciuita^ tum, Mibylene quoque flatu ex fententia copofitis, Eteo Bicuii in Thraciam cum decem mittit trircmibus,qui o^ mna

LIBER SECVNDVS, 60i mnia illicad Lacedemonios traduxit| Reliqua quoque: Grecia uniuer[a, cufcftim post belli natale ab Athenien end fibus defecerat, preter Samios,qui cefis familiarib. urbe feruare quercbant: Lyfander inde ad Agim, ac Decelea,7 Lacedemonem; mittit, e de acceJu fuo cum ductis na* afe iin uibus,certiores Lacedemoncs reddit. Statim igitur Lace^"^^ demonij cum uniuerfo populo,acalij Peloponenfespre—— ter Argiuos, ductu regis alterius Paufanie obuiam"E 4f? fandro uadunt;Poflquam omnes conuenerunt,,lle cis af-, Ü fumptis ad urbem ca[lva ponit,in Academia que gymta fium appellatur Lyfandcr cum Aeginam scnijjct, Acginetis quofcunq; reperirc potuit, ciuuatatem refatuit:idem Melijscz alijs quicunq; expulft facrant,fecit. indc Salaminem ac Pircum cent quinquaginta nawut& clafJe inua dit,omnemq; intrandi ac excundi Atbenienfibus facultatem ademit). Q ui terra ac mari obfcfit, penitus quid agerentignari erant:neq; cnim naucs,aut frumenti fiue focij ad quos confagerent, amplius fupererant, ncc ullam fpem falutis cerncbant: oculisq; obuer[abantur ca que alijs nulla irritatiiniuria,fed folu uiolentia ac petulantia inflincti intulerant,talia fiquidem«7 ipfi pati formidabant.Quuáplurimos enim bumiliorum ciuitati bomines iniuria affecerant,nullam aliam ob caufam,nifl quód La cedemonijs in bello auxilium tuliffent:quapropter infim«[ortis bomines extollcbát,acobfidionem tolerabant, Moricbátar interim multi inedia, nec ucybi ullum de pa cc fiebat, Poflquá ueró omne penitus defecerat frumentum,tuncdemü legatosad Aginumittere placuit, qui cit Laced.emonijsde focietate agrent:et fi muros longos ac Pireum retinere po[Jent,[uper bec focdera fancire[Je
PP
w*

602 XENOPH. RERVM GRAEC,
vuntiAt ille legatos Lacedemorrem reiecit: n0 enim febu ius rei domini eJe affercbat.Haec cüm legati Atbenienft?busrenücia[fent, illos Lacedemonem miferüt.-Q ui cum iam Sellafiam prope Laconica ueni[Jent,et Epbori,quod cum eifdem quibus cy ad Agim ueni|Jent mandatis audiuifJent;illos fi paccm babere uellent, confideratius de bac
. re deliberatos reuerti iufferitts Heec ctum legati domi veuerfi nunciaffent,orines triflitia magna inuafit:de libertate enim iam timebat, et anted alij redirent legati, plures fame certum erat abfumptitiriyDe murorà uer demoli^ tiotteytemo referre audebat.Cum enim Arcbiftratus in fe tiat dixifet,qualemcunq; pacem fufcipienda e[Je: Laced.emonij uerà longos muros ad decé utrinq; ffadia dirui iufriffent:decretit fatum estie quis bac de re amplius re ferret Tandem/Tberamenes in concilio profefJus e$, fi eum ad Lyfandri mitterent, ex illo deprebendere po[Je, nunquid Lacedemonij muros dirui uellent, ut ciuitas in predam daretur, ucl quia de fide dubitavent. Cum uero mifJus effet, plus à tres apud Lyfandrum fruftra cótriuit menfes:id eo fecit cófilio,ut cm. Atbenienfes omne confumpfiffent frumenti,et ad ultima deueni[Jent necefiitatem,cogerentur in quam quis diceret conditione defcendere. Tandem ck quarto redijfJet menfe, in concione[cà Lofandro tandiu vetentii e[Je ofendit:iam uero cum Lacedemonem ire iufJum: non enim Lyfandris,fed Ephoros rei que peteretur cffe dominos. VMtaq; ipfe cum dece alijs legatis,ac liberis mandatis Lacedemonem mi[Jus est.Ly fander ueró Ariflotelem exulem. Atbenienfem, cum alijs Laced.emonijs ad Epboros mittit, qui offenderent illum
Therameni refpodif] e,eos« belli ez pacis efe dominos.

LIBER SECVNDV$, 603 "Theramenes interim c7 reliqui legati, postqua in Sellafia erát, quibus uenirent mandatis interrogati funt: illi ue rà fe pro pace cum fumma poteflate iter uenire re[bondent. 1taq; Epbori illos uocari iufJere. Cum; uenijJent, coticilitt coactum csb,in quo ne pax Atbenien]ib. veddeve tur, Corintbij, ez maxume Thebani, pluresq; alij Greecorum cótradixerunt, fed ciuitatem penitus delendam e[Je affcrebantl At Lacedeemonij negabant ciuitatem Greca,: qué in maxtmis Greiz periculis egregia naua[Jct opevam,fubucrti dcberc. Pax igitur Atbenicnfib.bis data cft p
coditionibus,ut muros longos ct Pireum demolirentur;^^»
tiaucs omnes; preter duodccim, traderent:exules recipe-" rent:cundem amici c7 boflem quem€? Laced.emonij ba berent:quos terramariq; quocunq; ducerent, equerentur.Has pacis coditiones Tberamencs c7 legati alij Atbe t4s detulerunt.O uibus urbem intrantibus,ingens bominum multitudo arcunfüa cst:timebant etenim ne ve infe clavedirent:mo enim amplius fume pereuntem multitudi nem fuflinere poterant.Po[lridie legati quibus conditionibus pax illis à Lacedzemonijs cóceJa efJet, retulere:qua ut nece/JariamTberamenes[ufcipi deberemurosq; dirui fuadcbat:ey quauis nonnulli contradixi[Jent, longe plurium tamen animi ad pacem inclinarunt.1taq; Lyfander Pireiingre[fusest,ibiq; illi naues ac profugi traditi funt omnes:muri quoq; ad tibiari cantum magna alacritate diruti[unt:omnes enim diem banc initia libertatis Grecie e[Je interpretabantur JAnnusq; exijt, in quo medio
«c
état(e
Dionyfius Hermocratis filiustyrannide Syracu[is arri-Dosa[vou fva puit,deuictis antea Cartbagincnfib.à Syracufanis:qui tres$ venus
men Acragantii in ditionem redegere, ci Siculi anion

604 XENOPH. RERVM GC RAEC,
penuria ciuitatéveliquiffent.Sequentem annum in quem
incidit Olympias, qua uicit in fladio Crocinus T beffalus,
aL eeeeeria. Tl Ettdio Sparte Epboro, prafidente Athenis Pothodoro, "eje Atbenienfes,quia in illum oligarchia incidit,no nominat, fed interregni annum illum appellant. Ea oligarcbia AP. tbenis ita conflituta cst. V fum cst populo triginta eligi
Av T. debere uiros; qui patrias, quibus refpub.regatur,cófcri(fures elatis berent leges. Fuere uerà electi, Polyarches, Criti4s, Mclo bius Hippolochus, Euclides, Hieron, Mnefilochus Cbremon, Tberamenes, Arcfias,Diocles,Pbedria, Cbercleus, An«tiusPifon,Sopbocles, Eratoflbenes, CbaridfésOno
macles,Tbeognis, Ae[cbines,Tbeogenes,Cleomedes, Era fiflratus,Pbidon,Dracotides, Eumathes, Ariftoteles; Hip
pomacbus, Mnefitides, His actis Lyfander Samum nauigat: Agis ucrà exercitum ex Decelea domum reduxit, ac
per urbes dimifit.Eodé tempore circa folis defectum, Ly
copbrom Pherr.eus, qui uniuerfe imperare. Tbe[Jalie
quercbat, Lari[feos ac alios Tbeffalos qui fibi vefiftere
conabantur, pr.elio deuicit; pluvibus ex eis interfectis.Eo
dem quoq; tempore Diomyfius Syracu[anus tyrannus;bel
loá Cartbaginenfibus fuperatus cst, Gellamq; ac Chama
rinam amifit. Pauló post Leontini qui Syracufis babitabant,in fuam urbemveuerft funt,ac à Dionyfio e» Syvacufanis defécerc:flatimq; Syracufani equites à Dionyfio
3 Catanem dimifi funt. At Samij à Lyfandro undiq; obfefSeo Fetenf jU^ fi quonia cum primi de deditione con[ultarunt, L»fanmar der iam erat exercitii mocnib. admotus incolumitatem
paci funt,ut liberi cum fingulis folii abirent. ueflimcutis: acita digrefii funt. Ly ander uero ciuibus ucterib.ciuita tem cumvebus onitb, vdftuit, decem cor[ütutis prefeclis qui

LIBER SECVNDVS, 6og
dis, qui prefidio loci effent. inde dimeiffa focioru claffe, cum Laconicis tauib.Laccedemoné nauigauit, prefe fe-— UE vens captiuari nauium voflra,ac triremes ex Pireo om 4 EMRAS doo ncs, preter duodecim,ct coronas fibi à ciuitatib, priatin de ee RR dotio datas:argéti uero quadringenta ac fcptuagintata-—| lenta:tributà ex ciuitatibus quas Cyrus ei ad. belli expen fes affignauerat:et fi quid aliud bello parti erat,id omne Lacedemonijs tradidit exeüte uere, quo debellatà eft an tto uigefimooctauo,menfeq; fexto:quo tépore Ephori nu merantur bi: Acneftas primus,[ub quo bellum coepti: eft, , decimoquinto anno post Euboiam capta;ac focdera tricennalia.Post bunc fuccefJere Braftdas,f/anor, Softratides exorcbos, Agefiflratus, Agenides, Onomacles, Zeuxippus,Pityas, Pliflolas, Clinontachus,Marcbus,Leo, be rides,Patefiades, Cleoflbenes,Lycarius, Eperatus, Onomantius, Alexippidas, Mifeolaidas, Yfias, Aracus,Euarchippus,Pantacles,Pityas, Arcbytas,Eudicus fub quo Ly fander quas dixivebus geftis, domi reuerfus cfl, At tri- 34 T veoeni f ginta pre fedi celerrime muros longos diruerunt. Pirei^ i"A quoq; maenia demoliti funt, Sed cum ad. defcribendas legesquibus ciuitas regeretur, electi eJent,cas femper con fcribere etrogare cun&tabátur:[ed electo fenatuac prin cipibus ex eorit fententia confüitutis, primó omnes quos in populari flatu nouerat ex calumnijs uiucre, bonisq; et probis mole[los effe coprebendebant,ac morte damua bant:quainre fenatus alacriter illis op? ferebat, ncc alij egrefercbát,qui fe tales non elJe,fibi cofcij erant. At cm deliberare coeperunt, quo pacto ciuitate ex libidine abute rentur, primó Laced.emoné Aefchinem cz. Ariflotclem ferunt, qui Lyfandro per[uaderét,ut operá darct,quó illis

606
EN illis prefidii mitteretur, donec bomines mali é medio tol vus Za pen. lerétur,acre[pub.[labilivetur:eos interim alere uelle pol f Fires vesf tici funt. A quibus ille perfuafus, in fenatu egit ut praft dium eg Calibius preft&lus ad eos mitteretur. At triginta accepto prfidio, Calibili cunctis demercbantur officijsta ut omnia que agerent,laudaret, Cumq; prefidia illis quoq; afJentiretur,quofcunq; uolebant coprebendebant,non iam malos ez infime fortis bomines fed optima tesey quos minime uiolentiá toleraturos,fed potius contràituros arbitrabantur. Ac fuperiori tempore Critias Tberameni familiaris ac amicus erat. Sed poflea evat ad multori cedcm propenfus, propterea quód à populo fue rat in exilium pulfus. T beramenes uero obflabat, dicens, neminem propterea interfici debere, quia à populo bono raretuv,neque tamen bonos eo boneflos ulla ve lederet: quandoquidé et ego et tu,inquit,multa ut populo placeremus,ey diximus e fecimus, At ille(nam adbuc familia riter Tberamene utebatur) refpondit, fierinon pofJc, ut qui uellent excellere,non de medio tollerent eos qui id maxime impedire pofJent.Q uàd ft quia triginta fumus, non unus propterea exiflimas bunc potentatum minus di ligenter curandà effe,quám fi tyrannis effet, infipiens cs. Sed cim quotidie multà plures iniufté interficerentur,ac multi cóuenientes admirarétur,quonáves euafuva effet, rurfus T beramenes inquit:Si focij ab male ceptis no defiflerent,impofiibile efe paucorit dominationem duvare po/Je. Inde Critias e vcliqui triginta baud modice Tberamenem,ne ciues ad eum cofluerent, timere coeperunt. fce Jh gez Elegerunt igitur tria millia ciuium,qui rerum participes / e[Jent. Ad id rurfus Theramenes ait,ab[urdum fibi uideri, quód
XENOPH, RERVM GRAEC.

LIBER SECVNDVS. 607 ri, quod primo tria milliaex optimatibus eligerent,ac f numerus ille necefsitate quandam bonefti ac boni pre fe ferret:tanquá impofübile c[Jet extra illos boni, inter eos uero improbi quempiam ejJe. Nunc uero,itiquit,duo uos maxime cotraria facere cerno, uiolenti uidelicet principatitac fubditis inferiorem.H.ec ille. At illt recenfitis tri bus millibus in foro,ijs autem quiextra eum numerum forent;alijs alibi deinde iufjis arma capere,intcrea dum illi difcedunt, neiferunt prfidiarios, c7 cos ciuium qui ab ipfis labant, ac per eosomnibus, preter tribus millibus aymaab[lulerunt, et ea inarcé deferentes,in Palladis tem plo depofuerunt. Ris geflis ciiam quicquid libità effet, perpetrare po[Jent,multos inimicitiari plures uero pe«uniri interficiebant gatia:et ut effet unde prafidio pe cunias perfoluerent, decreueritt unumquenq;, aducnam unum cligere debere,quem interficeret, eiusq; pecunian indicaret. Tberamenem quoq; quem uellet fumcre iu[Jerunt, At ille ve[pondit, Non recte fibi uideri optimos cos «ppellari,fycopbantis ucro peiora perpetrare.lMli enint, inquit,cá per calumnia aliquem pecuijs[poliant, uitam tamen baud adimunt; nos ueró ut pecunias aufevamus, innocentes interficimus, Nónne in boc illis longe nequiores fumuslgitur triginta Theramenem rcbus[uis impedi mento eJJe avbitrati,ut que uellent libere facere po[fent, illiinfidias tendunt, ac inuicem tanquá reipub. pernicioJum criminari coeperüt.lufJerüt igitur iuuenes quofdam, qui illis maxime ad bancvem idonei uidebantur, cum gla dijs uefle tectis prato effe, ac colleto concilio, cum iam Tberamenes aducnifJt,a[furgens Critias ita uerba fecit: Si quis ex uobis,o uiri college, plures quàm tempus exi»

608 XENOPH, RERVM GRAEC,
gat,mori exiflimat,ille id omni in loco ubi ciuitatis formtá mutatur fieribaud ignoret. Nece[Je enim cst multos pre pier paucori dominatione nobis e[Jc infenfos,cum popu lofifsimá totius Grecie pofiideamus ciuitatem, ac in qua tempore plurimo populus in libertate nutritus est. Nos ucro d grauis nobis ac uobis popularis fuerit flatus iampridem experti fumus. Quinimo nec boc ignoramus, Laced.emonijs, qui graui nos eruére iugo, nung populum amici füi]Je:at uiri prejlantes emper in ori fide et ami citia perfiflunt:quapropter ex Lacedemoniorii[entétia banc regendi cojtituimus formá,c» fi quem paucorii dominationi obuia ire cognofcimus, quantit ualemus€ medio tollimus.Proinde fi quempiam ex nobifipfis Oligarcbie aduer[ari confideramus, illum poetas delicti buius reddere debere longé iuftius arbitramur, Nutc uero cóperti babemus Theramené bunc,quibus potest modis,et nobis cy uobis pernicié flruere: c7 ut illa uera e[Je depre bendatis.fi diligenter cofiderabitis, neminem magis pre fentem[Tati uituperantem, aut fi quem popularé demedio tollere uolumus, plus vefiflente, quàm bunc inuenietis Theramené:qui fi fub initi ita fevfiffet,boflisquide fiffet; baud rctté tamen improbus appellari pofJet. uc ue vó quáuis ipfe maxime initi fidei ac amicitie Laconice faerit, ipfe populi flatii diffoluerit, ipfe[ummopere nos aduer fus infidiatores noftros,ut illos afficeremus fupplicioconcitauerit:pofld nos c7 uos ex profefJo populi bofles cuafi[fe cermt, amplius que aguntur fibi placere ne^ gat, fcilicet ut ipfe in tuto coflituatur, nos uerà geftorum vationem aliquatido reddamus. Quapropter illum nó fo Ium ut inimicum, fed ut ueflri ac noftri proditorem fupplicio

L1BRR SECVNDVS., 609 | glico affici decct:tantà enim bote pernidofiu delictum . eft proditio, quanto difficiliusvem latentem quám mani
feflam cuflodire:tantó etia abominabilius, quód bofles aliquando rufus veconciliantur, amici; redduntur: at qui
femel in proditione deprebenfus ef, cum illo nemo unquam in gratiam redit, aut illi deinde confidit. Vt autem intelligatis que ille facit non noua e[fe fed natura proditionem ei innatam,elus acta uobis ad memoriam retuocabo.Q uamuis enim à teneris ufq; annis, ab patrcm A gno
tiem populo bonoratus efJct;impulfor tanten fuit ut po^
pularis flatus deprimeretur, ad quadringentorum; nu^
merum deducerctur:inter quos c7 ipfe princeps extitit,
Deinde cum uideret ob illum numeri rem ad paucori po
tentiam declinare, rurfus populo dux contra quadritie| eme ones(f s, gentos factus est:unde baud ab ve Cotburni nomen illiin-7*^9 ditum est, Cotburnus enim ambobus cópvuere uidetur pe Cotburnus, dibus,etfi ab utrifa. diffentiat.Decet uero o Tberamencs,
uirum uita digni no id meditari,quo pacto focios ad periculaimpellat,c7 fi quid non ex animi fententia cefferit,
cofeflim immutari:fed tanij in naui moderari, quoufq; ata
ra fequundior flare incipiat. 1d ft minus quis fecerit, quo
pacto unquam quo tendit perucnire poterit? cim ve qua
plam leuiünpediente,confeflim in contrarium nauigare
uelit. Siquidem funtomnes firmé publicarumverum mu
tationes mortifere. At tu propter incon[lantia multis ex
oligarchia ut fub populo perirent, plurimis uerà ex damocratia ut ab optimatibus tecarentur caua fuiftiqua»
le boc est aim tibi à ducibus in bello ttauali circa Lefbumt
c&mi[Jo, fuccurfus fabmerforum ciuium iniun&us effet,
[r7 non folum illos non uflulifti,[td«2 duces aceufafi, ut
Q4

610 XENOPH, RERVM GRAEC,
per mortem illorum periculum euadercs tuum. Proinde quá fui commodi gratia cuncta agere,nec boneflatis, aut amicorum curam gerere deprcbenditur,tton uideo cur ei parcendum fit: quinimo potius ab iflo cauendum erit,ne cum ipfius cognouimus injlabilitate,ipfi quoq; aliquádo decepti,e que c7 alij ab ipfo pafii funt, ferre cogamur, Vli igitur ut ez noftricz ueftri infidiatoré acproditoré deferimus. Q aod uero rc&té agamus;ita confiderate. Si ift Laced.emoniorü republica, quam optimis inflituta legibus cernimus, quis ex Ephoris formam egintinis mutare conaretur illam uituperaret,ac deniq; omnibus que fierent aduerfavctur,nunquid putatis illum c7 ab£phoris ipis, cy reliqua ciuitate uniuer[a, maximis dignum cenferi fupplicijs? Ygitur e uos, fi fapitis, ton buic, fed wobifipfis parcite. Nam fi euadet, plurimis ut bofüiliter contra nos fentiant,occafionem prebebit: damnatus ue^ ró,cunctorum tam intra quàm extra urbem[pes pracidet.Heeccum loquutus effet,defedit. At T beramenes furgens ita differuit: Ego uiri, ad ea que Critias poftremo mibi obiecit, primum re[pondcbo.Dixit etenim prafectos ob accu[ationem meam ultimo affectos effe fupplicio. Ego uerà accufationi illorum principium non dedi:uerum
cum ab alijs accufati refpondifJent, fe mibi collectionem.
ciuium, qui pugna nauali iuxta Lebum intericrant, denandafJe,oftendi ob tempe[latis uebementiam impofsibile mibi fuiffe, non folum bomines tollere, fed ne naugare quidem:qua in re uera Atbenienfib. dicere vfus fure, €7 illi quodammodo feipfos accufare, fatentes illos colli ligi potuiffe.fe tamen ad alia loca nauigafJe.Q nanquam tion miror Critiam mibiiniuflé bec obiceiffe. Nam cun bec

LIBER SECVNDVS, 61i
bec atta funt, prefens non fait, fed cum Prometheo in "Ebeffalia flatum inflituit popularem, ac calonesin domi nos armauit:e7 que ille ibi eeit, ne bic fiant,dij longe ve pellant.1n eo uero illi afJentior,fl quis uobis principatum auferre nitatur,ac boftbus ueftris fuere uelit, maxin:is bunc dignum efe fupplicijs. verum quifuam bec agat; wos optime dijudicaturos arbitror, fi diligenter perpenderitis anteacta, ez que nuncunufquifque€ nobis geriti quandoquidem in eligendo fenatu, con]lituendis principibustollendis é medio maniftflis calumniatovibus, omnes unà fenfimus: fed ex quo illi uiros bottos ac iufos coni prebendere corperunt,ego quoq; diuerfa llis fentire oce pi.Sciebam etenim aim interfici uidifJem Leontem Salaminium, uirum fpectatum acegregium, nullaq; inve iniu rium,cius flhmilcs in timore conflitutum iriconflitutos ue» và gubernationi noflr.e obuiam ituros, Item cim Nicevatum Nicij filium compreben[um cernerem, uirum diuitem,qui nibil unquam nec ipfe, nec parens cius popu lare defignafJct,intelligebá eiu fimiles uobis bofles futuYos. Pretercacum Antipbonqui in bello duas aluilfet tri vYemes,á uobis interficeretur, fciebá omnes qui egrepiant reipublice naua[Jent operam,uos fufpettos babituros, Contradixi quoq; ci unumquenq; aduenam unum ad op primendi arripere iufiffent:manife[lé enim apparebat, fi illi perirent, incolas reliquos omnes bofles reipublice euafaros, Contradixi quoq; im arma multitudini adem pta effentzarbitrabar etenim ciuitatem imbecillem reddi Bon oportere. Neq; enim Lacedemonios idco nos ferua» re uoluilJe,ut uiribus exbauftis, nullo illis prefidio cim ellent;e|Je po[femus: quippe fiboc uoluiffent, nemineri
Q4»

€i XENOPH. RERVM GRARC, ex tiobis relinquere potuifJent, fi modico adbuc tempore fime nos prefüiffent.Neq; prefidium conducere mibi pla cuit, cim licerct ex ipfis ciuibus tot a[Jumere, quot fati effent ad efficiendi ut fubditis fuperiores effe po[femus. Deniq; cim plurcs in ciuitate flatui buic infenfoscernevem,multos quoq; in exilium quotidie pelli, difplicuit mi bibis Tbrafybulum, Anytum, ez Alcibiadem adiungi. intelligebarm enim quantumvobur boftibus accefirum fo vet fi multitudini cxulum, duces quafl de induflvia fubminiflraremus ducibus uer fociorum numerum augere mus.Qui ergo palám bec admonet,num rectius beneuolus quàm proditor cft exiftimandus? on illi,o Critia,qui impedimento funt ne boflium numerus augeatur, uel qui docent quo pacto fociorum numerus crefcat,bi bofles ved dunt potentiores:(ed multó magis qui per uim ac iniufte pecunias auferunt, innocentesq; interficiunt, bi funt qui aduer[ariorum augent numerum: quiq; non folum amicos. fed femetipfos ob auaritiam produnt, Q uod fi non aliunde me uerum dicere intelligere poteftis,ita faltem con fiderate:nunquid Tbrafybulus eg Anytus veliquiq; exules, magis uelint ca bic fiefi, que ego fuadco, an potius que illi agunt: equidem eos exiftnmare puto, nunc omnia fibi focijs effe plena. Quod fi ciuitatis opulentiores nobifcum fentirent, difficile putarent uel ullum inlocum 1o ftre regionis intrare. Ceterum nunc ijs que de inconl tia mca dixit, uere refpondebo. Statum quadringentori populus ipfe aliquando decreuit, edoctus Lacedaemonios quamlibet gubernandi formam potius quàm popularem probare flatum: uerüm cum bi nil profecifJent, ez qui cum Ariflotele, cz. Melanthio,«2. Ariflarcoo militabant,

LIBER SECVNDVS. éig
bant, comperti funt munitiones, in quas ob ciuium opprefiionem bofles introducerent,in agris erigere,ut ciuitatem fuo c7 aliorum[ubijcere po[Jent inperio: id quaprimum vefciui, ne fieret probibul, Num queo boc cft «micorum c[Jc proditorem? Proinde me Cotburniquoque appceilat,tanquam utrique parti fludere conantem. Quiueró neutri placet parti, pev dcos immortales quo nomine illum appcllave decet? Siquidem tuin flatu populari omnium minime popularis füifti: in optimatum ue
rà regimine, optimum qucnq; capitali profequutus eso" dio.Ego uerà o Critia, illis femper refiflo,qui popularem v[me flatum non antea optimum ejJe arbitrantur, quàm cum His. AM, ferui ez alij infime fortis bomincs qui dracbma uendi d Ple tm ciuitatem adepti fuerint. 1lis quoque
enper contrarius ejJefoleo, qui paucorum dominationem non recte conflituta exifimant,prius d à paucis fubatf ciuitas, tyrannidi fubijciatur. C uód ucrà cum ijs en fi, qui ez equis ez feutis poffent eam rempub, iuuare,
que propter baies antcaoptima c9t babita, ne nitc quidem muto fententiam. Tu ucró Critia, fl oflendere potes,
ubinam cum popularibus,uel tyrannicis,bonos c7 probosá republica depellere conatus fuerim, age oftende,
Si enim aut nunced fücere,aut unquam antea feciffe conuictus füero,fateor v1c extrema omnia pati c[e dignifiimium, uflcc; ultimo affici debere fupplicio. Heccum dixiffet; tacuit. Vera concilium cimi bencuolentiam fua
ftrepitu indica[fet,uerituseft Critias, ne fi fenatui de illo fortiri permittevetur, euaderct: quam rem minime tole^
randam arbüvabatur. Proccdcns igitur, c7 cum triginitacolloquutu exiuitiufiit interim ijs qui en[es babcbát,
Q4 5

614. XENOPH, RERVM GRAEC.
aperté fenatum in cancellis circundare. Ynde cum vuv[us ingreffus e[Jet,ita uerba ficit: Egospatres confcripti,eum qui reipublice precst, decere arbitror, aim amicos decipi uideat,illis pro uiribus fuccurrere:quod etegotiutic facere intendo. Nam bi qui bic affant, negant fe permi[fu 05, ut dimittamus bominem, aperté oligarchie refiftentcm.Cum igitur à nouis conflitutum fit legibusneminem ex tribus millib.fine decreto ucflro morte damnari debe reat qui extra numerum illum funt,borum triginta efJe uite acnecis dominos:ego Tberamene bunc, omnibus uo bis cofentientibus,ex catalogo deleo,c bunc nos,inquit, morte damnamus, Que cim Tberamenes audiui JJet, ad aram ita uociferans cofügit: Ego ucrà, o uiriyomnium iu füfima uos oro ac precor, ut neque me, neque alium quenquam ad libidinem Critie deleri permittatis: fcd ut ex lege, quam illi de ijs qui in catalogo continentur tulcvunt,ey de uobis et deme pronuncietur, Et quamuis pev dcos immortales,inquit,no ignorem, aram banc nil mibi profüturam, id tamen oflendere uolo, tyrannos iflos non folim i in bomines e[Jeiniuftfiimos, fed erga deos quoq; maxime impios ac fceleflifsimos. Admiror uer uos, uiri optimi ac bonefti, uobifipfis fuccurrere nolle, cum fciatis nomen meum non magis cJe dclebile.quàm uniufcuiufqs ue[Brüm. Interea tyrannorum preco undecim uiros ad 'Tberamenem citabat: quibus cum miniflris, ac duce covum Satyro,bomine audaci[fimo ac facinorofifiimo,irrapentibus, Critias ait; Tradimus uobis Tberamenem bunc fecundum legem iudicatum:uos ueró undecim viri, illum quo oportet, abducite, ac€ medio tollere memineritis. Hec ci dixiffet, Satyrus illum cum miniftris ab ara abftra

LIBER SECVNDVS, 61g
firabere nitebatur. At Tberamcnes cum bec cerneret,
ut par erat,dcos ac bomines inuocabat. Senatus ucro uidens fimiles Satyri circum caticellos,«7 ante pretoriun
quamplurimos militum difbofitos, quietem agebat, tacitusq; euentum rei expectabat, non ignarus illos enftbus cinctos ejJe. At undcam uiri per forum bominem abduccbant,magna uoce quod indigna paterctur dlamantem. Fertur cum Satyrus illidixifjet, flebis nifi fücbis,
refpondijJe: Nunquid non ficbo, fi tacebos Cum ucró mo
vi coacius effet, epoto ueneno, reliquum effudifJe aicbant ac dixilJc: Hoc Critie pulcbrofit. Etquamuisnon—/
ignorem dicta ifla non admodumvelatu digna, ilanta-|. Aévac-enesn men uirium admirandum e[feiudico, cui morteprefente,nec prudentia, nec fales ex animo exciderint, Theramencs igitur bunc finem fortitus eft. At triginta cum lam ab[que timore tyrannidem exercere. po[Je fperarent, omnibus extra catalogum urbem intrare probibuere; quinimo finibus quoque pellebant, ut eo pacto ipfi cum amicis corum agris potirentur. erantq; fagierttium omnia plena: nam ex Pire dilabentes, Megaram, ac"Thebas impleuerant Pique T brafybulus ex Tbe-. bis impetu facto,cum circiter feptuaginta fue factioni bominibus Pbylen locum occupauit munitifimum: cul triginta ex urbe cum tribus millibus, ac equitibus,cunt ferenifiima effet tranquillitas, occurrunt. Cumque pro^ pe e[Jent, flatim audaculi quidam iuuenes locum aggrefft.[unt: fed eo nibil. profeceruit, c» acceptis uulneribus vepulfi funt. At triginta cum constituiffent illos muro circundave, ut eo pacto obfefti, annona inéerduderentur, eadem nocte den[a effufa cst. nix: ea
Qd^4

616 XENOPH, RERVM GRAEC,
cuan die infequenti uebementer quoq; ningeret,urbem ve petierunt, permultis calonum à Phylanis interfedtis, Timentes ucro agrovum incurfionem,ni prefidio muniren tur,drciter quindecim fIadijs à Pbyla, Lacomicum uniuer fum,exceptis paucis,conflituunt prefidium, cum equiti turmis duabus, qui in Lafio campo pofitis caftris,in[lati uis agebant. At Tbrafybulus collcétis quaft feptingentis fue factionis hominibus, nocte ad illos defcendit, ac pofitis tribus uel quatuor ab boflibus[Tadijs armis, quieterm agcbat.Cumq; prümo diluculo bofles€ lectis furrexi[Jent, ac inermes, quo quenq; tegocia wocabant,irent, alij ucrà equos tergerent, T bvafybulus funiptis armis, prono curfucum fuis ad illos delatus eft: ex quibus aliquot uiuos cepit,omnes uero in figam uertit,quos fex uel fepte profequutus eft(ladia, Ceciderumniq; ex peditibus plus quàm eentum uiginti, equitum ucró Nicoftratus appellatus Pul cber:duo quoq; alij in lectis opprefti funt. Tbrafybulus uero cum fuis reuerfus tropbe flatuit, acceptisq; armis dc preda,Phylam redijt. At equites ex urbe aim[uisopen fervent, neminem bofüum deprebenderumt: tandiu uero manferunt, quoatnece[Jarij corum qui ceciderant, mortuos reciperent, inde in ciuitatem reuerterunt.Ex co tempore trigintavebus fuis diffidentes,Eleufinam ut ve^ fügium illis quandoa; cjJet, ufurpare confüituerunt. 1gitur equitibus fequi iuftis Eleufina profccti funt, ibiq; Cri ti4s 7 alij triginta equitesrecenfuerüt, diccntes, id eo fá cere anio,ut nimerk eorum cogno[cere,C7 quáto pré» fidio egerét, fcire pofJent. Deferiptum igitur uniiquenq; per portam, mare uerfus,exire iubebat, wilitibus in litto ve biic inde confiflere iuffisae quamprimà quis egrefJus €ra t,

LIBER SECVNDVS, 617
erat,abwiniftris cóprebendebatur. Cumq; omnes capti effent, iufferunt prefcctum Lyfimachum illos abduccre, ac utdccim uiris traderc.Poflridie conuocatis tribusmil libus, ac reliquis equitibus, furgens Critias ita loquutus esl: Vobis 0 uirinon minus d nobifipfis,rempub.[labilimus:proinde quemadmodum bonori fic e» periculi uos participes efJe decet. V t igitur eadem nobifcum ev non ti medtis,cy timeatis,de Eleufinijs ferenda funt fuffragia: offenfod; quodam loco, in eum apertos ferri iufit calculos.Interea prefidiarij Laconici armati erant in media/
parte cius locii quo cantatur. Erant becgrata ijs ciuiiz, quiid unum curabant,ut fuperiores effent, T brafybulus interea collectis ex Pbyla circiter militibus mille,nocte Pi vum occupas.t. Quod cim triginta refaiuiffent, flatim cum Laconico pr«fidio,equitibus ac peditibus, in fuccur
fum aduolant;inde Pireum aggredi pergunt. At qui c//.:
Pbyla irruperat,tiriliter refifunt: fed cum ambitus cfJet uaftus,multiq; indigens prefidij ipft ueró pauci, in Municbiam fe vetrabunt.at qui in urbe erant, in Hippoda^ mium conueniunt forum, ubi ordine lato, nó minus quàm bomini quinquaginta inflructo, ita ut totam implerent ulan,que ad templum Municbie ducit Diane, Bendidium ad bofles afcendere coeperunt: quibus obuiam fiunt/
Pbylani,ordine contracto:nam baud plus quàm bomines decem in fronte confliterant:quibus fuccedebat uclites, ac iaculatores:illos uero fequebatur funditores, qui(47: fre quentes erant:tiam indidem accedebant, Ac dui venitit aduer[farij,progreffusTbrafybulus fuis fcuta poticre iuiffis,[uoq; pofito,reliqua arma babes, ftins in medio, ita lo qui carpit; Viri ciues, quofdam ex uobis docereyalios ucró
Q4;
2?
Tc
Thrafybull eratio,/ f

618 XENOPH, RERVM GRAEC,
admotere uolo,bofles qui dextrum tenent cornu, eos effe, quos quinta antea die in faga uerfos perfequuti eftis;
at ultimos quiin finiftro flant cornu, triginta ejJe tyrantos fceleftifimos,qui nos immeritos urbe priuarunt, domibus expulerunt, acamicifsmos ttoflros ultimo affeceyunt fupplicio.Euenit uero nunc,quod illi nung füturum arbitrabantur, nos autem fummopere femper optabaJ) muarmatinang; contra illos fIamus. Dij uero fcientes, tos(7 caeantes aliquando,c9 dormientes, c7 mercantes,comprebendi folitos, nonnullos etiam non modo nott delinquentes, fed ne prefentes quidem, exilio mulclatos, nunc aperte nobifcum pugnant: etenim e7 in tranquilli
tate tempeflatem concitant,fi id nobis prodefJe norut:rur
fus, etfi pauci fimus, concedunt tamen, ut multos inimi«os noftros in fuga uertere,tropbeiq; ffatuere poffimus: /^ quapropter nunc quoq; inimicos no[tros có duxere, ubi propter ordinis denfitatem,ac loci iniquitatem, neq; iaculis aut fagittis rem gerere po[Junt:nos uero in decliue baflas iacientes co mifilia«7 lapides,attingemus eos, C Jf multos udnerabimus. Et exiftima[Jct aliquis,pugnandit foreex equo loco, prefertim ducibus. At nunc flos, ut decet, alacriter tela ieceritis, aberrabit nemo,cum uia ple na fit boflium. Ac illi cauentes tela femper fub clypeos fü gient.Itaq; licebit tanquam cecos e7 ferire ubi uolemus, /7 c7 infiliendo uertere. Sed 0 uiriita gerenda ves est, ut fc quifque uictorie in primis caufam fuifJc fentiat. Ea enim. mobis(fi deus woluerit) nunc patriam, domos, libertate, bo norcs,«c filios,e7 quibus funt uxores,reddet.Proinde felices quicunq; é nobis uictores euadcnt:illis etenim letifit wa fulgebit dics, Beati quoq; qui cadent; diii crim empi

LIBER SECVNDVS, 619 fempiterná cunctis diuitijs preflantiorem acquirent.Teitur cum tempus id exiget,peana inchoabo; cii ueró Mar tem inuocauero, uno animo omnes pro acceptis iniurijs
bofles ulcifcamur.Eiec cim dixiffet, in bofles uerfus quie/$
tem agcbat:uates enim illis predixerat, ne bofles adorirentur antequam ex[uis quifpiam uulnerarctur aut ca^ deret: id ubi faclum erit, preibimus nos, inquit:uictoria ucro nos fequetur, me ueró mors, ut arbitror. Nec eum fifcllitopinio: nam a[Jumptis armis, tanquam fato quodam ductus, primus in confertiftimos infiluit bofles, ubi undique telis obrutus cecidit, ac in Cepbift defcenfufepultus ct: at reliqui egregie uicerunt,boflesq; in plana ufq; perfequuti funt, Ceciderunt autem in co certamine ex triginta, Critias cy: Hippomachus: ex decem ucró in Pirzo prefectis, Cbarmidcs Glauconis filius: ex reliquis quoq; feptuaginta circiter, quibus folum adempta funt arma:nullus ueró ciuium ueflitu[poliatus c$t. Hiis actis, ac mortuis per inducias vedditis, inuicem multi colloqui
"i
C7 conuenire coeperunt.Cleocritus quoq; Mofcoru pre- 49
co, cin uocaliffimus effet, facto filentio ita loquutus e$t: Viriciues,cur nos expellere queritistcur intcficere uultis'cum uobis nil mali unquam ficerimus, fed participes fimus purifiimorum templorum, ac facrifiorum,pulcherrimarumq; feftiuitatum, unà aliti[umus, unà cducati, unà militauimusmultaq; pro commuri falute aclibertate, terra ac mari pericula exantlauimus. Per deos 4l
igitur paterttos ac maternos,affinitatcs,cofanguinitates, et familiaritates quibus omnes maxime inuicem deuincti , fumus, ueneremini deos, bominesq; timete, ev ab iniurijs patrie communis aliquando defiflite, nec iniquifiin/^? M ben v
YvaAnncy.

(6:0 XENOPH, RERVM CRAEC.
mis faucte tyrantis,qui fui lucri gratia menfib. octo,plu rcs fere interfecere Atbenienfcs, quám decem antea an4. nis cuncti in bello obtruncarunt Peloponnenfes. Cum;
omncs in pace degere pojJemus, bi omnium fceleftifimi aciniquifiimic nefandum cy abominandum deis ac bomi nibus,inter nos concitavunt bellum.Infuper c7 boc fcitote, corum qui ceciderunt, non minus à nobis quàm à to^ | A notintllos deploratos eJe. Et ille ita loquutus eft.
At reliqui tyranni cum bec audifJent,[uos tie talia audirent,in urbem reduxerunt.Poflridie triginta, omi depo fito faftu,bumiles ac deferti in confeffuwm uenerát. At tria millia ubicunq; difpofiti crant, inter fc difJenticbant: ey qui uiolentius egerant,timebant, unoq; animo affercbát, minime cum exulibus veconciliationem admittendam cffe:qui ueró nil inifte fe egiffe fciebant,aliter fenticbantz reliquos quoq; admonebant,ut fe aliquando ab bis malis in liberkatem uendicarent,ac minime tyranidi obedirent, ciuitatéq; in manifeflum precipitarent periculum, Tandem triginta tyrannidem abrogavc coegerunt: alios decem qui vebus prec[Jent,ex unaquaq; tribu fingulos elegerunt.Et triginta quidcm Eleufinam abierunt:at decem electiciuibus ualde pertuvbatis, ey inter fefe diffidentibuscum praefectis equitum agebant. Equites uero in triwijs cum equis ez avimis pernoctabant:et quia neniini cre debant, nocte moctiia circumibant avmati: orta uero die confcetis equis obequitabant, femper timentes ne in Pi4 voeifes inciderent.Anterüm numerus corum quiin Pireo
erant,quotidiano augebatur concur fu, uav ai; féricabantur aria lipeaquoq; c7 falignea, que inde dealbabantur, Ac priufquam dies decem preterij[Jcnt, fide data
fi qii

LIBER SECVNDVS, ét fl qui uná belli gerere uellent, cy equalitate,fi peregrini forent, exierunt multi armati,multi etiam inermes, Habuerunt c7 equites circiter feptuaginta, quibus incuxfto ncs in agros faciebant,captisq; lignis ez fruttiburrurfie in Pireitreuertebantur.Ex urbe ucró nemo preter cqui tes egredi audebat, qui illis infidiabantur, c7 quandoqs male afficicbant, Deprebenderunt quoq; iuuetes quofdam,qui commeatus caufa in agros exierant ad fuanegotia:quos Lyfimacbus equitum prefectus multumdepres—| cantes,equitibusq; multis egre ferétibus, iugulare iufiitz quapropter Pireenfes irritati, ex equitibus nacti Calli J// flratum ex tribu Leontida interfecerunt: iam enim adeó uivib.creucrant,ut ad urbis muros incuv[iones facere au» derét. Hoc quoq;, eius qui faciebat in urbe machinas, pre termittendum non uidctur: qui ubi intellexit illos ad urbem per Lycij uiam machinas adducluros,iufsit omnia iu menta uafla faxa ucbere:quibus temere per uia deicdlis, maxinim boflib, preflitere impedimentu. Tandem tri» ginta ex Eleufina,et qui in catalogo defcripti erant cx ur be,Laccdemonem miferüt legatos,qui auxilium,tatiqué populus à Lacedemonijs defecifJet, peterent. At Lyfantder cófiderans fi illi qui in Pireo erant terra mariq; obf derentur, breuiter ob necefJariori penuria ad. ultimam, uenturos necefiitatem,fic; facile expugnari po[Je,Laced.emonijsperfuafit,ut mutuatis illis talétis centiieum tee ra prefectum, Libyn ueró fratrem dafs prefcétum in fubfidium mitterent. Egre[fusipitur milites multos Pelo^ 5 ponnenfes terva Eleufiná duxit:at clafis prefectus mare obferuabat, quo minus nece[Jaria in Pireit inftrripoffent. Quibus circituenti difficultatib. obfefii, breuiter ad.
)/ v,

622 XENOPH, RERVM GRAEC,
ultimam deucnere necfüitatem: c7 qui in ciuitate erant; vur[us ob Lyfandrum animum erigere ceperunt.1d aim Paufanias rex didicifJet,Lyfandri glorie inuidebat:time bat ctenim ne egregio perpetrato opere, clarior euadevet fimulq; fuas faceret Atbenas.Perfuafis igitur Ephoyis tribus,exereiti educit:quem focij omnespretcr Bocotios c7 Corintbios fequuti funt: bi enim fe cotra iuramen tum uenire dicebant, ft aduevfus Atbenienfes,quinil pre ter pacta egerant,militarent. H«c tamen ideo faciebant, quoniam Lacedemonios Atbenienfem agvà fuum facere, acin ditionemredigere fua uelle intelligebant. Paufanias igitur in Hali cápo caftra pofuit, inde Pirat uerfus duce ve pergit.In cormu dextro ipfe precrat.finiftro ueró cum milite coductitio Lyfander: preemiffoq; precone,cos qui in Pireo erat,domü redire iufüit, Cumq; minus parérent, impreftionem in illos,clamore tenus,ne eis faucre detegeretur.fecit. Sed aum conatus ille minus procederet, in caflra copias reduxit. Poftridie adhibitis manipulis Lacedee moniorum duobus,ac Atbenienfium equitum turmis tribusad Copbum porti ufa; proccfit,Pirei fitum confide
d 2. vansNnde im difcederc ucllet, Pireen[es poftremi agmé
laceffere cocperüt.1d egré ferens Paufanias,equites«7 le uis armature milites ineos immifit, ipfe uero cum reliquis fubfequebatur.Yoituv triginta circiter Leuisarmatu re wilitibus ocafis,reliquos ufq; in Pirei tbeatrà perfeà) quutus est'ibi illis obuia fiutit ex Pireo peltati c; armati omnes:uclitesq; excurfione facta, iaculis; fagittis,ac fus dis vem agebant, At Lacedemonij cum plures cx eis uulneraventur,ac uebementer urgerétur, pedem referre coe periit. Id cum bofles cernerent, uebemétius illos premere perguntz

LIBER SECVNDVS, 623
pergunt:cecideruntq; eo in loco Cbevon,ct Thibrachus, ambo bello prefccli,«y Lacrates Obympiosicus, ac alij Lacedemonij quaplures;quiante portas in Ceramico fe pultifuntXQuue cii Tbrafybuliani ez alij uidiffent arma» 447 ti illis fuppetias ferüt,ac ordine flructo inuadit. At Paufanias cit impeti amplius ferre baud pofJet, ad tumulum quendam quatuor aut quinq; di|lanté Jiadijs declinauitz collectisq; cx fuga Laced.emonijs ac focijs, aciem denfam
ac cópactam inftruere coepit,rur usq; contra Atbenienfes ducere pergit,quem primo intrepide illi exceperezat procedente certamine impetit ferre non potuerüt, fed amifsis circiter centi quinquaginta ex fuis,in fügam uerft funtiPaufanias itaq; erecto trophao copias reduxit,nibil
ne tum quidem eis fuccenfens: fed clàm eos admonuit, u£ legatos ad eum ac prefentes mitterent Epboros: cui illi paruere.Perfuaftlt c2 ijs qui erant in urbe,ut collecti eum adirent,ac precarentur,ut bellum folueretur, comuncsqs P Laccdemoniorum e[Jent amici^Grata quoq; fait ca vcs 9€ Nauclide Ephboro:ambo enim Epbori qui cum rege militare folebant,ey tum aderátmagis cum Paufania d Ly» fandro fenticbat:quapropter per inducias à Pireo ac ex urbe,Cepbifopbon«7 Melitus, Laced.emone legati funt miferi Nlli uero cum Lacedemoné ucnijJent, ciuitatem ac"7 feipfos tradiderit iuflum effe dicentes,ut bi quiinPueo! eJfent,fi amici effe ucllent, idem facerent, Pireoq; ac Mié tiichia excederent X) uibus auditis Epbori ez euocati, j/ quindecim utros Atbenas mifcvüt,quos ci Paufania resex «quo cóponere iuJJerüt.O ui bellit ita diremerit,ut pacé inter fefe zererét,ey ad fua quifq; negotia reuerteretur, exceptis triginta, ac undecim uiris, cz prefccis decent,

614. XENOPH, RERVM G RAEC, | quiin Pireo prefücrant. Q uod fi qui in urbe timerent,
f Eleufinas migrare iuferuntsHoc pacto edato bello, Pau
fanias exercit reduxit. At qui in Pireo ferat, armati in arcé a[cenderist,ac Palladi rem facra fecerunt.Inde Tbrá
Jy 0 bulus cos quiin urbe fuerant;itaalloquutus ef Wobis,0
siriex urbe[uadeo,ut uofmetip[os cognofcere uclitis:co gnofcetis aut, fi diligenter perpenderitis,qua obrem adcà clati eflis,ut nobis dominari uolueritis, Nunquid no bis iufliores eftis? Ver populus quauis pauperior uobis femper füeritnulla tamen unij uos pecunie gratia iniuria affecit:uos ucrà ditiores omnibus, multa turpia lucri gratia perpetra[lis. Cum igitur propter iufitiam efferri minime poftitis,cófiderate nunquid fortitudine precella | tis Sed rei buius difcrimen pulcberrimi cucnit,cm beldum inuicem gefttmus. Sed prudentia forfan excellere ui demini, Cm muros,arma,pecunias,ac Peloponnenfes fo cios babueritis,ab cis tamen qui iftorü nibil babebant, cir cunagitati e[tis, Ceteri de Lacedaemonijs forfitam uobis gloriandi effe exiftimatis: quo pacto? qui quemadmodit qui mordcht uinari folent, cz in numcllá copingi, ita illi
AQ, wobis buiciniuria affecto populo traditis,difceduntINon
A
tamé uobis fuadco,uiri,ut aliquid cori que iuraflis trafgrediamini,fed uiros bonos ct iuraméti memores uos effe offendatis.H.ec e7 bis fimilia ille loquutus eft,bortatusq;
|^ netimerent, fed legib. uterétur antiquis Ali igitur electo
4 33 4:: fenatu; placide remp. debinc gubernabat. Succedenti uerótépore,cum eos quiin Eleufina agcbát,milites códuce rec? ad defectione[pecfare di diciffent,umiuerfo populo contra illos exierkt,ducesq; corii cum in colloquii ueniffent inter fecerüt,ac reliquis fubmifüs amicis cz necefJarijs

LIBER TERETIVS, 61$ ijs perfuaferunt.ut cum ipfis reconcil iarentuv;iuramen tumq; prefüiteriu, ne quifqua prateritarum iniuriarum mentor effet, Ab eo tempore ufq; nunc fimul in repub,de &untmancta; populus in eo quod iuratum cst.
XENOPHONTIS RERVM GRAECARVM LIBER TERTIVS, BILIbaldo Pirckemero interprete.
X V N C exitum. Atbenienfis babuit feditio, ; Eodem tempore Cyrus Lacedemonem mi» EC y fit legatos, rogans, ut quemadmodum ipfe QNUM Lacedemotijs contra. Atbenicnfes opem tulijJet,ita€ conuerfo Lacedemonij ei fuppetias ferrent. Id cim iuftum c[Je Epbori eenfuilfent, Samio nauarcho feribunt,ut Cyro obfequerctur, fi quid opuscfJet. Quod ille ut Cyrus uolebat,impigré fecit: nam claffem fua cum Ori cóiunxit, c7 in Ciliciam nauigauit,ac Syennefim Ci licie fatrapa probibuit, ne Cyro in regem eunti impedimento per terram effe po[fct. Q uemadmodi ueró Cyrus exercitum collegerit,ac contra fratrem pugnauerit,tandem; occubuerit, Grecio; falui ad marevur[us perucne vint; Tbemiftggene Syracufatto fcriptum est. At Tffjaphernesinbello quod rex contra fratrem geftitmagnum nomen adeptus,nó folum dignus vifus et obtincre(atra piam,cul antea domitabatur, fed ea quoq, illi adiecta cft que Cxri fucrat, Conféflim igitur omnes Yonie ciuitates fibi fubdere coepit. At ile quauis libertatis defiderio tene rentur, TiffJaphernis tameu formidabant potentia, predi pue quód Cyro uiuenti aliquádo cótra illum adbeferát: quapropter cum in ciuitates nà recipiebant, fed Lacede. Rr
RNMQUEM

6:6— XRNOPH, RERVM GRAEC.
.» monem mittentes auxilii implorabat,ogabantq; Lace L5 Ml? aen ve
SESS
demonios,ci uniuerfe efJent tutores Grecie,etiam Grae corum qui in Afia ejJent, cura gererent, ut neq; eorum Afia uajlarctur,et ipfi liberi effent. At Lacedemonij illis Thimbroné miferüt prefectu, attributis ci militib. Neo" damenfibus mille,ex ceteris ueró Pelopónen[ib. circiter millia quatuor. T bünbron uero ab Atbenicnjibus tercem tum petijt equites, quibus flipendià foluere promnfit, Vli wcró eos miferuntqui fub triginta equitauerant lucrum arbitrantes fl ablegarentur et perirent. Cumq; in Afiam wehifJet, milites ex omnib.ciuitatib.Gr.ecis que in Epiro erant collegit: lubentes enim cuncti parebant, quicquid Laced.emonius bomo imperafJet.Sed cii boflem equitatu praualere cerneret,in plana nó defcendit: atis aclum pu tás.fi regionem ab iniuria llefam feruaret. At cit Grect, qui cum Cyro ad bellum afcenderant, fibi iuncti e[Jent, ir campis quoq; cotra T ifJapberné caflra locare aufus et urbesq; Pergamit, Teutbraniam, c7 Halifarniii in fidera accepit; quibus pr.eerant Euryftbencs c» Procles, qui à Demarato Lacedefnonio defcenderant, cui vegio illa, ob expeditionem in Gr.eciá,à rege in donum cefferat. V enevunt quoq; in fidem duo fratres Gorgion«y: Gongylus, quori ille Gambrion c7 Palegambrion obtinebat, alter weró Morina cz Grynüt.Erant quoq; be ciuitates Goti^ glo rege donate, quoniam folus Eretreorum,quia cum Medis fenferat, exulauerat. Cepit quoq; Tbimbron urbes aliquas immunitas,ui, LariJam quoq; que Acg»ptia uocatur, cium imperata detre&tavet,obedit. Q uam aim caperenon po[Jet,cuniculos agere coepit, ut cis co pacto «quam adimerct, At illi per frequentes cruptiones, lapidi bus
—— aa MM MM MUERE EN
DEM Mii

LIBEIR TERTIVS$. 625 bus ac lignis fofJam veplebát:quapropter"Thimbron tc» fludiné ligneà juper cuniculos flatuit, quá LarifLei nocte erumpentes incenderunt.Epbori uero cim Tbimbronem nil proficere cernerent; LarifJam relinquere, eg in Caria exercitum ducere iu[Jerunt.Cumq; in Cariam proficifces Ephrft effet,aducnit Deroyllides, uir machinarum peri" tia clarus,cogomento Sifypbus: bic exercitum fufcepit, Thinbrong, domum veuer[us cfl ubi damnatusexulauit: accufatus est enim à focijs, quod militi amicos diripiendostradidijJet.Derc»llides[ufcepto exercitu, cii no igno rafjct TüJaphernem cx Pbarnabazzum fufpectos inuicé [Je colloquutus cum'TifJapberne, in Pharnabazi fincs exercitum ducit,malens alteri ambobus bellum infer. rc. Erat preterea Derollides priuaté Pharnabazo inimicus, qud cii Abodi prafttius effet fub Lyfandro claffis pre feto, accufatus à Pharnabazo, flare iuffus crat, fcutum babens:quod uidetur tenominiofum effe Laccdsemontiorum boneftis uiris: eft enim non feruati ordinis mulcta, Eam igitur ob caufam libentius contra illum mouitzflatimq; apparuit, quantum inter illum e» Tbimbro nemintere[Jet. Nanque in Acolidem ugue, ubi Pbarnabaxus erat,omnibus illefis focijs exercitum duxit. Erat Acolis Pbarnabazzifed veoioni quandiu uixerat Zenes prefüerat Dardanus. illo per morbum mortuo cii Pbarnabazzus alteri[atrapiam tradere ucllet, Mania enis uxor,que et ipfa Dardana crat,[umpta flola ac pecunijs quas Pharnabazo,pellicibus,ac amicis qui apud eum ma xime pollebant, traderet, illum accefit, Cum; in collo» quium ueniffet,ita loquuta eft: Vir meus, o Pharnabaze, in omnibus tibi amicis crat, tributumq; egregie pepenRr a

628 XENOPH, RERVM GRAEC,
dit,ita ut illum femper laudare ac bonorare con[ucueris, Proinde fi cgo baud fegnius quàm maritus tibi pareo,cur alieno fatrapiam tradere nece[Je erit? Quod fi minus tib placuero,femper illam à me auferre, ac digniori tradere poteris. Que aim Pharnabazus audi[Jct dignam mulie— vem que imperaret, iudicauit. Vla igitur regionis domina facta,tibutit baud fegnius uiro perfoluit, ac quotief-. cunq; Pbarnabaz;um accefeiffet, dota tulit. Quod fl quan do ille in regione defcendi[Jet, bumanifiimé ac liberaliter prater omnes praefectos eum accipiebat.Et quas accepevat urbes, illi cu[lodiebat: c2 ex urbibus maritimis, que imperium detreabant, Lari[Jam,Hamaxitum, c7 Colo nás,addidit, Greco ac peregrino exercitu murosadorta, ipfa in curru fpe&tatrix: e» fi quem laudabat,ei fine ulla criminis fufpicione dona dabat. Vtaq; egregium inftruxit exerciti. Militauit c cum Pbarnabazzo contra fos et Pifidas, quoniam regis fines incurfabant:quapropter ma gnis ab illo affecta est bonovibus, ita ut confilijs aliquando adbiberetur. Cum; iam quadragefimum[upergre[Ja e[Jet annum, Midias gener à quibufdam per[uafus, tanquam turpe e[Jct mulieré regnare, ipfum ueró priuate de gere,aun focrus fibi ab alijs caueret, ut in tyrannide fieri confueuit,illi uero fideret, ez tanquam generum foueret, ingreffus ipfam fuffocaffe fertur. Wnterfecit quoq; filium indolis ac forme pulcherrime, annorum decem q7 feptem.Hec cim perpetraffet, Scepfim«7 Gergitha wbes* occupat munitas, ubi eg: Manie recondit erant pecu"T nie: relique ueró ciuitates illum intra moctiia nonveceP perunt, fed milites praefidiarij, qui in illis excubabant, Pharnabazo cas feruabat, Midias Pharnabaz;o interim munera
CT RNC TN ORA AUC HUMOUR ONU UN EUR

LIBER TERTIVS, 6:9 |o munera mittit,rogans ut ei,quemadmodii M dhic,regio;/ memobtinere liceret. At ille dona ufq; in aduentum fuum po feruare iufiit, ut illaab co fufcipere pofJet. Neq; enim fe | uitauelle frui a[Jerebat,ni Manie iniuria uindica[Jet.Eo | tempore aduenit Derc)llides, flatimq; eadem die Lariffam, Hamaxitum,et Colonas, uolentes in fidem fufcepit,.."/. d Inde«d Acolides quoq; niifit ciuitates, petens ut fe inli- des Jnd; bertatem uendicarent,ac fe intra muros fufaperent, focijq; fierent, Paruere igitur Neandres,Wnes,et Coc)lite: prefidium enim Graecum post Manie mortem baud mo
defte illis prefücrat, At Midias Cebrenam obtinebat vegionem munitifiimam:fperabatq. fi urbem eam Pharnabazo feruarct, fore ut ab eo bonoraretur.Idcirco Deroyl lidemrepulit, At ille iratus, adoppugnationem fe accinBtbat:cumd; die prima litare non po[Jet, fequenti quoq
tertia ac quarta fruftra facrificabat die.quod quidem egerrime ferebat: properabat etenim antequàm Pbarnabazus fuppetias ferret,totam fubigere Acolidem.Interea Atbenades quidam Sicyonius manipularis, ciim Deroylli
dem nugas agere exi[timaret,fe uero Cebrenijs aquaauferre poffe[peraret,cum manipulo fuo procurfit, ut fon
tem obflrueret:at qui in urbe erant,erüpentes illum uulnerarunt,duobusq; inter fctis militibus, reliquos quoq; fagittis inccffentes,in fugam uerterunt. 1d cüm egré tuliffet Dercyllides(fegniorem enim futuram avbitrabatur oppugnationem) aduenerunt ex urbe à Grecis precones,quiea que prefectus ageret illis difplicere reftrrét,
malleq; fe Graecis quàm Barbaris adberere.lllis adbuc lo quentibus, fuperuenere à. prafeclo quoque nuncij, qui
apfum ifa facere paratum e[Je nutciarent. Dercolüdes Bros
—

650 XENOPH, RERVM GRAEC,
igitur eadem die cum litafJet, fumptis armis, ad portas exercitii duxit:quibus apertis,in urbem receptus cst:ubi relicto prefidio,contra Scepfim«y Gergitba mouit. At nMidias cum Pbarnabazum expetfaret,ciues uero nónibil timeret,ad Dercollidem muttit,ac fe in colloquium ue nire paratum efJc,fi obfides fibi daventur,oflendit, At illeab unaquaq; ciuitate focia,obfidem unum mifit,iubens.'
ut quot, cy quos cx illis ucllet, vetineret.Mle decein acce ptis,egreffJus eftjac cum Derofllide congrefJu interroga uit,quonam pacto focictatem cum illo inire pofJet.Cui re fpondit;fi ciues liberos,ac fii iuris mitteret. Hec dices, fimul uerfus Scepfim ire coepit. At Midias cognofcens fe probibere non pofJe, coactus à ciuibus eum intrare per^ mifit. 1ngre[fus Dercllides,cum in Scepfeorum arce Pal ladi faerificafJct, Midie prefidium ex urbe eduxit,«c ci uibus urbem tradidit, eosq; bortatus cst, ut reipublice, quemadmodi Grecos ac liberos deceret,curam gercrét. Inde digrefJus ad Gergitbam perrexit, comstatiq; futt eum bonoris gratia, Scepfeorum quamplurimi, fummopere obgefla Letantes, Midias quoq; illum fequutus,roga bat ut Gergitbiorum urbem fibi traderet. Cui Deroyllidesrefpondit,nibil quod iuftum effet non impetraturum. Haccum dixiffet, cum Midia ad portas urbis procefiit: exercitus uero pacifice fequebatur, At qui in turribus e^ vant altiffimis uidentes Midiam cum ipfo, fagittas contincbant.Derollides ueró, portas 0 Midia,inquit,aperirc iube,ut tecum in urbem ingre[Jus, Palladi facrum facia. Midias cim aliquantifper cunctatus effet, tiens ne flatim cóprebenderetur,aperire iufiit. At ille ingrefJus;cum Midia in arcem efeendit:milites wcro arma circa murum depotic

EER.)»)Dp,pDF0nERnr Lue
LIBER TERTIVS, 6;t deponere iufit,ipfea; cum fuis Palladi facrum fecit. Quo perafo, Midie quoq; fatellites arma ponere iufsit in con fpei ful exercitus tand mercede militaturos, Nam Mi die nullum iam e[Je periculum. At Midias confilij inops, €7 quid ageret penitus ignarus, ait: Ego o Dercyllides abeo,ut tibi bofpitium preparem. Cui ille: Non mebercu lc,inquit: turpe enim clJet me à te, 7 non potius tc à me bo[pitio accipi: igitur nobifcum mane, Interim dum illi comam preparabunt, ego actu quee iufla[unt, inuicem confiderabimus c2 faciemus. Cumq; confcdifJent, Dic mi bio Midia,Derollides ait, num pater te prindpem dontis reliquerit. At lle, Maxime, inquit, Et quot tibi do^ mus, quot regiones, quot deniq; predia fueretlllo uerà de fingulis rationem reddente,Scepfei qui aderant, dixeYunt: Mentitus cft tibi Derollida, At ille, Nolite uos, tt^ quit,multum loqui. Deinde postquam defcripta funt bo« tia paterna, Dic mibi,inquit, Mania culus erat? At omnes dixerunt, Pbarnabaz;i. Nonne igitur, inquit,«9 ca que pofiidebat,Pbarnabazi fuere? Maxime,illi retulerc, Noftra igitur funt,ait, cum iure belliin noftram uenere poteflatem: Pbarnabazzus enim nobis boflis est. Sed ducat aliquis cà, inquit, ubi reconditi iaccnt Manie cy Pbarnabazitbefauri. 1ta ad domum. Manic, à Midia occ" patam, ab. alijs dulus est, quem c7 ille fequutus cst, Eam ingre[Jus, Derojllides conuocatis qua[loribus,iuffit ministris ut eos comprcbenderent,mortemq; conmitiatus efl. fi quid farati effent, aut abconderent. At biomnia protulerunt:cz ille postquàm cuncta in[pexit, rur fus indufit ac fignauit;cu|ludesq; appo/uit:egre[Jusqs, tri bunis militum ac pra fcdtis, qui ante fores prajtolaban: Rr 4 j

6:3 XENOPH, RERVM OCRAEC.
tur,dixit:Stipendium,o viri, feré anmuum exercitui octo millium uirorum tiobis partum est:e7 fi quid aliud nacti ferimus noftrum quoq; erit. Hecidcirco loquutus est, quód cognofcebat audiétes multis alacriores, et ad omnia obeutida pericula próptiores füturos.Interrogáte autcm Mudia;Et ubi me Dercyllides babitare oportet: vefpódit, ibi ubi equiftimizin patria nempe tua Scepfi,et domo pa terna, Hec cum Derojllides egilJet, ac diebus oco, ouem cepiffet urbes,cofiderare cocpit,ne fi ibi byemaret,grauis quéadmodi Thimbron, focijs foret:fi uero regione excederet,ne ciuitates grece à Pharnabazi equitatu male afficerentur. Mifit itaq; ad illum fcifcitatit, an pacem an bel lum mallet, At Pharnabaz;us, ne Acolis cotra Phrygiam muniretur timens, inducias elegit. His«&tis Deroyllides exercitii in Bithynia Tbracie duxit,ibig; byemauit,baud egre ferente Pbarnabazzo:nam fepius Bithyni fuos inua debant fines,cy Dero)llides fecuré agens ac rapiens Bithyniá,omnib.abundabat necefJarijs. Aduencre quoq; à Seuthe ez Odr»fíjs focis in auxili equites fermé ducentipedites uero trecenti; bi caftra circiter fladia uiginti proad à Grecis locauere,ualloq; circundedere,c7 cuftodescaftrorit à Deroyllide petiere: ipfi uerà predatk exie vunt,multisq; mancipijs ac pecunijs captis caftrarepleuerunt, At Bitbyni ci explorafJent quot exirent, et quot Wn caftris velinquerent cuflodes,multis collectis peditibus etc equitibus, caftra orto dieaggrefii funt,ac in cu[lodes, quiducenti circiter erant,cla impetu vult. Cumq; ad manus uenti efJet,illi emiftis iaculis ez fagittis Grecos ferie bant cy intevficiebant,nila; mali ab illis paticbantur,ut. pote quostang in cauca deprehbenfos circundederat, At
un
C imi dict tc uq wt MR—
ONURUENUN NEN ZMMPNBDURIUNI NEL UNO EAD EAQUE UNA LL UR AUi

LI!IBPRPR TERTIVS$, 63$
illi diripientes munitionem,in illos ferebantur: qui declinato impetu, facile grauis armature milites pzltatiipfi eludentes,binc atq; binc iaculabatur, quaplurimosq; fin gulis coficicbant excurflonibus: tandem tang in flabulo concluft omnesmiffilib.confixi funt. Euaferunt tamé co^ rum cirdter quindecim ad Grecos, quod fimulatq; vem fenferunt,difcefferunt:eg ex prelio,negligentibus Bitby nis, dilapfi funt. Bithyni ueró celeriter bis geftis, ac Odryfiorum T baci cuflodibus interftclis, cunctisq; abdudlis captinis,difceffereyita ut Graci,qui ea re intelle&t opem fercbant,nil preter cadauera nuda in caftris veperirent. Odryfij itaq; patrio more fuis parentaucrüt, ac multo €poto uino,equorü certamen percgeràt: totam inde cum Graecis percurrétes Bithynia, cuncta ferro ac flamma ua fhbant, fieunte uere, Derollides ex Bithynia mouit, Lamp[acumd;applicuit:ubi eum legati,qui domo ades Aflaticas conjiderandas mifi erant, Aracus cy Nauates €7 Antiflbenes cóuenerutit, ac Epbororà iu[Juntandavunt,ut fequenti quoq; anto exercitui imperarct:comuocatisq; militibus, deli£f priora fe illis dimittere oflendcbant. uód ueró iam neminem iniuria affecerát, laudabant:ac pariter interminati funt,fi poflbac alicui iniurij forent,minime id fe negleluros:fin uero iufte. fc erga fo ciosgererent,laudaturos pollicebantur Hac auitloquuti effent,quida é viilitib.proccdens,itarefpondit: Viri La cedemonij,nos quidem/illi idcm fumus, qui Q fuperiore «nno füimus.Dux uero nobis alius nic obtigit, alius olim fuit. Caufam igitur cur nunc minime delinquimus, à uob'fipfis intelligere poteftis, Legati ucró cum in codé cum Deroyllide tabernaculo agerét,cómemorauit Avacanor& Br;

654. XENOPH, RERVM GRAEC,
quidam fe Cheroncfitarü legatos reliquiffe domi: cos ueró negare nunc po[Je fe Cherronefum colere,propter inféffationes Perfarü:edocui[fe tamen, fl à mari ad alterum pelagus duceretur murus,optimam ac latiffmam indudi pole regione, que nà folim ipfis ad colendum fufficeret, fed alijs quotquot Lacedemoniorà uellent. Yd uero baud difficile fach offenderant, fl quifpiam Lacedemoniorum eum exercitu illuc mitteretur. Dercollides itaq; aim bec audiuifJet, tacuitnec mentem tum fuam aperuit, fed illos ex Epheo per Gr.ecas dimifit urbes,gaudens quod Gre cos beaté ac in pace degentes afpicerct. Digreffis illis, Derollides cim fibi manendi effe intellexiffet, vurfus ad Pbarnabazum mifit fcifcitatitnum inducias ,ut byeme e^ lapfa,an bellum mallet.Cumq; vur[us ille inducias elegiffet.focijs illius urbib.intactis relidlis,ci exercitu per Hel lefpontum in Europa tranfgre[Tus etinde per Thracia, que foci erat,ducens,à Seutbe bofpitio fufceptus eft:tan dem Cherronefum applicuit,quá urbes undecim uel duodecim babere edoctus,vegioné quoq; fertilifiümam ac opti mam effe cofpexit, fed uaflatam penitus, ut ditum eft, à Tbradbus. CumQ; flbmimen[uram feptem ac triginta fladiorum reperijet,no neglexit, fed(acris rité peractis, murum incboauit:quem cum exercitui per partes diftribuiffets propofitis munerib.qui primi exedificafJent, ac ceteris ut quifq; meritus effet, appetéte autumno abfoluit,cum fub initium ueris ov[us ejJet:undecimq; inclufit ci uitates,portus quamplurimos, multam, uberem,ac cultam terrá,uarijs cofitam arboribus, amoenifiimisq; predità pafcuis. H.ec cum peregiffct, rurfus in Afiam tran fcendit;ac cunctis cofidevalis urbibusyalia retie fe babeve depre

EUulL A...
LIBER TERTIVS. 635
deprebendit:Chiorum uerà exules Atarheum locum occupal[Je munitum inuctiit,ex quo predabundi difcurrentes, loniam ferebant ac agebant, raptuq; uiuebant, Et quamtis illos frumento ac omni commeatuabundarc intellexiffet, tamen obfidione cinxit,ofauoq; tandem fube git menfe: ubiconflituto Dracone Pellineo prefcéto, ac cunctis ex fententia difbofitisyomnibus refertam necefJarijs regionem reliquit, ut fibi aliquando refugium ejJet: fi«]; Ephefum,que trium dierum itinere à Sardis abest, rcereffus eft. Et ad bocu[q; tempus in pace egerunt Tiffa phernes c2 Deroyllides,acborum focij Greci ac Barba» vi, At cüm Lacedemonem cx ciuitatib. Grecis legati uc^ nijJent, edocuifJent; penes TifJapbernem effe ciuitates Graecas liberas dimittere, ubi id negafJct,fi Caria, ubi ipfius regia crat, uaflaretur,quamprimi av bitrart, T iffa phernem in eam defcenfürum fententiam, ut ipfas fuiiwvis ac liberas velinquerct.O uibus auditis, Epboricanfefiim ad Derolllidem mittentes, Cariam uniuer[o irrumpe re iubent exercitu, Pbaracemq; claftis preftctumnauib. fubfequi mandant. Eodem tempore Pbarnabazus ad "TifJapbernem iuerat, tum quód omnium dux pronunciatus erat TifJapbernes,tum quod teflabatur fe parati ejfe,ut communi bello ac periculo Graci ex regijs finibus exterminarentur: quamuis TifJapberni tanquam fibi prelato inuideret, ac Acolide priuatum effe fe egrcfev ret.Que cim Tiffapbernes audiffet, illum fecum in Caviam,ubi de rebus communibus confulere po[Jent.tranfivc iufit. Quo cum perueni[Jent, ufum e$t cis,ea ualido munita prafidio, vur(us in Yoniam tranfire.Dero)llides autem cum illos rufus Nueandrum tranfare[Jos

3 t
636 XENOPH, RERVM GRAEC.
intellexiffct,timens fl cuncarctur, nevegionem pr eftdio uacuam difcurrentes ferrent ac agerent, ipfe quoq; illae exercitum duxit.Cum igitur bi noninflru&to exercitu ua derent, quippe Epbefijs in boflicum pregrefis uident re penté boflese regione[pecule in monumentis. Cum; in ea que apud ipfos erant monumenta cotrá afcendi[Jent, animaduertunt ctia propugnacula quedam, quà eis iter erat,cg Cares clypeis albis,ez totum eum Perfici exerci tum qui aderat, Greciqs quanti uterq; babebat, et equitatum copiofifmum:ez TifJaphernes quidem dextrum, Pbarnabazus uero finiftra ducebat cornu. Derc)llides bis animaduerfts, tribunis ac centurionib. aciem fluere mandat in octenos,«7 dypeatos quidem utrinq; in alas locare: equites ueró quotquot babebat, in fubfidijs effe iufsit:ipfe uero facrificabat.Peloponnenfes uero qui ade" vant,quieté figni pugnz expectabant. At Prienenfes c7 Acillij,ac quicunq; ex infulis ez Yottie ciuitatib.aduene rant,partim derelictis in fruméto,quod in Meeandri cam potum altierat,armis,aufugerüt: alij quamuis ordines feruarent,tamen no manfuros apparebat, Pbarnabazzus igitur pugna capelJere fuadetzat Tiffapbernes confidera to exercitu Cyrano ut cit ipfis pugnawiJet, c ei Grecos ones fimiles cffe exiffimats,certamen detretauit, et ad Derollidem mifit, dicés, uclle cum eo in colloqui& uenire. Deroyllides uerà adhibitis fuori equitài ac peditit[pecie
| pulcberrimis,obuiá pergit nuncijs,ac illis ait:Ego quide,
ut cernitisad pugna inftructus fum; cim ueró ille me ad colloquii uocet,minime detrecto:fed ut fides feruetur,obfides dandi c» accipiendi funt, Yd cum utrinq; placuijJet, excratus diuerfi abiere, Barbarorà Trallis Pbrygie; Gre eoruni

LIBER TERTIVS. 617
cora Leucopbryn, ubi Diane erat templi facratifimk, ac flagnà arenofum plu[qua unius ffadij magnitudine,aqua perenni,potabili«7 calida. Poflridie in locit conuenere conflitutic7 inuicé querere coeperunt, quibus cot ditionib.pacé firmarent. Dero)llides.fl vex liberas ciuita tes Grecas relinqueret: TifJapbernes uero c7 Pbartaba zus;fi exercitus ex regijs educeretur finibus, ac Lacedemoniorit prefcéti ex ciuitatib, abirent,pace offerebant. Cum bec inuicem dixifJent ac audiuifJent, inducias pacti funt,quoufq; Dercpllides Lacedemonijs, Tiffapbernes uero reg pacis nunciavent coditiones.Cum becá Derol lide in Afia gererentur, Laccdemonij iampridé Eleis in^ fenfit erát, quód cii Atbenicnfibus, Argiuis cy Mantineis focietaté contraxerat, cy quód Lacedemoniorü caufa damnatà efe dicentes,eos ab equeftri cy gymnico probibuerát certamine:ac bis no contenti, cii Lichas curru ui^ ciffetTbebanos uictores declaraucrát: qui cum uictores pronüciarétur,ci ingre[Jus Lichas auriga coronare ucllet,eum flagris cedentes, bominé fenem eiecerat. AccedeLat, quod cá Agisoraculo quodá loui facrificare iufJus effet;ab Elienfib.belli finé fcrutari probibitus cft:uetu[la le geinbibiti e/e afJerentibus,ne Greci cótra Gracos bellantes,fortes quererent:ita ille facrificio no peracto, difcedere coactus esl, His omnib. ex caufis Senatus ac Epbo vi irati Elienfes corrigere conabatur. Legatos igitur E-/ at qeg meni;| lim miferüt,qui dicerent,magiftratus Lacedemoniorum^^"^ Aen ji bns iuflum effe cenfere,ut adiacentes ciuitates liberas dimitte rent. uibus illi refpoderunt, minime fe id facluros,cii uv bes illas belli iuve fubactas poftiderent. Vtaq; preftdiii co mittendi decreuerit Epbori, Atq; Agis ducens exercit

658 XENOPH, RERVM GRAEC,
per Achaiam, iuxta Lariffam in Eleorum irrupit fines. Cum; modo exercitus in bofticit uenijJet, ez regio uafla retur, terremotus fatus e$t: quo prodigio tand diuino Agis territus, exercit ex bofüum fin nib. reduxit. Eletob id animo elati,legatos ad omnes circum mifere ciuitates, quas Lacedemonijs infenfos norat. Reuoluto ano, Agis cx Epbori fententia rur fus exercitii duxit aduer[us Eli" dem:ac cum eo militarüt, preter Bocotios et Corintbios, focij omnes: Atbenienfes quoq; Cum bis igitur per Aulo nem ingreJus.[latim Lepreates ab Elijsdeficientes deditione cepit.Hos fequuti funt Maci[Lij c Petalij:cumq; flu mé tran[avefJus e|Jet,Leprini, Ampbidoli,cz Margancs in fidem uencre.1Inde Olympia progrefJus nemine probi bente, loui Obymplo facrü ftcit:ac per totà prouincia populabüdusycucta ferro acigni deuaflans, gra[ari ccpit: infinita quoq; abegit iuméta, panim cepit manci pia. Quibus auditis,plurimi Arcades et Acbei uolutarij illisut rapine participes fieret, fequuti funt, adeó ut expeditióe illa tot cómeatureplerct Pelopónefum.Cumdq; ubi propinquafJet, fuburbana, ac gymnafia fumptuofo extructa opere,ua[Bauit: urbe uero cum nturo careret,no luiffe potius capere d nequiuifJe, arbitratur. C um igitur undiq; per prouincia uaflitas fieret, exer citusi, c circa Col lencn effet, uolentes X:eniani,quód modio à patrc metiri dicebatur argenti, id per fe Lacedemonijs accedere, elapfidomo gladiosbabentes,ac cede per urbem graf] antes, quaplurimos,inter quos fimilem quendá Tbrafydeo, qui populo preerat,intevfecerut arbitrátes Tbrafydeü ocd diffe.Populus itaq; territus quicfcebat. At feditiofi omnia fibi iam peracta exiftümabant, ez quicii cis fenticbant,ar ma

LIBER TERTIVS. 679
ma in fori efferebant. v erum T hra[yd.ets domi dormie bat,nam uino fc ingurgitauerat.ld cit populusvefciuiffet, ut examen api T brafydei domi circifedit. Tbrafydeus igitur populi auxilio feditiofos agereffus fuperauit:qui expulfi ad Laced.emonios fe cótulerunt. Agis interea cit exercitu reducere decreuiffet, Alpbeis tráfgrefJus, in Epi talioiuxta Alpbeh prefidii coftituit, cui Lyfippit prefectum cii Elienfib. pr.ecffe iuftit exulibus: ipfe diffoluto exercitu domi abijt, AcjIte ueró reliqua acbyeme Eleo rum finesà Lyfippo et prefidio afiidué ferro ac flamma uaflabátur. Ineite uere Tbra(ydceus pro pace impetrana da Laced.emoné mittit, paratum fe cjJe dicens muros ub ruerc:preterea Cyllenen, ey oppida Tripbjllidas, Pbrixan,Epitalion, Leprina, Ampbidolos q Margancs libe ra dimittere, c7 ultrailla Acrorios, cz que ab Arcadib. Lafion appellatur. Epii ueró, c7 adiacetes urbes Eveeaa c Macpis Elij ipfisrelinquiorabant:nam cam regioné uniuerfam triginta aroéti talétis ab antiquis pofJefJorib, emijJe, pecuniad; numeralJe offendcbat.Laced.emonij cá arbitrarentur nó minus iniuflum cfe, ui emere,q ui impo tentiorib. quid extorquere, cam quoq; illos regionem dimittere coégerit.louis ueró Obympij téplo, quáuis anti quitus Elienfium minime fuiffet, cos preee[Je baud probi buerüt:exiflimátes Choritas, qui illud fibi uendicare nite bátur, minimé idoneos effe qui id obtinerét. His códitioni bus pax ac focietas inter-Laecdemonios c Elicnfes fanita, bella; folutii est. Post bec Agis Delpbos profectus efl,ac decimam deo obtulit. Inde aum difcefoifJet, morbo Clam enim fenex evat)inHerea correptus,uiuus tamé La cediemone delatus cubi paulo poft uita exceflit, augue

640 XENOPH. RERVM GRKASC,
iorq; illi 4 bumana contigit fepultura. Cumq; iuxta cof fuctudinem dies aduenta[Jent,quibusvegem cligere opor tcbat, Leotychidcs,qui fe Agidis filium ferebat, cz Ageft laus fraterambo ad regni afpirare coeperàt: cumq; Leo tocbides dixi[fet,lex 0 Agefilaé no fratré regis, fed filium regnare iubct:at fi uirilis fexus liberi minime[uperfunt, tunc demi ad fratrem vegnü deuoluitur. Refpodit ille:Tgi tur me regnare oportet. Et quo pacto, inquit Leotychides,cum regis fuperfim filius? Q uonia,ait, quem patrem appellas,aliquando te fuii efJe negauit nati. Q uinetiam que id multo melius fcit d ille,mater idem tiltc quoq; ait. Ac preterq quód te adulterinà c[Jc indicauit terremotus, qui tul patrem aperté abegit ex genitali lecto,idem. cit eo teflati cfl etia tempus, quod dicitur effe uerifiimit, cim decimo tandem post ultimi Agidis cum matre con^ gre[Jum,natus fis menfe, Et illibis inter fe contendebant. Diopitbes ueró uates egregius, Leotycbidi affipulabatur, dicens, Apollinis e[fe oraculum,ut vegnià claudicatione feruarctur.Cui Lyfander pro Agefllao cOtradixit:deum nó iubere a[Jerens,cauendum cJe à cafu daudicantis fed potius;me quis alienus à regia flirpe imperaret: omnino enim rcgnum daudum fore, fl quis Hercule n progenitus vcgni teneret. Haec am utrinq; audita efent, A gefilaus rex creatus eft. Cum; nondum antum regna Jet, ac boftia pro repub. facrificarct,uates inquit, deos fibiofiendere potentifiimi qucnda ifliinfidias ftruere. Cumis vuv[us facrificium obtulifJet,boftiam maiores portendere infidias ait. Tertio ucro cum iterum facri feciJet, dixit: O Agefilaé,dij nos in medijs wer[avi offendunt bofübus, Inde pro malis arcendis, ac falute[acrificantes, cum uix tandetti
T——

LIBER TERTIVS, 641 tandem litafJent,difceffere.O uinta poflea die, in[idie c7illarum machinator Cinadon,à quoda ad Epboros delate funt, Erat ille etate iuuenis, ac[uper omnes equales, robuftus c7 audax.Q uerentib.igitur Epboris rei ferie, ait index, fe à Cinadone per fori deductum effe, iuffumq; cófiderare, quotná Spartani in foro e[Jent:et cgo,inquit; numerauivegem c7 Epboros,fenes, ac alios, ad quadra ginta. Cumq; quefluifJem, cur me illos numerare iufsiffet refpondit, Hos tibi inimicos effe uelim exiflimes,reliquos omnes focios. Yn uper ciíctos, preter folii prefcctiz, in Spartatiorit finib. amicos putes.Epbori cum quefiuiffent,quotná buius rei confcij effent:dicebat, quod ad boc attinct, illum dicere,ipfis autorib.no admodài multos efe cofcios,fcd fide dignos. Verum ipfi fe dicebant omnib. offe cfcios, c7 clientib. ez libertinis ey incolis c» finitimis. Cum cnim in bis fiat Spartanori mentio,nibil clavi poffé quin cos crudos deuorare uelle uideantur. Ru fus Ephoris quercntibus unde arma fumere cófüituiffent: vefpondit, Cum inter nos cógregati effamus, ac de armis co gitaremus, ille offendit prefto effe enfes uarios, oladios multos, uim magna baflarit, bipenniit, dolabri ac falciiz, inftrumenta fcilicet quibus bomines terram colerent, ligna ac lapides inciderentzreliquas quoq; artes omnifaria fuppeditaturas avma, precipue contra inermes, Verum Ephoris querentibus, quonam tempore facinus perpetra re cifitulJent: refpódit, fibi nciatum e[Jc,ut in urbe ma acret.Ephoris uera ille dicere uifus cft:quapropter baud paruo perculfi funt timore,ac neq; cócilium, quod paruum appellant,cóuocarunt, fed undiq; fcniorib. cóerepa tis,tandem decreuerunt, Cinadonem cum quibu[dam iu8$

642. XEINOPH, RERVM CRAEC, nioribus Aulonem mittere, ut Aulonitas quofdam ci ht^ lotis in feytala defcriptis có prebenderet, ac Lacedemonem duceretzinter quos mulierem quandam pulcberrimá adducere iubebant, que Lacedemonios co uenientes feniorcs ac iuniores corrüpere ferebatur.Cinadon in bisEphoris obedire folitus,(cytala,in qua erat dcfcripti quos cóprebédere debebat, accepit.Cita; interrogafJet,quofna ex iuniorib.(ecum duceret:illi refponderunt, ut feniorem ex Hippagretis adiret, ac fex uel feptem qui forte adeffent. fibi attribuere iuberet: clam ueró cópofuerant, Bip pagretus nofceret,qui fecit mittendi forent;mifil uero nom ignorarent, Cinadonem cóprebendere[c debere, Currus quoq; tres illi mifJuros[c dixerunt, ne captiui pedibus iter fücere cogerentur: diftmulates d poterant maxime, feillum ad unum mittere, In urbc ueró ideo cum ton copre benderunt,quod ignorabant quata c[Jct magnitudovei. Voluerunt igitur antci facinus detegeretur audire ex Ci nadone,quina confcij cjJent,ne re detcéta fontes aufuge"
rent.Dederunt itaq; bis qui eum capere debebant in mia datis,ut illo detento,eum nomina confciorum edere coge
rent,eaq; cclerrune ad Epboros mitterent: tantiq; momentirem e[Je Epbori ducebant, ut tma quoq; equiti
Aulonam ire iuberent. Quamprimà igitur noriha eorum,quos Cinadon prodiderat, allata funt, uatem Tifameni c7 alios nocentes cóprcbendereiu[Jerüt. Cum; Ci nadon omnia quemadmodii fe baberent confe[Jus e[et,no mina quoq; cofciorà dixifJet,interrogatus cur facinustam tummolitus effet: uoluijJe fe, refpodit,nulli Laccdemone fecmndum e[Je:quapropter ipfe ac gregales cius manibus poft terglireuindis per urbem undiq; ardiducti,ac flagris cft

LIBER TERTIVS, 643
gris cef unt, tandemá; duplices facinoris dedere poenas, Eodem tempore Herodes quida Syracu/amus ciiin Pboe tiicia negociarctur, uidifJctá; naues PboenifJas e» alias undiq; contrabi, nouas quoq; ibi repleri, cz alias adbuc inftrui, audiuiffetq; dafJem trecentorit nauium numer expleturam, latim conjcenfo nauigio in Greciam profi cifcitur, Laced.emonijsq; regis ac Tiffapbernis in con« trabenda claffe apparatum nunciat: ceterum quid moli ventur, fc ignorare dicebat, Lacedemonij rem minimé co temnendam arbitrantes, focios conuocant,ci quibus quid agenda
à foret cofultabant.Lyfander cum exifimaret Gre cos re natali excellere, quéadmodumq; milites qui ck Cyro afcehderat faluiredijfJent perpenderet, Agefilao per» fuadet, ut fibi triginta Spartanori dari peteret,duo millia iumioruntac fex fociorum, expeditionemq; in Aflam fumerct:fe quoq; cum illo iturum offért,ut flatum in ciui tatibus ab co inftitutum,et qui per Epboros folutus erat, rurjus cum Agcfilao introduceret. Apcfilaus accepto à Laccdemonijs exercitu, ac feme[tri frumento, reliquis quoque pr'eparatis nece]Jarijs, facrificium pro itu fecit: cumá; c7 de alijs quibus opus erat,e de tranfitu facrifi» ca[Jet.focijs urbibus militum imperat numerum: conue» niendi offendit tempus, c7 locum:ipfe Aulidem profe us e5,ut ibi, ficut Agamemnon cit Troiam nauigaturus ef^ fet, facrificaret. At Bacotbarchi aim ipfum facrificare au dijfent,mifiis equitibus eum à facrificio probibueriit,bo» fias qs ab ara deturbarüt. At ille dcos tefles inuocans,ira tus confcenfanaue difcefiit, ac Geraflum nauigauit: ubi uniuerfo collecte exercitu,cum claffe Epbefum contendit.Quo cim ueniffet, illico ad eum Tiffapbernes quefi$$ a

644 XENOPH, RERVM GRAREC,
tum mittit, quam ob caufam appulifJet.Cui Agefllausrefpódit, ut Afiaticasquemadmodu C7 Gracas,ciuitates in libertatem uendicarct. Petijt TifJaphernes ut Agefilaus tantifper àrebus gerédis abflineret,quoad ipfe in Perfas ad regem mitterct,promittens omia illi ex fententia con facturum: fidei tamen cau[a,ey ut abfq; dolo cuncta age" rentur induced; feruarentur iuramentum exegit. Iurauere igitur utrinq; TuJapberucs Euripidi,Dercyldi Megialio,4d boc mifiis,abfq; dolo malo pacem cóponere uelle.1lli ueró pro Agefilao iuramenti Tiffapherni pre füiterunt,fi ea faceret,ratas inducias habituros. At TifJaphernes omnia que iurauerat[Fatim emcentitus et, Nam cim pacis autorem fe obtulifJet, ingenté à rege exercitit, preter copias quas antea fecum babebat,accerfit. Agefilaus ctfi ca no ignoraret,tamen manfit in inducijs. Ynte^ rca dum quietem agens moratur Epbefi Agefilaus, operam dans ordinandis ciuitatibus, que nec populariflatu, quemadmodum fub Atbenienfibus:tiec decarchia, ut fub Lacedemonijs,iam regebantur,cum Lofander omnibus notus effet, ft quid ab aliquo petebatur, lllum accedentes rogabant,ut apud Agefilaum intercederet: quapropter eam ob rem ingés turba femper Lofandrum fectabatur, uadentem ita,ut Agefülaus iam in ordinem redaClus,Lyfander ueró vex e[Je uiderctur.Ea fibi quoq; dolere A gefilaus oftendit poftea.Ceterà alij triginta inuidia flimula ti, minime taciti rem ferebat, fed quotidie Agcfilaum infligabant,offendentes Ly[andrum iam regem agere. Age filaus igitur omnes, quibus Lyfandrum fauere intellige" bat,infcclis remittebat negocijs,ita ut femper cótrarii q L»fander defideraret, cuenirct. Vle re intellecta, turbam fcam

LIBER TERTIVS$, 645
fe amplius fecfari probibuit: ct fi quis eum eius opera uti uolens adiret,manifefté offendebat, fuum amicis fludium obeJe:egré tamen cam ferebat ignominia, illumq; adiés inquit: Miorgs o Agefllaé amicos reddere nofti. Profe» co, ille ait, flne maiores uideri uelint: cos ueró quives meas amplificant,fi bonore no afficerem,puderet. At Ly fander:Forfitan rectius tu nunc, inquit, agis, ego tum f& cere cófucueram, Ceterum debinc,oro,ne quia nibil po[fim apud teme pudeat, tibi uero impediméto fim, aliquà me ableges: ubicunq; enim füero, flrenuam tibioperam nauare conabor. Haec cim dixifJet,baud ab(urdum petereuifuset, Ab Agefllao itaque in Hellefpontum mifJus est, ubi coperto Spitbridate Pev(anonnibil à Pbarnabaxo fraudari,eum cà liberis, pecunijs, c» equitib. circiter ducentis,ad defcifcédum induxit: quibus omnib. in Cbio derelictis, ipfum cum filio ad A gefilaum perduxit,qui et facto Letatus,ey cótinuó de Pharnabazi vegione ac impe rio percontatus est. T ifJapbernes recepto à rege exerctuelatior factus, Agefilao bellum,ni Afia excederet, indi xit:quapropter cuncti Lacedemoniorum focij maxima affetti funt triflitia: timebant etenim ne Agefilaus ob copiarum paucitatent, vegijs uirib, vefiflere non poftet. At Agefilaus admodumbilavi fronte caduceatoré TiJapher nirenunciare iubet, einon paruam[e babere gratiam, quod periurio fuo dcos fbi infenfos, Grecis uerà propitios reddidifJet. Militib.itaq; extemplo ad expeditionenz feinftruant, precipit:urbes uerà quas in Cariam duce ti adire tiecefJe erat,cómeatum cOparare iubet: ad ones, Acolides,cz Hellefpontios fcribit,ut auxilia ad fe Epbefum mittant, Tiffapbernes, quia Agefilaus cquitib, care$5.3

646 XENOPH, RERVM GRAEC. bat, Caria ueró equitatui permeabilis non fit, tum quia illum propter fraudem fibi iratà effe cenebat,vatus eum
deftres copias eà tran[mifit. Equites autera ad Meandri
campum circiduxit,fperans fe poe Grecós prius equix fog í Aat obterere,id ad loca equis inuia peruenifjent. Sed Alie a Eefilaus in contrarii pro Caria in Phrygiam irrupit,urd. bcsq; in itinere fitas fubigebat, ac inexpectatus regionem inuadens,quaplurimas cepit pecunias:toto inde tempore
fecuré exercit circunduxit. Cüm ueró non longé à Dafolio abeffet,equites qui illum[peculatum prece[Jerant, tumulum quendam,ut inde cuncta fpeculari pofJent, petunt.Fortefortuna pari numero cquitii ala cum Rbatine
€7 Banz;co Pbarnabazi fratre notbo, eundem petebant
collem: cumq; uix per quatuor diffarent iugera, utrinq;
in cofpc&lum uenere. Greci in morem pbalangis inordinem rediere in quaternos, At Barbari pofitis in prima
fronte non plus d duodecim,in profundi autem multis,im
bofles inpeti faciunt:cumq; ad manus uenth e[Jet,quiciiqs
ex Grecis bofles feriebát,baflas obtriuerüt:at Per[ee,quibus cornea erat iacula, celeriter equites duodecim,equos
Wcrà coftcere duos, Gr.ecosq; in fg wevtunt. Q uibus ch Agefillaus armatura grau opem tulifJet, Barbari uno
ex fuis defiderato,retroce[Jere, Poftridie cié Agefilaus an procedendum effet, facrificaret,caruerunt uictimee fibra: quapropter couer[us,mare uev[us exercitum ducere cocpit.Cüm ucró propter equiti paucitatem per loca cam peftriabellum gerere poffe diffideret, fibi quoq; equites coparandos c[Je duxit,ne fugiens bellare cogeretur. Loeupletiorib.igitur ex ciuitatibus uniuer[is, ut equos alerents
5.3
in Caria, ubi regia fua erat,impetum facturum,omnespe.

LIBER TERTIVS, 647.
rent, ümperauit:quicuq; tamen equum, arma, C7 uiri pe ritum prebuijJet,buic à militia uacare licere, edicto prefitus cft, Nec[ecus fingulos ad boc prompte faciendà induxit;ac fi quis pro fe alteri moriturà libenti quereret animo.Poftquá autem uer appetebat, uniuerfum Ephefum coégit exercitum:quem cwm exerceri uellet, peditibus, fi quis egregio corporis robore preflaret, equitibus uero;fi quis optime equitaret,premia prepofuit:paritet «7 clypeatis ac fagittavijs munera conflituit, qui fe ad de bita opera maxime idoneos demonftra[fent. 1taq; cerne" re erat gomnafia, uiris fe exercentib.plena:cz: equorum füadia,equitádi fludio decertantib.referta:iaculatores ueroc fagittarios undiq; bellica meditates opera. Totam deniq; urbem[pectaculo digna reddidit: nam et forum ar siis omnifavijs ac equis uenalibusvefertum erat. Acrarij quoq; fabri ferrarij,coriarij,pictores,omnes bellica fabri cabant inflyumentajita ut uvbs illa recte belli officinauocari po[fet.Mlud quoq; ad bene fperandà incitabat: nam Agcfllaum, deinde reliquos milites à gymnafijs reuerten tes intueri erat,coronas quibus coronati fuerant, Diane
offerentes. V bi enim bomines deos colunt, bellica: exercent opera,principib.obtemperare[ludent, nonne ibi omnia[pe bona referta efe con[entanci ct*Ratus preetevea ex boftii contemptu robur quodda c fiducia militibus ingenerari pojJe,per praecones palàm edixit,ut Barbari à predonib.capti,nudi uenderentur. Idcirco milites illoscandidos, ut qui nunq exuerentur molles quoq;,«2 ad laborem minimé idoneos,quia femper curribus ucbe" venturjntuentes, nibilo fecius bello terrebatur, ac fl cum mulieribus pugnandà forct, Eodem tempore anmus, quo $ 4

648 XENOPH, RERVM GRAEC,
Agefilausin A fianz uenerat,exijt: quapropter cofiliarij triginta cum Lyfandro domum reuerfi funt. Succeffores uero illorum cum Erippida aduettarunt:ex quibus Xetioclem equitibus, Scytben uero tyronibus, Ertppidem au tem Cyranis prefecit militibus: Migdonem ucró auxiliaribus prec[Jc iufit copijs. Militibus quoq; pollicitus cst, flatim eos breuifiima ula ad optimam vegionem educturum:corpora proinde ac animum ad füturum pararent certamen, TifJapbernes bec illum, ut vurfus ab co decipe vetur,dicere exiflimans,e7 uere nunc in Cariam irruptu vun,copias pede[Ires,ut prius, omnes in Cariam mittit, equitatum in Meandri campo confiflere iubet. Sed Agefilaus nibil ementitus ficuti predixcrat,confeftim Sardia nam regionem ingre[Jus est,triduumdq; per deferta boftiiz incedens, cuncta exercitui babuit nece[Javia. Cuarta luce boftium apparuere equites. Et Ageftlausimpedimentorum prefictum Pactolum fluuium traijcere,ac caftrrame tariiufiit.Ili ueró cum Grecorum pedites aliquot difper fos.acrapine intentos cernevent,illos agereftt, multos co vum trucidarunt.Q uod cum Agefilaus intelligeret,equitesillisopem ferrc iubet.Perfe auxilium confpicati,fc in unum colligunt,cz uniuerfas equitum turmas cotráexplicant. Agefilaus cum peditatum boftib. nondum adeffe cerneret,fibi uero nibil deeffe corum que parata erant, pugna fi pofJet decernere conftituit. Facaigitur re diuina,confcfüm in equites ex aduer[o collocatos phalangem euctre pergil,ac puberes ex equitatu fecum coticurrere, el»peatos quoq; itidem iubet. Equitib.ueró itaimpreftionem facere vuaidat,ut obiter farent,fe cum uniuer[o[ubfequativum exercitu, Perfe itaq; cquitum excepere im:£etum:

LIBER TERTIVS, 649
petum:fed aim omnia illis aduerfa effe contingeret, acies 3 Wang eine illorum inclinare coepit:eorum aliqui fl ifItim i in flumine cefe ihi i: 3j t
ciderunt;reliqui funduntur, faganturQ;: quos Grediinfequentes, caftris quoq; exucrunit. Pelíatiut par erat, ad predam difcurrunt. Agefilaus amica pariter cz boftilia omtiain fuam vedegit poteflatem. Ingens quoq; preda partaest:pecunie enim fignate plus à feptuagintareper ta funt talenta. Magna quoq; camelorum tunccapta est uis quos Agefilaus in Graciam fecum duxit. TijJapbernes cum pugnati esl, Sardis erat:quapropter à Perfi is de
proditione infümulatus et. 1oitur Perfarum rex cit Tif- 7
fapbhernem omnit malorum caufam effe cognouifiet, Titbrauflen mifit, qui eius detrücaret caput: eo Titbraufles reperacta lcgatos'ad Agefilaum nunciatum mittit, Tiffapbernem caufam utrifq; omni malorum meritas luiffe poenas. Regem ueró equum cenfere,illum domumnauigarc: A flaticas uero ciuitates ueterem-ei foluentestri^ butum liberas efe. uibus Agefilaus efpodit,fe id abfq; confenfu domeflicori magiflratuum non facturum, Cul Perfa:T u interim,inquit,quoad ciuitatis mádata audias, in Pbarnabazü exercitii duc, quandoquidem cgo de inimico tuo petias fumpfi. Agefilaus fe id facturi vecipit, ft exercitui donec illuc perueniret,comeatum praeberet. Ti tbraufles igitur triginta perfoluit talenta:quibus illerece ptisin Pbrygiá contra Pbarnabazzum mouit, Cum; iam in campis Pbrygie caftra locaJet,uenere à patria legati, quiillum clafii quoq; pr«c[Je iufJerunt,liberavzqs duccm clafiis conflituendi dedere poteflatem.1d ea vationc fieeve Laced. emonij, ut cum e copijs te rreftribus C7 ntaritimis prec[Jet, milites inter fe fidentes multo rcdderct$$. 75
$^

6/0 XINOPH, RERVM GRAEC.
tuv alacriores,ey ad omnia periculaobeunda promptiores, His Agefilaus auditis, in[ulanis«7 maritimis impevat ciuitatibus, ut naues quot queeq; uellet facerent: ez fuerunt uacue naues,tum quas ciuitates promiferüt,tum quas bomines prinati, uolentes gratificari, fecerunt, cen tum uiginti, Mle uxoris fratrem Pifandrum clafti preficit, sirum glorie quidem cupidum, c? magnanimi, maritipe tamé rei minus experti. Et Pifander ad cla[Jem profectus efljipfe ut coeperat in Phrygiam ducere pergit. Ti tbrauftes ci didiciffet Agefilaum res contemnere regias, nec ullo pacto Ata cedere cogitantem, fed indies fpe e audacia crefcere,quid ageret penitus dubita eat: tádem in Greciam Timocraté mittit Rhodiis, quem,datis quin»gentisauri talentis, iübct ciuitati corrupere prinapes, acceptis maximis fidei pignoribus, ca conditione ut belAum Lacedemonijs inferrent. Vle ut mandatu erat, Tbe bis Androclidem, Yfmeniam ey. Galaxidorum, Corintbi weró Timolaumet Polyantben, Argis quoq; Cyclonitem € focios auro demulfit.& thenienfes quamuis auri buius nibil ad cos deuenifet,fua tamen fponte ad bellum inclinati erant,[berantes boc pacto in priftinam libertatem ve füitui po[Jc.Q ui igitur pecunia capti funt, Laced:emontos in urbibus fuis crüninari coeperunt: cumq; earum ftudia ab eis aliena[fent,cómiferunt etiam maximas urbes ipfas fecum. Thebanorum autem principes cim Lacedemotios focdcra fociorum minime foluturos cognofcerent, ni fiantea bellum inchoatum effet, Locros Opuntios fubortant,ut Phocenfibus c7 focijs circa dubiam vegionem ne gocium inijcerent, rati fore ut Pbocenfes confeflim in Lo eridem irrumggrent:nec eos opinio fefillit. Pbocenfes ad primos

LIBER TERTIVS. 651
primos Locrenftum motus illorum fines ingvefit, multo maiora quàm acceperant, intulerunt damtia. Eam occa" fionem Androclides amplexus, facilé Thebanos perpulitt Locréfib.opem ftrrét,perinde ac fl no in regionem dubiam, fed fociam c7 confocderatam irrui[Jent Locridem, Thebani itaq; comparato exercitu Pbocidem iua" dunt,latei; terram bofüliter populantur. Phocenfes con fifüm Lacedemonem de Thebanorum iniuria queflum mittunt,auxiliumq; implorant, oftendentes belli initium d feortum tion effe, fed ut uimvepellerent,contra Locren||— M fesmoui[fc.Lacedemonij baud inuitibanc contra Thebae Rn m t105 bellandi occafionem amplexi funt:quibus iampridentevis c6 fe
ob decime Apollinis in Decelea occupationem, c quid," aote contra Pireum militare noluiffent,infenfi erant, Yncufa^ haven P) bant quoq;,cos tanquam Corintbijs ut militiam detrecta
vent, per[uafiffent.Yn memoriam preterea veduccbant,
quod Agefilaum in Aulide facrificare probibui[Jent, infuper facra ab ara difperfiffent, quodq; illum in Afiam
fequuti non effent: quapropter tempus uindicandarum
adueni[Je arbitrabantur iniuriarum. Faciebant infuper
animos Agefülai in A fia fucceffus, ey quod in Grecia nul
lo 4lio per id tempus implicati effent bello. Ciuitas igitur Lacedemoniorum cum ita decreuiffet, Ephori Lyfandrum in Phocidem,ut focijs prefidio efiet, mittunt, Phocenfesq;,Oetbeos, Heracleotas, Melieos, t7 Aenianos cir
ca Haliartum copias contrabere iubent: illuc enim ad diem prefcriptum Paufanias cum Laced«emonijs c7 focijs Peloponnenfibus uenturus erat. Et Lyfander e alia
- mandata exequutus eft, c infuper Orcbomenijs ut
"Thebanis deficerent, per[uaftt. Paufatiias uero ve facta

6;2 XENOPH. RERVM 6 RAEC,
diuina de tranfitu Tegee,quo milites ac focios conuenire iufferat, defcdit."T bebani ubi ad arma rem fpectare uident,cx Lacedaemonios ad fines eorum ürrumpendum fe e acingere cognofcunt,legatos Atbenas mittunt: qui in có cionem produdti,ita uerba fecere: Q ud nes, 0 Athenien fes,incufatis, tanquam in belli folutione nimis dive in uos inuccti fuerimus, baud recté incufatis:quandoquidem ci^ nitas uniuerfa nil afperum decreuit: fed uir unicus, qucm inter focios tunc adeffe contigit, corum que in uos acerbiora dicta funt,autor fuit. Ceterum aim. Laccd.emonij nos contra Pireum in auxilium uoca[Jent, uniuerfatunc ciuitas decreuit,illis obediendumnon efJe.Cum igitur La cedemoniace indignationis caufa no ultima fi tisequum e[Je arbitramur, debere uos quoq; dubijs invebus auxilium nobis non denegare. Preterea multó magis uos ad bellum inclinatum iri exiflimamus, fi diligenter perpenderitis, quid uobis ueftra in urbe contigerit. Vli enim tyrannide in urbe conflituta,inde contra populum tanquá focij ui magna aduentantes,uos obiecere multitudini, ut quantum imipfiserat,uos perditum irent:quamuis popu li beneuolentia periculum euaferitis. Scimus preterea, o
uiri Atbenienfes,omnes uos fummo niti fludio, ut priftinam recuperare dipnitaten. ualeatis, Id ueró quo pacto magis opportune fieri poterit, quàm ijs quid Lacediemonijs afficitur iniuris,opem nó 0 dcnegetistQ uod uero multis illi imperat, minime uos deterrcat,fed potius fidu ciam prebeat:fiquidem renzinifcamini,maximis uos obnoxios fuiffe inimicitijs air multoriipofidercti primi patum: quamuis odium illud, cim mento c[Jet ad quem fubditi deficerent, uos latéret;ubi weró Lacedenonij, du
ccs fe
EMO eMe et 2 7 EET REM
—
emen

LIBER TERTIVS, 6$;
ces fe praebuerunt, quàm infenfi uobis effent, demorftrarunt, Itidem nunc, fl inter nos foedera contra Lacedemonios inita fücrint,multos qui illos oderunt,ad apertam de fictionem fpectare uidebuis, Si bene confiderabitis, per uofmctipfos nos ueraloqui intelligere poteritis. Siquidem quofnam ipfis beneuolos exiflimare poteritis? Nunquid Argiuos,qui femper ipfis infenfi extiterc? At Eleos, quibus«7 agros c7 ciuitates ademerunt, auiicosillis effe arbitramini? De Corintbijs ueró, Arcadibus«7 Acbais quid dicamus: Hi enim in bello contra uos geflo, magnis pollicitationibus in partem laborum, periculori ac expenfavunm acciti, quibufnam à Lacedemonijs, rc ex ententia gcfla, principatibus, bonoribus aut premijs dotiati funt? Q uid, quód feruitia digna que pre[int, ducunt: focios ueró liberos, cli ves pv ofperé ccflit, feruos redigit? Iam ueró ct omnes qui à uobis defecere,manifefto decepe redolo:nam pro libertate duplicem illis impofuerc ferui tutem: à prefedlis enim graui premuntur tyrannide: á decemuiris ueró,quos Ly[ander in fingulis confütuit urbibus,turpi fubijciuntur feruituti. Perfarum quoq; rex, qui affatim illis ad uos fubigendumtribuit füpendium, monneidem nunc patitur, quod pateretur fi uná iuobifcum contra illos bellum gefiiffet?ltaq: omnino par cst uos in maiorem dunquam fueritis efferri potentiam poffeft maniftfla iniuria opprefris,uos duces praftiteritis: etenim cim antea imperii tenerctis, vebus maritimis tanti uos prec[Je contigit:muncuero omnii noflrorà, cy Pelopon nenfuan, e quibus antca dominari cofucuiftis, regis infuper potentifiimi, duces coflituemini, Et nios quidem illismagni momenti focij fimus,ut uos fitis. V erum nune

6/4 XENOPH, RERVM GRAEC,
multó excellentiores bellicis in rebus nos futuros credette dum cft, quàm cum Lacedemonios fequebamur: fiquidem non infulanis, aut Syracufanis, fiue culpiam alteri, ut tunc fed nobifipfis maximis affectis iniurijs fuccurremus.Hoc quoque confiderare oportet, multo facilius La ced.emoniorum euerti po[Je dominationem: quam tos, cu rebus prafueritis, principatu[poliare: quum cnim ve maritima pr«ecellerctis,etiam inuitis dominari potuiftis. At Lacedemoniij quum paud fint,multo pluribus cy baud deterius armatis imperant. Et bec quidem dicimus tios. Ceterum nolumus uos ignorare, ad commoda multó maiora ueflram ciuitatem, quàm patriam profein Te prim, nos inuitare. Hec cum legati dixijJent, tacueees unt, Athenicnfes bis auditis, T bebanis auxilium ferre Mean ACC MM Tbrafybulus uero pronunciato decreto, etiam illud oftendit: quamuis Pireum e[Jet fine muro, tamen conaturos uel cum periculo, maiorem illis refevre: gratiam, quàm accepifJent. Vos enim, inquit, non wu. nàcum illis militaflis contratos: tios uero uobifcum pu gnabimus contra illos, fi uos adorti fuerint. Va T hebatii difcedentes, fe tanquam Lacedemoniorum bofkes, Atbenienfes uero ut focij, ad futurum parabant certamen. Nec Lacedemonij ultra differendum vati, fed vex Paufanias Bocotiam ingre[fus,ex toto Pelopotinefo, preter quàm ex Corintbo, copias fecum trabcbat. Lyfander uerà cx Pbocide proféctus, per Orcbomeniorum fines ex^ ercitum duxit, Paufaniámque preuertit, ey ante cum ad Haliartum peruenit. Quo cum ueniffet,baud expeCato Lacedemoniorum exercitu, cum fuis ad muros ufque Haliarti proccfiit, illisq; ut à T hebatiis ip «c fe

LIBER TERTIVS, 65$
uc fe in libertatem uendicarent, fuadere corpit. 1d quum "Thebani quidam, quiin muris flabant, probibui[fent, in muros impetum facit. 1d quum T bebani audiffent, confeftim equitibus uniuerfis ac peditibus fuppetias ferunt. Virum ucró latentes Lyfandrum inuaferint,an ille fciens obuiam profectus ceciderit, incertum eft, Hoc uer maniftsté conflat, prelium iuxta muros commiffum, actro^|... pheum ante Haliartiorum portas ercttum effe. Mor-^7/A^^ n5. tuo Lyfandro, reliqui in montes fugerunt, quos Tbebani acriter per(cquuti funt. Cm uerà ad afperaperuehtum effet loca, conuerft Lacedemonij illos exceperunt, fagittisq; aciaculis confcflim priores confecere:reliquos lapidibus aggrefii, per dediuia praecipites egere,
ac in fugam uerterunt, ex quibus ducenti fermé mortem oppetiere,Ea igitur die minime letitia Thebani elati funt, arbitrantes baud minora fe perpefJos effe mala quàm intuliffent.Poflridie cim Pbocenfesgc reliquos fo«
cios domum noctu remeafJc intellexifJent, maiores fumplerunt animos, Rufum quum Paufanias cum exercitu— 7 «ffuiffet, in maximo fe conftitutos effe periculo arbitrati funt, ac terror non modicus,«2 filentium bumile, caftra eorum inuafit, Poffridie uero quum. Athcnienfes illis iuncti effent, Paufaniasq; eos lacefJere, aut ad bellum; procedere non auderet, rurfus depulfo timore in fpem elati funt, Paufanias conuocatis belli ducibus eg tribunis militum, illos confuluit, num per bellum, an per inducias Lyfandrum,«7 qui unà ceciderant, repeteret.
At cim omnes corfiderarent Lyfandrum mortuum effe, exercitum ueró eius folutum, Corintbios quoque omnino fequi nolle, reliquos qui aderant militiam detredare,

vv EM
V
heb f "yy lae 1 Ü
en
Oepeei
66| XENOPH, RERVM GRAEC,
boftilem quoq; equitatà longe fuperiorem e[Jc, ntortuos ser fub ipfis iacere moenibus, ita ut facile turrium propugnaculis uel fortiores repelli pofJentzomnibus bis mo^ tirationibus mortuos per inducias recipiendos effe dere uerunt. At Thebani mortuos illis reddere,ni finibus exce derét,omnino recu[arüt: quapropter illi receptis libéter mortuis,ex Bocotia difce[Jerunt.His geftis Lacedemonij trifles abierit: Tbebani uer cótumeliofiffime, fi quis uel tantulum in agros declinaffet,uerberates, cogebat in uia. Et bunc fitim Lacedemoniorum in Thebanos fortita cft expeditio.Paufanias ubi domum uenit,ab Epboris ad po pulumiattatus cft, datum, illi crimini quod ad Haliartum ferius ueniffet quàm L»fander, cim ei dicm eundem dixijfet:quodq; ceforum corpora per inducias, ac iio po tius prelio,rccipere conatus efJet:«7 quód Atbenicfium
,^. J' Y VN M« AG vias move ea populum cum cepi[Jet in Pireo, dimififfet. Cum uero ad
iudicium non ueni[Jctmorte damnatus est, Vegeamq; in exilium conceftit, ubi poflea morbo perijt. Et per Greciam bec gerebantur.
XENOPHONTIS RERVM GRAECARVM LIBER QVARTVS, BILIbaldo Pirckemero interprete.
NEVNTE uere, Agefilaus Phrygiam in25| greffus, cam ferro ac ignelaté populatus eflyac plera[q; urbes partim uipartimuo Ea. luntaria deditione Pbarnabaz;o adentit.In de á Spitbridate admonitus, ft in Papblagoniam duceret,
"Paphlagotuan regen Otym à Perfisalienari c7 ad ocieii tatens
NOME MM oro crow am ML

LIBER QVARTV$, 657 tatem induci po[Je, libenter proficifcitur, Tampridemcnim animo uolutarat, quo pacto gentcim eam ad defictio nen allicere poffet. Eo aim ueni[Jet, foedus cum Oty pepigitznam ille àrcge uocatis non paruerat, Intercedente quoque Spitbridate, Otys Agefilao mille equites duo quoq; millia clypeatorum reliquit, Vt igitur Agefilaus Spitbridati gratiam referret, illum talibus aggrefjus cft uerbis: Dic mibi, o Spitbridate,ait, dares ne Ot filia in matrimonium: Cui lle refpondit: Et lubcntius, quam(i vir ille potens,ac multarum region dominus, exulis fliam duclurus fit. Ceterum folum bec de nuptijs illetunc fafdtatus cft. At Otys cum difceffurus effet, Agefilaum ut llli ualediceret accefiit, Apcfülcus uero ex induftria fer monem dc Spitbridate prafentibus triginta conflliarijs iniecit: Dicuubi, inquit, 0 Oty, quanam flirpe ortus cft SpitbridatestCui ille refpondit:Ex Perfarum nuli fecunda. Num filium ipfius, inquit, quàm formofus fit uidit? Quid ni, refpondit, cum bericum co coenauerim? At fliam,intulit,longé effe pulchriorem afferit. Mebercule, Obs inquit, formofifima esl. Et ego, Agefilats ait, poftquàm nobis amicus factus esl, cofulo ut pucllari uxorcm ducas, uirginem formofam ac uiri expertem, gcnerofi q; patris fil'à,adeoq; potétis,ut à Pbartabazo iniuria aff^ Chus ita fe uindicauerit,ut regionem totatt, quemadmodit cernis,extorrem reddiderit. Proinde quemadmodà inimi ciiniurias ultus efl, ic c amico benefacere potcft Qua» propter fi puellam de|bonfaueris, non[olim illum foceruin tbi uelim avbitreris,fed e» me, reliquos Lacedee monios omnes:«7 cüm tio$ Gracie finus duclores, vcliquam deniq; Graeciam uniuer[am. Porró ft mibi obtemTt
[od FOR aj La

658 X*NOPH, RERVM GRAEC,
peraueris, quis unquam tam preclaré uxorem duxit? Quam enim fponfam unquam tot equites, pedites ez ar^ mati deduxerunt, quot uxorem domum tuam comitabunturzOtys ab illo fcifcitatus eft, nutiquid[ciente Spi -«bridate bec diceret, Cui refpondit: Per dco 50 O5», nil borum me ille loqui iufsit:ceteri ego quauis cum inimici ulcifcor, uebenzenter gaudeam,tamé cim amico bene facio,maiori me Letitia affici fentio. Q uid ergo,iquit,nom faifcitavis an ille bec uelü?Et Agefilaus:l teinquit,o Erip pidacz cadem nobifci uelle docete. At ille furgens abijt. Cumq; aliquantifper moraretur, Vis, iquit,o Ob, ut ilIum buc accer[iti mittamus? nà potiusà te illum perfuafum iri arbitror,d àreliquis omnib. Confiflima; Spithridatem uocari iufiit. lllo ingrefJo,Erippidas ait: Vt cetera Agtfilaé omittamus, Spithridates omnia quecunq; tibi grata nouerit,fe facturum pollicetur. Mibi itaq;, Agtfilaus inquit, uidetur 0 Spitbridate, quod felix fauflumd; fite filia Otyi in uxoré dare,te uero Oty illam accipere debere: fed puellam ante uerum tempus tcrra deducere baud po[Jumus. At Ot»s excipiens: Mcberde, ait,mari fl tibi uidctur mitti poterit.Iundlis igitur dextris ille ut pu ellam darct,alter ut duceret, fpoponderüt.Inde Otys difcefiit. Confeflimq; Agcfilaus cum illum properare intellexiffet,tiremi una Calliam Lacedemoniii tranfmittere puellam iufiit,ipfe in Dafcylii duxit.Erat ibi Pbarnabazircgia:ager urbi circumiectus, ferax, c7 ingentibus pagis frequens:fere preterea tum feptis ac bortis incl fe cultifimis,tum locis apertis udgabantur amoenifsimis, Circunflucbat cy amnis bympidus,omnifario refertus pi[cium genere:uolatiliag; innumera aucupijs erant abunde expo

LIBER QVARTV$, 6j9 de expofita, bi Agefilaus byemauit, exercitum; uni«er (dum copioforeferfit cómeatu. Q uo fané tempore pabulatores per contempti ez aba(beculatoribus,quod nun quam ante offendiffent, procul caftris palantes, Pbarnabaxo Junt infidijs excepti. Habebat ille currus falcatos duos,equites uero quadringentos, At Greci quamprimi ipfum ingrucntem uidifJent,circiter feptingentiin unum collcéti funt. Bis ille contemptis,curribusi; in fronte con füitutis,cum equitibus à tergo impetum in illos facit.Curvus difieta acie ordines turbarunt:equites uero, Graecos difpalatos infequuti;circiter centum ex eis obtruncariit: reliqui ad Agefilaum fügcritt. Erat enim propé cii graui armatura. Nec multis interiectis dicbus, cum Spitbridates Pbarnabazzum in Caue uilla magna caftra locaffe intellexiffet(diflabat is locus fladia fere centà fexaginta) id Erippide renuciat. Erippidas,cim rem egregia perpetrare femper cuperet, Agefilaum vogat,ut fibi duo millia peditum,clypeatori totidem, equitati uerà uniuer fum, tam Spithridatis cy Paphlagonum, d Grecorum,attribueret. His concefiis facrü fecit, confeflimq; litauit,militesi; coenarecy nde ante caftra pre[to effe infit, Ingvteentibus uerà tenebris, uix pars dimidia fing uloriz cgreffa eft. Erippidas, ne fi in caffra vedirct reliquis triginta ludi brio efJet,cii prefentib. pergit copijs,ac fub diluculi Pbay nabazi muniméta adortus cfl:inter fictis d, magna ex par:^ te cuflodibus,qui Mfij evant,reliquis in fugam ucrfis,ca(erf mi de [ira capiuntur multaq; pocula,cz alia Pbarnabazo di- ea fhav gna: preterca multa fuppellex, ez iumenta uectavia, Quod enim metuebat, ne ficubi confiflerct circumuentusobfiderctur, aliàs in aliam regionis partem ibat,cffiTL 2
]

660 XENOPH. RERVM GRAEC. ciens, quoad eius fieri poterat ne ulla extarent caftrame tationum ucfligia. Erippidas coffitutis tribunis c7 centis rionibus, preda omni Spitbridaté cy. Papblagones frau dauit,ut prede mercatoribus multa adduceret mácipia. Atillieam non tulere iniuriam, uerum ut decepti, bono req; ac preda exuti, nocte fequenti confenfu comuni Sar dis ad Arleum abierunt, exiftimantes illum quoq; árege defeciffe, eid; boflem effe. Post fecefilonem Spübridatis, Megabazi ey Papblagonit,nil grauius Agefilao in exer citu actum efl: ueri Apollopbanes Cyzicenus,qui bofpijd Vtalitatis iure Phbarnabaz;o iampridem deuinctus erat, c7 Agefilai per id tempus bofpes erat, ci promifit Pbarnabazum pro pace firmanda in colloquii fe adducluri. 1d Agefilaus audiens, confenfit: et ille accepta fide, dextraqs data, Pharnabazzii in codiclit adduxit locit, ubi Agefilaus ez confiliarij triginta fuper uirentibus berbis fedentes, preftolabantur. Pharnabaz;us preciofifeuma indutus erat flola.Cumq; famuli aul.eain quibus molliter Perfe federe confueuerunt,[ubflernerent, Agefilai cultum uilem ccv nens,tam delicate agere erubuit:quapropter ipfe quoq; in terracon[cdit:ey primó accepta inuicem ac reddita fa lute, Pbarnabazus prior dextera protulit, cui Agcfilaus quoq; manum iunxit. Pbarnabazus itaq;(nam fenior erat)italoquiorfus eft: Agefilaé,cy tos qui adcftis Lacedemonij,ego cim bellum aduerfus Atbenienfes gereretis, femper uobis amicus ac focilus fai, remq; ueftra naualem pecunijs proprijs egregie iuui: terra uero à uobis fle tiboflesq; equitatu in mare ufq; perfequutus fum: neque me pofJetis ullius in uos uel dicti uel facti perfidiofi accufare,ut Tiffapbernem.Et quamuis talis erga uos fuerint,
eam

LIBER QVARTVS, 661
eam tamen à uobis perfequutionem patior,ut nec in pro prijs finibus unica mibi fuperfit cona, ni ferarum more que à uobis derelicta funt rapiam: quádoquidem domus egregias bortos arborib.cofitos,ac feris refertos, que rti bi pater reliquit,quibusq; fummopere delectabar,omnia penitus d uobis defolata«9 exu[Tà cerno. Proinde figo, quid iuflum,quid fanclum fit,non intelligo,uos me doce tis oro,quo pacto talia uiris conueniant,qui fe nofcere ia élitent,quemadmodum gratias referre,ac amicis benefacere oporteat. His diclis, triginta pudore fuffufi tacebat. Agefilaus uero cum ez ipfe aliquantulà fllentium tenuifJet;ita loqui coepit: Non te latére,o Pbarnabazze, arbitror,bomines in ciuitatibus Grecis con(ueuiffe bofpitalitatem inter fe cotrabere, Atqui ci bellum inter urbes ov tum e£t,illi quoq; pro comuni patria cttam contra bofpites pugnare non dubitant, c7 fi ita euenit, nonnunq alij alios obtruncant. Pariter itaq; nos cum aduer[us regem ueftrum bellum ger amus,omria illius boftilia ducere cogi mur:tibi uerà reconciliari fummopere affectamus. Ac ft quidem tibi ita mutanda efJet conditio, ut pro rege domi 110,10$ dominos babeas, non fuadcrem equidem tibi, At nunc licet tibi, fi nobifcum fentias, neminem adorando,nie minem babendo dominii,[rui tuis. Atqui ut liber fis, ego cundis anteferendà vebus arbitror. Necte in paupertate liberum e[Je iubemus, fcd noftro auxilio, no iam regis, fed proprii propagare imperii, con[eruosq; nutictuos ut tibi pareant fubigere fuademus,Si igitur libertaténaClus, diuitijs quoq; auctus fueris, quid deerit, quin omnii felicifgmus baberi poftis bomini? Ad bec Pbarnabazus: Num quid mibi faciendum cen[cam;aperte proferat Cui Tt 5

662 XENOPH, RERVM CRAEC,
Agefilaus: Recte quidem.Et ille: Si rex alium cuifubfim dicem miferit, uobis me amicum et belli focium fiturum promitto: fed fi mibi fubdiderit prouincia(talisvesest, ui cofentaneum. eslglorie cupiditas uos baud ignorare uolo, me uobis quanti potero boflem fore acerrimi. Hec ciim Agefilaus audi ilfet,eius prebenfa mattu, dit: Vtind,o optime, cim talis fis, mobis fis amicus. V num ueró,intquit, fcito,me nuc d potero celerrimé ex tuis finib.difceffurit, cz in pofleriictiam fi bellum fit,quadiu alius cotra quem belluri geramus fupererit, à te tuisq; abflinebümtu rebus, Hi: dictis colloquii diremptum est,cy Phartabazzus con fcenfo equo ebift. At filius ipfius ex Parapita,indolis pul cberrime iuuenis, admifJo equo Agefilaum accefit, dixitq;:Hofpité te o Agefilaé facio. Et ille; Accepto,ait. Reminifcaris igitur inquit:confüflimqQ; iaculum quod babebat pulcherrimit, Agefilao tradidit:quo recepto ille, pha lcris egregio Idei pictoris artificio elaboratis;fuo detraéfis equo,iuuenem donautt;cz adolefcés afcenfo equo pa trem infequutus et. Inde cim post Pbarnabazi obitii ab alio fratre regno pulfus,exilij caufa foli uertiffet, Ageftlaus promi ifJori non immemor illum bofpitio fufcepit, au xiliumq; ac operá preflitit ut in Olympia fladio uinceret,cit effet puerorum maximus. Ceterum Agefilaus ut Pbarnabazo promiferat nibil cómoratuscum ontnib.copijs ex finibus illius exc feit. CumQ; fub uernum tempus in Tbebes ueniffet campit, iuxta Afbyrie templum Di4ne caftra locat,quo ex omnibus locis copiofum conitraxit exercitum, preter eum quem babebat.feq; ut uperio rem regionem irrumperet acdingebat: exiflimabat enim, Rentes cás quas à tergo relinquerent omes, à rcge alienari

LIBER QVARTV$. 66; nari poffe.Et Agefllaus bis inctbebat. At Lacedemonij aum aperte pecunias Greci illatas, maximas qd ciuitates contra eos coniura[]e vefeiuiffent, baud mediocri fi cun- Ee &wentur periculo fe expofitos arbitrantes, tand necefli- Law Arms omn tate co4tli exercitum cóparabant: Epicydidemq; ad Agerevmraty filaum mittit, qui illi pvefentem oftenderct flum, fimul «7 ad patrie opem ferendam veuocaret, Fuit nuncius is Agefilao admodum moleflus:animo enim meditabatur, à clarifsimo uictorie curfus c fpe auocaretur. Conuocatis tamen focijs,patrie illis mandata aperit, e illi fuccur rere neceffe efe oflendit.Ceeterum,uiri focij,inquit,rebus ex fententia geftis non obliuifcar uefri, fed iterum ad uos proficifcaryco reliqua que uobis agenda fuperfunt per^ ficiam. Hec focij obortis audierunt ladwymis, commu rid decreto unà cum Agefilao Lacedemonijs opemferendam ejJc cenfuerunt, ut fü vesibi profpere caderent, vuvfus cum illo in Aflam vegrederentur,Maque fe ad pro félionem accingebant. Agefilaus Euxenum prefcctum cum prefidio quatuor millium militum in Afia reliquit, ut,fiitavesexigerct.ciuitatibus[uccurrere po[Jet.Cumq; cognouifJet milites quamplures manere. potius, quàm contra Grecos militare uelle: ut optimos quofque fecum duceret, ciuitatibus quee ornatiorem mitterent exercitum,premia propofuit. Ductoribus quoq; condu-titij mi litis, quicutiq; cobortem pra ceteris egregie inflruczum adduceret, feu fcutatorum, fagittariorü, uel cetratorumt,' mutiera pollicitus cl. Preterea equitum prefedis qui agnten fplendidifimum ageret premia promifit. acbos omhesin Cherronefum couenire iuftit: bienim cüm ex Afia ia Europam tranforejJus cffet, fententiam laturum
Tt 4

664 XENOPH. RERVM CRAEC. predixit, Premia ucrà ut plurimum arma erant decora cum pedzftria tum equcftria, corone quoq; aurce, ita ut premia cücta ad precium quatuor accederét talentorit, His tam ingentib. propofitis premijscffect, utcuntife— d fplendidifimis inftruerent armis.Cum ucró Hellefpontà tranferc[Tus ejfet iudices coflituit:ex Laced.entonijs Menafcum,Erippidem,cy Orflppum: é focijs uero cudtatibis fingulos. Peracto iudicio Agefilaus per cam inccfsit wiam,per quam vex cit Greciam inuaderet, duxerat, Ephori interim deleclum edicunt. Et quoniam Agefipolis impubes erat, Ariflodemü gencris regij ac pueri tutorem exercità educere iubett, Egreftis Laced.emonijs, bofles quoq; in uni conuenerant, confultabanta; quona pacto Laccd.emonios potiffimi agerederétur.Inter bos Timolaus Corintbius furgés,ita ucrba fecit: Viri focij, Lacedee
Pulchra fi-. moniori ves mibi fluuiorü inflar fe babere uidentur. Flu
militudo, mina etenim circa ortum(ui tenui labuntur ucna, ita ut faclé fint permeabilia:at cii longus defluunt, ac ceteros quoq; excipikt fluuios, iam no placide, fed vapido ferumtur gurgite. Pariter c7 Lacedemonij cim exercit edu cit, foli funt:procedentes ucro, veliquarii quoq; ciuitati fibiuircs adiungit,ita ut illis aucti,ad uincendà difficili res reddatur Equidé illud etiá uidco, quiciiq; ucfpas iam egrefJas irritare conatur, aculcos multori experiunturz eum uerà inclufis ignem admouent, iam amplius nil mali patiuntur, fed quamfacilé uefpas fuffocant.Haec itaq; con fiderans, utili fom iuxta Lacedemonem ipfam,aut quaprope, pugna decertare vcor, Porró cii baud inepte con fuluijje iideretuv im fententia ipfius omncs pedibus iucYe. Verum euni de ducc certarent,ac de inflrucda acie eo
quo

LIBER QVARTVS,. 66;
quo pacto ordines cxplicarent,ne urbes fi minus profnda«gmina facerét, boflibus circkucniendi pote[laté prbercnt,iam Laccdenionij tunctis Tegeatibus c7 Mantinenfib.in maritima loca exierant, recta q ad bofies qui in Nerea circa Corintbi crant tendebant, caftrad in Sicyo ne locauerunt: cumQ; quà Epijcia eft muafi ye nt, in cos à leuis armature vallitibus impetus factus est:qui undiq; telis aciaculis eos ex faperiore loco impetentcsymale aff ciebat. At illu m ad mare defcédi[Jent, iam regionem ngrefamdla ferro ac flamma uaflavunt. Ris auditis bofles nil cunctatiillis obuiam uadunt,ac post torrentem ca ftracollocant.Lacedemonij cum baud amplius decem ab illis abefJent fladijs,ca[lra ipfi quoq; ponunt, ac quicté agebant. Ceterum priufquam ulterius progrediar, utrorunq; uires cnumerabo, Erant Laccdemoniorum pedites circiter millia fex:Elienfium uero, Tvipbolliorum, Aeroriorum;e2 Lafionenfium circiter millia tria: Sicyonio rum mille quingenti; Epidaurenfium,Troczenior, Her monen[ium et Halieorum baud minus millia aderat tria. Habebat praterea Lacedemonij cquites circiter fexcet tosfequebanturq; Cretes fagittarij trecenti, fanditoresq; Marganenfium, Ledrinenfi umyac Ampbidolorum baud pauciores tercentà. Pbliafij uero, quonia inducias pretendebant,domi remanferant.Et be uireserant Laccde vtoniorum, Hoftium uero copie it fe babebant: Athenienfes circiter fex millia adduxerant peditum: Avgiul millia feptem:Boeotij(nam Orcbomenij non aderant)ad millia quinq;: Corintbiorum erant m:llia triazacex rcliqua Euboea uniuevfa baud pauciores millibus tribus. ez bi pedites, Equites Bozotiorum ab[q; Orchomenijs, qui TES

666 XENOPH, RERVM CRAEC.
dberant,octingenti erant: Atbenienfium fexcenti, ex En
boca ueró Chaícidonenfium centum, Loerenfium Opin
tiorum quingenti: cum quibus Corintbij uelites quamplus rinierant:quos fequebatur Locréfes, Ozoli, Mclienfes,
ez Acarnanes baud pauci.He igitur utrifq; aderant copie. Bocotij uero quádiu finiftrum tenebant cornu,cógre
di nà fané properabat. Vbi uero. Atbenienfes contra La cedemonios confliterunt, c7 ipfl dextrum cornu tenuerunter Acheis oppofiti funtflatim ev litatum e[Je dixe rünt,ezad pugnam viülites parari iuferunt. Ac primum
neglecto in fenos denos ordine,agmen denfifiimi inftruxerutit,atq; ad dexterá duxerunt, ut cornu bofles excederent, Atbenienfes ne fegvegarentur, fequebatur, qua
is circumuentionis cernerent periculum.Ceterum Lace
demonij hoftium aduentum ignorabant:nam loci avbori
bus ucfliti coditio conpc&um adimcbat. V erum cim illos
peana incboa[fe audiui[Jent, exteplo ipfi quoq; ad arma conclamant. Cumq; aciem direxiffent, duces quenq; fequi precipiunt,ac dextrorfum longe extenfo uadcbát cornu,
ita ut Atbenienftum tribus tantummodo fex,L«cedemotiijs occurrere contingeret, quatuor uero"Tcgeatibus. Cum; uix per fladium diflarent, Lacedemonij, ut mos erat fylueflri dee ünmolarutt capella; ficq; in gyrum fle
Pugra mt» Clentes,bofles circundare nitebatur, Vix pugnaconferta worabilis,| eratum omnes Lacedemoniorum focij ab boftb.fupera Lacer veiti futfol um Pellcnenfes Tefpicnfib. vefiflebat, acriq; cer Aéeersenfes vb enogtamine utrinq; cadebant. At Laced.emonij Athenienfes, cum quibus conflixcre,uincunt, cosa; dreundantes,multos detruncant ez cum integri effent, ordine procedebat, Ac quatuor Atbenicnfuan tribus, priufquá à perfequen do[e
—————————————————————A n€— r———————— XM BERN uU UT LT CET LN E S

LIBER QVARTVS. 667
do fereciperent,preeterierunt, Itaq; nulli eorum defiderati funt,nifi fl quis in primo congrc[Ju à Tegeatibus interfectus eft.Inde Argiuis quiveucrtebantur obuia fiunt, cum quibus congrefsi magnam eorum cecidere partem. Corintbios quoq; excepere regrejJos.'T bebani ctiam qui dam ex per[equutione reuertentes, in illos incidere, ex quibus omnibus quamplures interfecti funt, Victi initio ad muros confuperunt:inde Corintbijs in caflra antiqua redeuntibus,reliqui quoq; illuc conucnere.Lacedemonij in eum reuerfi funt locum,ubi initio pugna coiferta fuerat,tropbeumd; flatuerüt. Et bic fuit exitus pugne tam memorande. Agcfilaus intcrim ut patrie fuccurreret, ex Afla iter maturat,Cui circa Ampbipolim Derollides Lacedemoniorum nunciat uictoriam, oftenditq; oto folum cx illisboftum ucró quamplurimos defideratos effeiinfuper fociorum manum cecidifJe ingentem demonfirat.Cui Agefilau:Haud inutile e[Jet o Dcrollides, ait, ciuitatibus que nobifcum militant, banc quamcelerrimé nunciari uictoriam. Cui Derollides refpondit: Nimirum alacriores ad reliqua pericula obeunda fituros, credetidum efJet.1gitur tu, inquit, poftquam ueniffi, cis optime nunciare pofitis, Ile uero bis libenter auditis(nam femper belli cupidus evat) ait: Si tu iu[Jeris, paratus evo, At ille: Quinimo precipto. Preterca illis nuncies uelim, rebus noftris, ut[peramus,ex fententia geftis, rurfus ut promifimus illuc reuer[uros. Et Derollides ab Hellefponto in. Aflam, Agefilaus ueró per Maccdoniam in TbefJaliam profcQus cst: quem LarifJei, Cra" tionij, Scotenfes, ey Pbarfalij quí Borotijs confoederati erant, Tbe]Jaliq; uniucrfi, exceptis exulibus corum, fi

668 XENOPH, RERVM GRAEC,
qui evatit,à tergo adorti, nouifimos premere coeperunt. At illeagmine quadrato incefiit, difpartitis«7 à fronte €7 átergo equitibus. Veri ubi inflantibus à tergo Tbe[Ja lis ultra progredi est probibitus,equitatit qui in fronte co fliterat omnem, preter corporis fatellites, ad pofleriores tranfinittit.Poflquám utrinq;[lrucke acies, Tbe[Jalivati baud ex equo contra pedites equitatu decertandum e[Je, fenfim vetroceffere:quosGraci lenté fame funt infequuti. Sed Agefilaus cüm utrorunq; intelligeret errorem;equitum acerrimos quos fecum retinuerat,emittit,reliquosq; ut quamcelerrime fectentur iubetzipfe ne boflibus retrouertédidaretur copia,prepropera celeritate cunctis infequutus eft uiribus. T bejJali bofles ex infperato ingruet tes confpicati,partim in fugam uerfi, reliqui conuertere fe conati, ab equitibus ex obliquo ingrucentib, circiuenti funt. Equitiiueró prefectus Polymacbus nomine, PharC£ d o post daliuso feconuertit.ac fortiter pugnando cum[uis inte n t fof e P'simitur. Quo facto turpis TbefJalorum infequuta e$t fu j ga,ex quibus plures ceciderunt, multi uiui in boflium uenere pote/laté: nec prius à fuga fubflitere,quàm ad Nar« tbatium peruenijfent montem. Agefilaus conftituto inter Paprantum«7 Nartbatium tropb«eo,ibidem manfit,admodum exultàs, quód eos qui maxime re eque[lri gloria vifolerét,cum equitibus quos ipfe compararat, fuperaffct. Poftridie fuperatis Acbaicis Pbtbie motibus, indere liquum iter omne ad Bocotiorum fines u/q; per pacatum fécit.1bi Agefilo fedenti fol in cornua flexus apparuit, nunciatur q; Laced.emonios tauali prelio fuperatos, Pi fandrumq; dlafiis prefectum occubui[Jc. Fuerat pugna beccirca Gnidum conumijJa; Pharnabagus enim bofhlis claftis

LIBER QVARTVS. 669 daflis prefectus, cum Pboeniftis nauibus, Cotton uer cis. Grecis,ad Pi[andri flationem certandi fludio accefJerat. Cum uero Pifandcr contrá aciem inftruxifjet, cum longé pauciores naucs babere uideretur, d Cononiani Greci, eius auxiliares copie,que in finiflvo cornu confliterant, flxtim fug erant.Ypfe cum boftib.cogre[Tus, in triremi que accefJus baberct,ad terrà compulfus fuerat.Reliqui omnesquiad terram cópulft füerant, derelictis nauib. quà quifq; poterat Gnidum euaferant. Agefllaus bis auditis, primü molefle tulit. Verum ubi uenit in mentem fibi maximam partem exercitus cJe,exiftimans vebus Letis frui debere milites,fl quid uero aduerfum extitifJet, non effe neceffarium cum eis comunicare, nuncium mutauit, dixitq; nunciatum c[Je, Pifandrk quidem cecidi[Jo fed prelio nauali uiciffe. Atq; b«c dicens,bouem tanquam oble tum nuncium ummolat,mul tisq; uictimariam carné mittit.Ytaq; comi[Jo dcinde cum bofibus preelio.wicerunt Agefilai milites,quod eis perfuafum c[Jet, Lacedemonios pugna uiciffe nauali, Fuerunt autem contra Agefilaum irflrucli Bocotij, Atbenienfes, Avgiui, Corintbij, A enianes, Euboici, Locri utrique. Cum Agefilao uero erat legio Laconica,que ex Corintbo aduencrat,ac dimidia alia ex Orcbomeno:aderant eo iuniores ex Lacedemonia,pe regrinus preterea exercitus cui Erippidas precrat: auxilia quoq; A fiaticarum,ey que in Europa funt ciuitatis Grecarum quecunq; illac tranfiensveceperat. Venere quoq; ad eum Orcbomenij«7 Phocenfes. Preflabat pedi tum numero Agefilaus:equitatus utrinq; par erat. Et bee utrifq; tum aderát üires. Ceteri pugna quoq; enarrabo, ai parem etas noftra nullam uidit.Conuenerat omnes it

670 XENOPH, RERVM GRAEC, Coronie campos:Lacedeemonij 4 Cephifo in aciem pro^ ceffercy Thebani uero e focij ab Helicone. Agcfilaus dextrum tenebat cornu, Orchomenij in finiflro extrema tutabantur. Contra Thebani à dextro, Argiui à finiflro flbant cornu. Congredientibus illis altum utrinq; filentium tantifper fuit, dum ad fladij interuallum abe[Jent: exinde Tbebani concito curfu ac fublato clamore in bosferuntur, Cum; trium iugerum diflarent[patio,ex aduerfo ab Agefilat phalange, quibus Erippidas preevat,procuvfum est:eg cum bis Yonij, Acolij,c7 Hellefpon tij eodem feruntur impetu. Vix btad baflas appropinquarant, quum qui ex aduerfo fieterant, in fugam uertuntur. Nec Argiul Agefilai excepere milites, fed protinusin Heliconem confügerunt. Ibi peregrinorum quidam, Agefilaum ut uictorem coronant, Interim ei nuncia tur, Thebanos cefis Orchomenijs circa impedimenta uev fariextemplo igitur flructa acie ad illos ire pergit. Tbebani cum focios in Heliconem profügiffe cernerent, feq; «d illos recipere uellent, in ordincsvcuerft, ui magnain colles flexerunt. Hic Agefilaum magnanimum fine controuerfla appellare licet: non tamen quod tutifsimum erat,clegit. Nam cum facile terga abeuntium cedere pofet,à fronte tamen ez laterib. Y bebanos inuadit. Ybi'T he bani pugnandi neceflitate coacti, fubità in boflm conucr fi. fortiter pugnam cient:[cutis utrinq; propelluntur fe^—| riunt,pugnant,interimunt, cadunt, C lamor nullus erat,| nectamen filentium, fed uox qualem ira fimul«7 pugna edere folet, Tandem plurimi Thebanorum in Heliconem (/. euaferunt, multi in media occidione occift funt. AgefiAdi] fv. laus uictoria potitus, faucius ad phalatgem relatus et.
Aduene—
1C-————"

LIBER QVARTVS, 671
Aduenere interim equites quidam nunciantes illi, circi ter octoginta ex boflibus armatos ad templum confügiffe:quidq; ficiendum effet, fcifcitabatur.Mle quamuis multa accepilJet uulnera; deos tame minime neglexit: fed eos quo uellent dimitti,et ab omni ininvia illefos feruariiuffit.acebant ubi pugna commifJa ct promifcué cadauera fanguine concreta, diffratti clypei, enfes euaginati, tionnulliin manibus iacentium, quidam uulneribus infixi: fo lum paffim cruore manabat, Cum uero ian aducfperafceret,coenarunt,inded; corpora curarunt. Prima deinde luce,Gylim polemarchum inftructo exercitutropbaun flatuere iufsit, uniuer[os in dei bonorem coronari,ac tibicines omnes modulari. Q ue dum ab illis geruntur, T bebani mifiis preconibus mortuos per inducias ad fepultis ram petunt; illisq; conceftis, Agefllaus Delpbos profeélus est, decimamq; deo cx fbolijs facrauit,non minorem talentis centum.Gylis interim belli prefectus exercitum in Pboceas deduxit, binc in Locridem irrumpit. Poflridie milites direptis uillisingentem predam ex agris abduxere. Locribo[lem preda onuflum fub noctem adorti, Lacedaemonios, qui erát nouiftümi, carpere cocperit,lapi desi; ac ceca tela in fubiectum deuolucbant agmen, Lace damonij cóuerfo agmine illos excepere, nonnullos quoqg interfcerunt:quapropter Locri bofles à terzo fequi ueri tijex fuperioribus locis illos ince|febant:at Laced.emonij illos etiam in accliue pefequi nitcbantur, Ingruentibus ueró tenebris, partim difficultate locorum cadebant, alij quód priores non profpicerent, occubuere, magna ueró pars telis oppre[Ja eft. Concidit«y Gylis agminis preftétusac ex familiaribus Pelles, magnad; pars mili

671 XENOPH, KERVM GRAEC,
tum defiderata efl, partim lapidibus obruti, partim uero telis confofi: ac nif ex caftris à cocnantibus auxilia affuifent,ad unum perifffent. Post bec Agefilaus dimijfo excrcitu domi nauigauit,nibilominus tamen bellum du vabat. Atbenienfes enim, Bocotij ey. Argiui cum focijs ex Corintbo,quam belli arcem tcerant,mouebant: Lacedee monij uerà ac focij ex Sicyone procedebant. Corintbij cum fines fuos uaflari,ac propter uicinitatem belli quotidie plurcs ex fuis oppctere, reliquos uerà focios in pace degentes, agrosq; colere cernerent, plurimi ct optimates cim pacis tencrétur defiderio, inuicem de bis fermonem E..«onferre caperunt, Que cum fenfifJent Avgiui, Bacotif, 5 eerte CE- Atbenienfcs, Corintbij, ez alij qui regijs corrupti faevant pecunijs, ac potifsima belli caufa. extiterant, time»
bant fi pacis cupidi é medio mon tollerentur, periculum fo
ye,ne ciutt4s ruríus Laced.emoniorum Jequeretur partes:quapropter illos iugulare flatuerunt, remq; omnium fcdifmam decreuerunt, Nam etfi quis fecundum leges
morte damnatus cft,non tamen feflis mter ficitur diebus:
illi uerà precipuam fefliuitatem ad cedem delegere, vati quamplurimos quos interficerent in foro deprebendi
Crudcle. pojJe.1taq; cum nonullos elcgi/Jent, quibus eos quos mor ti deflina|Jent, indicarunt, lli eductis enfibus multitudinem adorti, quofdam in circulo flantes, alios in tbeatro fcdentes, nonnullos ius quoque dicentes obtruncarunt.
Orto timultu,conftflim optimates partim adflatuas deorumque in foro erant,confugerunt, partim ad aras: ibi fceleratifiina:, onini religione contempta, ante aras Cr
templa deórum bomines iugularunt, itaut quidam uiri
pij; quamuis non ferirentur,tam atroci tamen confpecto ficittore;

|
LIBER QVARTVS, 673
fücinore,animam cfflarint. Cceiderunt tam perfida frau de feniorum multi; nam plurimos in foro effe contigit:in niores uerà à Pafimclo premoni:i,in Cranio quicti fe te» ncbant, Ceterum audito clamore, quidam ctiam media cede elapfi,cu adillos profueiffent,omnes in dYcent,quá Acrocorintbum appellant,cur fu feruntur,eam; expulfis Argiuis ac alijs occupant, Cum ueró quid agendum fo vet confulerentyà colum: capituli decidit,cum tteq; tervenotus feu uentus fiifJet. Sacrificantibus quoq; talia ap paruere exta,ut uates predicerent,optimi eJe ex coloco defcendere. Ac primum tanquam qui ex Corintbia re gione fugere uellent, difcefTerunt, At cim amici, matres, fratres quoque, preterea primores quirebus preerant, ipfis ieramento promififJent,nil mali eos pa[Juros, quida promifionib.comoti,in patriá reuerft funt. Veri cum tà derent cos qui tyrannide cxercebant, ey rempub. delcri fentirent,ac pro Corintbo Argos nominari, legibus priuari,Cy quod maxime abborrebant, fub Argiuorugm uiuendi normam cogi debere:cernerent preterea longé fe inquilinis inferiores c/Jc,füere nonnulli qui exiftimarent penitus tam indigne uiuendummon efJe, Statuerunt itaq; patriam in prifünam dignitatem ac libertatem veflituerc, eedemá; explare uelle: c7 fi bec perficere pojfent, tanquam patrie feruatoves eternam fe laudem uendicatuos fperabant: fin minus, cum pulcherrime ac optime reioperam nauarent, bonefüftimam ac laudatiftüma mov tem haud defuturam.Hec duo inter fe egerunt uri Paftmelus cz Alcimenes: qui per torrentem egrefii, Praxiten Laced.emoniorum prefectum,qui cum prefidio Sieyone erat, conuenerunt, oflenderuntq; fe illiingre[furs Vu

674 XENOPH, RERVM CRAEC.
e inmurosad Lecbeü tendentes preflare po[Jc. Praxites ciiampridem uiros fide dignos effe cognoui[Jet, cum illis de occupándá egit urbe: necnó peditit parté que ex urbe Sicyonc domü reuerfura erat,eam ob caufam retinuit, Ml reconflituta, Corintbà reuerfi funt. Ynde cum e cafu e data opera illis murorá cura ac cu[todiaiuxta porta,ubi tropbeü ercclum füit,cómi]Ja e[Jet, Praxiten ut conuene vat de bacre certioré reddunt:quicoftftim coborté pedi£um,Sicyonios eg: Corinthiorum exules,ad urbem ducit. Cum; ad port perueni[Jet,infidias ueritus, fidum quet dam uiri qui cuncta fpecularetur in urbé mittit: qui ingrejJusacveuertens,cuncta fine dolo ac fraude efJe renun ciat. Sed ci muris parum inter fe diflantibus, ordinarcntur sac fibi pauci c JJe uiderentur, uallum erexere, illudqg foffa munierüt,ut potuerüt,ut illic quoa d fc Jocij illis opem ferrent,refügili baberent.Erat quoq; posti ipfosi in portu Bcotiorü prafidium. Cum itaq; noclu ingrefit effent, fca quenti die quicté egere. Poflridie Arg ui i populo: uniuerfo fuppctias ferétes edere. Q Mee: cor nu dextro iam in[truc Sicyonios quoq; cum ERU eripe iretur cetum quinquaginta progreJJos, ipfi quoq; ad oriétalem muri contrá[letere. Et propemurü P;"bilocrates cum mercena rio milite, Argiui quoq;. n leuo uero corni Corintbij qui in urbe erant,rem curabant, Cumq; militi multitudi nelongé fup oeriores eJent, cofeftim ci bofüib.cofligunt,ae primo impetu Sicyc onios fundunt, aceuulfo uallo ad mave ufq; fug. irunt, ibia q; multos eorit inter fecere, Pafinacbus interim prefectus equitum cun Sicyonios premiui di[]et,equis ad arbores ligatis, corumq; cbipeis fublatis,
aam

LIBER QVARTVS$, 67$ eum wuoluntarijs occurrit Argiuis. Areiui uidentes in cly peis infignia,eos ut Sicyonios nibil formidabant. Ibi dici tur Paftmachus,cü bec uerba fatus effet, Per deos, A rgiul, becinfignia uos fallent,cogreJus c[Je. Atq; ita pugnas cuim paucis cotra multos,occubutt. At parte alia Corinthiorüexules,bofics qui ex aduerfo fleterát, cgregié fupe vant,eosq; ad urbé ufa; perfequuntur. Laccdemonij interim ci Sicyonios victos audiffent, extemplo illis à fini ftra ualli parte fuccurrunt. At Argiui ci Laced.emonios aduentare cognoui[Jent,celeriter couerfi uallo exciderit: C quiin parte dextra nouifiimi crát,in leuis armature inciderit milites,à quibus etià interfecti funt. Alij iuxta muros collecti ingenti turba ad urbé feruntur:quibus in itinere obuiá fiunt Corintbiork exules:quos cum illi bofles effe intellexiffent,vuvfus declinarunt.1bi quidam cum per fcalas afcendere niterentur per muros dcfiliebant,ac peribat. Alij circh fcalas pellebatur, ictibusq, interfüciebantur. Alij ab alijs coculcati fuffocabátur,ita ut Lacedee monij dubij e[fent quemna ferirét, Deus enum talem illis tum cócefsit uictoria, qualé nec uni optare aufi fuiffent. Nam hoftium fuperave multitudine imnenfam,illos ucrà timore percitos terga uertere,tieq; ad pugnam Yefbicere, fed manifcfte in pernicie vuere, nonne id diuini potius d bumanum exiftimandi c£? Tam multi enim pauco cecidere tépore,ut quemadmodii frumenti, lignorum aclapi dum;ita mortuorum cernerentur acerui. Occubuit quoque Bacotiori in portu preefidium, partim iuxta muros, partim cum tecta ac domorum a[cenderet culmina. His actis Corintbij ac Argiuimortuos per inducias rccepere, Lacedemoniorum uero focij in auxilium aduencrát. V4 2

676 XENOPH, RERVM GRAEC,
Quibus omnib. collectis, Praxites murori parten quan-^ tum pro introitu fat erat,diruit,ac Megaram ducit:primoq; impetu Siduntem capit:inde Crommyonam diruit, accollocato intra cos muros pre[idio,recefsit: c7 munito muro cpijciasut focijs refugium efJct,ipfe foluto exercitu Laced.emonem abijt. Poft bec nil utrinq; memoria dignis acum cft, fed folüm prafidia utrinq; à ciuitatibus Cori ibum c7 Sicyonem iittebantur, ut muri cuftodirentur: mercenario ucro milite folum rem gercbant. Post bec Iphicrates in Pbliunté irruit,ac pofitis infidiis, tot Pbliafios temeré fibi occurrere aufos interimit, ut cum antea Lacedemonios de exulum reductione timentes in ciuitatem fufcipere noluiffent,ea tamen affecti clade ultró Lacedemonios accerfirét,ciuitatemq; ac arcem cu[lodiendas traderent, Lacedemonij quamuis exules fouerent, toto tamen tempore quo ciuitatem obtinuere, nullam und de reducendis exulibus mentioné fecere:fed cim illam in fecuritate conftitutam uidifJent,cgreffi urbem ac leges quéddmodum acceperant veddiderc. Ceteri Ipbicrates uarijsinlocis Arcadiam ingre[Jus pr.edas cgit, ac ad muros ufq; progrefJus est:extra illos enim Arcadiorum pedites comparebat nemo:ita enim clypeatos formidabant, vurfus peltati adeó Lacedaemonios timebant, ut ad teli iactum illis appropinquare non auderentzin tantum enims Laced.emoniorum iuniores illos aliquando profequuti funt;ut quofdam caperent ac interficerent.O uapropter Laccdemonij dypeatos cótemnebant, plus uerà fuos de^ fpiciebant focios. Nam Mantineos quondam cum fuis fup petias tuliffent,clypeati ex muro qui ad Lecheum uergit innaferant,nonnullosq; ex illis interfecerant 1taq; Lace» demonij

LIBBR QVARTVS, 677 * dentonij etia dicerio carpere focios audebant, quod peltatos timerét ut pueri lemures.Ipfl uero cum coborte c9 Corintbiork exulib.ex Lec»ao procedentes,undiq; circa Corintbiorü urbem caftra locarunt. Porro. Atbenicnfes Lacedemoniorà ueriti potentia, pariter timcbant ne per longos quos diruerant Corintbiorii muros, contra ipfos exercitii ducerent, optimi à Praxite vati dirutà inflaurare muriidcirco cuncto egreffo populo cum fabris ez opificibus uniuerfis,eam partem que Sicyonem ey befpe rum uergit, paucis diebus egvegie eflaurarüt, aliam quee orientem[pectat debinc fecurius edificabant.Lacedemo nij interim cum Argiuos fructib.domi frui, c7 bello exul. tare confidera[Jent,exercitum contra illos emiferc, quent Agcfilaus deduxit;ac omni uaflata regione confcftim per Tegeam Corintbà tranfijt,rurfusq; muros ab Atbenienfibusinflauvatos diruit. Affuit c9 mari Teleutias frater cum triremibus duodecim,ita ut mater illarum beata cxi flimaretur:eadem enim dic quos genuerat, buncterrabo flium murosillum uero mari naualia capere cotigit. His geftis, A gefilaus dimi]Jo fociorum exercitu,domum fuos reduxit, Interim Laced. emonij cum per exules intellexi[fent, pecoris uim ingentem in urbe ac Pireo effe, rurfis Agefilao duce exercitum Corinthum mifere, qui primó ad IfIbmit progre[Jus est:erat enim méfis quo lftbmia celebrari confueuerant, Aderant tum Avgiul,Neptutoq; facra infiaurabant,tanquam Argos fub Corinthijs effet. Ataum Agefilaum ap propinquare co gnouifjent,dercli&is boflijs ac prandio, timore magno in urbem per uiam que Cencreas ducit, fe recepere. Et Agefilaus quamuis illos uidiffet,non tamen per[equutus ct, fed caftris circa Vu 3

678 XENOPH, RERVM GRAEC. templum pofitis, ipfe quoq; deo facrificauit: tandiu; ibi* permanfit,quoad Corintbtorü quoq; exules Neptuto facráqg certamen peragerent. Avgiui quoq; digre|Jo Age filao rurfus ex integro Yflbmia celebrarüt,ita ut antto eodem binos uincere ac coronari contingeret. C) uarta inde die Agefilaus ad Pireumexerciti admouct, Quod cum d multis feruari uidiffet,fumpto prandio urbé uerfus duce rc pergit,tanig urbs proderetur, At Corintbij proditione ucriti, Ipbicraté cum clypeatorum manu maiori accerfunt. Agefilaus ubi nocte illos ingre[Jos fenfit, reducto exercitu lucc prima Pireum aggre[Jus est, ez ipfe per Tber mios duxit, peditum autem cobortem altiffima montium afcenderc iufit,et nocte illa caftra circa T bermas locauit: cobors uero occupatis montiit[ummitatib.ibi pernoctauit. Hic Agefilaus quauisleui,tépeftiuo tamen claruit ftra tagemate, Nemo enim qui cómeatum ferebat, feci ignem tulerat.Cumq; propter immenfam motium altitudinem maximum e]Jet frigusin[uper pluuia quoq; c grádo ad ucfperum incidiffet,vailites uero eftiuis indutie[Jent uefti bus frigore vigebát, ac in tenebris trifles cy incoenati agebant. Apefilaus itaq; decem circiter qui ignem in ollis ferrent in mótes fubmifit:qui cum alius alio ad faftigia euafiffet,ob materie abundantia multos magnosq; accenderunt ignes,omnesq; uncli funt,multi ab initio cocmarüt. Conflat quoq; nocle cadem Neptuni coflagra[Jc templi: à quo ueró incen fum fit, nemo est qui norit. At quiin PLreo crant, poft motium cacumina ab boflib. obtineri co gnouiffent,amplius vefiflere nd. auft, in Yunonis perfuge runt templi permixti, uiri,mulieres, ferui ac liber peco rum quo; pars maxima, Agefilausiuxta mare procedit cum
GC——ÉÁ——Ó

LIBER QVARTV S, 679 dit cum agmine:at peditum cobors à montib.ruens Ocnodn,eum murum qui factus erat, cepit, ac cuncta ibi reperta in predam uertit: omnes quoq; milites eadem die fpolijsauctifunt, At quiin Yunonis cofugerant templum, ad Agefilaum, quid ipfos facere uellet, fcifzitatum mittunt, At ille, cedis autores exulibus tradi, ac alia omnia uendi iufsit, Vli itaque templo egvefsi, captiuos plurimos tradidere, Aderant quoq; ex Bocotia ac locis alijs legati plures, querentes quidnà facturi e[Jent, ut pacé affequi pojJent. At Agefllaus magno animo illos nc uidere quidem uidebatur, quanquam Pbaraco bofbite ut illos addu ceret aflante: fed iuxta porticum fedebat,«2. multa que efferebantur infpicicbat.Lacedemonij uero cgregié avmis infltyucti ac ordine incedentes, captiuos ac predam erectis fequebantur baftis, maxime ob prefcntem confpicui felicitatem: fiquidem uictores e» fortunate agentcs, femper intuitu digni cenfentur. Agefllao interim cum bis incumberet, cy ob ves ge[Tas maxime exultaret, eques aduenit: qui fudanti adue&tus equo, cum à multis quidnam afferret. interrogatus. effet, nibil vefpondit; fed poftquam in À gefilai confpe&tum uenit, cquo defiliens, trifli uultu in Lecheo acceptam nunciat. cladem. Agefilaus extemplo bis auditis fella exilijt, correptaq; balla, preconem belli prefectos, centuriones, ac reliquos duces accerfere iubet, Q uibus collectis, milites fcfliné prandere, fica; celerrime fubfequi imperat: ipfe impranfus pergit: ba[lati ueró quicunque armis civcutdati erant, illum fcqui feflinabant. Cumq; T bermas fuperafJet, ac in Lecbei peruenifJct campeftria, fiunt illi obulam equites tres, qui nunciauerunt mortuos per indu VW 4

680 XENOPH, RERVM GC RAEC.
cias receptos effe: id cum audi[Jct, milites arma ponere iufiit. Cumq; aliquatifper refpirajJent,ruv[us ad Yunonis templum exercità reduxit, poftridie captiuos expofuit. Bacotiorum ueró legati produéii, ey quam ob vem ueniffcnt,dicere funt iufsi. Quiiam pacis nullam ficere mentionem: dicebant ueró, fi abíque impedimento pofJent, uelle fuos qui inurbe ejJent conucnire milites. At illeridens,ait: Sdo uos milites ueftros[pere nolle, fed fortu^ niam amicorum ue[Irorum ipfi jpcttzre quáta faerit. Ma ncteigitur, inquit, ego enim tpfe uos deducam: exactius etenim mecum cuncta intelligere poteritis. Necmentitus efl.Sed poffridie cm facrificaJet, exercitum ad urbem ducit, tropbeumdq; non deiecit: uerum fl que arbores in circuitu reflabant, incidere iufsit:demonfrare uolens,ne-^ minem contra exire. His geftis caftra ad Lecheii pofuit, ec Tbebanos legatos urbem intrare baud pernifi it, uevim per mare eos Creufim dimifit. Ceterum cüm clades illa preter folitum incidiffct, multus in exercitu Laconicoerat luctus:mortuorü uero patres, filij«7 fratres tanquam uictores,magno animo domefticam tulere calamitatem, At clades ea boc maxime accepta est pacto, Amy. clei femper cum inwilitiam exituri forent, fiue alio peregrinarentur, ad Hyacintbia«v Apollinem accedere con[ucuerant: tum uer ex uniuerfo exercitu Agefilaus precipue Amycleos qui Lecbeum obtinerent, elegerat, C pr efidij j preftlis focios muros cuftodire iufiit, ipfe eim pe Jitum cg. equitum turma te Coritibiorum ci € AmycLeos deduxit, Cum; ab Sicyone uiointi aut REA abejfet fadijs,ipf. fc cum peditibus, qui fexcéti cir citcr crant ria fus Lechaeum reuertitur: equitum uerà
prefe—————M—2€€ 0
—€—

LIBER QVARTVS, 681
prefedum cum equitum ala, Amyclaos quoufq; uellent comitari iubet. Vli cum baud ignorarent multos effe Covinthi aim clypeatos tum fcutatos,eos tamé propter per» petuam contemnebant fortuna, ncc quid aufuros putabant. Verü Callias Ripponici filius Atbenienfium peditum dux,cy Ypbicrates clypeatorit prefectusci ex Covintbiori urbe bofüium confpexi[Jent paucitaté, confideafJentq; abfq; prefidio c7 peltatorit ez equiti illos ince dere,leui armatura eos aggredi flatuerüt,rati fi vetta incederent uia,telis obrui pofJe: fin man& conferere pararent,facile leuis armature milites impeti avmatorà elu[uros ac declinaturos:quapropter uniuer[os educit mili tc$,C7 Callias baud longe ab urbe cum fcutatis confedit, Iphicrates uevà acceptis clypeatis in. boflcs impctà facit, Lacedemonij cim in principio telis obrucrétur, partim cadcbant,alij uulnerabantur: c7 bos, fatellites Lecbeum firreiufJerunt: foliq; bi ex ea euafere turma, Pra fetus autem cos qui decimi pubertatis annum attigerant, ex^ currere;ac ofles infequi mádat: id ci feciffent,ncmincm cóprebendere ualebant,utpote grauis armature clypea tos.Preterca antcd in pedites incidiffent, reuerti iufsi erant:at um reuertebantur,di[perfi 4 perfequutione ince debant, rurfusq; ab boftib. fagtttis lace[Jebantur ac feric^ bantur:ac prima fIa/im excur[ione noué aut decem miffilib.confixi funt.cam ob vem bofles longé audaciores cffe &t,illis inflabant.Cumq; male afficerentur, vurfus Polemarchus preféclus cos qui decimiiquintà pubertatis an. num excefiiffent,illos perfequi iubet. V eri cum rcuerterenturymulto plurcs d antca cadebat, Cumq; fortifimus quifa; iam perilJet,aducnere equites, cum quibus vurfus Vu 5$

682 XENOPH, RERVM GRAEC,
boftes perfequebátur.Cumd; peltati ad fuos inclitarent, interim equites cos male accipiebant: non enim eoufque; quoad aliquos interfecifJent,perfequebantur:fed pariter cum excurforib. fequebatur reuertebanturq;: cumq; illi eadem vur[um facerent ac paterentur, femper pauciores € languidiores,at bofles alacriores«2- fortiores veddebantur, Tandem quid agerent dubij erant. Tumulà itaq; quendam cirdter duo à mari diflanté fTadia occupat, Le clo ueró circiter fex aut feptemdecim, At qui Lecbei erant cim id refciuiffent,cofcenfts nauiculis ad tumulum vfq; nauigant. At obfcfli quid agerent ignorabant: nam preterd quód male afficicbátur, ac multi ex eis caderét, nil omnino agere poterat. Videntes tandem grauis arma ture appropinquaremilites, collem deferunt, partimq; in mare fe precipitát:alij,qui pauci erant;ci cquitib. Le cbeum cuaferüt.In ommb.autem prelijs 7 in fuga mor tui funt ad ducentos quinquaginta.ez becita funt gefta. Agefilaus itaq; milites qui male pugnauerant domum re duxit;aliud ucro preefidium Lecbi reliquit:quantumq; poterat fummo ueri cum illis urbes intrabat, anteluca. nis uerà. boris vur[us egredicbatur. Cumq; diluculo ex Orcbomeno mouifJet, ante diem Mantinca pretergre[fus csl:adeo egré uidebatur milites, Mátineos ob accepta cladem itfultantes, luce intuituri. Ipbicrates ex co alia quoq; loca aggrefJus obtinuit. Cum enim prefidium in Sidunte et Cromyone excubaret, illic à Praxite cum muvos caperet collocatum,pariter«7 in Octtoa ab Agefilao cum Pireum occupafJet conflitutum, cuncta, illa cepit loca, Laced.emonij uero ac focij Lecheum obtinebant. At Corinthiorum exules propter acceptam cladem itinere peddiiri

LIBER QVARTVS, 685 pedeftriex Sicyone ultra progredi n0 aufi fed pretertia uigantesinde populabundi difcurrebant, damtad; boftib. inferebant ez paticbantur. Acbei interea cim Cabdonem,que olim Aetolia erat,obtinerent(nam Calydotiios in ciuitatem receperant) urbem prefidio munirecogebantur. Acarnanes enim cum Atbeniefib.ac Bocotijs quibufdam(nam focij erant) contra illos exercitum duxere. Acbeiueró cum uebementer ab illis urgerentur, legatos Lacedemonem mittunt. Q ui cium in cocionem produci effent,indigna fe à Lacedemonijs perpeti oflenderunt,ac ita uerba uerba ficere: Nos 0 uiri quocutiq; iubetis uobis militamus,terraq: q: c2 mavi quo ducitis fequimur. CeteYum a cb Acematiip, dc focijs corum Atbenienfib. eo Bacotijs obfidemur, penitus uos null am noflri curam ge^ ritis.Proinde cum illis vcfiflere minime ualeamus, nece[Je erit ut derelicto Peloponeflaco bello, contra Acarnanes €7 eorum focios nos defendamus,aut pacem qualem pof" fumus faciamus. Heec dicebant, fimul c9 focietatem folue reminabantur,ni ipfis Lacedemonij opem tulifJent. Pis auditis Epbori,ac cocilium ttecefJe. e[Je ati, cum Acheis cótra Acarnanes bellum fufcipere, Agefilaum itaq; cur cobortibus duabus, ac fociorum parte,in fubfidium illis mifere:cui Acheiuniuerfo fc coniunxere populo. Agefilaus itaq; cum boftium fines ingve| JJus ejfet, Acarnanum füga in ciuitates factacst: pecora uero cuntta, nc wuilitibus prede e[Jent, longius abega"unt, Agcfilaus cum bofüisppropinquaret ad excrcti"n mii it Acarnanum, illisqs denunciat;ni Bocotiorum cz Atbenienftum derelingerat accen Lecemonirun fufcipe rent ami eitiam,[e per prouinciam gva[Jaturum, ti bili d; intactuns

684. XENOPH, RERV'M GRAEC,
velictuvum.v erii cum illi ton obtemperarent, Agefilaus uniuer[am regione ferro«7 igni populatus ct:nec ultra fladia duodecim fingulis progre[Jus est dicbus. Acarnancs itaq; cii propter exercitus progrefüoné lentá,tutà av bitrarentur, pecora ex montib.reduccbant, agrosq; cole bant. At Agefilaus ci illos ob fiducia nil timere conJidera rct, decima[exta die post j in bafi agrum uenerat, fub diluculii copias mouit,emenfis d die titio cent fexaginta ffadijs,ad paludes ubi Acarnanii ii ré omnia pafcebantur pecora, peruenit, uimd; ingéten cum boum tu equorit, uariaq; alia abegit iumenta ac pecora: infuper predai ingens parta,mancipia quoq; multa capta funt. Itaq; dient eam ibi permanfit, it,e7 fpolia diuendidit. Aduenere intevim Acarnanü clypeati baud pauci,qui bofles iuxta mon tes caflrametatos fecuré adorti, iaculis c fandis ince[Jebant, ita ut illos longé à montibusin plano caflra locare cogerent, Ingruéte nocte Acarnanes difce[Jcre:milites ue và coffitutis cuflodib.dormierunt.Poftridie c Agefilaus caftra moueret(erat ucró exitus ex co prato c9 capo qui flagnu circundabat angu[Lus, ob montes qui undiq; cinge bant) Acarnanes ex[uperiore loco impetum faciunt,iaeulisq; ac fagittis turbant: ad monti quoq; digrefii radi ees,in illum rücbant,ucbementerd; urg"bant,ita ut exer citus ultrà progredi baud ualevet. Cum; grauis armatu re milites ac equites bofles infequerentur,illos nibil Lede bant.nam Acarnancs quocunq; T ich ent, in tutu fe celeri ter recipiebant, Agefilaus itg; difficillimis ratus anguflías cuadere,eos qua à ftuiftra illum manu ingenti ucbementer premcbat,adoriri[latuitzmons enim ea parte pe ditibus ac equitib. permeabilis erat, Dum;[acrificaret,
pafim
———————————A-Y———e
——

LIBER QVARTVS. 68$
pafim Acarnanes iaculis ac fagittis illum itice[Jebat, tec tamen prope accedebant,fed eminus multos uulnerabat. Sed. ubi imperauit, procurrerunt qui decimuquintum à pubertate annum excefJerant,ey equites adfuerunt, eo ipfe cum alijs fubfecutus cst.taq; qui. defcenderant Acay nanes,cy leui prelio dimicabant,(latim inclinarunt, eg moricbantur per accliue fugientes. Sed ci ad cacumina, ubi grauis armature crant milites, perucniffent, vuv[us fumptis baflis aciaculis equites fericbant,et equos quofdam inter fcerunt. V erii cum manum cum grauis armature militib.conferendam effc uiderent, rur[us fuga cape[Juntzoccubuereq; die illa circiter tercentu. Bis geftis Agefilaus tropbeu erigit, acincurfionem im agros facit, cunctad; ferro ac flamma uaflauit. Aliquas quoq; cogenti bus Acheis aggre[Jus est urbes, ueri nulla cepit, Cum; iam autumnus inflarct,ex ea regiotie difcefit. At Achet, quia urbem nulla ui aut ponté ceperat,nil illum egifJe va ti faltem tantifper eum manere rogabant, ut Acarnates nc terre femina madarét probibere pofJet:quos ille baud vecté fentirc oflendit:ego enim,inquit,Ineunte uere iterit cu copijs adero:illi ueró quanto plus feminauerint,tantà citius pacis tenebuntur defiderio. His diclis tale per Actolia iter facere infütuit quale inuitis Actolis nunquá facere potuilJet:ueri illi minime impedimento fuere:[perabant enim Naupactum eius auxilio recuperare pofJc. Atille Rbium tranfeve[Jus domi reuertit. Atbeniéfesinterea cx Ocniade triremibus progrefsi, nauigationem ex Cabdone in Peloponnefum probibebant. Agefilaus post exitii byemis ac fub ueris initi vuv[us cit exercitu in Acarnania tran(2ve|Jus est, Acarnanes quia mediterrancas

X A je: |
6986 XENOPH, RERVM GRAEC,
verbaut incolebant urbes, rati fe nó minus ab ijs obfideri qui fru
menta corrumperent, d fiin urbibus circumfiderentur, legatos Laced.emonem mittunt, pacemq; cum Acheis,fo cietatem ueró cum Lacedemonijs pepigere. Et Acarnamum res boc pacto tranfacfa cst, Inde cum Lacedemonif baud tutum effe uiderent bellum Atbenienfib.e7 Bacotijs inferre,relicta à tergo Argiuorum urbe boflili contermitia ac magna, Argos primum 4ggrcdi flatuerunt, Ageftpolis itaq; cim fibi exercitum deducendum effe cerneret, ac pro felici tranfitu facrifica]Jet, Olympiam fortes confulturus profectus, deumq; fcifcitatus eft, num iufté Argi uorum inducias afpernari po[Jet, quod non cm tempus poftularet,fed tum cum inuafuri e|Jent Lacedemonij,inducias offerrent.Et deus illi offendit, iuflum e[Je inducias nà rite oblatas refpuere.Inde confiftim Delphos tranf7 gre[[us, Apollinem quoq; interrogauit, num ipfe cadem que c7 pater de inducijs fentiret.Mle uero in candem ve^ fpódit fententiam. Sic tandem Agefipolis accepto ex Pli unte exercitu illic enim dum fortes cofuleret collectus erat)per Nemeam irruit, Argiui cum vefifere pofJe difftderent,pr«econes duos coronatos,uti confueucrant, indu cias offerentes obuia mittunt. At Agefipolis inducias que deis non rité offerri uidebatur baud fufcepit, fed ingre[fus magnam difficultatem e terrorem tum ruri tum in urbe intulit, CuruG; die prima in Avgiuoriá cocnafJet ter^ va,C7 libationes que à coena fieri folent, iam facte effent, terra mota eft.Lacedemonij itaq; cuncti Neptuno peatia exorfi funt. Reliqui uero milites reuerti debere cenfe bant:naim cim olim terremotus factus e[Jct, Agis ex Elide copias abdüxerat, At Agefipolisratus fi ante p^ um
NENNT er hoe, LENTES NE NI RN VATTNORRONQERENEC

LIBER.QVARTVS, 687
fum terra mota effet, re&té incuvfum inbiberi: diam in terra effet boftili,co freno ad bellum fe bortari interpre" tabatur. Poftridie itaq; im Neptuno facrifica[Jet, cuni co pijs haud longe progre[]us ft.Cumd; non diu antca Age filaus in. Argiuorum fies exercitum duxifJet, Agefipolis quefiuit, quampropé ad muros accefti]Jet, acquosifque terram uaflafJet: tani enim pentatblos omnino llum[uperare contendebat, C umq; aliquando ex propugnaculis in eum tela iacfarentur, ea propugnacula que circum muros crant, iterum preteruc&us eft, Yam ucrà cum al iquando Argiuorum plurimi in Laconicá abiuiffent,ita prope ad portas accefüit,ut Bocotiorii cquites qui ingredi nitebantur,ab Argiuis excluft fint; timebat etenim nc Lacedemonij pariter cum illis irrperent, ita ut equites tani ucfpertiltoncs fub murorum propugnaculis dclitefcere cogerentur.Et nifi Cretenfesin Nauplia pro^ eurrifJcnt,multi cit uiri tum cqui in diferimé addudi fuiffent. nde cim caftra circi ergaftula-collocafft, ful in exeraità decidit:à quo aliqui afflati;nonulli uero i&lioccubuere.Deinde cit uellet cafellum quoddá murare in Ce lufee faucibus, facrificauit,et ci uictimee fine fibris cxtitevunt.Q uo facto,exerciti reduxit ac difJoluit, magno detrimento affectis Argiuis:nam imparatos illos inuaferat. Etin terra bellum boc pacto gerebatur. Q uid ueró dum becagerentur,mari;ac à ciuitatib, geflum fit maritimis, deindc explicare conabor:resq; cognitu dignas fcribam, minus uero dignas pretermitta.Pbarnabazus igitur c Conon cii Laced.emonios pugna uiciffent nauali, circitna uigantes Laconi prefidia,prefctos cx infulis ac maritimis cijciebant ciuitatibus, illisq; per[uadcbant, munitio

688 XENOPH, RERVM GRAEC, nes ullas in bis evigerc, fed liberas dimittere uelle. Vli bis auditis etabátur ac exultabant,donaq; affatim Pbarna bazomittitt.Mle enim à Conone edoctus. fi ita agerct,ciui tates omnes in amicitia elus uenturas.Si uero feruituti il|
las fubijcere queveret,unamquatq; ciuitaté illi baud pavum impedimenti prebere po[Jc:periculiid; fore nc Gre ci aim becre[ciuiffent,omnes illi vefiflevent. Pbarnabaxusitaq; bis perfuafus vationib.Ephe[um de[cendit:Cononi auté quadraginta nauilt cla]em tradidit, ac Seftum cótendere iufiit:ipfc ueró itinere pedeftri in fua fe recepit prefeclura, Erat tum forté cum bello nauali pugnati eff; Derollides boflis illi uetus Abydi,à quo io ut alij pre fe^ cli exciderat,fed Abydum in Laced.emoniorü continebat amicitia: bic igitur cóuocatis Abydenis ita loquutus est: Nunc uobis, uiri,cli ueteri amicitia ciuitati noftre coniundi ftis, propofità efl,ut bciicficfores Lacedemoniovum uos oftendere pofsitis:etenim in felicitate fidem ferua Fonicum in ad. veniLarduit e[Je uidetur:ueri cüm quifpia in antici calaverfis demit co^ mitate coflans permanet, id omni euo memoria retinengnoJdi. dum erit. Proinde tos quáuis bello nauali uicti fumus, nà tamé idcirco omnino perimus. Nam ct antea cii Atbenien fes maris tenerent imperiii,ciuitas roflra et bene amicis, malé uer iniriicis facere potens fuit. Porro quató leuius ciuitatesvelique ci fortuna à nobis deficiunt, tant fides ucftra maior cz cóflantior apparebit. Si uero ne terra ma iq; bicobfideamur quida uerentur,niouerint daffem gre cam nullam in mari effc.Q uod fi Barbari Ponto imperare querét, Grecia baud id toleraturá: fed dum ipfa fibi opitulabitur,nobis fociam futura fciant. Abydeni igitur baud grauaté hec audieriit,alacriterq; illi paruere, pre" fcftosq;

LIBER QVARTV$, 689 fectosd; cà uenientes amice accipicbant,betntes tier omri profequebatur buranitate. At Dero)llides colle&ti in urbem multis ac fortib.uiris, seflum tranfcendit(efl op pidumid contra Abydum, baud plus octo fldijs diremplum)eosq; qui Laced.emoniorki caufa terram babebant, in Cherrone[o cogregauit, Prefilos quoq; qui urbibus Europa exciderant fufcepit, eosd; baud mmium triffari debere offendit, fi perpenderét, quód ev in A fta, que fem perregis faerat Temnum, Acglos,e7 alias quoq; regioties incolerc po[Jent, que regi non parérent, Scd quem inunitioré, inquit, Seflo inucnietis Ycgiotemtquam; mágis inexpugnabilem? que ft obfideri debet, co- peditatis € elaffe indipet.iis diclis illos folatus ef. At Pbarmaba xus poftquam Seflum ey: Abydum in eo flatu offendit,mi naciter illis denunciat,ni Lacedemonios eijcerent,probo flibus eos babiturum, Sed cum non parérent, Cononem €osá ntáris nauigatione probibere iubet, ipfe ucrà Aby denorum uaflabat agrum. Cumá; nil fe proficere cerneret,domum regve[Jus eft. Cononem ucro Hellefpontiacas bortariiubet ciuitates;ut ineunte ucre daffem quamma» ximam copararent: fiquidem Lacedemonijs ob ca que ba[]us faerat irafcebatur, quapropter eorum fines inuadere,cy fe de acceptis iniurijs quanti pofJet uindicare tiitebatur.Per totam itaq; byemem bis incumbebant. Ve re Pbarnabazus colleclis nauibusyac peregrino conducto milite,Comone quoq; fecum a[fumpto, per infulas in Me lum niauigauit,ut inde potiffimum oram Laconicam inia deret.Principiod; Pberas delatus,eam regionem ferro ac ignipopulatus est. Inde ciun in al ijs quoq; maritimisdefcendiffet locis foeda populatione quanti poterát oviia Ax

Á
-—
e
e fk
mm[ipf priflinum penitus refütuit flatum,fabris omnibus ac reli
690— XENOPH, RERVM GRAEC,
uaflauit. V erür cum oram eam importuofam cfe cerne» ret,ueritus preterea auxilia boflilia,ac comeatus penuriam,celeriter inde regre[Jus eft, ac in Cytberiam tranflatus Phoenicuntem adortus cst. At coloni qui Cytberiam babitabant, ueriti ne. ul caperentur, urbem reliquerez quos omnes per inducias in Laconicam dimifit. Ipfe Co» rinthiorum muro munito, prafidium ac Nicopbebum Athenienfem preft&um in Cytberijs reliquit. His actis in lflmum Corinthiorum tranfinifit, fociosq; ad bellua bortatus c$t,ac iuflit ut uiros regi fidos fe oftenderent, pe euniasq; omnes quás fecum tulerat illis reliquit, exercitia ueró in Aflá deportauit.Conon ueró illi fuafit,ut claffem eiattribueret,quà ex infulis alere promittebat: feq; cnim in patriam veuer[urum,aclongos muros reflauraturumt, Pireund; muniturum obtulit: pro certo enim fe fcire aic» bat, nil moleflius bacre Lacedemonijs accidere pofJc. Nam c7 Atbenienfibus in bis morem gefJeris ,ey Lacedemonios ulcifcéris. Quia enim in ve maxime laborarunt,eam iu omnino uanam ac inutilem reddes. Pbarnabazus bis auditis mox Cononem cum nauium parte A^ thenas dimifit,pecuniasq; illi ad opus elargitus eft. Atil^ le diligenter rem exequutus, breui muros refecit, ac it
quis Pres regia folutis pecunia. luerunt tautett Atbenienjes,Bocotif, t7 ciuitates relique,fua fponte.Corinthij interim pecunijs quas Pbarnabazus reliquerat naues inftruunt, ac milite complent: Agathinuma; dlaffisconftituunt pre fetum, planed; in Achaico ac Lecbeo dominabantur finu, Econtrá Lacedemonij quoque claffemcomparant,cui Polemarchum prefidunt. At cum ille
ui

—— í—— matt n e n i
LIBER QVARTVS, 691
in coflict quoda cecidi[fet,itemd; Polis claftis prefe tus
uulneratus difcefsifJct,Erippides clafJem fufcepit: Prozenusq; Corintbius naues, que ci A gatbino erant, accepit,
ac Rbium dereliquit:quod quidem Lacedemonij iterum
occuparunt.Inde Teleutias ad Erippidi peruenit naues,
€ ille finum rurfus in Lacedeemoniori redegit poteflate,
Laccdemonij interea audientes Cononem muros Athe»
tienfes ex regijs inflaurare pecunijs,claffem à; ex infulis
€ ciuitatib maritimis Epiri alere,vati Ji Tiribazumregis prefecti in fuas traducereht partes, Cononé amplis——
ela[Jem fuflentare baud pojJe, Antalcidem ad Tivibaz-um Pe. ABE
qui becageret,mitthit:fimul adniti iubent,ut pacem cum^ Ye*je- Had
rcge cóponere po[Jet. Atbenienfes bis animaduerfts,Cononem, Hermogenem,Dionen, Calliflbenem,eo Callime
dontem legatos in Afiam mittunt, Tbebani, Corinttbij,egArgiui fuos ey ipfi mifere legatos. Antalcides aim ad TÍ
vibazum ueniffet,ili fc à ciuitate, ut pacem à rege pete-ret,miffum oftendit efJe:coditiones uero efJe tales, quales
rex ipfe olim defidera[Jet. De Grecis enim que in Afla
erat ciuitatibus, Laced.emonios regi minime impedimen
to fore, quo minus illis arbitratu fuo uteretur. Wnfule ue»
yo omnes ac relique ciuitates liberi iuris effent. Ci; ita
fentimus, inquit, cur nam Gr«ecos, aut regem contra nos
belii gerere, pecuniasq, dilapidare teceffe cft? Nam aduerfus regem militare nec Atbenienfes poterunt,ci nos
duces non crimus:neq; nos, ci ciuitates fui iuris ert. Pla
cuere uebementer"Tiribazo Antalcidis fermones, Sed
bacin cótrarium trabebant. Nam cy" Atbenienfcs in ciui
tatum libertatem confentire formidabant,ne LemnibImbrum 7 Sorum dimitiere cogerentur: T bebani quoque Xx a3
l /

692 XENOPH, RERVM G RAEC,
nc Bocotiee ciuitates illis adimerentur timebat, Argiuite vo,fi be admitterentur códitiones,formidabant,ne Corin thum,quemadmodi(7 Argos, obtinere nó pojJent:quae propter pacem. turbarunt, ac re infecta fingulidomum abiere. Tiribazus aperté ab(q; vegis confenfu cum Lace d.emonijs fentire baud tutum atus, dàm Antalcide pe« cunias dedit,ut eo pacto Lacedemonij vem naualem inflaurare poffent, AtbenienfesG; ac focij ad pacem prope fiores redderentur: Cononem ueró, tani regem iniuria afféciffet,ueraq; dicerent Lacedemonij,in uincula coniecit. Inde ad regem afcendit, illig; oftendit que Lacedemo "tij dixiffent,ac quemadmodii Cononem iniurium cóprebendiffet:fcifeitatusq; est, quid de bis ommib.rex fieri ucl^ let, Cetericrex dum Tiribazus fecum agit, Strutbanin maritimam Yonie mittit prouinciam.Erat Strutbas uche menter Atbenienfib.ac focijs affectus, memor quanta ma la prouincie regie ab Agefilao perpe] effent.Laccdemonij cum Strutban ipfis inimicum, Atbenienfibus ueró amicum e[fe cognouifJent,Tbimbronemum clafJe in Ioniam contra illum mittunt. 1s ex Epbefo eo urbibus in Wueandri campo fitis, Priene, Leucopbryo«2 Acbilleo, regios ingre[Jus fines,cuncta uaflando agebat ac ferebat. Procedente tempore cim Strutbas Tbimbronem omnia dnconfulté actemeré agere cognouifJet, equitatiutiuer-^ fum illac tranfmifit,equitibusq; mandauit,ut admiflis e^ quis,quantum poJent in Grecos impetum facerent. Con tigitca die Tbimbronem fumpto prandio apud Tber[an drumntibicinem agere; erat enim Tberfander non folum tibicen egregius. fed e» bellicas uires utpote Laconifans, * fibi uendicabat, At Strutbas Grecos difpalatos ratius, in illos
-————————XX——LLLALETEIÓ RS
a EZ

LIBER QVARTVS, 693
illos improuifus copiofo uit equitatu T bimbronemq; ac 1
"Therfandrum in primis occidit. His cadentibusreliqui omnesin fugam ucvfi funt:quos infequuti Perfie ingenté edidere cedem,Fugientes nonulli,in urbes pacatas eua ferunt,eteorum quidcm bona pars, quia feró intellectum €3 fuccurrere Tiribazi.Sepe enim tum ne monitis quidem militib.auxilium ferebat. His ita geftis, Rbodij quid populo eietti erant, Laced.emoné uenerit, oflenderutq; baud tutum Lacedemonijs effe, ft ncgligerent, ut Athenienfes Rbodum fubigerent, in tantamq; euaderent potentiam, Lacedemonij aim intelligerent, ft populus uiticeret,Rbodum uniucr[am in. Atbenienfium coce[Juram potefTatem:fi ueró locupletiores fuperarent, baud dubid infulam ipforà fequuturam partes:naues inftruunt octo, prafetum; illarum Ecdicum confüituunt. Miferunt ez* cum bis Dipbridem,quem in Afiam proficifci iubent, ac €4s que Tbimbronem acceperant urbes retinere, c7 a[fumptis exercitusveliquijs,alium ficunde poffet colligevec Strutbe bellum inferre,mandant, Diphridas man data exequutus, c alia a[fecutus cst,ey Tigranem Str tbe generi Sardis proficifcentem cum uxore cepit: cum quo magna quoq; pecuniarum uis in eiusvedacta est po^ teflatem, ita ut nulitibus inde flipendium foluere pofJet. Eratq; tr ille ton minus Thimbrone acceptus, ceterün dux magis copofltus e acrior, nec uoluptatib, deditus, fcd femper quicquid ageve[Jus erat,id agebat.Ecdicusue rà Gnidum procefiit:ubi cum populum Rbodium omnia in poteflxtem fuam vedeci[fe,terraq; ac mari fuperiorem effe cognouiffet, preterea duplo plures d ipfe babebat infruxiffe triremes, quictem in Gnido egit. Ceterüm La Xx 3
5
LE

604 XENOPH, RERVM GRAEC, ecdemonij cm vefciuiffent illum tribus inferiorem, à ut
amicis fuccurrere po[Jet,Teleutia cum nauib. duodecim,
quas in Acbaico«y Lecheo babebat finu,ad Ecdicit naui gare iubentzilli uero imperii abrogant,Teleutieq; amicorum curam gerere, bofles quoq; quammaxime po[Jet damno afficere mandant, Teleutias cum Samum ucnifJet,
acceptis ibi nauib. Gnidum tiauigat:«y domum profecto
Ecdico,ipfe Rbodum cum nauib.fcptem c7 uiginti profi cifcitur:cul in uia obuiam factus Philocrates Epbialti ftlius,qui cum triremibus decem ab Atbenis Cypri in Eua
gor«e auxilium properabat,cum nautb. ab eo captus eft.
Agebat populus uterq; fibijpfi maxime contraria. Athe siichfes cnim contra regem amicum, Euagore,qui illi bel lum moueratauxilia mittebant. At Teleutias,cum Lace^ d.emonijs bellum cum vege eJet,cos deleuit, qui aduer us cum nauigabant. Rurfus igitur Gnidum reuertitur, ubi diucndita quam ceperat prada, iterum Rbodumnauig4t,acillis qui fecum fenticbant,opem ferebat, Atbenien fes cognito Lacedemonios rurfus mari imperare, Tbrafobulum Styrea cum quadraginta emittunt nauibus. Vlle uer ubi Laced.emoniorum opes circa Rbodum pollere cognouit,ab infula abflinuit. Haud faale enim ei uidcbatur Lacedemoniorum amicos fuperare poffe, cim muvos obtincrent: precipue cum Teleutias cum clafJe illis opem ferret, Atbenienfiumq; amici ab aduer[arijs fupevati effent,longed; bofles fuperiores effent. Curfum igitur in Hellefpontum deflexit: ubicum nullus e[Jet hoftis, yem magnam fe peraclurum fperabat. Amadocum igitur Odryfiorum regem,e7 Seutben,qui maritimis imperitabat oris,inter fe difceptantes[uo interwentu pacauit, Atbenicn

LIBER QVARTVS, 69$ Ktbenicnfibusq; amicos ac focios reddidit, ratus ciuitates quoque Grécás qua in T bracia,ac illis amice erant, propenflores bancob rem in Atbenicnfes fore. Cum; ciuitates Aflaticas ob amicitiam rcgis recte fentire intellexi[Jet, Byxantium nauigat, dccimamq; à Ponticis uen didit nauibus: paucorum; ibi potent fublata, populare reginten induxit, eicit ut Byzantinus populus baud grauate Atbenien[es quamplurimos in urbe cerneret. His actis, Chalcedonijs quoque in amicitiamveceptis, tranfmiffo Hellefponto,Lefbi ciuitates omnes, pre» ter Mitylenem, Laced.emonijs ludere reperit: nullam tamen antea tentave aufus csl, priufquam militibus fuis, quos fecum circiter quadringentos adduxerat,ciuitatum exules qui Mitylenem confugerant, adiunxi[Jct. Mityleneorum preterea vobuftioribus fecum a[Jumptis, primorcs in[pem crexit, fi ciuitates[ubigeret, uniuer[e imperaturos Lefbo.Exulibus quoque oftendit, fi unà[entirent, cunctos in ciuitates reduct poJJe: militibus uero, fi Lefbum ad amicititiam traducerent, fore ut patria multis abundatura ejJct pecunijs.His dictis illos folatus c$t, confcftinq; ad Methymnam duxit. Tberimachus Lacon,qui Metbymnam prefidio obtinebat,cum Tbrafybulum adwentatem audijfet,aff umptis turmis naualibus, Methym nis quoque ac Mityleneorum quotquot aderant exulibus, illi obuiam pergit, pugnaq; commifJa"T berimachus cccidit:reliqui multis ex fuis amiftis, in fugam uerft funt. Inde ceteras aggre[Jus urbes, in fuam vedegit poteftate: qui uero minus parebant, illorum agros populatus, militi exea preda flipendium perfoluit. Rbodum inde ire contendit: qz ut exercitum copiofum contrahere po[fct,
Xx 4

696— XENOPH, RERVM CRAEC,
undique ex ciuitatibus argentum non paruum corvafit. Cund; A fpendum uenijet,ad Eurymedontem progreffus est flumen:cumq; iam pecunias ab Afpendijs baberet, militesq; illoriuaftafJent agros, irati A[endi nocte ilbrsfybuli lum agerefii in tabernaculo obtruncant. Et Thrafybuobs.— lusuirinfignisac probus buncexitum fortitus eft, In eius locum Argyrius ab Atbenicnfib.cst miffus, At Lacedemonij ciim decimam ex Ponto in Byzzantio ab Atbeniettfibus uenditam effe vefciuifent, Chalcedonemq; ez velia quas ciuitates Hellefbontiacas ob Pbarnabazzi amicitiam cum iis fentire,in baud mediocrem inciderunt cura, Vevim quatis Dercpllidem nullain c culpare poffent, An xibius tamen per[uafis Ephoris,qui illi amici erant, cgit ut ipfe prafzctus Abydum mitteretur, pollicitus ft viilites «c tiaues fibi tradevétur, Atbenicftum res it Hellefponto turbaturum, cffeclurumi; ne illis tam profperé cuncta ibi cederent, Lacedemoni igitur triremes tres, e quantumopuse[Jet ad mille mercenarios milites, illi attribue re, cum quibus inA flam nauigauit:mercenariod; collecto milite civitates nónullas Acolidas Pbartiabazzo ademit, ex Abydoó; procedés, boflilé undiq; uaflabat terram:na ucs quoq; tres alijs addidit, quas ex Abydo fuppleuit,qui bus ubiq; Atbcnienfib.ac focijs incumbebat, Atbenienfes cim dc bis certiores facti effent,ne cunfa que Thrafbu lus in Hellefpóto fubegerat,ab cis alienaentur, timebàt, Iphicratei igitur cunt nauib. octo, ac cbpeatis milledu. centis in prouinciam vittunt, quorum parsmaior erat eoru quibus Corinthi prefucrat. Cum enim Argi ex Corinilo-Argos feciffent,ncparant fe illis cgerezmam ez quojdam qui Argiuorum rebus faucbant, intev fecerat, : Ad

LIBBR QVARTVS. 6oy Atq; ita cie Atbenas difcefsiffent, domi fe tencbat.Cum ue roin Cberroncfum peruemJet, fub initium&naxibius et Iphicrates latroncs fubmittentes, utrinq; fe infcflabant, At procedentetempore aun Ypbicrates Anaxtbium cuit mercenario milite onitilL ac cdenonijs ey Abydenis du ceitis Antandrum petijjJe vefeiuiffet,audiuifjctq; Antan driamice illum receptü cfJe,fufpicatus eum, relicto pra f dio, Abydenosrur[um domum abduclurinodle clanculum per Abydenorü tranfove[Jus defertos fines, in monti bus occulte confidet."Triremesucró que illum adduxerant, Cberrone[um fuperare iubet,ut eo pacto pro colli getda pecunia,uti co[ueuerat, profücifci uideretur. Heec cim cgiffet,baud opinione deceptus cst, Anaxibius enim ciim die illa minime facrificaffet, vegreffus est. Namcum fibi per pacatii,ac ad uvbem fociá tranfeundi cjJet,Ipbicratem uero Proconnefum abifJc exiflimaret,negligenter ac folutiore cura iter agebat.1phicrates quandiu Anaxibij exercitus in planicie erat,ex infidijs baud farrexit:ue rum cu Abydeni iamin Paracremafti effent cápo, ubi ez aurü effodikt,acrelique copiein dedii effet, e» Ana xibius tum primi defcenderet cit Laconicis, tum Tpbicra tesex infidijs furpit, eo in illum curfu fertur. Anaxibius inselligens nullan effe[pem falutis, uidens fuum exercitiá € inlongum diflenfum,cy in angulum coclufum eJe, et exiftimans cos qui antecc|Jerant non pofJe fibiaper:e in accliue[uccurrere: uidens preterea omnes perterritos «nimaduerfis infidijs,eos qui aderát fic alloquitur: Viris pulchrum erit me bic occüberc:uos ucró antea j manus cum boflib.confcratis, abite, patrved; uos feruatc. His di Anaxibij ino elis accepto ab armigero fcuto,egregié pugnans,ibiced» teritus, A Xx 5

698 XENOPH. RERVM GRAEC,
ditzoccubucred; cum eo Lacedemoniorum prefedti, qui illi undiq; ex ciuitatib. fequuti erant, duodecim cirdter: reliqui partim fuga cefi partim uero elapfi funt:quos bo fs ad urbem ufq; funt infequuti, Defiderati funt pugna ea milites circiter ducenti, Abydenori ueró quinquagittta. His geftis Ipbicrates ru[us in Cherronefum abijt.
XENOPHONTIS RERVM GRAÁECARVM LIBER QVINTVS, BILIbaldo Pirckemero interprete.
| T circa Hellefpontum ves Atbenizftum ac | Lacedemoniorum in eo evánt flatu. Eteoni | cus interim in Aegina agebat, que olim A: tbenienfibus adbefevat:(cd poftquam bellum aperte marigerebatur,cofentientibus Ephoris, Acginctis libera latrocinandi ex Attica facultas coce[Ja cst. Atbenienfes itaq; ci baud paruo afficerentur damno, tri remes decem cum prefecto Pampbilo,acmilitib.nó paucis,in Acginam mittunt:qui Acginctas muro clauferunt, terra mariq; ob[ederunt.'Teleutias cum infulas pro exigetdis circumiret pecunijs, ac de obfidione certior factus effet,in auxilii aduolat,claffemd; protinus difcedere coegit:at murum Pamphilus prefidio feruabat. Aduenit interim à Lacedemonc Hicrax claflis prefectusnauesqs fufcepit: Teleutiae ucro feliciflmus domum abijt: im enim difceffurus nauem afcenderet,nemo non militum dextram ei iunxit,c7 ille eum coronabat, alter fertis decora bat:qui uevà ob turbam accedere non po[Jent, coronas in mare proijcientes,fau[la ac felicia illi precabatur. Qua«is utei non ignorem, rem nec arduam, nec admodum niemo

LIBER QVINTVS, 699
memoria dignam me narvare:per Youem tamen uiro bono baud indignum cfe avbitror, fi diligenter perpendat quidnam Teleutias egerit,per quod talem fibi militi con ciliauerit beneuolentiam: quandoquidem id opus, diuitijs,periculisey memorandis rebus,uiro longe prejIantius avbitror. Hierax acceptis nauibus iterum Rbodunt nauigauit: Gorgopam uerà preftCtum cum duodccim trirenibus in Acgina legati rcliquit: contigitd; bocpaco Atbenienfes, quiin prefi dio erant, potius obfideri, quàm obfidere. Eave moti Atbenienfes,mifis nauibus, quinto poftquam Aegina obfideri coepta est menfe, pre" fidium ex infula euexerunt. Soluta obfidione, Athenicnfesvur[us apiratis ey Gorgopa infcflabantur: quam ob rem coacti rurfus tredecim inflruxerüt triremes, quibus Eunomum prafecerunt. Lacedemonij Hieraci cm Rho di efJet Antalcidem dedére, Tiribazzo vem gratiffimam fefaclaros arbitrati. Antaleides itaq; cum Acginam ucniet, Gorgop.e fecum acceptis nauibus, Epbefum nauigauit; Gorgopam uerà rur(us cum nauibus decem. Acginam remifit,reliquis Nicolocbi praefecit. Et Nicolocbus ut Abydenis prefidio effet,illac traiecit, Tenedum; aggrejJusagrum igni ac ferro uaflauit, acceptisa; pecumijs Abydum concefsit. Atbenienflum uero duces€ Samotbra cia Thafo,cy- ora ca collecti, Tenedenjibus opem ferebant. Verum cüm certiores facti effent Nicolocbü cum tia uibus Abydum nauiga[e, illum babenté uigintiquing; ta ucs,ex Cberronefo infequuti triremibus triginta duabus, ob[idione cinxerunt, Gorgopas interim cum ab Epbefo difccderct, in Eunomum incidit, quem tunc in Acginam fugit, quo paul. ante Solis perucnit occafum, ubi nà«

9400 XENOPH. RERVM GRAEC,
sibus egrelfis milites coenare iufeit. Eunomus cic aliquan tifper fubftitiffet,tandem abijt. Nocte ucro lumen babes, ut fieri folet, foluit,ne fubfequentes aberrarent. At Gor gopas co fcftim afcenfis nauibus illum occulte infequutus ef: eo ut bofles precedentes lateret, pubernatorcs pro woce lapidi crepitu et remori motu uti iuftit. Cumq; Eu nomi naues iuxta Zofleré in Attica terree applicuijfent, ille concentu tub«rü bofles agerefJusest. turmae nauales partim in terra de[cemderant, partum adbuc falo fluclua bant. Pugna igitur ad lune fplendorem facta, Gorgopas quatuor captis nauib, Acgina regre[Jus est:elique ucro Attice aues in Pireum perfüserunt, Chabrias interi ciim in Cyprü nuigaret,ut Euagore octingentis clpped tis, triremib.decé opem ferret,acceptis alijs quoq; nautb. acmilitibus Atticis,tocle in Acginam defcendit, ac in ual le concaua ultra Herculis templi cum militib. occulte co fcdit.Ortadie Dimenetes ut cOucnerat, cum graui ade" vat avmatuva:qui Herculis pretergre[Jus templum circi ter fladia fedecim,ad eum locum qui Tres turres appella tur,perucnit.Gorgopas cit de boflium aduenti certior fa Gu effet, cii Acginetis ac turmis naualibus, Spartanis; qui tum forte nouem aderant, obuia pergit:nautas quoqs qui liberi effent; per precone fubfequi ifüit: bi uarijs ae quibus poterant circundati armis, fequi fflinabant.Cuq; primi infidias pr«terijfJent,uilites qui dt Chabria in inft dijs latebant,infurrexerc:Tatimq; undiq; fagittis ac iacu lis bofles degrauabani: indc imprefilonem in cos fecerit, Abierünt autcm avmati qui ex nauibus de[cenderant, Et primi quidem, utpote qui nufquá conferti cfJent, latim imorti(unt,quorü erat Gorgop4s et Laecdemonij.Q ui poftquam

LIBER QVINTVS, 70$
poftquám ceciderunt,reliqui in fugam uertuntur: occubuere; ex Acgirictis centum quinquaginta circiter pere griniuero milites inquilini cy naut, baud pauciores dig cetitis, Ex boctempore Atbenienfes fine cotrouerfiemaris tenebant imperium:nauales enim turme,quamuis Etconico cogenteamplius traues afcendere nolebant, quia flipendium illis non foluebatur:quapropter Lacedemonij rurfus Teleutiamatib prefiiunt. Quem ci milites aducntanté vidiffent,ualde gauift funt:ipfe uero concione aduocata ita di|Jeruit: Viri comilitones,ego quamuis pe^ cunijs uacuus buc aduenerim,ft dij annuerint, uosq; ftrenuam pr«fliteritis opera,cuncta uobis nece[Jaria fuppeditare conabor:fiquidé no ignoratis, quandiu uobis prefücrim,non minus ueftram, d propriam quefiuiffe falutem,Et mirabimini forta[Je fi dixero, maiorem e]Je mibi ueflrorum comodorum rationem, d meorum, Atquiego (deos teflor mallem potius per biduit abfq; cibo agere, diem utam uos ieiunos afpicere, Si igitur und antea fores mee petere quid uolenti patuere,nunc maxime aper te erunt:adeó ut cum nece[Jarijs uos abundare intelliga, me lautius uiuentem uifuri fitis.Cyuod fime frisora,calo ves,uipilias fuflinentem uidebitis, exifltmate uobis quoq; fimilia toleranda efJc:quauis ml borum uos facere iubeo ut doleatis, fed ut emolumentum inde accipiatis. Quód enim ciuitas noftra, o comilitones, ad illud quod cernitis felicitatis peruenit faftipiii tota; immenfis ac opulentis preditaest bonis,no focordia cy reri accidit defidia, fed laborando,periclitando,e7 bene cofulendo,eo dignitatis proccfit. Agite igitur cit antea,ut optime noui, uiri fueri tis fortifoümi, nunc etiam meliores cuaderc antiitimini,ut
'Teieutie condo.

702 XENOPH, RERVM GRAEC,
cim ftrenue fimul laborauerimus, fuauiter quoq; utà laboris premium fumerc pofsimus. Q uid enim dulcius, nulli bominum, feu Greco, feu Barbaro, adulari, uerunt unumquenq; fibijpfl fufficientem ad ves necc[Jarias fuppeditandas exifleretmaxime unde ez pulcberrimum est. Nan ab boflibus parta abundantia non folum, ut noflis, cómcatum, fed c gloria inter omnes praebere folet bomi ties, Milites bis auditis utta uoce clamare coeperüt, quid os facere uellet, oflenderet. At ille: Agité 0 uiri, inquit, cactiate, frumentum; diei unius mibi exbibete,inde cofeflim naues afcenditeyut eo nauigantes quo deus uoluerit, perueniamus tempori. Cumq; omnes naues cófcendifJent, nocte uerfus Atbenienfem tiauigat. portum, modo quiefcens ac dormire iubens,modó remigio pergens. C uod f quis infipienter illum cum triremibus duodecim rem tam «rduá aggrefJum effe exiflimat,is qua atione motus facrit,audiat, Arbitrabatur enim opprefJo Gorgopa, Athe nienfes omnia folutiore cura in portu agere,naualiaq; o-mni prafidio deflituta effe. Quod fi alique triremes Athenis inftruce effent, exiftimabat tutus effe aduer[us náues uiginti Athenis mouere, quàm alibi contra decem; nam ibi tum nauales in nauibus excubare cogebantur, Athenis uero prefectos domi quenq; dormire: nautas ue rà bincinde fparfos quiefcere cognofcebat. Hac ratione motus,rem tantam adoriri aufus fuit. Cumq; iam quinque aut fex à portu abe[Jet fladijs,ut diclum e$t, quietem cgit. Orta die primus porti irrumpit, triremes uerà velique fubfequebantur. Minoraigitur nauigia demergerenon fincbat, neq; corrumpere, fuis nauibus, Quod ft quam triremem erumpere conantem widi[Jent,confcflims eáim

LIBER QVINTVS. 793. eam opprimcbant:onerarias uero naues religatas ac ple- lelextsag ns abduccbant; in maiora quoque tranfgvefii nauigiay adu JN ubicunq; poterant bomines inde rapiebat. Q uida s ante in terram defilientesymercatores quofdam ac gubernato!—|: res comprebendcbant, illosq; in[uas traducebant trivemes.Et illi bis intenti erant. Atbenienfes ueró qui in urbe efiflebant,«udito tumultu, ut auam clamoris difcercnt, extra urbem currcbant:at qui extrá erant, intró pro ca^ piendis ferebantur armis:alij in urbem nunciatum ibant, Atbenienfes itaque uniuevfi tam pedites quàm equites in fubfidium, tanquam Pireo capto,aduolant. T eleutias ueró inde digrefJus, captas naucs Aeginam mittit, quas triremes tres uel quatuor preftdij caufa concomitari iu^ bet:cum reliquis ipfe circa Atticam, utpote ex portunauigás, multos pifcatorios excepit lembos:oneraria quoquenauigia baud pauca bominibus plena, que undique ex infulis aduentabant, ccpit, Yn Sunio quoque bolcades quafdam cum frumento, tum mercibus onuflas, oppre[fit. His actis rurfus Aeginam veuchitur, ubi diuenditis fbolijs, militibus menftruum perfoluit flipendium. Aliadeinde aggre(fu loca, quecunque poterat diripiebat:atque bec faciens, c7 plenas naues alebat, ey milites «d omnia obeunda pericula alacriores«7 promptiores" babcbat. Antalcides interim per Tiribazum cumrege 7e A. Za. focietatem inijt:cul y auxilium promiffum eft,ni Abe e b est ut nienfes c7 focij pacem quam ipfe obtulerat, fufciperent."S Cum ueró Nicolocbum cum nauibus Abydi ab Ypbicratec Diotimo obfe(fum effe intellexifJet, cum peditatu Abydum contendit: ibi acceptis nauibus nocte difcefit, fermonem; diffeminauit, tanquam ab Chalcedonenfibus.

404 XENORH. RERVM GRAPRC, accer[eretur. Cum; Percopé perueni[Jet, quietem egit. Quodam bi qui cum Dimenteto,Dionyfto, Lconticbide €g Pbenia erant refaiuiffent,cofc[lim illum in Proconnie fion infequuti funt:quibus pretergrefis couerfus ile Abydum rcuer[us cft ibiq; Polyxeni expectabat, qui cà ui ginti Syracu[anis ac Italicis aduentabat- nauibus, ut eas quoque acciperet. Interim Tbrafybulus Cotaliteus ex Thracia nauib.aduenit octo, Attice; caf coiungi que rebat. At Antalcides ci fpeeulatores illi triremes octo pre ternauigare fignifica[Jcnt, naues duodecim celerrimas mi lite cofcftim tmplet,reliquas occulte fubfequi iubet. Clíq bofles iam pretergrefsi e[fent,illos infequitur:id ci uidi fent fügam capiunt, Tardiores itaqs ci fuis celerioribus sonfeftim ajJequitur. At primorib. quicum ipfo nauigabant mandat,ne ultimas aggrederentur;fed femper an» teriores affequi niterentur:que aim capte e[fent,ey nouiffimi priorcs comprehenfos cernentes,ipfl quoq; omni propter tarditatem depoftta fpe, capti funt, ita ut omnes in boftium ucnirent poteflaté. Aducnere interim Syracu fane naues uiginti,necno alie ab Tonia et Tiribazo,que in Ariobarzani inflrucke erant finibus: erat enim pridé bo[pes Ariobarz;ano. A derant etiam à Phartabazo nawes,ci iam regis filia nupta crat. Cum igitur claftis octoginta naui fupcraret numerum, Antalcides totius maris obtinuit inperiit ita ut Atbenienfes à nauigatione inbibe rct Pontica,illaq;«d focias diuerteret urbes, Atbenienfes eum bofles nautimultitudine pollere uidiffent, uereban.tur ne ut ania obfidione circundarentur, precipue cum Lacedeimonios regis focios efectos cernerent, Wnfeftaban tur infuper ex Acginaá piratis.His omnibus eoacticaufispe

3 LIBER QVINTVS$S, 70$ fisspacem ucbementer defiderare caeperutt, Lacedemo nij quoque ctm cobortem Lecbei, aliam; Orcbomeni, prejidij caufa alerc cogerentur:infuper urbes bas ne caperentur,alias ne deficerent, milite munire necc[Je baberent:circa Corintbunt quoq; negocii: illis baud paruum iniectum efJet, grauiter bellum ferebant. Argiti quoq; ui dentes quod prefidia alere cogerentur, neq; quicquam iam induciarum oblatione iuuarentur, eg ipfi ad pacem inclinati erant, ita ut cium Tiribazus nuncia[Jet, quiregium edictum de pace audire ucllent, prefto ellent,omnesextempló conuenerint: quibus colledlis, Tiribazusve gium oflendit fignum literasq; bec continentes legit Am,^ taxerxes vex equum e[Je cenfet, ciuitates Aflaticas fbi"ex Mcr.. parerczex infulis quoq; Claxomenas e Oyprum: rdi dg e revela, quas cuatates Grecás tum paruas,tum magnas, liberi llb ore, PrTOY o ris e[Je finit, preter Lemnum,Wmbrum e Scirum:ille f-* d quidem ut ab initio fuere, Atbenienfium Junto. uicunq; uer pacis conditiones bas minus fufceperint, bis cgo cum ij$ qui cadem uolunt,terra nariq;, nauibus ac pecus nijs,cunctis deniq; uiribus bellit infera, Hec cm ciuitatis audijJént legati, domum renunciant:cy veliqui omnes p4 cem iuramento frmarunt,exceptis Tbebanis,qui ominis Bacotlorum uice iurare uoluerunt: quod iuramenti A ge filaus baud fufcipiendum effe afferuit,ni id quemadmodit regie iuberent litere, preflaretur,népe ut parue acma gne ciuitates liberi iuris effent, Tbebanor& uerà legati, bac in mandatis non babere re[póderunt.1te igitur, Age filaus inquit,ac interrogate, ucftris q; becnunciatefl non parebunt,extra pacis futuros corditiones, Et illi difceffe rc. Agcfilaus weró propter'T bebanorum odium nil cut
Xy

706 XENOPH, RERVM GRAEC, atus efl, fed Ephoris in[uam tradudtis fententiam, com fiftim rem facram fécitzcumq; litaffet, Tegcam tranfüjt, equitesq; undiq; ad circumiacentes vifit ciuitates, qui focios fefline couenire iuberent.mercenarios preterea acd uit milites, Sed anted ex Tegea moueret,adcrant Tbeba ni,offerentes fe ciuitates liberas dimi[Juros.SicQ; Laccde monij domum regrefsi. T bebani ucró pacis conditiones acceptare, Borotieq; ciuitates fui iuris reliquere coacti funt. Ceteri cum nec Corintbij Argiuorum dimififfcat prafidium, Agefilauijs quoq; bellum cominatus est, ni ex urbe prafidiu emitterent;pariter cz: Argiuis, ni[uos dbducerent.Q na denundatione utriq; territi, Avgiui ur be excefJere, Corinthum; libera reliquere, Yd cum cedis rei quiq; illis adbefcrant,didiciffent,cz ipfi ex Corintho aufugere:reliqui uero ciues baud inuiti exules recepere. His aclis,ac pace quam rex dederat ab omnibus fufcepta ciuitatibus, exercitus utrinq; tam terra d mari diffoluti finta inter Lacedaemonios, Atbenienfes ac focios, post anteactum belli, in quo Attice divuti funt muri, bec pri ma fub[ccuta pax cft. Cum; in co bello Laced.emonij bo füibus uiriliter vefüitiffent, multó maiorem curá babucrüt eius pacis que ab Antalcida denominata cft: flquide re ij pacis executores conflituti,ciuitatesin libertatem uem dicarunt, Corintbumq; in focietatem recepere. Thebanos quoq; coégere, ut Bocotie ciuitates, quod diu defideravant,fuo permitterét iure uiuere, Argiuos quoq; ut à Co rinfbo ab[linerent,perpulere:bellum interminatini inde prefidium deducerent.His ita ex fententia difpofitis, uifum cfl cis ita cum focijs qui egvegté fe in bello ge/Jeratit, quiq;in bofles propenjiores fuilJe uiderentur, agere,ne aliquo
iui

LIBER QVINTVYS, 702
sltquo pacto ab illis quandoq; defiecre po[Jent.Prüuà ipi Mavéne: ii tur ad Mantineos mt feriis cos T iros diruere iufjeriit, vue predicantes baud aliter illis fidere p offene ad b oftes defi ccrent;fiquidem pro comper MERE B[Jerebat, quod Árgiuos boflcs frumento iuuarent, Illis p reterea crimini dabát, ABEL CE"htes, una mil litave renuiffent: 2) fi quandog; cum eis tn militiam ex uffent, data opera ic jgnau iter fe ecf iffent. Nofcere Preitrea aicbant illos iii uo ferre animo, fi qui dboricis a accid iffetim trfus fin cala amitat. ox incidiffent gaudio n
Ire
^. YAUYlC
n enn talia quse posit Nc 18
tineum b bellum f hit,ex lutfle diceba mir. Cetert
0$ diruere nollent t bel llum Cu ine
re Jilaus ueró c xpc ditionem banc d precatus cst, offendens beneficia à Mantincovum cinitate multa ac coregia,tempore Meffenici bel lli im patrem fa«um collata; i quapropter 4 aepo 3 exercitum cduxit, quamuis c2 pater i ipfius Paufat ntipenfl populo fuma beneuolentia dcuinddus fi gitur predabundu t per agrum difcurrit, incendi d; cu vites fist Sed cli boffes intra muros fe tenere cerner et, foffam profindam urbem circa effdereinfitui dimidiam exer^ citus partem laborantibus prefid iae qutefcere,liam uero labori int ndere eiit,:Perfe£I opere fecur iam circa urbem a; frumento copiofo refertam,oi omnifi"iod; re abundare(nam fertilitas ES inprio riorem snum) ueritus ciuitatem ac focios tempore cum exercitu urbe oi eret, fl' haud cxilis urbe interecat, fiflere conatus eft: obftruétz
Y). a

g08 XENOPH, RERVM GRAEC,
| Monlinei 4 eec ecenim illius decurfu, fupra domori ac murori fundaméta Seir m C re flagnare coegit. Cumq; af idua inundatione inferioresal ions foin« fuerentur lateres, fuperioresq; pondere murum degraua vh Vm oe" ent pruno fatbifcere, inde penitus ruina minari corpit,— 2 iius Im At Mantinenfes,ne turres deciderét, munimentis acope( vibusrcfiftebant ligneis, ey inid per tempus aliquod elaborabant. Verum cum fundamenta ucbeméti unde premerctituy flagnationc,ucrebantur ne fi murus per circui tumrueret, ui caperentur: quapropter fe iufJa facturos paratos effe obtulerunt. At Laced.emonij illos in deditionem amplius recipere nioluerit,ni per uicos habitarent: at illi necefüitate coatti,in id quoq; cofenfere.Ciiq; quefto res ac populi prefides morte formidarcnt,pater ab Age fipoli de illis fecuritatem impetrauit,ut omnesCfexaginta erát)falui ab urbe difcedere po[Jent: c» Lacedemonij iuxta portas ab utroq; uie latere cum baftis flabant crc&is,illos egredi uidentes c odio profequentes; ey tamen ab cis fe continebant facilius,q fcciffent optimates Mantinenfium. Atq; boc diclum efto magnum obedientie argu mentum. Inde muri diruti[unt,acin quatuor partes Mat tittca dijper[a est, quemadmodii c7 olim babitabant. Admodum igitur fub initi egre ferebant, quód domus pro^ prias[ubuertere,ac nouas edificare cogerétur, Verc—| qui facultates babebant propius prediababitarent, que—| circi pagosbabebant,ez optimati principatu uterentur,cy à tribunorimoleflia liberati effent,ea re Letaban| tur:cy Laced.emotiij illis ex cómuni fententia praefectos—| inde miferit,multoq; alacrius ex uicis militabat d antea,|
; aim in populari degerent flatu. Et que cirea Mantinea / i: boc pacto ge[la[unt,prudentiores reddiderunt bomincs,
M fc per

LIBER QVINTVS, 709
nc per urbes flumina deriuarent. Eodem tempore Pbliafiorum exules,ci Laced.emonios diligenter perpendere
nouiffent, quemad modit fociorum finguli in bello fe ef^ fiffent;temporis fretiopportunitate, Laced.emoné uencrcjillisq; offenderit, quádiu ipfi urbem inbabitafJent, La
ced.emonios in urbem receptos e[fe,in militiaq; ciues quo
ciq; ducti effent, fubfecutos füil]e:eis uero expulfis,Pblia
fios fequi nequad uelle folosq; omnium bomini Lacedeemonios intra moenia nó admitterent. His auditis, Epbori
rem bancbaud contemnendam efJevati, legatos ad Pblia NU florum mittunt ciuitatem, qui dicerét, Exules Laccdemo P^ H Lue.: nijs«micos effe,cosq; init urbe pulfos: dignumigiturf 99€ veut cenfe*e ill os[onte fufcipere, non ui. Pbliafij bis auditis,
uerebantur ne bellum cis inferretur. Cumq; à plurib.boy
tati effent ut exules reducerent(nam multi exulum con^
Janguinei, qui illis fauebát, in urbe remanferant:erat e
quidam,qui, ut in pluribus accidere folet ciuitatibus, es
innouari cupiebant) partim timore,partim perfuafionibus comoti,Pbliafij de reducendis exulibus decreti ftcere:qg bona que coparerent, illis reddi: que uendita ef^
fent, ex publico perfolui flatuerunt:e7 fi difceptatio bac
de re orta ejfet, iudicio finiri cenferunt. Et de Pbliafiorit
exulibus boc pacto eo tempore actum cft. Aduenere inte
rim ex Acantbo c7 Apollonia urbibus maxintis circa
Olyitbum, Lacedemonem legati. Epbori uero cum aduentus caufam didicifJent, ad concilium c7 focios illos
produxere: ubiCligenes Acantbius itadifJeruit: Rem
quein Grecia pullulare incipit, uos Laced.emonij ac focij penitus latére arbitramur.Siquidé Olyntbu Thracie
euitatem e[Je maximam, fermé omnes fcitis.Porró Olyn
^
Y 3

710 XENOPH, RERVM CRAEC.
thij ciuitates quafdam fubegere paruas, quas c7 legibus ac inflitutis fuis uiuere cocoerunt, nde maiorcs quoque nonnullas agorcfei,in fuam redegere poteflitem. Eo[uc ceffu clati, Macedoniee quoq; ciuitates ex Amyntbe Macedonie regis feruitute in libertatem uendicare aufi funt. Deinde poftquam uiciniores in fuam traduxere fententiam,adrcmotiores ac maiores quoq; afpirarc cocperüt: cosq; reliquimus babentes iam cum alias multas urbes, tum Pellam,que est urbium Macedonie maxima. Quin «7 Amyntam audimus non folum ciuitatib.paternis exci diffe fed ea tantum n8 tota pulfum effe Macedonia.'Tan dem Olynthij ad nos c7: A polloniates miferüt, bellumq;, ai cos niilitia fequeremur interminati funt. Et quauis, o Lacedemonij, proprijs inflitutis c9 patrijs uiuerelegibus fummopere dcfideramus, ni quis tamen nobis opem firat,illis adbarere cogemur, Babét ueró armatos baud mitius ocfingentos,clypeatos ueró multà bis plures, cqui écs ueró iunélis noftris mille circiter ad bellum educere poterunt. Reliquimus quoque ibi cum difcederemus, Atbenienfium ac Becotiorum legatos: audiuimus preetevea Obntbios e7 fuos clegifJe legatos, quos ad ciuitates cás de contrabenda mittant focietate. Atqui fL uis tanta Atbenienfium ac Thebanorum accedat potentie, uidete nc cy uobis tandem intoleranda reddatur.Ciivi cnim Po tidem babeant,cim illa in Palleneo fita füt Yflbmo, exiflimate ciuitates cunctas intra illam fitas, in poteflatem eorum u&turas.Q nàd uero ciuitates maxime Olyntbios uereantur.fortifiimum boc eft indicium, quod ucbementiillos profequuntur odio, tcc tamen ad bec detegenda buc nobifcuia legatos mittere aufi fuere, Deinde e boc confi

—————————n———
LIBER QVINTV$. 71 confiderate: cum uos f[ummopere curam geritis tte Bocotij numum coéant, quo pacto illos quos fupra modi attolli cernitis,negligere uobis tutum fit: precipue cum uis ea tion folii terra, fed cy mari augeatur co crefcat. Quid enim illis impedimento e[fe poterit? cum regio ea naualis nateriei fit fevtilifüma:pecuniari uero redditus ex mul" tis portubus, uarijsqd; eueniat emporijs: ac propter foli tibertatem,numerofo urbes colantur populo. Preterea "T braces qui fine vegibus degit,llis uicini fiunt,qui nunc quoq; Olyntbioscolunt. C» 0d fi ipfis[ubdentur, magna quod;«7 bec eis accedet potentia, Nam ez aurifodine que i Panced funt fite regione, illis manus porrigent, Atq; borum nos bil dicimus, quod non fit in Olyntbiorum populo uulgatifimà. Yam uero eorum animos quis uerbis explicet? Nam deus fovtaftis effecit,ut unà cum po tentia etiam animi bominum augerentur Hac igitur tos, Laced.emonij ac focij,quo pacto fe babeant, ueraciter re tülimus: uos uero ft cura digna uideantur, in tempore confulatis. Nolumus demum uos ignorare, potentiam eam quam tantam effe demonflrauimus, non penitusinexpugnabilerm effe. Vrbes enim quie inuite. ciuitatem cum illis babent communem, bee fi quid uiderint Olynthijs contrarium, extemplo pro amicis inimice cuadent, abillisq; deficient.Q uód fi,ut decretum cft, connubia inter fe contrabent,acinuicem coalefcent, intelligent preterea uiclores fequi lucrofum effe, quemadmodum Arcádes cuni uobifcum uadunt,fua feruant, aliena ueró diri pluntnon tam facile debinc res diffolui poterit. His di&is,Lacedemonij focijs dicendi dedere facultatem, ac ut immedium con[ulerent iufJore, quid Peloponnenfibus ac Yy 4

712 XENOPH, RERVM GRAEC,
Des Ted uniuerfis utilifiimis effe cenfcrent.Malor itaq; pars A bellum fufcipiendum efe fuaferunt,potifsimi qui LaceDn v d'emonijs affentiri cupiebant: 4c prefi dim millc militi ( in quáq; urbé mittendi efJe céfuerüt. AC quoq; fl,ut ci uitates milit loco pecunias pevfoluere pojJent, triobulum fcilicet Aegined pro peditibus fingulis, quod fi quis equites preberet,ut pro quatuor grauis armature militibus flipédium equiti darct. Q uod fl qua wrbium,nulites
ad expeditione cam mittere ncgligeret, flaterem mulcte loco fingulis dicbusin figulos cafituerunt. Hisattis fur vcxere Acantbij omnibus; offrnderunt,recte bac efje de creta: uerum quoniam exercitus tam celeriter cogi non po[Jet,melius interim e[Je, ducem aliquam confi, ftm illuc
cii prefidio Lacotico ac fociorit mitti: id fi fieret,ciuitates que nondum Obntbijs adbafifJent,uacillatur aique ucrà illis fube[fent, de induftria ignauiter aCturas. 1d ci omnibus placuiffet, Lacedemonij Eudamidem illuc emifereicui Neodamodit, accolarüt c7 Sciritit circiter millia duo,attribuere:cz ille confe[lim abijt. Ephoros ucró exo rauit,ut fratrem Phoebidam inilitibus qui illum fequuturierant,preficerent.lpfe ucro cumin Tbraciá perucniffet focias ciutatesprafidijs munijt: Potideam uero iam Obyntbiorü focia uoluntarta deditione cepit:ex qua pro^ grejJus bcllum gerebat, ut par evat, uiribus infrriorem. Pbhocbidas interim collectis Eudamidanis qui relicli erat, pergebat:cumq; Tbebas ueni[Jct, ante urbem iuxta gy. mafium caftra collocat.Laborabant tum forte Tbebano | vum polanarcoi domeflica fcditione, Ymcnias€7 Leon tiadcs,corp usq; ciuitatis in medio relictum diutrfe fiti ncs diftrabebant: cz Ymenias quia Laconici nominis ex
erofif

Ttg
| | : j
LIBER QVINTVS. 713
proft[fo inimicus erat,ci Phocbida minime cogre[Jus est. Leontiades uero illi omnib, demerebatur officijs, eumq; postd ei cóciliatts est,bis aggre]Jus et uerbis: Oblata eft tibi,o Pbocbida, occafio bac die rem magná ac patrie tue utilifftima peragendr.fi enim me cum militib.fub/equéris, in arcem te deduca.1d fi fiet, exiflima T bebas penitus La cedemonijs,ac nobis amicis ueftvis fubiectzs efJe: quandoquidcm muc, ut cernis, decrcto inbibitit cst, neminem Tbhebanorü tecum contra Olyntbios militare. Q uod ft rem banc nobifcü peregeris, cofcflim multos tum pedites, tum equites tecit mifJuri[fumusyita ut ul magna fratri tuo auxilii ferre pofsis:cy dum ille Olyntbi fubiget, tu Tbe bas multó maiorem Olyntbo ciuitaté in tuam rcdiges po teflatem. Hec cii Pbocbidas audi[Jetanimo elatus cst: ma
:: No AAR-: moli y QU Ar gis ctenim glorie, q uite tenebatur defiderio: no enim 4 o esl VQ v.
natura nimik callidus feu prudes erat, Cà igitur illi afJen fum prafütiffet,eum tang abiturus exercitii mouereiuffit: cit uero tempus aderit, Leontiadesirquit, egomet ad te deducendum uetttà. Cum itaq; fenatus in fori porticu cofedifJet(mulieres etenim Cerealia in Cadmia cclebrabant)eflasq; ac meridies, c ideo folitudo multa in uijs effet,Leontiades confcenfo equo, ac ad Pbocbidam adue&lus,con fcflim illum in arcem deducit: traditisq; illiporta rum clauibus,bortatus eft nemine, nifi quem ipfe iuffifJet,in arcé admitteret.1pfe uero fenatà ingrefJus, ita lo quutus est: Quod Laced.emonij, 0 uiri, arcem obtinent,
nolite egreferre:nulli enim fe bellum illaturos aiunt, nifi
quibelli defiderio tenetur.Cum ucrà lex permittat pole
marcbo eum, qui morte digna commiferit, capere, cgo
Ymenia bunc ut bofüilia machinatum comprebédo: quaX3. 35
d
dd
f
5,7 CVV Ln (nav
vÁ

714 XENOPH. RERVM CRAEC, propter fatellites ez miniftri bunc accipite, ac quo iufii eftis, ducite. Tli ueró confeflim accurrentes eum comprebendunt.Quiigitur con[cij erant, illi auxilium prebucveymáttisq; pariter iniccere: qui uerà rei bulusignarierant,accontra Leontiadem fenticbant, partim ex urbeco. feftim aufügerunt uerentes ne interficerentur, partim do mum fe contulerunt, Cum uero Vmeniam carceriin Cad mia mancipatum effe coguouiffent, Atbenas faga delati Tunt.Erant uer qui Androclidi acVfinenie adbaferant, quadringéti circiter uiri. Wis alis, pro Vfmenia polemar ebum alium clegere, Leontiades uero confiftim Lacedemoné profectus cft inuenitá; Epboros ac uulgusgrauiter ferentes, Pbocbidamrem tam magnam co minus fibi à ciuitate cómifJam aggredi aufum. Veri Agefilau feinterpofuit,afferens,fi damno Spartam affecijJet,dipnii effequi bancob rem ponam fubiret:fin uero cómodo, fpon tcex prifce legis forma fufcipienda, que proprio percgiffet inflinQu. Primi igitur difcernendum cffe,num que egiffet.damnofa ati utilia forent. Leontiades uerà cum illi fenatus datus effetjita uerba fecit: viri Lacedemonij,antequàm bec gefta efJent, uofipfi T bebanos boftili animo contra uos extitiffe no obfcure profifti cflis:fiquidem illos femper aduerfarijs ueftris amicos, focijs uer ininiicos effe cognouiflis:quandoquidem cotra inimiciftimii uo bis in Pireo populi uobifcum militare noluerit: Pbocen fes ueró, quonia illos propenfo animo in uos effecernievent,bcllo agevefoi funt.Praterea quia uos bellum cotra Olynthios moliri fenferunt, focietateim ci illis cotraxere. Et uos quiderm tum femper ueriti eflis, ne fibi totam aliquatido fubijccrét Borotiá, Nunc ueró, bis acl huten plius

I | |
LIBER QVINTVS, 715 plius Tbebani uobis iltendi erunt, fed uobis fufficiet fcy tale perbreuis,ut in cunélis que iufJeritis, lli wobis pave ant,fi falté ut nos ueftrijita c uos noftri cura gefJcritis. Que di Lacederionij audiuifJent, arcem occupat ferua vidcberc,lmenia uer iudicio fifüi cenfuerunt, Miferunt ifaq; iudices ex Lacedemone tres,à focijs uer urbib. tam magnis ij paruis, fingulis unit. Q ui cum ad iudicii confcdifcnt tfimenias de plurib.accufatus cft; quód Barbaris fcilicet faueret: quodq; ob nullum Grecie comodii, Perfe bofpes factus cffet:ey quod Perfice pecunie particeps fictuseffet:quodq; ipfe ez Androclides cunctarün Gre cia pertuybationum potiftima caua cxtitiffent. Ad que ille refpondit:nectamen male actz, bene gefla effe perfua fit:quapropter damnatus morte pocas luit, Inde Leonttiades«7 qui illi adbercbant, ciuitatem obtinucre, lottgeq; plus Lacedemonijs quàm iufii c[Jent, obtemperabant, Laced.emonij uero bis actis, multo alacrius Olyntbiaco intenti bello erát. Teleutia igitur prefectum illuc mittunt, quod decem millibus flatutum erat, cos et ipfi omnes communiter mittebant, c undiq; in cohforderatas ciuitates fytalas mittebant, quibus ex focderis forma focios Teleutià fequimádabat;qui omes alacriter Teleu tie paruere(no enim ingratum fe preflabat, fi quis ei ali quid contuliffet) co Thebana quoq; ciuitas tanquam Agefilai fratri prompté pedites ac equites prebuit. Et ille quamuis fcflinavet,non tamen admodi progredicbatur, neamicis moleflus effet: ut quamplurimas uires conirdheret. Ad Amyntam quoq; preemiftt, illumq; ut mercenarium militem coduceret, rogauit: c7 fi principatum recipere uellet, uicinis regibus ut im focictate manerent,

716 XENOPH, RERVM GRAEC,
pecunias daret;bortatus ct, Ad Derdam quoq; Elemiee
principem mifit,illiq; ofendit,cum Olntbijmaioré Ma' edotiie potentiam fubegilfent, vninimé donec minorem quoq; fibi parére coégilJent,ce[faturos,ni quis illos iniuria ab[linere cogeret. His aclis,cum ingentiexercitu, mul
tisq, in focietaté accitis, Potideam uenit:ibi uniuer[o collecto exercitu, in bofticum profectus eft, rea; ad urbe
tendit;nec tamen agrum ferro aut flamma ua[Tauit, ratus
fid ageret, ev eunti cy vedeuntiimpedimentum allaturum, At cum ab urbe egrederctur, tum recte arbores ineifurii, nie quis ipfum àtergo aggredi poffet. Cum; baud
longius quàm decem ab urbe abe[Jet[Tadia, agmen fiflit,
€ cornu dextrum ipfe ducendum fumpfit,ut fi bofles egrefii forent,ipfe potiffimi cum bis congrederctur.Reliqua fociorit pbaláx in dextro collocata crat cornu:cui ey*
Laconici, T bebani, cy Macedonà quotquot aderant iun
&i funt, Ipfe uer Derdam cài equitib.illius quadringentis circiter feci retinuit, tà quia ducebatur is equitatus,
tum quia Derde ob/equebatur, ut libés adefJet, Poftqua
autem bofles urbe cgrefti fub muris aciem inflruxerunt:
equitatus illorum in Lacones cy T bebanos impetum faciunt, Polycharmumq; Laconem equiti prafe&tum equo
deturbant,iacentema; multis coficiunt uulneribus: quaplurimos quoq; alios interficiunt. Tandem ad dextrum
flexere cornu, ubi cim equites in fuga uertifJent,uniucrfus peditatus inclinare coepit: exercitusq; omnis in ultimum deductus fuiffet difcrimen,ni Derdas cum equitatu fuo ad Olyntbiorum portas ufq; prouectus,Teleutiasq; illum cum fuis fubfequutus faiffet. Siquidem id Olyntbio
yum cernentes equites, ac pariter timentes ne ab urbe iA
terciu

: j d ]
|
|
LIBER. QVINTVS,- 717
tercluderentur citatis vegvefi funt equis: in quosinuectus Derdas,quampl urimos interfecit.Peditatus quoque Obnthiorum paucis defideratis in urbem vegre|[Jus est: ille enim proxime muros cofliterat.'Teleutias parta uicto riatropbeum flatuit,acinde digrefJus arbores incidit. Et eflate ca bac expeditione peracta, Macedon(7 Derde domi dinifit exercit, Olntbij ueró nibilominus Lacedemoniorü infcflabát focios:nam direptis incenfisq; uillisbomines quoq; trucidabant.Yneunte uere,Olynthioris equites circiter fexcenti fub meridiem Apollonienfium ir ruimpentes fines,cunct populabantur. Contigit cadet die Derdam cum equitatu A poll E iingrefJunt,acprane denté,c excurfi oné cernere: qui cum equites arma induere, equosq; paratos babere iufiifet, tantifber. quicuit, quoad bofles per contempti ad fuburbana ey portas u[q; progre[fos ejje cofpexiffet:tum cópofito agmine undiq; erunipit.ld aum bofles uidiffent, in fugam uertitur:quos ad nonaginta ferme fladia perfequutus, quaplurimos ex illis interfecit, reliquosad muros Olyntbiorum ufq; palantes cgit. Feruntur certamineillo octoginta circiter equites à Derda c«fi effe. Exinde bofles fe magis muris cotinebant,ey regionis perpavuam partem colebant. Succe denti tempore Telentias rurfus copias ad Olyntbum duxit,ut arbores que relique erant,incideret. At Olyntbio rum equites urbe cgvefit fluuium iuxta urbemlabentem quiete tran[erefei,tlli obuiam pergunt: quorum audacia indignatus Teleutias, Tlemonidem clypeatorum prafeGum curfueos agerediiubet. At Olynthij uidentes pelta fla irruere conuerfi,ac vuríus quiete amnem tv an[erefsi abierunt, Quos difcedentes Lacedmonij fortiter tan

718| XENOPH, RERVM GRAE(.
quam fugientes infequuti, flumen ipfi quoque tranfcendunt. Olyntbij con[pecta eorit paucitate, c7 quia fe fupe riorescredebant, conuerftin illos impetum faciunt, Tlemonidemq; in primis, inde circiter centum interficiunt, Teleutias vei indignitate motus, confeflini uniuer[am cdrs cit phalangem:clypeatos ueró ac equitatum fubfequi iuffit:ex quibus pl urimi, quia muris nimii appropitqua[fent,male accepti funt:nam à turribus telis impetiti, igno
t
miniofe reuerti cogebantur. Interim Olyntbij cum cypea
tis equitibus opem ferunt: tandem grauis quoq; armatuv4 urbe egre[Ja cst:biomnes pbalangem tur batam nadli,
* TER"Ife impetu fündunt,Teleutiamd; bellum cientemobK ois Üruncant:quo.cefo acies inclinare coepit, omnes; in faa pP. gam uerfi funt:partim Acantbit,ac Spartolent,alij A pol^ loniam eua[cre,plurimiueró Potideam fuga delati funt: € quemadmodum diucrfe fügicbant, ita diuerfe quoq; bofies infequuti funt, adeó ut magna ex parte cet, flos quoq; totius exercitus ca defideratus fit fuga. Arbitror uer tali calamitate bomines, fi recte confideraucrint, prudentiores red.li debere:tiam neq; domeflicos ira commotos plectere decet: fepius enim domini irati mialora perpefii funt mala, quam intulerit. Proinde bofles nec va tionc, fed incon[uite agoredi, delictum exiflit maximum: Rationem dra enim temere omnia fiunt. Ratio uero non minus ne iracircarts a^. ipfa ledatur,quàm quo pacto bofles offendere ualeat,per gidas uitndi^. pendit, Lacedemonij audito pugne cuc, maloribus uiribus em aggredi Tatuerunt: timebant enim ne uictoribus ob fequundam belli fortunam animus crefceret:pr.e
terca dadem inulta relinquere nolebant. Agefttoli igitur regi bellum boe demandari, trigintag; Spartanos,
quem

LIBER QVINTVS,: 719 guemadmodum cum Agefilao,in Afiam mitti placuit: quem multi fortes ac[Irenui fequuti funt uoluntarij: bofpites quoq; alumnorum appellati,ac Spartatiorum to^ tbi,uiri egregijacoptima prediti indole, reruma tarum baud inexperti.Militarunt ey cum co ex]; uitatibus quamplurimi[pontanei,ititer quos crant t be[faloriequites,qui Agefipoli toti fieri cupicbant; Amyntbas quoq;«2: Derdas, acrius quàm antea bcllo incumbentes. Et Agefipolis cuntlis ex fententia ordinatis, con» tra Obntbum duxit. Pbliafiorum interea ciuitas cum it bclli ufum multas Agefipoli pecunias tradidilfet, ab illoq; laudata clet,rata cit Agefipolis foris militaret,altevum regem Agefilaum minime contra illos exercitii eduCluri(baud enim fieri po[e ut reges ambo à Sparta ab^ effent Jarrogats erat,cy nibil equum faciebat veuocatis ab xilio. Exules enim, que dubia erát,equo indicio fini rirogabant: at illi in urbe ipfa lites dirimere cogebant, Cumq; expulfi interroga[Jent, quodnam iudici illud fa turum ejJct,in quo iudices, quiillos precipue iniuria affe ecrant,iudicaturi eJent,nil vefpondebant.deirco extor^ resactiLacedemorem profecti, ciuitatem fuam accufabát. Hos domeftici plures infequuti funt,qui ez ipfi baud iuftaillos pati offenderit. Pbliafij banc ob rem indignati, omnibus qui Lacedemonem tranfierant, preterqua qui publico nomine illuc mifit erant, mul&im indixere; at mulcati abire cuncfabantur; manentes uevó doccbant, illos bec macbinari,á quibus antea eiecti erant, quiq; Lá cedemonios excluferant: bi enim bona exulum emerant, € ne illareddere cogerentur, dabant operam, Atque bi
tum effecerant,ut qui Lacedemonem iuerant mul&arcn

NBN NEN
410 XENOPH. KERVM GRÁEC.
tur,nc quis deinceps illuc ire,ac que in urbe fierent; pro derc auderet. Cum itaq; Pbliafíj contra pacta feciffe uide ventur,bellum ab Epboris contra illos decretum est. Nec Agefilao insito ea fufcepta est expeditio; bofpites enim patris Arcbidami fuerant, qui cum Podanemo extorres acti erant: fuijpfius ueró,qui cum Proclea Hipponici filio effugerant. Cumprimi itaq litajfet, exerciti eduxit: cui obuiam facli Pbliafiorum legati, orantes ne illis belli inferret.Q uibus refpondit: Non ideo bellum fufceptis cffeutaliquis iniuria afficeretur, fed ut iniuria affectis opé ferret. Tandem legati omnia fe facere paratos elJe offenderunt, folium ne agyum incur faret, precabatur, Q uibus ille rurfus refpondu: V crbis corit,cum antea mentiti faiffent,credere nó pofJe,nift vem fide dignam agerét. Cumd; illi, quid id effet,quefiuiffent:iterum intulit,fi id quod po
flulo feceritis, mininté Ledemini:boc ctfi arc£ nobis tradideritis.1d ciim facere negafJent,infeflo agmine fines corumirrunpit,cofeflimq; muro illos ircitdans obfidebat.
Veri cum plures Laced.emoniori egreferrét, quód pau
corum bominum gratia, plures d quinq; millia bominil
occumbere deberent(nam ut boc perfpicui fieret, Pbliafij in cofpicuo ijs qui crant loco cóciomes babebant) cótra bec Agefilaus talem ingrejJus cst uiam: quicuq; propter
cognatione feu amicitia exulum ad illum transfagifJent,
doccbat et fodalitates fuorum coparare,c7 ad necc|Jaria
quod fatis e[Jet pendere quicunq; exerceri uellent, Qyuitt
etiam avma cóparare omnibus ijs imperauit, c7 nó fegni
ter ad eam rem pecunias conferre. Vliueró bec facientes exbibuerüt plus d mille egregios ac fortes uiros, qui etia Lacedemonijs ipfis baud indigni qui unà. militarent, uia deret
—

LIBER QVINTV$, 711 derentur.Et Agefilaus bis incumbebat, Ageflpolis uerà confcftim ex Macedonia ad Olyntbiorum urbem exerciti duxitlllisq; pugnandi copiam fécit.Cumq; nemo à» trà exiret,ad apros depopulandos tranfijt, Toronemá; ui cepit. Sed cii torrida ejlate laborib, minime parceret, acuta febricorreptus est. Cum; pridé Dion»fij in Aphy to uidiffet templum, defiderio umibree, limpid ed; ac fripi de,qu« illic erat, captus aque;illuc uius delatus e(t fepti mad; die posti febre correptus effet, extra tcniplitoccuz Mors Agebuit. melle inde curatus domü relatus ct, rcgiaq; illi coti fipolis. gitfepultura, Agefilaus bis auditisynon,ut quidam exifli ma[Jent, ob aduerfarij cafum letatus eft, fed humaniter mortem illius lachrymatus esl,et conuerfationé defleuit, Regeschin cum domi(unt,uná babitare con[ucuerunt; nà Agcfipolis in inuenilibus, uenaticis, eque[tribus, acie cundis fermonibus, A gefilao femper comes faerat: prete reaillum,ut deccbat,in cómuni babitatione iuuenis fenio rem fcmper ucneratus fucrat.Lacedemonij Pobbiadem in illius loci ad Olyntbiaci mifere bellum. Aoefilaus inte vün tantum tempus quo frumenti deficere Pbliuntidebe bat,obfidione co /[umpferat: ueri tantum inter uentris diflat abjlinentia, ut cum Pbliafij dimidiit tantüm à antea inter fe diflribuerent frumenti duplum quoq; temporis, ut par erat,obfidionem pertulerint, Tantum; audacia à pufillanimitate differt, ut Delpbion quidam claro ortus genere,cum triginta alijs Pbliafijs umpedimento effe potuerit, quo minus pax fancita fit:potensq; fucrit cy comprebendere,ey ín uincula conijcere quibus diffiderct, e multitudinem ad cu[lodias irc cogere,«7 eos adoriens in fuam trabere fententiam: fepius ctiam per eruptionem
zx

gi3 XENOPH. RERVM GRA£C, - eum bis quos circit fe babebat, in flationcs irripere, eo lios alibi aggredi.Tandem cum inopia extrema labora re coepifJent,nec amplius frumenti in urbe fu pereffetad Agefilaum miferunt, rogantes ut per inducias illis lega» tos Lacedemoné mittere liceret; nam magiftratib, urbé, ut ea cx libito uterentuv,tradere paratos efJe fe oflende^ bát, At ille bancobrem iratus, feq; cotemni exiflimas, La cedemonem mittit,ac per amicos egit, ut Pbliafloru res libere illi permitterentu:eg quauis legatos per inducias fufcepiffet,cuflodia tamen diligentiorem d antea, ne quis urbe effugere pofJct,adbibebat. Delpbion tamen c7 Stignmatias quida, quauis undiq; armis fepta eJet, nocte aufigerunt. At cum à Lacedemone aducniffent qui nuncia rent, Agefilao concefJum e[Je, ut de Pbliaflorum ciuitate quicquid libiti effet, Jlatueret,ita decreuit. Qo ninquagitt" ta uiros de exulibus, quinquaginta quoq; Lacedaemonios primó dijudicare debere,quem in urbe uita, quemq; mor te digni cenferent. Inde leges flatuere, quibus urbs regc vetur:e9 quoad bec peragi pofJent,pr«fidii illis,femcftreq; flipendium reliquit. Bis actis, diffoluto exercitu focios dimifit,ciues ueró domi reduxit.Et bac ita circa Pbli untem,per anni ct menfes octo ge[la funt. At Polybiades, -. Olyntbios fame ac ommi rerum laborantes penuria(nil
TS gen wt
—P ra
MM MH
metay c(t teTenim nec cx terra capere,nec mari inferre poterat)legauA,
tos de pace petenda Lacedemoné mittere coceit, Cumq; illuc liberis ucnifJent mandatis,bellum bis conditionib.di-—| remptum est, ut eofdem boflesac amicos, quos cg Lace-—| monij,baberent, c7 exiflimarent:quos c7: quocutq; duce vent,fequerétur,ac focij effent. Cumq; fuper bis iuramem tum praffitiffent, domum veuerft[unt. Haec cum Lacede motiijs

LIBPRR QVINT V$, 213
ioniijs feliciter fuccefriffent,ita ut T bebani c- alij Bozotij plané[ub coruminperio effent;Corintbij autem facti | eon fidelifimi: Argii ueró deucti effent, quód cosnibil amplius insarct induciarüi oblatio: Atbenienfcs itein effent deferti: c7 focij, qui cis infefli ferant, puniti: uidcba tur eis imperia pulcbré plané e tutà effe compofitiy. Et quamuis multa tam Greca q Barbara in medium deduci d pojJent,quemadmodis dij fceleflos impios, c» iniuflos mi nimé negligunt, prafentium tamcn narratione folim ci tentus cro, Lacedemonij enim quamuis ciuitates liberas dim üfiros ikralJent,arcem tamen T bebanay vetinebat, quara bis qui extorres acti fuerant, cuftodiédam tradide Ye:quauis antea. nulli bomini fubiccta faiffet. V erüra flatum corum qui L accdemonijs arccim tradiderant, o nere ualerent, feptem folum exules diffoluere potuere, e, Id uero quemadmodi acciderit, explicare pergant, Erat quidam Pbyllidas,qui fcriba officio fub polemarcbis, qui cm Archia praeerat fangebatur ceterisq, in rebus egre gie fe gefferat. Bic cum Athenas priuati negocij caufa ap plicui]Jet, Melloni"Thebano fibi antea noto, qui ibi exu» labat,conuentus, eg de Archie prefc&ura, ac Pbilippityrannide interrogatus csl; cui cumrem do mefticaya difplicere fenfilJet, fide data cz accepta, de fingulis cua eo conuenit. Inde. Mellon, affumptis fecum. fidiftimis exulum fex, til preter enfesferentes, fub nodis initium in Thebanorum concefiit fines: ubi clanculuau per di^ em delitefcens, fub ucfberum, tanquam quicx agristavdiffimé uetilJet,cum focijs portas ingveffue ct.Cur qur bem intrafJentynocte illa apud quendam Cbaroncm perZx 3
cittatcin feruituti fubiccerant,ut ipft Drannidem obi€ 7 ovre
"*.

714 XENOPH. RERVM GRAEC,
nocfarunt,cum quo€7 fequentem cgere diem. Pbyllidas interea cum cetera ex fententia ordinafJet, polemarchis, ut fub exitum magiflratus Aphrodifia celebrare po[Jent, mulieres omnia it(Thebis pulcberrimas ac uenuftifsimas fc adducturum prouittit: ili uero, nam tales erant, auidiftimé concubitum expectabant. Cum itaq; carma[Jent,ae precedente potu uito üicaluiffent,promi[Ja exigunt, foe miinasq; produciinbent. Vle egreffus, Mellonis gregales tres matronali babitu,alios fub famulari adducit fpecie: illisd; parüper expectare iufiis, vurfus ingre[fus Avchie ait foeminas intrare nolle,nift miniflri ablegarétur. Qui bus omnib.coftflim exire iufsis,Pbyllidas illis uinum tribuit, ficq; dimifit. Inde fictas introducit meretrices, ac prope federe iufüit.Erat autem inuafionis fignum, cà federe iuberentur,ut(latim detecti ferirent, Atq; eosita pe vijffe«iunt quidam. Alij dicunt Mcllonis gregales tand come[Jatorcs ingreffos;occidife polemarcbos. Inde Pbyl lidas tribus fecum ajJumptis,ad Leontiadis proficfcitur edes,offioq; pulfato,obrem aliqua annuncianda, à pole marcbis fe miffum efJe ait. At ille(feovfum enim post cocnam vecibebat, uxor; illi lanificio incumbens afsidebat) nil mali fufpicans, Pbyllida cum focijs introire infit. Vli ingrefii, eum interfecere. Vxorem uero metu á damore cópefcuerunt,ac exeuntes,illam oflit obferare iufJerunt: fiueró apertumvelinqueret,rurfis ingredi, acomnes qui in domo erát occidere uelle, interminati funt. His geftis, Pbyllidas duobus fecum afJumptis, ad carcere pergit,ac cuftodi ait, fe uirum quendam praefectorum iuffu uinculis mancipandum adducere:eg illerefcrato carcere pro^ - tinus inter fetus eft, Vincti inde omnes foluti funt: quos
eeleriter

LIBER QVINTVS, 72$
celeriter á proxima porticu armis detractis armauit, ac ad Ampbium produxit illica; aciem inflruere iubet:inde per praeconem Tbebanos omnes tam equites d pedites progredi iubet, quoniá tyranni morte pornas dediTent. Ciues uero quandiu nox erat, ob incredulitatem quietem agebat:orta ueró die, req; patefacta, celeriter pedites ac equites armati fuppetias ferunt. ufsi funt quoq; equites ad exules qui Atbenis uerfabantur,ut illis rem annuncia" rentjillosq; in auxilii aduocavent. Interim prefectus qui arcem obtinebataudito noClurto preconio,conjeflim ad Platecnfes acYbefpienfes pro ope petenda mittit.1d Tbe banorum fufpicati equites, Plateenfbus obuiam eunt,ac eum illis cogrefii,plures à uiginti interfecerunt: inde in urbem regrefil, cy cum Atbenienfib.ac exulibus,qui iam aduencrant,in arcem impetum faciunt, At qui arcem obti nebant,paucitati diffifl, cum boflium cernerent audacia, magna preterea bis qui primum muros. tranfcendi[Jent premia proponi audirent,uebeméter timere coeperunt, fci; abire uelle obtulerunt, fl liberé cum armis dimitteventur. At illi libenter que petebat coce[fere, induciasqs preflito iuramento pepigere, fica; illos dimifere. At digredientib. illis, quofcunq; inimicorà effe cernebat, illos obtruncabant:quidam tamen ab Atbenienfib.auxiliarijs clám feruati(unt.'Tbebani infuper liberosinterfeclorum—— quofcunq; coprebendere poterant,iugularunt, Lacedie-/ c oes mone; Lem monij bis auditis,primó praefectum arcis def ertoré quo vebauey evt niam auxilium baud expettafierat, interfecerunt: inde e^" il exercitum comparant aduer[um Tbebanos, quem Agefi»
laus educere renuit,oflendens fe quadraginta ultra puber
fatem expleuilJe annos; ad quam etatem cum quis perZe 3

72:6| XENOPH, RERVM GRAEC, uenit,ampliu: militare baud cogitur:quá eandem legem € regib.c[Je oftendit. Bis dictis, à militia fe exonerauitz quauis baud illi vei gratia remanebat, fed quod optimé tiouerat,ft exirct,ciuit calumniam, tang tyratimis opem ferret,ciuitatiq; negocii inijciat, nó euitaturi: quapropter illis bacdeve cofultandi liberá veliquit facultate. At Epbori cii de T bebatta cede certiores facti effent, Cleom brotü tum prim exercit educcnte,cum maximé byems vigeret,emittit:fed uiam que vecta illucducit, Cbabrias &un Atbenienfikt clypeatis nfederat:quapropter Cleombrotus iuxta Plateas exercitum ducere coactus cst. Yide procedens;in cos qui carcerib.effractis liberati faerant, fionmitatesq; montiti cuflodiebant, incidit: erant bi centum quinquaginta circiter, qui omnes à clypeatis interfe ci funt, exceptis fi quifaga fibi cofuluere. Inde per Platecnfilt adbuc amicori ac"T befpienfit progreffus fines, ad Canis capita, qui locus T bebanorà crat, caftra collocat:ubi fedecim circiter cofumptisdiebus,rur[us'T befpias veuerfus eft, relictoq; ibi Spbodria prefecto cum tertia fociorit parte, pecunias que fupererant illitradidit,mer cenariumq; militem coducere iubet:ip[e uero milites reli quos doni per Craftos fecum duxit, dubios num belli an pax cum T bebanis efJet:cit enim in Tbebanorà irrupifJet fines,exerciti tamen illefis quoad poterat agris reduxit, Digredienti quoq; illi uebemétiftümus incidit uttus, qué aliqui fatura augurari[ufpicabantur:multa enim damna excreitul intulit. Nam ex Craflo per montem mari immi sentem ducenti lumenta quamplura impedimentis onu» fla;in mare precipitata funtzarma quoq; nilitib.erepta, acu uenti in mare deiecta funt. Multi quoq; ci amplius . arma

LIBER QVINTVS. 717 arma ferre no po[Jent,in montium fummitatibus lapidibus repletas galeas reliquerit. Inde defcendentes,in Acgofthenis Megaren[ib. ut potuere coenarunt. Poflridie ucro regrefiiyarmarelicta abflulere, fict; finguli domum abiere, Atbenienfes ueró cim Laced.emoniorum perpen derent uires, bellumq; amplius baud Corintbi faturum effe cernerent, fed iam preetereuntes Atticam Lacedemo 11105, T bebas inuadere, itatimore correpti funt, ut duos ex ducib.quicum Mcllone contra Leontiadem feditioné concitarát,bunc morte, alium, quia baud expectauerat, exilio condemnarint, Thebani rurfum maximo terrore perculfisac tante belli moli impares fe füturosrati,talem macbinatur dolum, Sphodrie barmofte, quiin T hefpijs cum copijs agebat,pecunia delinito per[uadent, ut Atticos ingre|Jus funes, Athenienfes Lacedemonijs bofles red js deret:ey ille eis affenfus, Pireum occupare polJe fi sic S tus(nam portubus adbuc carebat) milites fumpta cocta 3d Tbepijs abducit, predicens ingruente die Preum feuclle occupare, Verum luce apud'T briadas preuétus,baud occulte em apgreJus cst, fed undiq; predabundus difcur vetis,pecora abigebat, domos; diripiebat:ex quibus to^ nulli effugientes Atbenas, nunciant ingentem aduentarcexercitum, Atbenien[es itaq; celeriter correptis armis,tam equites quàm pedites urbem undiq; feruabant. Cotitigit coder tempore Lacedemoniorum legatos Etymodem, Ariflolocbum ct Ocellum Atbenis apud Calliam bofpitem Proxcni filium agere, quos Atenienfes tanquam buius vei baud ignaros comprebendunt, ac in uitt^ cula cóijcinnt. At bi rei mouitate perculfi, oftenderunt fe baud ita flultos« Je,ut fi de occupando Pireo prefaufZx 4
EMES

718 XENOPH. RERVM GRAEC,
fent,feipfos ultro capiendos in urbem indufiffent, prefer tím apud Proxenü,ubicito inueniri po[Jent. Addebát infuper, Atbenienfib.manifeflum fore, Lacedemonior& ur bemvei buius penitus ignara efJe,certiftimed; fcire, Spo driam meritas daturi poetas: quapropter innocentes, ac tumultus buius ignari iudicati,ac dimifii funt. At Ephoris sphodriareucauere, capitis; reunz detulere. At ille timore perculfus minime paruit.uerüm ctft iudicium con tépfilfet,euafit tamem: que ves multis Lacedemone quoq; iniuftifima ifa eft. d uero ob talem accidit caufam.Erat Sphodrie filius nuper pubertaté ingreffus, Cleonymus nomine, formofiflmus,et inter coequales probitate maxi vé exccllens:bunc Archidamus Agrfllai filius deperibat: uerum amici Cleombroti maximé Spbodriam urgebat, nam focij crant, Agefilaum ueró cum amicis-timebant,
Cleonymi itaq; Spbodrias aggrejJus,Poteris, fili, inqt, patré faluare,fi Arcbidamii vogaueris, ut Agefilali nubi ad iudici uenienti deliniat. Ile bis auditis, Arcbidamum cópellareyac ut patri fuccurreret,precari aufuscft, Avcbi damus ueró,cum Cleonymum plorantem a[larc uiderct, ipfe quoq; collachrymauit: ami; precib. inflarct, llive[pod Nofti quod patré meum uix afpicere, nedum alloqui audcant:ct fi quid in urbe peragere quero,ad omnes potius d ad parentem accedo:[ed cunctaita ut iubes certà fcias omni me annifurum diligétia,ut vem tibi expedi tam rcdJam. Ac bis diclis ex Pbilitio domum abijt, Ortá uero die furrexit, ac patré exeunté obferuauit: qui cum «gre f]um uldilJet, primó fi quis ciuium aderat, illum fib.
afciftere bortabatur, Inde bofpites, demum famulorum fi quis aderat,precibus aggre]]us et /Tandcm eum. A ej, laua
|| |

| ! |
LIBER QVINTVS. 729
laus ab Eurota veuerteretur, domumq; ingre[fus c8, ille baud ultra progre[Jus abijt.Poftridie beceadem cgit. At Agefilaus qua ob rem ille fequerctur fufpicatus, baud ta me interrogatit,fcd tacitus diftmulauit. At Arcbidamus quáuis Cleomymi tenerctur defiderio,nil tamen babebat quod illi de patre referret, ,ideod; nefciebat quo pacto e «dirct. At Sphodrie amici,ci Arcbidamü baud amplius domo procedere cernerent, quáuis antea Cleonymum frequenter cócomitari folitus cfJet,ne ab Agefilao obiurgatus effet uerebantur."Tandem Arcbidamus procedere, ficq; patrem alloqui aufus eft: Cleonymus,o pater,me tibi fupplicare iufüit,ut illi parentem ferues:c7 cgo,fi fas cst, id quoq; precor. At ille refpondit,Tibi ignofco:at quo pa clo mibi á ciuitate ignofcendum fit, fi uiro iniuflo pepercro, qui proprij lucri gratia, magna ciuitate«fccit in^ iuria, baud cerno.Et ille ad bec nil cotradicere aufus, fed iuflitia confafus difceffit.Poftridie uero regreTusfeu ipfe premeditatus,feu ab alio edoctus,talem intulit fermone: Si Sphodrias;o pater,nil iniufté cifJet, fcio ipfum abfolucres: nic fi quid peccauitynoflri gratia fibi i nofcas oro, At ille refpondit:Sibec boneffa futura[unt.fic efto. Que cum Arcbidamus audiuijJet, exigua fbe difc efit.? Pe M bec cum Sphodrie amicus quidam cum Etymocle[ermonem babuijJet: Vos,inquit,omnes,ut arbitror, Agefilai gine Spbodriá morte condemnabitis. Cui Etymocles ait; Nom bercle igitur eadem cum Agefilao faciemus:ille enim cuti dliscumbac de re fermo i incidit,ait: tmipofibile est Spho driamnon iniufte feaiffe: uerum qui cg puer, adolefcens ac uir, femper egregie egerit, crudele fore tale interfice ve uirum, aim precipue Sparta[imilium indigeat mili 7x S

410 XENOPH, RERVM CRAEC,
tit. Vle bis auditis eueftigio Cleonymo nunciat: q protitus ad Arcbidami accurrés,ait: C uod noftri cura geris,lant intelleximus:atqui noueris o Arcbidame,ttos quoq; chi xé opera daturos, ne und te noftre poeniteat amicitie, Nec mentitus eft:nam uiués cundlis illii demeritus et offi aijs:ey in Leuctris ante regem pugnans ci Dinone polemarcbo, primus ciuiitin vedios irruit bofles, ibiq; egregié pugnans occubuit,et Ardoidamü quidem ad extremi cruciauit,uerü ut promiferat preftitit, neipflus amicitia illi dedecori, fed bonori effet. Et Sphbodrias boc maxime effugit pacto.Proinde Atbenicnfes quicunq; Bocotijs faue bant,populum infligabant, offendebátq; Lacedemonios
ejus sp folis illatas iniurias ultos nó effe, fed potius Spbodrià "Tf
audib.extuliffe, quód Atbenienfib.infidias molitus effet: quapropter Atbenien[es Pirei munire agovcfsi funt, na
waliaq; vefecerc, Bacotijsq; pro uirib. auxiliit ferre ftatue
vunt.Laced.emonij rurfus exercitit cotra Tbebanos emit
cowivutere decreuerutit,ac Agefilait, quia illum Cleobroto expertiorem arbitrabantur, ut expeditioni buic preefJet, vogauerüt.Wle uero nulli rei quà ciuitati accepta fore co*gnofcerct.fe contradicturit oftendit, confeflimá; copias cà parat. Ceteri cum baud ignovaret, ni quis Citberonem preoccuparet,baud facile in Thebani agrum trafgredi polfe:Cletorienfes uero cotra Orcbomenios bellum gere voperegrinuma; alere militem nofJct: cum eis egit, ut fi mercenarij indigeret vailitisilli nódenegaretur. Cum igi tur rem facram pro traiectu fccijJet, anted"T egeam ucniffet, ad prefeclum peregrini militis Cletorià mittit,fti pendium; menftruum perfoluit,ac iuflit ut Citberonem occuparct; Orchomenijs uerà ut interim à bello abflinerent,

] ! !
LIBER QVINTV$. 71 vent, precepit.Si uer ciuitas quedam ciuitati alteri bac durante expeditione belli intuliJet, cotra illam iuxta focor fadera primo fe iturum interminatus efl, Citbero nemitaq; tran[ere[JusY be[pias uenit.inde profectus, in "Tbebanorá fines impetum facit:uerà potiora undiq; uallo acfojfJa munita effe reperit. Cum igitur in multis locis
caftra locaffetregioné omné extra uallum ac foffam fer^ Yo acigni populatus ct: bofles uero, quocunq;i proccdebat,intra uallum tani eum repulfuriaciem dirigunt. Ac aliquando cim ad calla fe reciperet Tbebanorum equites confeftim per latcntesegrefii uias,clám illos fequeban tur.Cü tero lam cocná pararent,corporaq; curaret, equi tesq; partim nódum ex equis decendi[Jent, partim afcen diffent,apparuere illi impetiq; in Laccdemonios faciüt, clypeatosq; quaplurimos deijciunt:ex cquitib,ueró Cleo: nem c9 Epilytidem Spartatos, ex focijs ueró Eudici, ac nonnullos Atbemienfium exules cum nodum equos afcen diffent,opprimunt. Agefilaus bis uifis celeriter fuis opem: fert, equitesq; cum ijs, qui decimum á pubertate annum excefJerant;militibus in bofles immittit. At'T bebanorum equites finiles erant ijs qui meridiano eflu laborant. Su- 7 flinebant enim eos à quibus inuadebantur ita ut baflas ia cularentur,non tamen iClum per ferebant:tandem duode cim ex fuis amifiis abiere, Agefllaus itaq; cum femper bo fespoft prandium procedere uidi[fet, orta die vem facram peregit:inde fefline ad bofles duxit, uallumq; praftdio uacuum ftne certamine tranfore[Jus cuncta ad urbem ufq; ferro ac flamma uaflauit. Bis gefüis vuv fus T befpias vegre[fus urbem muniuit, Phocbidamq; prefectum cum militum manu baud contemnenda ibi reliquit, ipfe ucro

732 XENOPH, RERVM GRAEC,
rurfus Megaramvegre[Jus focios dimifit:domefticit uero
militem domum reduxit, Pbocbidas deinceps excurflonibus quotidianis Thebanos infeflabat, finesq; corum age"
bat ac ferebat/Tbebani cit iniurias uitidicare flatuifJent,
uniuerfo populo cotra T befpienfes arma mouerunt:quibus Phocbidas obuia progre]Jusphalangem ab excurfio
nc inbibuit, Tbebanosq; infecta ve Tbafum redire cópulit:ubitátusterror eorum caftra inuafit, ut abiectis qus
collegerant frugib. domum abierint:quapropter Phocbi
das cum clypeatis illos uiolentius urgebat, graue ueró av matura, T befpienfesq; ftructo agmine fubfequi iubet: in
fpem enim uenerat boflilem exercitum penitus opprimi
po[Je:quapropter citato agmine illosinfequutus eft. Nam
€ ipfe magna ui preibat, c7 alios ut illos urgerent bortabatur,C7 T befpienfium armatos fubfequi iubebat. V c^
rüm aim Tbebanorum equites ad faltiá quendam inuium
peruenifJent, quia fuge[bes illis erepta erat, primó coftiterejinde collecto animo in bofles couerfi funt, quonia nefciebát quá traftre pofJent. Clypeati ci pauci numero effent,primi timore perculfi in fagà uertütur. Yd bofles cer Pialoas refe nentes fuoi&es infequi decreuere: Phacbidamá; refiere ^v liz A" TR Sas COftátem,cum duobus aut tribus trucidauere. Cy uod cum | mercenarij uidiffent milites, e ipfi uniuerfi fuga arripiunt, curfuq; ad T be[pienfiit grauem delati armatura, illos quoq; quaniuis ferociter pauló ante Tbebanosinfequerentur,fügere copulere,etfi nemo boflium infequere
tur: iam cnim fero erat: quapropter pauci defiderati
futt:nec tamen à faga cofliteve, priufquá urbem ingrefü
effent. Ruvfus itaq;"Thebani animo elati, Tefpienfes ac
eireunmiacettes ciuitates unadere flatuerunt;tamen illinc
populus

LIBER QVINrTVS,. 73$
populus Tbebas migrabat.In cüctis enim ciuitatib, dyria fie quemadmodü Tbebis coflitute erant,itaut Lacedemoniorum amici admodum auxilij indigerent. Laced.emonij itaq; post Pborbidee interitum,polemarcbum cum coborte una, qui T befpiéfib.pv«efidio effet,per mare fubmittunt. Yngruente uere, rur[us Tbebanos bello aggredi fltuerunt, Agefilaumq; exercitum,ut antea, educere vo gant.1lle de expeditione idem fcntiens quod prius, anted pro tranfitu rem facram faceret,Tbefpidas ad polemarchum mittit, quem montium fummitates in Citberone oc euparc cu[lodireq;, quoad ipfe applicaret, iubet. Ynde cit fuperatoilloPlatzeas peruenifJet,'T befpias,ut antcajire ft mulauit, illucq; mittetts cómeatum parare, legatosq; qui wndiq; conuenerant,ibi opperiri iubet: quapropter Tbe bani omnib, uirib, T befpienfum ingref]um munierunt, Agefilaus ueró cum oriente die litafJet, Erytbras pergit, «7 ante folis occafum duori dierum peracto itinere, pre terijt exercitum qui erat apud Scolum, priusd'T bebani ucnifJent ab eo loco cuftodiédo,per quem antea ingve[Jus ferat. inde progre[Jus cuncta circa Thebas aurora ucr^ fus,ac Tenagreum ufq; cocremauit..Tanagran enim, qui cum Hypantodoro fenticbant, Lacedemonijsq; amici e^ rant, adbuc obtinebant. Inde digre[Jus à finftraurbis parte exercitit deducit. At Tbebani egrefliiuxta locum qui Vetule Pectus appellatur aciem inflruunt, tutum ibi pericitari effe ratiznam preterá quód átergo munitio" nibus ac uallo circunfeptierant,locus ille anguftus, minimed; permeabilis erat. AtApefilaus cum id uidifJct,baud pugna conferit,figno ueró datouybem wer fusire pergit, Thebani uerà timentes ne urbs deferta caperetur, relicto

734 XENOPH, RERVM GRAEC,
quem tetiebant loco, celeri cur[u per Potiná ulam 4d wrbé
feruntur:nam ca tutifiüma erat. Pulcherrimü itaq; Agefi laus edidit[iratagema. Nam quauis diuerfé ab boftib.recederet,eos tamen cuv fu veuerti,ac folutis ovdinib, polemarcbos cum legionib.currere coégit:ez T bcbani à collibus lanceas iaculabantur, ita ut quendam polcmarchi Abpctit nomine transfigerent. Tandé etiá bis cefJcre col libusjita ut Scirite c» equiti nónulli nouifimos Tbebatiorit adorti,ad urbem ufq; cede copulerint.Sed cii Tbebani muris appropinquafJent,ruv fus couerfi bofiss excipicbant.Q uod leuis armature milites ac Scivtte uidentes,antea d manus coferzrent,ad fuostemine defiderato fe nó fegniter veceperc. T bebani nibilominus tropheum flatuerunt, quonia bofles à perfequutioneregrefii effent. Agefilaus ueró ad cum qué paulo anté bo[les tenuerant accefüit locit,ibiq; caftra collocat. Poftridie uerà T befpias exercitii abduxu:quem ferociter cbypeati qui fub Theba nis mercbant in(equuti, Cbabria quoq; ut id£ faceret boy tabatur.In eos itaq; ODyntbiorà equites(iam enim ex foe dere cómilitabat)umpetiü faciunt,illosq; per accliue profequuti funt, quaplurimosq; ex cis interfecere, 1n accliui enimloco facile capiuntur ab equitib. pedites. Cim uero Agefilaus Tbefpias ueni[Jct,ciues inter fe diftüdentes repe vit.Cuq; bi qui Lacedemonijs fauebat, aduer[arios,inter quos Menon erat,interficcre uellent,ille nó permifit, fcd recóciliatis illis inuicem;de pace feruanda iurare cocgit: ficq; digreffus,rurfus per Citberoné Megara tranfgrcffusefl.ubidimifiis focijsciuiles copias domi reduxit.Pre mebantur interim Thebani fruméti inopia: biennio enin ttllas ex agris collegerat fruges:quapropter duas trirca
Wes

LIBER QVINTVS, 73$
mes cum decé talentis Pega[as mittunt, ut ibi frumentum emerent, Id ch Alcetas Lacedemonius, qui ore illi preevat,refciuiffetdum illi frumenti coparant, tres clam infiruxit triremes. Cumq; naues frumento onufke abircnt, Alcctas cas intercepit,ulrosq; omnes baud pauciores ter» centic in[uà redegit poteflatem,quos omnesin arce quam obtinebat, in uincula cóiecit. Cum ueró puerum quendam egregia deperiret forma,ex arceq; ad illum defcendi[fet, captiui co fbetTa negligétia arcé occupant, ciuitas; pau lo post ad eos defecit,ita ut"Thebani abundé dehinc frumentum inferre po[fent. Appetéte vur[us uere, A eeftlaus in lecto ARES um id xerit ex FA vá reducerct,ac ex Veneris templo in Arcbili afcendifJet, uena ci nefcio qua abrupta,[anguis in crus fanis defluxit cumq; tibia illiintumefccvet, ac intolerabilis dolor eum uexaret,Syracufanus medicus quida circa talum illi uen aperit. At favguis aum femel erupiffet, per tto& ac dicm integram ab[q; intermifiione cffluxit. Et quamuis omnia pertentaffent, fanguinis tamen decurfum[flere baud potuere, quoad animus cum reliquiffet: tunc enim fluere cefJauit. Et ille Laced.emoné elatus,reliquum eflatis ez hyemem in lecto decubuit. At Lacedemonijineunteuere—. rurfus T bebanos bello petere flatuere, Cleombrotumág Cribs copias educere iubent: qui collecto exercitu Citheronemes a e. uerfus ducere pergit, clypeatosq; nonnullos praemittit, quos ularà ang uftias occupare iubet, At"Tbebani cy: Athenienfes cum iam antea montem obtinerent, paulifpee os fubire permittunt: cumq; propé accefitfJent, contra illos nfurgentes, precipites egere,ac quadraginta circiter inter fecere, Quo facto, Cleombrotus cum impofibile cerneret

236 YENOPH, RERVM GRAEC.
cerneret in'Thebanorà tranfcendi po[Je fines,copias veduxitac diffoluit.Cumqy inde focij frequentes Lacedemo nem coueniffent, fermo inter illos ortus cs, tand per defi dia belli protraberetur:multó enim plures à Atbeniefes fe naues inftruere pofJc,ac fame urbé capere, indeq; Tbe bas fiue per Phoccn/es, fiue iuxta Cra[tos progredi. Cum itaq; cofilium id baud inutile e[Je uideretur, fexaginta in flruunt triremes, quibus Pollen nauarcbü praeficit, Nec illi quibbec fuafevunt, opinione decepti funt. Cum enim frumentarie Atbenienfuan naues ad Gereflum applica rent,ob Lacedemoniorii metum qui circa Aeginá, Ceunt «7 Andrum in flationibus agebant, ultrà progredition audebant: fici; Atbenas penitus ob[ideri;ac fame urgeri contigit. Ea igitur Atbenienfes neccfitate coacti,clafJem ipfi quoq, comparant,ac Cbabrio duce cum bofüib.confli gunt ey[uperant, ita ut libere inde frumentii importari poj[ct.Interim Lacedaemonij pedeflres coégere copias, acin Bacotiá tran fcendere nitebantur:quapropter Tbebani Atbcnienfes rogant,ut bofüliter Peloponnefumaggrederétur:fic enim fore rati;ut domeftico Lacedemonij implicati bello,ab externis tutandis auocarentur ciuitati bus,ipfiq; faciliter inde ijs refiflere po[Jent.Et Athenieufes;quia Lacedemonijs ob Sphodrie iniurias infenfi crat, impigré exercitii cum nauib. fexaginta, quibus Timotbek preficiunt,in Pelopontie[um mittunt. Et quonia bofks "hebas nó inuaferant, neque tum am adbuc Cleombrotus exercitii duceret,neq; cum Timotheus circinauigayet, Thebani fortiter finitimas aggrefil ciuitates, vurfus eas in fua vedigunt potefIatem. Tümotbeus tamen circ tiauigans Cercyram[ubigit,nec tamen diripuit, uirósue
expulit,

LIBER SEXTVS. 737 expulit,autleges immutauit:quapropter ciuitates cis&tas finitimas beneuolentiores babuit. Laccdemotiij itaq; qo ipfi claffem inftruunt, Nicolocbumá; uirum audacifiimit illi preficiunt.Q ui cum Timotbei confpexiffet naues, nibil cánctatus eft:ac quamuis fex Ambraciorum abe[Jent triremes, nauibus quinq; ey quinquaginta,cum fexaginta Tintotbei conflixit nauibus,ab illog; uictus eft, Timotbeus ueró trophbeum in Aclyzia cofttuit, Nicolochus au tem collectis ex fuga nauibus,afJumptisq; fex Ambraciotidistriremibus, Aelyzciam,ubi Timotbets fedebat,nauigat. Qui cum baud cótrà prodiret,ille quoq; tropbeum in proximis[latuit infulis. At'Timotbeus ctm ey natucs fuas inftruxiffet,alias quoq; ex Ceroyra implefJet,plures quám feptuaginta comparauit triremes,ita ut longé daffe excelleret:fed quia pecunijs baud paucis ob dafiis magnitudinem indigebat,cas ab. Athenienfibus depofcebat,
XENOPHONTIS RERVM GRAECARVM LIBER SEXTVS, BILIbaldo Pirckemero interprete,
A PAM T bic flatus Atbenicnfuum ey Lacedemon QUE niorum erat. At Thebani cim Bocotias fub i3 FW X ceiffent ciuitates.in Pboceam exercitii du PA| cunt. At Phocenfes Lacedemonem pro«u xilio oratum mittunt;oflenderunta; ni cis opem ferrent, ton po[Je T bebaris non confentire. Lacedemonij igitur permare Cleombrotum regem cum cobortibus quatuor, €7 fociorum partc, Pboceam mittunt.Eodem fermé tempere Laced.emonem ex T befJalia applicuit Polydamas Par[alius erat is in uniucr[a The[Jalia clarus, tante d; AA

4138— XENOPH, RERVM CRAEC, in ciuitate fua, cit probitate, tum equitate;cxiflimationis, ut inter fc difiidentes Pbarfalij,li arcem conumiferint,pu blicosá; redditus ei aflignauerint: iu|Jeruntas, ut quanti lege permitteretur, cum ad facrorum fumptws, tunt ad alias expenfas fumeret.cz ille bis pecunijs arcem illis fer watit,ac cuncta nece[Jaria de bis per annum expendit: c7 fl quando pecunijs carebat, proprias impendebat; e^ vati; alias bofpitalis, ac The[Jalorum move magnificur, Hic itaq; cium Lacedemoncm uenifJet, ac fibi fandi data polydma: copia eJet,ita difJeruit:Ego,0 uiri Laced.emonij, cum bo vw, fpitio uobis deuin&tus fim, c7 ab omnibus, quantum remi nif poteft, progenitoribus uobis benefacere didicerim, dignum arbitror, fl vei cuiufquam indigeam, uos adire, €?[i quid uobis aduerfi in T beJalia accidere didicerim, fignificare. Audiuiflis igitur proculdubio Yafonis tomé: wir etenim ille potentifiimus, ac magni exiflit nominis. Ile igituv per inducias me conuenit,itaq; difJeruit: Quod e go, 9;Polydama, urbem ueftram Pbar[alum etiam inui tam mibi fubijcere ualeam, indc tibi cóiecturare licet: fiquidem plurimis ac maximis T befJalie ciuitatibuspro focijs utor:quas tamen omnes, quamuis uos illis cótrame opem prefliteritisunaq; militaueritis fubegi. Nofti pre teca quód peregrinum alam exercituni, fex milib.baud inftriorem,cui ciuitas nulla,ut arbitror, facilé refiflere po teft. Nam etfi aliunde non minor educitur exercitus,ciui^ tatum tamen milites partim tribus funt efFocti, partim uixdum pubertatem attigere: uigent quidem in ciuitate undquaq, quampaucifsimi, Apud me uero nullus meret, qui non labore mibi equiparari pofiit. Ipfe autem(opor tet enim apud uos uera loqui) corpore ct robufto, laboDA
-——————————————————M——————€

LIBER S$EXTV$, 719 visq; patientiflimus, ac uirtutis quotidie periculum fcit: fIquidem in g ymnafijs ac exercitu aftidue fe armis exercitat. Ac quofcunq; ex percgrino milite molles cernib,illos exterminat:quos ueró laboris patientes,eg in pe riculis contra bofles audaces cognofcit,bonorat, ac boneflis ordinibus dottisá; decorat largiffimis:languentes cu» vat, nortuosq; fepidturis exornat, ita ut omnes milites peregrini qui fub eo militant,plané nouerint bellica uirttem, bonoratifiimam ac[pettztiffmam ipfts co ferre ui tam, Ofledit mibipr.eterca,iam Maracos cy Dolopes &b eo[ubacos efe: Alcetem quoq; qui in Epiro domita tur:ideo, inquit, minime uereor ne«os«y quamfacilimé Wifcere queam, V erum rerum inexpertus quifpam dice ve pofJct; Cwr ergo differs, c non confeftim Pbarfalios bello agprederis? Quandoquidem, per louem, longé mibi pulchrius effe uidetur, uolentes uos potius quàm inuitosmibi conciliare. Si enim ui à me fubadli ritis, feniper de fide ueflra dubitare cogor:uerüm cgo uos mibi fifi mos e/Je cuperem. Si itaq; mibi adberebitis manifefté co flat quàd utrinq; uiribus admodum cre[cemus. Noui ueroo Polydanta, quód patria tua inte folum refpicit: quá fimbi, ut amicabiliter ca uti poftim,cocilizueris,tibi,inquit, promitto, maximum te, fecundum me, in uniuer(a Gracia conflituturum, Et ut manifeftus tibi vem offendam,audi. Nil enim te credere iubeo, nifi quod certifiis rationibus ucrifiimum effe comprobauero. Nonne boc manifefté conftat, fi Phav falus cum ciuitatibus adbeerentibus nobifcum fentiet,ego facilimé Tbe[Jalorum omnion dux confituar? ld fi fiet, T hefJalia equites circiter millia fcx, grauis ucró armature milites ad millia decens :. AA ai

740 XENOPH, RERVM GRAEC,
fuppeditare poterit. Q ui fi uirib. noftris accedent, fi ve&é eorum corpora animiq; magnitudinem cofidero,mullam e[Je gentem arbitror, cui dignentur parére T be[fali. Cum enim latiftima fit"T befJalia, gentes omnes circiie&e.fi dux. inilla conflituctur, colla illi fubmittent: que cim fermé omnes(agitis fe exerceant, magnam clypeatorum uim afferant neceffe eft. Preterea Barotij, c7 reliqui omncs qui contra Laced.emones bellum gerunt; fe mi bi focios offérunt,ac me iam quoq; fequi dignum ducunt, fifoliim cos à Lacedemoniorum liberauero iugo. Atbenienfes preterea rete noui cuncta machinaturos, ut focietatis noftre compotes fieri poflint:quorum tamen focietatem refpuendam cen[co:quandoquidem facilius mariquám terra principatum acquiri poffe reor.Et fi baud
abfurdé ratiocinor,ad bec quoq; intende,Cum nos Macedoniam,unde Atbenienfes ligna fumunt, pofideamus,
longé plures illis naues edificare poterimus. Viris ueró
egregie illas inftruere,ninquid Atbenienfes,aut nos potius po[fe credendum cst, qui tam multos babeamuspauperes? Nautas ueró nónne propter abundantiam,et quia
alio quoq; frumentum emittimus, alere aptiores[umus
Atbenienfibus? quibus nilest, nifl quod pecunijs emunt.
Nónne item pecunijs nos fuperabundare par cst, minime
ad infulas rejpicientes,fed à mediterraneis gentibus fruClus colligentestquandoquidem omnia per circuitum no
bis tributum perfoluent,fi in T beJalia ducatus confüitue
tur. Nofti fiquidem Perfarum vegem, um non ex infulis,
fcd mediterrancis regionibus fructus colligat, ditifimum omnium cffe bominum:quem cgo facilius fubigendum effereor,quám terram Gracie; quandoquidem omnesibi bomi8 1

LIBER SEXTVS. 741 bomines,excepto uno, potius feruitutis quam fürtitudinis memores efJc fcio. Noui preeterca quibus uiribus Cyri& afcenderit,quaq; potentia Agefllaus in Afia rem geffexit: quibus tamen rex in ultimum pene difcrimen incidit. Hec cium ille dixiffet,refpondi: Cetera confideratu di gra efJe:[cd ab Laced.emonijs focijs ad bofles deficere, cum eos nulla inre inculpave poffinus,mibi admodi iniquum c/Je uideri. At ille me baticob vem laudans, dixit: Cum talis fismultó mibi acceptior eris. Sicq; me dimifit, wosq; adire, c7 oflendere iuffit,omnino fc Pbarfalijs bellum illaturum,ni diclis pareant. Opem infuper à uobis poflulare me bortatus est:cy fi tibijinquitauxilium,quo mibi vefifteve poteritis, conce[ferint, age belli fortunam experiamur. Q uàd fi tibi non adco potentes uidebuntur, ut auxilium ferre pofiint,non iam amplius erga patriam iuflé te geris:que cum te honoribus afficit,tu econtra illam periculis obijcis certifiimis. quapropter, 0 Lacedemonij,uos accefii,«2 omnia que illic uidi ac audiui, iam enarraui. Proinde ita rem fe babere arbitror, ut fl exercitwn illuc mittetis, qui non folummibi, fed c7 reliquis "rbeffalis,Vafonis uiribusvefifere pofJc uideatur, confeflim ab eo ciuitates defe Cluras. Vehementer enim omnes formidant,ne longius uiri potentia ferpat.Si ucró Neoda modes cum uiro priuato aliquo illi refifere pofJe exiftimatis,uobis quietem agere confulo.Siquidem magnis uiribus res uobis agenda erit,cy contra uirum talem,quiadcà dux est prudens, ut fi quid làm c7 per infidias, uel palám cg ui aperta agere con[tituit, baud multum opinione aberret. Noult preterea nocte non fecus ac die uti, Q9 cum res exigit, prandio cacitaq; fimul fumpta laboAAÀ 3

742 XENOPH, RERVM GRAEC,
vat:ác tum demum fibi quiefcendum e[Je arbitratur, cüm eo quà defiderat, peruenerit, vem; ex animi fententia abfoluerit. Nouit c2 quemadmodum militum defiderio, cim quid egregium perpetraucrint, fatisfa ciendum fil: ita ut cuncti qui fub co merent,certifsimé fciant, labores ocium quoq; fequi.Ipfc uero inter omnes quos ego noui bomines, praecipuus uoluptatum cft contemptor, adco utnunquam tanti[per animu rertittat,quin id quod deco vum fit,perficiat. Vos igitur re diligenter confiderata,mi iut maxime uos decet, aperiatis, qd bac in re uel agere pofritis.aut faltem uclitis.Et ille ita loquutus eft.Lacede sionij ucro tum vem in alteram diflulere diem.Poftridie uerà ey fubfequentibus dicbus cum diligenter fuas exa" minafent uires perpendiffentq; quantum copiarum,nauium,tiam domi, tum foris alere cogerentur:clafiis preterca quam contra Atbenienfes infIrere cogerentur ex^ penjas: tum finitimorum odia ez bellum confiderafJent, itarcfpondere placuit: fe imprafentiarum auxilium fuffi ciens entittere po[Je minime, uerum ut abiret, ibiq; 2 ci uitati po uiribus con[uleret,monuerunt: c ille laudata ciuitatis ingenuitate difcoflit, Vafonemq; rogauit,ne illum arcem tradere-cogerct, quà fidei fue commifJa cuftodirc poffet.Filios uero fuos illi obfides dedit, promifit; ciuitatem fponte illi conciliaturum, ipfumdq; ducem conftituturum.Data igitur c7 accepta fide,confcflim pax Pbar falijs reddita cfl,et eorum uoluntate Yafon T be[Jalie dux ^ conflitutus cft. Q ui cum ciuitatibus fingulis, tum equiti, tum peditum iniunxifjet numerum, octo millta equitum, peditum uero millia collegit uiginti:clypeatorum uero tantuserat numerus, ut omnibys refiflere poffcnt bominibus:
| | | |

REEF
LIBER SEXTVS. 743
nibusipfe uero tanquam omnium dux ex omtibus ciuitatibus tributum excgit.Et bec quidem boc funt gefla pa. él. Ego ueró unde digreJus eram,reuertar.Lacedenonij interca ez focij Pboceam conuctiere;at Thebani domum reuerft, ingre[Jum obferuabant. Atbenienfes uerà qun Ybebanos eorum opera creui[fe certierent,nec pecu nias ab illis ad vem acciperet naualem, quotidianisq; gra uarentur collationibus,ex Aegita quoque piratis infcfft ventur necnon fines fuos tutari cogerentur, ad pacem animum inclinare ceperunt, bclloq; finem imponere decreuerunt. Quapropter mifiis Lacedemonem legatis pa cem fecere, confeftimq: i to ad Timotheum nauigauere, illumq; de pace certiorem reddidere, donumq; redire iufferunt. Et ille abiens Zaoyntbiorum exules in terram eorum expofuit: quapro" pter confeflim Zacynthij Lacedemoncm miferunt, oflen deruntq; quàm infigni à Timotheo iniuria affecti efJent. Lacedemonij itaque contra pacta. Atbenienfes egifJeva ti,vurfus claffem inftruunt, tauesd; tam ex Lacedenone, quàm Corintho ,Leucade, Ambracia, Elide, Zacytho,c7 Achaia, Epidauro, Troexene, Hermione ac Halico,fexaginta circiter collegerc.Clafii uró Mnafippum preficiunt, quem maris illius curam gerere, ac Ceroyvambello lacefferciu[ferunt. Ad Dionyfium quoque miferunt, cui offenderunt, quàm utile ipft effet, fi Cerora Atbenienflbus non paréret. Et Mnaflppus uniuevfo collecto exercitu, Cercyram contendit ducens fecum preter Laced.emonios, mercetarios quoque milites mille drdter ac quingentos, Cum; in terram defcendiffet,regiotiem ülam apmocttá egvegieq; exeultan, water fam ferro AA£&
x legatis ciuitatis decre,^ hd
a

744 XENOPH, RERVM GCRAEC,
acigniuaflauit, Magnifice enim domus cum cellis uitarijs in agris crant extructe, militesq; co uenere delicie, ut uinum nullum preter odoratum bibere uellent, Mancipia quoq; dc pecora multa aba&ta funt. Inde caftra in tuntulo cirater quinq; fladia ab urbe diflanti locauit, ut Ceroren[es penitus ab exitu coérceret, Claftis uero ad alteram urbis partem circumacta csl, unde ey adnauigantes pro[bicerey cg probibere po[Jet; indeq; nonnunquam cum per ucntum licebat, in portum quoq; impetum faciebat,urbemq; undiq; boc circundedit pacto. At Cerorenfes quia. ey terra«7. mari obfcfii erant, nilq; inferri poterat,magna penuria laborare ccperiit: quapropter Athenas pro auxilio oratum mittunt, pariter; quám magnis priuarentur commodis, fl Cercyra illis au ferretur, bofibus ueró quantum uirium accederet, oftenderuntcum ex nulla ciuitate,exceptis Atbenis, neq; nauium,neq; pecuniarum fummam maiorem colligere po[fent. Etenim fita cft Cercyra, cum urbibus que ad finum pertinent,in amocnifiümo Corintbiaco finu, egregied; La conica terram offendere poteft:commodifiimé ucrà ex óppofíto continenti à Siciliad; in Peloponnefum nauigationem prej[Tat. Atbenienfes igitur bis auditis, totis uiribus bello incumbendum e[Je ati, Steficleum cum fexcentis cbypeatis illuc mittunt,quos Alcetem deducere vogát: c illi tocte applicantes, urbera ingrefoi funt. Decreueyunt pretereatriremes inflruere fexaginta, quibus Tiwiotbeum pr«ficiunt: qui cm naues domi implere baud poffet, infulas circumtauigans, ex illisremigem parare wuflituityeo quoq; pacto naues exerceri poffe exiftimans. Atbenienfes ueró illum tempus fruftra terere rati,cimituuc

LIBER SEXTVS. 745
nime pepercere,fed abrogato illi imperio, Ypbicratem de dere fucce[forem: quinaues admodum celeriter implevit, trierarchis quoq; uim adhibuit, omnes quoq; naues ex Attica fceum fumpfit, neq; paralo aut falaminie pepercit.a(Jerens,flibi rcs ex fententia fuccederent, multas illis remifJurum naues. Septuaginta itaq; nauium clafJera breuiter collegit. terea Cercyrenfes adcó uebementer urgcbantur,ut ob transfugarummultitudinem Mnafippu per praeconem denunciauerit, fe illum bale fubicctu rum, fi quis amplius transfugeret. Scd cum mibilominus transfügerent,tandem flagris cefos dimittebat. At qui in urbc erant, fcruos amplius intra moenia baud fufaipicbant,ita ut multi extra fame perirent. ue cum Mnafip pus cerneret,arbitrabatur modo non urbem cepi[Je. 1nfolentius igitur cum mercenarijs carpit agere militibus, ac quofdam infolutos abegit:eis uero qui remanebant, bi meftre debebatur flipendium,non ob pecuniarum,ut fce batur,penuriam, quarum fummani immenfam militum loco ciuitates, quia maritima illa erat expeditio,fubmufcvant.Interim quiin urbe excubabant,cum ex turrib,cernerent phalangem negligentius agere, militesq; undiq; per agros difberfos,urbe erumpunt,e7 quofdam ex bofti bus uitosin poteflatem redegerc, nonnullos ucro obtrun carunt, Mnafippus cum bac de re certior factus eet, fumptis armis cum militibus uniuerfis quos circum fe babebat,opem firre pergit:necnon turmarum ductores 7 tribunos mercenarium educere iubet militem. Cuni; ex bis nonnulli refpondifJent, difficulter cos, cim neq; flipen dium folueretur, aut nece[Jaria tribuerentur, fequutuYo5,alios baculo, quofdam uero bafla percufsit. Mi itaqs AA 5

Moafippi tateritus.
746 XtNOPH, RERVM GRAEC. «gré contumelia ferentes, duceq; infenfifiümo perfcquen tcsodio,onnes fimul egrefél funt: quod minime ad pre(ium coducit,Q nibus in ordiné redactis, bofles ad portas wrbis ufq; perfequutus eft. Qu ui cli muris appropinquaf" fent, couerfi, iaculis ac fagittis infequentes ulcifcebatur. Alij ucrà alia excurventes porta, collectiq;, uehementer touiflimos urgebant, Qui cum in octenos e[Jent ordinati, infirmam arbitrati pbalangis acicin, abire nitebatur: fed eim retrocedere inchoaffent, Cerorei eis tanquam fagicntibus inflabant: at illi nondum fe conucrtebant, fcd qui cos proximé fequebantur, fagam circunfpicicbant. Mnaflppus ueró illis,cim et ab alia parte urgeretur, fuc currere baud poterat;milites quoq; aflidué ab eo dilabebantur Tandem bofles collecti omnes, qui pauci erant, div ca Mtaflppum,opprüimunt,1d cum grauis armature uidiffent viilites,ipfi quoq; pedem referunt,«7 tandem ont ncsin fuga uertuntur,parumq, abfuit quin catris quoq; exuerentur. V erm Cercyrei cum turbam lixarum,fersorum ac mancipiorum procul uidi[fent, illos in auxili aduentare vatircceptui cecinere, erectoq; trophao ntov tuos per inducias reddidere. Inde obfefft animos erigere cocperunt. Laccdemotiij uer ingenti premebantur triftia: fiquidem Iphicrates nó tantüm cum ela[Je ade[fe fcrebatur,[ed Cercyrenfes quoq; tauibus inflruendis operamünpendere:quapropter legatus Mnafippi qui euafe rat,ca[fem ad uallum circumegit,inde nauigia mancipijs € pecunijs onufta dinifitzipfe ucro cum afcenforibus c7 quieuaferant militibus, uallum feruabat.'T andé bi quoq; timore perculfl, confcenfis triremibus abierunt, copiofo frumento, multo uino, mancipijs cz militibus infirmis Ut Car quan
KA-42AA4n-1————X———— RR RREEEEEEEFFFITT 508

,
—'
cA
LIBER SEXTV$, 747
quamplurimis derelittis: uebementer enim timebant, ne ab Atbenienfibus in infula deprebenderentur.Et illi quidem in Leucadem fe ecepere.Iphicrates ueró cum nauigare cepifJet,inter nauigandum omnia pugne nauali ne ce[Jaria expedicbat,aftidueq; maioribus depofitis malis, certamini nauali fe accingebat, Q uod fi uentum fequundum nactus faiffet,minime illo utebatur, fcd remis tanti agebatur:eo fiquidem pacto militum corpora exercebat, nauesq; multó agiliorcs reddebat, Sepius quoq; ubi exer citus prandere feu cenare deberet, cornua à terra obuer tebat:cumq; aucs circumegiffet,ac dato flgno proras ex aduerfo conflituiffet, primores aquatit, uel ft alteriusvei indigi c[Jent,in teram dimittebat,prandereq;, et aquam fumere iubebat. ui uer ultimo applicabant loco, maga afficiebantur pocna, quód ez illis omnibus carerent, €7 dato figno iterum naues confcenderent: co cnim accidebat paclo,ut primi cuncta per quictem expedirent,ultüni uero omnia cum feflinatione agere cogerentur, Stationes quoq; cim in boflicum defcendebat, non folum, ut decebat,in terra conflituebat.fed«7 ab erctlis malis fpeculari iubebat: fiquidem ab bis melius quàm à terra pro» fpefius patebat. Cum ueró coenandi, aut dormicndi tem^ pus inflabat, nullus in caftris lucebat ignis, fcd ante illa, ne quis clám accedere po[Jet, accen[us erat. Sepius quo^ quc cim tranquillitas incidebat, confcftim fumpta corna difcedebat:ey fl aura fpirarct,nautze per quietem nauiga bant: fi uero emis naues impellere cogerentur, dimidia parslaborabat,altera ueró quiefcebat. Diurna uero naui gatiotte dato figno iam in cornua cla[fem protédebat,in^ dephaláge procedebat;ita ut pariter ttauigaret, fimulag

7248. XENOPH, RERVM CRAEC,
elaffem exerceret,ac omnium animos ad futurum certamen prepararet. Frequenterq; in boflico ez prandebat «7 caabant, propterea quód folum nece[Javia faceret, ez ante folucbat, d fuccurri ab boftib. poffet, ac celeriter tranfibat, De Munafippi ueró morte, primum cim civca Sphbagcas in Laconia cfJet,audiuit. V eri cum Eleam ap plicufet,ad Alphei fauces nauigauit,e ad locii qui Pifcis appellatur procefiit:unde poftridie Ccpbaleniam co tendit;ac ftrufa acie tani pugna nauali decertaturus fe^ rebatur. Nam de Mnaflppi morte átiernine audiucrat qui interfuiffet ipfe:ideoq; fufpicatus id fallendi animo ab boftib.cofictum effe,cautiusiter agebat. Poftquam uerà in Cephaleniam tran[mifit,aperté que gefla crant,audiuit,exercitumq; aliquantifper ecreauit, Et quamuis nà ignoré,becomnia,bisq; fimilia, duces am pugna nauali fint conflicluri premeditari folerezillud tamen laude dignum cenfco,cum quis ad bofles accelerare cogitur nó ta men inter nauigandum aliquid obliuifcatur, quod ad cer tamen fatur pertinere uideatur:teq; propter banc exer citationem,tardius quod có flitucrat iter facere copellatur.Cum igitur ciuitates Cephalenie fubegijfet, Cercyrá tiauigat: ubi audiuit decem aduentare triremes,que ab Dionyfio Lacedanonijs auxilio mittebátur:quapropter cofiderato locoyex quo quatmlongiftime pro[pectus paté retibi[peculatores coflituit, quibus iniunxit, prim cm naues longe cernerent, fignis darent, Trierarchos uero viginti elegit,quos ad praeconis uocem celeriter fubfequi iufsit. Si quis minime parérct,bunc fe impunità baud dcreliurum cóminatus cft, At cli dato figno bofles«duentare cognitum e[Jct, preconisd; uox audita,[pccTatu digua
———
————C———EEmmmTm—-- n n B a hhhsts

LIBER SEXTVS, 749
gna feftinatio uifa est: nemo non enim eorum qui naues afcendebat,cur[u ferebatur Ypbicrates igitur boflili daffi obuiam pergit:quam uacua nactus(nam milites in terram defcendevant)naues omnes necton uiros in fuá vede git poteflaté, preter Melanippis Rbodiii qui alijs quoq; fuaferat neibi flavent,ez fua exce[Jerat naui. Rc itaque faluus e manib.1phicratis euaftt. Et Ypbicrates Syracu[amori naues detruncatis proris in Cercyreorum perduxit portum:uiris uero cunctis argenti f[ummà, qua fe liberare pofJent,conftituit. Anippum uero ar&tius cuftodiebat, ut ucl pecuniam ingentem ab eo exigeret, uel pro feruo uenderet. At ille pr mofüitia fibi mortem cofciuit. Reliquos omnes Ipbicrates, cum Cercyrenfes fe pecuniarum fponfores pra] ftitifentliberos dinifit. Et nautas quidem Cerorenfib. agrum colentes ut plurimis alebat, Cum cetratis uero ac grauis armature militibusin Acarnaniant tran[grefTus eft ac ciuitatib.amicis ft quid indigeret preflo eat Thyrenfibusq; uiris fortiffimis, acloci opportunitate fretis, bellum intulit.1nde claffem quafi nonaginta nauium ab Cercyra accerfiuit,ac in Cepbaleniam delatus pecunias tam à uoluntaris dj ab inuitis exegit. Inde Lace d.emoniorum fines, fociasd; illorum ciuitates apgredi flatuit,e uoluntarias in ditionem fufcipere, refiflentes uevà debellare, Proinde banc Iphicratis expeditioné baud mediocri laude dignam arbitror: plus tam£ extollendi, q:od Calliftratum non admodum idoneum, Cbabriamq; rei militaris expertifimum, fibi in agendis vebus focios attribui precatus cst. Si enim cos, quoniam prudétia cxcellere credebat,fibi confiliarios acciuit, fapienter mibi egiffe uidetur: fin uero quód aduer[arios cencbat, vebus

Calli oyatio,
750 XENOPH, RERVM GRAEC,
tamen agendis pree[entes effe defiderabat, ut plané cernere po[[ent eum nil per contemptum, temeritatem uel fu perbiam agere magnanimi mibi uiri officio functus effe uidetur.Et ille fiquidem ijs incumbebat. Atbenienfib,itte rim,ci amicos fuos Plateeenfes Bocotia excidi[Je,ad cosq; confagi[Je cernerent, T hefpienfes uer rogantes ne urbe expulfi ntegligerentur,non amplius T bebanorum placebant a£; uerum ne illis bellum infervent, partim uerecutidia probibebantur, partim ueró quód in uanum fc ni furos intelligerent,à bello abfinebant, Veruntamen cum illos ciuitatib. Phocaicis ac ueteribus amicis, quiq; in bello contra Barbaros geflo egregiam naua[Jent operam,ar
má inferre uiderent,amplius illorum faci participes effe
noluerunt, Populus igitur pacem faciendam c[Je deercuit. Prim itaq; Thebas legatos mittunt,illisq; denunciarunt,flita uifum e[Jet,pro pace firmanda fe Laced.emonem fequerentur.Inde Lacedemonem quoq; legati misi
funt,Callias Hipponici, Autocles Hiit Detitoftratus Ariftophontis, Ariffocles Cephifodoti, Melanopus Lycantbi filius. Aderat c7 Calliftvatus ovatov: fiquidem Iphicrati,fi eum dimififJet;promiferat, aut pecunias
adrem naualem fe miffurunt,aut pacem conciliaturum,
Cum igitur legati irent,ille Athenis erat;ac feduló de pace agebat, V bi ueró ad concilium Laced-emoniorum: ac fo
ciorum producti effent, Callias primus eorum orationem babuit. Erat is ciu finodi,ut nó mimus à feipfo quàm ab alijs laudari fe letarctur. Et tii quide fic dicere orfus cQ: Viri Lacedemoniij,bofpitij iure non folium ego uobis deuin&tus fum, fed ev patris pater, cii bocá patre acce^ pif; generi ac pofleris per manus tradidit. Volo— oc

LIBRR$2XTVS, 7n boc quoq; uobis declarave,quo pacto erga ttos affecta fit ciuitas. llla enim quando bellum csl duces nos eligit: uma uero illapacis tenetur deflderio,ad cam conalliandam po tifiimi nos legati mittimur. Proinde iari bis pro di[Jolundo bello buc concefti, in ambabusq; legationib, inter 4os Q2 nos pace fanciui. Nunc ueró tertio aduenii, reora equifima nuncreconciliationé me confequuturit, Cero etenim baud fecus uos d nos affectos effe,e»«qué captiui tatem Plateenfium ac Tbefpicnflit egerrime fcrre, Nón^ ne igitur cum ita utrinq; fentiamus, potius amicos bofles ejfe decet? Atqui ad fapientes fpc&at quádoq; bcllum foluere,etiamfi mon parua interce|Jerit offenfa. NosucYó cum adeó unanimiter fentiamusnónne mirum cft non iampridem pacem facere? Equidem iuflum cft nos altcros alteris bellum non inferre. Nam, ut fertur, Triptolemus progenitor nofler Cereris ac Proferpitie arcana faera, ex peregrinis Herculi duci ueftro, Caflori quoq; ac Polluci ciuib. ucftris, primo oflendit,ac Cereris fruge pri mo in Peloponnefo feminandam tradidit. Quuo igitur pa & equi aut iuflum effe potesl ,uos à quibus olim fcmina dccepi[tis,ad illorü fruges deuaflandas pergereifeu nos quibus tradidimus, bos nolle quamplurimam alimenti ca piam babere:Si itaque fatis ac deorum uoluntate bellum inter bomines quandoque concitatur, decet nos id inicia pere quamtardiflimé:cum ueró id acciderit, quaticelerrime foluere, Post bunc Autodes rbetor acerrimus ita differuit: V iri Lacedemonij, quamuis non ignoremea. Autocis
que dicturus fum uobis baud admodum iucunda 4u-. ovatio, dit fore, existimo tamen cum amicitia que diuturso fit perman[ura tempore, fit fancienda, oftendendum

"751 XENOPH. RERVM GRAEC,
primó effe que potiflima belli caufa extiterit. Vosueró femper ciuitates liberas effe oportere predicatis, c ma* Pme uos libertati illarum impedimento fitis:fiquidem id
Calliftrati
oratio,
primit cum«micis agitis urbibus, ut uos quocutq; diicatis fequatur. Nunquid boc libertati couenit:Hofles quoq; cx libitooton comuticantes cit focijs, facitis, Inde euenit, ut illos quos liberos appellatis, fepius aduer[um optimé meritosmulitare cogatis:ey quod maxime libertati contrarii eft,bic decarchias,alibt ueró triacontarcbias conflitutis: prefectorumq; illorum maximá curam gerttis, mon equidem ut legitime imperent,fed ut per uim ciuitatcsobtincre queant,adcó ut potius(yrannide quàm ciuili tate oblc&ari uidcamini.Porrà cum Perfarum vex ciuita tes liberas effe iuftiJct maxime fentire uifi cftis,ni T heba ni ciuitates fingulas fui iuris effec proprijs uti permififjent legibus,minimé literis paruifJe regijs. Verum cnt Cadmiam occupajJctis,neq; Thebanis ipfis libertate frui concefiiflis. Oportet uerà cos qui amici futuri funt, no ab alijs quod dignum iuflumá; fit exigere feipfos uero ut po tentia crefcant,cupidifiimos offendere. Q ue ci dixiffct.ft lentium ab omnib.fequutü cst:q7 qui Lacedeemonijs infénfi erant, fermone boc maxime oble&tati funt. Post buc uero Calliftratus ita uerba fcit:Quuód ey à nobis c7 à uo bis,0 Laced.emonij fummopere erratum non fit, minimé a[firmare aufim: quauis non ita fentia, ijs qui peccarunt nunqua effe utendum.Siquidem neminem ex omni morta lium numero crimine carere cerno, Atqui uidentur mibi erratis bomines interdum prudentiores euadere, precpue cim peccatis puniuntur,ut nos: quod pariter uobis quoq; propter iniqué acta, ey multa que perperam uo
bis gefla

LIBER SE XTVS, 75 bis gefta funt,eueni[Je uideo, Nam cum Tbebis Cadmiam occupajJetis,uniuer[e ciuitates quas in libertatem uendi carc fluduiflis,cit iniuriaY bebanos affectos effe cognouiffent,ultro illorà fequuti funt partes. Proinde cum nimia babendi cupiditatem uobis noxia fuiffe experti fütis,rur^ fusnune equiores in mitua futuros amicitia pero:quam tamen quidam difJuadere conantur, c2 pacem criminavi non defiflunt,tand rosnon amicitie gratia; fcd timore po tiusne Antalcides breui cii pecunijs à vege applicet, buc conce[Jerimus. V erum quantis illiintitantur nugis, confi derate, Siquidem ex, Grecie ciuitates omnes liberas efJe iuftit. Cum igitur nos quoq; idem fentiamus ac dgamus, nile cur regem timeamusnift quis exiflimet, cum cipe cutie iactura alios potius extollere uclle,d abfq; impen» feque illi utilifiima funt amplecti. Sed cur nam, quifpi dicet,uetitis* Non quidem ob inopia:id quod intelligetis, fivem maritima confiderare uolueritis.Sin autem terreflrem,quid in prafentia bene fit,quauis focior&i quidam, aut que nobis non placeant;aut que uobis placeant, fw ciant:tamen credibile es1,nos uelle que recte fentimus,uo bis oftenderc,ucl ideo quia feruaflis nos. Atq; ut utilitatis adbuc mentione facia, in cunctis ciuitatibus bomines exiflunt, qui partim nobis, partim ueró faueant uobis: in fin. gulisq; urbib.bi Spartatoris, alij Atbenienfiit fequuntur partes.Siigitur inter nos amicitia conciliata füerit,unde
credere par est molefti quippiam nobis euenive? Q uis e»
nim in terra, fi uos aiici fueritis, offendere nos poterit
1n mari uero, ft uobis auxilio erimus, quifná uos iniuria
afficere poterit? Atqui quód aliquando bella inter bomines oriantur rur[usq; diffoluanturomties nouimus Nos Bb

iy zm
ES e eei 7 XENOPH, RERVM GRAEC,
uero pácis defiderio, fi ron munc, at aliquando tenebi^ mur.Cur igitur co rem protrabamus, ut multis incómodisopprefsi potius, quàm celeriter pace confcCa,calamitates euitemus intianeras? Neq; enim illos laudandos cet feo;qui in certaminibus[pius uictoriam ac glorismrea tulerunt: ita tamen contendunt, ut non antca defilant, quam icti laborem ac exerdtium demum atuittant. Ne« quealee lufores, qui cum femel lucratur indc duplo plus perdunt, quàm lucrum iam antea partum, Videmus enim tales ut plurimum ad. extremam redigi inopiam, Que €? nos confiderare decet, nec unquam eo ccrtaminis de fcendere, ubi aut omnia uincere, aut cuncta perdere neccffe fit:fed potius ut 7 uiribus crefcere,e7 beaté degere pofimusinter nos amicitiam contrabamius: co cnim pa^ clo y tros propter uos, cz uos propter tnos, p otentiores quàm unquam lapfis temporibus,in terra Gracie euade re poterimus. Laced.emonij itaq; cum illum ve&te loquu[, n exi kiftimavent; pacem fu/cipiendam effc decreueruntz In quá conuenit, ut prefettos ex urbib.cducerétexercitusq; tam terreflres quám. maritimos diffoluerent,ciuitatesi; liberas dimitterent: c5 fi fi quis contrabecuenifJet, iniurium ejeli icered; omnibus op prefiis ciuitatib, open ferre:cr qui id minus uellet,eum iureiurando no cogi dtt xiluum ijs ferre, quib: 4 fieret iniuria.ey pacem banc Lacedemonij eoi ac fociorit nomine iuramento firmauere. Atbenienfes ueró ac focij,per fingulas iuraucre ciuita tes. A fcripti quoq;] funt foederib. Tbebani. Q uori legati poltridie rur[us cii proceffiffent,petierut ut fcriberetur, pro Thebanis Bocotios iuraf]e. Q uibus Agefilaus refpon dit,nil fe immutaturum de bis que antea rata ac defcripia

LIBER SEXTVS, 75$
pta effent. Si uevà inter feedera annumervari nollent, co;., fiitaiuberent,cx illis fe deleturi: Sic; pax cum alijs cof acum Thebanis uer folum difceptatio. Et Atbenienfesita fentiebant,ut Tbebanos à fententia minime dimo
ueri poffe fperarent:ez T bebani afftti triflitia difceffere, Atbenienfes inde pr«fidia ex urbibus abducere cope vutt,ac Ipbicraté cum clafJe domum euocaucre, cz que cing; post confectum Lacedemone pacem ceperat, redderc coégerumt.Lacedemonij uero cx alijs ciuitatib,pr.e
:: A b AN fiosez pi efidia deduccbant.Cleombrotus uevó cum in
fcifitatus effet,qiid ipfum facere uellent: Protbous fen» Lenttam dixit,exercittm ex iuramenti forma diffoluenPhoceq exercitum baberet, magiflratusá; qui domi erat
dim ejJecunctasq: ciuitates ad Apollinis templum con itocdri co fi quis ciuitatibus impedimento forct ne libertate frui pofJent, rurfus collcétis focis illi bellum inferri deberc:fic enim fe[berare aicbat,cz dcos propitios fore, € ciuitates nulla maiori affici pofJc iniuria, Concilium uero bis auditis, ilit nugas agere cxiftimabat. Yam enim, ut credere par csl, fatis agitabantur. Probibuere itaque Cleombrotum tie cxercitum dijJolueret, fcd confiflim illum in Thebanorum fines,ni Bocotie ciuitates liberas di mitterent,irrumpere iufJerunt. Vle ueró cum"T bebanos minime parcre,fed in fententia perfTare uidiJet,ut iufTus erat,itt Bocotiam mouit, At'Y bebani ex Pbocea illum irrupturum arbürati,ut ingre[Jum probiberent,montium anguflias occupauerant, At ille lam Tbifoorii fuperatis montibus, iuxta Creufim defcendit: qua capta, duodecim quoq; Thebanorum intevcepit triremes. Bis alis Amari difcedens,in Leuétris T hefbiacis co[cdit. At Tbebaniin
BB a
x N

266| XENOPH, RERVM CRAEC,
oppofito ey baud longe diflanti caftra locauerant tumulo,iullos preter Bocotios fecu trabentes focios:ibi Cleom brotuni fcdenteim amici bis compellarutt uerbis:St 0 Cle oimbrote Thebanos abíq; pugna abire diriifevis, né ultimun in urbe fubeas difcrimen, periclitaberis, Yn memoviam enim reducetur, quód aim ad. Canis capita applicuiffes,minime Tbebanorü inu agros: quodq;. pofta illor à finesi ingredi probibit us fuer i5, cim Agejilaus femper per Citherottemi irruperit, Si igitur proprta, aut patrie teneris gloria, uiros te aggredi decet. Et amici talia dicebat:inimici ueró iam palám fore aiebát,num,ut fe rebatur, T bebanori ille faueret rc6ue Cleombrotus bis duditispugne fe accingebat. Altera igitur pars, Tbebanorü primores ni pugna decernerct, adiacétes defedliomem molituras ciuitates,fe uero obfidionis periculi(ubi turos;confiderabant: id fi fieret,populum quamprimum. inopia premi coepi[Jct, quemadmodum antea, contra cos infurreCturum:quapropter fatius c|Je vati prelio defun gi impigreg; pugnantes occumbere, quat: rurfus,ut an^ tea, fuga foli uertere. Preetereaad pugna oraculo quodam entis uidem ferebatur, Laced.emonios
RGEOmdn uirginum erat CURE à Lacedemonijs uim paf] e, ac feipfas anterfeciffe diccbautur: quapropter Tbebani ey ante pu gnam monumenti boc decorarant, Nuticiatum quoq; ex urbe cslytemplaomnia fua fponte patuiffe, facr. 4d; cun&n uictoriam à deis portendere. In Herculis uero templo áritá nufquam compar ui[fe. tanquam dco ad pugnam egre[Jo, aiebant. Quidam ueró bec omnia potentiorum comenta fiiffereferunt. Hoc fatis conflat, Lacedemonijsin
5—

LIBER SEXTVS. 737
nijsitt prelio illo cuZfa aduer[a, Thebanis uerà fequida accidiffe.Cleombrotus deniq; fumpto prandio de pugna deliberabat; v fub meridie uino impellente in certamen illos ruiffe velatum eft.Cum ueró utrinq; arma fumpfiffent,iamq; manifeflé pugna decertandà effe conflaret,ex Bocotiorum caftris verum uenalium inflitores,e2 nonulli qui impedimenta ferebant, quiq; pugnare formidabat, abire coeperüt:quos Hieronis mercenarij milites, ac Pho
cenfum cetrati,necnon Heraclienfium co Pbliaftorum
cquites,adorti,undiq; circundederunt, in caflraq; Bocotiorumredire compulerunt,ita ut multó maiorem c7 fov
tiorem,quám antea e[Jct, Bocotiorum redderent exerci»
tum. ide cum in fubiectum Lacedemonij defcendi[Jent
campum,ante phalangem conflituit equites:quibus Tbe
bani fuum quoq; oppo[uerunt equitatit,longe animis x
ob Orcbomenium bellum,co Tbe[pienfem. uictoria prieflantem, Erat contr Laced.emoniorum equitatus ijs tem.
poribus admodum imbecillis. Equos enim locupletiores
alebant:ciim ueró in expeditionem eundum e[Jet, tum de
mum ueniebat is qui defignatus erat, ey equum ac arma
ob feflinationé qualiacunq; fibi traderentur ,accipicbat,
atq; ita militabat:equis inde milites covporib. imbecilles,
animisq; languentes,imponebant.Et fic utrinq; fe equita
tus habebat. Phalangé preterea ita Lacedemonij inftruxerant, ut trcs tantummodo cobortesin fronte confiflevent:quo accidit,ut acies baud denflor d militie e[Jet duodecim. Econtrà Tbebani non minus fcutis quinquaginta prim fermarüt aciem, ita fore rati,ut fi mediosvegis perrumperent ordites,ceetera omnia facile uictoriee ce[Jura. Ciim uerà Cleombrotus exercitum contra boftes direxif^
BP 3

CH RI
vTee chi cit vidijJent ex Laccdemonijs mille circiter occubuif7/8| XENOPH, RERVM CRAEC.
fct;antequam milites aciem moueri fenfiffent, iam equites vonflixerant confeftimq; fub initium Laccd-emotij uicii terga dedére, cy fugientes inciderunt in fuos grauis rmature milites, cum quidem adbuc inuaderent T hebano rummanipuli. Q uod uero illi, qui circa Cleonibrotü con füixerofub initium ulcerunt,binc conictturare licet: ton enim tem pore illo regem recipere, uiuumq; abducere po terant,n'fi qui ante cum pugnabant, ulafJent. Cum uero Dinó cccidiffet,polemarcbus ac ex praefectis Spbodrias, €7 Cleonymus filius eius,equites quoq; ey qui polemarchi comites appellantur,necnon alij ab bofübus ftréop^ pref pedem referre coeperunt.id cum qui in finiftro fletrant cornu confpexiifent, ipfi quoq; deflexerunt.A Cadebant interim plurinii,cedesq; paflim edcbatur. Cum tamen fo/fam quam caftris pretenderant fuperaffent,erma in co unde procefJerant ponebant loco: caftra enim baud in plano, Jed in loco aliquantüm« deuexo locata erant. La cde emoniorum itaq; nonnulli cum pugne buiusignomi niam intolerabilem e[Je avbitrarentur ne bofies tropheum erigerent,inbibendos efJe,cefos quoque baud per inducias fed pugna recipi debere ajJerebant. At polemarfe, ex Spartattis ueró quadringentos cum ommino feptin gehit illic faiffent,cecidifJe fcirét: preterea focios omnes perquám molcfte bellum ferre, nonnullos quoq; cladem banc baud grauate cerncve,collcctis primoribus quid agendum cj]et deliberare coeperunt. Ac ubi omnibussmor tuos per inducias recipi dcbere uifian cst, ad Tbebanos bascobrem praeconem mi, ifere. Mli itaq; tropheum erexcre, Iortuosq; per inducias reddiderc. His actis,cladis nut

LIBER SEXTVS. 739
dis titius Lacedzemonem peruenit, Celebrabatur forté tum puerorum certamen, uirorumq; chorus iam ingrejfus erat, At Ephori cüm de accepta clade certiores f cti effent,ut necefJe erat, indoluere: chorum ueró baud interturbarüt, fed utad finem ufq; certamen perducere turpermifere.Ceforum uero nomina. domeflicis reddidere:mulieribus uero ne clamorem tollerent nterdixere, tacitasq; calamitatem banc ferre iujJerunt Poftridie ueró cernere erat interfeclorum propinquos alacres ac cul tos in publico uer[ari: eorum ueró qui uiuere nunciati fuerit necefJarios paucos,e7 bos moc[los acbumiles,deambulare uidi[Jcs, Ephoriinde ex reliquis claftibus, uf" que ad cos qui quadragefimum pubertatis annum atti^ gifJent,mittere decreuerunt. ab externis quoq; cobortibus eiufdem etatis militesad opem ferendam miferunt. Nam antea etiam qui fuperauerant pubertatis trigefimumquintum annum, contra Phocenfes. militauerant: quinetiam quos tum magiftratum gerere cótigerat,fequi iubebant. Veri cuum Agefilaus nondum ab egritudine conualuiffet, filium eius Arcbidamà exercitum educere iulferunt:quem alacriter fequuti funt Tegeate. Adbuc enim uiucbant,qui cum Stafippo laconizabant.Nec pa rumin urbe poterant Mantinenfes quoque qui ex uicis aderantziam enim ab optimatibus vegebantur. Corintbij quoq; ac Sicyonij, necnon Pbliafij, Achei quoq; impigré fequebantur:nonnulle quoq; alie ciuitates Lacedemo* nios milite iuuarunt: triremes preterca tam ipfiquám Corinthij inftruxerunt. Sicyonios quoque ut idem face" rent, bortati funt, illis triremibus exercit deportare ba bentes in animo. Et Archidamus pro tranfitu vtm facie PB 4

"
760 XENOPH. RERVM CRAEC,
bat facram, At T bebani confcflim post pugnam Athenas nuncium mittunt coronatum, quem c7 magnitudinem uictorie nunciarc,fimulq; opem poflulare iufferunt:tem pusaducni[Je dicewtes, quo à Lacedemonijs omnii que contra illos ge[Jerant,uindictm exigere po[Jent, Contigit uero Atbenienfem fenatum in arce collectum effe: qui eimbec audiffet,q egré tulerit, binc coniccturare licet, quod nec praeco bofpitio fufceptus eft, ttec ullii de auxilio ferendo refponfum tulit, ez ita ve infecta Atbenis difceffit. Ad lafonem quoque focium T bebani celeriter miferunt, quem opem ferre orauerunt,cofiderantes quonam
reseuafura e[Jet. Et ille triremes tanquam mari fuppetias laturus in[lruxit: accepto tamen mercenario nalite,
€ equites quos fecum babebat, quamuis Pbocenfes non indicto bello uterentur, per terram it Bocotiam tranf" gre[Jus et,acin plurimis ciuitatibus antea. cofpe&tus cft, quam quo tenderet auditum efJet,ita ut priujquam quid
contra ipfum moliri potuiffet, long? difcefferat: DW
dens, in vebus bumanis celeritate fepius multa digna ac
egregia tranftel po[Je, quàm ui. Cumq; in Bacotiam perueni|Jct; T bebaniq; dicerent, tempus ejJe ut undiq; Lacedemonios adorirentur, illum; cum milite peregrino à tergo, fe uero ex aduerfo illos inuadere debere, offendit Iafon eos nà eclé fentire:minimé enim tam egregio perpetrato opere, fortuna[epius cfe tentandam., Proinde fi rem maiore gerere quererent,facile etia iam parta uicto via priuavi po[Jc. Nonne uidctis,inquit, uos necefiitate co actos uictoria reporta|Te? Exiflimate igitur Lacedemonios quoqs,ch ipfis de anima certamen fubeundi erit pu gna[uperare pofJe, Siquidé,ut cernere licct, deus fepius ; paruos

LIBER SEXTVS, 76t
pavuos extollere, potentesq; deprintere patct, His di&lis Thebanos ne temere dererum periclitarentur fumma,auertit. Haud fecus Lacedemonios quoq; admonuit, ut co fiderarent,quanti inter uicloré ac uictum intereffet exercitie7 fi omnino accepta referre defideratis dade, ait,uobis aliquantuliz fuper federe co fulo, quoad refumptis uirib.maiori ui ad prelia redire pofsitis.Haud enim, ignoratis,inquit,quofda ex focijs de amicitia cum boftib. agere:quapropter omnino induce uobis quevéde funt, quas ego ut tanto uos eripia periculo,e7 ob paterna ami . dtiam e bofpitalitaté,confcclas uobis redd, Etbecille
dicebat. lllud ucro agebat fortafis, ut utriq;, quauis inter fc diffidentes,co indigerét, Cum uer inducie pacte effent;polemavchi milites coenare,ac itineri fe acciigere iu bent,ut nocle co feto itinere, fub lucis ortum Citberoné afcenderent.Sumptaigitur cocta, anted fomno indulgerent proficifaiufJiconfeftim à uefpera per Creufios dedu£ti funt,potius tencbris q inducijs fidentes. Difficulter uer pergebant:quia fub noclé ac cà timore difcedebant, afperrimaq; uia ad Aegoflbenas Megaricas peruetere, ubi Arcbidami obuia babuere exercitu;ibiq; flatiua acta funt quoad citi couenircnt focij: quibus collectis, uniuer fum Avcbidamus Corinthum duxit exercitu: dimifis inde focijs, ciues domi reduxit. Yafon uero per Pbocidem reuevfus efl ubi Hyampolitorà cepit fuburbia, necno plu rimis interfectis uniuer[am vegioné ferro acigni uaffauit:reliqua inde Phocidem abfq; maleficio emenfus cst. Cumq; Heradeam perueniffet, Heracleenfiu muros difie cit,nà eam ob caufam quod timeret,ne aliquando occupa tisbis anguftijs quifpiam illi belli inferret, fed potius aim
BB 5

YLafonis inieritus,
72621 XENOPH, RERVM CRAEC,
Heracleam in montium fütam anguftijs cerneret, ueteba tur ne aliquando cum in Grecia irrumpere ucllet;praoc cupata Heraclea id ficere probiberetur. Poftquam ueró gurfus in Tbeffalia perueni[Jet,magni erat nominis, tum quódlege TbefJalorum dux conflitutus erat, tum quod mercenariorü tam equiti quam peditum ingentem aleret numerum,qui omnes ueterani ac fortifiimi erant uiri, Augcbatur potcntia illa propter focietatem multorisno folum eorum qui iam cum eo amicitiam cótraxerant, fed € qui ci conciliari defiderabant: quapropter co deucenit potentie, ut à nemine uno contemni po[Jet.Ciim ucro Py thia aduentafJent, ciuitatibus ut boues, oucs, capras, e fucs ad facrificium pafcerent edixit. Et quamuis fingulis ciuitatibus mediocris numerus iniunctus e[Jet, ferebatur tamen boucs baud pauciores mulle fuifJe, xeliquorum ucró pecorum decem millium excefetffe numerum. Aurcam quoq; coronam ciuitatibus uctor premium conftituit, qui pulcbriorem deo bouem pauiJent. T be[Jalis infuper mandauit,ut tanquam circa tempora quibus Pytbia celebrantur militaturi effent, fe infirucrét:decreuerat enim, ut allit,panegyrim deo peragere, certamina ueró fibijpfi uindicare, Quid uero de facris cogitaret pecunijs, nunc quoq; incertum cft. Fertur enim,cum Delphis con[uluffet oraculi, quid ficri oporteret fi facras abfluliffet pecu nias, deum vefpondi[Je,id fibi cur«e fore, Et uir ille quamuis talis tantusq; effet,coq;,ut dictum cst, potentie deuerif/ctcum tamcn Pbereorà ifpexiffet acluflraffet equitatum, lama; confediffet,interrogafJetqs, num quc[pia ali cuius rei indigus effet, feptem qui acceferat inuenibus, q liem inter fe finxerant, trueidatus acconfcéius est, d Cumq;
E | , E !

LIBER SEXTVS. 76:
Cum; fatellites qui aderant impigre illi opem tulifJent, qus ex eis cum adbuc Yafonem ftriret, lancea traiectus occubuit:alter ueró cum equum afcendere conaretur dcprebenfusmultisq; confectus uulneribus cecidit: reliqui afcenfis ad id preparatis equis,omtes euafere,ac in quacung; Grecis ueniffent ciuitate, fummis accepti funt botioribus, Hinc intelligere licetin maximo Grecos coflitu
tos fiiffe timore,tie i apertam quandoq; erumperet ty
rannidem.1nterfccto illo, Polydorus frater ipfius, et Poly
pbron duces conflituti funt:e7 Polydorus, cim ambo La riffam pergerent dormiens, nocte à Polypbrono fratre, ut coicQturare licct,interemptus efl Repetina enim mors, C abfq; maniftflo indicio, fiifpicione non caruit. Et Poly phron annum imperauit uni, ducatumq; in tyrannidem mutauit, Nam Pbarfali Pobdamantem ci octo alijs pr.eflantiflimis interficit iuibus,ex LarifJa ueró quampluri mosin exilii; egit. Heec cum ageret, à fratre Alexandro, tanquam Pobdorum ulcifceretur, tyrannidemq; difJoluerc conaretur interfectus eft, Sed cum ille ducatum ar^
ripuiffet,admodum The[Jalis dux moleftus fuit, Tbebanis ueró ac Atbenienfibus boftis inftftiflimus piraticamds aclatrocinia cradelifsmé terra ac mari exercuit. Cumq; talis effet, ipfc quoque ab uxoris fratribus non fine illius fraude peremptus est. Cum enim. Alexandrü infidias fra tribus moliri offendi[fet, clameos in thalamum induxit, ibiq; per integram celauit diem. Alexandrum. ueró uino fomnod; nacta fepultum, cum ad lucerne lumen fubduxifJet enfem, fratres ut rem aggrederentur bortabatur. vVerüm cum illostimcre accunctari cerneret, ni coeptum
perazerent, Alexandrum fe excitaturam comminata est,
Alexander Pbe reus uxorisin[dijs iugulatus

764 XENOPH. RERVM CRAE(C,
Inde inductis illisobdito peffulo,quoad uir occiberet fo^ res claufit. Huius in Alexandrü odij caufam ab aliquibus indc ortà ccpifJe memorie proditi cst, quód cim puftonem fuum iuuenem formo um in uincula cóieciffet,ipfaq; de folutione illius intercefiiffet, ille eductum iugulafJet. Alij ferunt,cum liberos ex illa procreafJet, Thebas mififfe, lafonisq; uxorem fibi defponfaffe.Et uxoris infidiari caufe be füilJc dicuntur T ifiphonus uero,qui fenior inter fratres crat, arrepto principatu, illum ad bectempo ra,quo bec fcripfimus,obtinuit. Et que in TbefJalia fub Vafone,ac post illius interitum ad Tifiphoni principatum vfq; geffa funt, boc fe babuere pacto. Yam ucró unde digrejjus fum veuertar. Avchidamus poftquam ex Leuctris Barotie exercitum abduxerat, Atbenienfes animo uoluere corperunt, Peloponnenfcs arbitrari fe ut antea fequi oportere: Laced«emonij eo fTatu cffent,in quem Athe nienfesvedeoifJent.quapropter ciuitates omnes que pacisquamrex con[lituerat, participes effe defiderabant, cotiuocare caeperunt:quibus collectis decretum fecere, ut omnes qui unà fentire uellent, iuramentum iuvavent ta^ le:Induci.:« quas rex tranfmifit, Atbenienfes uero ac focij cfarmarunt, firmiter obferuabo. C uàd ft quifpia con tra ciuitatem aliquam que iuramentum boc preflititmi litauerit,totis uiribus illam iuuabo.CumqQ; iuraméto boc reliqui omnes Letati effent, Elij buic contradicere cecperunt;a[ferentes neq; Marganes aut Scilluntios fiue Triplollios liberi iuris efe debere, quoniam ipforum ciuitates ille effent, Atbenienfes ucrà ac reliqui decreuerunt, quemadmodum antca vex fcripferat,tam minores quam maiores liberas eJe ciuitates;bancq; obrem circum fingula

LIBER SEXTVS. 76$
Bulas miferunt ciuitates, qui undiq; à magiftratibus iuramenta exigerent: somnesq; preter Ellos urauere, Manti menfes uerà cum fe penitus liberos cernerent, couenere, ey rur[usq; ciuitatem condere, ac mocnijs circundare decre;
ucre.Id Lacedemonij molefüftimum efTe vati,fi cotra covum fieret uoluntatem: quapropter Agcfilaum, quonia paternus illis amicus e[Je uidebatur,ad Mantinenfes mittunt legatum, Qui cum ad illos peruenifJct, primores po puli concilium dare noluerunt, fed fi quid dicere uellet, id cora ipfis exponeret iufJerunt.Et ille eis promifit, fi nunc ab opere dcfiflerét, illudq; in aliud differrent tempus, effecturum fc,ut de Lacedemoniori fententia, c7 non ta^ gto fumptu,murus con[trueretur, Cui illi refponderunt, impofübile cffe vem intermittere,aim iam publice decretum effet, ut uniuer[aciuitas muniméta crigeret. quapro pter Agefilaus iratus difcefiit, Bellum ucró illis inferre,ciz pax ea conditione facta foret,ut fiiuris effcnt,impofibile fibi videbatur. At Mantinenfib. quamplures Arcadie ciuitates adiutores mifere:Elei uero tria argenti talenta illisin operis contulere expen[as, Et Mantinen[es bis in^ cumbcbát, At Tegeate,quicum Callibio c Proxeno fett ticbant,omnes Arcades conuenire debere, ey quod publi ce electum effet, boc ciuitatibus effe vatum cen fuerunt.
Qui uero. Stafippo adberebant, patrijs uti legibus equum effe dijudicabant. Idcirco cium qui Callibio c7 Pre" xenofaucbant,in theatris uicti efJent,exiftimabant, ft av^ matum intro uocarent populum, multitudine fuperare pojJe.1d fentientes qui circa Stafipphi aderant, ipft quoq; arma ceperunt, nec numero inferiores erant. Cumq; ad manus uentum efet,Proxenis ac nonnullos alios paucos
Fin de vac—te are
NPTZS.

765 XENOPH, RERVM GRAEC.
interfécere:reliquos cum in fugam uertiffent,baud longe infequuti funt: talis enim Stafippus erat,ut plures ex ci uibus interire baud uellet, At qui c&t Callibio effugerant, cum ab inimicis ampliustion perequerentur,[ub muris «7 porta quà Mantineam itur collecti quietem agebant: fiquidem iam antca ad Mantinenfes pro auxilio ferendo miferant. Interim uero ch Stafippo c fuis de reconciliatione agebant. Cüm ueró Mantinenfes opem fibi ferre cüfpexi[Jent,alij occupatis muris,ut fuppetias cis quamcelerrime ferrent, orabant Mantinenfes, c7 ut feftinavent bortabantur:alij ueró portas illis apericbant. Stafippus uero ez qui cum co fentiebant, cum bac de ve certiores ficti eJent,per portas que Palantium ferunt, exci derunt,cz antequam à. perfequentibus comprehenderen turyin Diane confugerunt templum,ubi inclufi quietem agebant. At eorum inimici ac perfequutores confcenfo templo,ac culmine veuulfo, lateribusillos fericbant: qui cognita necefsitate, illos defiflere iu(Jerunt, feq; exire paratos effe oftender&t. At illorum aduerfarij cos tanquam mancipia corripientes, uinctosq; currui impofitos Tegcam perduxerunt:ubi cit Mantineis caufa cognita füit, illos interfecere. His actis Tegeate quicum Stafippo fen ferant, octoginta circiter Lacedemonem fügere:ey Lace demonijs ex iuramenti forma quamcelerrimé Tegeaten fium mors,tum expulforum iniuria, uindicanda utfa est quapropter contra Mantinenfes bellum fufcepere, tan» quam illicontra iuramentum Tegeatenfibus arma intuliffent.Cumq; Epboriita decrcuifjent, Agefilaum ciuitas educere copias iufiit.Et Arcades alij Afea conuenere. Ve rüm cim Orchomenij cum Arcadibus ob Mantinenfium edium
MEME MM MMC

LIBER SE XTV89, 767 edium fentire nollent, quinetia in uvbemvecepi[fent collectos mercenarios milites, quibus Polytropus precrat, man[erunt domi Mantinenjes, beccurantes. Herei autem«7 Lepreate cum. Lacedemonijs contra Mantineosmilitarunt.Agefilaus uero cim rem facram feci[Jety confeftim in Arcadiam irrupit, cz urbem quandam finitimam Eugeam noniine cepit:ubi cum fancs, mulieres eo pueros folum veperifet(iuniores enim uniuerft ac viilita ris etatis in Arcadiam profecti fuerant) nulla tamen calamitate urbem affeait, fed cis illam inbabitare concefit, rerum ueró necefiariarum quantum indigebant milites emere iufiit: fi uero[ub primam irruptioem quid raptum efJet,ida; comparerct, Agefillaus reddi iufsit. Muf05 ucro interim cum ibi ageret,ac Polytropum cum mer cenario expectet milite, quantum opus erat inflruxit, Interim Mantinei Orcbomenios inuadunt, à quibus nae le accepti, ac nonnullis defideratis, tuvpiter à muris ex^ pulfi funt /. Cum; inde digrefii, iamq; Elymiam peruenifJent, Orcbomenij à perfecutione illorum reuerft funt: mercenarij ueró quibus Pobttropus preecrat, iLlos pertinacius infequcbantur: quod Mantinei ccrnen^ tcs, ac cognofcentes ni illosrepellerent, cladem fe accepturos,conuerfi perfequentes exceperc, Pobitropüq; for titer bellum cientem interficiunt: reliqui in fügam uerfifunt,ey ni Pbliafiorum equites in tempore affuiffenty ingens clades accepta füilJet, Hi enim Mantineis nelonguusabordine uagarentur, impedimento fuere, illosq; à perfequutione inbibuere, Et Mantinei bis actis domum regrefii funt, Agefilaus ueró cum de bis certior factus fuiffet;peregrinumq; militem ex Orebomeno fibi coniungi

468| XENOPH, RERVM GRAEC.
amplius no[peraret, exercit mouit primaq; die in Te^ gcatide regione caca fumpfit, poftridie in Mantincorit defcendit füies,caftraq; fub Mantinea motibus, qui ad oc cafumucrgunt;po[uit:ex quibus excurfione facta cuncta ferro ac flamma uaflavit. Arcades ucrà qui A fee couenevant,nocle Tegeam peruenere:poftridte Agefilaus progreffus, cium baud longius fladijs uiginti à Mantinea abeffet.caftra collocat. Aderant interim ex"Tegea numero ingenti Arcades,ac motes qui inter Mantincam cz. Tegeam intercedunt occupabat, miré Mantineis coiungi de fiderantes: Avgiui enim illos uniuerfo baud fequebantur populo.Et erant qui Agefilao per[uaderent, ut ci illi"o ade[Jent,confligeret.Mle uero timebat,ne dum cà illis con grederetur, Mantinenfes ex urbe eruptione facta, tergo € laterib.illum adorirentur.Optimü igitur vatus ut eos cóiungi pateretur c7 fi ex equo ac aperto cofligere ucllentillis pugnandi faceret copia. Arcades itaq; fe coniun xcre, At clypeati ex Orcbometo, eo Phliafiork equites cum illis nocte Mantineá pretergrefil,orta die Agefilao vem facra faciente in cofpectum uenere, cffecereq; ut milites in ordines redirent, Agefilaus uerà ad illos fevecipe ret. Cl ueró quód amid cJent,cogniti fiiffent, Agefilaus litauit,fumiptoq; prandio,infeflo procedit agmine, ac fub uefperum castra poft fini Mantinenfcm undiq; montibus circumfeptti collocat.Poftridie diluculo ante exercti li tauit,cernensq; ex Mantineorum ciuitate milites undiqs ad montium fummitates confluxifJe,quamceleviter exercitum ex finu abducere decreuit:timens uero ne dum co^ pias veduceret,bofles nouiffimos adorirentur ac premeent,fipna fiftere iubet, aciemq; circumegitac nouifsimos
uer[is

LIBER SEXTVS, 768
uerfis haflis circurflectere, e» phalatgi fe coniungere mandat:ficq; non folum tuté anguftias fuperauit, fed ex long? firmioré pbalangem reddidit, Cum; duplicata fic acie in plana defcendiffet, vurfus eam ad nouem uel decé explicat cuta. Mantinen[es ueró baud obuiam fuere, ab Elijs qui unà militabant perfuaftyne ante Tbebanori có» fligerent aduentii:certiffime enim fe fcire aicbant, breui illosaffuturos. Decem enim talenta bancob rem illos à fe mutuatos effe oflenderunt. Que cum Arcades audiuiffent,in Mantinea quieuere, Agefilaus autem quamuis mi ré exercitum abducere cuperet, byems enim media erat, per tres tamen dies[latiuabaudlongé à Mantincorum egit ciuitate, ne timore perculfus, prepropera celeritate copias reduxifJe uideretur, Quarta uero luce militibus fumizo mane prandere iufiis, compofito agmine proceffitstand caftra illic collocaturus, ubiantea cm cx E ugea mouceret pofuerat, Ciim ueró nemo ex Arcadibus compa rerct,citato agmine Eugeam concefiit, eoq; multam fub noctem uetiit, Milites enim anteaquám boflium confpexi[Jentignes, abducere uoluit,nte fuga abij]Je crederetur, Ciuitaten itaq; à priori ignominia aliquantifper fübleua[fe uidebatur, quód. Arcadiam ingre[fus illam uaftaffet,nemoq; mani cum illo conferere aufus fuiffet, Cun:$; in Laconicam perueniffet,Spartanos domum reduxit,fo dos ueró ad proprias dimifit urbes. Arcades interim «im Agefilaum diercfJu nt,exercitumq: foluiffevefcimf" feit,undig; collecti contra Hereos mouerunt, cum quod Arcadibus adberere nollent, tum quod cum Laced.emonijsin Arcadiamirruperant, Populabundi igitur domos «€oncremabant,arboresa; incidebant, Cum uero T bebani cc

770 XENOPH, RERVM GRAEC,
prouxilio ferendo Mantincam peruenifJe dicerentur, Heream rcgrefü funt,ac Thebanis fe iunxere. Thebani
ar ueró redlé fe ves babere vati,cum fuppetias tuliffent,hofimi, nullum offéndiffent, difcedere parabant. Arcades
Werà cy Argiui, nection Elij, quamprimum Laconicam illis irrumpere fuadent, offendentes multitudinem fuant, nechon T bebanorum exercitum fummis tollentes laudi bus. Bocotij enim uniuerfi Leuctrica elati uicloria, in ar^ mis cgregié fe exercebant, Sequebantur quoque cos Pbo cenfes iam illis fübie&ti, omnesq; Euboie ciuitates, necno Locri utriqs, Acarnanes quoq;, Heracleote,cg: Maliet aderant, c7 T hejJalorum equites, ac peltati. Haec omnid enumerantes,ac folitiidinem que Laced.emone erat refe rentes,orabant ne antea difcederent,quám in Lacedemo niorum irrupi[Jent regionem. Tbebani ueró bec quidem audicbant, fed contrà cogitabant, pretendentes quod ad^ modum difficilis ingre[Ju Laconica effe diceretur. Arbia trabantur infuper pr[idia in locis opportunis difpofttá e[Je:etenim lfcholaus in Io Sciritidos cum iutiiorib. cg "Tcgeatum exulib, trecentis circiter agebat, Erat preterca in Leudris fuper Maleotides prefidium aliud, Confiderabát infuper Thebani Lacedemonios celeriter uni^ uer[as cotrabere po[Je uires:przelio uerà decernere nullibiillisopportunius arbitrabantur, quam in finib. proprijs:que omnia perpendentes baud multi ad irruptionem inclinati erant, Cum uero ex Carya quidam aduetitajfent. olitudinem nunciantes, fed; itineris duces offeret tes,c7 fifraudulenter quid moliri uiderentur,iugulari fe iubentes:quidamd; ex conterminis ciuitatibus eos uocaf" fent, promittentes quamprimii illos in finib.uidi[Jent, fe
defe

LIBER SEXTVS$. 771
defecturos;efvebant preeterca uicinos à Spartanis in at. elit d Ld xiltii wocatos parére noluifJe: T bebani bec omnia 2 abr ei P eter omnibus audicntes perfuafi funt,ez ipfl per Caryas irre"S perunt, Arcades uevó per Ion Sciritidos, Q nod fi Ifbolausinuia occupaJJct, nento illic ingredi potuif et: niutic tieró cum lates focios preflolatur, in uico confcdit. Cum itaq; ingentimultitudine Arcades inuia fuperafJent, ab eis qui cum Y/cholao aderant ex aduerfo excepti,ac egre» gie fub initium uicli funt. Cum ueró crefcente certamine átergo cz ex tran[uerfo ac ab domorum culminibus undiq; iaculis ac fagittis premerétur, Yebolaus ct omnibus qui aderant, preterquam ft quis ignotus aufugit, occu-buit. His aclis Arcades ad Tbebanos in Cayyas contenderunt; Tbebaniq; cum vefciuifJent que ab Arcadibus ge[Ta efent,multo alacriores iam irrumpebant, S elafiamd; cott feftim incenderunt, ac diripucrunt. Cum uer ad plana perueniffent,caftra in Apollinis mctati funt luco:poftridic ueró progredicbantur Pontes ueró que ad urbem du cunt, tranfcendere aufi non funt:hofles enimarmati in Alee co[piciebantur templo. A dextraigitur Eurotam ba» bentes procedunt,reg ionemq; multis ez egregiis excul» tam domibus, ferro acigni populabantur. At mulieres qua nunquam boftes confbexerant, ne famum quidem ui dere fuftincbant.Spartani ueró cum uvbs muro caveret, undiq; loca peruia prefidijs firmant.Et quamuis pauciffimi es effent ey uiderentur, egregie tamen vefiflere parábant.Proinde magiflratib, wifum cft per preconé nun ciareut quicunq; ex feruis arma corviperent, ac ordini» bus fe immifcere ucllent, publica acciperent fidem, cm debellatum foret libertate donarentur: ferturq; fub cam Cc^2
,

772 XENOPH, RERVM GRÁAEC,
uocern ad fex millia feruorum nomina dedifejita ut baud paruam Spartanis ob multitudinem iniecerint formidinem.Cum uero ex Orchomeno mercenavij manerent mi lites, Pbliafij quoque Lacedemonijs-opem tuliffent, nec non Corinibij,Epidaurij c7 Pellenes, cum alijs nonnullis ciuitatibus iam minus fcruos qui nomina dederant timue Ye Laced.enonij. Cum ueró bofülis pretergreffuseffct exercitus,ad Amyclos deuenit,ibiq; Eurotam tran[pve[fus cft. Et Thebani ubicunq; caftra collocabant, cofeftim detruncatis avborib.eas caftris pretendebant, eq; muni tiores co reddidere pacto. Arcades uer nil tale curabat, fcd depofitis armis, ad rapiná cy domorum fe cOuertebat dircptionem."Tertia inde ucl quarta die'Tbebanorum, necnon Eliorum, Pbocenfium, T be[Jalorum ac Locrenfüun equites,cuncti ad Hippodromium ufq; procefJere: quibus Lacedemoniori equitatus loge tiumero inferior, fit obuiam. Wfidias ucró iuniores quafi trecentiin'Tyndaridorum pofuerant templo. Vno itaq; impetu equites concitant equos,in boffesa; permittunt, peditesq; ex infi dijs pariter furrexere, Veri bofles buncbaud tulere impetum, fcd deflexere.1d cium pedites cernerent, quamplu ves quoq; ex ipfis in fugam uerfi funt. Sed cum Lacedemonij à perfequutione defiflerent, Thebanorum quoque exercitus bofles excipere paratus e[Jet,ruv[us caftra collocarüt,urbé ueró aggredi aufi no(unt. Yam enim Spartanos uiribus auctos effe cernebat: quapropter uniuerfo inde digrefsi exercitu,Elos uerfus, ac Gytbiit ducere cocperunt,urbesq; moenibus carentes incenderunt: Gytbium ueró, ubi Lacedemoniorum erant naualia, triduo oppugnauerunt, Deficiebant interim nonnulli ex contermums

LIBER SEXTVS. 775
minis ciuitalibus,cum Tbebanisq; arma iunxere. Atbeti^ sd enfes uero cum bec audi[Jent, dubij erant quid de Lac eio PARES demonijs aperent, Ex fenatus itaq; decreto concioné co^ pre; uocauere, Aderant enim Lacedemoniorum, ac aliorà fo/ ciorum qui nondum ab illis defecerant, legati. Et Laced.e monij Ávatus, OcyllusPbarax,Etymocles«7: Olontbeus, cuncti ferme eadem dicebant.1In memoriam enim Atbeni enfibus reducebat, quod femper in maximis periculis ad communem utilitatem inuicem opem tuliffent:fe enim ty rannos ex Atbeni expuliffe: Atbenienfes uero cum ipfi à MefJenijs obfiderentur egregie auxilii tulifJe. V tilitates quoq; referebant ac commodum, quod illis(i unà fentirent,utrinq; euenire poffet. Commemorabàt preterca quemadmodum comuni confenfu barbarum vepulifJent, quodà; Atbenienfes Laced.emonijs fuadentib, clafiisduces,4c publicaru pecuniarà cu[todes à Grecis electi füiffentzipfl uero omnibus Grecis confentientibus terra duces coflituti effent. Cum igitur. Atbenienfes hacdeve con fultarent,quidà progre[Jus ita uerba fecit: Si uos c9 nos, 0 uri, unà fentiemus, fpes erit nos, quod iampridem fertur, Thebanos decinari po[Je. Atbenienfes tamen idiom admodum accipiebant, fed quidam talis rumor ferebatur: Nunc quidem becdicunt, fed im fecundas ves babe vent,nos premcbant.Fortifsimum ueró inter ceteraque à Lacedemonijs vefercbantur, boc e[fe uidebatur argumentum, eos Thebanis fuminis reftiti/Je uiribus, cim deuictis cis, Athenas defolare conati fiijfent. Plurimus igitur fermo erat, tanquam ex iuramenti forma opem fer^ re tenerentur. Arcades cnim nulla affcctos iniuria, cum focijsarma Lacedaemoniis intuli[fe eam ob caufam, quod
CC 35 *

Clitclis oratio,
patrodis ora" tio.
774 XENOPH, RERVM GRAEC,
"Tegeatibus auxilium contra Mantineos,qui neglecto iu^ ramento illos inuaferant, prafüitifJent. Ob bos itaq; fermones tumultus per concionem ortus est. Aliqui enim iu fté Mantincos egilfe dicebant, quód Proxenianis qui à Stafippo cum fuis interfecti faerant,opem tulifJent. Alij ueró iniufte illos feciffe afferebant, quod. T cgeatibus armaintuliffent.Cumq; cottcio tam dtwerfe fentirct, Cliteles Corintbius furrexit,itaq; uerba fccit: Eft quidem fortaje controuerfum,uiri Atbenienfes, quinam primi iniu viam intulerint. Nos ucro quis post factzm pacem incufare babet, tanquam contra ciuitatem aliquam militauevimus, pecunias quorundant abflulerimus, terram alienam ua[lauevimus? V erum Y bebani regionem noflra ingref; arbores detruncauere donus incendére,ac demum pecunias ca pecora diripuere, Nobis itaq; aum tam infigni acmanifc fla affecti fumus iniuria, ft opem denegauevitis, nonne contra turamenti formam ucni[fe uidemini? prefertim eo iureiurando,itt quo uos operam dedijlis,ut tos uobis omnibus iuraremus. His dictis Atbenienfium fecutum eft murmur, tanquam ee iufleq; Cliteles di[Je vuifJet. Poft bunc uero Patrocles Pbliafius ita loquutus est:Omnibus o uiri Atbenienfes manifefti effe reor, Tbe banos,fl Lacedemonij e medio fublati füerint, confeftinz uobis pre ceteris bellum illaturos. V os enim folosimpedimento effe arbitrantur, quo minus Gracie dominia confequi ualeant. Q ue cim ita fe babeant, cgo uos non magis, fi contra Tbebanos militaueritis, Lacedemonijs, quàm uobifmetipfis opem tuli[Je eor. Longé enim uos moleflius laturos arbitror, fi Thebani uobis inimici ac co^ termi Gracie ducatum a[Jequuti fucrint, quàmfi boó fesre

LIBER SEXTV S. 775 sremotiores babueritis:quapropter facilius, donec[ocij fupererunt, defendere uos poteritis, quam fi deuictis illis foli Thebanis refiflere cogamini. uod ft qui uerentur,ne fi Lacedemonij nunc opc ueftra à periculis ereptifaerint,olim uobis moleftias fint prebiturizilli ciant, non eos quibus bene, fed quibus male faclum c5, ne uiribuscre[cant,timendos cfJe. Quinimo e boc quoque cogitare oportct ,non folum efpub. fed c» bomines priuatos decere, dum maxime uiribus florent, ea acquirere, que;illis quandoque ufui cJJe ualeant, ut cum necefsitas ingruerit, paratum quo vefugiant prefidium babeant, Vobisoblatum eft pulcherrimum tempus, quo ft iplovantibus Lacedemonijs opem feretis, illos in omnetempus amicos fideliftimos reddere poteflis.Porró fiprefen titemporc in eos benefici fueritis, nom paucos buius rei tefles habebitis: fed dij, qui nunc ey in fempiternum cun& afpiciunt,in primis tefles erunt, dein focij pariter ac bofles,preterea Graci uniuerft ac Barbari, nil enim hos latére poterit: quapropter ftingrati aliquando contra sos cuafuri efJent,quis unquam illis fidem poslbac adhi biturus effet? Verum fperandum e$t illos bonorum po^ tius quam malorum uirorum officio functuros, maxime ciim pre ceteris femper bominibus laudc digna perages r6 que uero ultuperio fuere imputanda,declinare c o[ue uerunt, Atqui cv boc quoq; perpendendum crit: fi unquam Grecie à Barbaris periculit inim incbit, in quibus nam potius quàm in Lacedemonijs fpem collocare, fcu quos focios fidelioresveperire poterüis, quàm eos qui i "hermopylis confütuti, omnes potius cgregie pugnádo ocaimbere, quàm uitentes Barbaro in. Graciám«ditum , CC 4

776 XENOPH. RERVM G RAEC, preflare elegerunt? Nónne igitur dignum effe uidetur, eum tam ftenuam operáuná uobifcum preftiterunt, ea adbuc preflare po[Junt,uos pariter et tios fumma opeillos iuuaref Aequum preeterca exiftimandum cfl,yob prefentes foaos illisopem non denegare: aim minimé ignoratis, illos qui inultüna necefüitate eos no dercliquere,ez ttobisaliquando dignas velaturos gratias. Quod fi parue ciuitates uidemur ejfe quee cum ipfis periculum fubionus: notieritis, fi ueftra ciuitas acce]Jerit,mon amplius cà
£emnédas fore urbes que cis auxilium feremus. Ego pretereá, o: Atbenienfes, femper audiui banc ciuitatem ueftram confue[fe cunctis, qui ad illam ut iniuria affei, feutimore perciti,confügcrint,auxilium non denegare. Nunc ueró tron folum audio, fed przefetis cerno,Lcedewmonios tam magni nominis uiros, c7 cum ipfis amicos co» rum fideliftimos,ad uos uenifJe, fubfidium expofcere,opemá; ueflram implorare, Video quoq; Thebanos, qui tum minime Laced.emonijs per[uadere potuerunt ut uefiram diriperent urbem,nuic rogantes ne impedimento fitis,quo minus qui uos feruartint perditi cant. Maiores weftriolum bene audicrunt, quod Argiuos qui circa Cadmiim oecubuerant,infepultos velinquerc noluerint: uos Wero quato Yectius agetis,fl Lacedemonios uiuentcs neqs iniuria afficiaut penitus exterminari finatis? Egregium boc quoq;,quód Euryflbei opprefü ininrijs Herculis ta^ men filios(aluave uoluiftis, Veri quanto boc pulchrius, quód non folum principes, fed integram feruabitis ciuitatemtOmnium ueró pulcherrimum, quod cà fuffragijs fuis abfq; periculoLacedemonij uos tutati funt,nutic uos sriiati 7 ca periculo illis(ubuenire non diferatis.Ciiq; 80$

LIBER SEXTVS$,"77 nos gaudcamus fi uerbis faltem uiros tam egregios iuuave ualemus, qua tandem letitia uos efferri decet, cüm ve ipfa illis opem pra[lare pofiitis? Quinimo et boc generofi nimi est indicium,quód cum fepius amici ac bofles La cedemonicrum füeritis, non tamcn iniuriarum potius, quàm bencficiorum memores eritis: gratiamq; referatis non corii folim que in uos benigne, fed in uniuer[am con tulerint Greciá, de qua ut uiri boni optime meriti funt. His dictis Atbenienfes repulfls contradicere uolentibus, fententiam rogare coeperunt;ac uniuerfo populo Laced«emonijs fuccurrendum e[Je decreuerunt, Vpbicratemq; ducem elegere:qui cumvem facra feciffet,omnes in A ca^ demia cocave, ibid; prafto e[Je iufiit. V erum quampluves illum exeutdo prece[Jere, c2 Ypbicrates copias mowit, Atbenifesq; ratiad vem egregia fe duci, alacriter fequebantur.Poftquám ueró Corintbum peruenit, aliquos ibi fubflitit dics:ob quam moram confcftim illi nota inuffa csl, Deinde ubi tandem eduxit,impigre fequebantur quà ducebat, impigre quoq; fi moenibus admoueret,aggredie bantur.Interim qui in Laconica bofles erat, Arcades ez ArgitiElij quoq; cum contermini e[Jent, paulatim dilabebantur, domum que ceperant e7: rapuerant agentes dc ferentes:quapropter Thebani quoq; c7 reliqui ex bo^
flico abire quevcbant, exercitum enim quotidie imminui cernebant. lamq; commeatus inopia caftra inua[erat:cun cta fiquidem depopulata,uaflata,direpta,ac concremata erantzinfuper byems imminebat, ita ut omncs abeundi te ncrentur defiderio, At poftquám illi ex Lacedemoniovum excederent finibus, Yphicrates quoq; Atbenienfes ex Arcadia Corinthum reduxit, quem de ante actis fi quid Cc 5;

Procis Pblia, fiioratio,
778 XENOPH, RERVM GRAEC. egregie gefiit,minime reprebendo:que uero illo egit tem poropartim inutilia; partim ucró nullius momenti faiffe inuenio. Cum enim Onium occupa[Jet montem, ut Bozotijs impedimento e[Jet, quà minus domum regredi poffent, admodum opportunam iuxta Cencbreas immunitam reliquit uiam. Certior deinde fieri cupiens num The bani Onium tranforefii effent, Atbenienflum iectioi Co vinthiorum equites cunctos illuc(peculatum miftt:quamtis pauci ad rem illam longé aptiores multis fuifent:fl enim pedem veftrre coacti füiffent, multó facilius ac per ocium quodammodo,cim pauci e[Jent, abire potuiffent. Nunc uero manum magna, boflibus tamen longe inferiorem emitterenónne extreme dementis efJe uidetur? Equites itaq; cum multi effent, longoq; agmine incedere cogerentur ,ubi primum abire coeperunt,turbatis ordini bus ad iniquifsimum deuenere locum,ita ut baud paucioves uiginti ex illis caderent, Hocacto, Thebani iam libeyé quo uoluerunt abiere,
XENOPHONTIS RERVM GRÁECARVM LIBER SEPTIMVS, BILIbaldo Pirckemero interprete
L| NSEquenti anno Lacedemoniorum ac fo: eA ciorum legati liberis Athenas wenere man S SS.| datis, confultantes quonam pacto foedera S22 7 inter Lacedemonios c2 Atbenienfes fana enda effent. Cumq; multi tam peregrini, quàm Atbenien fes,de focietatis coditionibus equis differuiffent, taridem Procles Pbliaftus talem or[us et fermonem:Poftquá uo^ bis,0 Athenicnfes, Laced.emonios in amicitiam recipere placuit,
.

LIBER SEPTIMVS, 779 placuit,mibi in primis confiderandà efJe uidetur,quo pa &lo amicitia illa fit perqua diuturne manfura. 1d uero fte vi poffe maxime arbitror, fi equis conditionibus utrinq; fexderaineantur. Ac in reliquis fermé confentire uidemtni,folit ueró de principatu nunc contentio intercedit, Vo bis igitur mari,Lacedemonijs uero terra imperiumtribui,equum effe cenfetis:quod mibi non bumana potius d diuina prouidentia ac fortuna quada euenire uidetur.Pri mo enim locit ad rem naualem admodii idoneum colitis: plurimz fiquidem ciuitates que mari fuflentantur, ciuita tem ucflvà circumbabitant,ez be omnes ucftra imbecilliores.Portus preterea babetis egregios,fine quibus potentia nautica uti, cl impofüibile, Triremes quoq; pofsidetis plurimas:patriumq; uobis cst,rebus pollere mariti mis.Preterea artes omnes ad vem illam nece[Jarias,familiarcs babetis. V fa ueró c experiétia inter ciictos excel litis bomines. Vita enim ut plurimi uobis ex pelago cst, itaut cim etia priuatis incibitis rebus, maritimorl tamé certaminum experientiam fingularem acquiratis, Adde quód nufqua maior clafis q e ciuitate ueflra prodire cer nitur:quod baud parui ad imperium eft momenti: nam qui iam uirib. pollet,bunccuncti lubenti fequutur animo. Dij quoq; in re nautica banc uobis tribuere felicitate, ut quamuis multis ac maximis certaminibus mari defüncti fitis;in paucis tamen fuccubuiftis, pluribus ucró egregie fuperaftis:quapropter confentaneum eft quoq; focios uo bici periculor quamfuauifsime participes fieri. Quod seró nece[Jaria ac attinens erum maritimarü uobis im^ minct cura, ita confiderate.L acedemonij quamis annis plurimis uobifcum bella ge[Jere, regionemq; uniucrjam

480 XENOPH. RERVM GRAEC,
in fuam redegiffent poteflateni, minime tamen uos fubige ve ualuer e. Cum ucro deus aliquando illis mavis quoq; có edfiifJet dominium, confeftim ab illis penitus fubacti efti.
Hinc patet, é mari uniuer fam ue[tram pendere falutem.
Quod cim ita fit nónne uos Laced.emonijs i inve maritima praferri cst conueniensiSiquidem prinum ipfi quoque in nauticis rebus fe uobis inferiores e[Jc ingenue fae tentur, Deinde in maritimis certaminibus minime pericu lum utrifq; par eft: illis enim de uiris tantummodo quibustriremes inflruuntur, cura est: uobis ueró de liberis, wxoribus,ez uniuer[a demum ciuitate, res agitur, Et fic weflra fe babent, Lacedaemoniorum ueró boc pacto: Primó mediterraneam incolunt regionem, ita ut quádiu ter va potiuntur,et fi à maritimis includuntur ncgocijs, egre gie tamen uiuere po[Junt.1d cm ipft precipué calleant,
ab infantia in bellicis fe exercere confueuerunt certamini bus,c7 quod maximi momettiest,parére gubernatoribus illioptimé terra fciunt, uos mari. Preterea ut uos in re naualijita illi in terra funt plurimi,ey celerrimé exire poffunt.1taq; infuper c7 focios credibile eft confidentiel mos accedere. Adde quod deus ut uobis mari,ita illis terva felices eJc dedit: plurima figuidz. dcniaxima terreflria coifeccre certamina, in paucis uero fuccubuere, plurib.
ueró egregiam retulere uictoria, Q uod uero illis nece[Ja via cy non inferior terra, quam uobis mari, cura immineat,ex rc ipfa di; gnofci potest, Vosctiim quamuis annis plurimis cunt illis, fepiusq; pugna náudi cfixiftis, illos
tamende bellare potuiftis minirté; cin ei terra
eiutate periculum ieu«Ju. Nómtei igitur ijs qui tam
cgre

LIBER SEPTIMVS, 781
egregie in terreftribus excellunt certaminibus, vecté copiarum terreftrium committitur imperium? Et ego que corám recenfui, utrifque longe utilifiima effe arbitror. Vos ueró que maxime in vem funt, confulere decet, His diclis, Atbenienfes ac Lacedemonij qui aderant utrinque afJentientes,uebementer illius laudarunt fermonem. Surrexit indc Cepbifodon,ac ita uerba fecit: Viri Atbe^ nienfcs, non uos dccipi fentitis: Verum fi mibi mentem adbibucritis,confiflim manifcfle uobis errorem demonflrabo.Si enim mari claffem ducetis,Lacedemonijq; uobis focij erunt, nónne illi tricrarcbos mittent Lacedemohios?pariterq; afcenfores? Naute uero nonne erit bi lote uel mercenarij? nunquid igitur uos ijs parcbitis? Si weró Lacedeemonij uobis terra militandum c[Je denunciauerint,nónne uos equites ac pedites mittetis?INunquid igitur illi duces erunt ucftrituosq; illorum ferui, ac pcnitus mulis momcnti? Refpode itaq; mibi 0 Lacedemonie Timocrates,niiquid paulo anté dicebas,focietatem equis conficiendam ejJe conditionibus?[Enc igitur quid equius, quàm alternatim maritimis ac terreftribus pracffe exercitibus? e fi quid boni rebus incst nauticis, uos participes fieri, nos uerà à terreflribus baud arceri? His auditis, Athenienfes illi affenfere, decreueruntq; fingulas ciuitates quinque alternatim pree[Je dicbus. Cumq; utring; cum fuis ac fociorum copijs Corintbum comuetifentuifum illis cs communiter Orium cuftodiendum e[Je montem. Cumd; Tbebani cum focijs aduentafJent, obferuabant alij alibi Onium:Lacedemonij ueró ac Pellenenfes loca facillima expugnatu obtinebant. At Tbcbani[ocij cum à ffatiuis abc]Jent[Tadia circiter triginta,
Cepbi[odontis oraug,

782 XENOPH, RERVM GRAEC,
caftra in campis collocant, c7 iita eavatione profitto» nis ut pofJent primo diluculo ad Lacedvemoniorum uenire cu[todius, profecti futt:tec bora aut opittione decepti funt. Lacedaemonios enim ac Pellencnfes aum 6 flratis fur gerent,ac excubie noClurne iam mutarétur, nacti funt, illosa; inflructi inopinatos, compofitiq; difperfos inua-duntzat qui ex tumultu illo euafere,in proximum confagére tumulum,Q uibus omnibus collelis, Laced.emonio^ rim polemarcbus locum facilé obtinere, boflesa; ab ingreffu probibere potuifJet:znam c7 commeatus facile intportari potuiffet. V erum id minime fecit:fed cum T bebanis admodà dubijs ac anxijs quonam pacto Sicyonem defcédere po[Jent,iamq; dereditu cogitantibusyinducias pe pigit,ut quibu/dà uidebatur potius ex T bebanori quán fuorum commodo, ficq; difcefrit, e» eos qui fecum erant abduxit, At Thebani fecuré iam. difcedentes, Arcadibus, Elicnfibus cz Argiuis focijs fe coniumxere, cum quibus populabundi Sicyonem ez Pellenem contendunt. Cuntq; in Epidauro caftra pofuiffent, uniuer[am circumicctam regionem flamma ac ferro uaflarunt:inde mirum in modum dejpcctis boftibus abiere. Cumq; baud longé Corintho abejJent, celeri curfu ad portas que Pbliuntem eunti re[piciunt,feruntur,ut ft illas apertas offenderent, irrumperent, Sed cum quidam leuis armature milites urbc cgrefot effent, in illos inciderunt, cum uix iugera quatuor ámuris diflarent: confcenfisq; monumentis ac locis editioribus, fagittis ac iaculis illos incefJebant, cv baud paucos ex primoribus obtruncant: inde in fugam uerfos tria uel quatuor infequuntur fladia. His actis, Corinthij mortuos ad muros traxeruntjillisq; per inducias ved ditis

LIBER SEPTIMVS, 285
ditis, tropbeum erexcre: Lacedemoniorumq; focij ob id factum aliquantifper refpirauere, ac atimum re[umpere. Simuld; post bec wenere Lacedemonijs à Dionyfio auxiliastriremes fupra uiginti,onerate Celtis«7 Iberisinter quos erant equites ferme quinquaginta. Poflridie Thebani ac focij inftructis ordinibus campum,quima ri ac tumulis urbi imminentibus interiacet, uniuerfum militecomplent,omniaq; ua[lant ac diripiunt. Atbenienfium uero ac Corintbiorum equites ob multitudinem illis appropinquare baud audebant. At Dionyfij equites, quamuis pauci efJent, fpavfi, cum alius alio ruunt, iaculis bofles obequitando incc[Tunt: cum; illi eos inuadere conarcntu, terga eis uertebant Inde abeuntibus vurfus nouifiimos premebant;interim ueró nonnunquam equis dejtlientes quicfcebantzcum uero leuis armature mi lites illos perfequerentur, vur[us facilé confcenfis equis illos eludebant:«7 fi quilongius perfequuti faiffent, cos cotucr[i premebant,iaculisq; male afficicbant,ita ut uni» uerfum exercitum procedere feuregredi cogerent ad covum nutum, Inde"Thebani baud multis manfere diebus, copiasq; domum veduxere: veliqui quoque focij in uam quifque dilapfus esl ciuitatem.Prafidiarij uero milites qui Dionyfio aduenerant, Sicyonem delati, Sicyoniosq; congredi aufos, in campo prelio uincunt, ex quibus feptuaginta circiter inter fecere: Geras inde murum ui capiunt ac diripiunt: eg fubfidium quod primo à Dion»fto in Lacedemoniorum mi[Jum est. auxilium, bis actis Syracufas reucr[um est.Tbebani quoque ac cuncti quid La ccd.emoniijs defecerant,ad boc ufque tempus unanimiter yes gefJere, ducentesqs Thebanos Jequuti funt, Sed Lyco»

484 XENOPH, RERVM GRAEC,
medes quidam Mantinenfis nulli genere inftrior, opibusq; pollens,cz alioquin laudis cupidus, Arcades animi impleuit,a[ferens folummodo ijs Peloponne[um patriam e[fc,folumq; illos indigenas illic inbabitare: numerofifiimam item Grecarum nationum c[Je Arcadiam: corpora preterea robuftiffima ac fortifsima babere ea ratione ofidit, quod cum auxilio quifpiam indigeret, neminem Arcadibis preferret:neq; unquam Lacedzemonios ab[que Arcadibus Atticam ingre[Jos,nec nunc quidem Thebanos fine ipfis Laconiam irrumpere aufos. Stigitur fa" pitis;inquit,cum ad expeditionem quandam uocabimini, minimé parcbitis: utpote Lacedemonios antca cum cos fequuti cflis, mirum inmodum extuliflis: nunc ueró fi "Thebanis obtemperaueritis,nec os qui ex parte prafletis,dignos ducitis, fovfitaniflos alios inueniatis Lacedemonios. Arcades bis auditis Lycomedi affentiebantur, fummisq; illum extollebant laudibus, folumq; uirum effe arbitrabantur. litur duces conflituerunt quos ille iufsffet:eo quidem ex euentu verum magnum Arcades adepti funt tiomen.Epidaurum enim Avgiuorum ingrefti,reditus ab Cbabria qui peregrinis preerat militibus, Atbenienfibus ey Corintbijs interclufi funt: ex quibus Argiwos ferociter adorti,non folum militum multitudine, fed €7 lod opportunitate longe fuperiores,repulerunt,1nde aim A finem terre Laconice adorti e[Jent,pr.efidium uicere Lacedemoniorum, ac Geranorem polemarchum Spartanum interfecere,[uburbiag; Aflneorum diripueYe. Cum; in militiam exire decreuifJent, neque tote aut byeme,feu uie longitudine, aut montium deterreban tur iniquitate, ia wt eo tempore longe fortifsimi cenferentur,

LIBER SEPTIMV S. 78$
rentur, At Tbebanibanc obrem Avcadibus fubirafceban tur,nec ut antea aiice illos colebat, Elij quoq; poflquána ab Arcadibus ciuitates que Lacedeemonijs erepte erant, repeterecoeperunt,ac cernerent neq; fe,neque fermones eorum, alicuius e[Je momenti: Triphylios uero, c7 alios qui ab cis defecerant, quoniá Arcades fe effe dicerent, fibi preferri, ipfi quoq; Arcadibus infenfi erant. Cum; focorum finguli precipue ves fuas curarent, aduenit ab Ariobarzane cum pecunijs ingentibus Pbili[cus Abydemus, confiftimq;[ubinitium Tbebanos ac focios, necnon Laced.emonios, Delphos de pace facienda conuocauit: qui dco num pax futura e[Jet minime confulto,per fe deli berabant. Cum d;'Ybebanibaud confentirent Meffenios Laced.emonijs[ubicttos effe, Pbilifcus ut Lacedemonijs «uxilio cffet,copiofum comparauit exercitum. Aducnit interim fecundum à Dior.fio fubfidium. Cum; Athenienfes in"T befJaliam contra Thebanos ducendum cenferent,peruicere Laced.emonij,ut in Laconicam prius moueretur.Cumq; auxiliares Dionyfij milites Lacedemoné applicuiffent, Arcbidamus cum illis ez ciuibus ad bofles profectus eft, Carnanosq; ui xpulit, et quofcunq; uiuos in[uam vedegit poteflate, cunctos iugulauit. Vide digref" fus ad Pharrafias Arcadie infeflo procedit agmine,ac u^ niuerfamvegionem ferro c ignidepopulatus eft. Cum uero Arcades c7 Argiuiin fubfidium aduolaJent, copias reduxit, caftraq; in Epimedeis collocauit tumulis. Cumq; ibi ederet Cifildas auxiliariorum Dionyfij militum prefectus manendi tépus fibi prefcriptum exij[Je affirmans, Spartam uerfus abducere fuos coepit, Cum uero abeuntem MefJenij per uiarum anguftias adorti c[Jent, ille ad DD

386 XENOPH, RERVM GRAEC. Arcbidamum pro ope ferenda mifit, qui ei fuppetias tu^ lit. Cum; ad diuerticulum quod Euctrefios ducil;perueniffent, Arcades cy Avgiui ut illi uiam intercluderent,ad uenerant, At Ávchidamusinloco ubiex Euctrefijs etE-—| pimedeis ue concurrunt,iti plana digre[Jus, pugnandi;—|
copia facturus, aciem inftruit, ordinibusq; circumuectus,
Arcbidami ad. talibus ad pugnam bortatus est milites; Viri ciues, fi nune
militcs oratio. fhrenuam nauauevimus operam, vuv fus ere&tis fufpicere
poterimus oculis, patriamq; filijs noftris tale reddemus,
qualem à patribus noftris olim accepimus. Definamusigitur aliquando liberis, uxoribus,[enioribus, ac hofpitibusopprobrio effe, apud quos antea omnium Grecorum
eramus fpectztifsimi, His dictis, ex etbere fülgura ac tovitrua illi fequunda intonui[fe aiutit, Contigit quoq; dextrum uerfus cornu lucum ac flatuam Herculis effe, à quo
ipfe oriundus ferebatur. His fignis adeo militum ferocia
Q2 audacia crcuit,ut baud parum negocij pr« fcétis deinbibendo ardorc inieun; ftt. At cum Arcbidamus aciem
direxijfet, iamq; ad manus uentum efft, pauci admodum
primum tulere impetum, qui pugnantes occubuerc; veliquiueró in fuga cecidere, ab equitibus ac Celtis intevert
pti. Finita pugtia, trophead; ercdlo, Arcbidamus confeflim Demotelem preconem domum,uictorie magnitudiem nunciatum mittit, referred; iubet,ex Lacedemonijs
neminem, ex boffibus uero permagnum cecidi[fe numerum, Fertur cum bec Sparte audita e[Jent, ab Agefilao
feniores ac Epboros cun&tos lacbrymari cocpifJe: adeo
gaudio e triflitie lachryme communes funt. Et Tbebatil ac Elij non multó minus de Arcadi fortuna letati funt
quam Lacedamortij, adcó iam egré ferebant"— fm.

LIBER SEPTIMV S. 787
flum."t bebani ueró confeftim animo uoluere cocperunt, fs]; i WO quonam pacto Greci.e uniuerfe imperium cofequi pof" dicis fut. Avbitrabantur itaque, fi ad Perfarum regem mittereti po[Je per illum primas obtinere: quapropter con uocatis focijs, fub pretextu, ad regem legatos mittere /. er decreuerunt, quod c7. Eutbycles Lacedemonius apud ay. fefe me regem effet. Fuere ueró qui ad regem profcdti funt, à UN Thebanis Pelopidas, ab Arcadibus Antiochus paneratia ftes, ex Elijs Arcbidamus: fequuti quoque[unt Argiui, Atbenienfes quoque bis auditis, c ipfi ad rcgem Timagoram ez Leontem ireiufferunt, Qui aum omnes 4d re gem perueniffent, multum Pelopide pre ceteris rex tribuit. Habcbat enim dicere, folum ex omnibus Grecis regi Thebanos in Plateenfi aftitiffe preelio, nec unquam poflta regi bellum intulilJé: cosq; in Lacedemoniorum iram cam ob vem incidifJe, quoniam cum A gcfilao aduerfis regen militare noluiffent, neque illum digredientem in Aulidem Diane facra facere permififfent,ubi Agamcnon quotidam cum in A fiam nauigaret[acrificans, Tvoiam inde ceperat. Multum praterea fplendoris Pelopideattulit, quód Tbebani co duce in Leuctris uicores ex titiffent, e quód inde Lacedemoniorum fines ferro cr igni depopulati effent. Offendebat preterca Pelopidac, Argiuos c Arcades à Lacedemonijs uictos ac fafos efJc, quando"T bebani abfüiffent. Aftipulatus cft illi in omnibus tanqua uera dicerct Timagoras Atbenicnfis,qui proximus post Pelopid«m àvege bonorabatur: quapropter cum Pelopidas á rcge interrogarctur,quid literis praci^ piuellct,refbondit: vt Meffenij à Lacedemoniori exime rentur iugo, Athenienfes quoq; claffem reducerét.Q nod DD z

»88 XENOPH, RERVM GRAEC.
fiminus parérent, illis bellum indiceretur: 7 ft ciuit4s quepiam fequi recufaret, in primis contra illam mo uerctur. Heeccum feripta,legatisq; recitata efJent,. Leon audictte rege exclamauit: Per Iouen, Atbenienfes,ut uideo, alius pro rege amicus uobis quevendus eft, Scriba ueró cum regi quid Atbenienfis dixi[Jet ,interpreta^ tus cfJet, literis addi iufsit,quod fi Atbenienfes quee iuftio raillis fint, cognoucrint, regem adeant, ac dc bis edoccant. At legati cum finguli domumegrefi effent, Timago v4 ab Atbeniéflbus necatus efl, à Leonte accufatus quod illie conniuere quidem uoluiffet, fed confilia ci Pelopida contuliffet clandeflina.Ex alijs uero legatis Arcbidamus Eliusquoniam Elij Arcadibus prelati fuerant, fum mis laudibus ves efferebat regias:ecotrà Antiochus quaficontemptis Arcadibus, munera refpuerat rcgia, omni— bus; offendit,regem piflorcs,obfonatores, pincernas,ac "janitorcs babere pluvimos:uixos uero qui contra Grecos pugnare po[Jent, cumornnia diligenti perfcrutatus fuiffétindagine, uidere baud potuifJc. Aiebat preterea, pe^ cuniari copias fuperbiam fibi uideri, aureamq; platani uix cicad.e umbram prebere po[Je. Y bebaniuero legatos d cunctis conuocarüt ciuitatibus,ut vegiam audirent epiftolam: Per[aq; qui literas ferebat,regis oftendebat figna culum,dein uero que fcripta erant,legit: ct Thebani cun &los qui regis ac ipforum expeterent amicitiam, in bac iurare iubebant.O ui ueró à ciuitatibus aderant legati, fe nion iurandi, fed audiendi gratia illuc mifJos effe refpondebant: fi uero iufiurandum expofcerent, ut ad ciuitates mitterent, iufJerunt. Addidit Lycomedes Arcas,congregationem baud Thebis fieri debere, fed ibi ubi bellum ge^ reretur.,

LIBER SEPTIMVS, 7289
Teretur. Id aum Thebani gré ferrent, eumq; fe diii Corruptorein e[Je dicerent, ille inconcilio confedere n luit, fcd difcede ns abijt, q qué onines ex Arcadia infequat funtlegati.. Cum uerà quiin urbe Thebana collecti füe^ vant, iurare nollent, Tbe ebanilegatos ad fingulas mifere ciuitates qui iuramentum exigerent,regijsá; pavére wbe rent mandatis, exiftimantes unantquanq; ciuitatem non aufuram ipforum fimul et regis inimicitias fubire.. Vevüm cum primó Corinthum lc gati ueni) JJent, Corinthij iurare venuerunt, afJerentes minime iuramenti cum ege conunis indigere: quos alie quoq; multe ciuitates ca^ demrefpondentes fequutz funt.Et Pelopide ac Tbebanto rum principatus afftctatio boc maxime diffolutaeft paco. At Epaminundas cit Acheos corripere ucllet,ut Av^ cades ac focij reliqui eó magis Thebanis obedirét, Acbaiam bello adoriri ftatuit.Pifie itaq; Argiuorum prefecto ut Onium occuparet, pe vfuadet.Et Pifi 45 Ottij cuftodiam ab Naudeo,qui peregrinis Lacedemonioru preerat militibus, ez Timomacbo Atbenienfe negligi edoctus, feptem dierum commeatu afJumpto,nocte cum duobus mil^. libus peditibus Cencbrcorum tumulum occupat, Aduenere interim Tbebani qui Onium tranfgvefsi erant, om nesqs focij, Epaminundee ductu, Achaia irrupere,Cumq; optimates Acbaiee illi obuiam facti fuilJent, neq; optimates expellere, nec reipublice fLatum immutare decreuit, fed tantum fide accepta,ut foci forc nit, dc T bebanos quo cunq; ducerentur, fequerentur, domum reduxit exeratum. Accufantibus uero illum Avcadibus c7 factiofis,tan quam Laced.emonijs fuo difcejfu Ach4iam tradidiffct, wuifum eft Thebanis bavmostas in Achaicas mitti debere, DD 3

790 XENOPH, ciuitates; qui ingvefet, optimates cum multitudine expulere, ac popularem ftatum in Achaiam introduxere, At qui exciderant, baud conténenda collecti[unt matu, per wrbesq; celeriter incedentes, illas occupabant; quas ctum obtimffent,non folum medios fe non gejJere,fed ct inpigre Laced.emonios iuuere,ita ut Arcades uebeméter binc d Laccd.emonijs,inde uer ab Acb.eis urgerentur.Sicyoni ueró ad bocu[q; tempus communibus Acheorumlegibus republica regebatur.Ande Euphron cum apud Lacedeemontilos longe maximus ciuium e[fet, apud illorum aduer[arios quoq; clarefcere cupiens, Argiuos«y Arcades edocet, fi ditiores palàm Sicyonem obtiticrent, proculdubio ciuitatem vurfus Lacedemoniorum fequuturam partes: fl ucro, inquit, popularis inducctur(latus, fcito te ciuitatem uobis faluam fovc. Si igitur adiumento mibi eritis, populum cgo conuocabo, uobiso; fidem meam o^ flendam, ciuitatem; in focietate multo fidelioremreddán. id ueró eam ob caufam agam, quód faflum Lacedemoniorun, quemadmodum Q7 uos, iampridé egrefe rari, ciuitatemq; e feruitutisiugo eripere queram. Arca des cz ArgiuiLetis bec excepere animis, illiq; opem pre füterunt, Et ille confeflim in foro, prefentibus Argiuis et Arcadibus populum conuocat, a[Jerens gubernandi formam equalem ac cómunem efJc debere, Qul cum illi affenfi fi[Jent, duces quicunq; illis idonei viderentur, elige ve iufiit. Vli uero ipfum legere Eupbronem, cy Hippodamum, Cleandrumq;, Acrifium c» Lyfandrum. His adlis, peregrinomiliti Adeam filium fuum praeficit, abrogato Lyfemeni iraperio, qui antea illis prefaerat. Et Euphronconfefiu quo(dà cx illis merccttarijs beneficijs fibi: coticiligRERVM G RAEC.

LIBER SEPTIMVS, 791
canciliabat, ac fidos reddebat, reliquos uero folicitabat: inde neq; priuatis publicis. feu acris ab[tinebat pecunijs, ex quofcuiqueob Laconifmum eijciebat, illos omnibus fpoliabat fortunis. Ex collegis quoq; nonnullos dolo aggrejJus interfecit,alios ueró urbe pepulit,ita ut omnianu tugubernarentur fuo, iamq; in manifeftum erumiperet ty vannidem. Verum ut focij bec negligerent partim pecunijs tranfegit, partim uerà peregrino milite quocuttq; duceretur impigré fequendo illos demerebatur. Avgitd interea Pbliumti fupra Lunonis templum Tricranu edificauerunt, Sicyonij uerà in montibus Thyamiam erexe- j v m runt; quapropter Pbliafij ebementer urgeri,[ummaq]; ANE docu or inopia premi coepere, nibilomnimus tamen in focietate exe mne Tieli/; perfitere. Enimuero fl ciuitas magna quid egregii per^ Y agit, inomibus celebratur biftorijs: mibi ucrà fi ciuitas quedam parua multa memoria digna egerit, longé magislaudibus extollenda e[Je uidetur.1gitur Pbliafij flovctibus adbuc Laced.emotiorum vcbueillis amici facti funt: corum uerà viribus Leu&rica pugnaminutis, uicinisqs quamplurimis,necton bilotis onibus, focijsq; uniuerfts, exceptis pauciftimis, deficiétibus, cunclisq; Gracis,ut ita dicant, bellum Laccdemonijs inferentibus, tayten in fide perflitere:et quamuis potentiflimos it Pelopomnefo Ar^ giuos ez: Arcades bofles haberent, nibilomitus tamé illis open tulere,ultimiq; erant qui ex focijs in Praftas defc£" derent: ex quibus C Corintbij, Epidaurij,'Troezenij, Hermiones, Halics, Sicyonij, C7 Pellenci, ttec un quan defécere. Neque cüm Xenagus prefidio abdu&o ipfis derelictis difcefüffet, veuerterutt, fed condu&lo mercendrig ducc qg Prafíjs, cimi bofles circa Amyes
: DD 4

79* XENOPH. RERVM GRAEC,
clas effent,ut potuere penetrantes Spartam wenere:qua» propter Lacedemonij cum illos uarijs affeciffent bonoribus, bouem quoq; eis dono miferunt. Cum ueró bofles ex Lacedemoniorum excefeiffent finibus, Argini illis ob Lacedemoniorum ftudium infenfi ,uniuerfo populo Pbli. uttem irruperunt, regionemq; uniuer[am ferro ac igni Haftarit. Cumq nà folum primo ingre[Ju id feciffent, fed Q7 abeuntes cuncta quanti poterant uafta[Jent, egreffiPhliaflorum equites illis imminebant. Cum$; Argiui wniuerfo equitatu ac manipulis quibufdam nouiftima tutarentur, illos adorti funt:ey cum fexaginta effent, prefidium uniuerfum,interfeclis paucisin fagam uerterunt: certentibusq; Avgiuis, quod perinde erat ac ft omnes inferfeaifent, tropheum erexere, Rurfüsq; cum Lacedemonij focijd; Onium pr«efidio obtinerent, T bcbaniG; illn tran[cendere pararent, Elijd;€» Arcades ut cis fe coniungerent, per Nemeas iter facerent,exules Pbliafiovum illis promifere, fi modo ucllét illis oftendere[c,Pblisntem capere po[Je. Cumq; illi affenfum prebuiffent,exu les cum fexcétis alijs circiter aducdtis, fcalis nocle fub mu vis delituere, Interim aim à Tricrano fpeculatores bofles adcffe fignificaffent, cv urbs illis animum aduertiffet, à proditoribus quoq; ex infidijs afcendendi fignum datum cst. Hosles itaq; muro confcenfo, cuftodum arma occupauere derelicta, diurnaq; deturbata flatione, cuftodes decem in fügam uevterit. Nam ex quindena usnaquaq; cuftos unus derelictus füerat:unum ueró dormicntem, alium uevo ad lunonis confagientem templum ob.truncarunt, Quum itaq; fuga e muro defilientium in ur» ben fieret, cernentibus diurnis cuflodibus, fie dubio ba» bebant

LIBER SEPTIMV S, 793
bebant avcem quiafcenderant: fed cum clamov in uvbem delatus e[Jct, ciues auxilium tulerunt. Et fub initium boftes arce cgrefii, ante portam que in urbem fert, pugnam capeJebant:fed cum undique à fuccurrentibus premerentur, pedem rur[us in arcem referre coeperunt: in quos grauis armature milites[iona inferunt,conftflimq; media arcis pars deferta e[t: bofles inde confcenfis turrtbus ac muro, ingrefJos telis feriebant. At illibumi dimicabant,cz ad fcalas in murum ferentes decertabant,turresqs nonnullas binc atque inde ciues occuparunt, c7 eos qui afcenderant, cominus rabiofé agerefii[unt:quapropter bofles undiq; audacia ac ui opprefil,in anguftum co gebantur, Eodem tempore Arcades et Argiui urbe cir cundantes, de fuperiore loco arcis muros diruere nitebantur. Q ui ueró intus erant, partim eos qui in muro c^ rant;alij uero ab extra per fcalas afcendentes,veliqui ueYó cos qui turres occupauerant ,oppugnabant; ignemq; in tabernaculis offendentes, facesq; quas forté in avce inuenerant incendentes turribus fubijcicbant; quapropter qui turres obtincbant, flamma perterriti, fua fponte turres derelinquebant: qui ueró muros a[cendevant, uirtuteciuiumab bis deiecti ac expulfi funt. Cum; femel bofles inclinare coepiffent, confeflim uniuev[a arx abbofti bus derelicta eft, illicoq; equites urbe cgrefii funt: quos bofles cernentes, derelictis fcalis,mortuisq; ac uiuis none nullis qui fequi nequiuerant,aufugére: cecidercq; ex boStibus tam intrà, quám extrà, baud pauciores octoginta. Hinc ob falutem cernerc vat uiros quidem inuicem comple&tentes, mulieres ueró potum ferentes, ac pre gaudio lacrymas effundentes, omnes uero prefentes fleti cung DD 5

794 XENOPH, RERVM GRAEC,
Letitia mifcere, Ynfequenti quoque ammo Argiui(y Atcades uniuerfi Pbliuntem ingrefii funt. Q uàd uerà Phlia fiosita femper premebant, caufa crat, quod illis infenft erant: cg quia in medio fiti erant, fperabant commeatus penuria illos cogi poffe, ut tandem 4 Laccdemonijs deft^ ecrent, Vn bac quoq; expeditione Pbliafiorum equites ac electi unà cum Atbenienfium equitibus qui tum aderant, bofles in tranfitu fluminis agrefii uicerkt,hoflesq; quod reliquum diei fupererat,ad montes redire coégerunt,tatte quam ab amicis frugibus uaftandis abfinerent: ruvfusq; Sicyonis prefectus, cum T bebanis qui in pr.efidio erant, Sicyonijs ac Pellenenfibustum enim Tbebanos fequeban tur)Pbliaftorum ingrefii funt fines:mecnon Eupbron cum duobus millibus mcrcenarijs militibus ez reliqui per Tri eranum ad Wunonis afcenderüt templum,ut inde in avos impetum facerent: in montium ueró fuaumitatibus ac atguflijs que Corinibum ducunt, Sicyonios ac Pellenenfes reliquere, ie illis occupatis Pbliafij fuper capita eorum ac Iunonis confiflerent templum. At qui in urbe erat, cim bofles adc]Je, cosq; ad agros uaflandos aduenifJc cognouijent, cum equitibus c7 Pbliaflorum electis urbe egrefeimanus cum illis conferuere,nec ut in plana defcenderent, permifere, ibiq; inuicem lacefJendo magnam par tem tranfcgere dici. Et qui cum Eupbrone crant, Hippafimum ufque proce[Jerc: Pbliafij uero 1unonis non pretergredicbantur templum. Cünt uer bora iam abeundi effe uideretur, boffes rvicramum uerfus gradicbantur:ne enim breuiori uia ad Pellenenfes perucnire po[fent, foffa ante muros erect illis impedimento erat; eos uerà paruper ante diluculumi Pbliafij prteruerftyiuxta— Rf : 4n

LIBER S$EPTIMV S. 795 fam tranfgrcfit, ad Pellenenfes e» qui cum illis erant, per gebant: quam Pbliafiorum fcflinationem cum"Thebani refciuifTent, omni ope Pellenenfibus fuccurrere accelerabant. Pbliaflorum interim equites Pellenenfes agorcdiun tuv, ab quibus fortiter excepti funt: illi uero parumper declinarunt,vurfusq; cum peditibus qui iam aduenerant, iti illos irruunt,ac atrocifimum edebant prelium. Atqui non tulerc bofles impeti, fed protinus in fuga uerft funt. Ceddere pugna ca Sicyonij nonnulli, ac Pellenenfium baud parum multi,uiriq; fortes defiderati funt.His attis, Pbliafij clarifimum erexere tropheum, peana canétes, ut equum erat, Et Thebani, quiq; cum Eupbrone erant, bectanquam fpectaculum quoddam cernere cogebátur: inde Sicyonem abiere, Pbliafij ucró in urbem vediere.Nec minus egregium id quoq; Pbliafij egere. Viuum enimin poteflatem redactum bofpité Pellenenfem, quamuis fummaverum premerentur inopia, abfque precio dimifere. Nonteigitur merit bi qui talia ge[Jere, generofi ac fortes appellandi funt? eo quoque nomine clari, quód tam fumma conflantia amicis fidem feruauerint. Quamuis enim á colligendis arcercntur frugibus, perduvabat tame, quedam ex boflili vapientes terra, nonnulla ucró ex Corintho coémentes,multis periculis illuc contendentes,difficulter quoque precium corradentes, difficilius ueró à uetidentibus neccfJaria vedimentes, iumenta quoque ad deuebendum commeatà fumma difficultate à uicinis contrabentes."T 4ndem omnium rerum prefii inopia, Cha reti perfuafere, ut pro deuebendo commeatu preftdium cum illis mitteret, C ui ciim Pbliuntem peruenifJent, il^ lum exorárit ut intitle tuybam Pellene emittere liceret:
quam

496| XENOPH, RERVM GRAEC,
quam ibi quoq; dimiferunt, Inde digrefii mece[Jaria coe"
merunt,ac quotquot potuerunt,onerarutmt uumenta,noéleq, reuertebantur, baud ignari ab boflibus tranfitum infideri: fatius tamen vati egregie pugnatmdo periclitari,
quám tanta verum premiindigentia. Yoitur cum Cbarcte progrefei, cà hoftes ade[fe certiores facti effent, fe ad certamen accingunt, acinuicembortantur, Charctemq; 0pon ferre clamant, Partaitaque uictoria, bofliburq; epulfis,cum omnibus que ferebant faluidomum peruenere. Cumq; totam uigila[Jent noctem, ad multum dormicvut dici. At cum Cbares furrexi[Jet, equites primores; ciuium illum ita alloquati funt:Propofitit eft tibi, 0 Chaves pulcherrima bodie exequirem.Regionem enim mo^ tanam Sicyonij muro circundare nititur&dificatoribus plurimis,uerüm baud ita multis confifi militibus; hos nos equites praftantioresq; ciuium aggredi in animo babcmus: tu uero fi peregrino fubfequutus fueris milite, fortaffe confe lam vem inuenies: forta[Je cum apparucris,ut Pellen, boftes in fugam uertes.Si uero que narramus tibi fa lu difficilia uidentur, Deos facrificijs confule: avbitramur cquidem potius illosquàm nos, ut bec peragas iubere. Nectelateat, fi bec peregeris,boftibus[uperioré fóre,amicami; feruaturum ciuitateut:eloriofifimi quoque in patria, nominatifmum preterea tam inter focios quàm bofles euafuvum.. Wis perfuafus Chaves facrificabat. Interim ucro Pbliafiorum equites arma inducbant,
equosás frenabant; pedites quoq; ad certamen fe prepa» vabant: inde compofito agmine ad locum ubi facra fiebant, unà tendebant, Quibus obuiam factus Chares cun wate, nuncians pulcbra apparuiffe exta: uerum aliquanEu tifper

LIBER SEPTIMVS, 797
tifber expectate, inquit, nos enim unà egrediemur. Confestimq; mercenarij milites ingenti alacritate, tanquam monine afflati;ad bojles pergebat.Pr.ecejferant bos Pblia fiorum tam equites quàm pedites, quantac; poterant celeritate ad bostes feflinabát:tandemq; equites equos concitant, peditesi; feruatis quantum poterant ordinibus curfu ferebantur: quos Charcs celeriter fequebatur.Dic5 uero iam precipitabat,«c in ue[perum uergebat. Na&ti funt bofles partim operi incumbentes, alios fe lauan» tes, nonnullos coenam preparantes, bos panem pinfentes, illos uero lectos flernentes:qui cum Phliafios cum impetu acceleritateirruentes cernerent,netu perculftomnesin fugam uerfi funt. Cum necefJaria cuncta uiris tam egregijsreliquifJent,illi ibidem coenantes,reliqua domum tulerunt, peanizantes, acob res feliciter geflas facra inflaurantes: inde excubijs locatis quieti fe dederunt. At Corintbij cum de pugne euctu certiores facti e[Jent,perbumane contractis iumentis illa cuncta frumento onera" runt, Pbliuntemq; mifere: cz anteaquam undiq; muro circundarentur, quotidie uece[Jaria infercbantur, De Pbliafi ijs itaque, quemadmodum amicis fidem feruarint, quamq; egregie fe in bello gefferint, acomnium indigi in focietate permanferint, fat dictum cst. Eodem ferme tem pore Aeneas Stympbalius cum Arcadum dux effet, ac que Sicyoni fierent intoleranda iudicaret, occupata cum exercitu fuo arce, Sicyonios pre[lantiores qui in uvbe e» rant, necton illos qui ab[q; decreto exciderant, cotuocabat: quapropter Eupbron timore perculfus in Sicyoniorum perfugit portum, Pafimelemq; ex Corintbo accerfiuit, ut Lacedemonijs portum traderet, fümulans fe id
fide

798 XENOPH, RERVM GRAEC,
fide ac beneuolentia facere, Siquidem cum deliberatum füiffct, num à Lacedemonijs ciuitas deficere debcret,ego cum paucis, inquit, vefliti, Cum uero vuvfus proditores meos ulcifci uellem;popularem[latum conflitui:ey unc, inquit,relegati funt à me omnes uestri proditores. uàd fi potuifJcnz, cum uniuer[a ad uos defeaiffem ciuitate:"Y cum id mibi ficere baud licuit,id quod potui feci, porti; uobis tradidi. Audiebant bec multi, fed qui crederent tio ddmodum patet. Verüm aum Eupbronis mentionem fecerim, que de eo afa fint, ad calcé ufque educam. Cum Sicyoni optimates ac populus feditione certarent, Euphron accepto ex Atbenis pra fidio, ciuitaté cum popu lo in fuam redegit poteflatem. At cim Thebanus barmofits arcem obtineret, illeq; cerneret quandiu arx in Tbebanovum c[fet pote[late, fe cititati dominari baud poffe, dccepta pecunia Tbebas profectus est, ut Thebanis perfuaderct,ut expulfis optimatibus fuii rurfus ciuitaté traderent. At qui antea exciderant,cim ipflus prefecnfi JJent confilia,ipfi quoq; Thebas profecti funt, Verum cum ipfum familiariter cum primorib. uev[ari cernerent, timen tesneremex fentétia perageret, periclitati funt quidam, acillum quii in arce cum primoribus ac fenatu federet aggroffi obtruncant. At primores comprcbenfi is autoribus, in fenatumintroduxere tai loquuti futit: Viri ciues, nos Eupbronis interfectores ks: mortis rcos deferimus, uidetes probos nil unquam iniufle aut inique perpetrare: pra uos uero fi i quid mali agerc nitantur idut danculumfüat conari. At bi adeà cunclos audacia ac fcelere exuperant bomines,ut coram principibus ipfis, uobisQ; dominis,qui Q7 uite acnecis poteflatem obtinetis, bominem obtruncare

LIBER S$EPTIMVS, 799 care baudueriti ftnt. Qui fl ultimo baud afficientur fupplicio, quis poflbac fecuré ad urbem banc accedere poterit? Cuius preterea conditionis ciuitas erit, fi unicuique ex libito quenquam,antequám oflendere pofiit cur buc ue nerit, interficere permifJum erit? Nosigitur bos ut fcelef'ifsimos ac iniquifimos, quique ciuitatis legesadmodum tranfovefa funt, deferimus, Vos ueró poft quàm malefa& corum audiuiflis, ca poena qua uobis digni uidetitur, illos plectite. Et ciuitatis principes talia funt loquuti. At facinoris autores, alij fe criminis veos effe negabant: unus ucerà qui vem ingenue fatebatur, ita fe defendere coepit: Atos quidem contemnere, Tbebani, impofübile est bomini,qui(ciat in potcflate ueftva effe de fe flatuere uestro arbitratu, Qua tamenre fretus bic bominem occidi, primum ut boc(ciatis, quód me arbitrarer ila faccre: de inde uos recle facturos. Sciebam enim cum Archias ac Hy pates olim fimilia Eupbroni audentesá uobis deprebenficffent, non fententia aliqua damnatos effe, fed cucftigió ultimo affectos fupplicio:flquidem exiftimabatis eum qui manifcfli fceleris, proditionis ac tyrannidis conuittus ef fet, ab omnibus bominibus iam morte damnatum cfJc. Nóntie igitur Eupbron quoque criminum illorum omniumveus fuit? quandoquidem templa cunctis flatuis tam durcis quàm argenteis fboliauit. Q tis preterea manifcflior Euphrone proditor fuit? Nam aim[unma amicitia Lacedemonijs deuinclus cfJet, illis tamen relictis ad os transfuoit. Cum; fidé dediffet, àuobisq; accepiffet,rurfus uobis proditis, portum boftibus tradidit. Atqui nónne apertifime tyrannidem exercebat, cum feruos non folum in libertate uendicaret, fed ey ciuitate donaret?Preterca
tton

8oo XENOPH. RERVM GRAEC, non eos qui iniuflé egerant, intevficicbat, expcllebat,fortunisq; omnibus fpoliabat,fed quos ei uidebatur: bi ucro
optimatcs erant, Inde cum inimicifiimis uobis Atbenienfibus in urbem irrumpens, arma prefecto ueftro intulit:
quem cum urbe pellere baud pofJet, corvafis undique pecutiijs buc acceffit. Proinde cum uobis arma intulit,meritó mibigratias babebitis, quoniam illi obtruncaui. Quo
patto etenim ad mortem iufle à uobis damnari uiderer, filum fuftuli qui collectis undiq; pecunijs ideo buc appli cuit, ut uos illis corrumperet, per[uadcretq, ut vurus ci ciuitatis dominum conflitueretis? Etenim qui ul uiolantur, ledütur quidem, fed alijs baud iniurij e[fe uidentur. At qui pecunijs corrumpuntur,ij C leduntur,ct infamiam incurrunt, Quód fiillemibiboflis uobis uero amicus fuiffet, fateor me baud rect egi[Je, quód illum apud uos interfecifJem. Cum ueró uos prodiderit, num mibi án uobis boflilior extiterit,confiderate, Sed dicet aliquis, fponte fua buc uenit. Ergo fi procul ab urbe noftra ob truncatus effet, laudibus intere torem decorarctis:nutc uero cum de fecuritate certusad nos uenerit, alia praeter prioramala facturus, negabit eum quifquam iufté occifum effe? Verüm illi vefpondeo, ut mibi leges Grecorum oftendat, que proditoribus, feu transfagis, aut tyrannis fceuritatem preftent. Mementote preterea uos aliquando publice decreui[Je,exules in omnes ciuitates focias comuni decreto reduci po[Je: at qui ab[q; publico decreto veuerfus fuerit, buc dicere aufim baud iniuflé morte pocnas dedifJe. Proinde fi me interfeceritis, uivo uobis omnium inmicifiimo uindictam peroluetis. Q uod fi me veét egiffe iudicabitis, uindictam debitam exegiffe non folun

LIBER$EPTIMVS$.$61
lum nt'omine uestro, fed c7 fociorum uniuer[orum uidebimini.Q ue cim Tbebani audiuiffent, meritas Eupbronem poenas lui[Je decrcuerunt. Ciues uero eum tatquam uirum bonum in forum detulerunt, ibiq; fepelierunt, ac tanquam ducem ciuitatis uenerati funt, Va enim utplurimum euenit,ut bomines benefüclores fuos, uiros bonos e[fe flxtuant, Et que circa Eupbronem acta funt, ita fe ba» bent, Ego ueró unde digre[Jus fum veuertar. Pbliafíj cum adbuc T hyamie munitiomi incumberent, Cbarete adbue prefente, Oropus ab exulibus occupatus eft: cum; con» tra illos Atbenienfes uniuerfi expeditionem fump]ijJent, Cbaretemá; ex Tbyamia accerfiuilfent, portus Sycionius vurfus à ciuibus cy Arcadibus captus eft, At cüm Athetienfibus nento e focijs opem ferret,cum Thebanis ita càuenire coacti funt,ut Oropus redderetur, quoad iure lis dirimeretur, Lycomedes igitur cum vefciui[Jet Atbenicn fes focios incufare, tanquam multas moleflias propter il^ los paterétur,nemo ucrà illis auxilium preflaret: quamplurimis per[uafit,ut cum eis de focietate ageretur:et fub initium magna pars Atbenich fium egré ferebant, quod cim Lácedemoniorum efJent amici, illorum tamen bofüibus focietate conciliarentur: fed cim diligenter rem per penderent, inuenerunt baud minu; Lacedemonijs quàm ipfis conferre,ut à Thebanis Arcades diftraberétur:quapropter cum Arcadibus focictatem ittiere, Que ain Ly» comedes ex anim; fententia percgilJet, ab Atbenis profe» Clus esl, finemq; beatifoimum fortius ct. Cum enim plu» ra adefJent nautgia, ipfeq; ex illis quodcunque placuiffet eligere ac oflendere iu[Jus effet, ubinam potiffimum fe exponere uellet, ibi defcendere clegit,ubi quaplurimi cffent EE

Pe B
$01 XENOPH, RERVM GRAEC,
exules, Et ille boc occubuit pacto,«7 focietas maxime itd contracta cst, Interea Demotion apud populum Athenienfem uerba fecit, oftendens, fibi Arcadum amicitia utilem e[e uideriziubendum tamen e[Je ut duces operam da^ rent, ut Corinthus falua populo remaneret. Atbenienft. Que aim Corintbij audiuijJent, mi[Jo undiq;,ubi Atbenienfes in[latinis erant; pra fidio ualido,illos abireiufjevunt, offendentes ampliusillorum opera baud indigere: quiconfeflim paruere. Cum; ex prefidijs uniuerfis milites in urbem confluxi[Jent, Corintbij preconis uoce nut care iufferunt, fl quis ab illis iniuria affectus effet, offenderet; eos etenim ius adepturos, Aduenit interim Cbares cum dfe Cenchreas, qui aim geffa intellexiffet, dixit fe cim dc infidijs certior fatus fuifet,illos auxilij gratia aca cefaiffe. Corinthi uer cum eum laudibus extuli[Jent, minime tamen nauesintra portum receperunt, uerum illum cum claffe abire iuJerunt,necnon milites iure illis reddi" to, dimiferunt.Et Athenienfes bocmaximé pacto Corinibo difecJere:ez Arcadibus ob focietatem equites in[ubdium, ft quis contra Avcadiam militarct, mittere aftridicrant: ad Laconicum tame bellum baud procedebant. At Corintbij cim animo uoluerent quantis periculis obnoxij forent, cim iam anteaterra uicti eJent,noui prete red boffes Atbenicnfes accederent, milites tam equites quám pedites conducere coeperunt, quibus e7 ciuitatem dcféndcbant, boffesq; male afficiebant. Miferunt et Thebas fcifeitaturi, num fiilluc accederent, pacem con[equi ualercnt, Cumq; T bebaniillos tanquam uoti cópotes fe turos aducnire ufiiffnt,rurfus Corintbij rogarunt,ut fo
cios co muenire permitteretur, ut quos pacis cupidos reperirent,

|"LEIBER SEPTIMVS$, 803
perirent, fecum adducere po[Jent:quos uero bellum pra^ ferre intelligerent, bellare finercnt. Cum; id quoque ab Thebanis illis conce[fum efJet, Lacedemonem perrexere, itd; uerba fecerunt: Nos, uiri Laced«emonij,amici ue firibucad uos conceffimus, poftulamusqs, ut fl quam faÁutem,fi bellare perfeueramus, certatis,nos quoq; certio resreddatis, Si uero de rebus ue[lris dubij berctis, dummodo id uobis coducere exiflimatisprecamur ut uná ttobifcum pacem faciatis: nobis enim cum nemine alio fuauius e$, quàm uobifcum faluari. Qiuód fi bellum magis uobis prode[Je exiftimatis, fupplicamus ne nobis impedimento effe uclitis, quo minus pacem coponamus.Etenim fi à bello aliquantifber refpirauerimus in tempore,quandod; uobis ufi efJe poterimus, At fi nunc perimus, am plius uobis prode[Je nequimus, Que cum Lacedenonij audiuifJent, Corintbijs ut pacem facerent, fua[erc: icc vc liquis focijs impedimento fuere quo mitius à bcllo dcfiflerent: fe ucró bello periclitaturos afferebat, quoad Deo ui deretur: nunquam enim conce[furos ut Meffene, quam à patribus ume manibus LIE e cum Co» vintbij audiuilJent, Thebas pro pace contenderunt, cz Tbebani ut focietatem iurarent, petiere. Quibusrcfponderunt, focictaté non pacem, fed belli e[Je permutationé: at fiuellent, fe adefJe ut de pace equa agercnt.Et Tbebatil cos admirati, quód quamuis in periculo effent, nollent tamen benefactoribus bellum inferre, eis«um Pbliafijs c» reliquis quibus cum Tbcbas accefferant, pacem cifdcm conce[Jere conditionibus, iuram entuma; bac de re interpofitum es. Et Phliafij protinus ac ita conuentum cct,ex Thyania deceffere, Et Argiui quauis bác quoq;iuvaffent ERE 2

$04. XENOPH, RERVM GRARC,
pacen,cum tamen. obtinere non po[Jent, ut Phliafiorum exules in Tricranoyfanquam in eorum uvbe,permanerét, ipfosin fidem fufceperunt, prefidioq; iuuerunt,afJerentes eam quoquc terram fuam e[Je, quam paulo ante ut bo flilem. uaflauerant, Cumq; bancobvem à Pblufijs in ius wocati ejJent, minime paruere. Circiter eadem tempora defuncto iam Dionyfio feniori, filius ipfis Timocratem praefectum cum triremibus duodecim infub[iditivifit La» cedemoniorum,cuius auxilio Selafiam ceperunt: qua capta ille domum abijt. Non long? indc Elienfes Lafionera ceperunt, olim iuris eorum, tunc uero temporis Avcadum fequentem partes, Nec Arcades cam neglexere iniuriam, fed confcflim copijs eductis in auxilium aduolat. Non quieuere ob id Elienfes, fcd cum feptingentis obuiam fiunt uiris,cumd; per dicm in campeftriori loco Elien fes caftra haberent, Arcades nocte confcenfis montibus qui Elienfibusà tergo incumbebant, illorum fummitates occupant, acorta dic in Elienfcs vuunt, At illi cernentes à fuperiore parte, ac uiingenti bofes imminere,quid agevent dubij erant: tega enim uertere turpe exiftmabant. Congrefii itaque,ac quamprimum ad manus uentum eft, in fugam uerfi funt, ac propter loci iniquitatem abiectis armis, complures ex eis cecidere, Arcades ueró bis actis montanas agorefli ciuitates, omnes preter Tbrauflum in fuam redegere poteftatem. Indc O[ympiam defcendentes, Saturni munierunt templum: ibiq; occupato Olympiaco monte, in flatiuis agebant, Margancas quoq; nonnullis tradentibus ceperunt, itaut Elienfes in ultimam pe tié redigerentur neceflitatem. Progrefii inde urbem uerfi Arcades, ad forum u(que perucnere: ibi Elienfes tam cquiti

LIBER SEPTIMVS. 8o; equitibus quàm peditibus eruptione facta cos repulere;ac nonnullis inter fedis tropbeum erexere. Elis uero iampridem in diuev[as difracta erat factiones: nam qui cum Charopo, Tbrafonide ac Argio fenticbant, ciuitatem ad popularem trabebant flatum; at qui Stalce, Hippie c7 Stratolao adb.ercbant,ad paucorum regimen illam ducere quercbant. Cim ueró Arcades uimagna ade[Jent, bi qui popularem inducere quaerebant flatum, ac Cbaropo faucbant, propter illos animos extollere coeperát,ac cum Arcadibus clám compofita ve arcem occupant: qua rc mi nime equites ac trecenti perterriti, eucfligió in arcem afcendunt, illos; expellunt ,ita ut cum Argio ac Charopo quadringenti circiter exciderint ciues, Haud longe inde bifecum affJumptis Arcadibus nonnullis,Pylum occupa? runt: ad quos multi ex populo ab urbe confluxere, tati quam ad regionem fertilem, ob potentiam; ingentem, Arcadum confidentes focictati. Poft beciterum Elienfium fines inuafere Arcades, ab exulibus per[ua[i, tanwr..^ M*. quam ciuitate ad illos defcctura. Verum cum Acbei Elienfum tum amic e[Jent, urbem illorum tutati funt, ita ut Arcades ve infecfa difcedere coadli fint: regionem tamen uaftarunt, Confeflimq; reliclo agro Elienfi, cumrefciuiffent Pellenenfes in. Elide agere, nocte longifiumum con fecere iter, ac Olurum illis fubditum ceperunt.Yam e* nin rur[us Pellenenfes Lacedemonioru fequebantur par tes. Pellenenfes itaq; cum bac dere certiores fati effent, domum ut potuere contendunt, indcq; Arcades qui Olurumobtinebant,uniuer[o educto populo,etfi pauci effent oppugrabant, nec antea deffitere, quàm Olurum fubegiffcnt. Arcades ucro iterum contradlis copijs Elün inuafee EE 3

$06 XENOPH, RERVM GRAEC.
runt: cum; inter Cyllenem ac urbem caftra locafJent, ab Elijs inuaft funt: quibus uiriliter refiffentes, illos uicerüt. Eo certamine Andromacbus Elienflum prefectus, quiq; buius prelij caufa ferebatur, fibi mortem confcinit: reltquiuero in urbem refügerunt. Occubuit quoque pugtta .ea Sodlides Spartanus: tum enim Lacedemonij Elienfibus focij erant. Cumq; Elij in proprijs uebenienter urgerentur finibus, mifeis Lacedemonem legatis rogarunt,ut illi Arcadibus bellum inferrent: avbitrabantur enim maxime boc pacto Arcades repellere po[Je.fi utrinq; lacefferentur, Archidamusitaq; urbanis eduttis copijs, Cromtum cepit,ac ex cobortibus duodecim,tres ibi prafidio ve liquit, reliquas domum reduxit. At Arcades cüm ex Elienfi expeditione. adbuc collecti effent, in auxilii aduolarunt,Cromnumq; duplici circundederunt uallo, ac fecu ré agentes, intra urbem conflitutos obfederunt. Lacedewonij uero cum egre obfidionem eam ferrent, quippe cium fuorum, denuo eduxerunt copias, quarum dux ect'attum quoque Arcbidamus: qui profectus igni ac ferro quafcunque poterat Avcadiz ac Sciritidis oras uaflabat, "eq, interiittebat quicquá, quo fi quidem liceret in fe Av cadas prouocaret, A£ illi cum nibilo mouerentur magis, omnem, illius conatk[pernerent,obferuato quodam tunulo Archidamus, quo uallum exterius cinxerant Arca des, occupare eum inftituit, ut quo fuperato durare amplius in obfidione boflrs non po[Jent.Ducto igitur circum eum locum exercitu, ut uiderunt qui precurrerant Avcbt elami fagittavij Arcadi cuftodes, quosEparitos uocant, ex éra uallum; facto in cos impetu, utà inuadere ctiam equi tcs aufi futit, Qui aümmon modó non indinarent aciem, fcd

LIBER SEPTIMVS. 807
fed magis etià urgerent,magnus undique coortus cft clamor.Q uo audito Arcbidamus Cromnum tendente ula ve gia conuer[us, inftrutto in binos agmine fuppetias tulit; Po[Iquam ueró congrefii funt propius, Laced.emottij qui dem compofito cornu, fecundum uiam nempe incedentes, Arcadesautem facfa fcutis tefludine flipati, nibil ibi quidem Laced.emonij vefiftere borum multitudini potuere, fed confcftim et Avcbidamo uulnere penetrati cst femur, et qui ante eum certabant Polyenidas et Cbilon, cui Av^ cbidami foror nupta erat, ac pleriq; alij nó pauciores tri ginta occubuere, At uerà ubi cadem uia regrefit in campi fcfe[pacia contuliffent Lacedemonij,copofita denuo acie boflem operiebatur, V erum illi copijsita ut erant inftru&is conflitere: ct quanquá numero quidem inferiores cffent,longé tamen alacritate preejlabant, Lacedaemonij ue ró animo erant pcnitus deiecto,et quód uulnerati cernevent Archidamit,ct qud ce[orum nomiia audirét,fortiffimorum quidem uirori maximed, illuftrium, Yam; con ferente manum utroq; exercitu, cum de fenioribus quida exclama[Jet, Q uenam utri nobis caufa eft,ita mutuis perire cedibus,quám pactis utrinq; inducijs cocedere mal" le?Voce ea fummo cum gaudio excepta, ac inito protittts fodere, Spartani quidem fublatis cadaueribus difce[Jere: Arcades autem có unde primum eruperant reuer[i, trophum flatucrunt, Cumq; iam non longé Cromno abcf^ fent, Elij urbe egrefti, ac primo quidem P5lum profedti, militibus illic uixdum thalamo auulfis incidunt:quosminime neglectos facta flatim irruptione agerefst Eliorum equites,plerofq; obtruncant, reliqui in tumulum fe quen dam recipit: quos on ita multo poft inde depulfos, qui EE 4

$08 RERVM XENOPH, GRAEC.
fuperuenerant pedites partim quidem cedunt, partim ui wos capiunt, circiter ducentos; quorum ex numero peregrinis quidem diucnditis, reliquos quotquot fupererant transfagas trucidavunt. Inde uero c: Pylios, cumtemo opem ferret amplius, cum toto fimul agro depopulatur, et Marganeas recipiunt. Demi Lacedemonij nocte quidem Cromnur reuerfi, ualloq; potiti, Argiuos,et cx fuis quotquot ob/idebantur, protinus euocarunt:atq; borum quicunq; in proximo erant, quíq; arrepti celeriter confequebantur,cfFugerunt: reliqui ab Arcadibus non parum multis occupati, quanqua mutuam fibi opem fedulà preffantes, intra moctia occlufi funt, mox; cóprcbenfos eualiinter fe partitione Argiul, Tbebani, Arcades, Mefn diftribuerunt. Spartani ac finitimi tum quidem capti plures centum fuere, Porró Arcades relicfa Cromni obfidione, rur um circa Elios occupabatur,ODmpiamq; maloris aliquanto roboris praefidio municbat. Yam; antto infante olympiaco, ad celebranda Olympia fefe unà eum PilJatis ijsd; primis accinxere, qui fe fano precfefer rent, Cum igitur menfisiam ade[Jet ac dics, quibus c7[aeris ijsoperari, ez folenniter undiq; conuenire folebant, Elij quidem palàm collectis copijs, aduocatisq; Achaeis, per olympiacam fefe ulam egere: quos Arcades minime pergere ad fe arbitrabantur, cz ipfi cum Pi[Jatis facrovum folennitatem adornarant, Accque[tre quidem cete rad; quinquertij ez curulia maxime certamina iam abfol uerant, Q ui uero ad paleftra acce|Jerant non folitis iam. fpacijs, uerum inter metam atq; aram lucle fe committe bant: fiquidem Elij ad delubrum iam cum armis aderat, Neque ueró Arcades occurrere illis longius, fcd ad Cladaum

LIBER SEPTIMVS., 809
daum amnem, qui Altin preterfluens in Alpheum delabitur, in aciem fefe componere, Neque decrant ipfis etia focij, grauis armature milites, ex Argiuis quidem duo millia, Athenienftum autem quadringenti, Ceterum Elij ab altera fluuij partc ordines inftrucbant, peractisq; illi«à facris,loco moucbantur, Et quatniquam bactenus qui" dem ad res bellicas ab. Arcadibus, Avgiuisq;, necnon A^ cbeis ey Athenienfibus, tanquá inidonei exiftimati, cotttemptiq; fiifJent, eo tamen die ita fe ge[Jcre, ut fociorum omnid fovtifsimi ducerentur: nam c7 Arcadas primo flatim confl. Cu in fagam uerterunt, c» Avgiuis fuppetias iliis ferre conantibus occurrentes, fuperiores ipfts quoq; cuafere: eos; infccutiin eum ufq; locum, qui inter forum «c Vefle templum eodemq; pertinens tbeatrum cst, nibilo quidem pugnabant minus,ey ad aram ufq; propulfa bant, Verüm c7 à porticibus ac foro, magnaq; ede feriebantur, cy in equo loco pugnabant, mortuiq; funt 7 4lij Elienfium, cy ipfe trecentorum dux, Stratolas, Quibusita geftis, ad ca[lra fuaveuerft funt, Arcades porro, quiq; ipfis aderant, poflera dietanta laborarunt formi dine,ut noclurno etiam tempore certatim que magno la» bore fixerant tentoria ualliiq; deflruentes,neutiqua intcr quiefcerent. Cum; Elij poftridie accedentes muniti murum cg multos in templa afcendi[Je uiderent,in urbem fe receperunt, cum quidem tales fuiffet, quales pofiit Deus quidem, injpirata uirtute, c[ficere uel utto die, fed bo mines ne longo quidem tempore eos qui ion fintita fortes reddere poflint, Iam ucrà cum facris pecunijs uterene tur Arcadum principes, atque binc Eparitos fuos nutrirent, primi decreto(latuerunt Mantinci, neutiquam uti EE 5$

810 XENOPH. RERVM GRAEC,
ijs debere vatamq; ipfi partem illis ex urbe[uppeditantes, magiflratibus miferunt. Q uibus Arcadicum eostiomeh afficere ignominia dictitantibus, ad Myrios, quibus prefectis utebantur, prouocarunt: cum; illinon pavérent,contra eos tulere fententiam, miferuntq; Eparitos, ceweos qui effent damnati adducluros. gitur Mantinei claufis portis, non receperunt eosintrü. Haud uer ita multó poft alij quoq; Myrijs abtinendk effe facris facultatibus dicebat, neq; culpam illam in Deos per omnem ita etatem pofleris velinquendam:itaq; publico etiam decre" to facrarum deinceps pecuniarum ufu interdicti efl: quo facto protinus quicunq; ex Eparitis carere flipendio nequibant,diffundebantur:qui uer poterant,ipfis bortantibus in Eparitork ordinem funt reflituti, ut non ipfi illis, fcd ipfis illi adderétur. Cim uero intelligerét, qui ex prin cipibus facrarum opum adminiftrationi prefierant,ft ab ipfisreddenda c[fent vatio, fore ut de falute periclitarentur, miffo Thebas nuncio fuadent, nifi expeditionem fufcipiant, Arcadum rurfus ad Spartanos defectionis imminere periculum. Delectu itaq; habito, bi ad expeditioné fefe pararunt: illi autem que maxime Peloponnefo conducerent deliberantes, commune Arcadum per[uafere, ut miftis legatis'Tbebanos,nift quid forté poftularent,armis Arcadiam inuadere debortarentur:ez fimul quidem bec"Tbebanis dicebant, fimul uero bello nibil efJe opus avbitrabantur. Neque ueró pr«ee[Jz Youis templo ita multim referre putabant, quin diligentius tuendo iura, pieFatema; colendo,ucl maxime gratificari Deo poJJe exifti marent, Eadem ucro cenfentibus ctiam Elijs, pacem faceYe uirifq; uifum cft,atq; ita foedus iniere, Cum; üaramen to

LIBBR SEPTIMVS, gu
to fefe iam obligaffent mutuó ceteri omnes ac Tegeate, ipfeg; Thebanorum dux, qui intra Tegeam Bocotis grauis armature militibus trecentis inftructus agebat, alij quidem Acarnanes codem loci remanentes,conuiuijs ac bi laritati uacabant,foederaQ; et panas quafi firmataians pace decantabant. Thebani uerà et qui ex principibus ve^ petundarum actionem borrebant,uná cum Bocotis atque ciufdem fententie Eparitis, claufts ijs que T egeatari mn vierant portis,ad cosq; mittentes qui illis adberebat,optimos quofq; corripiut:quippe cim ex omnib, undiq; urbibus adefJent Ávcades,omnesq; pacem cuperét,complures ctiam qui caperentur efJe oportebat, adeo ut ilico c carcer et publica urbis domusillis coplerctur.Cumq; nom pauci iam cu[todie effent traditi,multi etiam per murum euafifJent,quidá uerà per portas dimitterentuy( fiquide nemo cuiqua indignabatur qui fe non perijffe putaret)id uel i primis dubi animi confllijq inopem Thebanis, ce terósq; unà cum ipfo ifluc agitates reddidit, quód Mantineori(quos uel maxime comprebenfos cupiuerant) paucos tanti quofdam tenerent. Q ula enim nonlonge urbs' eorum aberat, domi fermé omnes abierát.Orto itaq; die, ^***». H cim que effent gefta Mantinei audiret, mifiis con felim in reliquas Arcadi ciuitates legatis, ut arma corripert, urbesq; prefidijs firmarét premonuere: quib. facile ác fiatim obtemperatà eft. Simula; Tegea miféi funt, qui c7 quotquot illic Mantinei tenerétur repo[cerent, et cetero vum Arcadum nemine uel tenere uinculis,uel indicta cate fa necare equi c[Je affrmarent. Neq; deerant qui caufaretur, et denunciátes dicerent, Mantineorü ciuitate[pont dere fc reprefentatura eJe in communi Arcadà concilio,
'

81: XENOPH, RERVM GRAEC.
quotquot poftula[Jet aliquis. Q uibus auditis Tbebanus ambigebat, quotiam pacto ca in ve fe gereret, tandemq; omnes dimiftt:cóuocatisq; po[ftro die quotquot baud uui ticonenicbant Arcadibus, faclum excufare, erroreq; fe deceptum fateri, AudiuifJc enim, inquit, Lacedemonios cum armis fines iam ingre[Jos, Tegeamq; illis per Avcadas quo[damiri proditum;que tametfi qui audicbant de fe falfo confi&&t omnia agnofcerent, abiere tamen, lega" tisq; Tbebas miflis,illum ut capitali omnino fupplicio ple éendum accufarunt, Ceterum Epaminundam, qui tunt exercitui quoque preecrat, dixi[Je ferunt, multó quidem ficiffe Thebanos rectius cm cepére illos, quàm cum dimi ferunt, Etenim quód nobis, ait, propter uos ad belli iam inflructis, preter noftram fententiam uos interim pacem feciflis, quonam patto proditionem ctiam ueftrum ali quis non iure appellitare pofüitScitote autem,inquit,nos quidem in Arcadiam exercitum ducluros, atque bis qui nobis con[entiunt bello neutiquam defuturos. Que quidem ubi ad commune Arcadum urbesq; velata funt, fcfe deincepsrefpicere coeperunt Mantinct, Arcadésque alij quibus cure erat Peloponnefus: fimiliter autem ez Elij et Achei, quod liquidó Thebani Peloponne[um efJe quainfirmifmam cupere uiderentur, quod eam fibi minum o cum ttegocio fübigerent, Cy uovfum enim, inquiunt, bellum fufcipere nos uolunt?an ut mutua ipfi nos clade conficiamus, ct ab ipforum inde auxilio pendeamus utrique? aut quid, cum corum ope nibil egere tros in prefentia dicamus, expeditionem ita moliuntur? an non nobis procinctu illo macbinari exitium abunde appareat? Miferüut autem Athenas etiam, fuccurri fibi flapitantes: quin c7 Lacede

LIBER SEPTIMVS, 81$
Lacedemoniosmifis ex Eparitorum ordine legatis bortabantur, comunibus probibere uiribus uellent,fi qui Peloponnefum fubacturiinuaderent: tamen de principatu illic tranfigcbant, ut fue quique reipub, imperitarent.In terea ueró dum bacgeruntur, exercitum Epaminundas educit Bocotis uniuerfis cy Eubocis compluribusq; T beffalis inftructum, miffo etiam ab Alexandro c7 aduerfa rijs eius auxilio. Phocenfes autem quiefcebant, fuis foede ibus fefe excufantes, quibus minime ad laceffendii alios, fed ferendum tantummodo,fi quis Thebas inuaderet,auxiliumob[tringi fe dicebant. Ceterum Epaminundas in Peloponncfo etiam fupere[fe fibi exiftimabat Avgiuos e MefJenios, idemq; fecum flatuentes Arcadum quofdam: € erant bi quidem Tegeate,cy Megalopolite, A fcheateq; ac Palantenfes, atque alie ciuitates quedam, que € quia parue erant, c7 quod in illarum medio fite, ficile illis obfequi compcellebantur. Profectus eft igitur flatim Epaminundas, Nemcamq; ingrefJusmoram ibi aliquandiu traxit, quód aducnientes illuc fe excepturum Athenienfes putaret, magniid momenti futurum ad roboranda auxilia fua, incutiendamq; boftibus defperatione exijlimans: et ut paucis abfoluam, fumo bono fore^rbe banis putabat, Athenienfes deprimi, Intereaergo dum ita cunctaretur, quicunq; pari fludio Pelopontiefi quercbant falutem ex Arcadibus atque alijs, Mantineam om fie$ conuenere, Epaminundas porró ubi Atbenienfes pedeftri quidem itinere proficifci nolle, mari autem. fe pavafJe intellexit, tanquam[uppetias Avcadibus per Spar^ tam laturos, translatis illico ex Nemea caftris, in Tegeem contendit, Hancigitur expeditionem baudquaquam
ego

* YMA
vias$ e
814. XENOPH, RERVM CRAEC, ego imprefentia quidem fucceftilfe illi pulchre dixerim: quanquam quod ad. egregia prudentiee ac fiducie opera pertinet, nibil adeó ci uiro defuifJe uidetur Nam primum quidem boc ego facinus eius laudo, quód in Tegeatarum moenibus exercità locauit, ubi c7 tutius erat, quàm fi foriscaftra feciffet,«y boftibus quicquid ageretur minimé appareret: instruere denique ac parare, quacunq; re tatt dem opus e[Jet,intra urbem agenti commodius liceret: corum ueró qui extra muros castra pofuerant, infpicere evat fi quid uel recté,uel perperam facerét.Cumq; fe fupevior eJJe boftibus avbitraretur, cum uideret cos equiore in loco effe, non inuadebat.Cum autem ciuitatem quidem ad[e nullam deficere, nibilo autem fecius interea tempus tranfigi animaduerteret, faltem aliquid fibi effe agédum flatuit, alioqui partam bactenus gloriam magna fe infamia permutaturum exifümans, Poftquam igitur ad Man tincam, ceteris quidem in(latione collocatis, A gefilaunz cumreliquis Lacedemonijs accerfità intellexit, infcfloq; ., Exerciti iam profectum ac Pellenen: ingre[Jum, peracta
d
afscCmA. Micó coetta, excitisq; edicto militibus, rect Spartam contendit, ac nifi diuina quadam forte Cretenfis quifpia accedens Agefilao boftilem ade[Je exercitum nuncia[Jet, tan tum non urbem iam ceperat, nibil tum quidem à dcferto uindicibus nido differentem. Cuius vei in ipfo negocij uelut cardine certior faclus Agefilaus, cucftigio urbé prior occupat:ac Lacedemonij quide compofitis ordinibus ftre tuc prefidio aderant, quanquam e[Jent admodum pauci, quippe quori equitatus omnis in Arcadiam conce[Jcrat, necion mercenarij milites, ez ex decem cobortibus tres. Cum ucró tandem in urbé[Jet Epaminundas quo que,

LIBER|SEPTIMVS, Ki Ti quojijs quidem locis abftinuit ubi uel ex equo loco pugna turi crant, uel de domibus feriendi, uel ubi nibilo plures pugnaturiquám fi pauci effent,cum effent multi. Sedoccupato eo loco, quem fibi equiorem eJe exiftimabat,dcfeendit in urbem, non afcendit.C) uod tamen inde accidit, uel numini ad[cribi,uel boc dici potest, defperatis à nemi nerclifli poffe. Cum enim duce ageret Archidamus, neq; centum babens uiros, ac preteritis fi que erant impediutenti ad bofles uaderet: ibi fané qui ignem[pirabant, qui Lacedemoniorum paulo ante uictores fuerant, ac pror[um etiam plures, ad bec fuperiora etiam locateticbant,adeó noti paruaxa illam Archidami manum cxcipere[untaufi, ut ad fügam ctiam indinarent, Ex Tbe- bea P banisigitur primi quique ocaibuere. Raw fum qui intra«fes f f-3 urbem erant cum uicloria exultantes longius quàm pro S Seis temporis ratione perfequerentur, ipfictiam interempttfoa£-.( funt. Siquidem quafl cireumferiptum à numine uidebatur, quatenus cis uictoria concederetur, Et Arcbidamus quidem co loci ubi preclaré ab eo geflaves cft, tropbe um flatuit, ac interfectorum corpora bostium per pre-. conem ad fepulturam postulata conceftit. Ceterum Epaminundas cum putaret Arcades Sparte auxilium la turos, noluit illis quidé ac Lacedemonijs unà iunctis con gredi, prefertim fucceffu iam meliore ufis, ceteris ueró conatu frustratis. Reuer[us igitur quam potuit celerrime in Tegcam, conce[Jaq; peditibus quiete, Mantineam equites mifit, etiam atq; eliam eos uti perdurarent precatus:docensq; uerifimile e[Je omnia Mantineork iumenta, atque ipfos etiam bomines foris iam agere, maxime quia comportatidi frumenti tépus erat. atq; bi quidem ibant.
Atbcnien

CASERO ME A WVCbavo Mvvemnr ac Maso ns
816 XENOPH, RERVM GRAEC,
Atbenienfes uero equites Eleufin carefit, in flbmo coena^ uerant: iamq; peragrato etiam Cleonis oppido, Mantineam acce[Jere, ac intra moenia exercitum per edes locauerunt, Cumq; adefJe iam etiam bofles uiderettur, ciues quidem Atbenien[ium equitum oper implorare, fi quid po[Jent,ruri enim e[fe armenta omnia cg operarios:mul tos uer etiam pueros ac feniores, eosq; ingenuos plerofque:quibus auditis Atbenienfes confeftim ad ferendum ip fis auxilium fcfe expediunt, quanquam impranfi adbuc c ipficz equi. Atqueibi quidem rurfus uirtutem ipforum quis ton iure extollat ac ueneretur? qui tametfi mul tà plures cernerent bofes, iacturam; Corinthi baud ita pridem equites fecijJent, nibilo inde cunctatiores apparuere: neq; quód Thebanis fimul ac Tbeffalis, quiequitatu excellere tum quidem uel potifiumi uidebantur,congrediendum effet. Verüm turpifitmun: fibi fore rati, ft prefentes nullo contmodo focios iuuifJent, ut primum bo [hs confpexere, iunctis illicó uiribus agerefot funt, relifam maioribus gloria eferuare tueri; feduló cupicti** tes:ac lrenue pugnando Mantincis quecunq; extra moeiN
tiia babebant, ab interitu uindicarunt, Cecidere auté ex ipfis uiri fortifoimi, c quales ijdem etiam peremerunt. Nullum enim utrique ita breue telum babebant, quod no ad aduer[arios po[Jct pertingere. Mox fuorum quidem cadauera fuftulerunt, ex boflibus ueró quedam ad fepul turam poftulata tradidere, Epaminundas porró cim fibi poft paucos dies abeundum propter exaclum iam militie tempua cogitaret: eos uero quibus fortune bellice focius accefferat, obfidionem ab bofle ueritus,«gré defereret: fc deniq; ad extrema pror[us redactü arbitrarctur:quip^
pe

LIBER SEPTIMVS$,
$15 pe tanto cum exercitu tamá; inftructo àpaucis Sparte
uictus: tieque minus etiam equeftri prelio-ad Mantineá inferior: C quia autor facrat ob expeditionem in Peloponne[fin, ut Lacedemonij, Arcades, Acbei,Elij,et Atbenien fes coniunctis inter fe uiribus uterentur, difcede^ ve ab(que pugna omnino fibi fore inpofsbile exiftimauit, ita fecumreputans, fi uinceret ifla omnia fe facile refoluturum: fin ucro caderefe contingeret, pulcbra fané morteoccubiturum, patrie uidelicet relinquere imperi Pe» loponnefi conatum.Neque uerà talia ipfum uerfaffe animo uebementer admirandum Puto:fiquidem tales dfe uirorum, fublimibus tanti rcbus gloriam ducupaniiunt, confidtationes folent. At baraf]e ita exercitum, ut neque laboribus quicquam fiue noti fiuc interdiu defatigaretur, periculionue exborrefceret: cy quanquam rerum necelJariarum penuria Lborarcnt, moreiz tamen duci gerereomnes uellent;ca ueró longé magis admiranda mi bi effe uidentur, Nam cim poftremo accingi omnes uelut inflante iam pugna edixifJet fumma cum alacritate ga^ leas quidemiubente illo exterocbant equites: nomina uc»
ró dabant ctiam Arcadum quidam grauis armature milites, clauas geflantes quafi T bebani effent: omnes uerà exacucbant e baflas ea gladios, cbpeisq; fplendorem inducebant, Q uos ubi boc pacto expeditos abduxit, fcireopereprecium ef que deinceps peregerit, Primum e^ niim quemadmodum par erat in ordines difbofuit: quo fà &o ad conflictum cos ita parari iuffos, declarare omnino uidebatur, Inftructa igitur iam ut uolebat acie, contra&m magis partem non aduerfum boffes, fed ad occafum refpicientes Tegee montes, c7 ulteriorem inde rcgionem IP.

£18 XENOPH, RERVM GRÁAEC,
abduxit, ut ipfis ctiam hoftibus minimé pugnaturus eo quidem die uiderctur. Nam cim ad montana accefiiffet, acpbalangé fibi iam parafJct, à peditibus arma poni cuvauit,ut caftrametandi tantum fpeciem preberet:quo fa^ &o,plerorique fane boftium non folitim quem animo iam conceperant ad pugnam, fed c quo ordines inflruxevant, apparatum foluit. Poftquàm uero addis in confpedtum que opportuné acecJerant cobortibus, firmum penes fe profidium reddidit, capere tum arma iubens preiuit, atque bi quidem fequebantur: quos am appro perare prater expectationem bofles uiderent,relicta om nicc[Jatione bi quidem currebant ad ordines, hi uerà ex^ ercitu fefc inftruebant: acvur[um alij frenabant equos,alij tboracibusinducbantur, omtesq; adeo Ledendi magis quàm Lefuri uidebatur pfe uerà acie uelut triremi infefla ad boflem admouit,exiflimas fe quacunque inuadendo perrumperet, uniuerfam boftiit uim peftundaturum: ft^ quid firmiflima aciei parte ad conflictà difpofita, imbecillimá longius collocauerat;quam forté uictam, fuis defpe rationé, boflib, uer fiduciam paritura baud ignorabat. Verüm bofles ipfi quoque inlongum, fic ut armatorum phalanx[olet, equitatum inftruxerunt, peditibus nullis intermixtis, Ceterüm Epaminundas equitatus preefidii quoque ualidum reddebat, equóque carentes pedites«diungcbat;ita fe uninerft boftium exercitus penetranido ui&orem euafurum putans: difficillime enim perduraturos ullos,postquàm fugere cx fuis aliquos cernerent.e uero fuppetias infuper eis afferent Atbenienfcs,á finislvo cortri in proximum, aliquot illis in collibus quibu/dam equi tes pediiésque armatos obicdlt, quó borrorem ipfis quoque

Et,: , LIBER SEPTIMVS, 819
queincuteret, tanquam fi opem ferrent, illos à tergo fibi irruituros. Atque boc fané pacto congrefJus, fpe[ua minime frustratus est: qua enim parteirruperat fuperior ,—(o^ sg fictus, uniuer am boflium uim in fügam conuertit. 1pfe echoes o ms MEA qué Cp mmm ucrà ubi cecidit, qui[upererant, neque uictoria rede utl^ vi? A E. amplius potuerunt, quanquam tergh uertente lam ctiam! que oppofita ipfis fuerat phalange, nec armati quenqua trucidarunt, ac ne loco quidem ubi congre[Jum es excef^ ferunt: nec equites, cim obicdti fibi equites fugerent, inflndo quctiquam ucl. equitem uel peditem fustulerunt, fed tanquam uicti per boflium fugientium medium trepidé clapft funt. At qui equis carebant,c7[agittarij cum cquitibus fentientes, ad finistrum fefe cornu contulerunt, tanquam verum iam potiti; ubi tamen ab Atbenienfibus plerique occift funt. His it gestis, contr accidit quàm uniuerfi bomines putarant fore. Cum enim conueniff ct uniuer[a fere Grada,atq; inuicé alij fefe alijs obicci[Jent, nemo non futurum putabat, fi ad manus e[Jet uentum, ut qui fupertores cuafifJent, iniperio potirentur, uictt aua tem fefe iugo fubmitterent, Verüm ita Dcus difpofuit, ut utrique tanquam uictores tropbeun[Tatucrent, neq; fI tuentibus alteris alteriobflavent.mortuos autem utrique ccu uictores ad fepulturam poflulatos concefJerunt,utrique uerà etiam uelut uicli receperunt:cy cum utrique ui ciffe fe dicerent, neutritamen potiti. efJe wel regione, ucl urbe, uel imperio, fiuc ulla re alia aucti magis quám ante pugná commi[Jam uidebantur. Confifione uero atque tumultu longé ampliuspoft pugna quàm antea pev totá Greciam laboratà eft. Atq; bec quidé battenus mibi de^ fcripta fanto: que ueró deinceps gefla[unt, alij forfitan curg erunt, FINIS,

Xenophontis uita ex Raph.
Volaterrano. S3 ENOPHON G»lli filius Atbenienfis,
; n| Socratis difcipulus, ob eloquentiam. Mufa SAN Nis Attica uocatus, equorum, ucnationis, cg T rei familiaris in primis fludiofifiimus fait, ut cx eius literis deprebendi potefl, Venitin amicitiam Ori Minoris,cum quo militauit, ac eius pediam fcripfit, non tam biflorie feruicns ueritati quam ut peritum in^ f'itueret ducem, ut Cicero in YI. de Oratore teffatur, quá fc frequenter leclitaffe e» manibus triuiffe alibiin cpiftola quadam dicit. Preterea fcripfit Sympofium«7 Oecomomicum, paruum admodum libellum, 4 Cicerone con^ erfum, ft credimus Columelle ac diuo Hierorymo, qui ft extaret, labori meo iterum uertendi confuluiffet. Edidit €? bifloriam Peloponnefüaci belli, ac eorum que Atbetienfes post T bucydidem efferunt, quam Paralipomenia appellauit, alios; traffatus qui adbuc extat. Qyuintilianus Xenophontis iucunditatem inaffectatam dixit, quam ulla adfecfatio con[equi pofiit. Primus bic pbilo» fophorum biftoria feribere coepit. Cum Platone fimultates geffit,ut author eft Gellius, qui ait libros inter fe car pfiffe- Nam ct Plato in libris fuis teflatur Cyrum uiri fuif K quidem gnauum€ flrenuum, weudláns dk ein ipf Ve £e vo wupámav.id efl, nonrc&am tamenomnino di fiplinam agnoui/Jc, Contrà uero X-enopbon in libris quos di&lorum et factorum Socratis compofuit, tegat Socratcus de cacli atque mature caufis unquam difputafJe, Idcirco mentiri cos qui dijfertationes buiufmodi Socrati tribuant.

Xenophontis de
REPVBLICÁ ET LEGIBVS LACEDAEMONIORVM. LIBER, Francifco Philelpho interprete;
j OGITANTInmibi aliqua !| do Spartam, que omnii und d pur maxime infrequés effct, bominibus tamen et uirib, 74| in Grecia cz nomine claruif&«| fe: mirandum profecto ufum S efl, quonam id pacto ficri po3 tuerit, Sed cum Spartiatarunt fludia didiciffem, mirari iam defliti, Equidé Lycurgi qui leges bis tulerat, quibus obtemperantes vem faufte feliciterás gefJere,buc mebercule et admiror et ad[ummá ufque fapientifeimi duco. Ylle nanq; baudquaquaveliquas ciuitates imitatus, quin potius barum plurimis contraria fentiens, patriam ut ceteris felicitate prefTaret, effecit. Liberorum enim procreatione( ut ab initio rem aggrediar) alij quidé cas, que ad fobolem procrcandam idonee et benc inflitute puelle uideantur, tum cibo quamtenuifiimo, tum ob[onio quoad fieri poteft quamminimo nutriunt, Vini auté aut omnino expertes,aut eo aquatifii mo utiuolunt. Quemadmodum igitur ex artificibus mul tiuno inloco quieti fedent, fic c7 uirgines reliqui Greci per quictem lanificio infiffere dignum putant. Ex bis uevo ita educatis,quid[perandum e(t magni na[ci po[Jc? At 44
cT

£ XENOPH, DE REPVE,
Lycurgus uefes ab ancillis preberi, fatis putauit effe. Sed liberis quidea saulicribus cum proarcationen libe" rorum magnum quiddam eJ cenfui Jet, primit nibilo mi nus foemina à quàm marem exerceri corpore infüituit;dein
de curfus cz uirium ueluti uiris,it cz faeminis certamina inuice pofuit. Exiftimabat enim cx acribus illis robufüfiimisq, uiris natos, ctiam vobufliores gigni.€ umueró mulicr ad uivum uenerit, intuens ille alios primo tempore immoderatius uxoribus córiifceri;fenfit et bulufce vei contraria. Sanxit nanq; ct ingredienté ad uxorem uirum ex rexcuntm,te ab alijs uideretur, pudore affi d; fic autem coéuntes necc[Je est tum fuauius[efe aui diusd; appetere,tum ualenttores etiam factus effc fli 1n aduer[am ualc tudinem inciderint,ita magis quàm[lad fatictatem ufque inuicé fint. Statuit preterca quód nemo pro uoluntate uxorem duceret: non nifl cum in adultà etatem peruentum am ejfet nuptias fieriid enim plurimi ipft fccunditatiacrobori conduclurü arbitratus el. Atq; fi quidem contigerit ut fenex aliquis iuniorem uxorem babeat,uidens Lycurgus buius etatis bomines maxime afJeruare sxores,item cg buiusvei contrarium conflituit, Sanxit enim, ut cius uiri carporc animod; fenior ipfe magis dele &aretur, co adducto prolm ipfe fufciperct, Ati quis uxorem rur[us tolitngenue autem proli, o tangaturia banc quoq, rem legem talit: i quam is faccunda generofamq; pr ofpexerit;per[uafo cius uiro ex ca fufcipercnatosqueat. Et buiufmodi multa Lycurgi legibus Junt concefJa. Raimuero c7 uxorcs domos binas inbabitare uolunt,et uiri ipfi fratres ex fe natis pueris acquirere, quigeneris quidé uiriumQ; participes eque funt, facultatum

LACEDAEMON, LIBER,$
cultatum uero nequaqua funt, Hoc de procrcandis libevisdiuerfo à Grecis ceterisinflituto, quanto preflantiorcs ille ey magnitudine c7 robore uiros Sparte rcddide^ rit,quiuis fecum animo uolutato, Ego ucro pofl quam de ortu ipfo differui, uolo cz ipfam utrorumque difciplinam exponere, Alij quidem Grec, qui pulcherrime filios inflituere fe dicunt, quamprimum pueri quee dicun» tur intelligunt, continuo feruos bis pedagogos preiciunt: continuo item illos ad magistros mittunt, literas fcilicet c» muficam,ey que ad palefiram attine:',percepturos, Puerorum preterea pedes calceamentis demolliunt: corpora ueró ucftium uarietate infigniunt:ci^ bimodum uentris plenitudine metiuntur, Lycurgus au^ tem pro feruis pedagogis,quos priuatim pueris quifque. prafteit, uixum prezj]c ex illis uoluit,€ quibus maxumi magistratus conflant; qui quoniam pueros moderetur, pedonomus appellatur. Huic ueró potestatem dedit, ut«7 pueros congregaret,(7 quem nequiter quicquam patrare obferua]]ct, acerrüne cederet, Dedit etiam ci ex puberum numero qui flagra ferrent, ut uerberibus cim opus foret, pueros afficerent: quo faclum est, ut ex multa pueri uerecundia tenerentur, c iufiis facilé parérent, Pro calceamentis autem, pedum nuditatem inSlituit: cenfcbat enim buin[modi exercitatione longe facilius ey accliuum afcendere pofJe, e» tutius dcelitaui de[cendere, c7. exilire e vefilire,«2. celerius difcalccatum currere, fi pedes exercuerit, quàm calceatum, Pro uestium uero uarietate inslitult uto amictu toto anno a[fucfieri, ratus c. aduer[us frigora e aduerfus calores melius boc utiq; pacto muniri, Cibi auté tantum 44 2

XENOPH, DE REPVB,
4 ma[culo babendum cenfuit,ut«y nunquam crapulagra" uaretur,c7 indigentiam ferre expertus fciret:putans eos qui fic eruditi e[Jent, ut magis profecto, fl opus effet, uel ab[q; cibo labores perpeti,et ab ipfo, fl amoueretur,plus temporis abflinere po[Je, et minus preterea obfonij ege" rect facilius omnem efcam admittere. Q uinetiamad falubrius degendum,«7 ad flatus proceritatem magis id aliméti conducere arbitratus eft, quod gvacilia corpora, quam quód lata cibo efficeret, erum ne vuv fus fame admodum preimerentar, noluit illos quibus indigcbant, ca odo[os capere, fed furari quedam fincbat quibus fames leuaretuv: Ac quód, non quia noti baberet quod daret, permifit bis alimentum fua fibi induftria moliretur, latére id puto neminem, Patet autem cum qui firrepturus quippiam fit, oportere et noctu uigilare,ct interdiu frau dem ac infidias tendere, exploratoresq; parave,fi confequi quod cupit,uclit 1taq; per[picui eft, eum qui pueros callidiores circa res ad uictum. nece[Jarias facere uoluerit,bacratione etia bellicoflores effeciffe. At dixerit quifpiam: Q uid igitur.fl quidem furari bonum exiflimabat, multis eum uerberibus qui in farto deprebenderetur,ple cendum uoluit? C uonia,ut mibi uidetur, ey in alijs quee cunq; bomines edocent, puniunt non rité miniftrantem: proinde ey illi cruciant deprebenfos perinde atq; inepte fürantes.Perpulcbrumpreterea flatuit ex arduo et diff cililoco cafeos quamplurimos rapere, quos ab alijs cedi iufiit:ille quidem boc fignificans, folere eum qui paucum tempus doluiffet,diu ubi fibi profpere fucceJerit gaudere, Manifeflatur etian, bacinvemollem et tardum, ubi maturato fit opus minime iuuariyac plurimas turbas ca^ pere.

LACEDAEMON, LIBER,$
pere. Quod fi pedonomus abeat, ne quando pueri fine magiftro fint, fecit ut is qui femper adeffet ex ciuibus, ius baberet,qui quicquid factu optimü uideretur pueris imperaret,ac fi quid delinquerent plecteret: quod quidé fa^ ciens illud etiam est affecutus, ut 2: maiore pueri uere cundia tenerentur, Nibil enim neq; pueri, neq; uiri, ita utfuos magiftros uereri folent. Vt autem et fi quando ncminem uiris adeJe contingeret, aliquis tamen ipfis pucris prec[Jetflatuit,qui in fingulis alijs prauifiimus effet, is maribus imperaret: quare nunqua illic pueri fine magiftro funt.Sed iam mibi de puerorü amoribus dicendum eftnam et boc ad difciplinam pertinet. Alij quidem Gre ci,uel ficuti Bacotij ir atq; puer commixti coéutt;ucl ficuti Elienfes gratiari interuentu forme[pecie utuntur:a. lij uer funt, qui uel cum pucris colloqui amatores probibent.Lycurgus autem ab bis omnibus diffentiens,fi qui dem aliquis admiratus ipfe, ut decet, pueri animum enitatuy irreprebenfibilem amicum reddere,et uti cffe 9 mifit, e» boneftifimam banc difciplinam duxit. Q sod ft quis pueri corpus appetere uideretuv, id turpifimu decernens, flatuit, apud Laccdemonios nibilo utiq; vuitus amatores à puerorum congre[Ji abflinere,quám ucl pa ventesá filijs ucl à fratribus fratres uenereis in rebus ab flinent: que quidem à quibufdamnon credi baud miror. In multis enim uvbibus leges minime aduer[antuy libidinib. erga pueros, De difciplina igitur pueritie tum L«conica, tum aliorum Grecorü diximus. Ex utra ucro ip» farum 2» obedientiores«y uerecundiores,«2 magis dcniq; quibus invebus opus fit,continétes uiri perficiantur, poterit quifq; fecum ipfe confiderare. Sed poftquám€ lu d4 3 6

6 XENOPH. Dt REPVE. do pueritie ad pubertatem exce/Jerint, continuó alij qui dem tum à peedagogis,tuim à ido/onib. ce[Jant,ipfi 1:0, nemo pr.eficitur fed liberi mittuntur. Lycurgus uero eg ab bis plurimum diffenfit:quippe qui quonia didiciffet adolefcentibus inaximá animorum elationem ingenitam,pro cacema; contumeliam, cz ucbementifsimas uoluptatum cupiditates adeJJe, tunc plurimis eos laboribus[ubaidit, utàs[emper occupati effent, molitus et, Qui cin etiani addidiffet fi quis bec fügerct,ci nibil rerum boneftarum [fequi licere, effecit utmon foluz publice conflituti, fed etiam nece[Tari fit 4rent, ne metu uacantesreprobiprorfus in ciuitate fierent, Ad b.ec uolens quafi na turalem bis pudorem ucbementer conciliare, imperauit ut in uijs manus intra pallium baberent,filentioq; incede rent, ac nufquá circunfpicerent, fed bumidefixos oculos tenerent. Hic certe patet mafculin fexuu ct circa pudicitiam ctiam fortiorem. effe natura xulicbri. tq; illo uocein minus quam fi lapidei effent, audieris:oculos ueró minus quamft effent enei conuerteris, Maiore auté eos pudore afficisquam ipfas in thalamis uirgines exiftlimaris. Ac po« flaquám in conuiuiu uenerunt, fatis profecto fit fl ucl ad interrogata vefpondeant.Et circa borum vur(us inftituta bane curá adbibuit. Enimuero de puberibus quammaximam diligentia babendam uoluit: bofce nanq; avbitraba tur.fi quales deceret fierent, boni plurimum veipub.alla turos, Vidensigitur,quibu[cun3ue maxime contentionis ftudium innati effet, borum et choros fummo fludio audiri, ct oymnica certamina maxima frequétia celebrari, ratus est adolefcentes ad uirtutis certamen accendendos hoc paclo, qz bofce ad magnam probitatem peruenire
poffe,

LACEDAEMON, LIBER. 7 poffe. Quo igitur pacto bos rur fus ad id inflammarit,ofindam. Eligunt ipforum Epbori ex florentioribus uirostrcs, qui bippagrite ab equitatu congregando appellatur. Horum quifq; uiros centum deligit, declarans cuius gratia alios un bonore preferat, alios reprobet, Quiergo bonorem a[Jecuti non funt certamen incunt,et aduerfus eos à quibus mifii non fucrint, ey aducrfus illos quos fibiia electione prelatos udent:[cd inuicem obfer uant, ft quid preter boneft exiflimationem admiferint. Quarc pijftüma bc fit et veipub. perutilis contentio,ubi offenditur cz qu« fint bono uiro faciunda, C7 feparatim utrinque diligentiam omné ftudiumq; accommodant, ut quamoptimi femper fint: atque fi quid oporteat, fingula tim veipub. pro uirili parteopitulantur, Coguntur ctiá bone ualetudini confulere: nam ubicunque conucniant, ambitionis gratia contendunt pugnis lu&tanturq;. Quos quidem ita pugnantes, quifquis ius babens interfuerit,dirimit: quód fi quis illi minus pareat, eum pedenomus ad Epboros agit. Hiueró acerrüné illos puniitt, quippe qui uelint conflituere, ne unquam quis ira u/qucadeo fupere tur, quo minus legibus obtemperct. Cum puberem uero etatem fuperarint,et maximi iam ex bis magiftratus con, fient, alij quidem Graci nulla roboris babita cura,militie Flamen munus illis imponunt. Lycurgus autcm legent tulit, qua buius etatis bonincs uenatione uti, nifi quod publicum officium imipedicrit, pulcherrimum effe duxit, quà ey. bi nibilo minus poffent quam ipfi adolefcentes militie labores tolerare, Q ne igitur cuique«tati ferwanda fudia Lycurgus[anxerit, fere diximus.Cuiu]modi ucrà icum ommbus confi uerit, in pra[entia dicere
dd 4

8 XENOPH, DE REPVE,
dgorediay Cum Lycurgus Spartiatas domi,ucluti«7 veliquos Grecos, conuiuantes accepilJet, ac per id animad.uertilJet plurimos ex bis in nequitiam l abi.cótubernia in ublicumeduxit, exiflimás illos minime boc pacto tranfgrediimperata pofte: accibum[latuit ut neq; bis nimis, ncq; parum foret.Permulta quoq; ab ocofis c» abfurda patrari folent, ac locupletes interdi ocioft fimilitudiné reddunt; proinde neq; uacua cibis menfa unqua fit quo«d difcubuerint, neq; item fumptuofa. Atisremouens à potunon nece[Jarias potiones, que e» corpora c mentes edunt, permifit quádo qui[q; fitirct, biberet: arbitra tus fic ez[aluberrimum e iucundifüómum potum cffe. Enimucró it4 conuenientib, quomodo quis ucl edacitate, uel ebrietate, aut fefe, aut rem tonii corruperit? Nempe alijs in urbibus utplurimum equales inuicé uera fantur, proinde c2 pudore quamminimé detinentur; at Lycurgus apud Spartiatas iuuenilli etati feniorum difci plinam peritiamq; admifcuit.Etenim patrium eft in conuiuijs dici, quodcuniq; bone[té in urbe quis fecerit: quan ob rem nulla illic contumelia ,nullii uinofttatis conuiciiz, nulla turpis a£tio,nullum denique turpe uerbum interue nt, Atqui ex publica epulatione id quoq; perficitur botri, quod et deambulare coguntur cum domum abeunt,et ne uino debilitétur diligenter curave, utpote quos non la tet,tton ubi coenarint manendum fore, cy nocte non fecus «c die uti oportere; neq; enim fub lumitie eum qui adbuc intra prefidium(it, profidfei licet. Ciim autem animaduertiffet Lycurgus, ut à cibis hiqui fefe laborib. dedunt, c colore infignes, Cz uegeti robuflic; fint, ocio ucro folua tumentes ünbeailic; cádant neque rem bancneglexit,

LACEDAEMON, LIBER, 9
glexit: fed cogitans fe,fi quando quicquam mcnte machi naretur abundé corpore fufficere,inflituit qui natu maxi mus efJet,is quolibet femper in gymnafio curaret tte cibis imnodicis uincerentur:atque mibi quidem eq; in boc ui detur errafJe. Vag; baud facilé quisinueniat neq; bona ualeti udine, neq. corporis uiribus, qui Spartiatis antecel lant; eque etenim ey cruribus«y manibus ceruiceq; exercentur. Secus autem c9 in bifce Lycurgus fanxit, quàm ciuitates pluri con[ueJent. 1n alijs nanq; urbibus bomines fuorum quifque c7 filioruis ez[eruorum atq; pecuhiarum domini funt. At Lycur Qus cum efficere uoluiffet, ut ciues inuicem nibil officicntes mutuo bono aliquo fruer entur Jlatui t pueris quenque] fuis alicnisq; iufla im^ perare, Ciim uero quis uideat bos effe patres puerorum quibus ipfe imperet, cogitur ita imperare quemadmodum uelit,cz illos fuis. Q od fi quis aliquando puer cefus ab alio, patri deferat;turpiffimi faclu ducitur nift cy ipfc filium alijs uerberibus affecerit: adeó fe inuicem ce dunt nibil turpe pueris imperare, dem flatuit 7 circa feruos tum proprios,tum alienos, fi quid bis uti opus fue vit, Sunt cg uenationis canes communes, Ytaque indigentesad uenationem uocant: quód[i quis ipfe minus ua cat, libenter canes emittit. Et equis eodem utuntur inodo: tam inualidus,ucbiculiue indigens, aut aliquo propere profecturus, ficubi equum eum capit, ufus; pulchre refütuit, Preterea c illud, quod minime apud alios folitum esl, ufitatum fecit. CQ uocunque enim loco à uenatione retardati egeant rebus ad uiclum t nece[Jarijs, fi minus bis inftrutti I? unt y fanxit ut bic cy bi qui coena" rint que parata. funt relinquerent; indigentes ueró pad4 5

10 XENOPH. DE REPVB,
ratas ves vefignavent, cy quotquot indigerent acceptis, rurfum ob[ignata dimitterent. Sic igitur illis inuicé communicantibus, ipfi etiam pauperes participes[unt que cunque pro loco inueniuntur, quandocunq; alicuius ine diguerint. Vtem c2 bec legitima Lycurgus Sparte difcre parc áveliquis Grecis uoluit. 1n alijs enim urbibusom nes rci pecuniarie pro uiribus intendunt.Nam alius agri culture,alius nauigationi,alius ruercature fludet, alij ue ró ab opificijs nutriuntur. Lycurgusautem apud Spar* tiatas liberos fcilicet bomines uctuit quicquam attingere, quod circa rem pecunigriam uerfaretur. Quecunq; awe tem libertatem ciuitatibus afferunt,bec fola inftituit ipfo rum fludia ducenda. Etenim quid illic diuitijs indulgendie efl,ubi pariter ad res nece[Jarias feruntur? Ventidem etiam ex bacuictus inflituttone ftcit, ne uoluptatis gratia pecunias defiderarent. Qr uinetia ne ucftium quidem gra tia quefluiincumbendum efl: non enim ueftis[umptu ac magnificétia, fed bona corporis babitudine exornatur. Neq; có pecunie congregandee funt, quà fumptus in con tubernia preberiqueat, propterea quódilluftriu iudi cauit corporis laboribus, quàm ipfis[umptibus bomines fimiliaribus bominibus prode[le, quippe qui demonftra ret aliud animi, aliud uero diuitiarum opus effe. Veruntamen per iniuriam locupletari in talibus etiam probibuit.Enimuerà primum buiufmodi nummum conftituit, qui decem minari folum,ubi indomum peruencrit,nunquam neq; beros, neq; feruos lateat:nam et loco magno, et curru ad agendum opus fit. Aurum quidc ct argentum diligéter iquiritur:quod ficubi apparcat;po[JeJor mul etur. Quid ergo pecinijs comparandis eo loci qu ftu eat,

LACEDAEMON, LIBER." deat, ubi illar comparatio plus molefie, quàm ufus uoluptatis pr.e[Tat?Taya uero maloré in modum apud Spartiatas, tum magiflratibus, tum legibus cunctos obedire omnes fcimus. Ego quidem neque attentafJe Lycurguna puto bonum bunc reipub.[Iatum, priufquam cos qut optimates in urbe effent, inter fe conciliafJet. Heec autem ca a[fequor coniectura, quód in alijs urbibus potentioves neque uolunt uideri quidem magiflratus ipfos pertimefiere, quin illiberale id effe ducunt: principes uevo ez parent Sparte,maxime in magiftratibus: cy bumilcseffe, currendoà; potius quàm incederido, aim uocentur o» bedire,gloviofum cen fent bi quidem: facile füturum exiflimantes ut cy alij fequantur,fl quidem ipfi uehementer obtemperando principes fuerint: quod certé c7 factum c. Confentaneum ucvà est bos etiam ipfos Epbororum potestatem conflituiJe, quoniam intelligerent obedire maximum e[fe bonum,tum in repub, tum etiam c7 militie c7 domi: quà enim maiores uiros magiftratus babe" ret,eo magis arbitratus eft ciues ad obedicndà perterren dos.1t4q; Ephori quécutiq; uelint,mulctare queutit,poffunt extépló exigere, pojJunt in magiftvatu cofitutos in terim ct abrogarc,ct in carceré conijcere,ac de ultacerta men confüituere, T'antam uero babentes pote[laté, baud quaquam aliarum ciuitatum exemplo finunt delectos ad magi(Iratü femper utcunq; uoluerint dominari:quin potius quemadmodA tyranni, et qui gymnicis certaminibus prefunt, que fenferint preter leges aliquid perpetranten, perqua propere puniunt, Scd cim et alia permulta fint pulcbva Lycurgi inuenta, quibus ciues legib.obtéperentyti ct hoc in primis pulcherrimis e[Je puto,quod non

12 XENOPH, DE REPVB.
anté multitudini leges edidit, quàm cum principibus Del phos petens deum rogafJet,an effet füturum códucibilius ey melius Sparte, fi legibus quas ipfe tulerit obediret.
Quicim oráculum edidifJet, id prorfus melius fore;tutic reddidit:non modo i iniquum, uerum e impium flatuens, fiquislegib. à Pythio roboratis oraculo minus parui[fet.
Digna eft preterea c7 bac inre Lycurgum admiremur, quiapud Lacedemonios id effecerit, ut boncflam uorté turpi uite anteponcrent, Etenimft quis fecum ipfe confu
leret,inueniat borum longé pauciores, bis quiex bacluVirtutis quàm cemigrare metu elegerunt. Et profecto fi uerum dicen uitij longior&- dum fit, confentaneum est uirtute in longiorem etatem Hs quám uitio perucniri: ea nanq; et ficilior eft et iucundior ct expeditior et fortior.Patet autem,gloriam maximé
fequi virtutem ipfam:etenim omties quodammodo bonis
&uxilio effe uolunt. Quo igitur pacto ut bec fierét molitus fit,et boc no omittamus oportet, Mle igitur plane pre
ftit, u ut etboni ifel iciter et mali mifere de legerent, In alijs c
nim urbibus cunaliquis malus fiat, malitantüm cognomentis accipit:uer[atur autemeodemiu füro malus,ubi et
bonus, ez fedet ev ludit ft uelit; fed apud Lacedemonios
quiuis erubefceret uitiofum bominem in contubernii fccumyaut in paleflra concertatoremadmittere. Sepe etiá
malus, diuifis qui pile ludum contràinter feludunt,in
neutram partem accipitur, atq; in choreis quoq; in abicétiores locos reijcitur, atque uijs cunctis ei cedendum eft,
qtti confeftibus, ac inter iumores quoq; afJurgendum.
Propinquas autem uirgines domi nutrire couenit,co bis
cst caufa fortitudinis[ubducendum. Vxoris autem uacuum lare de[picere fas non est; cy buius vei mulcta ftmul

LACEDAEMON, LIBER. 13
mul fubeunda. neq; unctum incedere, neq; infontes imi tari licet:aut fi fecus fecerituerbera fufcipere àpreflantioribus oportet. Ego igitur cum buiu[modi ignominiam propofita malis intueor,ne miror quidem malle illic homines mori, quám tanta cum ignominia ac probro uiuere, Perpulcbré et in bac ve Lycurgus mibi legib, fatxiffeuifus eft, qui ad ipfam ufq; fenectutem uirtutem excolendam uoluerit. Nam cum in uite meta feneclutis iudicium appofuifJet, flatuit nie in fenio quidem boneflatem dc probitatem negligenda e[Je.Eft et illud tum laude,tum admiratione dignum, quod«y bonorum uirorum fetio pro[poxerit. Cum enim infüituiffct uite certamen penes fenes effe, perfecit fencttam pluris babendam effe quàm iuuentutis robur. Etvccle quidem ex omnibus bumanis rebus buic certamini fludetur: nam etfi gymnica certami napulcbra funt, ca tamen corporum certé funt; fenetutis uerà certamen, animor indicium bonorum prabet, Sed quantum corpori pra[Tat animus, tantum etiam anii morum certamina corporum certaminibus anteccllunt. Atqui et boc Lycurgi inflitutii qui non maximopere admiremur? qui pofleaqua didicijfet cos qui lentius fudere uirtutiuellent,patrias amplificare no poffe,coégit Sparte omes uirtutes exercendas publice. uemadmodi igi tur priuati bomines priuatis preflant uirtute, fludiofi negligentib. ita y Sparta, que fola publice boncflatem probitatemq; exercet, uirtute cundlis plane urbib, precellit. Etenim nonne et illud pulchrum,quod alijs ciuita tibus ineos duntaxat animaduertentibus, fi quis alter in
iuriam alteri intuliffet, Lycurgus eum non minus plecten dii uoluit, fi quis manifcft neglexerit quà optimus fiat?

14. XfNOPH DE£ REPVE, Exiflimabat enim,ut uidetur, ab bis qui aliquos captiuos effeciffent, aut quicqua ab[tuliffent, aut farto[urripuiffent, in cos qui Lederentur folum perpetrari iniuriam; à uitiofis ueró ignauisq; bominibus refpub. prodi.Itaq; ve&é uidetur mibi maximas bifce poenas[latuiffe. A ddidit preterea intolerabilem quandá necefiitatem ad omnem ciuilem uirtutem excolenda, Nam bis qui legitimaexoluerent, ex equaliomnibus rempublicam e[Je uoluit:ni^ bil; exiflimauit, neq; corporum, neq; rerum imbecillitatem.Q uod fi quis ignaui fefe circa legitima praftitiffet, buncdecreuit ne in ciuib, quidem babendii cfJe. Nam quód be leges uetuftifiümee funt, perfpicuum eft. Lycurgus enim Beraclidarum temporibus fuifJe traditur: que cum ita uetufke fint, bac etiam tempeflate alijs funt admodum noue. Etenim quod unum omnii maxime admi randum, buiufmodi ftudia omnes laudant, imitari autem nulla ciuitas uult, Atq; bec quidem communia bona funt et pacis et belli. At fi quis difcere uelit,et circa rem milita rem Lycurgum melius quámeliquos profpexi[Je,ex bis audire licet, Primum igitur Epbori promunciant, quibus annis educende copie fint c equitibus et grauloris armatur«e:et peditib. primum, dcinde et opificibus.Q nare quotquot rcbus in urbe utuntur bomines, bis omnibus et militie Lacedemouij affluunt,Eodé modo c7 inflrumenta quibus exercitus uulgó eguerit, ca omnia partim curru partim iumentis praebenda imperauit: fic enim minus quod defuerit,latére id quenque poftit. 1n armorum autem certamen talia quedam molitus est, Voluit enim fi»lam puniceam baberent, 7 clypeum eveum. Hanc quidem folam arbitratus minimé cómunem cum[ominis,
€[je

LACEDAEMON, LIBER, 1$
effe quambellaciftimam: nam et cclerius ca expurgatur, qz ferius maculatur, Perg 05 qui i
f «nnos tran[cendi|Jent, nutrire comam,ratus boc pacto ct maiorcs illos c2-liberiores terribilioresq; uideri. Q ribus ita inflructis, diflvibuit equites ac pedites in tribus fex. Quelibct autem ex urbanis tribubus babet unum tribumuonmilitu, et manipulori pre feclos quatuor, quinqua. genarios oclo,duces tuymarum fexdecim.Ex bis uero tri bubus per denunciationem confltuuntur tum in tuymas tres,interdum autem in fex.O nod auté plures putant or dinem Laconici c[Je in armis perqua implicitum, longé [eau à ves fe babeat opinantur. Sunt cnim in ordine Laconico prepofiti principes, cz finguli ordines quecunq; prebenda funt omnia continent. Hanc auté infütutionem ita eft perdifcere facile, ut nemo qui bomines queat co^ gno[cere unquá erravit. Alijs enim datur ut ducant,al ijs ut fequatur demandatur, Atqui moucndee phalangismo dus tanquá ex pracone ab turme duce, uerbo manifefla tur. Pbalanges uero etvaree c7 latiores fiunt,quari neq; quiduis difzere difficilé fit. Cy uod tamen, fi bac acies cum quouis fimiliter pugnare posit, difficile quis intelligat, preter eos qui Lycurgi legibus inftructi fucrint. Facilia Laccdemóijs ct illa factu unt, qu«e armis pugnates perdifficilia ducunt, Cum enim in cornu incedunt, turma in postremis fequitur: quódfi bocordine boftium pbalanx ex aduerfo apparcat,turmario duci denunciatur,ad frótem fefe in cbypeum locet: itáque fcmper fe baheat quandiu aduerfa phalanx ita fleterit, Et fi quidem interea lociterga bofles inuaferint, uertuntur finguli ordines, quà fertiores femper boftib. opponantur. Cum princeps

16 XfNOPH DE REPVB.
autem ad leuam eft, neque boc modo deteriores fibi pav tes datas existimant, quin potiores interdum fi qui etenim circuire tentarint, non nudas quidem, fed armatas partes circundabunt. Quod fi alicuius vei gratia uideatur conducere ut imperator dextrum cortu teneat, uevfo inicornu agmine, pbalangem ipfam quoad imperator ad dextram, poftremi uero ad euam fucrint, explicant. Quód fi ex dextro hoftium cornu acies decenter ince[Je vit, nil aliud curant quàm ut fingulos manipulos,ueluti triremem aduerfa prora,in aduer[os uertant.ltaquevur fus poftrema acies in baflam ad dextram confütuitur,Sin autem ad leuam bofles inuaferint,id minime finunt,quim repellunt, aut aduer fariorum aduer[as acies uertunt: c7 ficiterum postremus manipulus in clypeum conflituitur. Dicam etiam quo pacto castramctandum e[Je Lycurgus cenfuerit. Nam quoniam quadrati agminis angulos ituti lcs e(Je duceret, in orbem caftra ponebat, trifi aut monte
tuti effent, aut murum,aut fluuium poft fe baberent. Sta tuit diurnas cu[todias,qu.e in armis intro afpicerent:nor. enim boflium gvatia, fed amicori be conflituentur:quippeque tum boflilem equitatum ex bis locis obferuant,é quibus pro[picere plurimum queant. At fi quis noclu ex trapbalagem progrediatur. latuit ab feiritis obferuari, qui ne quis ordinem egrederetur, ius babebant:munc uerà et ab ipforum ctiam peregrinorum quibu[dam qui fimul circumcüt obferuantur. C ud ait et baflati[emper eircumcunt, fané et boc fcire conucnit ca gvatia fieri, qua «7 feruos ab armis probibent,«7 cos qui ad leuandam aluum abeunt, Neq; mirandum esl,eos neq; ab inuicem, neq; ab armis longius abire, quàm ut fibiinuicé moleftie
Rm up de E.

LACEDAEMON, LIBER, 17
mon fint: faciitt enim bac fecuritatit gratia. Atqui caftra percrebró mutant, quo c bofles ledant, cx amicos iuwent. Ac ut fe exerccát,lex omnibus Laccdemonijs prefcribit quicunque meruerint: quare tum magnificcntiocs ipftinter fe fiunt,et inter alios flrenuiores apparent. Oportet autem neque ambulationis, neque cuv fus minus efficere, quàm quantumcunq, tribus ipfa permiferit,quó nemo fuis ab armis porro abfit. Poft. exercitationis auté ludos,primu: vuilità dux cunctis fedendum iubet:boc autent perinde ac exquifitio quedam eft; deinde prandendum mandat, confeftim[beculatorem dimittendit, poftea rur[us concilia inter fc babent, e fe quicti dedunt ante ucfpertina gymnafia. C uibus actis cocna per preconem figmficatur, c7 ut pofleaqu ám dcorum laudes cecinerint, quo[cunq; facrificijs placarint,in armis quiefcant. Q uód autem multa àme[eribuntur, mirandum certé non ca: nam minime Laccd.emonijs quis omi[Ja inueniat, quecunque in ve militari fludiofa ducenda fint, Scd iam mibi tiarrandum eje quam c7 uim ey bonorem regi Lycurgus in exercitu pararit. Primum nanq, regem ciuitas,e7 cos qui cum rege funt nutrit. Yn prafidio contubernales funt, wunaq; cum eo militum tribuni, quà femper prefentes unà magis fi quid opus cft, confulant. Contubernales funt fimulaliy tres,eiufdem ordinis uiri.Hi cum illis unà omni rerum necejJariarum eam diligentiam babent,ut nunqua prorjus uacent à rerum bellicari cura, Repetam autcm quonam rex pacto copias educit. Nam primiüm domi faera fücit oui dutlori, alijsq; coelitibus:quód ft bic litarit, aciplens facaalis(qui pyrphoros à ferendo igne appella tur) ignem ex ara, preccdit ad regicnis u[quegonfinia, bb

18 XENOPH, DE REPVÉ,
ubirex vurfum loui Münuerued; facrificat. Cim bis ue ró duobus dijs litatum fuerit, tum demum regionis fines tranfit,ct ignis ab bis f[acriftciis if,omnifariamq; boflie[equuntur fcmper cium facrificaturus fit. 1d operis adbuccrepufculo aggreditur, uolens is qui dem anté fibi dei fauorem beneuolentiamd; conciliare, Adfunt circa(acrificium tribuni militum, manipulorum prefidti, quinquagenarij peregrini militis duce c7 eovum quiimpedimenta ferunt duces, urbiumq; pretores, quifq; pro uoluntate. Ad[unt c7 ex Ephoris duo, qui nibil agunt nifl à rege accevfiti, Intuentcs auté quid finguli füciant;cafligant omnes ut decet. Abfolutis ucro[acrificijs,rex aduocata concione, qu«e fa ciida funt iubet.1taq; bac afpiciens aliquis, facile putet alios quidem difciplina rei militaris perrudes effe, Lacedemonios autem folos effe profecto rerum bellicarum artifices. Cm igitur rex ducit, fi quidé nemo ex aduero appareat,nemo ante ip^ fum incedit preter fciritas et fpeculatores equites. Q uod fi quando praelium füturum exifümant, aJumens rex pri me tribus agmen ducit,in baflam conuertens,quou[q; in medio duarü tribuum exiftat,e7 inter duos militi tributios. Quos uero pr«fici bifce oporteat, is quiin repub. maximus natu est, illos constituit. Hi uerà funt quotquot eiu(dem ordinis fimul conuiuantur, et uates c7 medicicz tibicines ac exercitus principes,eg fi qui ultro affüerint. Quo fit uteorum quee fieri oportet, tiblLambiguum fi:: nil eft enim non profpectum. Pulchréez boc Lycurgus c7 utiliter,it mibi quidem uidetur, in armorit certamine cogitauit. Nam cum intuentibus iam boflibus capra iuguletur, lex eft omnes a[fantes tibicitres tibijs uti, 4c

LACEDAEMON, LIBER, 19 ac neminem Lacedaemoniorum fite corona effe: atq;ar^ «na quoq; expolienda pronunciat: licet etiam. iumori ac deledlo in pugnam congrediatur,ez fefe letum atq; pro bum pre[iet.Hacauté turmario duci demandantur.Neque enim auditur in omnes fingulatim tuymas à fingulis, preter turme ducem:quod ut recle fiat,nilituna tribuno curandum e$, At cum uidetur caflrametandi tempus,id regi ipfi curandum cst locusq; demonftrandus. Yen cz legationis c focictatis ineundig; belliratio, diligentie regis commijJa efl: atque regem omnes adeunt cux quid agere uoluerint. C uod fi cui caufa ulla fuerit, bunc rex ad certaminum iudices dimittit: fi pecuniarum gratia«e niat, ad que[lores: fin autem predam agens, ad cos qui predam uendunt.His uero ita rege geftis, negocij aliud circa prefidià relinquitur regi nibil, nifi ut facerdotem fefe diuinis invebus, erga bomines autem duccm gerat. Sed fl quis me roget, an bac ctiam tempeftate uideantur mibi Lycurgi leges immote permanere, id cgo mchercule non iam audacter dixerim, Scio nanq; Lacedemonios prius domi cum mediocrib. facultatibus unà uiuere, quam in urbibus magiflratibus prac[Je,ac per a[Jentatores corrumpi, longe maluijJe. Et antcaquideim pertime[ccbat, ne quid auri babere uiderentur: nunc autem quofdam tiofco,qui co gloriantur. Neque mepreterealatet,antea quoque bulu[ce rei gratia peregrinos amotos cfJe, neque peregrinarilicuijJe, ue ciues uerfutias atque dolosà peregrinis baurirent. At boc tempore non fum nefcius, cos qui primarij uidentur, in id maximé fludere, inuigilare, incibere,quo nunqua peregrino magiftratu defifl«nt. Et oliicerté elaborabát ut digni effent qui imperarentnie )

20 XENOPH, DE REPVE.
autem curant longe magis ut imperent,quàm ut imperio digni fint. Ytaque reliqui Greci petentes antea Laced.e" monem,cos deprecabantur ut fibi duces fierent aduerfus cos à quibus iniuriam accepifJe uiderentur. Sed bactempeflate permulti funt qui fe inuicem rogent atque exbor tentur uteis ne denuo imperent, ob[lent, ez arceant. At profe&tó mirari nemo debet cos in bas veprebenflones in currere,cummanifefLun fit eos neque Deo,ticque Lycur gi legibus obtemperare, Narrandum etiam mibi est que fadera Lycurgus regi cum ciuitate conflituerit: folus enimbic principatus pro initij constitutione perfeuerat: alias ucrà reipub. leges et antea immutatas,et item nume immutari quis inueniat, Statuit nanque ut rex publicis in rebus omnibus tanquam ex Dco e[fct, pro urbe facra erfolueret, c7 exercitus quocunq; ciuitas mitteret, dux pis Decrcaiti fibi munera ex bis que immolarentuy capiunda:ey preciput agri tantum in uicinis plerifa; ur bibus flatuit, ut neque frugali apparatu indigeret, neq; opulentia efferretur. Atque ut reges in publico difcumbe vent, conuiuium eis publicum inftituit, e» duplici parte in cota bonorauit:non ut duplo magis quám alij ederet, fed quà ey ex boc quem uellent honorare quirent, Dedit pratereacontubernales duos, quos ipfe utrunque delige ret: biautem Pythij appellantur. Dedit e ex omini faropharum factu porcum unum, quà fi quid Deum confulere opus foret,nunqua boftijs indigeret. Aciuxta domum aque copiam(lagnum preftat, quod quanto plurimis is rcbus ufui fit, bi qui carent raagis intelligunt. Atque regi omnes ex fubfellijs afJurgit,preeterqua Ephorià fui magiftratu fellis, Hiautem fingulis meufibus igreiurando fcm

LACEDAEMON, LIBER, 21
femutuó aftr ringunt, Ephori quidem ciuitatis ttomine, rex autein fuo, Yufiurandum ucró regis csl, pro conditis ciuitatis legibus imperaturum: ciuitatis autem, pro iureiurando inuiolabiliter illi obferuato;regtium iticoncuffum reddituros. Hi ergo bonores domi uiuo regi exbi bentur, qui parum admodum priuatorum bonoribus an tecellunt. Non enim Lycurgus uoluit, neque regibus tyrannicum faftum afcifcere, neque ciuibus inuidiam aduerfus regiam maieflatem inijcere, Q uibus autem vex mortuus cumulatur bonoribus, bis declarant Lycurgileges, fe ton ut bomines, fed tanquam beroés Lacedemoniorum eges bonorafJe.
XENOPHONTIS LIBRI DE REPVblica et legibus Lacedemoniorum finis.
bb 5

MM—ÜóÜn
AD SAPIENTISSIMVM AC SANCTVM VIRVM D, NICOLAVM S. R, ecdefüe Cardinalem, Francifci Pbilelpbi prefatio,in Xenopbontis orationem deregis Agefilai Lacedemoniorum laudibus,
EAR DMO NV I T mefuperíor Lacedzmoe 6 V niorum refpublícaquà à fapientifsimo Lye
//— NI curgo illo conftitutam Socratícus Xeno* VASA phon nmotralitatiliteramm commenda VESEGU rat,ut& Agefilai laudatíonc, quam idem difertiisume ac pené díuiné fcríptita(fet, ad latinos tra» duceré, Idgy cum ob alías à merationes factum eft hue maníifsime Pater, tum ob eam potíísímü, ut quod ipfe perípícué nofcís,ceterí non ignorent,folere ex bonis& infiitutís& legibus,uíros etiam efficí mcelíores'claríoe resq;. Itacp Agefílaus ipfe Spartiatarü rex cim Lycure gíinftítuta dienocteq; anímo uolu taret,atque fingula eius non facta modo, uerumetiam dicta crebra medita tione ftudiog tractaret, id eft pro fíngulari fua tum fa pientía, tum anímí magnítudineconlecutus, ut& pa? tríz maxímopere prodeffet, GC eternitatís nomen fuo nomíni uendicaret. Accedit ad rem, qud rebus te príz fcis delectaríjillisqp' clarifsímis,non me preterít.Etenim íngenuus anímus& excelfus, magnarum ítem ílluftrí umqp rerum fuauítate perfunditur. Maíorum quidem laudationes funt premía uírtutís,& recté faciundí pro pofita pofteris exempla quedam, Quís enim omníum eft, qui cüm fummam íuftitíam, infigné prudentiam, fapientíam fíngularem, egregíam praterea animíigrae uitatem, conftantíam, modeftíam,contínentíz,humae nítatem,magníficentíam,comítatem,gratitudiné£,píes tatem,ac omnís deníqs uirtutum catus ín Ágefílao flo ruiffe perfpexerít, non& illum uel mortuum mirífice diligat, eamqp' menteuoluptatem petcípíat, qua nulla fit prope iucundíor, nulla maíor? Quod cüm omníbus auditu pergratum fít,longé hís tamen& gratíus arbitror& fuauíus, qui ueluti tu, Pater modcítí(síme, ime more

PRAEFATIO, 2$ mortales uirtutes tuas ín aliorii uirtutibus memorarí fímul& laudarí cognouerínt. Nos ucro qui probitatis noméatq; fplendorem quafí tyrones appetimus, pere índcacfi ideam aliquam,& íntuemur uos tales uiros, & imitari cogímur.Sed ín hac traductioneid mihi mo» leftü fuit, quód non huíufmodí hecoratío diuina apud noftros appareat, qualis apud Grecos effulget,& tanz quam fol alíquís irradíat, Quís ením mufam Attícam (ita nanque Xenophontem priící cognomínarunt)diz cendo apud noftros exprefferít?Quís talem hanc Age* filai laudatíonem,quam ipfe etíam eloquétíz deus Cíz cero,pluríbus ín locis& unice laudauít,& maiorem ín modum admiíratus eft, ulla dícendi arte, ullo íngenío, ulla demum exercitatione, pro dígnitate ínterpretari fe poffe uel credíderít ,uel fperarit? Etfi quis fortaffe íd (c poffe díxerit,hoccerte de mefaterí facinus effe díxee rim, Proínde omnes norínt, fenfa modo, fí quíd alíud límatíus polítíusue apparuerit, Xe nophontís illius effe,diciíonem au tem noftram:& ingeníum& peritiam interpreti po2 tius, quàm fidem & dili» gentíam defui(fe, Vale,
b 4

É Aenophonus de
AGESILLAI REGISLACED AEMONIORVMLAVDIB.ORATIO, Francifco Philepho interprete,
DI V A Nquam nefciuscerté non fum,&j| gefilai tum uivtutem,tum gloriam,non facile fcribendo laudari pro dignitate po[Jc,mibilo tamen minus id mibi mune
Ve dil ris aggrediendi exiflimaui. Non cnim
vccle fe ves babeat, fi quoniam ad fummum ufq; uir pro^ bus fücrit, e non nif fummis cum laudibus profequi li ccat. Deipfiusigitur generis clavitudine,quid aut maius aut pulchrius dicere quifquam qucat, quant, quod etiam €7 boc tépore celebratur, quotus maxime inter illulves maiorcs fuos ab ipfo ufq; Hercule excelluerit:neque illos quidem priuatos bomines, fed cx regibus natos, cy ipfos reges? Atqui neq; boc eos qui/quá uituperarit, quód imperant illi quidem, fed ob[cur.e cuiqua uulgariq; urbi int perant, Quin ueluti ipforum geaus ceteros[ue patrie anteit, ita«7 urbs ipfa in Grecia in primis florct: quare non in fecundis principatum fcruant, fcd ipfis bi ducibus plane pra[unt, Sic igitur ipfius unà cz. patria c genus laudetur oportet. Nam neque ciuitas illori unquam honori inuidens, fuum refcindere regnum molita et:neque eges maiora quàm ab imperandi accepi[Jent initijs, unquam cupterunt. At neq; ullus unquam alius principatus ned; in populari, neq; in paucorum, neque in tyrannico, neque
| x

XENOPH, ORATIO DE 1$ neq; in regio dominatu firmus omnino incocufusq: perdurauit, boc ueró folum imperium perpetui permanet, Quod autem Agefilaus anteaquám regnare occoepi[fet, dignus e[Je regno uidebatur, bec[unt argumenta. Nam posteaquam Agis vex diem obijt,Leotychida Agefilaoq; de imperio contendentibus, altero quidem ut A gidis,boc uerà ut Arcbidami filio:ubi Aoefllaum ciuitas tum gene e, tum uirtute illuftriorem effe dijudica[Jet, bunc regem decreuit, atq; potentiflima in uvbe bonore pulcherrimo à uiris optimatibus infigniri: quibus etiam coiecturis apparet, quanta is cum adbuc priuatus effet, uirtute clarue it. Qu e uero geffa in imperio ab illo funt,iam eloquar. Ex ipfis ctanim rebus geflis, puto etiam eius mores pul^ cherrimé declaratk iri. Agefilaus cám inuenis adbuc effet;rex creatur, qui cim modo regnare coepifJet,nunciatur Perfarum regem permagnas cogere aduerfus Grecos nauales ac pede[les copias:quibus devebus Lacedemonijs fimul€7 focijs confultantib. fugoerit Agefilaus, polliceturós[iex Spartiatis dederint fibi quinquaginta uiros, et ex reliquo libero populo triamillia,ex focijs au tem ad fex millia, fe in Aftam traiecturum, periculumq; facturi confütuend.e pacis: ucl ft bellunt Bavbavus malue rit,negocili ci prebiturum quà minus in Gr.ecos expedi tiones agat. Mtaque permulti continuo illum admirabantur,quod boc ipfum concuplerit,antequa Perfes in Greeciam tranfmitteret, aduerfus eum traijcere, c7 eligeret potius ut occurreis quàm ut fuflinens ei repugnaret,mal let; ut illius quàm Grecorum facultates confumendo bel lizeraret. Id autem omnium pulcherrimum iudicabatur, quód non de Grecia certamen, fed de Afta confitucrct,
5

26 XENOPH, ORATIO Ytaque poftquam a[Jumptis copijs enauiga[Jct,qui davius oftendere quifquam pofiit,an rem militarem pruden ter et fcité gefJerit quàm fi eius res gestas enarrarit? Haec ergo prima cius ín. A fia gefla funt. Tiffapbernes quidem Agefilto iuratus cft, fi inducias fecum fecerit ad nunciovum ufq; reditum, quos adregem mitteret, effecturum feut Gracie in Afia urbes fia iuris velinquerentur, Age filaus ueró cótrà iuvatus efl focdera fefe fine dolo ad tris ufq; menfes obferuaturit, Sed TriJapbernes que iuravat ementitur, Nam pro faciunda pace, magni preter eum quem prius babebat exercità aduocauit àregezque Age filaus tametfi accepifJet,in focderibus tamen periti. Atque boc primi re&té geftum ab illo exiffimo,quód et Tif faphbernem periurum oftendens, reddidit infidum omnibus: ev fecontrà primum iufiurandi obferuatorcm,tamen nil contra foedera mcntientem demontrans, effecit ut cy Gred cy barbari audacter fecum ft quid ipfe uellet coucnirent, Cum uerà T ifJaphernes ob deductum exercitum plurimum elatus animo bellum Agefilao indixiffet, ubi minus ex Afta abiret, cim alij focij,tum ipfi qui ade" rant Lacedemonij uebementer manifefleq, angebantur, utpote qui putarent pr«fentes Agefilai uires regisappa vatu minoris efc. Sed Agefilaus Leta adurodum fronte nunciare Tiffapbernioratorcsiufit, fc illi permultas baberc gratias, quod ufus periurio fibi quidem immortalis deos bofles reddidifJet, Grecis auté focios efféciffet. Deinde ucrà extemplo milites ut fe ad bellandi parcnt mo^ tiet,exbortaturq;:et urbib, ad quas irc necejJe erat in. Ca viam belli inferenti, commeatà iubet. Scrip fit preterea Q7 Ionibus et Acolis ct Hellefpotijs,ut ad fe Ephefum es xilia

DE ACESILA1 LAVDIB. 17
xilia mitterent, TifJaphernes autem,tum quottiam Age" filaus equitem non baberet, Caria uero cft equitatu diffialis:tum quia eum contra fefe propter fraudem iratum opinabatur, non ab[urdé ratus contra[uam domum faélurum illum in. Cariam impetum, omnes pede[lres co pias illuc tranfportauit, equites ucró ad campos Meandri circiduxit.Cenfebat enim fc fatis po[Je Grecos equite obrucre, pr iufqui ad difficiles equitatui locos perue virent, At Agefilaus non in Caria, fed illic inde uerfus in Phrygia pergit: ez qui in itinere exercitus occurrebat affumens,omnium dux e urbes diruit,et infperató ador fus pergrandes pecunias capit. Dignum c7 boc quoq; difciplina rei militaris uifum cft, quód pofteaqua bellum in dictu cst, ac diripere fasq; ey ius exllo füit, pucrum TijJaphernem idis demonftrauit, Amicos autein prudenter locupletare uifus fk, Nam cum ob multarum predam reri omnia pariter uirili precio uenirent, admonuit amicos ut emerent,inquiens fe propediem ad ma yc cum exercitu defcenfuri, His uero qui preda uenundarent, iufsit ut fcribentes quanti quid emerint, res llis traderent:quare neq; quicquá eius amici prius perfoluen tes,neq; rempub. detrimento afficientescundti quamopulentiffimi e ffecti funt. Ytem cum trásfug.e,ut fitjad regem irent,uellentq; aliquas ves fubducere, diligentiam adbibe bat ut ab ipfis amicis be caperentur, quó ey unà locuple tarentur,clarioresq 50; fierent: quas quidem obres flatim multos fiue amicitie cupidos reddidit. Nofcens at cam regionem qu.e in predam uerfa defertaq; eet, n polJe ad multum temporis exercitum ferre:que uero babitare tur ferereturg perpetuum prebere alimentum:(luduit

18 XENOPH, ORATIO DE
ut non folum ui bofles caperct,uerum et bumanitate pelliceret, Quare milites fepenumero monebat ut captiuos non ut iniuftos cruciarent,fed ut bomines feruarent.Perfepectià quando caftra mutaret, fi paruos negociatorkpueros relictos acciperet, quos eó multi uendebat, quia putarent non eos po[Je c7 ferre e nutrire, curauit quo «7 biquendam in locum conucberentur: atq; illorkitem captiuorum qui ob fenium cz ipfi relinquerenturimperabat curam babendam e[Jc, ne fiue à canibus fiue álupis perderentur: quapropter mon bi folm qui bec audiret, quinetià captiui ipfi beneuoli in eum reddebantur.Q uot autem urbes in deditionem accepi[Jet, auftrens bis que ferui minifleria beris praflant,ea imperabat quibus libevi principibus parcnt: quorum autem mocnia nulla ui po tuiffet, bumanitate et dementia capiebat. Cim ergo neq; in campis Pbrygie propter Pbarnabazi equitatum mili tare po[Jet,uifum eft Agefilao equitem parari oportere, ne fugiens bellare cogeretur. Itaq; ditifsimos ex illius ve" gionis urbibus qui equos alerent delegit:pradixitq; cum militie non fore obnoxili,qui equos«y arma, probum; uirum prebuiffct. Effécitq; boc pacto ut omnes bec antmo promptiflmo gererent, ceu fl quis bominem pro fe morituri fludiofc perquifierit. Statuit item ex quibus ur bibus equites preparandi forent, ratusis quidem eueftigid'ex illis urbibus quibus ad alendos equos cura demandata fuerat, permultos fané ftrenuos ac animofos circa equeftrem fore. Hoc etiam mirifice«7 pr«eclaré facere ui fus ejt, quód ez equitatus paratus eft fibi et robustus illicó,atque ad res gerendas acer factus, Sed pofeaquá uer num illuxit tempus, exercitum omnem ad Epbefum coégit:

AGESILAI LAVDIBVS, 29
git:quem uolens exercere, premia propofuit,tum equeftribus ordinibus fl quis optime equitarit, tum pcdeftribus fi quis egregie fefe corpore babucrit:atq; fcutatis ctià fagittavijfa; qui optime fuo functi officio uiderétur,pree mia propofuit. 1taq; intucri licebat tum gymnafiavcfertauiris certátibus, tum circum equitibus cqueftrem agen. tibus, tum denique laculatores ct fagittarios ordine euntes: ficd; totam urbem in qua erat,[pecfaculo dignam jedit. Nam c7 forum completum erat omnifariam et armis € equis uenalibus: earij quoq; c» lignarij 7 ferrarij €? coriarij c7 fülloncs omnes bellica arma conftrucbant: quare urbem illam plané cenfuifJes belli officinam. Mla quoq; re potuiJJet aliquis recreari qui illud confpexifJet, Agefilai primo, deinde alios milites,«7 coronis infignes cum àgymnafijs redirent, et Diane ipfi coronas offeren tes, Enimuero ubi bomines Dcos uenerentur, bellicas ves exerccant,princpibus obtemperent, qui non bic conuenit affatim omnia bene fperarecRatus preetereavobufüovesquodammodo militesex contemptu boflium ad pugnandum reddi, predixit preconibus ut barbari latro mibus capti nudi uenundarentur:quos milites illi intuentes tum albos, quia nunquam exuerentur,tum pingues ct molles, propterea quod in uebiculis femper exifterét,putarunt nibilo effe magis bellum formidandi, quàm fi cum mulieribus przeliari oporteret.Pr«edixit etiam militibus, fefe aduerfus munitifiima ez. optima regionis illius loca duClurum exercitum, quà iam inde corpora illi atq; animum quaft pugnaturi ci prepararent. TifJapbernes aute beccó ab Agefilao dici avbitratus efl, quo vur fus cum fad leret: uelle autem indubitato in Cariam irrüpere: quare

30 X?NOPH, ORATIO
per id temporis peditem ueluti antea in Cariam tranfllit,equitem uero ad Maeandri campum conflituit. Sed Agefilaus nibil ementitus, in Sardianum folum, ficuti dixe rat,perrexit: profectusqs dies tris,nufqua obuiam factis bostibus, ubertim rebus necefJarijs veferfit exercitum. Quarta autcm luce uenerunt boflium equites, quovit im. perator dixit impedimentorü prafccto, ut traiecto Pa &olou fluio caftrametavetur. Ypfl ueró Grecos cos intuentes qui fequerentur ad predam intentos, multos necavunt.Quod ubi fenfiffet Agefilaus,equitibus iufsit illis ate xilium ferrent. At Per[ee ubi auxilium uiderunt,in unum conucnere, ac fe contráad pugnam flruxerunt perquam multis equiti ordinibus. Hic igitur cum fciret Agefilaus peditem nondum ade[Je bofibus, fibi uero abe[Je ex apparatu nibil, tempus idonei uifum eft, quo fi per hoftem liceat;preelio decernat.ltaq; cefis boflijs,cuefligio in aducrfum equitem pbalangem duxit. Adole[centes fecum un currere, fcutatis autem dixit cur(u fubfequerentur: equites autem ut irrumperent,monuit. Sic igitur ipfo omz tid; exercitu infequente, equites ipfi à fortifeimis Perfavum excepti funt: fed poffeaquá barbari cunctis unà difficultatibus premerentur, inclinata eft acies, c7 alij illico in fluuium delapfi, alij in fagam conuerfi[unt. At Greci eorum castra infequentes capiunt, ac ueluti fieri folet, feutati in vapinam uertuntur. Agefilaus autem inter ami cos boflesq; medius conflitutus, caftra circilocauit. C unm ueró bo[fes tumultuari audi[fet, quonia male actam rem fibiinuicem crimini darent, confeftim aduerfus Sardos exercitum duxit, ubi omnes circum urbem locos cg incendit fimul et populatus cfl: fimulq; per preconem nun clauits

DE AGESILAI LAVDIB, jt ciauit,ut bi qui liberi effe uellent, ad fe tanquam ad foci iret. Quód fi qui Afiam fuam facerent, aduer[us liberatores armis decernerent, Sed poflcaqua nemo contr egrejfus efl;fecuré poflbac militabat: uidcbatq; Gr.ecos il los qui antea barbaros adorare cogebantur, ab bis bono rari, à quibus contumeliam fufcipicbant. VMlos aut qui uel dcorum immortalium bonoribus fcfe frui dignabantur, effecit ut neq; intueri aduerfis Griecos auderent. atq; amicori folum ab omni preda tut praftitit: bofti ueró ita fruitus agro efl, ut duobus annis centi talenta ct am plius deo apud Delphos decima dedicarit. At rex Perfarum Ti[Japbernem aduer[arà fibi rerit autorem e[Je vatusmiffo T»tbraufle, eum capite obtrücat. Deinde uero barbarorü ves ignauius fe babere, Agefilai att longé robuflius: ab omnibus cnim gentib. ad eius amicitia comparanda legati mittebantur, Multi etiá ad eum deficere,libertatis defiderio agitati. Itaq; noniam Graecor& folum, uerum ct magne barbarori multitudinis dux erat Agefilaus. Profecto et binc Agefilait inaudita quada admiratione laudanda exiftimo, quimultarü i continente urbium principati poftidens,ct infulis nonnullis imperitás, (ná et clafJem ei ciuitas addidit)auctus preterea c glovia ct uiribus, cum cin manu effet pro uolütate plurima fücinora optimaq; conficere: ac preter omnia,quod maximum faerat,animo uolutans[peransq; eam vefcindere ditionem,que priusin Greciá meruerat, re tamen nulla tencri potuit,[ed ci ab ciuitatis principib. nicius ueniffetut patrie fuccurreret,nibilo minus reipub.paruit, d fi folus preter illos quinq; patrio more in Ephorio ffetifJet: ficás perfpicui fccit, ut neq; toti orbcm terrarü patrise,

3 XENOPH. ORATIO DE neque tiouos ucteribus amicis, teq; turpes ac tutos queflus bis anteponeret, qui cum periculis bonefli et iufü effent.Quianto autem tempore cum imperio manfit,nónne €7 boclaudatiftimi regis effe opus offendit?Q ui cum omnes ciuitates ad quas regendas nauigarat, difiidentes pro pter rerumpublicarum motum ex amifJo Atbenienfium principatu accepiffet, effecit ut fine uel exilio, uel nece, quandiu affuit,inter fe cócordia uterentur, ey ipfas urbes opulentas atque tranquillas redderet. Ytaq; bi Greci qui Afiam incolunt, eius difce[Jum non ut principis modó, uerumetiam ut patris, ut focij dolcbant, atq; ad ultimum oflenderunt, non ficta illum beneuolentia coluiffe. Deniq; ultró cum eo in Lacedemonis auxilià iere; ne bi quidem ignari, fibi non aduerfus imbecilliores pugnandi fore. Rerum igitur geflarum in A fia bic fuit finis. Traieélo autem Hellefpóto,per eafdem nationes profectus eft, per quas antea Perfes faerat claJe permaxima: e» quod barbarus annum iter fecerat, id menfem«9 minus Agefilaus confecit. Non enim ut patria orbaretur fIudebat. Ac po[leaquám itinere per Macedoniam facto T befJalia attigit, Larifeiet Cranonij et Scotbufij et Pbar[alij Boco tiorum focij,«y omnes preterea Tbe[Jali, nifl quotquot eorum exules per id téporis erant, infequentes bi tuvbas inferebant. Veruntamé quadrato agmine Agefilaus exercit duxit, babens equitum dimidium ante, dimidium uero poft exercitum. Sed ubi TbelJali ab itinere arcevet, utpote quipostremos inuaderent, tranfintttit ad poftremos partem ex bis qui precedebant, et ex bis partem qui circum fe erant. Vt autem inuicem contrá inftructi funt, rati Tbe[Jali fibi non incommodum füturum equites aduerfus

D8 AGESILAI LAVDIE, 3à
uer fus grauius armatos pedites pugnare, retrouevft abibant fenfim, Greci ueró quamtemere infequebantur, At nofcens utrorutique errata Agefilaus, tran[mittit queni circa fefe babebat vobuftum cquitem»lubetà; tum alios moheant, tum.€ ipft uebementer infe&tentur, neque amplius illos reditum facere finant. Scd Tbeffali ut uiderunt preter opinionem Grecos fe infe ul, alij neque Wisin Ml rà cium EC AA SERE ab equitibus quos tran[uerfos babebant, capti fut. Polycharmus autem. Pharfalius cquitum prefcétus rcuertitur, c2 fortiter preliando cum fuis occubuit. Q uo fél, incredibilis boftium fit faga, adeó ut alij intcricrint; alij uiui caperetur: cq; prius fubfiterunt quám ad Ari traciorum montem peruenifJent:quo loci A gefilau tro» pheum inter Antracé N arteriumq;[latuit,ibiq; manfit; non mediocriter geflare delectatus, quod eos infituto à fe equitatu uiciJet,qui ea ve maximé exultarcnt. Poflridie uerà fuperatis Acbaicis Pythie ntontib. veliqui iter omne iam per amicam regionem et profectis ad montes ufq; Bacotiorum. Hicigitur inflructa acie, Tlgebattos con tránitentes offendens cum Atbenienfibus, Corintbijs, Aé nianis, Eubacis, Locrisq; utrifque, nibil cunctatus es quinimó extemplo fe ad pugnam accinxit, babens Lacedemoniorum tribum uttam et femis, ex focijs auteit per id temporis Pbocenfes ey Orcbomenios folum ,e7 rcli qui exercitum, quem ipfe ducebat. Neque boc dicturus uenio,quód c7 multó pauciorcs ac longe infiriniores copias babens congre[Tus fit.Etenim fi bec dixerim, uideas certé ey Agefilaum amentie, cy vieipfuim flultitie deno tare, fl eum laudem;qui maximarum rerum periculi ts £é

———É————————
34 XENOPH, ORATIO
meré fubijffet: quin potius bac eum in ve admiror, quod copias nibilo pauciores quam boftiü effent,cGparauerit, quas ita inftruxit armis, ut omnia erea, punicea omnia uiderentur.Curauit etiá ut cfnilitones perferre labores quirétzipforumd; animos adeo erexit, ut aduerfus quof" cunq; pugnare oporteret fatis baberent roboris:eamq; fuis certatim emulationé et contentionem iniecit,ut finguli fortiftimi uiderentur. Spe nanq; repleuit omnes qui probe fefe ac ftrenue gererent, multarum verum bonarum; ajfequendari, Exiftimabat enim buiufmodi fc mu nitum bominib. próptifiimis, aduerfus boftis dimicatuyum: neq; certé eum fua fefellit opinio. Narrabo autc pu gnam ipfam:etenim buiufmodi fuit qualis noftra tempeflate alia prorfus nulla. Comuenerant in Coronie camp alij cum Agefilao ex Cepbifo, alij cum Thebanis ex Helicone:con[picicbanturQ; inuicé phalanges ipfe pari admodi apparatu,c7 equites utrinq; pari aderant feré numero, Tencbat Agefilaus dextri exercitus fui cormu, cud dd leui Orchomenij poflremi aderát:ex altera item par te Atbenienfes dextrit, Avgiui atit babebant Leuit, ac con currentibus ipfis magni erat utrinq; filentii, Cum uerà circiter fladii inter fe diflavent,T hebani contrá clamore fublato curfim unà ferebátur. At pofteaqua trium ferme iugerà interuallo ab fc dirimerétur, ex Agefilai pbalage aduerft cucurrerüt, quibus Eripides preerat.Erant auté bicorii partim qui ab initio fecuti fuerat, partim Cyrico rum aliqui, et Yones et Aeoleset Hellefpontij, qui fimul omnes,cim impetu facto in bafla ucnientes uertifJent aduerfum cornu, Argiui quidé Agefilai aciem nequaquam fuflinuere,quin faga in Heliconem fc recepere. Atq; boe lodi

DE ACESILAI LAVDIE, 35 foci quidà ex peregrino milite Agefilaii iam coronabat, Interea nunciat ei quidá"Y bebanos Orchomeniori perrupta acte inter impediméta uevfarisquare pbaláge fubi tà conuerfa in Thebanos ferebatur, Sedbi ubi focios ad Heliconem fugilJe intucrétur, elabi uolentes, fefe ad fuos magna ui recipiebat. Yam binc Agefilais fortem quidé uirumappellare licet indubitato:mon tamcn tutifiima elige bat. Nam licebat ei fenentibofles abire, ubi infequi uoluiffet poftremos capere: quod facere corié noluit, fed aduer fa fronte cum Thebanis acerrime cógre[Jus eft. Waq; fura ma ui congrefti fericbant,pugnabát,nccabant,moricban tuv:ncq; clamor quifquaá aderat, neq; fllentium itcm, fcd queda erat eiufmodtuox,qualem ira ac preliit prebere folet. Tandem uero Thebani alij ad Helicone fe vccipiüit, multi ait faoientes ceft funt. Vt uerà uictoria ceftit Age filao,co ipfe faucius ad pbalagem delatus eft, accelerátes equiti aliqui, ei nunciant oCloginta ex boftium numero, eosq; armatos fub teimplit ejfe, quida; faciundum fit, rogant. Isautem quanqua multis ubiq; corpus ex omni telo rum genere confo[Jus efTet, no tamen numinis oblitus cf fed quo uellent cos abire ut fünerent iufeit, et afficere iniu ria non permifit:zmandauitq; coufq; fui equites illos dedu cerent, quoad in tuto ponercntuv, Finito quidem prelio fpetfare tam licebat quo in loco duo cxercitus cgrefii ef fent,terra[anguine rubefacta, cadaueraq; tum amicor t tum bofbi inuicé iacentia, clyoeos perforatos,confractas baflas, diftrictos gladios, alios bumi, alios in corpore,alios adbucin manibus, Tunc igitur,ctenim iam uelper ad wencrat,tractis bof cadauerib.intra pbalangem cit cac» nati effent obdormiere, Mane autem iufit Glo tribiio
E

36 XENOPH, ORATIO
militum;ut c7 ordines inftrueret,tropbeumq;flatueret,
utomnes indei uenerationem coronarentur, cuncliq; tibicines tibijscanerét:qui iufiis paruere. At Thebam per
caduceatorem fub fadcribusad fepulturam cadauera pe
tierunt, 1taq; icto foedere Agefilausabijt domum,eligens domi potius pro legibus imperare, ac legitime imperium pati, quàm e[Je in A fia maximus. Poftea ueró Argiuos animaduertens, quinon modo domeflico fruerentur imperio, uerum cg Corintbum quoq; adiecifJent,bellum etiam glifcere, in cos expeditiones educit:populatusq; om nem ipforum agrum,confeflim de Córintbum fuperatisanguflijs petens,muros ad Lecheum tendentes capit: dcpatefactis Peloponne[i ianuis, ita domum rediens ad Hi«onthia,ubi àcbori principe conflitutum fuerat,peanem Apollini fimul perftcit. Deinde autem Corintbios accipiens pecora omnia in Pyreeum tutà contuliffe, et ipfum Pyreum omne ferere,ac fruges ex co capere: wiaximum preeterca vatus quód Bocotij illac ex Creufi tratifeuntes, facilé cum Corinthijs fe coniungebant,aduer fum Pyreum cum exercitu procefiit. Quod aum non mediocri prafidio cuftodiri aduerti[Jet,[umpto prandio,ad urbcm perinde atq; in deditionem eam recepturus traduxit exerciti. Sed cum apud eum increbui[Jet, eos qui in F^ «o cjJent, cundis copijs noctu in urbem auxilii ueniffe,retrouerfus quamprimà illuxifJet,Pyraum quod pre fidio uacuum offendebat,capit, e cum alia intus inuenta [amit, tunt muros euertit: quibus geftis domum repetit. Poft bec autem alacri animo Acbiuis in focictatem fefe preflantibus, deprecantibusq; ut fe in Acarmania fecum imilitaturos duceret, ipfisq; Acarnanibus ad angu[lias in fidenti

DE AGESILAI LAVDIR, 37
fidehtibus, fuperiores locos Agefilaus uclitibus occupas, pugnam confcrit, c7 orum multis interfectis, tropbeis flatuit: neque prius quieuit quàm Acarnanes ey Aetolos et Argiuos Acbusis amicos,[Ibi uerà foctos effeaiJet. Sed poflcaquàm pacis cupidi legationes mifzrunt bofles, Age filaus paci contradixit, quoufque eos qui Lacedemoniovum gratia ex Corintbijs Tbebanisq; extorres agebantur, adegit urbes ut domum redeuntes acciperent. Ad postremum vurfus c7 illos quiex Pbliafijsob Lacedemoniosexulabant, reduxit ipfc, expeditionem aduer[us Pbliuntem agens. Q uod fi quis bec alia quadam vatione carpit,ea profecto focietatis amicitieq; eratia gefta co flat. Etenim postquàm bi qui Thebas Lacedemonad; in colebant, ab bostibus cei[unt,rurfus bis auxilium feres, aduerfus T hebas copias egit:ubi foffis omnia uallisq; munita comperiens, fuperatis Canis capitibus(ita enum lotum nominant) agrum omnem ad oppidum ufque deuaSlauit, facultatem Tbebanis dimicandi faciens co in campoc in montibus,fl uoluerint, Profectus efl ey in proximum annum aduer[us Thebas, fuperatisq; Scoli et inu nimentis ez foris, reliquam Bocotiam in predam uertit. Que igitur ad bunc u|q; locicontigere, pari fecundad; fortuna cz ab ipfo Agefilao urbeq; gefta funt: que autem deinde enarrata fecuta funt, nemo certe dixerit ea duct Agefilai accidiffe, Rurfum cis fufcepta in Leuctris clade, T'egeatas ipfius cy amicos cy bofpites,T be^ bani cum Mantineis iam«y Bocotijs omnib. Avcadibusq; €7 Elienfibus infurgentibus, nouo bello lacefferent, obuam cum exercitu fit,exiftimantibus multis neque fuura egredi folum ad multum temporis Lacedemontos au[u€ 3

38 XENOPH, ORATIO vos:populatusa; boflium agrum itavuv[us domum abijt. Deindeueró adorfis Laced.emonem Arcadib. omnibus, €x Argiuis Elienfibus c7 Bacotijs, item c7 Pbocenfibus cz utrifque Locris c2"TbefJalis ey Aenianis cz Acárnatibus Euborisq;: defectione preterea fatta feruovun, multis etiam municipijs, ac Spartiatis ipfis im Leuélrisad idredadlis,ut plures prelio interierint quámreliii fint,urbem tamen tutatus eft, eam$ finemuro, Qui quidem mbi omnino bofles preualerent, baud eo copias educebat, fed quo in loco ciues preualituri erant,cunélis fane uirib, dimticabat: quippe qui putaret, ubi in latioré locum exifJet, untdiq: circumucniri poffe, fcd in angulis locis et cómodis[ubfiflendo, quive omnino uincere. Cum igitur exercitus abijj]et, quis neget eum feipfo vite ufum effc? Vt enim à militia ez pedeflri c equeftri ob etatem ingrauecentem probibebatur, uideretq; rempub.pecunijs indigere, fl quem uellet fibi focium afcifcere, fe ad cá quevendas pavandasq; corftitit: ey quemcunque poterat, domi manens, ingenio atque industria moltebaturc que tempus bortaretuy in bis fe exercere monuerebatur: neque erubefcebat, mod veipub. profüturis effct,pro imperatore legatus ire. Veruntamen ez in ipfa legatione, magni imperatoris munera obibat. Nam e7 Antopbradates in A[foobfidens Ariobarzanem foctit, cim Agefilaum formidaffet, fugam petijt. Cotys autem Sestum quá adbuc Ariobarz;ancs tenebat obfidens, item Q7 ipfe foluta obfidione abijt. Ytaq; baud ab[urdé ctia legatus tropbeum fibi ex boflibus flatuit. Maufolus uero marte maritimo nauibus centum ambo becoppida obfidione premens, iam n9 formidine, fed per[uaftone domà rediens

DR AGESILAI LAVDIB. 49 rediens nauigauit. Dignas certé admiratione res geffit, Nam c7 bi qui beneficium ex eo fufcepifJe cenferent, ez quieum fügilJent, uterque ei pecunias dederunt. Atqui propere ct Maufolus ob prifünii fibi cum Agefilao hofpi tium, cum cz ipfe pecunias Lacedemona detuli jJet, má gnifica eum pompa domi deduxerunt. Sed cum iam antiumcirciter octogefünit attigiffet, comperi feta; Aegyptlorumregem aduerfum Perfen belligerare cupienter, magnod; ct peditum et cquiti numero fretum, et grandi quoq; pecunia abundantem, non illibenter audiuit quod ab illo accerferetur, c7 có potifsimum quód imperii ille fibi polliceretur.Putabat nanque fefe eadem profectione, tum Acgyptio gratias relaturum pro bis quibus Lacede monem bencficijs affecifJet, ev eos qui Aflam incolerent Grecos rur[um in libertatem redaclurum: tum denique ipfi Perfze rerum preteritarum poenam adiccturum, Cy quód cum fe nunc ocium diceret, ut Mefenam dimitteret imperabat. At pofltaquam is qui accerfierat, imperii ei baud traderet, Agefilaus quidem tanquam maximoperé deceptus, quid faciendi effet animo uolutabat.Decbinc uero Aegyptiorum i ij qui ifeorfum militabant, primum quidem à rege deficiunt, deinde reliqui omnes eum deferunt. Ipfeautem vexvem formidans, Sidonem Pboenicis petijt fuga. At Acgoptij orta inter cos fcditione, regesduoscre ant, Tücigitur Age[ilaus intelligens fi neutri cobefcrit, neuter Grecis flipendiu foluet,commeati quoq; prebebit nemo,€7 uter uicerit hicboflis ijs fiet, Q uod fi alteri fauerit, i is beneficio affectus confentaneé amicus fiturus fu. Proinde fic iudicans, uter magis Grecis affici uifus eft, bunc militia fccutus;alterii qui Graecos exofus effet,uicti
€6 4

4o XENOPH, ORATIO
prelio capit,alterum regem confirmauit. Q nem cium et Laccd.emoni amicà fecilJet, multasq; pecunias accepiffct, ita medio byemis tempore domum nauigat, co fcflimans ne ad proximam eflaté ociofa aduer[us bofles urbs fieret. Atq; becetiam enarrata à nobis funt, que plurimorum teflimonio de illius vebus gestis comprobantur: buiufinodi enim ves conietturis non indigent, fed fatis cft admonuiffe duntaxat,continuoq; creduntur. Nunc auté enitar oftendere cam animi eius uirtutem,qua ct becgeflaab eo funt, c7 bonefta is omnia affequutus, ev turpia queq; infectatus eft. Agefilaus enim ita diuina ueneraba tur colebat,obferuabat,ut et bostes ipfiillius e iufturat dum et foedera certioris fidei, quàm[uam inter fe amicitiam ducerent, Namin contrabendis inter fe vebus plerunq; ad cundem ire uerebátur: Agefilao autem fefe credebant, Sed ne quis falfa bec existimet effe,illorum nomi nain medii referá qui effent intev eos illuftriftimt, in pri qisq;[petati. Spbitridates quidem Perfes quum feiffet Pbarnabas;um operam dare ut regis filiam uxorem baberet,eius ucró filiá abfq; matrimonio fumere uellet, boc fibi faturum contumelie ratus, feipfum cz uxorem et natos atque uires omnes Agefilao dedidit. Cotys ueró Pa pblagonum princepsregi mittenti dexteram audire noluit, ueritus ne captus uel grandes pecunias folueret,ucl eliam moreretur, Agcfilai autem foederibus idem fifus et in caftra uenit,c7 focietate facta elegit cum Agefilao militare, equites duo millia, cy fcutatos quatuor millia feeum babens, Venit ez: Pbarnabaz:us in Agefilai colloquium,eiq; faffus ni totius ipfe Perfarum cxcreitus impe rator conjütuatur,arcge fe defe turum:Si tamen cgojinquit

DE ACESILAI- LAVDIB. 4t
quit, imperator fiam, belligerabo tecum Ageftlac pro uitib. quamacerrimé, Q ue inquiés,credebat fe nibil pre" ter foedera pati pofJe: ufqueadeó magna cy perpulchra ves eft cm alijs omnib. tum uiro imperatori, fas fidemq; feruare, c» fe talem effe cognofci. Ac de pietate quidem bec dicta fint. De ipfius autem in re pecuniaria iuflitia, cuiufmodi quifquam maiora bifce argumenta babuerit? Ram nemo unquam de. Agefilao questus eft, quod quicquá fibi ab(lulifJet:eius ueró erga fe beneficia multi multa confcfit funt. Cul ueró uoluptati efl, vem fuam ad bominum commoda ufumq; conferre, quo bic pacto aliena woluerit auferre quà ipfe infamis fiat? Nam fl pecuniari libidine tangeretur, longé quietius foret fua tueri, quám aliena iniufle capere. Qui auté gratias bifce in rebus auferre nolit,quari nulle funt muléke in eum qui nil retri buerit confltute, quo patto ea que lege probibentur au ferre uoluerit?&t Agefilaus nom modo gratias nonrefer re, iniuftum e[Je iudicauit,quin potius nó multó maiores reddere qui pofJet,iniquum arbitratus eft. Atq ca furto furripuiJe que ciuitatis efJent, ubi um quifqua iurc criminetur, qui ctiam eas que fibi gratie deberentur,fruen das patrie tradiderit? Quod autem cum uellet uel vcipub. uel amicis pecunijs benefacere, pofJet ab alijs accipiendo prode[Je, nonne cz bocmagnuin cft argumen tur eius circa pecunias continentie: Nam fi gratias uen didiffet, mercedeue benefacere con[ue[Jet, nemo certé quicquam ei debere cenfwjJet. Sed qui gratis beneficium fufcepere, bi iucunde femper bencfico inferuiunt ,tum quiabeneficio funt affecti, tum quia prius crediti funt digni efJe qui gratiarum depo[itum tuerentur. Qui ue^ T

42 XENOPH. ORATIO
vo malit aut cum iuto minoré confequi, quam cum iniu^ flo maioré babere portionem qui non turpe lucri longe is magis cuitarit atq; aufugerit? llli igitur cumciuitate omnis Agidis fubftantia adiudicata efft, dimidium eius germanis tradidit, quoniam inopes illos intueretur. Hee autem uera effe, omnis Lacedemoniori ciuitas teftis eft, Preterea permulta fibi munera Titbraufla offerente ft ex Afia decederet, vfpondit Agefilaus: O.Titbraufla, exiflimatur apud nos pulchrius effe principi, exercitum quám feipfum locupletare,e7 ab boflibus predam magis quám dona capere eniti. Atqui quot uoluptatibus bomines fuperantur,quibus nunquam quis uiderit fuperatum Agefilaum? qui ebrietate abflinendum non minus ducerct, quàm edacitate, intempefliuo autem cibo tanquam ey impudentia? Acduplicem portionem in conuiuijs ex conflituto accipiens, ne fic quidem tota utebatur, uerum fimpliciipfe,nec ea integra contentus, reliqua diftribuebat: vatusgeminam regi portionem dari tron fatietatis gratia, fed quà pofiit quem uelit bonorare. Nec fomno quidem ut domino, fed cui à rerum maximarü cura im^ peraretur, utebatur, Acne quidem obfcurum erat eum pudore afficini ex pre[entib.le&tis cum babuiffet qui cfct wilifmus. Arbitrabatur enim decere principem non mollitie,fed tolerantia priuatis bominib. preftarc. Hifce autemebus fe locupletioré e[Je baud pudcbat: in eftate quidem fole,in byeme uerà frigore. Q uod fi quandonimio labore defütigari exercitum contingeret, elaborabat
t ultro ipfc preter ceteros,putans queq; talia lesameto effe militibus, Vt auté breuiter dixerim, Agefilaus labore quidé exultabat, ocio ueró omnino triflabatur, Sed de

DE AGESILAI LAVDIE. 43 de ipfius circa ves uenereas pudicitia nonne fl ob nullam vem aliam, et admirationis gratia dignum flt meminifJe? Nam quód ab rebus non cócupitis fcfe abflinuerit,buma. num quis efe dixerit, fed quod Mcgabatem Spitbridatis filium adanzarit,flcuti uebementifiimum effrenatifiimum; bominis ingenium vem pulcberrimam adamare pofiit: deinde cli patrius mos fit Perfis, cos ofculari quos bonorib. profequi uelint, aggve[]us eft Megabates ut A^ gefilaum ofcularetuv,isq; pro urili parte repugnautt ne feofcularetur: nonne bocigitur permaximum quoddam efl, et incredibilis continentie argument? Sed poftquam Mcgabatcs non amplius deinde eum ofculari tentabat, utpote qui fe inbonorati exiftimaret, quendamex[ocijs Agefilaus alloquitur, qui Megabatee fuadeat ut denuó fchonorct.Rogante alit ocio, an fi Megabates a|Jentiatur, ofculabitur: bic cum Agefilaus tacuifJet, inquit ita: Non ft quidem flatim unus omnii bomini fim futurus ey pulcherrimus et fortifiimus et celerrimus.Et tamen iter eandem certare pugnà mallem( deos omnesiuro) quàm omnia mibi qu.ecunq; uideo aurea ficri, Et quidé plurimis bac fufpecta foreyneq; credibilia uifumiri nequaqua ignoro:equidem fcire tamen uideor ualde plures eos effe quiboflium,d taliuictoria potiri queant, Sed bec paucis nota, multis non abs re incredibilia[unt.1d autern omnes proftctó nouus quicquid dariffuni uiri egerint,occultum ejfe non po[fezab Agefilao nemo ucro unquá buiufmodi quicqua patratia uidiffe nunciauit,neq; ex conieclu ris ufbicatus aliqd utiq; probabile dicere uifus efJet.Etenim neq; in domà feor[um peregrinando diuertit unqua, femper autem uel in templo,ubi talis perpetrariminimé

44 XENOPH, ORATIO
polJent,aut in publico refidebat,oculos omnium fue pu^ dicitie atque continenti testes faciens.Q ue fi cgomentior, bifce Grecia contraria fentiente, necillum laudo cquidem, C9 me certé uitupero. Atqui fortitudinis quoque non mediocres praebere conicQturas uidetur mibi, quód cum ab urbe, tum à Grecia decretus fit femper qui aducrfus boflium potentiffimos bellum gererct, aducrfus quos primus in certaminibus prodibat:ez ubi fecun bostes congredi uellent,non metu aliquo cunctatus uictoriam nactus e$, fed aduer[a c7 acri pugna fuperatis boShibus tropbeum pofuit, linquensis quidem immortalia virtutis fue monumenta: figna autem certa afferés quod animo pugnaret, adeó ut non audiendo, fed intuendo licerct cius animum probare. Atque tropbea quidem Agefilai non ca folum quot flatuit iur babenda funt, fed quot potius bellando promeruit. Neque enim minus uincebat, quod nollent bofles pugnare fecum, uerum idtutius conducibilitisque erat reipub. ey focijs: ac in certa" minibus quoque non minus bi coronantur qui abfque fudore, quám qui pugnando funt uictoria confecuti. Quan ta uero fapientia is claruerit,que illius res gefl-e non demonstrant? quiita patria utebatur ut alacri animo fo^ ijs obequendo, obfequentiflimos nibilq; recufantes amicos coimpararit, milites autem c7 obedientes fimul eg amantifsümos ful veddiderit, Et quotá modo acrior pbalanx fieri queat, quàm que obtemperando bene in[tru& fit, ey fuum amando pritcipem fideliter adfit?Nempe babebat bosles qui uituperare non pofJent, odiffe au tem cogerentur:focios nanque femper potiores ut Mis effent molicbatur, cy tempestiue decipiens, c7 celeritate
oppor

DE AGESILAILAVDISR. 45
opportune praueniens, cy ubi conduceret delitefcens,et omnia denique fecus aduerfus bostes quam in amicos curans: etenim nocte uclutidie, ac luce ueluti nocte utebabatur, ignorabaturq; nonnunquam ubi effet, quo iret, quid rerum facere institueret: quare que tuta erant, dubia reddebat boftibus, bec preteriens, illa fuperas, alia furripiens ac fallens, Atqui quando proficfceretur, fciens eo confilio fe egrefium,ut cum bostibus manus confereret fi uoluerint,eo ordine ducebat exercitum,ut maximé fubfidik fibi afferri po[Jet:ea uero taciturnitate quieteQs, ut pudicifima aliqua uirgo pretergredi uideretur.Putabat cnim boc pacto neq; tremore, tieq; formidinicytieqs tumultu, neq; peccato,teq; infidijs occupari exercitum po/Je. Ytaque buiufmodivebus ct acriter boflibus imminebat, c7 audentia amicis roburq; inijcicbat. Ytaq; neque inimicis contemnendum, neque ciuibus mulétandum, ncque amicis uituperandum fe preftitit, quoad uixit. Fuit autem c7 omnibus admodum cbariflimus, c7 à cunctis mortalibus apprime laudatus. C uod ueró fucrit reipub. fludiofus, fi fingulatim queque literis mandare uoluero, longifsimü certé faerit. Arbitror enim nibil ab €o geftum, quod minus ad boc uni referatur. Verüm ut paucis dixerim, no[lrim nemine fugit, Agefilait ubi exi» flima[Jct patrie profuturum, tieq; labores fagilfe, neque à periculis abduclum effe, neq; pecunijs peperciJe, neq; corporis,neque feneclutis imbecillitaté obtendi[Je:quinümo boni regis officiit e[Je ducebat, ut plurimis cos bonis cumularet, qui fub imperio corflituti c[fent.Sed inter ma xintas patrie uirilitates, uel boc cius ego facinus pofucrini:qui ciim in urbe potentifmus effet, per fpicue oflen

46 XENOPH, ORATIG
debat fe nibil malle quàm legib. inferuire, Q uistanque refragari bis uoluiffet, cum regem obtéperarc intuerc» tursquis etia deteriori fe conditione effe ratus, noui quicquam facere attentaffet, dum regcm animaducerterct tole rarc ut legitime etiam fibi inperaretur? qui c cum diffentientibusin vepub. tanquam pater cum filijs difecpta bat: obiurgabat nanque fi quid erraffent, bonorabat fi quid bonefü egifent: af'iflebat fl qua calamitas contigiffeisciuem nulli ducebat inimici, laudare uolebat omnes, feruare omnes lucrum exiftmabat, Yacture ducebat, fi quis etiam minus praflans perijffet. Quod fi pacaté in legibus permanferintpatriam ufq; beatam fore plané av bitrabatur:tum uero robuflam ac ualentent,quandocunque Gr«eci frugi faerint. Atque fi quidem boneftum cft Gracum Grecis bene uelle, quem alium quifquam itorit imperatorem,qui aut urbem capere noluerit aim uaflavc fe cam arbitrarctur: aut belli aduerfus Grecos uictoviam cladem putaret: Mlle igitur cum tiuncium accepifJet Lacedaemonios octo, boflii uerà circiter decem millia in prelioaduer[us Corintbios interijfTe baud obfcure figni ficauit, eam fibirem minimà uoluptatis attuliffe,inquiés: Heu tibi Gracia, quandoquidé bi qui nunc oppetierc,fatis füerant qui uiui omnes pugnando barbaros fuperaf-fent. Corintbijs ueró exulibus dicentibus, urbem illi ceffia ram,ac machinas oflentantib. quibus muros capere cuncli fperabant,apponerc eas noluit, inquiens baud decere in feruitutem urbes Greecas redigi, fcd caftigare potius. Quod fi delinquentes, inquit,ex nobifipfis perdemus,cawucndà eft ne quo barbaros uincere poftimus, non babeamus, Sin rur[us pulcri cft odi[fe Per(as,quoniá fuperior Perfcs

DE AGESILAI LAVDIB. 47
Perfes copia: eduxit ad Gr«eciam fubingandam, etis qui nuncregnat.fit ocius quibu[cunq; fe maius detrimentum allaturi crediderit, illis largitur quofcunq; putarit acceptis muneribus plurima Grecis malaillaturos:pacem tero eam agit ex qua cenfuerit maximé nos inuicem adwerfus bellaturos: bec quidem uidet omnes. At quis alius preter A gefilaum curauit unquam,aut ut natio aliqua à Perfa deficeret,aut ut que defecerit non perirct,uel falté ut rex male affectus nequiret Grecis negocia prebere? Qui quidé Agcfilaus patria contra Grecos bclligerante, tamen publici Grecie boni non neglexit: qui traiecit in Afia male barbarum pro uiribus affeQturus. A tqui dignis e[lne ipflus quidem comitaté affabilitatemá; nature taceamus.qui cum bonorc,potétia, ad bec ctiá rcgno,cod; fine infidijs,«y cum amore omnium potiretur, iactantie tamen obnoxius à nemine unquá notari potuit:obíequen tem aut colentemq; amicos nullo etiá adbibito fludio ani maduertiffet quilibet:doclis uerà eruditisq; fermonibus iucundiffime utebatur:quibufcunq; in reb, opus effet ami ciscurari(ocius accedebat, Et quonia bone[pei plenus, bonod; animo et bilaris femper effet,efficiebat ut multi fe adirent non folum alicuius cóficiunde veigratia, uerum etia quà diem fuauiflime cofumerent,Preterea cum mini te de fefe unus omnii magni quicquam loqueretur, non eos tamen molefte audiebat qui feipfos laudavét: quippe qui tibil id illis obefe duceret, fed eos polliceri potius uiYos fe probos fore. Nec omittendii quidem reor,d tempe. fliuéanimi quadam magnificentia fingulavi uteretur. Mle nang; ci epiftola fibi à rege reddita effet, qua Perfes cum Callia Lacedemoio detulerat, de bofpitij iure«micitiag;

—
48 XENOPH, ORATIO
perfcriptam, banc ne fufcepit quidem: tabellario ueró dixit, regi nunciaret, priuatim ad. fe epistolas dare nequaquam oportere. Quod fi amicum Lacedemoni, atque Greece beneuolit fe palàm preeflitcrit.füturumet ip fum fibi uebementifiime amicitquare, inquit,fi quidem infidias nc&ere deprebenfie fücrit, neque fi infinitas e» piftolas fufcipiam, me fibi fore amicum putet, Fgoigitur tum boc Agefilai plurimum laudo, qucd ut Grecis placeret, regis defpexit bofpitisi.T um e illud ucbementer admiror.quód non uter ditior efJet ac pluribus impe" varet, eum putauit plus fibi tribuere dcbere, fed qui ipfe mclior ejJet, imperaretq; melioribus. Preterea c9 illud eius prudentie fummis laudibus profequédum exiftimo, quód ufui effe ducens ut. quamplurimi atrape ad Greecos ávege deficerent, nunquam uinci potuit neque muneribus neque uirib. regis, quà fibi bofpitio iungeretur: fed obferuauit magis, ne deficere à rege uolentibusinfidus fieret. Ac id eius faclum quis ton ive mirandum cen feat? Nam Perfes quidem ratus fl grandes pecunias babuiffet,fe omnia fub fuum aclurum imperii: propterea quicquid inter bomines auri, quicquid argenti efJet,ontties denique preciofifsimas ves ad fefe cogere fludcbat. At bic cotrá ita[uam pararat domum, ut borit nibilo indige ret, Que fi cui minus creduntur, intucatur culufmodi ei domus fatis erat, afpiciat eius ianuas: putabit profecto bas etia illas effe, quas Ariflodemus Herculis filius quando in patria redijt;[umptas[latuit: et mtatur it infpiceveintimum ornati, atq; fupellcttilé cogitet, quo pacto epularetur in facrificijs:audiat ut ciuili tuméto Amyclas petierit, Sic igitur fumptus equabat ccfibus, ut nibiliniuftim

DER ACESILAI LAVDIB, 49
iuflum agere cogeretur pecuniarum gratia, Atq; perpul cbrum equidem uidetur effe, muros effe inexpugnabiles bostibu:fed ego longe pulcbrius iudico, fuum parare ani mun,et pecutijs et uoluptatibus c7 metu inexpugnabilem cz inuictum. Equidem referam quàm Perfice fuper bie contrarium feruauerit morem. Perfes quidem inco. Aaefilai et Per maxime exultabat, ut quarariftimé uideretur: Agefilaus[erum regis col uerà ut femper fpetfaretur gaudio exiliebat:exiflimabat Vti. enim tuvpiter degenti tenebras conuenire, fcd bonefte ui te plus ornamentilucem afferre. Deinde difficilem ad fe prebendo accefJum ille gloriabatur: bicomnibus patére «d fe aditum Letabatur. At ille vuv fus cunctatione boneflari fe putabat: bic autem tunc maxime gaudebat, cim celerrime petitores rerum quibus indigeret adeuntes fe, dimitteret. Atqui uoluptatem ipfam quanto faciliorem promptioremq; diligentia,cura,fludioq; reddiderit,confiderandum cenfeo.R egibus enim Perfarum funt qui cireumeunt orbem terrart omnem,queritantes fuaues potus; innumeri autem fludent quó woluptuofts uefcantur cibis:ut autem fopore capiatur, ne facile quifquam dixerit quantaez arteet induftria moliantur. At Agefilaus quoniam patiens laboris effet, bibebat quamiucundifiimé, quicquid apponeretur fuauiftimé comedebat: porro «d fomni fuauitatem omnis ei locus aptus erat. Que agens non Letabatur folum, uerumetiam recordatione gefliebat, quod ipfe in medijs uoluptatibus uerfaretur,Barbarum uerà intueretur, fi uellet aba; dolore uiuere, oportere e terre finibus uoluptatis illecebras fecum trabe rc. Hecetiam Agefilao iucunditati erant, quod fe intueveiur dcorum apparatu ab[(q; egritudine uti po[Jc: Bardd

MÀ Ü—MÁ—Q" MÀ
Jo XENOPH, ORATIO
barum uer tum calores, tum frigora fagere confpicabatur; imitariq; illum quidem propter animiibccillitaté non uirori fortium, fed debilif marum be[lizrum uitam. Illud quoq; qui non perpuld»ri ac maximi infigtie animi dicendum fit,quód et ipfe preftantis uiri facinoribus atq; rebus partis domum[uam exornarit, venationiq; canes multos ac bello equos cnutrierit, cz Cymcam forerem iumenta iungendis curribus nutrire perfuaferit? ipfaq; uincente demo[lrarit, ut boc pecoris genus non probitatis, fed opulenti indicium e[Jet. Nempe c7 bac inregenerofa mibi cius plane fententia uifa cff; qui fi curru priuatos bomines uiciffet, baudquaquam fe clariorem. fore exiflimabat: fin patriam amicifi: mat babui[Jct, amicos ucro cz plurimos c7 optimos per omnem terrarum or^ bem fibi comparaf[Jet, patria uero ipfam ac focios beneficijs fuperaffet, boftes autem fupplicio affeciffet, fe certà reportaturit arbitrabatur pulcberrimorii magnificettifsimorumq; certaminum uictoriam, füturumq;«7 uiuis «7 poft mortem celeberrimi. Ego igitur ob buiufccmodires Agefilaii laudandum puto. H«ec enim non ita funt, ueluti fi quis tbefaurumreperiat, ditior quidem fuerit, non autem ad gubernandum prudentior:cz fl morbo affectis boflibus uictoria potiatur, non có tamen quia fortu natior fit, difciplina rei militaris inftructior dici queat. At qui tolerantia antecellit,ubi laborandi fit tempus: e robore,ubi fortitudinis fit propofitum:cy mente,ubi cófilij opus adfit,bic profecto uidetur mibiiure optimo uir bonus apprime putandus. Q uod fi ad flructure conucnientiam, bominibus pulchrum inuentum eft perpendieulum cy regula: pulcbrum,mea[ententia, Agefilai uirus

ET DI1CTIS SOCR,/LIB.1.$t
tusexemplum his faerit, qui probitati uoluerint dare operam. Quis enim aut. pium imitatus nepbarius fucrit, aut iuftum iniufLus,att fobrium petulans,aut temperantemintempcrans? Etenim non tam quod alijs imperaret, quam quod[ibimet dominarctur, gloriabatur:neq; quód aduerfus bofles,fed quod ad omnem wirtutem cibus dux ejJctmagni facicbat. Enimuero quonia mortuus laudatur, non ideo lamentationé banc quifqua orationem, fcd multó magis preconiit exiftimet. Nam prünum quidenz que uiuus ille audicbat,bec etiam boc tépore dc illo nar» rantur, Dein ucró quid à lamentatione longius abeft, quám ct eui gloriofum,et fpeciofa mors*Q nod denique dignius preeconiitquam ct pulcherrime uictoria, laudatiffimaq; facinora: Recte is quidem beatus babendus faeritquicotinuà à puero cum celebritaté nominis adamaffet, cam maximé omniá etatis[ue afJecutus cf: qui cim «ppetentifiimus bonoris atq; dignitatis natura c[Jet, rex ereatus inuictum fefe perturbatiombus ufq; prafütit. Ad fummum ueró etatis[pacium perueniens,diem obijt fine labe, e2 erga bofce quibus imperabat, c? erga illos quia bus cum bellabat. Volo autem c7 eius uirtutem fumma tim repetere, quà facilius bec laudatio memorie cómendetur. Agcfilaus quidem templa etiá que inter bofles cvant uenerabatur, exiflimás oportere deos non inter bo^ ffs minus d inter amicos propitios ac focios facere. Deovum ait fupplices neq; inimicos quidé uiolabat: abfurdii effc ducés,eos qui ex templis quicqua farerentur. facrilegos appellare,qui uero ab aris fupplices auellerent,pios arbitrari. Atq; ille certé nunqua illud predicare dcfinebat, fe uidelicet arbitrari deos nóminus veliciofis operib, dd 3

ga XENOPH, ORATIO 'quám facrificijs caftis deletfari. Atqui cum e» fecundis rebus uteretur, non bomines defpiciebat, fed gvatias fuperis babebat, ac fidens tutus; plures boftias perfolucbat, quàm anceps uouerat. Preterea fefe afJuefecerat ut metuens bilaris uideretur, fecundisq; in vebus mitis effet, Q7 amicos quidem non potentiffsimos, fed promptiffimos maxime ey amabat e» iucunde excipiebat.Infequebatur «utem odio non fl quis male affectus ultionem capiebat, fcd fi quis beneficijs prouocatus, ingratus apparuiffet: acletabatur non mediocriter, cm turpem queftii que vitantes pauperes uideret,iuflos uero locupletes faceret, upote qui iuflitiam uellet iniuflitia uel lucroftorem redde re. Con[uefcebat cum omnis generis bominibus colloqui, utiautem bonis folum. Cum cos qui aliquos uituperavét laudavent ue audiret, arbitrabatur nó minus eorum qui dicerent,quám de quibus dicerent,mores perdifcere.Q ui ab amicis decepti effent, baud uituperabat: qui ueró ab boflibus, maximopere accufabat, Atque nil credentes decipere, fapientie effe iudicabat: credentes ucró fallere, impietatis. Ab bis laudatus quietiam turpia uituperare ucllent,mirificé gaudebat: ac in flmplices quidem €7 apertos bomines nullas inimicitias exercebat. Verfutos autem occultiq; ingenij babebat odio,quippe qui staiorem iaclurá duceret amicis quàm pecunijs nudari, Et privatorum quidem bominum errata modefté ferebat, principum uero magna cenfebat: iudicabat enim ab illis pauca, fed ab bifce multa malé difFoni atq; con[litui. Regiam autem poteflatem non uer[utia infignem efJe, fed probitate, decere opinabatur.Corporis imagine fib: flatuirecifabat, cum boc ei gratificari nonnulli ucllent, fcd animi

DE AGESILAI LAVDIB.$2
animi monumenta elaborare nunquam defifebat: putás flatuariorum illud, at boc fuum efJe ipfius opus: acrurfum locupletum illudfed boc bonorum e[Je.Pecunijs certé non iufle modo, uerumctiam liberaliter utebatur:cenfibatenim iusto quidem bomini fatis e[Je ab alienis abftinere, liberalem autem decere, fua etiam ad utilitatem bominum conferre, Preterea pius femper ac veligiofus in deos erat, vatus bone[té uiuentes nondum felices effe, fcd qui diempreclare obijffent, eos iam beatitudinem afJecua tos. Maiorem quoq; calamitatem iudicabat fcienté quàm infcium bona negligere. Glorie uero nullius dulcedine tangebatur, quam non fuis fibi laboribus coparafJct. Ac inter paucos mibi bomines unus cft ufus, qui tolerantiam ton uirtutem, fed uoluptatem effe duxerit. Ytaq; magis laudibus, quàm pecunijs Letabatur. Atqui fortitudincm cotfllio magis quàm periculis oftendebat,«7 fapientiam ve magis quàm uerbo exercebat, Amicis mitifs imi, inimicis penitus terribilem fe preflabat: e» cum eJet laborumpatientifümus, amicis tamen iucundifsime cedebat, pulchrisq; operibus magis quàm pulchris corporibus de leftabatur. Secundis quidem i vebus continentem fcfe, in aduerfis autem fiducie bone; fpei plenum facile feruabat. Atque comitatem non dicterijs, fed moribus afJequifludebat:animi quoq; elationé ac magnitudinem non. contumelia, fcd grauitate fententiarum metiebatur.1taque ia&abundos defpiciens, erat moderatis bominibus moderatior: etenim cultu corporis ulli, ac ornato exeratus apparatu exultabat:c7[e minimis indigere,et amicis plurimum prodeJe Letabatur. Ad bec bellator evat acerrimus, fcd uictoria lementiffimus; inimicis credebat ds

$4 DE AGESILAI LAVD. ORATIO.
nribil,amicorum fidem nunquam uerebatur, id opusbabebat, ut ey. amicorum res femper in tuto collocaret, c7 boflium ufq; ob[eurando difeiparet.Mlum cognati ftudiofiam necefitudinis, familiares obfequentifmum:qui officij quicquam exbibuifJent,memorem, iniuria prefit auxiliatorem,periclitantes uero feruatorem po[l deos appellabant. Videtur et boc mibi Agefilaus folus ex bominib. denionftra[Je, uires corporis confenefcere, f fed animi ro^ buy probis in uiris fenectutem patinon. pojJe. lle nanqs 80 e[l defatigatus, quandiu ipfius animi uires corpus per» farre potuit, magnam uirtutem preclaramq; acquirere. Ergo qua iuuentute illius feneclus melior non apparuit? Quis emm in etatis flore formidabilis equé füit ac Agcfilaus, cm extremum fenectutis ageret? Cuius obitu magis bofles gauifi funt quàm Agefilai, tametfi fenior obijffct? Quis focijs tantum audentie prebuit quantum Age filaus, etfl ad oftium uite iam aduentaf, et? Quid noui a« mici magis defiderarunt, quàm Agefilai cum fenior ex bac luce migra[fet? Adeó autem abfoluta uirtute uir u^ tilis patrie füit quoad uixit, ut etiam mortuus in eterna babitationem diuerterit,«2 adbuc ciuitati et conducat et profit: monumenta is quidem uirtutis fuse per totum terrarum orbem a[Jecutus, ae regiam in patria fepulturam nactus,
XENOPHONTIS ORATIONIS DH Agefilai regis Lacedemoniorum lau" dibus, finis,

BESSARIONIS PRESBYTERI CARDiNALIS NICENI, AD IVLIANVM epifcopum, Cardinalem T ufculattis, in X-enopbontem de factis et dilis Socratis memoratu dignis, praefatio.
V CTI Crafsí apud Ciceronem illam fen. tentíam, qua exercitium uertendi probat, ego quoque apprímé utilem exiftímans,
j| Xenophontis oratorís fuauifsimí philos 2:741)(ophíq; nobilifsimi, de factis c dictis So« cratis memoratu dignís, hos quatuorlibros morales é raco inlatínum traduxi: cosq? tíbíídeo, Iulíane pa? teroptíme, dedícauí, ut tum meorum tibí ftudíorum, quz lummopereà me flagitas, rationem reddam: tum uel maxímé, utteautore, quí operibus omnem in hís contentam uirtutem perfeciftiín aures Latinorum per ueníant, Síením quífquam ubí deíuftitía fortitudine, honeftate, moderatione, contínentía, liberalitate, ma» gnitudíne anímí,amícitía,offícío,itemqy derepublíca, de imperío,de re militari, caterísqp uírtutíbus Socrates díxerat,ea fibi non facilía factu putat:uel hac praecepta audiens;uelutí ficta pro falfís et impofsibílíbus fpernet, prafertím cüm modó Socraté, qui dícta factís exequa bat,admonentem uídeat,ís abs te,tuíg; caufa, qui ome níbus hís uirtutibus pradítus es,hac audíat neceffe eft, exemploqe tuo pe ductus, ín imitationem ftudiumqg earum trahatur, Horum fermonum hoc argumentum eft. Cüm Socrates, uir profectà fapíentifsimus, accufas tus Áthenís íníuríaymortegg damnatus fuíffetaccufas tionis cíus duo capita effent, quód fcilicet prifcos nó coleret deos, fed noua daemonia íntroduceret: quodgs íuuentutem corrumperet. Ad hzc ambo redarguenda, fal(amqg de eo opínionem uulgó habitam retellenda, auditor eius Xenophon ín prímís celeberrímus, hos lí» bros confcrípfit. Et primo probato,quód deos Socrates coleret, tum factis eíus,tum alijs argumétís:deuenit fe. cundó ad doctrínam díctagy eius exponé&da, qua: cum
4

T PRAEFATIO,
fuís audítoribusquíq;! ad eum conueníebant adolefcen tulís,conferebat. Q'uibus palàm oftendítur, non modó eumnon corrupíffe iuuentutem, fed etíam quammae xímé ad omnem uírtutem capeffendam eí profuifte, Vbi& modum íus difputandí acerrímum atq; uchez mentí(símum, materíascg de quíbus dífputat, tam ad mírarí lícet, ut meríto putemus illís potíus more tem Socratís, quí eum damnauerunt, quàm ípfi, damno fuiffe, Quí cim ín íudie cio capítís pro feipfo oraret, íta dixit, utnon fupe plex aut £eus,fed magifter aut domínus fudícum efTe uíderetur, Caetera ínter dífcez ptandum tuteípfe coz gnofces. Bene uale.
Xenophontis de
FACTIS ET DICTIS SOCRATIS MEMORATV DIGNIS LIBER PRI mus, Beffarione Cardinale Niceno interprete.
RAS) AEpenamero miratus furt,quibus de cau eq is Atbenien[es commoti;morte Socratem Y condemnar int. Q afl nanque prifcos non zai coleret deos,noua uero demonia introduceret,aciunentutem corrüperet ,nomen eius aduer[arij detulerunt, Hocigitur prinum, quód non coleret deos, quos etiara ciuitas, quo argumento ofenderunt? cum fepiffime tum domi, tum ctiam in avis communibus cinitatis eum conftet(acrifica[Je, cumd; waticinijs u[un fuiffe
baud

DE FACTIS RT DICTIS SOCR, 57 baud effet ignotum. Peruulgatum nang; erat Socratem
predi ificare: quam ob rem,ut arbitror, accufatus eft noua daemonia introducere. Atqui nil noui, quod non ctiam alij, qui augurijs, ominibus, fignis, ac immolationibus uaticinari folent, introducebat. Quemadmodum enim illinec aues, necobuiantes, fcire aut praedicere opinantur fütura, deos autem per illos ea oflendere, fic etiam Socrates avbitrabatur, At uulgus quidem ab auibus ac obuijs fe incitari,aut auerti a[Jerit: Socrates uero, ut fenticbat, fic etiam aiebat. Deum enim quendam dicebat, que faciumdaseg que non,predocere: quo confifus, nece[Jarios etiam fuos admonebat, que deberent facere, quedq; expediat eis omittere,tanquam àdeo predicta:et bis qui ei parebant,conducebat: qui uer nonyillos poenitebat, At quis non concedet,noluifJe Socratemaut flolidum,aut fimulatorem ui deri nece[Jariis fuis? quorumutrunque profecto effc uifus fuiffet, fi cum quedam tanquam à deo monftata pre diceret,mentitus poftea uifus fuiffet. Conftat itaq; non illa Socraté predixi[Je, nifl prius uera dicere credidifJet: in quibuscui potius quifquam crederet quàm deo? Cum uero dijs crederet, quomodo non coloret deos? Preterea dercbus agendis, que quidem ad banc uitam agendam nece[J ari iccre ac facere fuis familiaribus con^ fulebat, quibus quamoptimé fieri rcs ipfas arbitrabatur, De illis uero quorum incertus exitus crat, dijsan[ufcipiende fint, petere bortabatur:afferchata; omnibus qui aut domum, aut ciuitatem vette babitaturt funt,opus ef-. fc diuinatione. Acdificandi nanque, aut fabricandi, aut agros colendi,aut bominibus dominatdi,aut computatidd$

——————
$8 ÉENOPH. DE PACTIS
di,aut domi militied; pr«fidendi artem, buiufcemodia; res fafcitádi baec omnia doctrina bomines confequi;uoq; arbitrio eligere po[Je.Q uod autem in bis omnibus maximum eft, id fibijpfi deos conferua/Je aiebat incertumqs bominibus ejfe uoluifJe. Nec enim illi, qui bene fuum colat agrum,conflat, quis eo fruiturus fit. Necilli qui optime domum edificet, notum eft quis eam fit babitaturus. Necduci profuturum ne fit,an fecus, ducere exercitu, apparet. Necreipublice gubernatori certum cft,an utile ipfi fit, ciuitati prec[Jc. Nec fi quifpiam uenufla ac pul cbram duxerit uxorcm,putans Letitiam binc fibi futura, clarum e[tfi propter illam mocflitia fit afficiendus Nec fi quis potentes in ciuitate affines aJequatur, fcire potest, fi per illos exulabit à ciuitate. Horumitaq; omni, fi qui bitrio omnia pédére, bos in[anire quidem a[Jercbat, Nec minus etiam illos infatirc aichat, qui divinatione explo» vada illa cfc arbitrantur, de quib. difcernendis data est bominibus dijs facultas. Si enim quifquam interroget, utrum illum aurigam preficere quadrigis melius fit, qui bene teneat artem, an illum qui non bene fciat: aut utrá gubernandi perito fit nauis commendanda, an imperito: qued; liceat aut numero, aut menfura, aut pondere fcire,fi qui funt qui dcos de illis interrogent,hos nefaria facere opinabatur.et aicbat, que quidem doctrina percipi dij uoluerunt, difcere bomines oportere: oincerta bominibus funt,illa diuinatione conari à dijs con[cqui: deosttanq; bis quibus propitij funt, ifla aperire, Ad bec, ille femper erat in publico. Mane nanq; deambulabat, y ad gymnafia accedebat: frequente uer populo
in

Ef DICTIS SOCR. LIE. I,$9 in platea,ibi cóuer[abatur ,reliquumq; dié illic erat preefens,ubi quamplurimos effet bomines conucnturus: ubi tlle quidem ut plurimi loquebatur onmi ueró uolenti au dire licebat, Nemod; utqua uec uidit Socratem facient& tcc dicenté audiuit fcelefLum aut impii quicquam. Non enim de verum omnit natura,ut quamplurimi alij, difpu tabat:ncc quemadmodii qui à fophifticis müdus uocatur, natus[^et quibus necefitatib. fingula fiant coeleftii,ille confldcrabat: imó uero illos qui in buiufcemodicontemplandis uacant, flolidos effe monftrabat. Primo nanq; id illori confiderabat, utrum quoniam arbitratur fatis ves bumanas cognofcere, ad illarimanda uctiiantzan bumanis dimiftis diuinas ves contéplantes,vecte fefe agere opinantur, Admirabatur ueró non coflare cis, impofibilia becinuenire e[Je bominib, cm bi quoq; qui rc&i et excelfi in bac gloriantur fcientia, contraria dc eifdem opinentur ,ac ficut infani alter ad alteris fe babeant.Quemadmodit enim infanicntium quidam, nec illa que borrida funt abborrent: quidà ueró et ca que timenda mon funt, pertimefeuntzet bis quidem tec publice agere aut facere quodcunq; cotigerit, turpe e[Jc uidetur,illis uero nec con uerfandum cum bominib. effe:«7 quidam nec templum, necarari, nec quicquam adorant diuinum, quidam auté lapides, ligna, ac feras colunt: fic etiam eorum quiin ve^ rimomniwn natura contemplanda uacant, quibu[dam wunumfolüm uidetur e[fe quod eft, quibufdam uero infi nita multitudo: cz bis quidem omnia femper moueri, illis uero nibil und moueri, Et quibufda omnia gigni atq; corrüpi, quibu(dam ait nil unquá aut gigni, aut corrum pi po[e. Petebat ucró bocetià de buiufcenodi bominib,

6o XENOPH. DE FACTIS
Vtrum quemadmodum qui res bumanas arte adipifcuntur, fibijpfis ac ceteris arbitrantur quodcunq; didicevint facere po[Jc: fic ctiam bi opinentur, qui res contemplantur diuitias, cim fciant qua de neceflitate, quibüsue derationibus fingula fiunt, etiam fefe po[Je im uelint, uentos, pluuias, ac temporum facere mutationes, aliad; fi quando indigeant, fimilia iflis efficere: an' ne fperant quidz aliquid buiufzemodi fatis uero cis uidetur,qua ftn gula borum fiunt ratione cognofcere, Dc bis igitur qui buiu[cemodi es tractant, bec aicbat, Ypfe uer de huma nis fcmper difputabat rebus, confideras quid pii, quid ue impium fit, quid boneftum,quid turpe,quid iutum,quid initi, quid fobrietas, quid infania, quid fortitudo, quid formido, quid ciuitas, quid ciuilis, quid bominib, dominari, quid qui bominibus prafit,ac de ceteris buiufcemo di. Que fi qui fcirent,bonos ac honeflos cos efJe uiros pu tabat: mancipia uer iufté appellari debere illos, qui ca ignorarent, Itaq; fiin bis decepti fuerint iudices, in quibus non erat manifeftum quid Socrates faperet, nil mir profecto. Vlud uero mirum uidetur, quód non meminerint illorii que omnibus conflabát, Cum enim cofiliarius aliquando fuiffet,ez fenatorium iuftlurandum iurafJct,in quo contincbatur,fecundà leges confilium daturi, qui in populo cognitor effet,cumq: populus cotraleges uoluiffetttouem illos duces,qui cum T hrafylo ac Erafinide fuerant, interimere omnes communi fententia, noluit fuum calculi adiungere; nec aut iram populi, aut multorum potentum timuit minas, fcd pluris fecit facramentà[eruarc,quám populo placere preter iuflitiam, minas; eui tare, Eteinün deos credebat curam hominum babere, non queiiad

RT DICTIS SOCR. LIB, t. 61 quemadmodum uulgus opinatur, Hi enim quedam arbitrantur dcos fcire, quedam autem ignorare. Socrates ucro omhia que dicuntur que uc aguntur, cos fcire cre debat,etiamfl tacite cogitantur: ac ubiq; ade[Je, de; omtibus vebus agendis, bominibus confulere, Ytaq; uebemeter admiror, quo nammodo Atbenienfes fuerint perfuafl, Socratem circa deos errare, qui nibilunquam impium de dijs nec dixerit, nec fecerit: imo ueró illa dixerit aut ge[ferit,que cum quifque dicat aut agat, meritó ftt ac fl. mul putetur veligiofifiimus, Non minus autcm mirk mibi uidetur, quofdam credidiffe Socratem iuuentuté corrumpere, quiad bec que dicfa funt, primim quidem à uenereiset gula, longe plus omnibus bominibus abftine.bat. Deinde ad frigus et eflum, omnesq; fuflinendos labo ves patientifimus erat, Preterea adegendum medioaribus exercitatiftmus;fic ut cum ualde pauca baberet, fatis babere uideretur. Cum itaque talis ipfe effet, quo pacto ceteros, impios, aut legum tranferefJoves, aut luxwriofos, aut uenereis uoluptatib. deditos, aut molles, aut cneruatos ad fubeundos labores cffecifJet? Ymó ueró multos ab islis uitijs reuocauit, cupidosq; uirtutis reddidit, fperareq; per[uafit,dummodo feipfos curarent, bonos ac bonestos fe uiros euafuros: non quód fe unquam pollicitus fit magistri fore uirtutis.Sed cüm conftaret talem ipfum effe, efficicbat ut necefJarij eius, quiq; cum illo conwerfabantur,[perarent eum imitando fimiles fe ilii fatu ros, Preterea corpusnec ipfe contemnebat:et fi qui fuiffent qui negligerent, eos non commendabat. Vtaque plus quàmoporteat fe cibo onerantem, plus quam oporteat laborare,improbabat. Tantüm ueró comcdentem quan

——Á—
€; XENOPH, DE FACT1S
tüm animus libenter accipit bec mediocri labore exerce: ve approbabat: banc enim exercitationem ev ad[anita tem fatis ejfe aiebat, animiq; diligentie non effe inpedimento. lnfuper nec infolens, tiec arrogans erat,aut in uc fitu, aut in calceatu, aut in reliqua fua conuer[atione. Neceos auaros reddebat qui cum eo conuenicbant: ab 4lijs quoque cupiditatibus eos veuocabat, Siqui ueró ipfum audire defiderarent,ab illis non exigcbat pecunia:et boc faci£tes libertatis putabat babere-rationé, Nam illos qimeadtfnsdons nehfinkhn L, fuijpflus ucindito t alloqui cos d guibus "€ tfufciperent, adnirahiuer i quis cum fe profiteatur magiflrum e[fe uirtutis, pecuniam exigat, Cz nó arbitra maxiuon babiurueluerun, fIbonum
adipifcatur amicum: fed timeat ne is qui bonus atque bo^ nefHus ab ipfo fa&ius efl, non maximam gratiam illi qui ei benefécerit babeat, Socrates uero nibil quidé tale alicui unquam pollicitus eft. Credebat tamenillos qui ad eum
conuenicbant,, quid; imitarentur que ipfe dp probabat, ad totam ufq, uità bonos amicos ipfi, ac inuicem fibi efJe fituros. Quo igitur modo uir talis iuuentutem corrum peret? nifi quis dicat uirtuté corruptionem adolefcentulorum e|Jc. Attamen accufator. aicbat, caufam eum fuiffe
ut leges ciuitatis cótemnerentur dicenti ftolidum efJe ma gistratus in ciuitate fuffragijs eligi, cum neq; oubernato
e, neq; fábricatore, neque tibicine, neque alijs fimilibus nullus unquam forte confirmatis utatur, que tamen mul tà lcuiora detrimenta inferant, quam illa fint que in ciuitate à prefidentibus committuntur. Hos uerà fermoncs incitare dicebat adolefcentulos ad contemnenda rem publicam,

ET DICTIS.SOCR, LIB, I,[3
publicam,ac cos reddere uiolentos.Ego uero arbitror illos quibus prudentia cure efl, quiq; putant poffe ciuibus fuis. que eis conducunt, admonendo cflendere, minimé uiolentos efe dcbere, cum fciant,ad uim quidem inimicitias fequuturas atque pericula, perfuadendo autem fine periculis cum amicitia cadem poffe fieri. Qui enim coguntur, tanquam expoliati oderunt: quibus uer per fua fum eft;tanquam gratum aliquid acceperintamant, Nequaquam itaque illorum qui prudentiam exercent, proprium eft uim cuiquam inferre, fed illorum qui fineratione potentiam babent.Preterea, qui quidem audet uim inferre, non paucis indiget adiutoribus: qui ueró perfua det, nullo:nam c7 folum fe fufficienté effe ad per[uadendum putat, quibus c7 interficere quenquam minimé con tingit. Quis nanq; potius interimere ullum uellet, quàm uiuente cy per[uafo uti ut uclit? Verum boc quoq; aduer farij addiderunt,quód Critias y Alcibiades, citm Socratem audi[Jentmultis incomodis ciuitate affecerunt. Cri tias enim cum ad paucos perucni[fet ciuitatis flatus, uius ex illis factus, longe omniu auarifimus ac tdiolentifsimus fiit: Alcibiades ueró dum adbuc populus dominabatur, omnii iniuftifimus atq; incontinentifrimus erat, Ego uevà fi quid illi mali ciuitati attulerunt, de boc ton vefpóde bo: quomodo ueró conuerfatio illorit c£ familiaritas cum Socrate facta fuerit, narrabo.Fuerunt nanq; bi uiri natu ralonge omnii Atbenienfium ambitiofifiimi: omnia nan que per[cipfos agere cupiebant, c» quaceleberrimi euadere. Cum itaq; Socratem fcirent minima pecunia abun' danter uluentem, à uoluptatibus omnibus abftinentiftimum, ac ut wolucrat, omnibus qui fecit colloquebantur,

ensi diictusn MM
64. XENOPH DE FACTIS
utentem ui fui fermonis: bec cum uiderent,ac effent qualespauló ante dictu efl,utrum eos quifpiam putet defideio uite, ac moderationis Socratis, eius dilexifJe doctrinam?an quonia opinati funt, quod fl Socratem audirent, fufficientifiimi ad dicendum aut agendum quodcunq; woluifJent,euafuros? Ego nanq; arbitror, quod ft quis dcovum cis optionem dedi[Jet,aut totam fuam uiuere uitáyut Socratem uiuente uidebant, aut morl,potius mortem ele giffent,ut ex geftis illorum perfpicuum et. Namut primun avbitrati funt, fe in fuadendo facidiores ceteris e[fe, confcftim dimiffo Socrate ad empub.gubernanda fefe contulerunt, qua principali de caufa Socraté audire defiderarant, Vcrüm ad bec forfitan quifpiam dicat, non oportui[fe Socratem antea fuis auditoribusveipub. guber nande[cientia, quàm fobrietatem et moderantiam tradi diffe. Ego aiit nibil ad boc contradicam.V ideo tamen om nes quiciiq; docent, feipfos monflrare difcentibus fi quidem ca faciunt que docent et oratione inducere. Scio etiá Socratem fuis auditoribus bonum atqueboncftum bominem feipfum monflrantem, ac optime de uirtute omnibusq; alijs vebusbumanis difputantem. Vllosq; cognofco moderatos ct fobrios fuiffe, dum couerfabantur cum Socrate: non quod timerent ne detrimentum aliquod pateventur aut ne uerberibus uapularent à Socrate, fed quo niam boc fibi tunc expedire uidebant. Fortafsis autem nonnulli illorum, qui fe appellant pbilofophos, dicent, minqua iuffum bominem iniufti fove,aut moderati contumeliatoré, aut doct in aliquo illor, quorum doétrina eft tradita, indocti in co quod didicit pofJe fieri. Ego uerà debis aliter fcntio, Video nanq; quemadmodum ea que

ET.DICTIS SOCR, L15.I. 6$
que per corpus fiunt, non poffe bene facere illos qui not exerceant corpora:fic etiam qui tton exerceant animum, minime po[Jc animi opera agere: tec enim que faciunida funt, facere nec á quibus ab[linendum eft, abflinere poffunt. Qiuiocirca patres etf fobrios[ciant liberos fuos:prauorum tamen bomini colloquia cis probibent, quafi bonorum bominum conuer[atio exercitium fit uirtutis:prd Bonorum con.worum uero, dcftructio. T eflatur autem boc etiam qua di- uer[atio utilis, cit poéta, Bona quidem dices à bonis: quód fi te miceas prauis,amittes etiam infitam mentem.Q uiq; ait: Vir au" tem bonus modo fortis, modo ignauus. Quibus ego quo^ que afJentio. V ideo nanque, quód ficut carmini facile ob liuifcuntur,qui meditatione continuanon utantur: fic illi qui negligunt,traduntobliuioni fermones ac admonitio» nes preceptorum fuorum, Cum uero quifpiam iftorum obliuifcatur fermonum;obliuifcitur etiam illorum quibus animus ad deflderatà fobrietatem mouetur. Hoc autcm facto, nil mirum profecto ipfam quoq; fobrietatem obliuioni tradere. Confidero etiam illos qui ad uitium bibendi,aut ad amorcs inciderint, minus quàm antea que de^ ceant facere, C abis que non deceant, abftinere poffe. Multi tanq; cum in pecunia expendenda antequá amaf-. Amoris incom" fent; para effent, post amorem non po[funt:ct im pecu- moda, niam con[umpfifJent, ab eo que[lu 4 quo propter turpitudiné antca abslinebant,amplius abflinere non queunt. Cur igitur non uideatur pofsibile,eum qui antea fobrius erat,in pofLeri non fobrià efficit et quod iufle antea ege rit,non po[Je fimiliter agere poflea? Mibi nanq; uidetur, omnia quidem bona ac bone[Ia exercitatione bomines con[equi po[e,cz maxime fobrictatem. Cum enim uolue
ee

6$ DE FACTIS
ptates in eodem corpore cum anima infint,per[uadent ei non exercere fobrietatem,fed eaque fibijpfis atq; corpo rigrata fint,agere.1taq; Critias atq; Alcibiades dum Socrate utebantur, potuer unt illius fubfidio prauas fupera re cupiditates, Cum ait difcefsifent ab co, Critias quidem fugiens in T beffaliam profectus est,ac ibi cum bomi nibus emerat pluris iniustitiam quám iu[liiiam fà clientibus: Alcibiades autem propter pulcbriudinem qui demá multis ac uenustis mulieribus allectus, propter potentiam ueró quam in ciuitate c7 apud focios babebat, à multis a[Jentatorib. diffolutus,et à populo bonoribus affectus, faciled; primas confccutus, fic neglexit feipfum, quemadmodum illi qui fc in certaminibus gymnafijsa; ex ercent,cüm femel primas occuparint, facile negligunt feipfos. Cumitaq; talia illis contingeret, cim; nobilitate fi i diuitijs efferrentur, potentia inlimarcntur, A uul 20d; diffoluti[fent,«y bis ommbus corrupti, acdiu à Socrate distratti, quid mirum fi fint infolétes cffectiEt poflea fi quid mali commiferint, Socratem buius fife caufam aduer[arij afferunt. Q uód autem dum ado lefcentulie[Jent, quádo impudici ac grati uerifimtliter e[Je debebant, Socrates reddidit fobrios, nulla lande dignum aduerfarijse[Je uidetur. Atqui non co modo etera iudicantur, Q uifnam tibicen aut citbarifla,quis ue a» lius magifter, fi ubi fatis ab illo docti fuerint difcipuli fui, ipfo omi/Jo alios adierint, ibiq; peiores dai facrint, caufa buius füifJe dicetur? Aut quis pater, ji f luus fuus cuiqua conuerfatus fobrie uiuat, poflea ue ró adiens ali sttiofus efficiatur, priore arguet? nec tanto magis laudet illum, quantó magis cum pofteriore peior factus fit a unus?
XENOPH,

ET DICTIS SOCR, LIB. t, 65
fuus? At ficuti patres cüm candem babitent cum liberis domi, dummodo illi fobrié uiuant,non accu/antur delin^ quentib. filijs:fic etiam de Socrate iudicare oportet. Si e» nim ipfe quicquá egerit mali, merito prauus effc wideretur:quód fi ille uirtuofe peruixit, quomodo rccte pro ion infita fibi accufetur improbitate: Ego ucro, etiamfi nibil ipfe ge[Jerat mali, tamcn ft aim illos uideret uitijs pollutos laudabat,reprebendendit cum exi, Lmare: d quo tamé long? aberat Socrates. Critiam enim cum in Eutbydemit deperire, buiusq; corpore, quemadmodit ij qui uenercis uoluptatibus funt dediti, fiui cotiantem animaduertercet, debortatus eft: illiberale c contra boni uiri decorum efKk a[erens, ab amafio, apud quem fumme exiflimationis ejfe uelit, ca maxime que mnllis unt preci fugpplicem petere atque emendicare,. Verum aim Critias nea quaquam à propofito declinare uellet, aut nulla re dcterreripo[Jet Socratem multis prefentibus ipfo Eutby» demo etiam dixifJe fevunt, Critiam in Eutbydemum por» corum more, qui fe faxis affricare folent, affici. Vnde ctiam tantum in Socratem[lruxit odium Critias, ut cum unus é triginta tyrannis Critias factus legumlator cum Charide füiffet, recordatus illorum uerborum quibus eum pluries arguit, fcripfit in Legibus, Nulli licere dicendi artem docere: cupiens calumnijs implicare Socra^ tem, cum in nullo eum reprebendere baberet, fed quod contra pbilofopbos ab imperito dicitur uulgo, Socra^ tiimputaret, c7 fufpe&um uulgo redderet. Nec enim e^ go audiui unquam Socratem magistrum e[fe fe artis dicendi afJerentem, nec alium dicentem memini audiufJe. Quod uerà inftftus erat Socrati propter eprebefioncs ec a

68 XENOPH, DE FACTIS
fuas; patet, Cim enim illitriginta multos interimerét,ez meliores ciuium, nonnullis uero licentiam iniurias inferendi preberent,dixit Socrates, fibi miri uideri, fl quifpiam bubulcus pauciores ac peiores fáciat boues, deinde nonmalus fateatur effe paftor.Hoc multó mirabilius eff, fi quis cim ciuitati prefit, atq; pelores faciat ciues, deitide non erubefcat,nec fe putet malum ejJe ciuitatis guber» natorem. His ueró ad aures eorum perlatis, Critias atq; Charicles ad fe Socratem conuocarunt, legemq, ei offenderunt,ac interdixerüt cum adolefcentibus cotloqui.So^ erates ucró petijt ab illis, an liceat, fi quidpiam interdi&lorum ignoraret, interrogare de eo. Et cum illi confenfifent:Ego igitur inquit, quoniam parére legib. fludco, ut non per ignorantiam contra leges quicquam commit tam, boc uobis uellem clarius fcire: Vtrum cim dicitis, abflinendum e[Je ab arte dicendiiflam avtem dicendi unà cum illis que recte dicuntur efJe putatis,an cum illis que non vete dicuntur? Nam fi cum illis que recte dicuntur, patet quód abstinendit cft á recte dicendo, Quod ficum illis quie non cde dicuntur, nempe conandum est recte dicere. Hic Cbaricles iratus: Quoniam 0 Socrates, inquit, ignoras bec tibi faciliora intelleQtu, iubemus iuueni tutemnullo alloqui pacto. Tum Socrates: Vt ius,inquit, non fit ambigui, neue preter pre[criptamibi facia, determinetis ad quot annos debeant bomines iuuenes avbitrari,&t Charicles:Qiuoufq;,dixit,in confilit fufcipi non poffunt, tanquam nondum prudentes:nectuloquerecis, dum iuniores triginta annis fint. Hic, fl quid emam, Socrates ait, nim ne quanti uendat interrogem fi triginta ántis fit minor? Interroga buiv[cemodires, inquit Charides:

ET DICTIS SOCR, LIB. t. 69
ricles: tu tamen, 0 Socrates, quoniam[oles multa, cum fcias quemadmodum fe babeát,interrogare,becnon interroges uelim. Nec ergo refpoideam dummodo fciam, Socrates ait, fi quis me iuuenis interrogaret, ubi babitat Cbaricles,aut ubi Critias efl? H.ecvefpondeas licet, Cha" vicles inquit, Tum Critias: Ab illis tamen,o Socrates,abflincre debes cerdonibus,ac fabris: etenim,ut avbitror,ob tufe facke funt aures eis à tua loquacitate. Ab illis quoq; igitur qui fequuntur abftinendà eft, Socrates ait, iuftitia, pietatem,et alia buiufmodi? Ita per Youem, Cbaricles in^ quit: et non modo ab iflis,fed etiam à bubulcis, Sin ucró, caue netu etiam pauciores facias boues, Q uo clarü fuit, quód audito illo de bobus fermone Socratis, iati ei fae" gunt. Qualis quidem cum Socrate conuer[atio fuit Critie,ct quemadmodum alter ad alteru fe babuerit, dictum Jit-Ego ueró ad bec etiam dicerem, nulli ullam doctriná ab illo fore,qui non ei placeret. Critias autem et Alcibiadestin placente eis Socrate,illit audiebant quando audie bant, fed à principio flatim ad rempub. gubernandam conati funt fe coferre, Cim enim adbuc cum Socrate conuerfabatur nullis cum alijs potius quàm c illis qui pre" erant ciuitati fermocinabantur. Alcibiadem nanque fer» tur, antequa uiginti annos natus effet, talia cum Peride, . tutore quide fuo,ciuitatis aut prefecto, de legibus difputa[Jc: Dic mibi quefo Pericles, utri babcas quid fit lex, explanarcilta profecto, Pericles refpondit. Dic ergo per dcos, Alcibiades ait:quoniam ego audiens quód aliqui ut legibus parentes laudantur, arbitror non effe bominem baclaude digni, qui primó quid fit lex ignoret. Tum Perices: Non difficilem flagitas Alcibiades rem, cupiens fci TA

76 XEINOPH.DE FACTIS
Lex quid, e quid fit lex. Hie enim omnes, quas in unum cotiueniés cz con[entiens uulgus confcripfit,explanans que funt fà ciunda, que'ue fugienda, funt leges, Alabiades querit: Vtrum autem illa faciunda fanxcrunt, que bona|unt,at que mala? Q ue bona funt, inquit Pericles, non ea que mala. Siuero, inquit Alcibiades non uulgus, fed quem admodum ubi pauci dominantur, pauci illi conueniettes, confcribant quid faciundum fit, quid hec[unt? Om nia,Perides aitquecunq; qui ciuitati prefunt;confultatione de agendis inter fe babita fcribant, leges appellantur.Si ergo tyránus ctiam fcribat quibus dominatur, que agenda[unt, 2 hec leges nuncupari debentzlta, inquit: quecunq; tyrannus dum dominatur fcribat,lcges appcl! viofatio lantur. Violentia ueà ey legum tran[greftio quid fit, o
lepom, Pericles: nónnecum fortior debiliorem non perfuadendo, fed cogendo impellat facere quodcunq; fibi uideatur? Ita mibi uidetur, ait Pericles. Q uecutq; ergo tyrannus ctiam non perfuadeat, fed impellat ciues facere, c9 bee lcgi tranfareftio[unt?Concefiit Pericles. Nego nanq; ef" fcsait, leges, quecunq; tyvánus non perfuadendo feribat. Que ueró pauci non perfuadendo, fcd(uperando fcri bunt,utrum dicamus uim ejJc,an non? Oninia,inquit Pevides,que quifpia non perfuafum quempia, fiue in fcriptis, fite non feriptis impellat agere, potius uis mibi efJe uidetur quàm lex. Quecunq; ergo uulgus etiá cum fupe v«t diuites, fcribat no per fuadendo,uis effet proftctà potius à lex, o Pericles. Ya prorfus Alcibiades, ait Pericles. Nos quoq; ci equales tibi e[Jamus, periti in buiufnto
di fimus vebus:talia náq; cogitabamusac arguebamus,
qualia tu mibi uideris nunc meditari. Ad becuero Alcibiades:

£T DICTIS SOCR, LIB. T, 71 biades: Vtiná 0 Pericles,ait,tum tech füifJem, ci peritior teipfoin huiufmodi fueris. Cumprimi itaq; fe arbitrati funt faperiores ciuii effe, Socraté;quidem amplius no adi baniznam neq; in alijs cis placebat:et fi quando cum adibátincrepati de peccatis que cómittebant, egre ferebat: ad rem uero publica gubernanda uácabant,cuius rei gra tia cum eo aliquado fuerat. Verum Criton, Cherepbon, Cberecrates, Simmias, Cebes, atq; Pbedondes, Socratis auditores facritt,ceteri quoq; qui cum illo couer[abatur, nó ut in concionib, aut in iudicijs plurimi ualerent,fed ut boni atq; bonefli effe&i, ct domo,et domesticis,et propin quis,ct amicis, ciuitated; ac cluib. fuis quaoptimé uti po[fent. Horum; neno nec cum iunior nec cii fenior e[Jet, nec aliquid egit mali, nec fait accufatus feci[Je. Attamen aduer javius inquit Socratem iuuentuté docui[Jc[pernere patres,ci eis pevfuaderet,cos fapiétiores patrib.[uis cfftcere:ac dicere, fecundi leges licere ut patré etiam quifpia afficiat uinculis, ditmodo ignoranté veri reperiret:argue mentod, tali uteretur, quód fcilicet ignoranté 4 fapiétio" ve ius ejJet ligari. Socrates akt qui uinculis afficerct quem pia propterea quod ignorans efJet,illi ctia av bitrabatur oportere ligari ab illis qui fcilit ea que ipfe ignoret. Q ua propter nónuni cofiderabat quid interJit inter in[aniá ct infcitia. Et infanos quidé pro bono fui atq; fuori arbitra VJaria. tur ligados efJe,infcios uero illorà que fcre oporteat, o- Lfatia, portere à fciétib.difcere. Verit aduer[arius addidit, quod nó modo patres,fcd alios etia propinquos parui exiftima dos effe, Socrates fuis perfuadcbat auditorib. cit diceret: Nil propinquos prodefJe,nec illis q aduer[a ualetudine te néur, ec illis quorit cau[a in iudicio agitatur:fed illis qui
T2

72 XENOPH, DP FACTIS
dem medicos,bis uer qui in iudicij conuer fantur. A fferitq; de amicis etiam Socratem dixifJe: Nil utilitatis e(Je fi beheuoli nobis fint, nifi pofiint ettam prode[fe: folosd; illos bonoribus e[Je dignos, qui que deceant fciant,ct uer bo explanare pofiint. Cum ergo per[uaderet adolefcen.tibus, quód ipfe apientifümus effet, aliosq; poffet fapien tcs efficere,tales faciebat fuos auditores,ut nibili alios om nes comparatione(ui putarent. Ego uero memini eum et de parentibus ceterisq; propinquis bec dixi[Je:onnun quam c7 ad bec, quód ubi ey à corpore migrauerit animus, in quo folo prudentia confiftit, corpus fimulac fieri poteft, quamuis familiariftimi bominis fit, conantur abfcondere: dumq; adbuc bomines uiuant, quicquid corpo» ris fui quod longe plus ovinibus asant,inutile effet, ungulas;capillos,callos,cetevaq; fuperflua corporis cz ipfi incidentes proijciunt,medicisq; cum doloribus ct laboribus abfcindendum prabent,atq; amputant, buiusq; vei gratia mercedem ctiam eis oportere foluere opinantur: ac faliuam ab ore quamlongiftimé po[Junt, puit, quonia nibil inflta prode[f, fed multà magis nocet. Hcitaque Socrates aiebat, non quod parentem ctiam quidem dum uiuat obruendum e[Je doceret,aut aliquem fe fibi abfcindendum:fed oftendens,quód nullo bonore dignum cenfetur quod infipiens cfl, bortabaturq, ut fludeant quaprudentiffimi ac utiliféimi effici,ut fl quis aut à patre,aut à fra tre,aut à quoquá alio uelit bonorari,non conténat uirtutes cognatione confifus, fed conctur ut à quibus bottorari dcfideret, etiá pofáit eis prode[fc. Enimuero accufator So eratem inquit folerc à nobiliftmis poétis ea dicta ligere que peiora funt, bisq; ut teflimonijs ufum, is
centes

ET DICTIS SOCR, LIB. 73
centes maleficos ac tyrannos effe. Vllud nanque Heftodi: Negocium non eft opprobrium,ocium autem opprobriu efl: interpretari Socratem folitum a[Jerunt, quód poéta iubeat fcilicet à nullo negocio nec iniufTo nec turpi ab[linendum effe, fed omnia questus gratia faciunda, Socrates ueró aum arbitraretur negocium e[Jc utile ac bonum bomini,ocium autem nocuum et malum:ez operari, bonun, ocio uero marce[ceremalum:quos quidem bonum quippiam facientes uidebat, operari dicebat, ac bonos operarios efJe:qui uero taxillis uacabant, aut aliquid pra uum, aut damnofum agebant, ociofos appellabat, Et ita recte fe babeat dicere, negocii non efJe opprobrium,ocium autem opprobrium e[Je. Carmina illa etiam Home 7 aduer[arius inquit fepenumero Socraté dixifJe, quód vl[fe s fi quenquam praftantem ac ducem conuciret, bunc fuaui fermone cum appropinquaret demulcebat;O filix, ton deceat uti formidolofum pertimefcere, fed tu quoq; maneas, ey perfuadeas populo permanere. Cur uer quenquá uideret uirum plebeium, acveperiret dlamantem, bunc fceptro cedebat,ac uerbo increpabat: In^ felix, fede immobilis, ac alijs paveas qui praflantiores te funt: tu uero effeminatus qz eneruatus es, tiec bello nec confilio idoneus. Heec ueró eum interpretari, quafi uelit poétaut uerberibus afficiatur plebeij ac pauperes bomi ties. Socrates uero minime ifla aiebat:nam i[lo modo feipfum profecto diceret efJe cedendum, Dicebat autem,illos quinec uerbo nec opere profunt, tiec exercitui, nec ciui^ tati, necipfi plebi, fl opus fuerit,prefertim fi ad bec au^ daces ac infolentes fint, omnibus modis probiberioporterc, quamuis ditifimi fint. Ypfc autem in fe popularis ec 5

74 XENOPH, DE FACTIS
acbumanus erat, Multos tatiq; tum ciues tum bofpites cu pidos[ui babens, nullá unquam mercedem fue doctrine exegit, fed omnib. liberaliter ac finc inuidia fuam commu nicabat fcientia, cuius citm paruam alij partem accepiffent,magno uendebant: nec erant, ut ille,populares, fed cum illis qui pecunia dare non babebant,colloqui denega | bant, Socrates aut etiam aduenis bominibus ornamentü | eJfe uidebatur ciuitatis, multoq; magis quàm Licbas ciui | tati Lacedemoniorii, qui famofus in boc generc babitus Lice bofpi- cft. Lichasnanq; aduententibus Lacedemona bofpitibus, tits.— eymnafiorum gratia bofpitium prebcbat: Socrates ueró
quandiu uiuebat fua impendens, maxime utilitati uolen
tibus erat, Melioresnanq; eos qui fecum conuerfabantur
efficicbat. Cum itaq; buiufmodi Socrates fuiffet, bonore
potius quàm morte à ciuitate affici, ut mibi uidetur debe | bat. Nam c7 fi quis fecundi leges confidcraret, boc idem inucniet. Sancitimanq: legibus eftillum affici morte debe re,quiaut fuvatur,aut latrocinatur, aut rapit, aut in e^ des alienas irvuit,aut in feruituté bomines redigit,aut fa» crilegiii committit: à quibus lle longe plus ommbus bomi nibus aberat.Infuper necut bellum, quod multamala fequutura erát, nec feditio,aut proditio, aut aliquod mal acciderctciuitati,caufa unquam ille ferat. Nec priuatim quenqua aut bonis priuauit, aut ut incómodum pateretur,procurauit:ct non modó non fecit, fed nec fufpectum fe unquá de eiufmodi reddidit rebus. Q ua igitur ratione dignus ejfet accufatione, qui pro illo quod obijciebatur, quód non coleret deos, colebat illos, ut bominib. patefaéum erat, plus alijs bominibus?Pro illo uero quod aduer (arius cum a:cufaucrat, quod iuuentutem corrumperet,
manifefte

PT DICTIS SOCR, LIB. T. 7$
wianifefte cos adolefcentulorü qui co utebantur, quicunque prauas cupiditates baberent, ab illis debortabatur: illà ueró uirtuté que maxima pulcberrimaq; cst, quads ciuitates ac domus optimé babitantur, cupere bortabaturf Hec itaq; agens,cur no e[Jet in ciuitate maximis bonorib. dignus? Vcrum quód[ummopere proderat etia iL. lis quib. cum cóuev[abatur, partim opere fcipfura qualis ejfct oftendés, partim difputationib. ufus,bori confcriba qu.ecunq; mcminerim. Circa igitur deos co modo uideba tur dicere ac agere, quo Pythius illis refpondet qui interrogát quomodo oporteat agere, aut de immolatiombus, aut de maiori obfer uantia, aut de alijs buiufmodi rcbus, Sicut enim Pytbius de immolationib, iubet, quód recte ageret fi quis confuetudine ciuitatis utatur, fic eti Socrates et ipfe ficicb.t,cetetosq; admonebat: eos uero qui ali ter agebant,curiofos ct inancs arbitrabatur. Orabat aut dcos fimpliciter bona praflare,tanquá optime dij quená fint nobis bona fcirent. Qui uero aurü, aut argenti, aut tyrannide, aut quippiam buiufmiodi à dijs orando petebant,illos fimile quid opinabatur orare,ac filudu taxillo vióaut preliit, aut aliquid ova[Jent cuius incertus exitus ejfct.Ymmolationes aut parui fumptus,chi pauca baberet, offerés dijs,nil arbitrabatur differre ab illis qui€ magnis diuitijs multa ac magna facrificarét. Nec enim deos afJerebat plus magnis quàm paruis facrificijs gaudere:alioquin fepe magis e[Jent eis grata que praui bomines offcrüt,quàm que boni facrificat. Nec bominib. uiuendi effe diccbat,fi magis malorii quàm bonor bomini eJent dijs grate oblationes.Opinabaturq; deos quamaxime gaude re á bonis bominib, cis oblatis honorib. Quapropter illud

76€SENOPH, DR FACTIS
quoq; carimen commendabat: Secundum quod potes,immortalibus dijs facrificia offeras. Erga etiam amicos aut bofpites, ceteram; uita«m, optimam banc admonitione e[Je aiebat: Sccundum quod potes,agas. Si quando autem | quicqua à dijs fibi oflendi putabat, minus perfuafus faiffet preter oftenfa facere,quàm fl quis perfuaderet ci,ducen in uia cecum pro uidente recipere, c ule ignavum
pro cognofcente.Mlos autent qui cauendo bomini opinio
ncs, preter illa que dij con[ulerent, facerét,floliditate ac
cufabat. Ypfe uero con[ultationem diuinam omnibus an^
tcferebat humanis."Tali autem modo uiuendi,corpus ac
Dieta S07 animam castigabat, quo quifpiam ufus, nift quid diuinit | 0905.— impediat, facilimé atque fecuré degat,tantoq; fumptu nó | careat, T an enim paucis utebatur, ut nefcio quis tam modicum laboraret,qui non po[Jet lucrari que Socrati fa
tis effent, Cibo nanque tam parc? utebatur, ut iucunde
comederct; atque ad illum ita ibat paratus, ut pro epulis
efft fibi cupiditas comedendi. Potus ueró omnis crat ci
gratus propterea quod nunquam bibebat nifi fitivet. Si
quando uero in conuiuium couocatus uolui[fet irc,à quo
difficillimum plurimis cauere eff; preterquam deceat faturari, facillime ipfe ab illo cauebat. Quiueró boc facere
nott poterant,bis confulebat abflinere ab illis que perfua
dent non famefcendo comedere, neq; fitiendo bibere: bec
enim cffe alebat que uentribus, capitibus, atque animis
Seciorit VIy[-. noceant, Avbitrari autem, iocando dicebat, idcirco ues
[is in fues con- bomines effia ÀCirce, quoniam multis talibusillos nutrie werjto quid fi- bas: vrbem autem partim Mercurij confilio;partim ab» | gift, flinentia fua; fuem factum non füiJe. buiufcemodi de bis ferio fimul ac ioco dicebat, De rebus ucro uenercis fupeandis,

ET DICTIS SOCR, LIB, It, 77
randis, admoncbat à pulchris abflinere uebeméter. Non enim cfJe facile aiebat, am tales bomo tangat,modeftum efc. Q uinimó cum aliquando Critobulum(qui erat Cri tonis filius) Alcibiadis filio infigni pulchritudine fuauiit dare deprebendi[Jet, Xenophontem ipfo etiam prefente Critobulo interrogat: Dicmibi,inquit, o X-enopbott, nonne cenfcbas Critobulum bominem efJe frugGno ama" torem? prouidum,non amentem uel temerarium? Prorfis, ait Xenopbon. Nunc igitur tibi per[uadeas uelim, bunclonge confidétifyümum, necnon et audacifimum effehominem, atq; adeó ut ctiam capite in enfes fe pracipitem dare, aut in ignes infilire non dubitaret. Ecquid, inquit Xenophon, eum uidifli facere, ut talem aduerfus ipfum ferres fententiam? Nonne, inquit, formofifiümum etiam et pulcherrimum Alcibiadis filium aufus eft ofcu-lari? Verum, inquit Xenophon, fl tam periculofa bec rcs efl;ey ego mibiboc periculum fubire uideor, Ad bac Socrates:O miferum bominem: et quid cffecturum te avbitraris, fi formofum ofculatus fueris? An non ut[latine vepulfa libertate in feruitutis iugum te tradas, non exiguos uero fumptus in noxias uoluptates facias, ueri, bo ni,boneftiq; indagatione uaces: in ijs auté rebus quas ne^ mo fane mentis, fed furiofus curauerit, omne fludii tu^ um colloces? Meberculejinquit Xenophon, magnam ofculo uim inefJe dicis, Tum Socrates,boccine tibi mirunt, inquit, uidetur? An uero tu folus ignoras, quod phalangia( que fi magnitudinem vefpicias, nc dimidio quidem obolo conferri poffunt) ubiore tantum bomines apprebenderint, doloribus eos conficiunt, et à fenfu mentis abflrabunt i Per Youem; inquit Xenophon, infigunt enim

78 XENOPH. DB FACTIS
aliquid pbalangia morfu. O flulte, ait Socrates, cenfes ne etiam ofculantes pulcbros non immittere quippiam, quod non uidcas? An nefcis id animal, quod pulchri cz formofum uocant, cà borribilius efJe pbalangijs, quod bec tactu folum Ledunt,illud uero ctfi non tangat, fed eniinus tantum uideatur, inferit aliquid quod imfanire faciat? Et binceft fortaffis quod Cupido dicitur pbaretra tus; quonia formofi etiam alongé utlnera infügat, Qu uapropter tibi o X:enopbon confilivm do, ut quamprimit aliquem formofum confbexeris,ita fagias,ut ne vetró qui dem re[picias. Tibi ucró, 0 Critobule, conulo, ut integrum annum peregrineris: uix enim intra id fpacium ab boc mor[u conualueris. Quapropter illos qui non mo deratiad res uenereas efJent, arbitrabatur talibus uti de bere, quibus finon mmium corpus indigeret, non rcciperet animus: fiueró corpus indigeret, non face[ferent negocium animo. Ipfe autem ita contra bec armatuserat, ut facilius à pulcherrimis abflineret, quàm à tuv pif" fimis alij. Circáque cibum ac potum e7 uenereas res abstinentiffimus erat, ac arbitrabatur non minorem abstinendo uoluptatem babere, quam fi quis magna cura uoluptates acquirat, dolorem wueró multó minorcm.. Si uero quidam Socratem opinantur,ut ex coniectura nonnulli de eo fcripferunt, bortari quidem bomincs ad uirtutem optimum, introducere uerà in cam minime fufficentem füiffe: confiderent non mod quibus caufa tcntamenti interrogationibus ufus, illos qui omnia foe o^ puabantur, redargucbat, fed ca etiam que cum fuis auditoribus colloguebatur indies; ac isto modo iudicent, utrum poterat illos reddere meliores qui cum eo conuer[abantur.

kT DICTIS SOCR, LTB, t, 79
fabantur. Dicam uero primum, que quondam cum de deo cum Aristodemo, qui Paruus cognominabatur, audieram difbutantem. Cum enim eum conideraret nec dijs facrificantem,nec diuinatione ufum, quin in contemptubabentem, ac deridentem illos qui ea faciebant: Dic mibi Aristodeme, inquit, funt ullibominum, quos ut fapientes admiraris? lta effe refpondit. At ille: Expone nobis nomina, inquit. In uer[uum, ait, compofitione Hamerum ego permaxime fum admiratus; in ditbyrambo, Menalippidem: in tragoedia, Sophoclem: in arte flatuaria, Polycletum:in pictura, Zeuxim. Vtrum autem, Socrates ait, illi tibi uidentur magis admirandi fJe,qui infipientia et immobilia fimulacra operantur,an illi qui animalia fcientia«y mobilia? Multo per Iouem, inquit, qui animalia faciant, praefertim fi non forte, fed cogitatione bec fiant. Vlorumueró que incerta. funt ad quem finé tendant, queq; manifeste in utilitaté cedunt bominibus, utra foriune,ac utra iudicas rationis et cogitationis opera ejfe? Que in utilitate funt, inquit, rationis opera effc decet. Q uid uerà;nó tibi uidetur qui principio bomincs fecit,utiliter eis addidiffe fenfus, per quos uniquodq; fentirent? oculos ut uifibilia uideant, aures ut audibilia audiant:fic etiam de ijs que odore fentiuntur, quori nul la effet utilitas /i non addit nobis nares fiifJent. Dulciit etiam et acutorit quis nobis effet fenfus, fl non füiffet no^ bis lingua data iudex illorü? Et ad bec, non uidetur tibi boc etiam prouidétie opus füi[Je, quód cum uifus imbeail lis efet,palpebris eum drdtuallare,quee cum opus ferit uti uifu, aperiuntur, in fomno uero clauduntur? Vt uero ne uenti nocere pofünt,pilos palpebrarum quafi decola

8o torium, ac fupercilia eminentia fuper oculos impofuit, ne qui defcendit à capite fudor ttoceat. Q uod autem aures fu[cipiunt quidem omttes uoces, nunquam uero implentur. Dentium3; anteriores quidem omnibus animali bus tales con[lr uci funt ut fecare pofsint, genuini autem ut ab illis cibum incifiam fufceptum molere ualeant. Ac os, per quod animalia ea que capiunt immittunt in ucntrem, prope oculos naresq; fitum efl. T urpitm ucro ac foctidarum verum que proijcienda funt, illorum inquam condu&tus vetro con[truxit,ac regionem cis tribuit quàm longinquam à fenfibus, Haec omnia cum tanta prouidentia facta dubitas an fortunze,an rationis fint?Non per Yo» uem inquit:quin ita confideranti mibi,uidentur becom^ nia fapientifsimi creatoris, animantibusq; affecti, opus quoddam fuiffe. Quod autem cupiditatem procreandee prolis inmatam nobis immifit, matribus uero cupiditatert nutriendiprocreatis autem atq; nutritis magnum uiuen did efiderium,maximumq; moriendi timorentet bec om nia nempe uidentur illius efJe, qui confilio«7 cogitatione cfe animantia uoluit. Tu ueró teipfum non putas aliquid babere prudentie? aut cim habeas, nónne alibi etia arbitraris prudentiam c[Jc? prefertim cum feias parua te partemátota terra, que magna eft, in corporc baberexà toad; quátitate bumiditatis, paruam partem: aliorum quoq; quolibet magto exiflente, à parua parte corpus tibi compofitum ejJe:intelle&tum autem putas,fi nufquam e[Jet, te potuifJe feliciter accipere? Aut becomnia tammulta cy infinita multitudine, tamqQ; magna per ignorantiam bene ordinata effe putas?Yta puto meberde, Non chim uideo qui ea ordineut, ficuti uideo qui ista fabricaniXENOPH,DE FACTIS

ET DICTIS SOCR, LI5.T,$í
bricantur, que in bocmundo fiunt, At nec tuum animi tu uides qui in corpore dominatur, ita ut fecundum boc liceat tibi dicere, nó ratione, fed cafu omnia te ficere. Ti Ariflodemus: Non negligo ego deum, o Socrates,inquit fcd arbitror eum maioré effe, quám ut indigeat meo cultu. Imà, Socrates ait, quanto tibi maior effe uidetur,tanto magis colendus ac adorandus cft. Scias, 0 Socrates, in quit, quod fl ar bitrarer deos bominis babere curam, not ncgligerem eos. Et cur,aitnon opinaris cos dettobis cuvare, cum uldeas eos primum quidem folum bominé ani» malium rectum crea[Je: quod multa prouidere pofJe fcit, magisq, refpicere que[upra fe funt,ac minus labora reulfumd;, ex aures, acos dedifJe? Deinde alijs quidem gradientibus pedcs folum preflaffe, quiad ambulandum conferunt:folum bomini uero manus quoq; addidifJe, qui buspluraoperatur, propter que féliciores ceteris ani» nalibus fumus? At linguam ciim omnia animalia babeat, folam bumanam talem fécifJe,ut modo banc, modo illam. partemoris tangal,ac uocem articuletyalterq; alicrique cunq; uelit fienificet? Voluptates quoq; uenereas cium ce teris animalibus determina]Jet in aliqua parte anni;nobis continue ad feneCiutem ufque pr.efütifJe? Non uero fatis babuerüt de corpore noftro cura[Jc, fed, quod maius eft, animum quoque quamoptimum bominiimmiferüt. Cuius nanq; alterius animalis animus, primm quidem cognouit maximarum optimarumq; rerum creatores dcos efJe?* Quod uerà aliud genus, preter bomines, dcos colit'aut que anima accommodatior bumana c[t,uel ad fa. mem precauendam,ucl fitit, uel frigora, uel eflus, aut morbis obuiandum, aut robur exercitatione con fequetie

$82 XENOPH, DE FACTIS
duin, aut ad doCtrinam percipiendam laborandum, att quecunq; audiuerit ucl uiderit, perdoctusq; fuerit, memoria retinendum? An non plane tibi perfpicui eft; quaft deos inter cetera animalia bomines uiuere, ipfanatura omnibus alijs corporeq; animad; pre[tantes? Nec enm(i bouis corpus baberet, mentem autem bominis,quecunq; uoluiJet agere potui[fet. Necilla, que cim nanus babeant, amcntia fint,aliquid plus babet. Tw uerà aum utrun que optimum à dijs babeas, non arbitraris eos tul curam babere? Quando ergo,aut cum quid faciant, putabis eos prote curarctan cium confiliarios tibi mittant, quemad" modi tu dicis eos mittere debere;ac inflruant quid agett^ dum;quid ue non agendum fit?Cum ueró,ait, Atbenienft bus per diuinationem interrogantibus quippiam refpon deant,aut ceteris Greecisaut omnibus bominibus aliqua quibu[dam prodigijs futura fignificent, nónne tibi quo^ que putas eos re(pondere? fed te folum par ui facere atq; contemnere av bitravis? An tu putas opinioncm bominib. à dijs innata füi[Je, fufficientes cos ad bene ucl malé agen dum c(Jc,fi non efJent fufficientes? ac av bitravis bomines perpetuó deceptos, nunquam fenfifJetNónne confideras quód ille ciuitates ac gentes maxime deos colunt, que uetuftifiim. fapientifiimeq; funt? A etatii quoq; illa pijfsi ma,que prudentifiima etia esl? Difce,0 optime, ait, quod tua etiam tibi inflta mens,quemadmodà uelit,tuum corpus gubernat. Itaq; opinandum eft illam ctiam,que toti continet, fapientiam, quemadmodum fibi placuum e5t, fic omnia gubernare, Num putas, tuum quidem oculum po[Je ad multa ufq; paffuum millia peruenire, diuini au
tem oculum impofsibile e[Je fimul totum con[picere? Aut tuam

ET DICTIS SOCR,;L' IP, 1. 85
tuam quidem animam de bis que apud diuer[as vegiones geruntur,aut Atbenis,aut in Sicilia, fiue apud Acgy ptios;pofte cogitare, prudentia uerà diuina omnia fimul non pofJe curarc?INempe ft quemadmodit aim grati bominibus facias, facile cos qui gvatis tibi faciunt cognofcere potes:cumà; confili petas, quinam prudentes fint baud ignoras: ficetiam dijs evata faciens, experientiam capere uclisi qui corum confulerent qu.e incerta bominibus funt, cies cos profecto tales effe, ut famul omnia uiderent ac audirent,ct ubi; adefJent.fimulq; ommum curam baberent. Ytaq; mibi uidetur cum bec diceret, fuis auditori bus perfuaderenon modó ciim ab bominibus uideantur,
ab initis cy turpibus 7 impijs vebus abfüinere, fed non. minus cum in folitudine e[Jent: im certó tenevent nibil eorum qua agerent,dcos latére, At fl bonum ac bone[tiz bominibus continentia eft, confideremus utrum introduxerit ad cam, buiu[cemodi dicens; O uiri, aiebat, fl bcllo
nobis indicto eligere bominé uelimus, per quem noftram
falutem, acaduer[ariorum confli&tum confequuturi fumus, num illum eligemus qui gule, qui ueneri, qui uitio,
qui fomno feruit, quilaborem perferre nó pofit: At quo pactocum talis lle fit,aut nos faluos facere,aut bofles noftros conuincere pofiit? Si autem ab bac uita micraturi,
uelimus teflamento cuiqua aut filios educandos,aut filias uirgines conferuandas aut cuftodiendam pecuniam vclin quere,num bominem incotinentem avbitrabimur aptum ad bec effe? Seruo ueró non continenti, commendabümus 4ut pecudes, aut penum, aut cuiufquam operis curavi? miniftri autem talem aut ememus?ovatis ctiam nobis datum acceptabimus? Quod fi nec[eruum incontinenté ba

$4 XENOPH, DE FACTIS bereexpediat,multà magis de nobifipfis,ne tales efficiamur, contendendum csl. Non enim quemadmodum iniu fici aliorum pecuniam arripiunt, fibij pfis diuitias ac-, cumulant, fic etiam incontinens ceteris quidem nocet," bijpfi prodeft:uerum ceteris etia. fibijpJimulto plus noect. Siquidem perniciofiflümum e$t non modo[uam domum deftruere, fed non minus corpus, ac etiam animam propriam. In conuer[atione ueró quis eo delectetur, qui cibo c7 potu, ac meretricibus potius, quàm amicis affc&us fit? Nonne omnem bominem oportet, ciim contificfs tiam fciat uirtutis fundamentum eJ, banc primam in animam deponere? Q uis nanq; fine ifta aut quicquam difceret bonum, aut exercitatione perciperet? Aut quis uo" luptatibus feruiens tton omni turpitudine corpusq; animamá;[uam polluct? Mibi enim mebercle uidetur optabile c]Je libero uiro, nec feruum talem babere, Quod ft ipfemet buiufcemodi feruiat uoluptatib. deprecari dcos oportet, ut bonos dominos confequi pofiit: boc enim mo do diitaxat talis bomo faluus effici pofiit. Cum ucró bec diceret Socrates,multà continentiorem fe operibus quam uerbis mon[irabat. Non enim folum bas uoluptates,que per corpus acquiruntur, fuperabat, fed illas etiam que per pecuniam: non immerito putans eum, qui 4 quocutique pecuniam recipit, fuijpfius dominum illum coftituerc,ac feruitutem[ubire,nulla quauis alia minus turpem. Dignum autem duco que cum Antipbone fopbifla difpu auit, non praeterire. Quondam enim; uolens Antipbo auditores Socratis ab illo abduccre,adiens eum prefentibus illis, fermonem in bunc modum babuit: Ego quidem, Socrates, arbitrabar eos qui philofophiee dis dant, liciores

ET DICTIS SOCR, LIB, I, 8;
ftliciores effici oportere. Tu uero mibi uideris ifla tua philofopbia in contrarià frui."Talem cnim uitam ducis, . qualé nullus feruus domino fubicctus fuftineat: cibumq; fumis, atque potum wiliffimum bibis: uefteQ; non modo trita fed ctiam cadem,tam in eslate,quám in byeme uefti tus cs. Anfuper nudis pedibus, cg abfq; tunica incedis. Et ad bec pecuniam,que Co cum congregatur letificat, e accummlata quam uoluptuofe uiuere facit, accipere venuis, Si ergo quemadmodii ceterarü artium magiftri, difcipulos fuos imitatores fui cfficiunt,fic ctiam tu tuos au^ ditores fimiles tibi reddas, infelicitatis nempe te effe nmagiskrum non dubites. Tum ad bec Socrates: Mibi uideris, 0 Attipho, inquit,tam miferam me ducere uitam arbitrarbut citius eligeres mori, quàm quoego uiuere mo-do. Age ergo confideremus. C uid uitij in mea uita comprebendifli? Vtrum quoniam accipientibus quidem pecu nian, nece[Je est illud facere, fuper quo mercedem acce perunt; mibi uero cim nonvecipiam, nec neceffitas fit di fputandi cum quib. nolim? An modum uiuendi mei parui exiflimas, atque opinaris quod minus ego quàm tu, falubria ederem,aut minus nutritiua? An putas fortaftis com paratu ea difficil lora effe, quibus ego utor, quám quibus tuipfe, có quod fumptuofiora,ac maioris precij fint e^ vum forfitan delectabiliora tibi, que pro te apparantur ducis, quàm mibi que ego fumo. Atquiignoras,eum qui cum auiditate comedit, minime epulis indigere: qui que cum auiditate bibat,minime potum exquifitum ab[entem defiderare? At ucflibus quicunque diuerfis utuntur, frigoris x eftus caufa mutant, calceisq; pedes induunt,ne propter ea que pedes offendunt, ambulare impediatur.
f:

86 XENOPH, DE FACTIS Dic igitur, quefo, fi quando me comprebendifti«ut frigo vis caufa plus ceteris domi manentem, aut«ftus gratia pro umbra cum aliquo contendenten,aut propter pedi dolorem non prodire quocunq; ucllem? Nonne certó tenes, cos ipfos qui natura ipfa corporis inbecilles funt, per exercitationem tamen multo fortiores ad ca que meditantur ef ci;4c facilius ea fuflinere, quàm illos qui corpore fortifsimi, inexercitati tamen[unt? Cur igitur ue quoq; ton opinaris per exercitatione omnia pofJe fuffer vc facilius te n0 exercitato? Enimuero quá tu putas caufam e[Je ne gule, ne fomno, nc deniq; luxurie feruiam, qu àm quód cetera mult dulciora bis babeà, que no mo do cim babeátur delectant, fed etiam quoniá fpem faciütt, fore ut femper profint Infuper boc quoq; fugcrete non oportet, quód quicunq; fe arbitrantur in bis, in quib. a gunt,no proficere, delecfari non po[Junt: quicunq; uero fiue inagris colendis, fiue in nauibus gubernandis, fiue in quacunq; alia arte peragenda fe proficere uideant, tand eliciter degentes oble&tantur. Cumq; à nullo iflorum om nium talis nobis letitia nafcitur, qualé babere quis poffit cim fe putet effi meliorem, ac meliores amicos acqui rere,quod equidem in dies de me arbitrari no defino:pro pterea fi quid aut amicis, aut ciuitati prodeft oporteat, utri plusocij ad becprocuranda erian illi qui quemadmodum ego affcclus fum, an illi qui ut tibi beatum uide tur, fic uiuat? Advem autem militarem, utrü qui fine fum ptuofo uiclu uiuere n poffit, an ille cui fatis omne quod contigit, eft, aptior iudicabitur? Aut utrum ille citius expignabitur qui inufitatis ey fumptuofis indigeat, an ille qui mediocriter utatur illis ctiá que in comuni ufu funt? Videris

BET DICTIS SOCR, LIB. I.$7 Videris 0 Antipbo, felicitatem delicijs ez diuitijs metiri, Ego autem nullis quidem indigere rebus, diuinum:mininis uero, illori e|Je duco, qui quamproxim! fuperis fi fint: € diuina quidem optima omnibus; qui uero dijs appropi I int, proximos optimo exiftere. Rur[us cum quondum idem Antipho cum Socrate difputaret;; O Socrates, ait, ego te iu[lum quidem ejJe arbitror, fapientem autem minime: quod etiam tibi constat, ut puto. A nullo nanque, propter quod tecum conuer[antur, pecuniam exigis. Atqui fl ucstem, aut domum, aut quippiam illorum que pofsides,precio dignum exiftimarcs,non modo gratis non dares, fed nec pro minori pecunia quám ualeat. Iéaq perfpicuum. efl, mercedem tue cóuerfationis tepetiturum cjJe profecto non minorem quàm oporteret, fi quam utilitatem poJJe cam ofer rc bominibus fcires. Iu^ flus igitur non iniuria esum non decipias bomincs exigendo pecunias:apiens autem minime, cum nil laude dignum cognofcas. Ad bec autem Socrates: Apud nos, o Antipbo,inquit,exislimatur codem modo fapientia, quo pulchritudine po[Jc aliquem uel bonefte uti uel turpiter. Pulcbritudiné nanq; fi quifqua pecunia proftituat omni uoléti,fornicatoré cum appellant. Siquis at quemcunqs fenferit bonum ct boneftum fui amatorem e[Je,cum illo it amicitiam coniungatur, illum modcflum putamus. Sapientiamq; fi fimiliter, fl quis ut fopbift. e folent facere,omni uolenti pecunia uendat, fophiftam quaft fornicatoré nominat. C uicunq; akt ingenio pr.editii bominem docettdo quodcunq; boni ipfe[ciat, amici fibi cfficiat, bunc illa arbitramur agere, qu bono boncfloq; ciui faciiida[unt.
Iq; 0 Antipbo,ficut alius quidam aut equo bono,aut cd 4

$8 XENOPH, DE FACTIS
ne, aut auibus delectatur, fic c multó magis etiam ego
bonis amicis delector, ac eos fi quid ego boni fciam, do
«co: ceteris quoq; cos commendo, quos putem profüturos cis ad uirtutem percipiendam: tbe[aurosq; fapientis prifcorunquos illi literis mandantes nobis reliquerunt,
unà cum necejJarijs meis reuoluens, fi quid reperiamus boni,clicimus magnum; lucrum arbitramur fi amicitia coniungamur. Cum ergo ipfe boc audirem, cz ille mibi
uidcbatur effe beatus, fuosq; auditores ad uirtutem conducere.Cüm autem iterum Antipbo interrogaret Socratem, cur cium alios putet reipub. gubernatoresefficere,
ipfe non uacet in ipfa ciuitate gubertanda, fi quidem boc
facere fciat? Vtrum 0 Antipbo,inquit, folus rempub. melius gubernarem, an fi quamplurimos ad boc opus fufficientes efficiam? Vtrum autem fuos auditores ab arrogátia debortabatur, uirtutiq; operá dare bortabatur, binc Ad honores. confideremus, Semper nanq; dicebat, non e[Je meliorem deqirendosuia. iam ad bonores acquirendos,nifi per quam bonus quifepum, que efficiet non uideri uelit. Q uód autem boc uerum cffct fic demonflrabat, Confideremus nanque, aicbat, fi
quifpiam non bonus tibicen, apparere bonu: uelit, quid
fibi faciundum e[Jet: nonne in illis bonos tibicines imitari debet, que extra artem propofita funt? Primó nanq;,
quonia illi fupellectilem ornata poftidétac multos pediffequos dircumducunt,et buic fimilter agendum eft. Deinde,cum illi à multis laudentur,«y buic multi laudatores preparandi funt. Verüm opus nullum cft faciundii;quod
fi tentaret, confeftimvidiculus apparebit,(7 non modó malus tibicen, fed bomo etiam arrogas. Atqui fi cum pecuniam grandem con[umeret, nibil utilitatis acquirerct, quit

ET DICTIS SOCR, LIB, I, 89
quin malam de fe bominibus exiflimationem velinquevet, quo pacto non ridiculofe et inutiliter uiueret, cumdg dolore atq; moerore? Similiter fi quis cum non bonus fi fit, aut imperator, aut gubernator, apparere uelit,quid accideret ei perfpiciamus. Nempe, ft cum defiderct appavere fufficiens effe ad becperagéda,perfuaderc non poffit, triftifimi eft:quod fi per[uadeat,multó miferabilius. Conflat enim, quód J aut t aMberate conftituatur, aut exercitum ducere, qui nefcius barum avtium eft, perdet €os profecto quos minime uelit, ipfe quoque turpiter ab incepto ceJabit.. Eadem etiam ratione inutile monftrabat e[fe, diuitem, aut fortem, aut robuftum quempiam, cumnon fit, apparere uelle.Iuberi enim eis aiebat, maiov4 quàm pofünt; que ciim agere non queant, appareant tamen fi ufficientes 4d bec peragenda, uenia minimé confequuntur, Deceptorem autem non illum appellabat, qui cum parum quippiam aut argentum, aut uafculum quo» dam perfuafo accipiens, eo illum priuaret: illum uero multó maiorem, qui cum nullius precij fit, feduétionibus perfuadeat, fufficientem fe effe ciuitati precfJc. Mubiitaq; uidebatur cum bec Socrates afJereret, ab arrogantia etiam fuos auditores abducere,
f:

90 XENOPH, DE FACTIS XENOPHONTIS;.DEFACTISET DICTIS SOCRATIS MEMORATV dignis liber fecundus, Beffarione Cardinale Niceno interprete.
SOS VM uero buiufcemodi diceret, uidebatur ^3 Y 3i mibi ad continentiam cibi, potus, libidinis, xs fomni, frigoris,eftus atq; laboris, fuos au^ SG AN ditoresimpellere. Sentiens enim quendam eor& qui jecum conuer fabantur, in bis incotinentiorem: Dicmibi Ariflippe,ait,fl oportucrit duos adolefcentulos tibi traditos, alterum ut dominari pofüt, alter uero ut nunquam defideraret dominium,educare, quo utrunque erudias modo? An approbas ut à nutrimento ipfo, tanquá ab elemento incipientes,con[ideremus? Approbo, Ariflippus ait: nutrimentum nanq; pruicipium omnium efl; necullus uiuere pofeit nifi nutrtatur. V elle igitur cum tempus ade[Jet cibum fumere,utrifque uerifinuliter conuenit. Conceftit Aviflippus. Eligere uero potius illa agereque cogunt quàm uentri feruire, utri iftorum affuefa cere debemusg lllum,inquit, mebercle qui dominandi artein difat,ne res ciuitatis propter ociu illius langue[cant. Et cum bibere uclit, poffe fitim fufferre, eidem addatur neceffe efl, ait. Vta pror[us, Ariflippus inquit. Continentem ueró in fomno capiendo e[Je,ut pofeit et tarde dormi tum ire,et ante diluculit furgere, ac uigilare flopus fuerit,utri addendu cfl: Hoc etlam,inquit,cidem. V enere autem, inquit, ab[linere, ne propterea impediatur agere qu.ecung; oporteat? Et boc, refpondit Ariflippus,cidcm addere oportere. Sot abhorrere uero à laborib, fed ultrà cos[ubire?Et booinquit, eidem conuenit. Difcere autem

RT DICTIS,SOCR, LIB, I1. 9t
tem fi qua doctrina ad aduer[arios[uperandos conferat, cui magis couenitzlli per Iouen;inquit,qui ad dominandum intendit. Nil enim cetera proderunt,ni iflis doctrinis fit eruditus, Qui ergobuiufcemodi reb. fit praeditus, nónne tibi quoque utdetur minus quàm cetera animalia ab aduevfarijs manciparittflorii enim queda à uentre fedu&a, quamuis nónulla fufpicentur fatura pericula, cupiditate tamen edendi ad laqueum ufq; ducfa capiuntur: quedam auté potu falluntur. Ita eft inquit. Cetera uero propter libidinem, utputa caflite c7 perdices, ad uocem formine,cupiditate et fpe du&a, ita ut nó pofrint pericula pr«euidere, incidunt in laqueos. Concefsit. Ariflippus. Num igitur tibi uidetur, Socrates ait, turpe bomini efe eadem pati que ctiam fere infipiettesificuti adulteri car ceribus mancipantur, clim tamen feiant periculum cfJe adultero, quecunq; leges minantur, pat, ac in idiari cg capicg contumelijs affici? Cum igitur talia imminent,et mala turpiflimaq; pericula,multaq; fint que à cupiditate uenerea illum liberarent,nonne infeliafsimi cz infanientis bominis est ad bec pericula impelli? Ita;inquit, mibi quoq; uidetur. Cim ait plurimi atq; nece[Jarij actus bomini palam omnibus c7 in campis agendifint, utpote bcllaagriculture,ceteriq; quamplures:nonnullos borinum exercitatos non e[Je ad frigus c7 eftus fufferendos, nonne magna defidia efl: Magna,inquit,per Youem. Con. cedis igitur,ait, in illis quoq; faale ferendis,eum qui prin ceps füturus cfl, oportere exercitatum effe? Prorfus, inquit,oportet. Siitaq; in bis omnibus continentes cum illis connumerandi funt, qui dominandi arte crudiantur: qui non pofiunt boc agcre,tiempe cum illis aggregandi funt,

: XENOPH, DE FACTIS
quilongé abfintà fpe dominandi. Concefiit etiam boc. Cum igitur utriufq; borum, i inquit, baud ignoras gradi, confidcrafti aliquando quo cum teipum aggregare debes?tta, inquit Ariflippus: nullo; pacto cum illis e[Jc con numerandum exiflimo, qui dominari uelint. V alde nanque infipientis bominis mibi efJe uidetur, tton fatis baberefi fibijpfi que oporteat compararit,cüm boc ctiam fo» lum maximum fit, fed obligare(e uelit ad ca preftanda ceteris ctiam ciuibus quibus indigeant: ac ibi quidé ipfi non po/Je fatis in ommbus faccre gubernando autem ciui tatem,fi non opera fua quecunq; uelint ciues adipifcantur, fupplicijs affici. Haec quis non dicat magnam inftpientia effe Quemadmodum enim ego meis miniftris,(ic ctiam ciuitates uti debere exiftimant magiflratibus fuis. Ego tanque dignum duco famulos meos mibi quidem copiofe preparare quibus indigeam, illos uero nibil illovum tangere. Ciuitates quoque oportere arbitrantur fibi quidem ipfis opera magiftratu quamplurima bona pre beri, illos autem ab omnibus illis abflinerc.Ego itaq; illos quidem qui uelint multis negocijs obrui, acalijs occupa tiones prafLare, eo quo dictà eft modo erudiens, cum bis aggregabo qui dominandi cupidi funt. Meautem ipfum cum ipfis connumerabo, qui nagnifaciant quamfacillime € fuauiter uiuere, Tum Socrates; Placet inquam etiant boc confiderare, utrum principes an fubditi iucundius ui want? Vehementer placet,ait. Gentium itaq;, inquit, que ad noftram ufque perucnerunt notitiam,in Afia quident Perfe dominantur:feruiunt autem Syri, Pbryges,eg Lydi,In Europa uero Sob dominantur iu[Ja autem capiunt Mot, Wn Libya autem Cartbaginen[cs dominatur, obicm

ET DICTIS SOCR, LIB, i, 93
obtemperát ueró Libyes. V tros igitur borà[uauius uiucrearbitraris? Aut Grecorum cum quibus tu quoq; babitas, utrum illi qui ciuitatibus prefunt,an qui fubditi funt, iucundius tibi uiuere uidentur? Sed ego tamen,inquit Aviftippus, neq; in feruitutemme aggregandum efJe duco, fed in media borum uia, que neque in principatu,neque in feruitute confiflit,fed in libertate, que quidem maxime ad felicitaté conducit, Attamen,Socrates ait,fi quemmodum neque in principatum, neque in feruitutem bec uia ducat, ftc etiam nec inter bomines te duceret, fortaftis recte diceres. Q uàd fi cum bominib.conucrfatus,nec dominari,nec feruirc uelis,necillis ultro obedias qui ciuitabus prefunt: fcias uelim, non ignorare fuperiorcs quibus modis inftriores priuatim ct publice feruos etiam no lentes efficiant, ac ut feruis utantur. Non ctim te fugit, quód fcgetes et arbores nonnulli metüt ac incidunt, quas alij feminarunt atq; plantarunt, Omnibusq; modis confiringunt obfidionib. quosnouerunt inferiores effe,quo ad perfuafevint eis, feruitutem potius quàm bellum cum fortioribus eligere. Priuatim etiam qui fortesey potentes funt,imbealles ac impotentes feruituti mancipant,atque potiri eis conantur. Scdidcirco, Ariflippus ait ,ne buiufcemodi patiar, in nullam rempublicam me condudo,fed ubique fum bofpes. Bic Socrates: Vftud uero periculofum certamen cst, inquit. Nam posteaquam Sinnes, €? Sciron, atque Procrufles obierunt, nemo quidem bofpitibus iniuriam facit: ueruntamen omnes quibus quamoptime[uas inbabitare ciuitates cure eft, leges ut anullo patiantur inturiam, ponunt; amicos unà cum nece[Jarijs alios ctiam coparare conatur adutorij caufa,ac ciuitates

94 XENOPH, DE FACTIS
muniunt mocnibus:et armis,quibus fc tutari pofiit, utun tur:cz ad bec alios etiam aliunde focios preparant, cz tamen cum bis omnibus iniurias nonnunquá patiuntur. Tu ueró nibil illorà babens, in uijs autem( ubi plurimis iniurie inferuntur) multo tempore uer(atus, quancunqs suero ciuitatem adibis, ciuibus omnibus inferior, ac talis exiftens, quales utplurimü fpernunt quicunq; iniuriam inferre uelint, propterca tamen quód bofpes es, putas te ton pa[Jurit iniurias? An propterea quód ciuitates fecuvitatem tibi et eunti et abeunti pollicentur, confidis? an fortafis quonia feruus etiam talis opinaris effe fiturus, qualis nulli proderit domino? Q uis nanq; babere in domo bominé uelit,qui laborare quidé renuat omnino,[um ptuofo at apparatu delectetur?Confideremus ergo quo pacto talib, feruis domini utantur, Nónne libidinem quidem illori fame cafligat? Furari uerà probibent, cum ab eis aufert omnem fürandi facultatem? Compedibu: at fagiendi amputant libertatem?Ociofitatem uero uerberi bus excitat? Aut quomodo tu facis, cum talem quenquam tuorum miniftrorà effe deprebendis? Supplicijs uero om nibus afficio,ait,quoadu[q; feruire coguntur.Sed tamctt, 0 Socrates, inter illos qui ad dominandi artem erudiantur,quam tu felicitatem efe ducas,ct illos qui coacli ex nre ceflitate multis laborant incommodis, nibil interefJe mibi uidetur, Siquidem famefcent, fitient, c7 uigilabunt,ac frigoribus alijsq; afficientur laboribus ultro. Ego natq; nefcirem quid differt, eandem pellem aut ponté,aut inuite cedi:aut idem corpusbis omnib. fiue fponté, fiue inuite fübijci. Nil enim aliud nifi infanire mibi uidetur, qui bec ultro fuftinere uclit. Ad bec uero Socrates: Nónne Ari

ET DICTIS SOCR. LTB.'IH. 95 Ariflippe, inquit ifavatione tibi voluntaria à contrarijs differre uldentursqua qui ultro famefe cat,edet cum uolue rit:quiq; fponte fitit, bibet: etin alijs fimil iter. Qui uero ex necefüttate patitur, no licebit ei cum uoluerit ab bis liberari, Preterea qui f ote bec patitur, bona[pe ductus letatur:quemadmodi: illi qui fev as uenantur,[pe capiédi libenter laborant. Atq; talia premia laborà parutfacien da funt. Q ui ueró conantur ut quaoptimos amicos babeantfi fiue ut inimicos expugnet,fiue ut fortes corpore antmod; effecti, et fuam domi bcne babitent, fuis; profint amicis ac patrie, quis dubitet iftos laborare[uauiter in buiufcemodi rebus, ac cum Letitia uiuere? m et feipfos apprime mirentur,et ab alijs laudentur. Ad bec aüt,mol litis quide ct uoluptates in p romptu pofitee,nec corpori fanitatemut bi afJerunt qui gymnafijs preunt)nec animo ullam fententiam cuiufquam exiftimationis,praftare pojJunt. Studili ucró et patientia bonavi atq; boneflaris artium caufa funt, ut optimis uvis uidetur. Dicit at eg Edith: Prauitatcn quidem fimul totam licet eligere facile: plana enim ad banc ducit uia, cum ualde prote ba bitet, virtuti ueró[udorem prepofuerüt dij immortales, Virtüs laboris Longum enim et arduii iter ad eam: quod cum afberü pri coms. mo fit,amoenum poflea fit, cum ad ultimi quis peruenerit, Epicharmus quoq; bis uerbis boc idem testatur:Laborib. omnia nobis dij uendunt, Necnó in alio loco idem ait:O improbe, nonne plane malus es, qui non babcas ves aduer[as? Necnon fapiens Prodicus in illo quod de Hercule edidit opere, fi fimilter difputat de uirtutejin bic modum quiin e2o memini, cd ns. Ait ianq; Herculem, cim à puerili etate ad adole[centià perueniret, cium ado

96 XENOPH, DE FACTIS lefcentesiam fui avbitrij effecti, offendunt fiue per uiant uirtutis; fiue uitiori uitam fuam ducent,egvefJum in folitudinem,confediffe cogitationibus agitatum, utram uia vum fupradicfarum preponeret: ubi duas ad cum appa ruiffe accedere mulieres magtias,altera boneflam ct liberalem uifu, ex ipfa natura corpus quidé munditia ornatam, oculos ueró uerecundia,cffigiem autem totam caflitate, alba ucfle ueflitam: alteram ucró ad carnofitaté atq; mollitiem e[Jc nutrita, ornatam ueró colorem quidem ut albior atq; rubicundior: effigiem ueró,ut veclior quám à natura cjJet,apparerct:oculos ait wagantes atq; apertos babentem:tali uefte ucftitam,ex qua pulchritudo quammaxima corufcet,fepeq; feipfam reficere e attendere, fi quis ctia dius eam uideretznonnumqua autem et ad pro priam umbram afpicere, Cum autem propius Herculem accefJerunt,primam quidem eodem modó ire, altera ucvopreuenire uolentem,cucurrifJe ad Herculem, atq; diVoluptatis o^ xiJe:Confidero teo Hercules, dubitantem quam uiam cxatio, ligas, Si itaq; me diligas, ad uoluptuofiffima facilimamq; te ducam uiam, c7 illa quidem que delectant omnia guflabis,laboris expers uiuchs.Primum tanq; neque bellorumyneque negociori curam babebis fed potius confiderabis quem tibi gratum aut cibum, aut potum inuenias, quidue uifu, aut odoratu, aut taClu uoluptuofum percipias quibusq; cupiditatibus ufusquamaxime deleclatione affectus fueris quoq; pacto mollifime dormias,et abfque laboribus omnia ijIa obtineas, Cy uód fi quando deficere illa quibus bec acquiruntur fufpicio fit,ton erit me^ tuendii,ne te ducam ad ifla corporis animiq; labore et e« runhis paranda; ed illis tu uti poteris, que ceteri ope« rantur

KY DICTIS$OCR. LIB. t1,— 97 vantur,à nullog; abflincbis unde lucri aliquod fuboflen-datur: undi; nanq; utilitaté fuam acquirere meis neccffaris licet. Haec aim audifJet Hercules:O mulier inquit, quodnomen cft tibi? At illa: Mei quidem amici, ait;Felicitatem me appellant: qui uero oderunt,Prauitaté me nominant, CumQ; becdicerentur, altera mulier acceffit, ey dixit: Ego quoque ad te ucnio Hercules, cüm fciam tuos Virtutis parentes,naturamá; tuam, ey ingenii in(tudijsconfide- oratio, raffem, é quibus non modicum[pero dummodo meam eligas uiam atq; doctrinam, c» te uirtutis cupidum, bono rum ac bonc[lori operum cffci cultorem, med; multó bonorabiliorem cy inboris predariorcm fore, Non decipiam autem te, à uoluptate exordiendo, fed qualemrebus dij contulcrunt. naturam, tibi cum ueritate narrabo,
Nil enim corum que bona atq; bonefla funt, dijbominibus fine labore e fludio pre]lant. Sed fiue deos effe tibi propitios uis, colendi funt ipft dij: fiue ab amicis diligi, «micis benefüciendum: fiue 4 quapiam ciuitate bonorari defideras, ciuitati aliqua utilitas adferenda: fiue à tota Grecia ob uirtutem adruiratione dignus exiflimari, conandum eft toti Gracie benefacere: fiue tibi terram fruélus producere, terra colenda: fiue à iumentis diuitias dcquirere, iumentorum tibicura babenda e&t: fiue perbellum defider as augeri, acuis amicos quidem à feruitute liberare, inimicos ueró in feruitutem redigere, bellice
artes ey difcende funt ab illis qui fiunt, eg exercendum
in eis, quomodo eis debeas uti, Si uerà uelis corpore etia fortis effe, fubijciendum cft animo corpus, ac exercendi
in laboribus atq; fudoribus, Prauitas ueró interpellans, Voluptatis out Prodicus narrat: Intelligis o Hercules, inquit, quàm vatio,
8$

98 XENOPH, DB FACTIS
afperam ac longa uiam ad delectationes bec mulier ttav^ rat? Ego uero perfacili ac breuiftüma uia ad felicitatem te ducam. Ad bec uirtus refpondens: O miferasinquit.quid boni tubabes, aut quid tibi fuaue uideri poteft,cum nibil borum gratia agas, tiec[uauium defiderii expedtes, fed antequam cupiasonnium iftorum implearis? Nam antequàm famefcas, comedis:«y antequam fitias, bibis: vy ut cum uoluptate comedas, exquifitori ciborum uteris coquis. Vt ueró uoluptuofe bibas, uina uaria preciofaqds ac in eflate circumiens binc c7 illinc queritas niuent. V t autem quàm fuauiter dormias, non folum ftratum molle fupponis, fed lectos cz lectis fubfellia paras. Non enim propter laborem, fed quoniam nil babes quod agas,fom num defideras. Res ucr uenereas omnibus macbinationibus«y antequam corpus indigeat, exerces. Ipfis ctiam wiris,ut mulieribus uteris. Sic enim tuos amicos inflruis, no&e quidem in turpitudinibus uacans, quod autem utiiftimum dici cft, in[ommo confumens. Cum uero immortalis fis, à dijs quidem proiecta es, àbonis uer bominibus ignominia affecta. Nunquam, quod auditu duleifiimumeft, tuam audifli laudem: nec quod fuauifimum ui^ fu, bonum ullum tuum opus uidifli, O uis igitur aum aliquid dicas crederet tibi? aut cum indi ge45, quicquam tibipreflaret? Aut quis fue compos mentis, uoluerit inter tuos cónumerari, qui in inuentute quidem corporib, debiles, in fenio ucró amentes efficiuntur* cim adolefcentiam cum pigritia in delicijs peragant, in fento akt mul tis laboribus cz infirmitatibus confringantur: quiq; uevecundati fuper bis que egerüt, non tamen minus fuper bis que agunt, grauantur, tatiquá quiin luentuteomnibus

ET DICTIS SOCR, LIB, I1, 99
nibus woluptatibus affecti, in feneQutem fibi omnia molefla feruarunt.Ego ueró[um quidem cum dijs, adfum ue và bonis bominibus; nibilá; operis boni, neq; diuini, neque bumani, fine me fieri poteft: magisq, alijs omnibus, et apud deos,et apud homincs optimos, bonoribus fruor; etcnim defiderata cooperatrix artificibus fum, fida domorum dominis cuftos, bencuola famulis patrona, ope rum que pacis[unt, bona coadiutrix, bellicori ucro fir» mif uma focia, amicitie optima confors. Ad bec auteni, meis neceffarijs fuauis atq; prompta cibi potui; fruitio c53: expectant enim quou; alia defiderent. Somnus autem uoluptuofior illis, quam ocicfis cuenit: c7 neque excitati molefté ferunt, neque ab illo detenti, que agenda funt, negligunt. Yuniores autem gaudent feniorum laudibus: feniores uero Letantur iuniorum bonoribus, Res quoq; geflas à prifcis iucundifsinié memoria repetendo, non minori cum iucunditate res eis prafentes peragunt: quas ob res dijs amati, defiderati amicis, bonorabiles patrijs efficiuntur.Cum ueró fatis datus finis peruencrit,nó obliuioni traditi fine bonorib, iacent, fed memoria bomi tium commendati, in eternum florent, Hac 0 Hercules, inquit, bonorum parentum fili, fudovibus licet exercendo beatifiimam felicitatem babere.1n bunc itaque modum Prodicus admonitionem Virtutis ad Herculem expofuit, bas tamcn fentétias multo pulcbrioribus uerbis quàm egonuncornauit.Q uapropter 0 Ariflippe,tibi quoq; dignum efJe exiflimo, füturi etiam temporis nonnullam cwram babere. Sentiens autem aliquando fuum filii Lamprocleit, qui maior natu erat, matri fue irat: Dic mibi De pietate ix 6 filiait, cognouit ne unquá bomines quofdam quiap^ parentes, $8?

Ingrati,
300 XENOPH, DE FACTIS
pellantur ingrati? a pror[us,inquit.Confiderafti igitur quos bomines,ez cum quid agant, bocrovine appellantur? Confideraui, ait: illos nanque qui bentcficijs acceptis non reddunt gratias cim pofiint,ingratos appellat. Hos uerà ingratos cum iniuriofis connumerandos efe putas Ita, inquit. Quid uero,con[iderafti ne unquam, quemad modum manciparc amicos quidem iniuftum effe, ita iniinicos iuflum? Sic etiam ingratum cffe erga quidem amicos, iniuftum e[Je, erga uero inimicos, iftum? V ehementer, ait, con[ideraui: ac mibi apparet, à quocunq; quifpiam bencficijs affectus, fiue amico, flue inimico,mon conatur gratias reddere, iniustus effe. Si igitur bectibiuera uidentur, manifela iniuria ingratitudo effet profecto. Conceflit. Q uantó ergo maioribus quifq;beneficijs acce ptis nonveddit gratias,tanto iniuftior eJJet.Et boc etiam concefiit. Quos igitur, aut à quibus putas maioribus bcneficijs affici, quam liberos à parentibus? quibus primó ut fint, cy uiuant, deinde ut tot bona uideant, illorumq; participes fiant, quecunq; dij bominib. preebent, parentes caufa fuerunt: que tam magna exiftimatione digna omnes arbitramur, ut priuationcm illorum magis quàm alia fugiamus. Ciuitates quoque pro maxima pocna,de licis in maximis mortem fanxerüt,tanquam maioris má li timore non pofiint iniurias coércere. Nam mon putes uelim propter uencreas res bomines filios procreare, c ad bunc ruoré libidinis foluendum non parua fine labo remunercà; uxorio facultas in uijs pafiim domibusq; exi flat. Quapropter non modicum cogitamus,d quibus mu licribus quamoptimi filij nobis propagari pofiint: quia bus cim tales inuemantur cOucnicntes, prolem procreanius

BT DICTIS SOCR, LIB, II. 101 mus: cz uir quidem ipfam uxorem, ex qua fufcepturus est liberos, ali: füturis quoque liberis omnia praeparat, quecunque conduClura cis ad uitam putet,et bec quamplurima poffit. Mulier uero concipiens tolerat boc onus cuia grauamine c7 periculis uite,alimento fuo nutrients puerum, magno multoq; cum labore ufq; ad part perueniens, Poftea ctiam nutrit,atq; pro eo procurat, quo tamen nunquá antea bencficij quippiam acceperat, qutque non modo ignorat que e bencfücit, fed neq; declava re potest quibus indigeat. Mater ueró per conicCluran que conducant, queq; grata[int eis, conatur adimplere, multoq; tempore nutrit die noctu; laborib, affecta, ignorans quam istorum omnium mercedem babebit, Et non fufficit folum nutrire, fed aim uidentur filij po[Je difcere quicquam, quacunq; ipfimet parentes ad uitam utiliababent, docent. Que uero putant alium magis po[Je docere, ad illum liberos ut doceantur mittunt cum[um ptibus fuis, omnibusq; modis procurant, ut quamoptimi liberi eis efficiantur. Ad becadolefcentulus ait: Etfi bec omnia, ceteraq; bis multó ftcerit plura,nullus tamé poffet profecto duriticm matrismeee fufferre. Tum Socrates: Vtrum, ait, fere immanitate putas difficilius ferendam e[Je,an matris? Ego quidé,inquit, matris puto,que talis ftt. Num igitur unquam aut momordit aut vecalatraut tibi, quemadmodum multi à fevis affecti funt?Non ifla: fed ea dicit inquit,mebercle, quee nullus unquam audire uclit. Tu autem quot, Socrates ait, ei moleflias tur dicto,tum faclo, prima etate, die noQtuq; praftitiftisaut quantum doloris attulifi egrotationib. uexatust Nil tamcn, ait, unquam aut feci, aut dixi, cuius illam puderet, 88 5

101 XENOPH, DE FACTIS Quid uerà, inquit, grauius tibi putas effe, quecunq; illa dicit, audire ijs que biftriones in tragoedijs alter alteri.. contumeliofifsime dicunt?Sed tamen,ut avbitror, quonia non putant nec illum qui redarguit,propterea vedargue rcut damnum inferat: nec illum qui minatur, proptereá minari,ut mali quicquá faciat, equo animo ferunt. T'u au tem cum baud ignores,quod quicquid mater dicit, nó mo dà non ut maleuola tibi dicit, fed uoles tot tibi bona fore, quot nulli alij, egvé feres? An opinaris maleuola tibi ma trem efJe? Minimé;inquit,boc opinor. Nonne, ait Socr" tes, iflam cüm beneuolatibi fit, quámaxime poteft pro te procuret ut fanus fis, nulloq; priueris nece[Jario,et ad bactibi multa bona fieri dcos oret cy uota reddat, diffici lem e[Je ais? Ego quidem arbitror fi talem non pofiis[ufferre matrem, nec bona te poffe fufferre. Dic auté mibi, inquit; Vtrum alium quenquam putas oportere colere, an arbitraris te nulli bomini unquam oportere placere, nicq; fequi, neque paréreneq; Duci, ticq; alicui principi? Imó quidem,inquit,mebercle.Ergo uicino quoq; Socrates ait, tu uelis placere, ut ty ignem tibi accendat, cum opus füerit,in aliquoq; bono te iuuct? cy ft fortuituin aliquam incideris aducrfitatem, tanquam beneuolus et pro pinquus tibi poflit prode[Je?Ita equidem, ait. Qnid uero comite flue in tera, fiuein mariaut alium quenquam, tion avbitraris intere[fe, amicum aut inimici babere? An opportunum e[Jc iudicabis amicitiam potius illorum con fcquis tta,inquit.Si itaq; Socrates ait,iftorum omnii ami citiam magni cxiflimanda e[Je putas, nonne matr ctiam que plus tc omnib. iflis amat, putas oportere colere? An tgnoras quód ciuitas quoq; aliam quidem minime curat ingratitu

£T DICTIS$OCR, LIB. II, 105 inpratitudinem, neciniudiaium compellit,[cd defpiait, fi quis bencficijs acceptis nà reddat gratias: fi quis uerà pa rentes non obferuct, bunc in iudicium compellat, ac ve^ probet,magistratibusq; omnib. indignum exiflimet,tanquam ab illo non poflint neque facrificia pie facrificari, necaliud quicqua bene aut iuste agi? Nec foliim boc, fed etiam fi quis parentum defünctorum fepulcbra non ovnet, bocetiam ciuitas inuefligat in electionibus magiftra tuum. Tu itaque fili, fi compos es mentis, e deos ut tibi ignofcant exorabis, fi quid matrem neglexisti, ne ingvatumtte effe exiftiment, nec benefacere uclint. Abbominibus quoque caucbis, ne fentientes quód contemnas pa^ tentes, pro nibilo tebabeant, ez priuatus amicis omnibus effectus fueris. Si enim te avbitrabuntur erga paventcs ingratum efe, nullus putabit te pro fufceptis bencftcijs fore in referenda gratia memorem, Ciim quondant uero Cberephontem atque Cherecratem inter fe ger^ manos, fibi autem familiares, fentiret altcrcavi, aumque uidiffet Cherecratem, Dic mibio Cherecrates,, inquit, num etiam tu ex illis bominibus es, qui cariorem pecuniam quàm fratres effe arbitrantur? praefertim cim illa quidem infipiens fit, is uerà fapiens: ez illa quidem indigcat adiutorio,is ucro iuuave pofiit: ez 4d boc,illa qui dem ad multitudinem augeatur, is uer unus fit? Mirum dutem boc quoq; profecto, fi quis germanos quidem pro ptercadamno fibi effe putabit, quoniam partem illorura non poftidet: ciues uero damno fibi e[Je mon putabit, e quód bonis eori priuetur. Sed bic quide poteft iudicare, quód melius fit um multis fecuré habitare, necc[Jariaqy; pofidere, quàm bota omnia ciui babere folum cum pe
88^

104. XENOPH, DE.FACTIS
viculo uluentem, in fratribus uero boc idem ignorat. At feruos qui pofJunt,emunt ut cooperantes babeant,ct ami cos acquirunt tanquam opus cis adiutorio fit: fratres uevo defpiciunt, quafi à ciuibus quidem poflint effici amici, à fratribus uero minime. Atqui nimis ad amicitiam conducit,cx eifdem parentibus natos efJe: nimis ctiam,fimul nutrirl. Quapropter c7 fere fuos focios cupiunt,«7 ad becalij quoque bomines magis illosbonorat qui germanos babent, minusq; eis molefti efficiuntur. Tum Cberecrates: Simon effet 0 Socrates, inquit, magna differentia, fortafis opportuni fuiffet fuftincre fratris moleftias, cz non abborrere ab illo pavua de re. Eft enim res expetcn da, quemadmodum ipfe ajJeris frater, qui fit qualem e[Je deceat, Cum ucro multum ab boc abit,ey totum contrarium fit, cur impofiibilia bomo tentaret? Tum Socrates: Virum o Cberecrates,ait nulli omnino Cherepbon plaere poteft ficut nec tibi, an nonnullis alijs placet? mà, re[pondit:ey idco magis, 0 Socrates, dignit avbitror eum odio baberi,quód alijs quidem placcrepotet,mibi uerà quandocunq; adfit damno potius quàm lucro fit, cy uer bo c7 facto. Num igitur, Socrates dixit, quemadmodum equus damno fit ci, qui nefciens tentaret uti co, fic etiam frater damno fit, cum quifq; uti co tentet nefciens? Quo pacto, Cberecratesait,nc[ciam cgo fratre uti, cum faam € benedicere benedicenti, cy benefacere bencfacicnti; illi autem qui uelit uerbo ey opcre nbi nocereneq; poffim, ncque tentaverz aut benedicere aut benefacere? Ad bec Socrates: Miranda dicis 0 Cberecrates, ait; fi canis nanque tibi effet ad ouium cuftodiam aptus, qui paftoribus quidem afficeretur, tibi ueró adcunti exafperaretur,
certum

RT-DLICTIS SOCR, LIB,II, 10$
ecrtum eft quod iraatq; indignatione dimifJa, omni conatu aliquib. beneficijs eum mitigares. Fratrem ueró con fiteris magno tibi bono fore,fi qualis oporteat tibi efficia tur,tton conavis quamoptimum tibi eum c ficere, prefer tim cum putes te fcive benedicere, beneq; agere? Scd dubitoo Socrates, inquit Cherecrates, ne non tanta ine uebementia fit, qua poftim erga me Cberepbontem, quá lem oporteat, efficere. Atqui, Socrates ait,mea fententia, nulla tibiaftutia opus eft ad bancvem perficiendam: fcd eum facilimé puto illis artibus allet fore, quibus tu pluvimum uales, ut magni te faciat, Nónne me preuertercs dicendo, fi quid deprebendisti me vationis alliciendi amo ris[cientem,quod ciens pretericrim? Dicigitur mibiji ui quit, fi cuiqua amicorum uelis pev[uadere ut te cum facrificet, ad conuluili uocet, quid facies? Patet, refpondit,
quod ego incipiam bocidem,cum facrifice,illum uocare. Quod fiuelis quenquam neceJJariorit adbortari, curam babere tuorum, cum abfens fis, quid facies: Patet ,inquit,
quód prinuus ego incipia curam babere rerum illius aim fit abfens, Quod fi uelis bofpitem tibi quenquam efficeve, ut aim adeas patriam illius te fufcipiat, quid tibi facundum e[fetzPatet, inquitquód bunc ctiam ego primus fucipia cim Atbenas aduenerit:eg ad bec, fi uclim cum in meis negocijs illic meiuarc, me primum bic oporteat cumin fuis iuvare, Omnes itaque, ut uidetur, nodos,per quos antor in bominibus acquiritur, tu bene fciens celabas. An times, inquit, incipere, ne tpe appareat fi primus fratri tuo bene agas? Atqui plurimi faciundus uidetuv bomo, quicunq; preueniat boflib. nocere, amicis benefacere. SL ad banc igitur vom incipietidam Chaerepbongg;

104 XINOPH. DE fACTIS tem putaffem aptiorem te, illi per[uafiffem primum indpere, tein amicitiam reducere, Nunc uero tu mibi wideris incipiens magis boc efficere po[Je. Cbarecrates uero adbec: Ab[urda dicis 0 Socrates,ait,cg minimé tibi con wenientia: quippe qui me incipere praecipis qui iunior fum, cám apud omnes bomines contraria fit opinio, hoc eft, feniorem oportere incipere in omniuerbo c7 opere. uomodo, Socrates inquit:mónne etiam ubicunq; in uia iunior feniori obuiaret, cedere ei conflitutum eft?«7 fedenté ucnienti afJuvgere, et meliorile&lo bonorare,et o^ ratione cedere? Sed o optime,non fis piger, fed tentabominem mitigare,et facile tibi obediet. Nónne uides cupi dum bonoris,et liberalé eum e[Jc?Prauos nanq; bomuncu los nullo modo,nift cis aliquid praflando, allicies, Bonos ucro bomines c7 doctos non nift amicitia mollies, Tun Cherecrates ait: Quid fi ubi ego bec faciam,ille mon efficiatur melior? Q uid aliud, Socrates ait, nifi oftédeste qui dem bonum et amatorem fratris effe,illum uero praui et indigni bencficijs? Scd nibil borum fre puto. Arbitror nanq;, duod cim fentiat te ad banc eum lu£fationem prouocanté, ualde contenderet te bene faciendo uerbo et ope re fuperare, Nunc uer fic uos babetis, ac fi manus quas deus ut una alteram iuuet, cvcauit,dimifJo boc, conarentur impedimento inuicem fore. Aut fi pedes, diuina prouidentia ad coadiuuandi inuicem fadli, relicto boc, unus alteri impediat: nónne boc magna vudita: effet, c7 infelicitas corum que flbi inuicem ufui funt, fiue boc de ma nibus pedibisue, aut oculis, aut alijs vebus quee bominibus gemina funt,intelligas? Nam manus;fi quidem oportuerit eat, que plus ulna distant coniungere, non nr ent,

ET DICTIS SOCR, LIB. II. t07
fent. Pedes uero ne fpacium quid? unius paffus fimul ivét, Oculi ueró quorit utftua potétia maxime apparet in lon^ gum extendi, nunqua uidere poffent cori qui propinqui funt,anteriora fimul et pofleriora. Fratres ueró dii amici fint, quamuis multi unus ab altero diflet, agut tamen ea que profütura inuicé funt. C uonda ueró audiui eum«y De amicitia, de amicis ea difputanté,€ quibus mibi uidebatur quamaximá quifq; utilitaté ad amicorit ufum ac. comparatione babere. A multis enim aiebat audire,omniu po[Jefsionum preltancifüma e[fe ueri ac bonum amici. Videre ueró fe quápluvinos quiduis potius fefari,quam[tuditi comparandori; amicor&.Etenim domos,agros,et fevuos,et uafa quadà diligéter eos procurare ut babeat, uidere dicebat, et adbuc coferuave conari que babent: amici ueró, quod maximi bonum e[Je dicunt, nec ut acquirát,nec ut fibi coferuent,curare. Porró egritudine laborantib. amicis e feruis, deprebéderc quo[dà aiebat, pro fer uis quidem e medicis pecunia foluerc,alia quoq; pro fanitate illorü diligenter parare, amicos ucro negligere, Mortuis alt w trifa., propter feruos quidé dolere et damni putare, pro pter amicos ucró minime, Et aliarí quidem pofJcfsionü nihil fine cura dimitterc,amicos uero indigétes de[picere, Et d bec,inquit,nónullos uidi[Je aliav& po[Jeffiona fuarumyquantüuis multe fint, tota multitudine fdre:amico rum uero numeriicti fl pauci fint, interrogantib. quot nam;qualésue babeant, fe ignorare ve[pódent:tanta babent amicori curá, Atqui qua ve bonus amicus cópar atus nó multo melior apparet*Q uis nanq; equus, quódue pat iumentovii tam utile efl, quam bonus amicus Aut quis fer sus ita affe dus c7 conflans,aut que poffeftio alia tam uti

108 XENOPH, DE FACTIS
lis erit? Verus nanque amicus feipfum paratum exbibet ad omnem amicorà inopiam fubleuandam, fiue inrebus priuatis, flue in publicis: ac fi quenquam oportuerit affi eere beneficiis,[uam operam accommodat: fi quis metus conturbat, fimul adiuuat, llic quidem non parcendo fum ptibus, bic uero opere properans partim per[uadendo, partim cogendo, Idem fequunda fortuna utentibus,multamletitiam confert:calamitatibus uer gvauatos fublesiat. Quecuniq; weró aut manus cuilibet[uppeditant, aut oculi preuident, aut aures preaudiunt,aut pedcs perficiunt, borum omnium nullo beneficus amicus pofterior est. Nonnunquam enim quecunq; quifq; pro fcipfo non füceret, aut non uideret, aut non au[cultaret, becutique amicus pro amico perfecerit. Sed tamen nonnulli arbori quidem curam babent, fructuum caufa: fevtilifüma ucró po[Jcfionem, qui amicus appellatur, focorditer acvemujJe colunt. Aliàs ueró alium eius«udiui fermonem, qui bortabatur audientes examinare feipfos, quanti exiflimandus effet amicis. Cum enim quendam uidifJet nullam curam babere amici paupertate opprefii, interroga uit Antistbenem coram illo negligente, ez alijs multis: Numo Antiflbenes, ait, funt quedam amicorum exictimationes, ficuti ct feruorum funt? Seruorum cnim alius duab. minis exiftimatur dignus,alius uà nec media mina, alius uero etiam quitiq;, c7 alius decem, Nicias ucvó filius Nicerati dicitur uno talento emi[Je, qui argentarijs fuis prac[fet. Con[ideremus itaq; inquit, utrum ficut ilo vim, fic ctiam amicorum exiftimationes fint, Va mebcrcle funt, Antiflbenes ait: ego tanq; uelim profecto bunc nubi amici efJe potius, quàm duas minas: bunc ueró nec
inedie

ET.DICTIS:SO€R, LIB, 11, 109
medie mine anteponerem,e alium quidem citius quam decem minas eligerem, alium ueró pre omnibus pecunijsatque laborib. anteponercm e[Je mibi amicum.Si igitur bec ita fe babent, Socrates ait, oportet ut quilibet fe examinct quanti fui amicis exiftmandus ftt, atque conetur quammaximi effe, ut quamminimé eum amici fui pro dere uelint, Nonnunqua enim, inquit, audio bunc quidem dicentem, quod prodiderit eum uir amicus:bunc ueró, quod unam minam potius pro co elegerit uir, quem fibi putabat amicum cffe. Cogito itaq;, nc ficut ciim quifquam prauum babeat feruum, uendit eum cuicunqué obuio, fic etiam in boc contingat, prauum amicum, cum liceat plus quàm ualeat capere,facilé uendi. Bonos nanque c7 utiles nec feruos uendi uideo, nec amicos proditos. At uero amicos examinare quibus uti debemus, docebat, buiufcemodi dicens: Dicmibi 0 Critobule,inquit, Amicus quomo fi bono nobis amico opt fuerit, quo eum examinabimus do examinanpacto? nónne primüm quidem inueftigabimus, qui uen- 9vstri, potui, luxurie, fomto, atq; inertie dominatur* qui enim ab islis detinetur, nec fibijpfi nec amico poftt pro-deffc. Nullo pacto, inquit, per louem. Q ui itaq; buiufcemodi feruiat, contemnendus tibi uidetur 21mó, Critobulus ait. C ni ueró fumptuofus exiflens,non babet fufficientiam, copias, fed femper indiget ab amicis capere,cx autcapiensnon poteft foluere, aut non capiens odio babet eos qui ton preflant, nónne etiam ule difficilis amicit et? Vebementer, inquit. Contemnendus crgo c7 ifle
eft? Contemnendu, ait. C uid uero, qui cupiditate pecuni potest quidem illam omnibus modis congregare, femper auté pluva cupiens, ideo non facilis cfl,et capicn

110 XENOPH, DE FACTIS do gaudct,foluere ueró non uult? Mibi apparet;ait,multà ifle peior illo effe. Q uiuerà propter cupiditatem accumulande pecunie ad nibil aliud uacat, nifl ad ea unde lucrabitur? Contemnendus etiam ifie cfl,ut mibi uidetur: inutilis enim, etiam eis profcttó qui eo uti uclint. Quid ueró,quicunq; feditiofus est, et uelit multos inimicos ami cis efficere? Et bunc,ait jmebercle fugere debemus. Qo uod fi quis nullo tali uitio detincatur, acceptis akt beneficijs acquiefcit, nec conatur etiam ille benefacere amico?inuti lis utique etia ifle effet,refpondit. Scd dic tamen,o Socrates, qualem quifpiam fibij pfi adipifcatur amicum. VMlun arbitror,ait,qui contraria bis omnibus: abflinet quidem à corporis uoluptatibus, feruat autem iufiurandi,et faci lis in conuer[ando csl, quiq; conatur fuis benefactoribus non minus ipfe bencfücere,ita ut utilis eis fit qui co utan tur. Quo autem páclo,o Socrates, ifla examinabimus,an tequá eis utamur? Vt flatuarios, inquit, examinemus, non uerbis eorum fuaft, fed quofcunque uideamws primas[fa tuas bene fecijJe,cum credimus ceteras quoq; bene facere pojJe. Hominem etiam ergo putas, inquit, qui primis amicis beneftcerit;pofleris quoq; fore benefactorem?Etenim equis, inquit, quicunq; potuit primis bene uti, bunc ceteris etiam arbitor bene uti po[Je. Sint bac, ait. Quicunque uerà dignus amicitia nobis effe uideatur, quibus artibus amicus es faciendus?Primii interrogandi,uquit, funt dij, atq; conftderandum est, an confulant eum amicum efficere. Q uicunq; ueró c7 nobis faciendus effe appareat, cy dij non contradicant, babes dicere quomodo iste uenandus fü? Mebercle, inquit, non eft pedibus ut le pus, neq; fallacia ut auis, neq; ui ut boslcs. Nolentem e nim

ET DICTIS SOCR, LIB, II, i nimdmicum efficere difficile eff: difficilius autem ligati retinereut feruum, Hostes enim potius quàm amid buiufccmodi artibus efficiuntur. Quo igitur modo amici effiauntur: EjJe quafdam aiunt incantationes, quas quicunque fciant, incantando quofcunq; uoluerint, amicos fibipfis efficiunt. E[Je autem etiam quedam ad amorem ueneficia quibus cum periti utantur aduerfus quofcuttq; wolucrintamantur ab eis. A quo igitur ait, bec perdifca mus?illa quidem,inquit, quibus Sirenes incantabat V lyffem, Homerum audifti referentem,quorum buiufcemodi principi ef: Age ueni VIy[Jes, magnis laudibus digne, magnum decus Grecori. Hac igitur, inquit,o Socrates, incantatione ceteros quoque bomines Sirenes incantando dctinebant eos, ne difcederent ab cis? Minimé:fcd illos folummodo buiufcemodi incantabant, qui wirtutibus glo riabantur. illis igitur, ut apparet, quemlibet incantandis e[Jc dicis, que cum audiat, non putet fe à laudante irride ri, Sicenim inimicitior potius efficietur, ac repellet à fe bomines fi, cim ille fe fciat pufillum, turpem, et debilem e[fe, laudent, dicentes magnum, pulchrum, atque robuslum effe. Alias ueró quafda fcis incantationes? Non ego, fed audiui Periclem multas fciuiffe, quas incantando ciui tatem in amorem[ui pellexit. Tbemiftocles auté quibus artibus effecit, ut eum diligeret ciuitas? Non incantando mehercle, fed nonnulla bona ei praflando. Yd mibiuidevis dicere, 0 Socrates, fl quis bonum amicü coparaturus est, ipfum oportere bonum euadere, ac dicendi e» agen» di peritum. T'u autem putabas, Socrates ait,pofsibile e[fe cum quifquam fit prauus, bottos amicos po[Je habere? Etenim, Critobulis inquit, uidcbam«y oratores uiles bo»

1t XENOPH,DE FACTI1S
nis conciottatoribus amicos effe, ev optimis exercituum ducibus non fufficientes duces in amicitiam coniunctos,
Nunc, inquit, ede quid difFutamus: babes ne aliquos dicere, qui cim inutiles fint, utiles amicos acquirere po[fint: Minime, inquit, mebercle, Et fl boc impofübile eft, cum quifquam prauus fit, bonos amicos pofJe babere:illud iam mibi vefponde,an pofübile fit, bonum quenquam
€ boneflum effectum, repenté bonis«7 bonestis amicit
fieri? Ante, 0 Critobule, perturbat, quód nonnunquá inter bomines boncstos, c7 ab inbonestis alflinentes,uides feditiones pro amicitia ingentes, C9 peius eos, quan illi qui imullius exiflimationis funt,inter fe affectos?Et non modo priuati, Critobulus inquit, ifla committunt, fed etia ciuitates quibus potiftimi bona cure fint, e turpia minim? accepta fepenumero boftliter altera ad alteram af fée funt. Que cum cogitem, quafi defpero quenquam amicos poffe babere: nec enim prauos amicos effe poffe, quippe qui cum inertes c ingrati, iniufli perfidis non abflinentes bomines fint, amici effe non po[Junt,fed potiws,med fentétia, bostes et inimici inuicé€ effician tur. Nec, uttu quoq; dicis, praui bonis in amicitiam accepti funt. Nam impofübile effet, malorà factores amicos effici bis, qui mala odio babent. Quod fi etiam illi qui uirtutibus infudant, per ambitionem in ciuitatibus, fcditionibus 4c inuidijs imbuti, alter alterum odio babct, qui amplius mici erunt? autin quibus bominibus erit amor c fides AdbecSocrates: Ó Critobulc, inquit,uarie ifla inter fe^ fe babent. Nam bomines partim quidem ad amicitia naturaliter propenfi funt: etenim alter altero eget,ac inuicem mierenturyet utilitatib, inuicem affecti gratias mutuo

ET DICTIS SOCR, L1B, II, nj
tub agüt. Partim uero ad inimicitia:cium enim eadem bo» nia atq; iucunda putant,de bis contendunt,et di[Jentientes contrariantur. Hoflile nanq; contentio e7 ira cfl. Wimicitia, atq; cupiditas plus babendi, atque inuidia, odium parit. Non minus tamen inter bec omnia fubingre[Ja amicitia coniungit bonos atqueboneffos bomincs, Nan propter uirtuté eligit potius mediocria pofiidere,quàm bello omnibus dominari: ac poffunt e» in fame c7 in fiti indolenter potu et cibo frui;à ucnereisq; abflinerequamuis uoluptate ducantur, ne difpliceant quibus minime o^ portet, Po[Junt autem ctiam de pecunijs,non modó abffinendo ab iniuria, participare in illis que licita funt, fed inuicem ctiam largiri. Ad bec po[Junt contentione non modo indolenter, fed etiam utiliter inuicem moderari: et iram, ne ád poenitentiam ufq procedat, probibere.Inuidiam uero omnino eucllere, cunt quifque propria bona amicis communia, amicorum uero fua putet. Cur igitur non effet[perandum, boneflos€7 bonos uiros ton modo indemnes, fed etiam utiles inuicem participes bonorit ciuilium fore? Q ui nanque cupiunt in repub. bonoribus affici atq; dominari, caufa intercipiende pecunise,et uin bominib. inferendi, uoluptatibusq; fruendi,iniuriofi at^ que praui e[Jent profecto, nulloq; pacto ad amicitiam apti.Quód fi quis ideo bonorari uelit,ut ton patiatur ipfe iniurias, ac neccfJarios pofiit iuuave, ubi iuftum fit,beneficijsq dominando patria fuam afficere conatur, cuv talisbomo non pofiit in amicitia fimili coniungi? Vtrum quonia minus proderit nece[Jarijs, fi cum bonis«7 boncflis babeat amicitiam? an quoniam minus poterit patrià afficere beneficijs, fl bonos c7 bonc[tós cooperatoresbabb

SUA«INENOPH.DE RACTIS:
Ames eonaliandi ratig.
beat? Atqui patet quód. in certaminibus fi liceret ome bus unà melioribus coniunctis peiores ageredi, in omnibus illis uincerent,et omnta premia illi acciperent. Cum uero illic boc fieri non permittitur, in ciuilibus ueró if quibus boniqz: preclari preferuntur, nullus probibet cum quo quifque uoluerit adunatus benefacere ciuitatis cur non expediat melioribus un amicitia fufceptis, veme pub, regere, ac coadiutoribus cis potiu quàm aduerfarijs uti? Porró boc ctiam conflat, quód fi quiz aduerfua quempiam bcllum gerat, focijs indigcbit, ez tantó pluvibus quantó melioribus aduer fetur. Socij uero beneficijs affictendi funt, ut prompti cz beneuoli fint. Multó au^ tem mclius e$t bonis, cum pauciorcs fint, fe bencficum reddere, quàm prauis, quorum ct magna mildtitudo ex» flit, cz quibus multo pluribus beneficiis opus et, quám fit uiris bonis. Scd agé fidenter conare 0 Critobule, bomuiqs effici: ev talis effectus, bonos ac boneflos amicos adipi" fci. Fortaflis ueró ad banc rem ego quoque nonnilnlbi conferá, propterea quód amator bominü exiflens, quofcuti; amem totis uiribus diligo c afficior,«7 conuerfatione eorum cupio, ac ab cis fimili modo meam conuerfationem cupientibus diligor,et affectos mibi maxime ba beo. Q uibus artibus tibi quoq; opus fore confidero, cum cupias amicitia cum quibu/dam contrabcre, Noli itaque illos mibi celare, quibus cum in amicitiam coniungi defidercs.Nar quoniam conor placere illis qui mibi placent, tton fum ignarus, ut arbitror, quo patto oporteat bomi^ nes ucnari, Et Critobulus: Atqui 0 Socrates, ait, antiquum mibi buius artis de[ideri& ineft, prefertim fi eade mibi fcientia et ad eos qui animi dotib. pra[lant,ct ad eos
qui

ET DICTIS.$0CR, LIB, II,^ aj qui corporis puloritudine excellunt, fufficerit. Ad que Socra!es o Critobule, boc non ineft me.e fcicntie, ut mamus inferens manere facia formofos, Scilla enim mibi per fuafifiümi eft cà folüm ob cau[am«b bominib.uitari,quód anus iniecerit;Sirenas alt, quód nemini fe exbibuerint, fed procul incantauerint, omnes quotquot pr.eteruebitur remoraviaiut, ct cantus dulecdine delinive Nulli mta mus admoturus fum, Critobulus ait: uerum fi quid babes boni quod ad amicorit gratiam emerendá conferre putaueris, in medii profer. Ad bec Socrates: Neq; os tu alterius ori admoucbis, Boro animo efto, rcfpodit Critobu lus,neq; os etiam alicuitift infigni fit pulchritudine,appona. Cofeflim ait,o Critobule,inutilia dixifli.Pulcbri e nim buiufmodino fufferunt:deformes ucró,exiflimátes fe propter animü pulcbros uocari, baud grauaté admittàt, Adbec Critobulus ait: Tanquamigitur fi pulchros fim aniaturus,bonos uero etia exofculaturus, doceas uelim fi quid babes quod coducat ad amicos conciliandos. Cim cr go uolueris o Critobule,Socrates ait, amicus cuiqua effici permittés ne mibi deferre te apudillit, ac dicere, quod admiratus eum,cupis amicus ei effici? Defer, Critobulus inquit. Null enimreperio qui laudátes eit odio babeat, Quàd fi ad bec ctiá,ait,accufem te, dicendo quód propter admiratione qua admiraris eum,nimiu affectus es illi,utr putabis initia à me affici? Minime, inquit:fiquidé ego quoq; afficior illis quos nubi affectos cffe credam. Hec itaq; Socrates ait, licebit mibi de te dicere ad illos,quos wo lueris tibi amicos efficere.Sed tu fi mibicocedas adbuc de te dicere, quód tibi cure efJent amici, quodq; nullatà eau dese quá bonis amicis,ac[uper bonis corii operib.no mi
bb i

116 XENOPH. DEB FACTIS
nus quàm[uper tuis Letaris: ncque defatigaris conando
ut omia eis bona adfint:quodd; illam precipua bominis
uirtute efe iudicas, benefucijs amicos, inimicos ueró maleficijs uincere: uebementer puto, aptum me tibiconucnatoré bonorumamicorà fore. Cur igitur bec meinterrogas, Critobulus ait, ac fi non liceret tibi quecunq; uolueris de me dicerc? Non, inquit, meberde, quemadmodum ego quondam Afpafiam audiui. Dicebat enim,bonas pronubas cum ueritate culu[quam laudes narrantes, aptas e[e ad nuptias cóciliandas, ficte uero narrando nibil proficere. Qui nanq; decepti ab eis füerunt,odio babent ct ipfas pronubas, cz alter alterit. Que cum mibi perfuadeam vecte dici, nilarbitror mibidicere licere inlaudem tuam, nift quodcunq; cum ueritate dicam. Tu igitur
mibi uideris 0 Socrates, Critobulusait, promptus adiutor ad amicos acquirendos fore, dummodo ego quicquam
dd boc aptum babeá: fin minus, nibil tu quidem uolueris fingendo de me dicere pro mea utilitate? Vtrum autem, ó Critobule,arbitraris magis me tibi prodefJe, fi mentien
do te laudem, an fi per[uadea tibi bonum bominem fieri
Quàd fi dubitas, ex bis que dicturus fum confidera. Si
nanq; uoluero amicum te cuiquam domino nauis efficere, ac te laudando bonum e[fe gubernatorem dicam cum
non fis, ille ueró à me per(uafus nauimtibi gubernandam ignoranticomendet, eft ne tibialiqua fpes non perimendituicz nauis 2 Aut fl perfuadeam ciuitati, rempub. to» tam tibi regendam tanqua fufficienti concedere, quid putas àtc ciuitate pafJuram? Aut fl quos priuatim cobortarer, ut in iudicando,cocionando, ac ducendo exercitum, tanquam occonomico tibi cz diligenti res[uas crederent, nónne

ET DICTIS SOCR. L1B. It, 117
nóntte periculo babito,damnofus potius mentiédo acvidi culofus apparcbis? Velim 0 Critobule,fcias banc e[fe bre uifimam, fecurifiümam, optimamq; ad bec omnia uiant, in quocunq; uolueris bonus apparere, in eodem effici quo que bonus conari, Confiderando autem reperies, omnes quecunq; apud bomines uirtutes dicuntur, fludio ac difciplina augeri pofJc. Ego itaq; fic effe faciundum, o Critobule, arbitror: quod fi tibi aliud uidetur, doceas uelim. "Tum Critobulus: Pudet me 0 Socrates, ait, bis contradicere, Necenüm bonefla nec uera dicam, Porro Socrates indigentias quoque necefJariorum,ft que per ignorantia aliquosopprimebat, conabatur confilijs propellere:que ucró e paupertate proucniebát, bortando alterum altevi pro uirili fubuenire, Cum itaq; quondam. Ariflarchi triflem uidijJet: Videris 0 Aviflarche, inquit, non equo animo effe. Oportet autem buius moleftie nos quoq; avi €os participes facere, fortafis enim leuare te poterimus, At ille: Certé 0 Socrates, inquit,in magna indigétia fum. Cum enim feditiones in bac ciuitate orte fint, multiq; in Pyreum confugerint, congregate funt apud me forores, neptes, actot confobrine, ut iam in domo quatuordecint liberi bomines fint; capimus autem nec ab agris noflris quicqua;aduer[arij tianq; cis fruuntur: nec ex domibus, cumin urbe bominum magna fit penuria. Auleanullus emit, mutuari pecunia minime po[umus, fed citius mco iudicio in uia quifquam querendo inueniat, quàm mutuà fit accepturus. Difficile itaque, 0 Socrates, mibi uidetur domeflicos dimittere perimi:impofsibile autem tot bomi. nesin tantaverum anguflia alerc.Cum itaq; Socrates iffa «udiffet: Q uid eft, inquit, car Ceramon quidem multos bh;

18 XENOPH, DE FACTIS. nutriens, non modo fibijpft fatis ac illis facere poteft. fed tantum etiam fuperlucratur ut diues fit: tu uerà cum a^ las multos,timeas ne propter indigentiam omncs percatis? Quoniam, inquit, ille feruos, ego liberos alo, At Socrates: Vtrum iftos liberos, ait, qui apud te funt, melioYes efJe putas, an Ceramonis feros? Ego quiden,ait, qui apud me funt, liberos. T urpe igitur efl, Socrates inquit, illum quidem à prauis bominibus diuiti4s acquirere, te tero cim multó meliores babeas, penuria laborarc. Mlle pnanq;, inquit,mebercle artifices nutrit, ego uerà liberaliter eruditos. Num itaq; ait, artifices funt, qui ca quibus utimur, operantur? Ya cst, inquit. Q uid uero, nonne utimur farina? Conceflit. Panibus uero? Nil minus. V effi bus autem tam uirorum quàm mulierum, c7 tunicis, ez chlamydibus, e fuperbumeralibus? imó, inquit, cz iftis omnibus utimur.Deinde,inquit, qui apud te funt,nil borun agcre[ciunt? Meberde, inquit, omnia ut arbitror. Jgnoras igitur, inquit, quód ab uno iflorum facienda farina Nauficydes non modo feipfum et famulos nutrit, fed multas etiam fues c7 boues, totá; fuperlucratur, ut fre" piusetiam ciuitati[uppeditet? Ciuibus autem panem faciendo,totá[uam dom alit,et abundanter uiuit. Demeas ucró Colyteus ucfles. Menon alit tunicas. Megarcorum «lit plurimi faperbumeralia facientes, fe fuosq; omnes alunt, Non ignoro,inquit, mebercle.Scdbi barbavos bomines emptos babent, quos cogunt operari quecunq; oporteat, ego aiit ingenuos ey cognatos. Et quoniam, it, liberi et cognati funt,ideo putas nil aliud eos oportere agere, nifi comedere atq; dormire? Vtrum alijs quoq, liberis bomtmib. illos avbitraris melius uiuere? beatioresq: ducis

ET DICTIS SOCR. LIB, It, dp ducis e[fe qui languefcant in ocio, an illos qui peragunt folicité quecunq; ad uitam bominum conducentia peragere(ciant? An putas ocium c7 pigritiam conferre bominibus, cy ad cape[Jendam difciplinam eorum que[cireoportet, cz ad memoria tenendum quecunq; didicerint, ct ut[ani atq; robufti corporibus fint, ct ad poftidcn dun atq; feruandum quecunq; ad uitam utilia fint:nego eium uero cg diligentiam ad nil utilia? Didicerut autem quecunq; dicis illas fcire, utrum ut nec ad uità utilia, nec ut quicqua eorum faciant;an totum contr avit,ut ct faclu re illa, et ab cis utilitatem accepture 3 Q uo nanq; modo moderatius bomines uluerent, utrum ocio dediti, ani ram eorum babentes que utilia funt? Quo autem pacto iufliores e[fent,utrü fü operetur, an fiin ocio cogitent ua de uiuat? Ad bec quoq; nunc,ut arbitror,nec tu illas diligis,nec ille tecum tu quidem eas tibi cffe moleftie putes, ille ueró uideant te egre ferentem preefentiam earum: € quibus timendum cst ne maius odium inter uos oriatur, €7 prior gratia minuatur. uod fi perfuadeas cis ut ope ventur,et tu illas ut utiles tibi diliges,ille quoque te amabunt, cum fentiant te illis delectari, Suauius autem beneficiorum iam babitorum recordati, gratiam ab cis partá augebitis, cy nimirum magis familiariter ac amice inter uos habebitis, Si turpe igitur quicqua effent operature, mors pre illo potius c[[ct eligenda. Nunc ueró cum ille quidem quecunque oportuerit mulicres, fant, ut appavet omnes autem qua fciant, facile, optime, fuauifimé, citoq, operentur: non pigeat te adbortari cy. admonere eas illa facere, que tibi profecto c» illis pr oder unt: nam uerifimile eft illas facüé tibi parére, T wm Aristarchus:
bb 4

120 XENOPH, DE FACTIS
Per deos,iquit, 0 Socrates, tam bene dicere mibi uideris, ut cium antea ttoluiJem mutuari pecunia, tie illa confumptanon baberem unde foluerem,nunc uidcar mibi ad ma . feriam opcrü boc e[Je facturus. Mox deinderepertapecunia esL, lana empta. Vle inter opera prandebant, post prandium laborando ad coenam accedebant, Hilares pro triflibus erant, ubi prius[ufpe&ti et odiofi inuicem erant, fuauiter inter fe uiuebant, ac Ariflarcbum ille ut proteéoreiu, illas Ariflarcbus ut utiles amabat, Demum adiés Socratem,c becomnia gauifus narrabat, atque bis addebat, accfari fe ab eis quód folus octofus unà comedevct. Ac Socrates; Cur,alt,non dicis eis canis refponfioné? Dicitur nanque, cum animantia effent uocalia,ouen doApologus cle- mino fuo dixiffe; Mirum facis, inquit, profecló, qui cina gans de ouibus gobis. 4 quibus lanam,agnos,cafcumd; babes, nil des nifi €"^—— quicquidáterracapiamus; canem, qui nil ibi tale pre bct, de quo tu comedis pane participem facis. Canem uevocim bec audi[Jct: Non immeritó per Youcm,dixit:ego nanque fum ille qui cz wofipfas faluas fácio,atq; cuflodio, ut nec bomines uos fürentur, nec lupi rapiant. Quod fi ego wosnon cuftodiam, nec ad pafcua uobis proficifci li eebit, timentibusne pereatis. His ab co didlis, oues quoque fertur cani concefsifJe. Et tu itaque dic illis, Socrates dit,quod tu cuftos carum ut canis,atq; procurator es,pcr quem à nullo iniwriate fecuré atq; fuauiter operando ut. sunt, Quondam uerà cum alium amicum antiqui post multi temporis uidiJct, V nde ucnis, 0 Eutberezait, Cum belli ceffafJet 0 Socrates, ait, de peregrinatione qua aberai ucni, nunc uero de ipfamet ciuitate, Ablatis nanque àite po[Jeftionibus in alienis finibus pofitis, Atbenis uro

ET DICTIS SOCR, LIB, II. 128
ucró nil à patre mibi rcliclo,cogor nunc bic pre[ens manibus laborando,nece|Jaria ad uictum acquirere, Vidcor uerà uidere melius boc effe mibi, quàm ab alijs petere, praefertim cum non babeam fuper quo mutuarer. Quan. to ueró tempore, Socrates ait, fufficientem te fore putas, mercede laborando uuerceNonmulto inquit,mebercle. Attamen cum fenueris,ait,»[umptib. quidem patet quód indigebis: mercedem uev nullus tibi pro laboribus tuis prebebit, Verum dicis, ait. Melius igitur effe uidetur, iam nunc illis operib, infudave, que tibi cunt feuueris etiam fatisfaciant: cy ad quenqua diuitum qui coadiutore indiget accedendo, pr«fici fuis po[Jefsionib. et operibus: ac fructu cy bonorum illius curam babendo, utilitatem partim illi ferre; partum ab illo babere, Aegre nimirum 0 Socrates,ait, ego feruitutem fufferam. Atqui, Socratesinquit,ili qui reipub. pre[unt,cy eam procurat,non idco feruiliores,fed magis liberi putantur. Q uoquo modo Socrates, ait, à quoquam accufari pofJe nullatenus uelim. Sed uides o Euthere,inquit, nullá e|Je opus in quo fion accufentur homincs. Difficile nang; eft ita quicquam peragere, ut nibil erres. quod fl ctiam f ne errore quifquam aliquid peragat, difficile eft ton iniquum iudicem reperire, Nam c7 in illis que nuncoperari dicis, miraver profedtà fi fi fine accufatione dcgas. Oportet itaq; conari contentiofos fügere, mites ueró per[equi. Res item fubire quas pofsis efficere: quas non pofiis, ab ilis abftinerc, Quicquid autem 4245, pr omptifii ine atq; optime, et diligenter agere, Hoc enim modo minime;accufaberis, indigentie prefentioptime confales, poteris etiam cm fenueris faciliméac fine periculo fufficientifeime uiuere.
bb;

122 XENOPH, DE PACTIS
Cim ttem quondant. Crito dixi[fet, quod difficile effet. Atbenis uiuere bominem quirem fuam agere uelit. uidam nanque nunc, inquit, mibi diem dixerunt,non quód áme ulla(int affecti iniuria, fed quód me putantin perfoluendo ere futurum promptiorem,quam cum cis contendere. Socrates bis auditis: Dic mibi, 0 Crito, nutris ne canes, ut lupos ab ouibus propellant? Ita, inquit; utilius eft alere illos, quàm non. Nónne igitur nutries etiam bominem, qui ct uoluerit c7 potuerit quicunq; tibiininviam inferre uelint, propellere? Lubens nutria, ait,dummodo non timeam cum aduer[arüs mibi effici. Q uid ucro, inquit, non uides multo fuauius efJe à tali uiro, qualis tues,cum amicitia potius quàm cum inimicitia utilitatem babere? Velim itaque fcts,multos bic tales bomines effe, qui bonori fibi putarent,te pro anrico babere. Post bec inuenerunt. Arcbedemit, tam ad agendum quàm ad dicendum nimium quidem fufficientem, pauperem uero, Non enim quoquo modo poterat,uolebat lucrari: ed bo tiis bominibus affectus, iuflius effe ducebat à calumniatoribus potius accipere, Huic itaq; Crito, cum fuis agris frumenti, uinum,oleum, lanas, aut quicquá ad uitam utile colligeret, pavté mittebat:et cum facrificaret, in conuiuium uocabat,ac in buiufcemodi omnib. curam eius ba bebat. Archedemus igitur reputans domü Critonis fibi ns trimento fore, uebementer eum tuebatur. Mox; unius calumniatork Critonis multa per iniuria facta, multosq; reperit inimicos, atq; in iudicium accevfit,ubi iudicari oportebat, quid patiaut foluere oporteret. YMle uero cum confcius fibi effet multorit atq; malorum, conabatur ab Ardocdemo euadere; qui ullo modo eum dimifit,quoufque

yv DICTIS SOCR, LIB, II. 123
que ev ipfi pecuniam dederit, e» Critonem amplius non mole[lauerit. Cum ucró multa buiufcemodi Arcbedemus peregiffet, tunc quemadmodà cum quifquam paftor bonum canc babet, alij quoq; prope eum fuos greges ad^ ducunt,ut canc fruantur: fic etiam multi amicorü Critonem rogabant, ut eis quoq; Arcbedemum cuflodem pre flarct. Arcbedemus lubens Critoni parebat, c» per eum tion modo Crito, fed amici etiá fruebantur quiete, Q uod fi quis illorum quibus inclus erat, per cOuicium appellaret illum adulatorem Critonis, pro utilitate ab eo fufce pta: Vtrum, dicebat Avcbedemus, turpius eft à bonis bo minibus bencficijs acceptis, cos é conuerfo beneficijs afficiendo, amicitiam eorum acquirere, prauis autem inimi cum effici:an bonis cx optimis iniuriam inferendo, iini cos, prauos uero iuuando conari amicos efficere,«7 pro bonis, buiufcemodibominibus uti? His de caufis itaque unus amicorum Critonis Árchedemus evat, c7 à ceteris nece[Jarijs eius bonorabatur. Audiui uero Socratem cum Diodoro quoque fuo amico inbunc modum difputafJe: Dicmibi 0 Diodore,inquit, fl quis tuorum feruorum abs te aufügiat, conaris ne ut eum recipias-Et alios etiam me bercle cobortor, mercedem inuentionis Soflrati preconio denuncians, Si uevà quifquam feruorà egrotet,nióntic medicis conuocatis procuras nc moriatur? Admodu, in^ quit. Q uod fl quis amicorum tuorii multo tibi utilior fer uis, i uite periculi ob indigentiam inciderit,nonne putas digni e[Je, curam eius fufcipere ne pereat? Atqui Her mogeneia non c[Jc ingratum bominem tion ignoras: puderet itaq; eum profecto utilitate te fufcepta,no utilem eim etiau tibi efJe, Habere autem quenquam c7[ponta

124. XENOPH, DE FACTIS
neum et confLante miniftrü, fufficientemd; facere quodcunq; ünperatum füerit,ey non modo illud, fed ex fe etià potentem multa cz cogitare 7 reperire confit tli, plus, utarbitror, quàm multi ferui ualeret. Boni ueró atconosui, cum liccat magni precij vem paruo emere, tunc dicunt effe emendum. Nunc autem propter tempora licet paruo bonos amicos comparare, Ad bec Diodorus;Bene dicis 0 Socratcs,ait: iube itaque Hermogenem ad me ac^ cedere. Non ego, inquit, per Iouem: puto nanque nectibi melius fore illum tequàm te illum adire: nccmaius bonun illi quàm tibi effe, ft iffa ad bune modum gerantur. His dictis, Diodorus ad Hermogenem accefiit, et no magna pecunia pr eflita, ewm fibi amicitia coniunxit, qui daret operam ut difpiceret quid dicere dut facere pojJet, quod Diodoro cz utile ez gratum e[Jet.
XENOPHONTIS DE FACTIS ET DICTIS SOCRATIS MEMOratu dignis liber tertius, Beflarione CAN Niceno interprete. UV O D autem boneffarum cupidis re* ND rum, bortando cos ad ftudia ear que Ai| cupiebant, perutilis erat, nunc narralis e. A bo. Cim enum quondam audi[Jet Dioi NC zcxad) nyfodori aduenijJe in urbem,qui profütcbatur exercitus dutlitanidi artem fe tradere po[Je, ad quendam e fuis auditoribus quem fenticbat buius muneris cupidum cje» fic est locutus: Turpe eft o adolefcens, inquit, profcclo,fi quis uolens in imitate dux cffici;negligat

ET DICTIS SOCR, LIB.III, 15 gat doceri, aim difcere liceat, At ciuitas multó cum maiori iuftitia illum condemnareet,quam fi quisignarus fin gere ffatuas conaretur, Cum tota natiq; ciuitas à duce it renilitari pendeat, magnam 7 utilitate cim illires pro
ere fucceJerint,ez& conuerfo perniciem cim aduevfis inciderint, ueriftmile fieri eft. Q ui itaque ifla difcere ncgligit, eligi uero in ducem conetur, cur non iure códem^ netur? Bisigitur uerbis per[uafit ei ive ad difcendii, Cui cium cdo&us redijt, allufit dicens: Nonne uidetur uobis, inquit, quemadmodii Homerus Agamemnone uetterabilem appellauit, fic etiam ifle cum imperare didicerit,uencrabilior apparere? Sicut enim qui pulfare cithara fait, etfi non pulfat, mon minus tamen citbavifla efl: quiq; mederi fcit,etft non medetur, medicus tamen efl:fic ctiam ifle iam nunc efl imperator, etfl nunquá electus fuerit, Q ui ueró ne[cit, necimperator, nec medicus efl,eifl ab omnibus bominibus eligatur, At uero, inquit, ut fl quis etiam noftrim aut manipuli aut cobortis prefectus unquá faturus fit, magisinvebus bellicis periti fimus, dic nobis, d quo te incoepit imperandi artem docere? At ille:Indidem, ait, ubi etiam finiuit. Acient nanq; instrucndi artem, C7 nil aliud me docuit. Atqui, Socrates ait, una de multis bec imperandi pars eft. Imperatorem nanque€? preparandi ca que ad bellum conferant, expertü c[Je oportet, cy ad uitum militibus necefJaria repericndimachinandi, c7 operandi. Et ad b«c diligenté eum efJe neceffe est, corpore patiente, prudentem, mitem, durum, fimplicem, infidiatorem, cautum, furem, liberalem, rapacem, e» donandi et babendi amatoré,tutum,c7 alios aggrediaptum, Ceteraq; multa funt,que tum natura,tum
Inperatoris munus,

126« XENOPH. DE FACTIS
doctrina illum babere oportct, qui bene imperatuvus fit, Bonum ucro efl, inquit, aciem etiam ordinare[ciresmultum nang; differt ordinatus ab inordinato exercitu. u£ admodum enim lapides, lateres, ligna, ez tegule inordinate quidem proiecta, ad nibil utilia funt:cum ucro or dinentur deorfum c7 fur[um que neq; putrcfiunt neque fluunt lapides actefLe, in medio autem lateres ey ligna, quemaamodi in edificijs componuntur, tutic domus ves magni estumanda efficitur, T um adolefcens: V cbementer 0 Socrates, inquit, fimile quiddam dixifli, Nam cz in bcllo illos printos cy ultimos ordinare oportet,qui fortitudine excellant: in medio ucró peiores, ut à primis ducantur ab ultimis uero impellátur.siigitur, Socrates ait, € difcernerc tibi fortes à timidis tradidit artcm,bene efl: fin minus, que utilitas erit buius tue difcipline? Nec enim fi avgeniit quoq; te docuifJet in primo et ultimo loco optimi ordinare, peius uero in ntedio,nec docuifJet difeernere bonk ab adulterato,ulla tibi c[Jet utilitas.Sed me bercle,inquit, ton docuit: itaque tosoportet qui fortes, quiue timidi funt,iudicare. Q uin igitur cofideremus,ait, quo pacto nos non latcát? Ego profecto uelim,adolefcens inquit.Si igitur argenti, inquit, rapere oportet, auaros et amatores argenti primos ponendo bene ordinabimui? Ita mibi uidetur. 1n periculis uero fubeundis, num illos proponamus necelJe eft,qui amatores bonoris funt? Bi ta men, ait, non funtobfcuri:fed cum ubiq; preedari fint, fscile inueniri ac eligi poffunt, Sed fint bc: tri aut orditare folum te docuit,an etiam ubi, et quomodo utendum ef: quolibet illorit qui ordinadi funt? Minime, inquit. Attamen multa funt,ait, in quibus nce ordinare,nec ducere
«docmi

ET DICTIS SOCR; LIB, H1I,. 117
codem todo oportet:nonne bec tibi dedlarauitz Minim inquit,mebercle, Rurfus igitur, inquit,adiens cum intcrvogd fi fciat.Nanq; fi non impudens[it;pudebit cum cum pecuniam acceperit,ignarà te linquere. Q nondam ueró cum cafu quendam imperatorem electi conueni[Jet:Q ua de caufa, inquit, arbitraris Homerum nuncupa[Je Aga memnonem populori paflorem:Nonne quoniam quemadmodum paflorem oportet curarc ut falue fint oues,ac babeant unde uiuant, flc etiam imperatorem curare neceffe eft ut exercitus faluusG; fit, illudQ; perficiat cuius vei gratia militatzMilitant wer ut boftibus fuperatis feliciorcs ipfi fint. Cur nanq; ita lauda[Jct Agamemnonem, atque utrunq; cum appellafJet, regem; bonum, militem; robuftum, nifi quód probet illum e[Jc militem fortem,qui n6 folum aduerfus bofles fortiter uctetur fed omni ctiam exercitu buius caufa fitfRegemq; bonum,qui non fe folim Generegerct,fed etiam illis quos regat, felicitatis cau fa fit? Rex nanq; eligitur non ut fuijpfius curam babeat, fed utper ipfum qui eum elegerunt;in felicitate degant. Similiter militant omnes bomines ut quamoptima uita fruantur:imperatorcsq; praficiunt,ut ad boc eos condu cant, Oportet igitur imperatorem proficere, ut bocidem cligentib. conferat. Nec etiam aliud melius flo, fidlé efl reperire neccotrario turpius.Et ad bunc modum cofiderans que fit boni prafectiuirtus,cetera quid auferebat. Mlud aüt folum relinquebat, uidelicet ut felices efficiat illos, quoris quifq; dux effectus efl. Cum quodam ueró cquiturà prefecto in bunc modum cum memini di[putafJe:Habes 0 adolefcens nobis, inquit,exponere, qua de caufa cquitib, preec]Je defideraftisiNon enim ut ceteris

128 XENOPH, DP FACTIS
equitibus pr.ecurras, cim boc etiam illis qui ab equo fa" gittant, liceat: quippe quod etiam illi equitum praefectis precurrere folent. Vere dicis,ait. Nec ut cognitus omnib. fis: nam farioft etiam ab omnibus agnofcuntur. Et boc, inquit,ucrum dixiffi. Num ergo,quonia putas opera tud equites meliores efectos, tradere ciuitati? ac dum illis prafis, ft ita poffulet necefsitas, unà cum eis aliquo commodo ciuitaté afficere? Vehementer, ait. Perquam opti mum ef[et per Youem, Socrates inquit, fi baec facere poteris, Principatus ueró bic in quem electus es, equorum c7 equitum est? Ya eft, inquit. Age itaque boc primum dic nobis: Q uibus artibus cogitas equos meliores efficere? At ille: Non meum boc opus cft, fed quilibet officij fui curam babebit. At fitibi, Socrates ait, equos ducent quo[dan, tam uitiatis pedib. ac tibijs, quofdam uero ita debiles ac ftrigofos ut fequi ton poflint, c» quofdam ita male educatos ut non maneat quocuniq; tu loco ordinauerisquofdam ueró tam calatrofos, ut no flt pofiibile de uno in alium aciei locum eos trasferre,que tibi utilitas erit equitatus: aut quo tandem bono, cum talibus preis, ciuitatem afficies 2 At ille: Optime dicis, inquit: e idco prout po[Jum, conabor equorum curant babere. Q uid ueró,cquites ipfos mom conaberis meliorcs efficere? Vebementer, inquit. Primó itaque, ait, aptiores ad afcendendum equos efficies* Opportunii est, inquit: etenim fi quando quifquam eorum ab equo caderet, citius boc modo faluus erit. Quod fi pericula, inquit,oportuerit fibire,utri ad archá iubebis hofles attrabere, ubi equitare foletis,an in talibus locis exerceri cotaberis, quibus bella fieri folent? Hoc effet melius, ait, Acuere uero animos cquitit, et aducrfus

ET I: DICTIS SOCR,ZLIB, I1I. 129
uerfus boftes irritare,ac fortiores efficere unquá con[idcrafli Si non antea, nunc, ait, conabor. Vt uer tibi obediant cquites cogitafl? etenim abfq; boc, necequori,nec equitum bonorà ac fortiit ulla crit utilitas. Verum dicis,
tt. Sed quonam modo quifqua o Socrates,cos ad boc impellat?Non ignoras illud,ait,quód in quaq; ve illis obedire potifsimü bomincs uolunt, quos putant optimos cffe: nam c2 in morbo illi potiffimum obediunt, quem putant medicina cxcellere: c7 in naui qui nauigant,guberttatoric in agricultura, agricole. lta profecto, inquit. Et in cquitandi itaque arte,ait,quicunq:(ciat que oporteat agere, illi erifimiliter ceteri obedient. Si ergo c0,0 Socrates,melior illis in bacre fim,fufficiet mibi ad boc ut illimibi obediant? Si ad becinquit,doceas illos,melius eo magis expediens cis fore tibiobedire. Quo autem modo iflud docebo? Multó facilius,ait,per Ioucm,quám fi opor tuerit docere, mala meliora efJe bonis atque utiliora. Vt apparet igitur, inquit, tu dicis equitum prefidem oportere etiam artem perorandi babere, Tu autem putabas, ait,tacendo poffe equitibus preec[Je? An nonrecordaris, quód quecunque optinta lege didicimus, per que uiucre pof]umus,omnia ifla per uerba didicimus? Et fi quam aliam bonam quifa; difciplinam difcat, per uerba difci:
quiq; optime docent, fermone utuntur: quis; boncfüfi ima fciant, optima difputant. V nde fit, quód aimex bac urbe unus coetus efficiatur, ut ille cborus qui in Delum mittitur, nullus alius ufquam equalis ifti fieri pofsit: nec tanta fortitudo bominum in aliqua uvbe,ut in ifla noflra, congregatur. Ita et inquit. Atqui, Socrates ait, ncc uocis onoritate tantum Atbenienfes alijs anteccllunt, nec
ii

130 XENOPH, DE FACTIS
nec corporum magnitudine c7 robore, quantum bono ris ftudio, quod potifimà bomines ad bene agendi bor tatur.Et boc inquit,uerum dixifti. Nónne igitur putas, inquit,fi quis baberet curam equiti noftrorit, ut quammaxime c7 in bocalijsexcellerent,armorum c7 equorié praparatione ac ordinatione,promptitudineq; ad expo nendum fe periculis boflium,dummodo putent fi bec fà ciant, laude ez bonore dignos fore? V eriftmile eft, inquit. Noli igitur negligere, ait, fed conare cos ad ca bortari,à quib.ctibi c7 ceteris per te ciuibus utilitas erit. Scd me bercle conabor,inquit. Cum ueró quondam uidi[Jet Nicomacbidem é comitijs domitrepetentem, interrogauit: Quinam o Nicomacbides,imperatorces funt electi? At ille: Nonne uides 0 Socrates, inquit, quales Athenienfes funt, quód me quidem non elegerunt, qui modà ut miles, modo manipuli, modo legionis prefectus, militans me contriui, tot ab bostibus fufceptis uulneribus? Et fimul cim bec diceret, cicatrices uulnerum nudato corpore o« flendebat. Antiflbenem autem elegerunt, qui nec in pedi tibus,ttecin equitibus unquam laude dignum quicá militando ficerat:quiq; nil aliud nouit, nifi pecumiá conquivere. Hocigiturinquit Socrates,bonum erit:fiquidem mi litibus fufficiens erit neceJaria prebere. Nam«7 negociatores, ait Nicomacbides, fufficientes funt ad pecuniam congregandam, non tamen ideo imperare quoque pojJunt. At Socrates ait: Ymo etiam uictorie fludiofus Antislbenes cl, quod oportet imperatori ade[Je. Nón-. n: uides, quoties contendit in[udicris certaminibus, illum omnibus choris uicifJe? Minime tamen mebercle,Ni conacbides ait, fimile cst f[pectaculis 7 exercitui predf

ET DICTISSSOCR, LIB, III, 131
ejfe. Atqui,Socrates ait, eim nec cantus, nec ludicrorum peritus Antiftbenes ejJet,tamen potuit reperire qui opti mi in buiufcemodi eJent.Et cum imperet ergo, inquit Ni
comacbides, alios qui pro eo aciem ordinent, reperiet,
I alios ueró quiuioppugnabunt:Siita inve quoque milita ri, Socrates ait, qui optimi fut, ficut in fpettaculis fecit, reperict,qg illos alijs preponet, merito c7 in bacreui&lor euadet.Nam c7 pecuniam cum impendere magis ue rifimileest in banc uictoriam vci militaris, que comunis toti ciuitati erit, quàm in illam qua in ludicris fpectzculis folettribul;nec comunis effc.Putas 0 Socrates igitur ciufdem bominis efJe, in ludicra pecuniam conftvre,acimperarc:Puto cgo,inquit,in quacunque e quifquam praft, fi ciat quibusopus crit,e pofiit illa coquirere,optimus ille prefes eft, fiue[pcéfaculo, fiuc domui, fiue ciuitati, fiue exercitui prefit. At mebercle, ait Nicomacbides, nunquam puta[Jem me boc abs te auditurti, bonos ctiam imperatores fore, qui boni patresfamiliás unt. Age ergo, Socrates inquit, utriufque cori officia inuefligemus, ut fciamus utrum eadem fint,an in aliquo differant. Ynue sligemus, ait. Vtrifque enim boc unum comutte est offt- Ymperatoris ad cium,inquit, fubditos fibi obedientes efficere. v ebemen- patronfavilics ter,ait.VMla uero precpere cuilibet que facere fciat, non comparatio. ne commune utrifque esl? Bonos ueró premijs afficcre, malos autem pocnis,nónne utrifque couenit? Vtrifq:, inquit. Subditos uerà beneuolos fibi facere, non cst utrique expediens? Expediens, inquit. Socios autcm atque auxiliares acquirerc,uidetür netibi utrifque conducere? Videtur ait, Cuftodes uerà verum fuarum e]Je,cft oppor tuni utrifquezEftinquit,Diligentes crgo c industrios ii

52 XENOPH. DE FACTIS utrofq effe oportet in fuis officij? Fuecomnia,inquit, fivilia utrifq. funt:bellum ucró gerere minifaé utrifq; comune est. Q uid uero, num inimici utrif que effe po[Junt Po[funt,dit. Superare itaq; eos utrifq; expedit? Expedit, dit.Sed pretermittis dicere, quid utilitatis afferre occo^ nomica pofiit, fi ad bellum uenire oportucrit. Multunt, Socrates ait:bonus enim pater familiás cum fciat nil ita lu eratiuum ey profüturum e[Je ut pugnando bofles uincere,nectam obfuturum c damnofum ut uinci, diligenter ca quidem quee ad uictoriam obtinendam coducant,perquiret ey preparabit:que uero uinci faciunt,confideraLiter ab eis caucbit: c7 cum bene fe(ciat paratum, uiri^ liter pugnabit. Cum autem nà fit paratusabfünebit ma^ xime à prelio comittendo, Noli,o Nicomacbides,paruiOcconomicaui pendere bomines economicos, inquit, Cura nanq;rerum cnapoltce. priuatarü multitudine folit à reipub. gubernatione differt,in ceteris uerà fimiles funt.Q nod ueró maximi eft, neq; abfq; bominibus ulla iflarü regitur nec per alios qui dem priuate,per alios uero bomines publice res gubernantur, Fidis nanq; bominibus utuntur qui reipub.curá babent, quibus etiam illi qui proprias ey priuatas guber tant. Q ul enim uti bominibus non ignorent, ez priuatas Cr publicas optimércgunt:qui uerà nefciant,in utrique errant.Cum difputarct autem quondam cum Pericle,Periclis illius celebratifiimi filio: Spero 0 Perides,inquit,te imperatore electo, meliorem bonorabiliorem; ciuitaté adres meliores fore,boflesq; fuperatura. At Pericles: Ve lim 0 Socrates, ait,ita ut tu dicis fore. Sed quibufnam arti bus ijla efficiantur, nempe intelligere no queo. Vis itaq;, Socrates inquit, de cis confideremus, quonam modo effici
ipofoint?

ET DICTIS SOCR. LIB, I1I. 15; | pofiint? Vebementer ,ait. Cofiderafliigitur,ait, Atbenien fes multitudine non e[fe pauciores quàm Bocoti fint2 Con fiderauijinquit. Corpora ueró bona ac pulcbra,utrum à Bacotiayan ab Atbenis putas plura eligi po[JezNec in boc mibi uidentur Atbenienfes inferiores efJe. Magis ucro be neuolos inuicem quos? Equidem Atbenienfes,ait. Bacoto vum nanq; multi cum à Thebanis molcflentur, maleuoli inuicem funt; Atbenis ucro nibil eJe uideo.C uod fi bono ris cupidi magis omnibus, ac amicitie cultores Thebani uideantur, que multum bomines ad pericula fubeunda pro patria cy bonore bortantur, nec in bis Atbenicn[es minus illis babent. Atquinulli funt quibus preclariora pluráue maiorum fuorum facinora fuppetant,quàm A« tbenienfes: quibus multi confifi, nituntur uirtute preflantes ac fortes effici. Hiec omnia quidem uera,o Socrates,funt. Sed uides, ex quo illa millemilitum fIrages cum Tolmide apud Lebadiam facta cst, ey apud Delum cum Hippocrate, proftrata quidem Atbenienfim fama cst apud Bocotos: Thebanorum autem aucta eft apud Atbenienfes, itaut cum antea Bacoti necin fua patria auderent fine Lacedemonijs alijsq; Pelopone[iacis, Atbenicn fibus vefiflere, nunc minentur ipfi per fc Atticam aggredi: Atbenienfes autem qui antea cum foli Bocoti efJent, Boeotia uaflabant,pertime[cunt ne Bocoti Atticam depopulentur. Tum Socrates: Sentio, inquit, equidem fic fe ifla babere:uidetur autem mibi nunc magis e[Jc ciuitatem difbofitam,ad bono uiro principiq; parendum. Fidu cia tanq; negligentiam, inertiam, c7 inobedientiam parit: timor autem circum[pectos, obedientes, acordinatos bomines reddit, Magnum argumentum buius nautas ba i 3
Fiducia.
Tiünor.

4 XEINOPH, DP FACTIS
bes, qui quandiu nibil timeant,nullo ordine cuna peragunt. Cum ueró aut tempe[latem, aut bella fufpicantur, tion modo facillime quecunq; eis dicantur perficiunt, fed etiam magno cum filentio attendit quid eis precipiatur, ficuti illi quitripudijs uacant.Si igitur,ait Pericles, nunc potius obediant, dicere te 0 Socrates oportct,quo osito do bortemur itcrum ad priftinam attendere uirtutem, fü mamatq; fclicitatem.O emadmodum, Socrates inquit. ft pecuniam que apud alios efl, ut ipfi capiant eos bortari uoluiffenus, id potifsimi fieret fi eis offenderemus, illam eis fuiffe paternam,ac ideo pertinere ad eos: fic etiá nüc, cum ut primas in uirtutibus exercendis babeat uelimus, oflendendum eft cis iamolim ad cos pertinere, quodq; ft in bis fludeant,omnibus eràt facillime potentiores.Qyuo «utem pacto, ait Pericles, boceis perfuadcbimus? Si, ut pito,inquit,in memoriam eis reduxerümus quecunq; de antiquioribus maiorim fuorum audierunt, quantum; illioptimi fuerunt. Num dicis,ait,de iudicio, quo deos Ce crops propter fuam uirtuté dijudicauit?lta,inquit.Necton ortum Ercchthei, ac educatione, bellumq; quod fub illo aduerfus omites Epirotas, quodq; fub Herculis prole aduerfus Peloponnenfesomniaq; alia que fub'Tbefco fa. £2 funtzin quibus omnibus patefactum eft,magnoperc il losonibus illius etatis bominibus preualuiffe. Q uod ft uisque poftea illori quidem nepotes, qui no itamultum ante nos ulxere,peregerüt,partim per fe contra illos pu gnantes qui toti Afleac Europee ad Macedonia ufq; dominabantur,emplioremq, potentia 4 fui maiores baben tesac magnas res geftas edentes,partim auté ez cum Peloponnenfib.tum mari tum térra uincentes, qui quidem
dicutitur

Er DICTIS SOCR. LIB. IIT. 175
dicuntur multó omnibus illius etatis bominibus prestan tiores fuilfe.Dicitur nàq;,ait. Quapropter, inquit, cüm in totaGreciamulti amija patria aliubi babita[Jent,ipft femper fà coluerit:cumq; multi inter fe difcordias babuerunt,illori arbitrio cotenti erant,ad illosq; nonnulli alij à potentioribus lacefoitirefugicbat. At Pericles:Ideo miror, o Socrates, cur ciuitas ad peiorem flat prolap[a fi. Pato,Socrates inquit, quod quemadmodum alij quoq; nonnulli quoniam mul ti preualueruntnegligentie dediti,minus poflea à aduevfarij ualuerunt: ftc etiam Athe nienfes, cum multó fuperiores effent, ncglexifJe feipfos, €? idcirco peiores efectos fuiffe. Nunc auté,inquit,quid fácientes priflina uivtutem vecuperent? At Socrates: Nil occultit,ut puto:nam fi cognitis maiorü fuori operibus, nó peius quam illi operentur peiores illis cfficientur. Sin minusjllos faltem imitando qui nunc primas tenent, ez in eifdem quibus ctiam illi fludendo,fi fimiliter atq; il liis utantuy,nibilo erunt illis deteriores. C uod fl acci" ratius, etia meliores cos euafuros ejJe credo. Vt ex dictis tuis fentio,inquit,longé uirtutem à ciuitate noftra abe[Je dicis. Q uando enim Atbenienfes,aut fetiores,ut Laced«e monij, uenerabuntur? fiquidem ab ipfis patribus incipiunt feniores defpicere. Aut g ymnafijs utentur? fiquidem non modo ipfi parui bonam ualetudinem ducunt, fcd fiquis eft qui curet, derident eum. Aut quando magi ftratibus obedient? fiquidem gloriantur ettam defpicevemagistratus, Aut quando ita confentient? quippe qui pro co quod debebant alter alterum iuuare,conturbant, € fibijpfis magis quàm ceteris bominibus inuident: ac plusommibus tum in priuatis tum in publicis congrega" i 4

136 XENOPH, DE FACTIS
tionibus diffentiunt,pluresq; lites mouent:ez malunt ifto modo alter ab altero lucrari, quàm inuice utiles effe. Publicis uerà rebus ut alienis affetti nibilominus de iflis vuv fus inuicem pugnant, ey buiufcemodi poteflatibus maxi mé gaudent. E quibus magna ignauia atq; prauitas in ci uitate oritur,boflilitas«7 odit ciuibus innafcitur. Q4 ob res ego pertimefco ne quod intolerabile mali ciuitati
cotingat. Noli 0 Pericles putarc,Socrates ait, tam infata-'
bili prauitate Atbenienfes laborare. Nónne uides tam in naualibus certaminibus, d in gymnafijs ordinem feruaYe,acobedire magiflratibus, cain tripudijs magiflris corum obtemperare? Hocttanq; ipfum mirandum e$t, inquit,ip[os buiufcemodi quid obedire fuperioribus: milites uero acequites effecti, qui uirtute uidentur preftare ceteris ciuibus, inobedientifsimi funt. At Socrates ait: CÓ filium ueró quod in Ariopago csl,nónne à probis conftflit: Vehementer inquit. Scisigitur,att, alios quodà qui melius, iuftius,aut bonc[lius lites iudicent, aliaq; omnia peragant? Non pojJum, inquit, reprebendere iflos. Non oportet igitur,inquit,dolere, tanquánon e[Jent ordinati Atbenienfes, Atqui, Pericles ait,in militaribus certamini bus ubi maxime fobrios, ordinatos, acobedientes effe oportet,nulli borum attendunt. Fortafsis ideo, Socrates inquit quonia in bis illi cis prefunt qui minime fciat.Citba viflarum enim ey tripudiantium ac falientium nullus conatur ignarus prefectus efficisneq; luclatorii, neq; paneratiffarié; fed omnes quicunq; bis prefunt,pofJunt probare á quibus illa didicerit,in quibus prefunt. Duces ue ro plurimiilico efficiuntur: te tamen minime talem e[Je arbitror; fcd nomminus opinor dicere pofJe,quando difcre
|

| rT DICTIS SOCR, LIB, II,|. 157 | fcereincoepifti imperandi artem,quám colluctandi: mul tasq; res geflas patertas memoria tenere,multaq;undiq; cügregare excmpla;e quib. difcere poteras aliquid pro füturit ad vem militarem.Puto autem te magnam cuam babere, ne quicd ignores eorum que militie profunt: quodq; fi quid tale teipfum fentias ignorantem,queritare illos quib«ec fciant,nec donis, nec gratijs parcendo,ut ab eis quecutique ignoras difcas, ac bonos cooperatores babeas. At Pericles: NO fugit me 0 Socrates,ait,te talia di cere,no ignarum quod nullam cori babeo curam. ed me comonendi gratia,fi quis uelit exercità ducere, bor om nium babendam ei e[Je curam. Ac tibi ego quoq; in bis co fentio. Hoc uerà confiderafti o Pericles,Socrates ait,ante noflri agrum magnos montes prepofitos e[Je,Bocotiant ufq; de(cendentes, per quos ad territorii noftrum introi tus arcti,arduiq; funt,ez quód media regio motibus afpe vis munita fit? Maximé,inquit. Q uid uero?lllid ne und audiuifli cum Mfi atq; Pifid:e in medio magni vegis Pcr farum imperio munita detineant loca, leuiter etia avmati multa quidem difcurrendo damna vegijs bominib.inftrunt,ipfi autem in libertate uiuunt? Et boc,ait, audiui, Atbenienfes itaq; no putas,inquit,leuiorib.armis armatos,dum in etate teneriori funt,ac motes antepofitos babentes, damnofos boftibus,ciuibusuero et patrie,magne uflodie forez Omnia mibi uideris,ait Pericles,utilia dice rc. At Socrates; Cum ergo bec tibi placeat,inquit,aggredere ca uir optime. Q uicquid enim iflorü perficias,et tibi bonorem,ct ciuitati utilitatem afJeret. ouod ft quid tuas uires fuperabit,nec tibi uereciidize nec ciuitati nocumcnto erit. Glauconem sero Ariflonis filium cum conaretur uos

18 XENOPH, DE FACTIS
toncionari, cupercta; vempub. eubernave, nondum ui» ginti annos natus: cumq; nullus nec amicori,tec propin quorum,qui multi tamen ci erant, uidebantd; fepe à pul pito traclum atq; detrufum,et multis ridiculum factum, diffuadere potuilJet, folus Socrates ei bencuolés propter Cbarmidem atq; Platone, diffuafit. Cum enim ad eum accefiiffet,primó quidem ut uellet eum audire, buiufcemodi uerbis illi detinuit: O Glauco, inquit, rempub.noffrá regere cogitas?lta,ait,0 Socrates. Si quid in bumanisme berde, inquit,«7 bocmibi boneftum efJe uidetur. Planit enin, fi boc obtincbis, quód poteris ipfemet quecunq; cà cupiueris obtinere, amicos iuuare,domü paternà crigevc, patria augere, atq; preeclarus fama eficieris, primo quidz in ciuitate, deinde apud Grecia totam,poflta ucro fortafiis ctia apud barbaros, ficutiT hemiflocles, V bicunq; autem fueris, ubiq; celeber eris, H.ec audiens Glauco[u perbiebat,ac libenter manebat. Pofl bec autem Socrates: Patet autem boc Glauco, inquit, fl bonorari uelis, utili" tatem aliquam ciuitati reperire debes, Maximé,ait. Per deosigitur immortales,inquit,noli me celare, fed dic nobis,à quo incipies ciuitati benefacere? Cim autem Glauco tacuiffet,quafi tc cogitaret unde inciperet: Num,Socrá tesinquit, quemadmodum fl amici domi augere uclis,di tiorem eam conaberis efficere, ita etiá ciuitatem tentabis ditioré cfficeretitajiquit. Ditior auté, Socrates ait,effe&fa fuerit fl eimultiplicétur prouétus, V eriftmile cft,ait, Dic igitur nobis, Socrates inquit, in quibus nuc diuitie ci uitatis cofiflunt,et quot funt?patet eina te fuper bis fup puta[Je fupplendi caufa, fi quid deficiat. MebercleyGlau eo inquit,[uper his io conjideraui, Scd fi bec, Socrates inquit,

ET DICTIS SOCR, LIB, 11l. 139
inquit, preterifli, fumptus quos ciuitas fubijt, enumcra tiobis: palam nanq; e£ te cogitaffe,auferre illos, qui fua perfüui funt, vxchbercle nondum nec ad ifla uacaui. Quo igitur pacto ditior ciuitas cfficiatur fuperfedebimus,Socrates ait:tnec enum efl pofübile ignorantibus fumptus ac redditus)borii curam babere,Sed 0 Socrates Glauco inquit, pofiibile eft ab bofübus etiam ciuitatem ditari? Vebementcr,ait,mebercle,dummodo quis bofles fuperaret: quod fi uinceretuv,etià fua amittet. Verum dicis,inquit. Vlum igitur, ait,cuius coftlio bellum aliquibus inferatur, €? ciuitatis potentiam c7 boflium fcire oportet,ut fi maior e$t potentia ciuitatis; fuadcat bellum: fi minor,abstinere con[ulat. Redde ais,inquit,proft&to, Primo itq;,ait, nobis expoie tam terreftrem, d naualem ciuitatis poten tiam,deindebostit. Meberde, ait,non po[Jem ita ex tem pore tibi exponere.Sed profir,inquit,in medium fl quid tibi de iflave confcriptum exiflit:ualde nanq; libenter au diam. Mehercle,ait, nec quicd mibi confcriptum extat, De bello igitur inquit, non ef nobis à principio cotifulendum: fortafiis enim propter eorum magnitudinem, praefertim aim nuper inceepifti prafidere, nondum inue fligafti. De cuflodia uero ciuitatis fcio te curam babuiffe, ac fcire quot opportune, quótue fuperflue custodie fitit, e» quot cuftodes fufRciunt, quifq; numerus corum non fufficiens fitacopportunas quidem cuftodias confulere augere, fuperfluas uevó auferre, Meberde,Glauco dit, omtes cgo dicerem c[Je tollendas, cim ita cuftodiant ut agro noceat noflro. At Socrates: Nonne putas,inquit, fiquis cuftodias aufervet,poteffatem arripiendi omnibus fore uolentibus? Virum autem tuip[e abiens examinasti

140 XENOPH, DE FACTIS
boc, att quomodo fcis quod male cu[todiantur? Conijcio; inquit, Num igitur, ait, cim non conijciemus, fed. certó fciemus, tura de his etiam con[ulemus? Fortaffis, Glauco inquit,bocmelius fit. Ad argentarios uero, inquit, certó teneo te non abij[Je, ut babeas dicere cur pauciora nunc illinc quàm antea adueniat. Minime, inquit. Etenim mebercle, Socrates ait,locus ille dicitur effe morbofus: quapropter ain bac de re confidere oporteatbec excu[atio tibi(ufficiet.Rides me, Glauco inquit. Hoc tamé,ait,certé non neglexifti,fed confiderafli, quanto tempore ad alendam ciuitatem, quod in agro noflro nafatur tritici fufficiat, quantoq; alieno in anni indigeat,nete aliquando la teat ciuitas indigentia patiens,fed cognofcens pofiis con« [ulendo ciuitati que ei necefJaria funt profpicere, faluamd; cam facere, Grauiftma vem ais, Glauco inquit, fi quidem borii quoq; curam babere oportet. Atqui, Socya tes ait,ntec uam priuatam quifq; bene domii babitct, nifi omnia fciat quibus opus ei fuerit, omnia; diligenter acquirat. Sed cum duitas,inquit,ex pluribus quam decé mil libus domibus canfüituta ftt, difficile uero fit tot domoris fimul curá babere, cur nó. tentafli una primo auticuli tui domi augereietenim indiget.Nam fi banc potueris maio rem efficere, conaberis poflea etiam ciuitatem augerc. Quód fi uni prodelfe nó poteris,multà minus plurib.Sicut fi quis unà talenti ferre nó poffit,quomodo no plani plua ferre non e[Je ei conandum? Ad bec Glauco:Pofiim egojinquit,domui auiculi prode[Je, dummodo mibi fuadenti pareat, Cum igitur, Socrates ai, uti tuo auuniculo peruadere n pofsis,cunctos Atbenienfes unà cit aulculo tuo putas po[Je inducere ad tibi parendumiCaue 0 Glau

ET DICTIS SOCR, LIB, III, 144
co, inquit, tie cupiditate bonoris afequaris contrarium. An non uides quàm periculofum fit ea dicereaut agere, que quifquam ignorat? Cofidera auté quales apparent, quofcunq; cognofcis dicétes aut agentes que minime fciunt: utri uidentur tibi in buiufcemodi laudari, an potius wituperari? ey utrum bonorari ab bominibus an negligi? Confidera ueró etiam illos, qui fciunt quecunq; dicant, quecüquéue agant. Vt ego nanq; putoyin omnibus inue nias illos quide bonoribus ey admiratioc dignos, qui ma xüne fciant:qui ucro ignorant;illos ignominijs ac cotemptu affectos. Si itaq; cupis botoribus ac admiratione in ci uitate affici,conare quamaxime potes, ut fcias quecunq; agere uelis, Si enim in bis praflantior alijs effectus incipias rempub.regere,non mirarer,fi ualde facile quecitq; cupis obtincas. Charmidem auté Glauconis aun uideret magne autoritatis bomine effe, ac multo potentiore illis qui rempub.gubernabat, formidanté autem ad rempub. gubernanda accedere: Dic mibi o Charmides, ait,ft quis cim fufficiens in certaminibus uincere fit,ac idco ipfe bonorari,cy patria apud totam Grecia bonorabiliorem efficere pofüit, nolit certare, qualem bunc uiri putas c[Je? Profccto,inquit,mollem ac formidolofum. Q uid fi quis, ait, im poftit rempub, gubernádo ciuitatem augere, ac ipfe bonorari,non faciat, nónnemerità pro formidolofo babcatur: Fortafis,inquit. Sed ad quid me bec interro45? Quoniam,ait, puto tecum pofris,nolle cura babere prefertim illori, quorü participare te nece[Je est ciuem exiflenté.Q uo ueró arguméto,inquit Cbarmides, meam uirtutem coprebendens,de bis me accu[as? 1n difputatiotiibus,ait, quas cum rempub. gubernantib.aliquando ba

142 XENOPH. DE FACTIS
bes. Etenim quando quicquam tecum comunicant, ttidco terecté confulentem: cz cum peccat, recte increpante. Non cft fimileo Socrates, inquit, priuatim difputare, c in uulgo certare, Atqui,ait,qui numerare pofsitnon mi^ mus apud uulgum quàm folus numcrat.Q ui; per fe opti mé citbara canere fciant, ijdem etia apud uulgit primas obtinent. V erecundiam autem c7 timorem non uides,inquit, infit effe bominibus, cz" multó magis apuduulgus quàm cum foli fimus, nobis molcíIa*Scio, ait: teq; admonere uolo,cum neq; prudentiores rcuerearis,ncq; potentiores timeas, coram infipientioribus ac debilioribus ne ratiocinari defiflas. V trum enim coriarios, aut cerdones, aut edificatores,aut fabros,aut agricolas, aut negociato res, aut illos quiin foro uer[antur, accogitat quid paruo emptum magno uendant, reuercberis? Ex buiufccmodi nánq; omnibus concio confiflit.Q uod ueró tu nunc facis, quid puta differre ab illis, qui cüm fint melioves exercitatis ignauos bomines timcantzCim itaq; difputádo tum illos qui primas in ciuitate tenent, qui facile te difputanté defpiciunt, tum illos qui conantur apud uulgus conciona vi multà fuperas: coram illis qui nec unquam te defpexe runt,necderepub, curarüt, te dicere pigebit, timenté nc derifui cis fias? Q uid uero, Cbarmides ait, nónne tibi uidctuy concio nonnunqua eos deridere qui recle dicunt? Nan etceterbinquit.Cywapropter admiror te, fi illos cic boc faciant, facile argues, ci iflis nullo modo putas po[Je conuer[ari. Nolite 0 optime ignorare, ttec illa peccare que plurimi, Multi etenim ves alienas curiofius inucstigantes,feipfos examinare negligut.Noliitaq; cotemnere tflud,fed conare ad teip[um attendere;neque rempublica

ET DICTIS$0C, LIB, III, 14$ negligere, fi quid utilitatis per te adipifci poftit. His enim bete babentibus,no folumceeteri ciues, fed tui etiam ami ciet ipfe nópari utilitatis acquiras. Aviflippo autem wolenti Socratem redavguere,quemadmodi ille prius ab ipforedarguebatur, uolens ijs qui intererant Socratesaliquam utilitatem afferre, refpondit non quemadmodum illi qui cauent ne fermo in aliquo mutetur, fed quemadmodum potuijJet audientibus perfuadere ut bene agant, Ile tanq; eum interrogauitnum quid bonum e[Je fciret: ut fi quid tale dixi[fet;utpote cibum,aut potum,aut pecu niam,aut fanitaté, aut robur ,aut audacia, offenderet boc idem quandoq; malum effe, Socrates ueró fciens, quód fi quid nos grauct,optamus ut aliquis nos co liberet, refpon dit quemadmodum oportebat: V trum,inquit,interrogas me,num quid febrium bonu fciam? Minime, ait. Sed oculo rum doloris? Nec iflud. Sed famis? Nec fümis,ait. Atqui, inquit, fime interrogas fi quid bonunt effe cognofcam, quod nullius fit bonis, nec fcio talenecopus eft mibi.Rur fusAriftippo interrogantieum, fi quid boneftum fciat:Et multanquit. Vtrum autem, ait, omnia fimilia inuicem? Nonnulla,inquit,quanti pofiibile fit, difsimilia inuicem. Quomodo igitur,ait, quod boneflo difsimile eft,bonesti effet? Quoniam, inquit, boneflo ad cuv fum bomini alius difsimilis eft,et alius ad palestra. Necnó etia fcuto quod «d protegendii boncflum decensq; fit, ualde diftimile cs telum bonum, quod inboc factum efl,ut citó eg ucbemen ter feratur. Non aliter mibirefpondes,ait,nifl quemadmodumcum te interrogauera,fi quid bonü fcias,"Tu uero putas inquit,aliud bonit, aliud bonefti effe? None cogno [cis quod ad cadem, omnia bona ac bonesta[unt? Pri

344. XENOPH, DE FACTIS
mo nanq; uirtusno ad alia bonum,ad alia boneflum eff. Deinde bomines fecundum idem,«7 ad cadem boiii atq; bonc[ti dicuntur. Ad eadem etiam c corpora bomini bo tà atq; boneffa apparent. Ceteraq; omnia quib.bomines utuntur, dd cadem cOparata, bona cy proba putantur, ad ca fcilicet quorum gratia facta funt. Num igitur is cor bisquoflercora efferuntur, boneftus eft? Meberde, inquit:ac fcutum aureum inboneflum c7 turpe,dummodo hic quidem bene, iflud ueró male, ad fui opus facii fit. Dicis igitut,ait,cadem e[Je bonefta cyturpia.Non[olim mcbercle,inquit, fed ettá bona eo mala.Sepe enim quod foni bonum, febribus malum eft:€ quod febribus bonum,fami malum est, NO raró etiam quod ad curfum bo neflum,ad pale[lram turpe:quod ucró ad paleflram bo neflum,ad curfum turpe.Omniananq; ad illa comparatáad que bene fe babent,bonefla ac bona funt:ad illa au tem que malé,mala acinboncfla. Domos quoq; cim dicerct eafdem effe boneflas atq; utiles, docere mibi udeba tur quales oportet edificare. Vtrum enim,aicbat, illum quibabituruseft qualem deceat domum, boc confiderareoportet, ut quám delectabilis e» utilis babitantib. fit? Cum ueró boc concederctur, delectabile itaq; dicebat cft, in e[late frigidam illam baberc, in hyeme autem calida. Cum autem etiam in boccó entiret,In domos igitur,aiebat,re[picientes meridiem, in byeme folares vadij ingrediuntur: tempore uero eftiuo cum fol fupra nos e» per Acdificandi tela cat,umbramreddit, Si itaq; bonum eft fic ifla fieri, ratio. oportet altiora quidem que meridiem ve[piciunt edificare, ut fol byemalis non excludatur: bumiliora uero, que aquilonem,ut frigidi non incidant ucnti, Et, ut uno uerbo

RT DICTIS SOCR. LIB. III, 144;
| werbo dicam, ubi omnibus boris ipfe libenter rcfügiat»
| fuamq; fupellectilem fecuré deponere pofiit,ifta profecto maxime delectabilis, ac optima domus efJct, Piclure ait ac uarietates plures delectationes auferunt, quam affevunt,'Templis ueró atq; aris locum efJe aiebat cóuenientem,qui cum eminentijsimus fit,no facillimum aditum ba beat:confert etenim boc tum ut afpicientes orent, tum ut cafti adeant.Rurus interrogatus,utrà fortitudinem natura,an doclrinaa[Jequamur: Puto equidé,inquit,quod quemadmodà corpus alio corpore robuftius ad labores fubeundos nafcitur fic etiam animam alia anima fortiovem ad pericula fuflinenda fieri. Multos nanq; in eifdem moribus aclegibusnutritos, uideo multum alios al. ijs audacia excellere. Arbitror tamen omnem naturam doctri na ac exercitatione ad fortitudinem cre[cere.Patet nanq; quód Scytbze«7 T braces nó auderent fcutis ac baflis aduerfus Lacedemonios pugnare.E couer[o uero Lacede monij nec aduer[us"T bracas peltis ac telis, nec cotra Scy tbas arcubus uelint certare. Preterea codcm modo in a^ lijs quoq; omnibus uideo et natura bomines inuiccm dif" ferre;ez fludio multi augeri. E quibus patet,omnes bomines oportere, fiue boni, fiue mali ingcnij fint, difcere atq; ludere in eis in quibus uelint excellere, Sapientiam uero ey moderationem nó diftinguebat. Qut enim bona atq; bonefla fciat,ut eis utatur:acturpia cognofcat,ut ab cis abflineat, fapicnté acmoderatü eJ iudicabat. Ynterrogatus uero,fi illos qui fciant que agere oporteret,con trà uero faciant, fapientes e abflinentes cfJe arbitretur? Imó,inquit,infipientes potius atq; ignaros: omnes enim, ut opinor, eligendo quammaximé po[Junt quecunq; eis
Virtus an flu^ dio comparetuy

India quid.
146 XENOPH, DE FACTIS
conducere uideantur illa agunt. Quicung; ergo non recteagant,neque fapientes nec moderatos eos c[Je. A iebat autem, iuftitiam ctiam,omnemá; aliam uirtutem, fapien tiam efe Omnia enim fiue tla, fiue quecunq; cum uirtute aguntur,bona atq; bonefla[unt:qua fi quis ciat,nec eligere,tec alia agere preter becpote[l:quod fi conare turaberrat.E cOuerfo uero qui i nefciat, nec agere illa po tefl,et fi conaretur,aberrat, Cum igitur tum iuflaytum e^ tiam aliabona atque bone[Ta,uirtute perficiantur, patet iuflitiam ac omnem aliam uirtutem fapientiam e[Je. Wfatilam autem contrarium e[Je fapientie poncbat,non ta^ men infcitia infaniam appellabat: fed ignorare feipfunt, acillaque ne[ciret, opinari cognofcere, boc prope infaniam effe aiebat. Quamuis uulgus non illos qui nefciant qua plures ignorant,putent infanire: fed illos potius qui ignorant, qu eplures cognofcant. Nam[iue tam longum quifquam[e efje putet,ut cum portas excat urbis, fefe de^ mittat; fiue tam vobuftum, ut conetur domos fupra bumeros tollere, aut aliquid aliud facere quod omnes impofibile efJe ciant illum infanire dicunt. Qui uero in paruo quodam aberrat, ille non uidetur uulgo infanire: fcd ficut uebemens defiderium cupidinem appellant, fic magnam infcitiam infaniam nominant, Cofiderans auté quid inuidia fit, dolorem quendam repericbat eam effe, non tamen ncc in aduer[a amicorit, nec in fequunda frtuna inimicorum: fed illos inuidere aiebat,qui in amico" ran profperitate doleant, Cum uero quidam mirarétur, f qu cum quenda amaret, dolerct in cius profperitate: oftendebat multos effe ita ad quofdam affcctos,ut eos ad^ uerfitate laborantes nonpofiint negligere, fed in quantis

ET DICTUS$OCR. LIB. 11I, 147 : poffunt fuccurrant,in properitate ueró corum doleant, Hocautem prudenti uiro minime cd flolidis contingere ajJerebat. Cum uerà de ocio quidnam fit confiderarct,ut plurimü dicebat fe deprebendere omnes aliquid facere: ctenim qui taxillis, quiq; ifui excitando uacant, aliquid faciunt,nibilominus butufcemodi omnes ociofos dicebat. Liccret nanq; cis,ifLis dimiftis meliora agere:à meliorib. uero ad peiora cadcre,nulliocia ejfe: quod ft quis faciat, bunc cum fit ei negocii dicebat male id facere.Reges au^ Reges, tem c principes no illos effe qui fceptra ferunt dicebat, nccillos qui aut à quocunq; cótingit cleli, aut forte, aut ulolentia,aut deceptione a[Jumpti faerit, fcd qui regere fiant. Cum enim quifa; fateatur, prinapis quidem proprià e[feiubere quid oporteat facerc, fubditi uerb paréve: oflendebat c7 in naui illum principem effe, qui fciat: patronum uero nauis ey alios nautas omnes obedientes . fcienti, Acin agricultura quicunq; babeant agros, cy in egritudine egrotos, cz in corporii exercitatione qui fe exercent, ceterosq; omnes qui poftideant aliquid, quod indigeat cura, fi illt quidem fcire putent, de eis curam ba bent:fin minus,fcientib.no modó i coràm adfint,parent, fed etiam abfentes accerfunt,ut illorà confilio, que opor tcat, agant. In texendo ueró mulicres quoq; monflrabat mavitis dominari,propterca quód ille quidem artem te^ xendi fciant,illi autem ignorent, uod fi quis ad becop poneret,tyrano licere no parére illis qui recte dicát: Et quomodo liceret non parére,inquit, cum damnum peccantibus impofitum fit? Si quifquam enim non illi paré-ret quirecté dicat, peccet neceffe est: qui uero peccat,ne ce[Jario damnatur. Qnod fi quis diceret, tyranno licere
13:7 z

148 XENOPH. DE FACTIS
etiam interficere illum quivecté[apit. Eum uero, aiebat, qui ifociorum optimos interimat,putás neindemnem foreautin minimis damnari? Vtrum enim arbitraris falsuum manere illum qui i buiufcemodi agat,an boc modo ci tius perdi? Cum quidam uero eum interrogafJet, quid ei uideatur optimi à bomini:Studium,refpondit,bene agendi. Cum autem vurfus petijffet, fi etiam fecundam fortunam[ludis putet effe: Totum, inquit, contrariiego fortu naim c7 attionem e[Je puto, Cum enim non queritanti quicj boni cuiquam occurrat, fecidam fortunam boc e[fc. Ciim uero. doctrina ac exercitatione bene quis agat, bancbonam actionem e[Je arbitror: quiq; boc meditantur, bi mibi bene agere uidentur. Optimos quoq; ac dco amabiles illos efJe aiebat, qui in agricultura quidem, que agriculture funt:in medicina, que medicinalia funt: in repub.que ciuilia funt, bene agant. VMlum uero qui nibil borum benc agat,nec deo amabilem,nec in aliquo utilem effc aiebat. Atqui fi quando etiam cum artificibus difputa|(fet, ez bis perutilis erat.C um quondam enim ad Parrbafik pictorem intrafJet,atq; cum illo difputaret: Num e Parrbafi, inquit, piclura el eorum que uidentur,imitatio?Nam cócaua c7 eminentia, tenebrofa ac lucida, du ra c7 mollia,afbera e» leuia,ac noua c7 uetera corpo ra per colores imitamini. Verum dicis inquit. V emustas itaq;[pecies cum fimiles reddere uelitis,ait, cumq; no fit facile ad unii bominem omnia irreprebenfibilia babenté, rcfpiciendo imitari,à multis colligentes quicquid optimis quilibet babeat, fic facitis corpor auenufIa apparereiSie facimus inquit. Q uid igitur animieffigiem illam fuauifii mam;amantifsima, atq; chariféima no imitamini: An nó
di

ET DICTIS SOCR. LIB, III, 49 eft imitabilis ifla2Q uo náq; pacto,inquit,o Socrates,imitabile boc efJet, quod neq; proportionem, neq; colorem, neq; quicd illorum que tu paulo antea dixtfi, babeat, necompnino utfibile fit? Vtrum, ait, boc fit in bomine, ut modo amice, modó inimice quofdam intueatur? Va, in quit. Atqui,ait,magnificum ac liberale, bumile ac illiberale,moderatum ac prudens, contumeliofum ac bonefli ignarum, tam per faciem,quam etia per geflus,tam flantium,quám illorum qui mouentur bominit, patefcit. ta, inquit, profecto. Q weda ego imitationes ee ctiam funt? Et maxime, ait, Vtrumitaq;, inquit,illa libentius putas bomines uidere, per que bonefti,boni, amabilesq; mores apparent, an illa per que turpes, ac praui, ac odiofi? Mudtum intereft mebercle, inquit,o Socrates. Quodam uero ad Clitonem flatuarium ingre[Jus, c7 cum co collocutusO Clito,ait,certé quidem tenco ac uidco,quod dif" fimiles facis curfores, luctatores, pugiles, ac pancratiaflas: illud uero quod per uifum maxime delectat, uiuum fcilicet apparere, quomodo flatuis immitis? Cum uero befitans Clitorcfpodere differret, Vtrum,inquit, quàm maxime uiuentiura formis afmilans opera tua,uluacioves facis flatuas apparere? Maxime, inquit. Affetiones ueró etiam corporum,que in quoquam laborant,imitarinonne quandam delectationem uidentibusaffert? Cur mon? inquit. Vlorum itaq; oculi,ait,qui pugnant, cóminaces ne,uiclorum autem frontes Let offendendee funt? Maxime,inquit. Oportet igitur,ait,latuavi aninti affe &us per corporis effigiem exprimere. Ad Pifliam autem armorum fabrum,cim ille thoraces oflenderet Socrati be ne elaboratos;Per Iunonem o Piflia,inquit,bona bec inkk 3

4
150 XENOPH, DE FACTIS
uentio cst, propterea quód thorax illas quidem que indigent cooperiri bominis partes,operit, non autem pro^ bibet manibus uti, Porro dic mibi 0 Pislia, cuv quum nec fortiores,neq; fumptuoftores facias tboraces, pluris uendis? Quoniam, ait, 0 Socrates,concinniorcs eos ficio. Concinnum autem, inquit, utrum menfura, aut pondeve ostendens,pluris estimas? Non enim equales omnes, nec fimiles puto te facere, fi quidem decentes eos facis. Ita,inquit,mcbercle, Nam abfque boc nulla effet thoracis utilitas. Sed tamen, Socrates ait,corpora quoque bo^ minum alia quidem concinta,alia uero inconcintia funt. Vebeméter inquit. Q uo igitur,aitymodo corpori inconcinno decentem tboracem concinnum facissQ uemadmodum,inquit,decentem: quicunq; enim decens c$,lle etia concitus est, Puto te, Socrates ait, nonper fe, fed ad illi qui utitur, boc incocinnum[latuere, acfi diceres, feutum cuicunq; decens fit, illi concintium e[Je: fimiliter ueftem: €9 cetera eodé modo uidentur tua opinione babere. Attamen fortaftis aliud quoq; nom paruum bonum decenti adest. Doceas, inquit, 0 Socrates, fi quid babeas. Minus, dit,grauitate opprimunt qui decentes, quàm qui tton de^ centes Junt,quanqua equale pondus babeant. Q ui nanque n funt decentes, aut toti ab bumeris pendentes, aut aliud membrum ualde opprimentes, eraues c7 intolera biles cfficiuntur:qui uero congrui funt ey decentes, partim nodis fcapularü, partim ab bumeris, tum à peclore, tum àtergo et ucntre fubleuatileuiftime feruntur.Bene, inquit, dixifli: ob bas enim caufas mea opera ego magni c[Je exiftimo: nonnulli autem fignis uarios 7 deauratos thoraces potius emunt. At Socrates: Si propterea incongruos

ET DICTIS' SOCR, LIB, III. 151
gruos emunt,aitmalum mibi uidetur tarium c2 deaura
tum emere. Cum ueró,ait,corpus non maneat in eodem,
fed modo curuetur, modó erigatur, quomodo exquifiti cóucniant eis tboraces? Nullo modo, inquit. Hoc dicis,ait, 6 illos decentes c concinnos e[fe quiexquifiti funt, fed qui non moleflant,dum quis cis utatur? Tu ipfe,o Socrates, id dicis, cy mod vedlé iudicas, Cim autem mulieris
cuiufdam formofe nomineTbeodote,que po[Jet uel cum lugente cogredi, quidam eor& qui tunc aderant Socrati, meminiffet, dixiffetd; omnem dc illius laudibus differentium fermonem à pulcbritudine mulieris fuperari, aJcvuiffetq; pictores etià eam adiuijfc imitandi caufa, cy illá offendere quecunq; bone[te po[Jct, Eamus e? nos uifum cam, Socrates ait: nó enim magis auditu quàm uifu de ea difcemus.Itaq; illo ductore qui eam laudauit, Tbeodoten adcuntes inuenerunt eam adfTantem pictori. Cum autem pictor ce(fafJet: V trum nos, inquit, o uiri optimi gratias agere T beodote oportet, quonia nobis fuam pulcbritudi nen oflendit,an potius eam nobis, quoniá uidimus An fi utilior buic eft oflentatio ifla banc nobis: fi nobis[pectatio, tos buic gratia babere oportet? Et cum quida dixif fctjiufla eum dicere: Bec itaq; ait,iamnunc laudem áo bis lucrificitaim uero pluribus predicauerimus,plus uti litatis babebit.Sos auté ey ea que uidimus tangere cupi mus,cyabibimus amore dolentes,c7 abfentes dcfiderabi mus:é quibus omnib.fiet,ut tos quidé feruiamus,buic ue và feruiatur. At Y beodota: Mebercle,inquit;fi bec fic fe babent, meoportetuobis gratias agere.Poft baec ciim So crates uideret ipfam magnifice ueflitam,ac matrem pre fentem non uulgari efle indutam, c famulatum curiofe
kk 4

v XENOPH, DE FACTIS ad/lantem,ancillasd; multas atq; formofas,et bas quidem nonneglectas, ceterisq; omnibus abundanter domi; eius infir uam: Dic mibi,ait,0 Tbeodota, eft tibi ager? Mininé, dit, Sed domusvedditus babens" Necdomus,ait. Nun quid autem artifices quidem manib. tibilaborantes? Nec artifices, ait, Vnde igitur,inquit,ticce[Jaria babes?Si quis aitamator mibi affectus benefacere uclit,bic mibi uita et redditus eft. Valde bona ecalor,inquit,po fJcfeio eft:multod; melius eft amicorum quàm outum, bourn, ac bocdo.vum gregem poflidere. Sed utri, inquit, fortune permittisfl quis ad teutmufca uolet,antu etiam aliquid machi nationis confers? Et quo,ait,pacto buius vei machinatio nen ego ullam inueniam? Multó magis,inquit,mebercle quàm árane«:fcis enim quód ille cm uenentur illa que ad uictum cis necefJavia funt, telis fubtilibus contextis, quodcuuq; in bis incidat, boc uefcuntur, Confulis ergo, «it, mihi etiam aliquem cotexere laqueum?Non enim, in quittam facile effe exiftimandum,amicos,rem tanti pre cij, uehari. Nonne uides quod etiam lepores parui exiflimandam em fectantes, multa macbinantur? Dum enimtioctu pafcendo aberrant,(agacibus canibus eos captant: at alios interdum babent canes, quibus nocturna que liquerint cubilia comperiant, Tum eg fi quos offen derint lepores, eos babent alipedes canes, quibus aduolantes queant intercipere. Necnon cy retia per infidias dilpofita funt, quibus qui canum ora effugiunt,decipiantur. Atip[a: Quonam borit,inquit,utar ad meos captan dos amatores? Si per ouert, inqui: ille, pro cane quentpiam apud te babebis inueftigatovem buiufcentodi amatorum,atas fortunatorii bomini, qui quidem ut primum
cos

ET DICTIS SOCR, LIB. 111. 15 eos compererit, doctus arte, efficiet ut tua in retia coricidant. At illa:Et quenam funt apud me retiazinquit. Tum ille: Sunt,czy perquam optima;inquit. Forma enin iflec tud,atq; ingenium, quo callcas amicos uerbis ge[luq; tibi affcttiffimos reddere:eos item qui te ament,perbumaniter fufcipere,diftimulatores ueró amoris excludere: benc de te promerentibus bene gratias referre:eos item qui in aduer[am aliqua forté inciderint, tua ope leuare: qui uer fequunda fortuna utatur,illi congratulari:denique quite ardeant,cos omni gratia profequi.Et nofti quietis nó molliter modo amoribus inferuire,uerum cz ipfo flagrare amore:e7 ut adfint tibi optimi aliqui amatores,ve ipfa non uerbo efficis. Tum illa: Mebercle bac cgo nott molior.At ille: Atqui permaximiinterefl,prout fert natura,cum bomine uerfari, Nanq; ui amicos neq; capies, ttcq; tenebis:beneficio enim ez uoluptate ra beccapitur. Veri tuinquis,ait. Oportet quidem,inquit,ab amicis ca petere,qu«e facile atque non inuiti faciant: tum de tc benemeritis, beneveferre gratiam opus eft. Nanq; fic maxime czamici parantur,cy diutiffime amant,c7 maxima beneficia coferuntommiq; eritin primis gratifiimit fi tua tum dederis amantidono, cim egeat. Vides ut cibus etiá dum nó appetentibus porrigas iniucundus fit, quin cz faturis faftidit afferat:appetentib.ueró cv fame fcentibus etia minus apparatiores coeme funt iuciide. Et quonam, illa inquit, pacto ipfam banc famem it quoqua excitabot Simebercle, inquit,tion ultro faturis ipfam te offeras,ufquedum vuv[us appetant:illis uero quite appe tanttalem te exbibueris,ut no per lafciuiam,[cd per beneuolentia deputent fibi à te quale pofcant munus dari, kk s

1:4 XENOPH, DE TACTIS
Etenim intereft ita expofcentibus atque faturis ipfam tepreftare. Tum illa: Et quid non faüifti 0 Socrates amicorum conuenator mea caufazld,inquitmeberdle fl perfuaferis."Tum illa: Et quomodo,inquit,tibi perfuadcbo? Ac ille: Tw ifluc uidcto, fi quid tibi noftra fatura cft ufui opera, Et illa: Modó ad me[epius redeas. Tum Socrates[uum bac in ve ocium carpens,inquit; Non id perres meas ey publicas e priuatas pojJum. Sunt etiam ez apud menonnulle amice,que quidem me die noCtuq, efsi duum detentent, uenenaq; à me amatoria cantionesq; edifcant, Scin tu, inquit illa,«7 buiufcemodibec? Q uidtiam, inquit, putas rei e[Je, quod Apollodorus ez Antiflbenes bic àme nufquam difcedant? quid item c7 Cebes Simmiasq; e'T bebis ad me proficifcantur? Velim boc fcias, non fine cantionibus atque ueneficijs bec ficri. Et peto abs te, inquit, ut eamutuó nobis des, quà ipfumte ad nos commodius trabam. Non ifluc, inquit, abs te uelim trabi ut ad te ueniam, fed ipfam te ad me trabere, ut ad nte uenias, Veniam, inquit illaymodo fufcipias. Sufcipiaimait,nimodo intus apud me te amantior fiet, Epiginem uero quendam inter eos qui aderant familiarem uidens,qui criuuenis e[Jct,et corpore male affecto: uàm priuati bominis more corpus affe lum,inquit, babes Epi genes. Et ille: Nimirum priuatus fum, inquit, o Socrates. Nibilo profecto magis, inquit, quàm quibus est in Olympia certandum, An tibi parum uidetur, aduerfus bofles de uita certare, quod certamen. Atbenicnfes proponent,cum res feret. Atqui non pauci propter corporis malam coftitutionem in bellorum periculis aut percunt,
dut turpiter euadunt, Multi item capti, aut in feruitute dura
dt otis

ET DICTIS|SOCR,. LIB/III, 45 duni uitam degiit,aut perpefsis maximis cruciatibus tan dem fefe c omnibus fuis facultatib. expofitis redimüt: quo fi ut reliquam omné uitam per fumma cgeflaté ducant, defe qs apud multos opinione fubeant formidolofl,ob cor »oris imbecillitate. um tu idcirco boc imbecillitatis pre inc minimi ducis, putásue ferendum facile? Multó quifciliora e» fuauiora ea deputo que ferénda fint,ut
oris robore eg uiribus prob? ualeas. Putás ne malá nem corporis magis ad firmitatem, c7 ad relis agendas dérrequà im bonam babitudinem: an $ jer per bonam babitudinem corporis fiant? lem cuenit bis qui bona babitudine corporis
£u ant
fruantur,atq; bis qui mala. Etenim bi rectius ualent,qui corpore funt uiribus ualido, quo in bellorü certamine fe
| eruare, patriáds tueri, pericu lads fuper are pof fit:quo item gratiá i glori lai nd; nan afcicz reli quá ontiem uitá Letam«c plena autoritatis ducant, fuisq; libe ris optimos pofleritatis fru&us velinquüt:neq;entm opor tet, etf patria nullas publicas expeditiones exerceat, co etid priuatà de bis rebus curam no babere. Velim fcias, nullam ad rem exequendam tibi corpus faturum impedi mento.ft uiribus recte ualeas, Ad queuis enim peragen
' da,corpus buiufmodi perutile eft: in omnibusq; corporis ufibus multo differt, robore ne ualeas;an imbecillitate in terpelleris. Que quidem ad ingeniài[pectat,etfl minime putas cómercium babere cum corpore, fit tamen ut à cor poris imbeallitateimpediantur.Nam obliuio,mocror, fu vor,duritiesq; animi cy inania, epe multis propter cor poris aduer[am ualetudinem in menté incidunt, adeo ut etiá fcientias amittat, Quibus uero corpora rccte ualeat,

156 XENOPH. DE FACTIS
nullum inde ad menté periculum vedundat.Ytaq; ualetudinem integráad omne,quod ab imbecillitate manat, tol lendum incómodum ualere conflat. Pro bis igitur tollen dis,que,ut diximus, aduerfa funt, quis mentis copos nà etiam maximos labores fuflineat? Turpe etiam e[t per fo cordiam fenefcere, ante copertum babeat quid uiribus ualeat. At fomperi[Jc bec poterit nemo,nifi experiatur: non enim fponte fefe offentat.Cum tutem quidam ftomacharetur quod falutanti fibi quifpia non vefpondijJet: Ri diculum,inquit:fl corpore aliquem deterius fe babentent offendiffes, nulla inde moleftia fufcepta abiui[Jes: quod autem bunc animo agre[ti, cy minus bene morato offenderis, doles. Cuidam ueró dicenti fe infuauiter cibum fumere: Acumenus, inquit, buicrei bonam medicinam edo cct. Et quenam,inquit,ea eft? CefJare,inquit iubet à cibo:nam ez uoluptuofius, c7 uilius, c7 ualetudini conue nientius comedes. Cuidam autem dicenti, calidam e]Jc aquam quam biberet: Calida,inquit,igitur tibi erit ubi la wari uoles, At ille; Minimé,nam ut lauer frigida eft. Nun quid ne c pueris tuis eadem es fententia,ut neq; ad bibendum cam aptam putent? Non, inquit ille:werum pluriesadmirari foleo,quàm uoluptuofe ca ad horu utrunque utantur. V trum, inquit, aqua ifLec tua calidior esl,* an que in Acfculapij templo eft? Mlla, inquit, que apud Aelculapik. Recordare igitur,ait, periculum effe ne uidearis ey pueris tuis,coegrotantibus faftidiofior.O uen dam autem qui acrius uerbera[Jet ferum, vogauit quid ita in famulum excandefceret. Vle, inquit, cum obfoniorum fit omnium uoracifümus, idem. est mollifsimus: eumd; fit auariftmus, idem. 7- perquàm[egnis est. Tun

IT DICTIS SOCR. LIB.III. 157
Tum Socrates: Confiderdfli, inquit, pluribus ne tu uerberibus,an feruus indigeat tuus2Q unoda uero timente inire uiam que ad Olympiam ducit: Cur,inquit,itineris laborem extime[cissNonne c7 domi integrum fcré dicm am^ bulasillicitem eque po[t ambulationé prandebis,cocna^ bis,atq; obdormics. Num perpendis,fiin unum extende ris dierum quinq; aut fex domeflicas ambulátiones,facilé ab Atbénis ufq; ODmpia attingessgratiorq; tibi erit uia, ft unum ante diem iter preripies, quam fi fuperfederis. Cogi enim maiora quámpar fit facere itinera, difficile. At confert quidé laborem dici unius in plures diminue" re, preflatq, in arripiendo itinere feflinare, quam in uia, Quendam autem,quód fe longa uia fatigatum diceret,ro gauit num et quippiam ferret oneris, Non me inquit ber cle ille fed fola uefté. Solis tte pergebas, an te puer quifpiam[cclabatur?Sequebatur,ait. V trum, inquit, ille uacuus,an aliquid ferens? Ferens, inquit,inflvuméta ua[aq; nonnulla. Et quona, inquit, pacto ille fe babuit, fefiüs ne? Mibi,inquituidctur indeft(Jus magis d ipfe. Et quid, in» quit ille, quona te pacto babuifJes, fi illius onera tulifJes? Malé,inquit, mebercle: nequiuifJem ferre. Q uód igitur tantum fts puero tuo ad laborem imbecillior,quid putas? exercitati ne uiri tibi boc e[Je uidetur? Cum autem ex fü miliaribus qui unà cócoenatum conueni[Jent,alij lautius, alij parcius obfonium contuliJcnt,pr.ecipicbat Socrates ut que minora adefJent obfonta,in medium omnibus ap" ponerentur, aut partirentur in fingulos. Hinc illi quima iora ez lautiora fibi porta[Jent, ducebant illiberale,et no ex cómuni fumere, c fua quoq; non itidem obfonia efJe cum ceteris communia: quo factum eft, ut cum nibil fe

158 XENOPH, DE FACTIS
precpulbabere in corna uiderent,tum ab intemperanti
fumptu obfoniorü defiferent.Cüm uerà intuerctur quen dam ex familiaribus uoracius non cum pane, fed merum
obfoniii afJumere,e7 fermo baberetur de ui nomini impofitorü rebus Habemüs ne,inquit,dicere, quidnam nobis opfopbagus fignificet? comedit enim omnes obfonia
pro condimento panis, cum«dfit. Sed non cft ut putem
eosopfophagos nuncupandos, Tum ex familiaribus quidam:Non,inquit. Quid,inquit ille,utrum qui non exercitandi gratia merum ob[onium a|Jumat, fed uoluptatis,
opfopbagis nean nó nuncupabitur: Vix alius magis,in
quiteritopfopbagus. Et cum alius rogaffet qualis forct
appellandus is qui modico pane,multo obfonio uteretur:
Mibi quidem,att Socrates,is merito opfopbagus appella
tur, Et cum ceteri bomines à dijsorent fru&tui copiam,
merito is obfonij orabit copiam. Cum bec adolcfcens in
fee[Je dicta intelligeret, obfoniti comedere nó defijt, fcd panem addidit, Id intucits Socrates;Confiderctis inquit,
uos qui propius effis,pane pro códimento obfonij,an obfonio pro panis codimento utatur. Alium uerà quendam ex familiaribus in coena intuens, multa obfonia intincto
pane degujlantem: Vtrum ne ficriinquitpulpamentum
fumptuofius potest, quodq; minus ex arte fatum fit, d quod is facit qui multa fimul uaria defumit? Cum enim
plura d pulmentores ipfe mifceat,[umptuofiora quidem facit: cim autem illamifceat que harum rerum arti fices no immifcent, dum illi ex arte fecerint, is nó rette fà ctt, Atqui quomodo no e[Jet ridiculum coparare prediClos ob/oniorum artifices, ipfum autem artis non ignari folum, fcd nec opinantem quidem in ca ve fe quippiam nofJe,

ET DiCTIS SOCR, LIB. III, 19 nofJe,có fundere que docti artis compo[uere2 Et ad bec, buic quimulta a[Jueuit comedere, multa alia eueniutt, que non aJueto. Nam ciim nó adfint multaymitus fe putat babere quàm par fit,ob cofuetudinis uitium.Q ui ue^ ro panem unum cotfueuerit uno obfonio fumere, fi no aderunt multa, facile fine moleflia illo utetur, Dicebat etiam ipfum id quod apud Aibenienfes comedere nuncupatur, apud alios owyácdas dici, Q uod fi eius uerbi uim confideras,diCtum intelliges,quia bene:«7 ea comedantuv que neq; difficilia comparatu funt,neque animo cor poriue noceant, Itaque illos putandos Euochiflas qui fo^ bric uiuerent.
XENOPHONTIS DE. FACTIS ET DICTIS SOCRATIS MEMORATV dignis liber quartus,Beffarione Cardinale Niceno Qineqreres i
E"E bus, AR od derare uolentüetia mi
t nus fentienti,palam pateat nil utilius fafSALA àj fe. quàm cum Socrate quocuniq; locorü, de quacunq; re conuerfari, Nam e9 abfentis meminifJe non
parum utilitatis familiaribuseiu, quiq; eun approbabant,afferre folebat. NO enim minus ioco à ferio loqués, fuis ne fferysprodenat Pluriesitaq; dixerat,quofdam amare: palam uero patebat non cos qui pulcritudine corporis pra[labant,fcd los, quorum animus aptus ad : cape[fenda merat virtutem, amare, Acuta uero ingctiid illorum effe putabat,qui celeriter ca difcerent quibus flu debant, Cz memoria retinerét queciiq; dicerent,ac illas

160 XENOPH. DE FACTIS
doceri cuperent difeiplinas que utiq; prode[Jent,cr ad domum ac urbem doptime babitandam, ey fünpliciter—| bominibus rebusq; bumanis bene utendum.Huiufcemo-—| di tanq; adolefcentes opinabatur,fi docerentur, nó folit ipfos domosq; corum felices fore,uerumtetia ceteros bomines atq; ciuitates po[Je beatas efficere, Non autem codem modo omnes conuenicbat, fed qui fe putarent natu^ ra bonos e[Je,doctrinam uero contemnevent,docebat illa—| ingenia indigere doctrina,que doptimafint. Nam ez e-—| Deeducatione, quorum quicunq; fortes, animofi,ac dociles funt flabin-— eunte etate domenturyoptinos ac utiles:fl uero indomitimaneat,effrenatos ac pefiimos euadere, Canesq; que—|
cunq; ingeniofe, fagaces,laboriofe, ftris importune,bcne quidem eruditas,optimas ac perutiles uenatiotibus: e
conuerfo ucró,uatas, furiofas, ac inobedientes effici. Similiter ctiam bominum generofiftümos quofq; animis cffe ualentiffimos, c7 eorum que aggrediantur efficientifsimos.Si ueró eruditi fint,ac rerum illarum docti que agende funtyoptimiatq; utiles fiunt.Cum enim difcerne retoti queant que agenda, quee omittenda fint, fepe prauis operibus uacant, C uod fi etiam elati animi uche mentesa; funt,effrenati propterea peruicacesq; reddun
* tur:quodircaplurimorum magnorum; malorum caufa fiunt. tllos autem qui ob diuitias glorioft nil indigere do&rina putabant, fed pecuniarà copiam fatis fibi efJe av^ bitrabantur ad bonores acquirendos,omniaq; alia quecutiq; uelint peragenda, admonebat, dicés: Stolidum efJe eum,qui cum non didicerit que utilia queue noxia funt, I putat ea poJe difcernere:flolidumq; qui cum n0 potest ca difcernere; propter diuitias arbitretur polfeque ueit com

ET DICTIS SOCR; LIB. IIII, 1061
lit cüparando,que fi fibi coducant,peragerc. Stultus item, qui cim nó poteft que conducant agereyagenda non pu tet,fed fe fufficienter ad bene uiuendym paratum.Stolidum quoq; illum c[Je aicbat, qui cum mil borun: fciat,pu tet propter diuitias bonus po[Je apparere: aut cum nots pofiit bonu apparere,nibilominus arbitretur po[Je bonorem adipifci. Narrandum autem nunc efl quonam mo do etiam illos emcndabat, qui fe putab. init eruditos, doclos,atq; fapientifiimos, Ciim enim Eutbydemur confide varct multa multorà poctarum;rbetorü,ac pbilofophovum,quorii maior babebatur opinio,[cripta cógrega[fe, quam ob caufam multi iam fuos equales fa pientia precellere putabat,at q;[perabat tam in agendo, quam in dicendo omnibus fore praflantior: cum; eum intucretur forum nódum propter adolefcentiam tngvedi, fcd fi quid ucllet agere, apud fabrum frenarium prope forum fede ve: codem«7 Socrates cum fuis nonullis familiaribus accedit,ac prim quidem quodam interrogante, V tvum ne "Tbemiflocles natura c7 innato ingenio,an eruditione ta lis effet,ut omnium in fe ciuium fuorum oculos conicctos baberet, ez in eo fuas omnes e[Jc fortunas fitas putarent, dum praefertim fibi effe frugi bomine opus intelligerent? Socrates ut Eutbydemum cómoneret:Stultum,nquit, et putare artes eas que minoresfi f nt,nó ó pof abfolutas red di fine inftrudorc:ciuitati uerà prac]Je cum fit id omnii maximun,pojJe quenqua ex fe fatis nofJe. Rurfus quondam Eutbydemo prefente,uidens eum Socrates recedem temá familiarium confe|Ju,e7 cauentem ne uideretur ad mirari Socratis[apientiam:O uiri,ait,quód bic Euthyde mus cum adoleuerit,fi ciuitas aliqua de re cofultationem ü

16z XENOPH. DE FACTIS propo[ucrit,no cómittet ut n9 confulat, patet ex ijs qui^ bus fludet. V idetur enim mibi joptimà fibi ad conciones exordiii parare, cum caueat ne uidcatur quicij àquoquá difcere. Sic enim ut uidere licet exordictur: A nullo quidem o uiri Atbenienfes,unquam quippiam didid:cz cum audiu quofdam e[Je perd aptos ad agendum atq; dicetidum,no cx fludio eos conueni, neq; fludui quenquá eoru qui doti effent, mibi magiflrà babere, fed contra toto flu dio fügiebam non difcere folii quicqua à quoquam, fcd etiam uideri didicifJe: Nibilominus tamen ea confulam, que mibiin mentem incident. COuenirct id ipfum e bis exordij captare, qui quidem publice medendi poteftatem pofcerent. A nullo quidem o uiri Atbenienfes, unquám medendi artem didici,neq; quefiui quenquam do&orum artis buius mibi magiftrum, omniq; fludio caucbam non folum quippiam à peritis difcere, fed ctiam uideri quicquam in eare no[Je; Nibilominus peto ut conce datis mibi medendilicentia, conabor. entm eam, in uobis periculi faciens difcere. Ad boc quidem exordiii qui ade vant arrifere, Cum auté iam uideretur Eutbydemus in So cratem dicentem c/Je intentior, fed caucret quici proloqui, putaretQ; taciturnitate a[Jequi ut maturior uidereturjbunc Socrates uolens prouocare, inquit: Miri quod qui citbarizandi aut equitandi uelint arté difcere,aut in aliquo fimili infiruéliores reddi, no per fe conantur id ajJequi, fed peritiores adeàt, eorumq; admonitionib.acquicfciit,ac nibil preter illorü fententia exequütur, illud putantes fefe fine preceptori operanó fatis po[Je perdi» fecere: illorii auté qui fe uelint aptos ad dicendum atq; ad rempub.regendam e[fici,nonulli funt qui fine b(OM dio

j ET DICTIS SOCR, LIB, IIII, 16; | fludio, repentino quodam cafu fe aptos fieri po[Je existi| mant. Atquitanto ifla funt illis difficiliora, quantà circa bec longe plures fludeant,e pauciores proficiant.YMaq; binc patet, d maiori opus fit fludio bis qui iffa defiderét,d qui illa.A principio igitur audiente Eutbydemo fic alloquebatur eum Socrates, Cum uer fenfit eum attentius promptius; fuas difputationes audiente, folus ad. fabri tabernam illam accefüt,ac Eutbydemo cofidente:Dic,inquit,Eutbydeme, uere ne ficut audio,multacollegifti cori fcripta, quos fuiffe uiros fapientes fcnferis? Ita meherde, inquit,o Socrates, c7 in dies colligo d queo plurima. Per Iunonem, inquit Socrates, admiror te quod nó in primis tbefauros colligere, fa iplentis am elaborafti. Patet binc,te tio putare auro argétoq; bomincsreddi meliores, fed uir tute fieri ditiores fapienti dictis. Cum binc Eutbydemus fe à Socrate putaret fludiofum baberi fapientie, gaude bat.Socrates uero ut fenfit eum facli alacrioré baclaude: Quanam inve,inquit, o Euthydeme uolens ficri fapicn» tior,bac colligis fcripta Cumq; obtionjfet Eutbydemus, cófiderans quid vefponfi daret, rurfus Socrates: Nunquid in medendi arte? Multa ctenim medico rü fcr ipta extant. Tum Eutbyderus: 1 Minime iJluc inquit. Sed nunquid ar chiteus effici uis? nà c9 i fententijs ffe refertus debet. Non cgo, inquit, Sed geometráne effici cupis uti Teo» dorus Nec geometra, inquit. Sed uum aftrologus? Cum id quoq; negaret: Nunquid te uerfificatorent cupis? tram te omnia babere Homeri carmina dicit. Minime, quit, Nanq; uerfificatores quidem noui,in carminibus edendis diligétes,at ipfos ualde ejfe ineptos. At Socrates: Nuquid igitur,o Euthydeme,inquit,uirtutem queris, ob quá ho» ?

164. XENOPH, DE FACTIS
mincs ciuiles,c patresfamiliás,cz principatu digni, uti
les.fibiq; fuisq; efficiantur: Tum Eutbydemus: Vchemen|
ter quidem, o Socrates,banc perquam opto uirtuté. Per Iouem,itquit Socrates, artem per g optimam,uirtutemd; maxima defideras. E[L enim becregum uirtus regalisqs nuncupatur. V erum,inquit,confideraffi ne und,an fine
iuflitia poftis in buiufcemodi bonus fieri? V cbementer,in
quit. eq; enim eft pofiibile fine iuflitia bonu ficri ciuem. Quidigitur,ti tte de te boc perfeaiffi? Puto, itiquit,o Socrates, pre alijs me nibilo minus uideri iuflum. Vtrum, inquit funt ez iuflorit,uti c7 fabrorum, quedam opera? Sunt,inquit, Num igitur, inquituti c7 fabri fua poffunt monflrare opera;ita czriufti fua poffunt exponiere?T unc Euthydemus: An nó facile poJJum wflitie opera exponeretEt ego per Iouern,inquit Socrates, iniuflitie. NO enim pauca ifliufmodi indies uidere atq; audire licet. Si itaq;ue lis, Socrates ait, fcribamus bic fub D,qu« c[Je nobis iuftitie opera uidebuntur:iflic ueo deinceps[ub A,quee iniu flitie.Si tibiinquit,uidetur bis e[Je opus, facito. Tunc So crates uti dixerat, adfcripfit. Ac utrum ne, inquit, eft in bominibus mentiri? Efl inquit. V bi igitur boccollocabimus? Patet,inquit,ad iniufütiam c]Je referendum, Q uid €7 malignari*Et boc itidem. Tum c favavi?Et boc. Sub iuflitia uero, 0 Eutbydeme, borum nibil nobis ponemus? Malicinquit,efJct iflud, Q uid uero. fi quis dux electus in luflun inimicamq; ciuitatem predarctur, iniufte ne buc diceremus facerc? Minime,inquit.luflé ne igitur eum faeere alferemus? Maxime. Q uid fi cum cis bellum gerens €os deceperit? Et id quoque iuflum. At fi farctur illorum ipforum res atq; arripiat, inse ne fecerit? Maxime. Sed cgo

|
ET DICTIS SOCR, LIB, IIII. 165
]** UN-*** ego à principio putabam,quanti ad amicos folum te ifla | interrogare. Q uecüq; igitur inquit, fib iuflitia collocaui
mus, omnia c7 fub iniuflitia erunt eque collocanda? Vti uidetur,ait. Vis ergo becita coponentes,definiamus itevum, bec eadem aduerfus bofles fata, iufta effe, aduev[us amicos iniufla?Sed oportere aduerfus amicos efJc animo perquam fimplici. V alde,inquit Euthydemus. Q uid uero,inquit Socrates, fi quis dux uiderit exercitum perterritum, cy mentitus dicat illico focios affuturosisloq; netidacio animos comilitonum leuct, fub quonam id col locabimus? Sub iuffitia,inquit,uti uidetur. At fi quis filio pharmacii quo maxime indigeat refpuenti, in cibarij locum dederit, ey boc mendacio illum liberavit, deceptio nem banc ubi collocabimuszEt bancjinquit,fub eodem,ut mihi uidetur. Q uod fi quis timens ne fe amicus uit.e defperatione interimat, fürctur aut arripiat fiue gladium, fiue quicij aliud fimile,butic alum rurfus ubi collocabimust Mebercle fub iuftitia inquit. Nec igitur aduerfus awicos, ut tibi uidebatur, opus c[l cunctis in rebus animo effc fimplici? Minime, inquit, medtusfidiu: fed fi liceat, reuoco que anté concefsi. Multo magis boc licet, Socratesait,quam non rccte ponere, Sed ne boc etiam inuefligabile omittamus: V ter illorit, qui nocendi caufa amicos feducit,magis iniuriofus tibi uideatur, qui fponté,an qui inuitus decipit?lam,o Socratcs,ait, no po[jum refponfio nibus credere meis:queciq; nanq; bucuf; affercbamus, aliter nic quàm antea mibi uidentur:nibillominus magis illum effe dicam iniuriofum, qui fponté amicos decipiat. Videtur autém ne tibi doctrina atq; fcietia e[Je uflitie ut literaricltayinquit, Vtri autem illa effe magis grammati Wo

166 XENOPH, DE FACTIS
cum iudicas, qui[ponte non recte fcribat ac legat, an il^ lum qui inuitus? Q ui[ponte, inquit: cum enim uoluerit, pofiit recte quoq; eadem facere. Q uicunq; igitur fponté nonrecie feribat,evammaticus e[Jct profectó:qui ueró in uitus,literari ignarus Q uid ni? Iufla uero, utrum ille fct qui fponté mentiatur atq; decipiat,an qui inuitus? Vllequifponte. Magis itaq; grammaticum qui literas fciat, quàm qui nefciat, effe putas? Ma, Magis uero iustum qui nefciat que iusta[unt, quàm qui fciat? Ygnoro quonam pacto ifla etiam fic fe mibi apparent babere.Q uid uero, Socrates ait, quicunq; ura dicere uolens, nunquam ea^ dem dc eifdem dicat? Sed flue uiam quandam monftrave oporteatmodo ad orientem,modo ad occidenté eam e[JG dicat:fiue vationem veddere de cadem ve, modó maiorem modo minorem cam oflendat, quid tibi de illo bomine uidetur?Patet,inquitmebercle ignarus illori effe, que fa^ re putabat, Scis autem quofda ferulles bomines appella tos? lta, inquit. Vtrum propter fapientiam, an propter ignorantiam? Manifeflum eft quód propter ignorátiam. Vtrum aute propter ignorantiam fabricandi,aut domos edificandi, aut coria conficiendi, boc nomine uocari merentur? Ob nullum,inquit, forum, fed€ couerfo potius, illi ut plurimi feruiles funt, qui buiufcemodi fciat. An igi tur illis boc conuenit nomen, qui que bona qz bonefla, qued; iufla funt,ignorant?tta mibi uidetur inquit.Opor tet it4q; omnibus modis,Socrates ait,conari ne fomus fer uiles, Per deos inittortales,inquit, 0 Socrates,ualde putabamin pbilofopbia effe progve[fus,per quam arbitrabar cruditus in illis effectus,que conucniant bomini cupi do uirtutis. Nunc uero quantum me putas dolere, cium uidcam

TT DICTIS SOCR, LIB. IIIL 167
| uideam fludia iam m:bibabitanec ad bocutilia facta, ut | pofim de interrogatis,ut decet,refpondere,nullamq; 4liam doctrine uiam babcam, per quam melior efficiar? Tum Socrates: Dic mibi,o Eutbydcme, ait, füifl ne unquam apud Delphos? Et bis,inquitmebercle, Confidera fliitaque,ait,in templo fcriptam illam fententiam, c o GNOSCE TEIPSVM?Ita, inquit. Vtrumdit, nibili i lam fécifli,an conatus füifti teipfum qualifnam fis,confiderare? Non, inquit, mebercle. Putabam enim bene boc fare. Nam fi meipfum ignorarem,quid aliud fcirem?Vtrum autem feipfum ille cognofcere tibi uideatur,qui o men fuum folum fciat,an ille qui feipfum cofiderat,quaLifnam fitquantumq; invebus bumanis,ac ufu earum ud leat: Quemadmodum illi qui equos emunt,non antea pu tant fare quem cognofcere uelint, quàm confiderent, utrum bene domitus,an effrenatus,e7 fortis an debilis,ct citus an tardus fit, ac in alijs quonam niodo fe babeat, in quibus equum ualere oporteat. Sic mibi uidetur inquit: Si quis fe, quantum ualeat, nefciat, feipfum ignorare. Hoc quoq; manifeftum eflinquit, quód propter fui fcien tiam bomines multorü bonorti, ficut propter ignorantia multorum malorum caufa fiunt. Qui nanq; fe cognofcunt,que[ibi conucniant fciunt, ac difcernunt que poffunt;queq; no pojfunt efficere: ev cum agant que fcit, perficiunt ea quibus indigent, c7 feliciter uiuunt:cumq; ab illis abflincant qu.e ignorant, necin aliquo pecca it, nec malé agunt, Quapropter ceteris bominibus po[funt bene confulere,bona quidem eis adferendo,mala ue vorepellendo. Q.ui ucro fe quanti ualeant ignorant,ine pt[c habent, cg aduer[us ceteros bomities cg ad ves bu MENSES

168 XENOPH, DE FACTIS
mánas:tec quibus indigeant fciunt,neq; quid agant, tteq;
quibus utantur:fed bis omnibus frftrati, bonis priuantur, atq; in mala incdunt: e illi quidem qui fcunt quid agant, cim res quas uelint,obtineant, bonoribus a fficiun
tur. Itaq; tum illiqui eis fimiles funt,libenter eis utitur,
tumilli qui fruftrantur Avebus propofitis,cupiitt cos cons fuleresac fibi cos preficiunt,[pemq; totam fuam in cis col locantmaximeq; eos propterea diligunt, C) ui uer igno rant quid agant, fruftratiàve propofita no folii damnan tur,cz poenis affiiuntur, fed etiam inignominia incidut atq; derifum,neglectiqs uiuunt atq; contempti. V ides au tcm etiam ciuitates quecunq; fiue coditionis ipnaree, for tioribus inferant belli, alias depopulari, alias ubi libere erant,ad feruitutem redigi? T unc Euthydemus; V elim,in quit, Socrates[cias ualde mibi uiderimagni faciundum e[J2, feipfum cognofcere. Sed unde nam incipere deceat bominem feipfum confiderare boc mibi ex ponas.1lla qui den, Socrates ait que bona, queue mala funt,utiq; fcis. It4,inquitmeberde. Si enim neciflacognofccrem, mancipijs etiam profecto nequior cffem. Age igitur, ait, mi« biquoq; ca expotas. Non difficilem vem queris inquit. Primum tianq; ipfum fanum c[fe;bonum:egrum autem, malum puto, Deinde caufas utriufq; corum, fiue cibus, fiue potus fit, osmniad; alia quecunq; ad fanitatem conducant, bona: que ter ad egritudinem, mala. Vpfurt quoq; igitur,ait, fanum ey eorum e[Je,cüm cuiufdam bo nicau(a fiant, bona:cum ucro mali, mala fint tieceffe et, Et quando, Euthydemus inquitaut fanum e[fe caufa maliautegvotum boni effici potest 2 C. ut, inquit,imeberdle turpis exercitusnauigatiotiis noxie,ceterorumá; multorum

;
|
tT DICTIS SOCR, LIB. II II. 169 torum funilii,bi quide m participes facti ob bonam ua detudin corporis pereatitzalij uero abflinendo ab eis,pro pter infirmitate falulmancat.Ita ais,inquit,atq; efl. Sed uides quód etiam utilium verum bi quideia ob ualetudinem corpor participes funt, bi uevà non, propter infir mitatent. Heec itaq; dit, ciim modo profint,modo obfint, non undgis bona quàm mala funt. Nott, inquit Eutbydemus,meberde. Sed fapientia tameto Socrates, ab[q; dubio boni efl. Quid nanq; non melius agat fapiens, quám indocli us? Quid ue ricait, non andifi D edalum à Mittoé propte v fapientiam captum, coacti fui e illifer ulrepatriaq; fimul atq; libertate priuatii? cotiatiiq; unacum filio aufi gere, illum quidem anti ife fe uera ipfum non li bera[Jeznam ad quofdam barbaros aberrauit, ac eis ipfis feruicbat.Dicittur b Y becjnquitmebercle. Calamitates au tem Palamedi More bie enim propter fapientia pre dicant omncs inuidia V Dfiis interemptum] faiffe.E tho inquit, dici audio. Q wot uero alios arbitraris propter fa pientiam ad vegeraPer farum ui ductos ibi feruirc? Apa ret igitur, 0 Socrates, ait, felicitatem bonum proculdubio dre Sic uis, ait, 0 Eutbydc me, tton illam ex dubijs bonis B bof Et quid eorum,inquit, que ad felicitatem con dui it dubium effet? Nil,ait:dum no addamus ei pulcbritudinem,pote iuitias bonores, aut aliud quicij fini leiflis.Sed mebe iwi inquit. Q uoa enim pacto fite bis felix: quifquam effe pofitzllla addemus itaq; So" crates ait, qu ibusinulta boi uinibis dt. J; periculofa eueniit Multi náq; propter pulchritudi né abilli perium tur,qui pulcbr is ouentur, Mulii uero confifl poteitia, maiora quàm poftiat facere conati, in multa incidunt pe 5

170 XENOPH, DE FACTIS
vicula. Multi etiam propter diuitias molles effecti ez pigri, infidijs pereunt. Nonnulli auté propter bonores ac ciuilem potentia multa pafsi unt.'T'unc Eutbydenus: Si neq; cit felicitaté laudo, inquit, recte exiflimo, fateor nec id fcire quid à dijs petendum fit. At bec nimirit, Socrates inquit,propterea quod ualde putabas fcire,non confiderafli. Cum uerà ciuitati precJe,in qua populus domi natur, cupis, certo fcis quidnam populi domini& fit: Ita, inquit,profecto. Videtur auté tibi po[Je eum fcire quidnam populi dominia fit, qui populà ignoret? Minime, in quit.Et quid arbitraris populi e(Jestllosciui&i inquit, qui pauperes funt. Scis ergo, ait quinam pauperes fant? Cur ntinquit. Num etia diuites, ait, cognofcis'Non minus d pauperes,inquit.Et quos pauperes;ait,quosue diuites ap pellasztllos qui nó babeant quecunq; eis ad illa fufficiat, in quibus cotribuendi fit,pauperes:qui uerà plus quam fufficiat babeant, diuites. Cogitafti ne unqua;ait,o Eutby deme,quofdam cim ualde pauca babeant, no folüm[atis babere, fcdetiá acquirere ex ijs alia? quibu[dà uero nec ualde multa fufficere? Valde mebercle,inquit:rete nanque ad memoriam mibi reduxifli. Qo uo[dam nanq; tyran 10s fcio, qui propter indigentiam tanqua cgeni, iniuria inferre alijs coguntur.Siigitur bec fic fe babent, Socratcs ait, tyrannos quidem cum populo, qui ueró pauca ba bét,dummodo boni difbenfatores fint,cum diuitibus collocabimus. Ac Euthydemus: Mea, ut uidetur, cogit me leuitas becetiam fateri, c7 confldero ne melius mihi fit filere. Et fic ualde códolens,abijt, feq; ipfum contempftt, accerté putabat bominem fe effe mancipium, ac prope feruilem. Multiitaque eorum qui fic à Socrate vedar

ET DICTIS SOCR, LIB, IIII, 171
guebantur, no amplius eum adibant, quos idco molliores putabat, Eutbydemus uer non aliter arbitratus fe pojJe laude digni euadere, nift qua[epe uer[aretur cum Socrate, nun amplius aberat ab co, ifi aliquid urgens cogeret:nonulla etia imitabatur illoris,in quibus Socrates fludebat, Qui aim fic eum uideret affectum, minime turbabat argutijs,clariffüme uero acflmplicifsime omnia ei expotiebat, quecunq; opinabatur oportere bominem fcire;ac in cis fludere.1gitur fubtiles c7 induftrios cz inganiofos efficere fuos auditores nó fflinabat, fcd ante iffa putabat oportere moderatos eos facere, cum cos qui abfque moderatione in buiufcemodi ualeant,magis iniurio^ fosavbitraretur, ac potentiores ad malé faciendum fore, Quias ob ves primó quidem circa deos conabatur necc]Ja rios fuos moderatos efficere. Alij itaq; cit alios de buiufce modi re alloqueretur,adfüerüt et narvarüt:ego autem de fimilib.cit Eutbydemo difputàti adfui.Dic mibi,o Euthydeme,inquit,uenitne tibi un in mentem,quomodo diligéter onmia dij immortales,quib, indigeat bomines,crea vunt?Ac ille: Non edepol,ait. Non fcis,inquit,quod cum luce cgeamus,banc dij nobis prebuerunt: Ita,aitymeberde;que fi no effet, nibil inter nos ct cecos interefJet,quod ad oculos quidem attinet. Atqui cum quiete ctia indigeamus, noctem nobis quietis optimü tempus fecerut. Valde etiam boc,ait, digni gvatiavi actione eft. At fol, inquit, cim lucidus fit, boras diei,c:eteraq; omnia nobis patefacit.In noce uerà cim ipfa tenebrofa fut flellas in coelo fixerit, per quas boris noctis nobis notificatisymulta que oportet,agimus.It4 eft, ait. Ac luna,inquit,non modo no &is,[cd etiam menfis partes nobis patefacit, V cbeméter,

172 XENOPH, DE FACTIS
ait. Quàd autem cim nutrimento nobis opus c[fet, in»
quit,bocé terra nobis dij produxere,ac tempora ad iflud congrua prebuere,que no folum quibus indigemus mul
ta atq; diucr[a,fed etiam quibus delectaremur,afferrent,
quid tibi uidetur? Magne ait,clJc clementie. Quod autem aquam quoq; nobis rem preciofam prebueritt,plan
tis ad augmenti unà cum terra aptifuümam, nobis cum alijs fimul cibarijs nutrimentum: que cüm mifceatur nu^
trientibus nos,parabiliora, utiliora, ac delectabiliora ca facit:ez quonia plurimi cius indigemus,eam fuppeditát
abundatiffima:Et boc,ait,prouidentie eft. C uód autem
ignem, inquit,nobis dederunt, frigus arcentem,tenebras
diffoluentem,ad omnem artem, omniad; utilitatis gratia bomini facienda cooperanté? Nil enim illorii,ut uno uer bo dicam,que ad uitá bumana utilia funt, bomincs ab; igne faciunt, Excellentis bonitatis cfl,ait,atq; clementi. Quódautem fol aim byemale folflitiur: attingat, ad nos vurfus accedit, fructuii bos quidem maturans, bos deficcatis, quorit uidelicet tempus preeterijt:cy cm becagat nà propius uenit, fed cauens rel plus d oporteat nos ca lefüciat,nobis afferat nocumenti,regreditur: cum; iterum ibi füerit ubi nobis etiam manifeftum cfl, fi longius aberraret, frigore cogelaremur,rur[us mutatus nobis ap propinquat,in caq; parte coeli uerfatuv,ubi qmaxime no bis profit? Aedepol,ait,«2 bec omnia uidentur bominis gratia facta füiJe. Quàd autem cm manifeftum fit non potuijJe nos fufferre nec eflum,nec frigora, fi repenté ue nerint, tam paulatim ad nos accedit fol, tamq; paulatim á nobis recedit, ut lateat tos ad utraq; cótraria iam exifientes? Ego quidem,ait Euthydemusooc nune cogito,ne non

gr DICTIS SOCR, LIB,'IIII, 173
won fit aliquod dijs opus, preterd ut de bominibus curam babeant. Hocautem folum me impedit,quód etiam ceteva animantia participant bis, Ad bec Socrates: Nónne manifeftum cft,inquit,bac etia pro bominibus gigni atq; educari£ Quod enim aliud animal tot fruitur bonis, capris, pords,bobus,equis,afinis,ceteris animati bus,quot bomines? Mibi quidem uidetur quód pluribus bonis ab iftis, à plantis fruuntur. Nutriuntur nanq;,atq; pecunia comparant nó minus ab iflis,quám ab illis. Multiq; bomi num bis quidem que à terra germinantno utuntur in ci bum: pecudum uero latle,cafeo,ac carnibus nutriti uisunt, Omncs autem cicurantes«y domantes utilia atimantiayutuntur eis ut cooperatoribus,c9: in bello, c» in dlijs multis, Concedo tibi boc ctiam, ait. Video nanq; illa quoq; que nobis funt fortiora, tam fubiccta bominibus efficiut eis,ut uolunt, utantur, Quódautem cim multa diuerfaq;[unt bona atq; utilia, fenfus bominibus crearüt ad fingula congr uos,per quos omnia fentiamus: quodd; rationem nobis largiti funt, qua cogitaremus ac memoria teneremus que[entimus, quidq; nobis conducat, veperiremus, ez multos modos inueniremus quibus bonis quidem frueremur mala ueró depelleremus: cy ad bac linguam nobis prebuerunt,per quam omnia bona alter alteri cómunicaremus,docendo, leges ferendo, rempub. gubernando: Videntur proféctó,0 Socratesmagnam bo mini curam dij babere. Q uód autem,inquitquando tio bis impofsibilis eft faturorà prouidentia, ipfi nos in boc iuuant,per diuinationem exitii rerum interrogantibus, manifeflantes atq; docentes quonam pacto quamoptimé fiant: Magni, ait, amoris boc eft, Te tamen,o Socrates,

174 XENOPH, DE FACTIS
magis quàm alios amare uidentur: quippe qui nec inter» rogati abs te,antea tibi patcfaciunt que faciunda, qu.eite tion faciunda funt. Qyuod igitur dij Jint,bominumq; babeant curam, tu quoq; 0 Eutbydeme, cognofces, ji non expedtes quoufq; deorum uideris formas,Satis nanq; crit opera eorum confiderando, colere achonorare eos. Cogita autem quód ipfimet etiam dij co modo fe tobis oflen dunt.Nam ez ceteri dij aim omniamobis bona prebeant,—| nibil borum tamen nobis palám uifi largiuntur.lle quo|
que qui totum orbem ordinat atq; continet, in quo omnia bone[Wa bonad; funt, quiq; cüm femper cis utamur, femper nibilominus recentia,(ana, cy immortalia ca nobis dat citius, quàm bomo cogitet, e abfq defe clu nobis administrat, bic maxima quidem intelligitur operans, boc ucró totum gubernans inuifibilis nobis eft.Con idera etiam folem, qui im omnibus manifeflus effe appareat, tion tamen cócedit bominibus plene ipfum intueri: quód fi quis impudenter cum uidere conetur, uifum ci aufert. Miniftros quoq; dcorum inuifibiles effe reperies:fulmen Fulmen imi^ enim de fuperiori loco proijci patet, quodd; omnia quifibile, bus obuiaret,fuperat,non tamen ticq; cim ueniat,neque cim feriat, neq; aim abeat uidetur. Ventiquoq; ipfiinuifibiles: que uero faciuntytobis clara funt, cosq; aduenientes fentimus, Atqui bominis ctiam anima, ft quid aliud bumanum, natura diuina participat. Nam illam in nobis dominari manttfe flum csl, uidetur autem minime. Que cum quisconfiderct, non ncgligat inuifibilia oportet, fed ex illisque fiunt, potentia eorum cogita, bonorct deos, Ad bec Eutbydemus: Q uód equidem 0 So«rdtes, ait, tiec parum negligam deos boc certé fcio;

ET DICTIS SOCR, LIB, IIII, 175 doleo ueró,quod mibi uidetur, nullum bomini unquam beneficijs deorii condignas Yetribuere gratias po[Je. Non eft propterea dolendum, ait,o Euthydeme.V ides nanque Delpbicum deum interrogantibus, quonam modo qui[quam dijs gratum faciat, re[pondente, legeciuitatis. Lex ucró ubiq;talis efl profcclo,ut iuxta facultates quifq;deos facrificis placet. Quo itaq; pacto aut meliusyaut magis pie deos quifquam honorare pofiit, quam eo modo quo ipfi precipiunt? Oportet igitur non pretermi[Jo quoquam pofsibili( quicunq; cnim boc faciatis negligit deos) boc modo deos bonorare, fperareq; maximabona ab cis. Q uis natiq; compos mentis áquoquam alio maio Ya fperaret,quám à dijs, qui maxime nobis prode[Je poffunt? Hec uero[perar c abeis illum oportet, qui eis placet: ille ueró cis placebit qui quammaxime illis obediat. Hec itaq; cum C7 diceret, c7 ipfe faceret, magis pios ac moderatos fuos auditores effictcbat. De iuflitia uero quid fentiret, palàm omnibus crat, cum re ipfa«2 opere e priuatim fingulis utiliter ac fecundum leges conuer[aretur,e7 publice, in quibufcung; magiflratus preciperet, fiue in ciuitate, fiue in exercitu, ita obediret, ut magis quam czteri uideretur abtemperás, Cum; tribunatum gerens,nó permifit populo cotra leges cnunciare fenten tiam,fed tantum ob[Litit impetui udei, quanti nullus bo minum unquam fufü nuiffet.C um; triginta illis tyrannis noti obediuit, quando ci aliquid contra leges precipiebant. Nam e? im pro bibuifJent cum iuuentute inftrue« rec aim precepifJent ci ac alijs ciuibus quenda ad fupplicium duceret, folus non. obediuit, quod contra leges precepiffent, Et aim Melitus nomen cius detuliffet,cete

166 XENOPH, DE FACTIS
ris bominibus folitis iudices adulationibus mollire,ac ora reque contra leges funt,atque proinde multis in iudicio abfolutis,is unus borum nibil fua in caufa uoluit efficere: quin cim facile potuiffet abfolui, modo ea que ceteri af folent uel leuiter feciffet, maluit fubire mortem, parcendo legibus, contra leges faciendo uiuere. Ceeterii tum ad alios,tum ad Hippiam memini eum[ic de iufüitia difbutan De iuflitia. tent Nam cum poft multa quibus abfüerat tépora, Athe nas appulifjet, adfuit dum Socrates ad quoídam diceret: Mirum e[fe profecto, fi quis uelit cerdonem, aut fabrum,| aut cquitem inftruere,is certa babeat loca,quó eum mit|
tat ut fiat doctior. NOnulli etiam dicunt plena e[Je cori omnia qui. aut boues, aut equos bene inflvuctos reddant. Siquis uerà aut ipfe inflituerit uclleedifcere quidnam fi fit ift maut fa fuos uclit liberos in ca ve fieri eruditiores nó inucniat quà id affequatuv. Hiec cim audiffet Hippias, quafi irridens: Adbuc,ait,o Socratcs,cadem diclitas,que ! dudum te audiui predicantem: À t Socrates: Et qiiodair, - bocpluseft,/o Hippias,no codem modo femperdico,uer ede eifdem: tu gratiis" fapias,nund cadem iteratà dicis. Nempe,inquit ille,quod fem per al liquid eni tor noui dicere. V trim ne de bis que cer to fciass puta ft quis roget quot& quales fint litere Socratis, dla tum |; primizalia cz minc conaris dicere? Aut fi quis de nume| risrogct,bis ne quinq; deccm] fint,utrü alias alia refpondes? De bis.»dit,o Socrates cadem uti eg tur, femper dico, De iuflo ueró ea puto babere nunc me que dica,ut pofcit nemo cotitradicere.Per Iutiotemjait,n"magnum te bonum adinucniffe dicis, fi cefJabunt ipfi iudices in proftrenda fententia diferepare, ccfJabunt c7 inter[e ciues litigijs conten

ET DICTIS SOCR. LIB. III, 177
contendere, cefJabunt«7 ciuitates armis de iuflo difcepta re.Ea dere non fatis fcio quonam pacto abs te difcedam, ni prius audia de tam grandi à te inuento bono di[Jcrentem, At per Iouem, inquit, non audics, ni prius proferas quid[latuas effe iuflà.Sat fit te alios ones irriderc, fem per rogare,arguere, dum nolis cuiquamve[pondere, cz nufqua fententia tuá explicare. C uidnam,inquit,nonne c7 tu perpendifti,ut que ipfe quoq; fentia iufla eJe, cade baudquaquam ceJo facere? Et quid bic ais?inquit: 1d fi non uerbis, fed opere oflendo, num tibi probatior ratio ea uidetur, quàm que uerbis fit? Multó per Youem, inquit, Multi eyim dum iu[Ta dicant, iniufla faciunt:quiucvo tula fecerit, nunquam iniuftus ct, Perpendiflt ne tu me unquam, ait, aut falfum teftimonium exbibentem, aut calumniantem,aut amicos,aut ciuitates ad feditiones excitantem, aut quicquam iniufli agentem? Minime, inquit. Abflinerc idcirco ab iniuflisait,nónne tu putas effe quid iustum? Vt uidere licet, cy nunc eniteris effugere tuamin medium proférre fententiam,ac dicere quid putes efe iustum: non enim que agunt iusli, fed que non agunt dicis. Ego putabam,inquitSocratesnolleiniuriam in quempiam inferre, fatis conflans effe iuslitie fignum. Id fi tibi non uidetur, confidera fi boc tibi magis accom modatum uidetur. Vlum enim ego dico wflunz, qui pareat legibus. Vtrumeundem dicis o Socrates, effe legibus obtemperantem,e7 iustumz1ta, inquit. Non fatis teieo, ait, quem legibus obtemperantem,quemue iustum eje di cas, Nonne, inquit Soevates, que fint urbis leges nost Nofco,ait, Et quas illas putas eJJc? Quuas ciues, ait, con^ feripferunt, fluuentcs quid facere, ey à quibus abJtinemmn

178 XENOPH,DE FACTIS
rc oporteat. Legibus idcirco obtemperans, ait Socrates, num is erit,qui(ecundum eas uluattnon obtemperans e^ rit,qui eas tranfovediatur2 V ebementer inquit. Q uicutt que igitur eis parcat, faciet iufla: qui fecus, iniufla. Yta, inquit, profecto, Q ui igitur iufla facit, iuflus: quiiniufü, iniuflus eft. Yniuflus ueró,qui preter leges uiuat, T c Hippias: Quonam pacto 0 Socrates,ait,aut leges,aut eis parére,quifquam magni exifimaret,cum ipfimet legum latores pluries cas improbantes mutent? Etenim, Socrates ait, ciuitates bellum fufcipientes, rurfus pacem fufcipiunt. Maxime. Putás ne interefJe, fl quis eum uitupee rct quilegibus obtéperat, quod fepius mutenturian eis, qui bello fortiter pugnet, quod fepius fiat pax? An ca bos qui in bello prompte patriam iuuent,uituperaszNon bercle.Lycurgum autem Laced.emonium fenfisti ne unquam, nulla ve alia fecifc Spartam ab alijs ciuitatibus differre, quàm quod infüituerit fuos ciues rette parere le gibusiIn ciuitatibus quoque nónne meminifli cos prima» tes efJe optimos, qui populo caufa fint ut pareant legibus Tum ciuitas in qua maxime ciues legibus pareant, €7 in pace beata, c7 bello inuicfa esl. Necnon e concordia maximum effe ciuitatibus bonum uidetur, pluriesd; c7 fenatus, c7 uirioptimi ad eam ipfam bortantur, toad; in Grecia lex pofitaest, ut ciuesad concordiam iureiurando conueniant, atque ubique id inter fe prestent. Hec, ni fallor, faciunt, non ut femper cofdem faltatores, nec ut eofdem tibicines, nec ut eofdem poetas babeant, nec ut eifdem deledlentur, fed ut legibus pareant. Nam cum bene cum legibus cues conuenerint, feliciores, ac multó erunt ciuitates potentiores. Sine concor

ET DICTIS SOCR. LIB.IIII, 179 concordia neque ciuitas bene gubernabitur, neq; donus benc babitabitur. Priuatim ueró quomodo aut mittus à ci uitate codemnabitur, aut magis bonorabitur, aut magis litigijs uincet,aut minus uincetur, quam fi legibus parue ritzApud quem nagis quifpiam aut pecuniam, aut filios aut filias f Juas deponat?aut quem ciuitas dignioré putet qu ám qui legibus pareat T'um quo magis parentes, propinqui, familiares, tioti, ciues, aduene, afJequentur que officij funt? Cii bofles magis credent, aut inducijs, aut pacc ipei ct magis, qu ám legibus parenti, fieri focij mallentzaut cui focij magis credant aut princi» patisaut ciuitatis cufbdiamzAut à 4quo quifqua cum bene faciat, putet fibigratias reddi maiores, quam ab boc qui legibus pareat? Q uisie magis cuiquam beneftcerit, quàm buic quo non dubitet fe gratias vecepturum?Cui aut uelit magis effe amicusaut minus quàm buic e[Je ini^ micus: Cui bellum quifpiam minus inferat, qu àm buic cui maxime uelit quifpiam fe amicum effe, eo" minime inimicumiCui plurc s effe amici atq; focij uolent, magisue pau cifimi inimici c7 bofles? Itaq; ego, o Hippia, idem dico ejfe iuflum,atque legibus obtemperare. C uod fi tu aliter fentias, profer. AtH Mippias, Recéineque nubi fecusdeiu flo efl.ut fentiam. Non fcriptas auté quafd. an, o Hippia, cognofti effe leges? Has; inquit, que quidem ubiuis locorà fimiliter babentur. Habes RU eas ti dicere effe ab bominibus latas? At id quonam pacto,inquit, citt"neque in unum omnes conuenire pofsint, neque unius fint lin-guetQuos igitur tu putas legesiflastuliJcsEgo quidem deos putem iflas bominibus leges dedifJe. Nam lex quidé in primis apudomnes bomines una cfl ut deos colas:
mm z d

180 XENOPH, DE FACTIS
ut parentes item bonorcs,ubiq; iubet lex,ait. Et boc ittquit: Neq; parentibus licere mifceri cum liberis,neq; l libe vis cum parentibus. Non iam mibi ifTa uidetur OSocrates, effe diuina lex.Q nid nisquoniam fentio,inquit, quofdam ejfe tranfevedientes. Etenim cetera permulta, inquit, tranforcdiuntur, fed fupplicijs afficiuntur qui à dijs impofitas leges tranfgrediitur, que quidem nullo modo et bomini pofübile aufugere, ueluti qui ab hominibus pofitas quidam tranferedientes,tum quód lateant, porta eff giunt,tum quod ui|fuperant. Et quam porham, inquit, o Socrates,tandem no po[Junt aufugere, cum aut parentes liberis, aut liberi parentibus mifceantur? Maximam, inquit,per louem. uid enim malorum matus in procrean do filios bomines patiantur, quàm fi male procreent? Quo igitur, ait, pacto male illi procrearent, quos nibil probibet, ci boni fint,ex bonis prolem procrearci Quuotiim, inquit, mebercle non folim bonos effe oportet qui prolem procreant, uerü et etate firma c7 ualida. An tibi uidentur fimilia femina efJe illorü qui uivili etate, an qui dedliutyan qui immatura[unt? At per Youem,inquit, not fit mibiuerifimile. Vtra,inquit,igitur melior? Patet,ait, que uirilis, Num qui immature etatis[unt integrü pof" funt? Minime, ifto igitur modo prolem non oportet pro creare? Minime. Quicunq; igitur prolem procreant ifo rum,prolem no ut oportet procrcant. Mibi uidetur, ait. Qui ui igitur,ait,male procreat nifi T ifli-Fatcor. Quid tum benefactoribus? nónne ubiq; contrá benefacere, legibus fanatum eft? Eff, inquit. Verum ez id bomincs interdum tranferediuntur. Et bi igitur qui boc tranfevediuntur, poenas luunt, Nam bonis amicis prinati,alios quibus fint odio

IT DICTIS SOCR.LIB.ITIII 181 odio queritare coguntur. C tticunq; enim bene fuis fece" rit nece[Jarijs, buic boni fient amici: quicunq; non affecevit buiufiodi bomines beneficijs, propter ingratitudine ab bis odio babebitu. Cum uero adeó ijs maxime condu cat uti bos maxime queeritant. Per Iouer, inquit, 0 Scrates, deorum ee efJe leges uidentur. Nam quod qui tranfgrediuntur,dant pocnas,eó mibi melioris eJJe condi toris uidentur, quàm bominis, Vtrum,o Hippia,deos pus tes que iuffa fint legibusmandare, an alia? Non bercle. Minimé enim alius iufla legibus mandaret, nifi Deus. Dijs quoq;, Hippia,idem iuflum c|Je atque legibus obtemperare placet. Huiufcemodi ergo dicens,atq; faciens, iufliores fuos reddebat auditores. C uod autem cos it ufuuirtutis ajfucfattiores faciebat, qui fecum uerfarctiturni eft ut referam.Putans enim abflinentiam bis pro deffe qui facturi fint aliquid boni, primo fefe profercbat, ut in ea re exercitatus uideretur bis quibus cum ucrfabatur: fubinde difputando maxime bortabatur fuos auditores, ut in abstinentia a[Juefcerent,[emperq; e ipfe repetebat quecunque ad uirtutem fint, c7 fuis ea auditoribus in memoriam adduccbat. Memini qz apud Euthydemum de continentia buiufcemodi fermonem ba biulfe: Dicmibi, inquit, 0 Euthydeme, putás ne bonam magiamq; poJeffionem bomini atque ciuitati libertatem efJe? Maximam, inquit, C ulcunque igitur corpoveis feruit libidinibus, c ob eas nequit que fint optima exequi, putás ne tu bunc efe liberum? Minime, inquit. Fortaftis bomine libero dignum uidetur tibi, po[Je ageve quecunque bona fint: deinde babere, qui interpellant iftiufmodi facere, feruile quidpiam deputas? Omni"
mm 3

182 XENOPH, DE FACTIS
tt0,itquitputo, Omnino tgitur tibi uidentur incontinen
tes ctiam non liberi effe. Per Youen, inquit, c7 nterito.
Vtrum incontinentes uidentur tibi probiberi ea facere
que bonefla fint, an qv cogiea facere que turpia? Non
minus bec mibi uidentur cogi agere,quam illa probiberi. Qualestu dominos putes,qui bona probibent,c tur
pia cogant? Hercle quampefümos. Seruitutem quam tu ejfe putas peftimam?Ego, inquit ille/banc que apud peffimos dominos feratur. Pefmam igitur[cruitutem incontinentes feruiunt? Mibi, ait, uidetur. Sapientiam ueró maximum bonum, nonne tibi uidetur ab bominibus auferendo, contrariamin partem eos cottcitarc inconti^ nentia? Nanq; prohibens attendere, c7 ca difcere que profutura fint,cos attrabit ad uoluptates: c» cum pluries bonamalaq; difcernat,illa abflerriti peiora pro melioribus eligunt.Fit quidem,inquit. Caflitatem atq; moderantiam, cuinam dicemus minus conuenire, quam incontinenti? Ypfa enim moderantia atq; incontinentia, ope Ya contraria funt.Fateor,inquit. Putás ne, inquit,aliquo magis tolli incontinentia,quam[ludijs rerum earum que maxime oporteant? Nullo prorfis. Q ui ueró pro utilibusque ledant, efficit ut eligas: quiq; ut in borum fludio perfeueres, illa negligas fuadeat, cogatq; ea facere que immodesla fint,putás ne bomini boc davi peius pof" fe: Nibil. Continentiam igitur contrariorum uerifimile eft caufam bominibus effe, quam incontinentiam? Vebementer inquit, Caufam,inquit, contrariorum uerifimile est optimam e[Je? Est quidem, inquit, Videtur igitur,o Eutbydeme, ait, optimum omnium effe continenti4, Merito, 0 Socrates, Mlud autem, 0 Euthydeme, confidcraft
T
—
MEMMRETEEEEERETNTITIUL

IT DICTIS SOCRI LIB. IIII, 185
fiderafti ne unquam? Q uidnam inquit. Q woniar, ait, €7 ad uoluptates, ad quas fola bomines uidetur ducere incontinentia, ipfa quidem non potefl perducere, continentia ueró maioresefficit voluptates. uid itazinquit. Quemadmodii, inquit,incontinentia non famem, non fitum aduentare permittens, neq; Veneris defideriu,neqs uigilias, per que folauoluptuofe ederc, bibere, Venere uti,quiefcere, atque dormire pofiit, probibet necefJarijs e Sue eii perfrui:fic contrá,cium fola"s tinentia defiderari ifla faciat, fola etiam perfrui vecté uoa luptatibus fücit. Vera profecto narras,inquit.Atqui,ait, dicere que bonefla cy bona funt, inq; fludijs verum ear uerfari,per que fuum quifq; corpus bene regat, c7 propriam domum bene gubernet,amicisq; atque patrie fiat utilis, ez inimicos fupercet, à quibusnon folum utilitates, fcd egy uoluptates quoq; maxime capiantur, bis omnibus continentes perfruuntur, cum que diximus faciant: in^ continentes uero in nullo participant. Cui nanq; minus bec dicemus conuenire, quám illi cui minimé licet bec agere, dum propinquis teneatur uoluptatibust Atqui Eu thydemus: Videris mibi o Socrates dicerc, bomini uoluptatibus feruienti nullam unquam uirtutem conu nire. Quid enim interefl,ait,o Eutbydemc,inter bominem incontinentem ey belluam? Nam quicunq; ca que optima non fint,cogitat,uoluptuofa ucro omnibus querit modis exequi,quid à pecudibus differt 2 Solis igitur continentibus licet ed cogitare que optima funt,co dicere,c7 facereacrerum quidem difcrimina, c7 feckdum genera difgregare,bona eligere,mala fecludere,quo optimi atq; k licifimmircddantur, cy bonorit docti ratiocinatorcs, Nam mm 4

De pictate,
184. XENOPH, DE FACTIS
€7 dicebat vecte ratiocinatores dici, quód in unum confi lentes conueniant,rerum genera fcgregantes, Oportere itaq; conari, ut ad boc fit paratiflimus, aut in boc maxime curiofus. Ex boc enim effici bomines dignos principa tu,bonosq; bonorum atq; malorü ratiocinatores. Quod autem bonos quoq; vatiocinatores fuos efficere fluducrit, conabimur explicarc.1llos enim qui fcirét quid unaquequeres effet, putabat c7 alijs po[fe exponere; qui ucrà ncfcirent, aiebat non mirandum effe, fi cz ipfi fallerentur, alijs erroris caufa fierent. Q uas ob ves"unquam ceffabat cum fuis auditoribus cofiderare,quid unaqueeq; ves effet. At fingula quomodo definiret, longum foret ex plicare.Que igitur ad elus cofiderande vei modum explicandum pertinere putem,iam dicam.Principio dc pie tatein bunc modum confiderabat; Dicmibi,ait,0 Eutbydeme, qualem tu putas pietatem e[Je? At ille: Optimum quidpiam mebercle,ait. Habes ne eo qualem pium bomi nen effe dicas? Nubi, inquit ille, is pius eJe uidetur, qui deos ueneratione profequatur.Licet te quo quifq; uolue vit modo deosbonoraretNon,inquit,fed lege qua expofi tum fit, quid facere conueniat. Q uicunq; igitur leges fa^ ciet, fcit ne quo patto deos oporteat uenerari? Puto, inquit. Quuitgttur norit deos bonorare,no aliter putat boc oportere fücere, quam quemadmodum nouit? Minimé, inquit, Eft ne quifqua qui deos bonorct aliter, quàm putet oportere? Non puto equidem. Oy ui igitur teneat leges circa diuinum cultum pofitas,is profecto deos fecundum leges bonorat? Vebementer,inquit. O ui igitur deos fe" cundum leges bonorat, is uti oportet bonorat? Ouid ni? Qui uti oportet bonorat,piás nre eft? Maxime, Q ui ergo circa

RT)/DICTIS:SOC.ÓLIBIIIII. 38;
circadiuini cultum leges pofitas fciat, recte à nobis pius definiatur lta, inquit, videtur. Homitiibus autem utrum licet,quo quifq: uoluerit modo uti?'Non,ait;fed apud bos etiam quicunq; fciat que legibus contineantur, quibus oporteat mutuo uer[ari,ille profectó legibus erit obtempe vans. uicunq; igitur lege conueniunt, ut decet utuntur bominibug?Et quid nitinquit. Q ui uero ut decet utuntur, recte utuntur? Vtayinquit.Q ul recte bominibus utantur, redéves bumanas agunt? Verifimile ifluc inquit. Q ui le gibus obtemperant, num e biiu[la faciunt? Maxime. Scistu ey queiuffa appellantur? Que, inquit,leges imperant. Q uicunq; igitur ea fecerit que leges precepevint,iufla,cr que decet faciet? Q uid ni? Q ui, inquitiufs fecerint, iufti ne funt? ffi, ut puto. Avbitraris ie igitur quofdam obtemperare po[Je legibus, ignavos corum que leges precipiante Minime.Putás ne eJJe aliquos, qui cium fciant que oporteat facere, putent tamen fibi ea non effe facuunda? Neminem, inquit. Sci c7 quo/dam alia fa cientes quàm putent oporteregNon,inquit. Q ui tgttur i las quee circa conuictum bominum leges pofit« fint, non ignorent, bi iuffa facient? Vluc;inquit.Q i uero iufla facient iufli(ant? Quinam alij, inquit, fint?R ete igitur eos definiemus iu[los effe, qui fiunt que legibus pofita int, circa bominum conuictum c7 focietatemzIta eg mibi inquit,uidetur.Sapientiam uero quid efJe dicemus Vtrum. De fapientia, tibi fapientes im bis vebus fapientes effe uidentur quas fciant,an in bis quas nefciant? V ti uidere licet, in quibus fciant:quo enim modo quifpiam in bis foret fapiens,que nefciretz Vtrum fapientes ipft int fcientia fapientes? At illc: Quonaim;inquit,alio quifquam e[Jet(apiens,nifi cf" mim s

186 XENOPH. DE FACTIS
fet fcientia? Aliud ne putas quidpiam[fe fapientiam,nifi qua fapientes reddamur? Non, inquit. Scientia igitur num fapientia cfl? Ita mibi, ait, uidetur. V trum tibi, ait, uidetur bominem po[Je verum babere omnii fcientiam? Non, inquit, mebercle, ne minima quidem ex parte.1n omnibus igitur bominem e[Je[apientem, non cst pofüibile? Minime, Sapiens ne igitur quifq; et eain ve quam fciat? ESL, inquit. Vtrum bonum quoq; itidem difquirendum e$1? Q uomodo, inquit, Videtiy ne tibi idem omnibus c[Je utile? Non, inquit. Q uid,num c7 quod altevi interdum noxium uidetur efe? Maxime, Aliud igitur quidpiam dices utile, quàm id quod bonum cft: Nom, inquit. Vtileigitur buic bonum erit, cui utile erit? Yfluc mibi, ut inquis, uidetur. At de bis que deccant,num aliter babemus quàm de bono dicere? An fitu cim dicas condecens aut corpus, aut uas, aut aliquid eiufmodi, da. bisnc quod fit adomnia condecens? Non mebercle, inquit. Num c7 4d quod quidpiam utile fit,ad id eo oportet uti? Ad nibil, inquit, aliud. Vtile autem condecens ne illi est, ad quod fit utile? Ad bocidem, ait. Vtile ergo illicondecens esl, cui utile eft? Est, inquit. Fortitudinem, 0 Euthydeme, utrum putas cffe condecens? Puto quidem. Vtile igitur non ad minima, putas effe fortitudinem: Hercle, inquit, ad maxima. Num tibi ad a[pera c7 periculofa uidetur utile, ignorare quenam ea fint? Minim?, inquit. Q uicunq; ergo non timcant buiufcemodi, quia ignorent quidnam fint, bi ton funt fortes? Non, inquit. Multi enim boc pacto in(ani ac formidolofi fortes effent. Quid ergo nunc, eg quicunq; nion afpera timeat? Minus, inquit, mebercle, Quicung; igitur ad afpera co p cricu

ET DICTIS SOCR. L1B, IIII. 187
| periculofa boni fint, fortes funt: e» qui mali, ijdem c
fórmidoloft? Maxime, Bonós ne ad bec alios tu putas effe quámbos qui bis bene pofrint uti? Non,inquit,fed iftcs. Malos ueró qui non pofeint bene uti cis? Q uos alios putem ait. Singuli ne eis utuntur uti putant oportere? Quidni? Qui ucró non poJunt bene illis uti, fcitint tie be neillis uti? Minime. Qui ergo fciunt qui Jis debeanf'uti, illi cz poffunt: Soli,inquit. Q uid tum,qui tton id pec cant, male ne illis utuntuy: Non puto,inquit. Q1 ergo malé utetur peccat? Verifimile ifluc. Qui ergo[ciant afperis ez periculofüs bene uti, fortes funt: qui uero in boc peccant, formidolofi Mibi ifluc uidetur, inquit.Regnum autem c7 tyrannidem, principati quidem utrutiq; Regniegtyran e[Je putabat; at inter cos multà putabat intere[Je. Vlum vidis difcrimen. enim qui uolentibus c7 no repugnantibus bominibus, ac fecundum leges ciuitatum imperat principatum,regnum putabat:quiucró inuitis ey non fecundum lcges,ad pri cipis uoluntatem ageretur, tyrannidem. Et ubi quidem principatus ab optimatibus, legumq; obferuatoribus ba beretur,buncregendi modum Ariflocratiam putabat:ubiueró à ditiftimis, principatum ex cen[u: ubi autem ex emnibus,popularem.Q uod ft quis illi fefe dicendo oppo neret, tibila; afferret quod clarum atq; probabile effet: aut fi quem fortiorem, fapientiorem,magisue ciuilem dicerétomnem is fermonem à principio adducebatjita or^ diens, Tt ne bunc quem laudas ciuem, dicis effe probiorcm illo,quem ipfe laudo: Dico, aiebat. Cur igitur illud principió tion confiderabimus, quodnam boni ciuis offiium fit: ifluc agamus,inquit.Q ui pecunijs ciuitatem faciet ditiorem, is in pecuniaria difceptatione fuperior

. Cerlus orator,
188 XENOPH, DE FACTIS
ficii Fiet, inquit. At in belloonunquid qui urbem fuperio rem e[Je faciet? Q uid ni? Si idem legatus aliquo proficifcatur,num is qui ex bofle amicum reddetzFit id mibi uevifimile, inquit. At in concione, qui fedat ortam feditioticim;concordiamq; reftituit 2 Yta eft, ait. Cüm itaque per buncmodum fermo deducerctur, illis contradicentibus, ueritasclucefegbat.Cum autem ipfe quicqua pro fe expo nerct, inde ordiebatur que maxime apud quofq; e[fent cognita: boc fermonis genus putans babere in progreJu dicendi firmitaté atq; fecuritatem. Ea dee cim diceret, oni quos uiderim unus reddebat auditores, ut mbil di centi fibi negandum ducerent. Dicebat Homerüidcirco Vly[fem certum appellaffe oratorem, quód per ca que uulgo nota fint,poterat animos corum qui audirent,quà inflituiffet,adducere.Ex bis igitur que ufq; recenfui,patére avbitror,quàm fimplicibus quidem argumentis Socrates cum fuis auditoribus difputando uteretur. Q uod, autem etiam eos invebus agendis aptos dicendo reddcret,confequens eft ut veferamus.Pre omnibus enim quos uiderim curabat, qua qui[q; inve fuorum auditor& e[Jct doctus, cz eaque uirum bonum nó ignorare debere[Iatuerct.que ipfe fciret,promptiftime edocebat: que uero fortaftis no fatis tenebat,ad peritiores adducebat fuos,ut
Quoufque in edifcerent, Ad monebat etiam quoufq illum progredi oqualibet arte di porteret in quauisre, qui rectam eruditione expeteret.
Jcenda progrediendu fit.
Nam geontetriam didiciffe eoufq; oportere, quoad recte quis pofiit,[i quádo fit opus,terrá menfura accipere,aut tradere,aut diffribuere,aut opus demolrare.Hocq; tam [Je facile coguitu,ut qui mentem intenderit dimenfioni, fünul ey quanta[tt terra[ciat,cy quomodo fit meticnda
. cognofcat.

ET DICTIS SOCR, LIB, IIII, 189
cognofcat.Difcere auté geometrica omnes illas difficilio res defcriptiones improbabat, Q uid enim ea prode[fent, nà fe fatis,etfi no e[Jet earum ignarus,aicbat intelligere. Nang; bec c7 ciufmodi dicebat ad coterendam bominis uitamyatq; ab alijs utilioribusvebus agendis, interpellan dam ualere, Hortabatur etia ut in aftrologia peritiores fierent, quoad nodlis, ey menfis, ey anni uolutiones fatis dighofcerent:itinerum nauigationis, ac excubiarum gr tia,ad eue que noctu, aut menflvuis, aut annuis diebus fiant, difcernendum. Atqui bec facile quidem addifci ab bis,quinoctu feras aucupantur,aut nauigant, aut quo^ quam noctu exci. Ob id ucro a[Ironomiam difcere,quó uagas evvantesq; flellas,carumiq; à terra diffunti teneas: in carumq; progrefiibus c7 curfibus cogt'ofcendis occupari debortabatur. Nullam enim ex bis cxiflere bominibus utilitaté affirmabat, in quibus digno[cendis uita bominis inutiliter occupetur,à multisq, optimis alijs rebus diflrabatur:atq; ut unà omnia complectar, cocleflia omni,C7 que dij macbinétur, ferutaridebortabatur. Neq; enim bominibus facile efl ca adinuenire:neq; dijs cos face re grata arbitrabatur, qui ea quevant, que ipfi dij in promptu eg manifefla ejfe noluerunt. Q uod fi quis effet qui ea ftudioftus feékavetur, bunc non minus quam Anaxagoram forc in periculo infaniendi,qui quidem quod ni mium efferrctur in deorum machinis explicandis,infanuit, le enim afferens idem e[e ignem atq; folem,ignorabat quàm ignem bomines facile fpectent, folem uerà non facile queant intueri: c7[olisradijs bomines colore fieri füfco,igne autem minime. Ignorabat c7 illud, quód que ex terra oriantur, corum nibil,nifi à fole foueatur,
Solis ez'ignis diuerfitas,

——— M"— M S
190 XENOPH. DE FACTIS
adolefcere: igne uero concalefacta omnia corrumpi. AfJerens etiam folem lapidem ignitum efJe, ignorabat lapidem quum in igne fit, neq; collucere, neq; diu dura" re: Sol autem totis annis lucidior extat. Connumerandi quoq; artem bortabatur difcere. Atqui quum in ceteris, tum c7 in bac admonebat, ne fatilia ac non prorfus utilia profequeremur. Omnia deniq; c7 difputabat, € cum familiaribus difquirebat, non ultrá quam ad uite utilitatem. Admonebat item fuos auditores, ut magnam baberent ualetudinis curam, tum à peritis difcendo que commoda fint, tum c7 totam per uitam de fe ob[cruando, quis potus, quis cibus, quisue labor conferat, quoq; modo cis utendo fynceré uiuat. Qui enim ipfum fe t obferuaret, difficilé medicum quempiam reperturum, cui ea fint magis cognita, Si quis uer uelit maiora a[Jequi, quàm per bominis ingenium liceat, fuadebat diuinationi fefe dederet. Nam qui ca norit, per que fuperi de rebus agendis bomines certiores faciunt, bunc fore nunquam diuino destitutum confilio. Si quis autem, quód 4 iudicibus fierit Socrates morte condemnatus, qui fe familiarem babere demonem diccret, qui fibi agenda c7 nó agenda fignificare, putet cum efJe mentitum: primo quidem memini[Je oportet, quod tam grandis, prouecteq; erat etatis, ut fl non tum primum, non multo tamen post uita excederet. Deinde, quód tunc€ uita excefit, quando bomines cum molestia uluimus, cumq; intelleclu cy uiribus fceniores bebetiorcsq; reddimur: pro quo adeptus eft, ut animi fortitudincm pre fe ferens, laude dignifmus euaderet, caufam perorando uerifüime,liberaliq; animo, atque iustifiume, condem

ET DICTIS SOCR, LIB, I111. 491
cotdemnationemq; mortis mon inuité, multa cum patien tia fortiter fubeundo, ut fateantur omnes neminem inuentum, qui mortcm animo equiore pertulerit, Postenim latam de feipfo fententiam,neceftitas fecit ut dies tri ginta e[Jet in uita, INam eo menfe erant Delia, quibus lege erat uetitum, ne quem publice interimerent, ni prius Delo nauis facra redifJet, Per id integrum tempus cum fuis neceffarijs non fecus uixit, atq; reliqua fua omni in uita: quem tamen omnium maxime qui ante cum fucvant,admirarentur bomines, pxe ceteris tam fine ulla mo leflia per animi equanimitatem et Letitiam uiuere. Q uo igitur quifquam modo quàm bocrectius queat€ uita difcedere: aut quodnam deferenda uite genus dari optatius queat? queke optimo uiro dignior atq; felicior? aut quifnam dijs carior boc: quem eundem c7 felicifimum e[Jc uoluere. Dicam e7 que ab Hermogene Hipponia ft lio de eo audiui, Aiebat enim, fe cum iam accu[ante Melito de omnibus magis quàm de caufa difJererct, dixifJc ei,oportereiam ut de caufa ceteris omifiis cogitaret, ac illum primi refpondi[Jc: Num tibi uideor diu in bac uta confideratione peruixi[Je- Cum ille, c7: quidnam id, rogalJet,eum dixiffc: Totam quidem per uitam fe aliud cgilJenibil,g confiderare quenam iufla cz iniufla fint, quo ab iniuflis abflineret, cy iufTa faceret: quam quidem putaret optimá repondendi ratione. Seq; rurfus dixiffe: Num uides,o Socrates, A tbenienfes iudicesmultos qui nullam fecifJent iniuriam, tamen oratione offen[os, interficere, multos iniuflos liberare? Mchercle dixi[Je illum, oHermogenes, iam dum exordium meditans refpondere cona rer, demoni me interpellauit, Ac illo admirante,Socra

192 XENOPH, DE FACTIS
tem, Miraris, dixifJe, fl Deo uidetur melius me dc uita bac iam demigrare? Num meminifli ad boc ufque tempus me nulli bomini concefeiffe, ut melius aut fuauius me uiueret? Optime enim eos uiuere deputo, qui maxime curant ut quamoptimi reddantur: fuauifiimé auté illos, qui maxime fentiant fefe fieri meliores. Q ue ambo ad boc ufq; tempus mibi fentiebam contingere, Nam q7 cm alios bomines conuenirem, medq; adillos coferrent, fic fem per de meipfo fenticbam. Neq; id folum ipfe, fed itenz de me idem amici fentiunt:non quód me ament(nam qui c «lios amat, eadem aduerf[is ceteros efJent opinione quos ament)fed quód dum mecum uer[entur,fe quamoptimos fierideputant.Q uod fi plus temporis uiuam, fortaféis et ea ubeam necefJe eritque fenum funt,ut minus uidcam, minus audiam, peiusq; intelligam, fiamq; ad difcendum tardior cy obliuiofior,«y quibus eram melior, fiam deterior. Que omnia fl non fentiam, non effet mibi uiuendim: fl fentiam, neceffe est ut peiusinfuauiusq; uiuat. Preterea fi iniufté moriar, illis qui me iniuste interemcvint,erit facinus bocturpitudini. Si enim cuiquam afferri iniuria turpe cfl) quid ni crit turpe etiam iniufté quicquam facere? Mibi ueró quid turpe e[Jet, dum alij de me neque cognofcere, neque facere ea poflint que iu[la fint Video etiam non candem apud matores babitam, neque eandem ad pofleros deductam opinionem, de bis qui iniufla ficerüt, atq; bis qui iniffa pafii funt."T um c7 fcio, quod etfi ipfe nunc moriar, de me fütura fit nó eadem cu raatq; de bis qui me iniu[le interemerint. Scio, de meillud aiteflabuntur: Socrates nulli unquam iniuriam intulit, nullum reddidit deteriorem, fed fuos femper id tue
j

ERToDICTIS-SOC,' LIB, II11I. 193
tus e[L auditores reddere meliores. Talia quidé cum Her mogene, cum; alijs difputauit. Vli autera, qui Socratem qualis eJet, cognofcebant, nimirum omnes qui uirtutem amplectebantur,ad bunc ufq; diem illum egregie defiderant,tanquam ad uirtutis cultum utiliffimum.Ytaq; mibi quidem talis e[Je uidebatur Socrates, qualem eum faiffe narraultam quidem pius, ut nibil non confultis dijs ag grederetur:tamiu[lus,ut ne minima quidem in re cuiquá eJJetobnoxius,ac prodcfJet multum bis qui fe uterenturz continens, ut nunquam uoluptatem boneflis anteferret: prudens, ut dijudicando melioraq; à peloribus fecertten do nunquam aberraret,neq; alio extrinfccus adiumento «d boriicognitioné definitionem; indigeret, fcd fibi per fe ad id fatis fufficeret: cumq; plurimü pofJct in ceteris examinandis, peccantibus; rcdarguendis, ac ad uirtuté 7 boneflum bortandis uifus talis quidem eft, quem ont nium optimum c7 felicifimum flat nam. O ud fi cui no» flralec non fatis probentur,Socratis ad ceteros bomines comparatione rem ipfam dijudicet,
XENOPHONTIS DE FACTIS ET DICTIS SOCR, LIB. IIII, ET VERTIMI FINIS,
nn
Epilogus,

XENOPHONTIS APOLOGIA PRO SOCRATE, LEONARDO Aretino interprete,
| ocn TIS quoq; mibi uidetur dignimeApps mini[Je,caum in iudicio uocatus füit,quemNN admodum de fua defenfione morteq; cogi hasc tauit. Scripferunt nanq; fuper boc c7dlij, onincsq; in magniloquettia eius couenerunt, Ex quomd nifcftum cft Socratem reuera ftc fiiffe locuti. Sed ut iam mortem uite fibi putaret preferendam,de boc baud fatis aperte dixerüt. V nde fit ut magnificentia illa uerborum minus prudétie babere uideatur. Hermogenes uero Hip ponici fi ius, Socratis amicus ac familiaris, talia de coretulit, ut magniloquentia illave&e couenire eius cj lio ui deatur. Dixit nanq;,. cum de cunctis vebus magis d de fe defendendo cogitanté ipfum animaduerteret,dixi]Je: Atqui par erat,o Socrates,te de tua defenfione curam babere.lMllum uerà primi efpódi[Je: Nonne tibi uideor boc fa cere,o Hermoge nes,dum quemadmodum uixerim meditor?Et cum rur[us interrogaretur, fubiunxifJe, quód nibil inuita féciffet iniufté, quam defenfionis optima meditatio nem putaret. Cum uero Hermogenes dixiffet: Atnon uides in Atbenienfii iudicijs fepe illos qui nibil patraffent, irritatis iudicum animis füifJe damnatos:fepe etiam criminofos,aut oratione ad comiferatione traducta,aut gra tia fuiffe abfolutos? Ad becrefpondifJe Socraté ait:Enim ucro bis iam de fenfione meditanti mibi demoni aduerfatur.Et cm Hermogenes miraretur,adiunxi[Je: An tibi mirum uidetur Hermogenes,fi etiam Deo melius uidetur iam me€ uita migrare: Ne[cis me ufq; ad banc diem ne mini cócefeilJe in ut bonitate? Quod quidem dulafimit est

APOLOGIA PRO SOCR, 19f eft. fcire fe etatem totam pie iufleq; tranfegiffe.taq; magne uoluptaticfl becreputare meciieo familiares meos tta fentire. Nuncautem fi longius procejJerit etas;fcio ne cejfari fore ut fenectutis[abeam onera: peiusq; uidere, ez minus audire, bebetariq; ingenii ad difcendis ey que iam didiceram,facilius obliterari, Q uod fl me in deterius ferrifentiam, grauiterq; id frd, quem ad modi mibi ui^ ta poteft efJe iucunda?fortafsis etiam mibi benignitas Dei preftat no folim opportunitate finiende uite, fed etia fa cilitaterz. Nam fi nune codemner,cojlat mibi licere mori, ita ut maxime fieri poteft facillime, et fine incomodatione dinicorii,ac per eum modum quimaximü defiderium fid relinquit. Nam quando ttibil inboncfli neq; duri in men tibus prefentiiremanet,eftq; fanit corpus, mensq; ad co gnitioné amicorü ualida, quomodo fieri poteft ut is qui migrat é uita, fui defideril no relinquat? Recte auté cogi tationibus noftris tunc dij aduev[abantur cim nobis uide rentur omnimodo querende rationes euadendi.Si enim boc feciffem,eueni[Jet mibi pro uitanucrelinquenda,aut morbis anxii mori,aut[enetute, in qua omnia dura có fluunt, nimium; gaudijs fpoliata eft. Ego uerà,inquit,o Hermogenes,isla ne cogitabo quidem, fed quanto melius mec ey apud deos c7 apud bomines acti puto,eg quam ipfc de meipfo opinionem babeo, batic oflendens, fl iudices grauo,eligam potius mori quàm nO libere uiuere; pe^ tendo infuper lucrari longe deteriorem uitá pro morte; Deinde accufantib.aduer[avijs, quod quos ciuitasdeos pus tabat,ipfe nó putaret, adzunté iudices fic dixi[Jc: Equide iudices boc primit admiror, qua ratione Melitus accufa^ tor dicat, quos ciuitas dcos putat,me non p utarc. Nam its nn 2

196 XENOPH, APOLOGIA cómunibus quidem facris, publicisq: altaribus facrifican tem me czalij multi uderüt,cg ipfe Melitus fi uoluit uidere, potti it. Noua autem demonia quomodo ob id intro duco, quód mibi Dci uocem fieri afJeram, quid facto opus fit fig nificantem?Nam c7 quigarritu auium,e7 qui bominum utuntur uocibus, utiq; coniectant, T'onitrua uero dubitabit quifpiam aut no fari,aut no magnam fignifica tionem babere? Ipfa quidem in tripode Pothia facerdos, nónne Dei uoce pr. PRAET tqui Deum quidem futura prenofcere,ez cui ipfe uelit nunciare,quemadmodi cgo dico, fic ab omnibus dicitur c7 putatur: fed alij auguria, omina, portenta, cg uates appella nteos qui ifa fignifcant. Ego ueró demoni appello multo rectius d bi, qui deorum uim,potejtatemq: auibus attribuunt. Q. vo nonmentiar contra Deum, 7 boc habco argumenti, Nam multis ex amicis confilia Dei aperui, in quibus nun quam mentitus fum. Hoc dum iudices audircnt,turbaven turq; alij propter incredulitatem,alij propter inuidiam, indigné ferentes ft ille pluris fi: it apud deos ij ipft n rioribusi; potiatur, rurfus Socratem fic dixifJe: Agé ucro audite cetera,ut etiam magis fidem aufcram illis, quime ádemo nio bottor d?"non cre dutit, Pe tentiquondam de mein Delphis Cberepbonti, cum multi adc fent refbon^ dit oraculum, nullum aut liber. iliorem dtt iufliorem,aut Japicntioren effe quàm me, Qu ue cum audi]fent iudices, ac magis irritati ejJent,Socrates inquit: Atqui malora de Lycurgo Lacedemonum legumlatore quám de meoraculum refpondit. Dicitur enim templum intranti LycurgodixifJe, Ambigo utrum te deum, an bominem appcllen. Me uero nequai dco comparauitbominibus tamen cenfuit

PRO SOCRATE, 197 cen[uit antecellere. Vos tamen iudices ne deo quidem ifla temere credatis, fed uofipfi diligenter ifla in fingulis eorum que de me deus ait, injpicite. Qué fcitis minus dme corporis uoluptatibus deferuifJc:quem liberaliorem,qui ánullo utquar neq; dona,neq; mercedem recepi ftovem uero quem exifimare merito poteftis, d eum qui ad prefentia fic fe accómodat,ut alio non indigeatzSapientem ueró quomodo quis non dicat eut, qui ex quo intelligere coepit, nunqua defütit perquirere c7 difcere quicquid potuit bonizQ uód uero fruflà non fufceperim labo remjbinc conie&ari licet,quod multi ciues uirtutis amatores, multiq; peregrini familiaritatem meam cocupiuevint.VMlius ueró quid dicemus e[Je caufam,omnes uidelicet intelligere me nequag babere pecunias ad remunerandi, tamen coplures cupere mibi aliquid elargiriz A me nibil ob beneficii vepcti, mibi multos gratiam[e debere confi teri. In obfidione alios quidem feipfos affligere, me uero tibildi fF cilius uitam agere, q cum maxime ciuitas tranquilla effet. Alios uoluptates magno fumptu ex foro mer carime uero ex animo,[ine ullo fumptu,maiores co fiauiores d illos reperijJc. Siergo ea que de mc dixi nullus redarguere poteft, nec falfa offendere, quomodo noniufté á dijscz bominibus lauder?T u autem Melite,uis me ta lia agentem iuuenes corrumpere, Atqui fcimus quales funtiuuenumcorruptele. Tu ergo dicas, fl quem[cis ex pio implum;aut ex temperato intemperatum, aut ex fru giprodigunaut ex fobrio uinofim;aut ex ftrenuo ignauum à me factum,aut in alteram praua uoluptatem tra^ ductum, At ueró, noui equidem, ait Melitus, quibus tibi magis quàm gcnitoribus[uis parére per[uafisti. Fateor, nn 3

198 XENOPH, APOLOGIA
inquit Socrates, i doctrina. Hoc enim[cikt me fuiffe me^ ditatum:c7 de medicina quidem medicis plus credunt bo mines d parentibus:cz in cocionibus omnes Atbenienfes, ijs qui maxime fapiunt a[fentiuntur potius quàm propin quis. Nam neq; in pretoribus deligendis parentes prefer tis fed parentibus germanisq;,ey mehercle uobifipfisillos preponitis,quos exiflimatis rei militaris e[Je peritifti mos.Tunc Melitus inquit; Conducunt ifla Socrates, co fie vi folent. Nonne igitur mirabile tibi uidetur inquit Socva tes, in alijs quidem rebus no folum parcs cffe qui optimi fint, fed prepohi etiá: me ueró in maximo bominu bono, doctrina falicet,fl quibufdam preferar,buiw gratia à te in iudici capitale uocari?Dicta autem alia uidelicet plus ra fuerit c7 ab ipfo Socrate, cab bis qui aderant ci ami cis:fed ego nó omniareferre fludui in iudicio dicta, fed fat fiit mibi offendere Socraté, quód neq; Girca deos impius, neq; circa bomines iniuflus baberetur,plurinti exiftimaffewuerumne moreretur id fibi deprecandum minime cen fuiffe, fed tempus arbitrati fibi iam tum moriendi; quod quidem fic fuiffe manifeflius faclum efl, iam contra eum lata fententia. Nam cum moneretur, ut ucflem mutaret, tteq; facere uoluit ipfe,neq; amicis ac familiaribus permi fit. afferens ipfam fordidationz admifii facinoris e]Je confcfilonem. Deinde familiaribus ipfum furripere uolentibus, a[Jentire noluit, querens etiam per iocum,an extra Atticam loci fcirent quo rtors afpirare nequiret.Sed cüm finem babuiffet iudiciufft, talia loquutus est: Qui tcfles contra me pelerare docuerunt,e7 qui docentibus paruevunt,nece[Je efl ut ntagne imipictatis iniuftit.eq; fibijpfis fint con[cij, Ego autem quid debeo minus de me fentire, quàm

PRO SOCRATE. 199
quàm ante damnationem meam,cum in nullo corum conuictus ftra de quibus me accufauerüt:neq; pro Ioue,lumonodijsG; dijsalijs, quibufdam malis demonibus[acrifica[Je,neq; iurafJe,aut nomina[fe deos alios apparuit. uenes etiam quavatione corrum po,«d tolevantiá c7 modeffiam a[Jucfaciens? Atqui quibus in rebus mortis poena fubefl facrilegio uidelicet, furto, plagio, ciuitatisd; prodi tione,nec ipfi quidem accufatores, nec aliquis buw[modi feaffe accu auit, V nde mirandài mibi uidetur, qua ratio» ne dignus morte uobis fim uifus, Nec tamen quod iniuste moriar ob boc minus de me fentiendum efl: no enim mibi, fed condemnantibus boc turpe, Solatur quod Palamedes ille no abfimiliter condemnatus, quictiam nunc malores «7 pulcbriores laudesreportat quamV1 b[fes, qui per iniuriam ipfumünterfécit. Scio autem,mibi teflimoniu per^ bibebit«y prafens cz preteriti tempus, me nulli unquá iniuriam intulifJe,neq; deteriorem fea[fe quenquam, fcd multis profai[Je qui mecum difputauerunt, gratis q; do^ cuiffe quicquid potuerim boni. Q ue aim dixiJet,maximé cofentaneus uerbis fuis abibat, c7 oculis, c7 geftuco graduletus. Vt autem animaduertit illos qui fequebantur lugere, Quid boc eft? inquit,nónne iandudum[cicba tis me, ex quo genituseram, ab ipa natura morti fiiffe damnati? Atqui bonis aduentantibus preeripi€ uita,mibinimirum meisq; beneuolis lugendum foret.Si uero má lis impendentibus dicm obeo, arbitror tanquam pro feli citate quadam à uobis omnibus efe Letandum. Aderat quidam Apollodorus Socratis quidem[ludiofifiimus,eeteri fimplex ez ignarus, qui tunc inquit: At ipfe,o Socr tes hocgrauiftime fero, quód tc iniuste mori uideo.Socrá "nh 4

200 XENOPH. APOLOGIA
tcs autem dicitur caput eius demul[iffe, acdixiffe: ntu amicifiime Apollodore,malles me iufté quàm itiufté moritj imulq; rifife dicitur,co cum Amytum a[piceret, dixi/Je: Hic wir letus abit, quafi magnum aliquid ac preclarum operatus fime interfecit, quod ipfum plurimi à ciuibus extimatum afpiciens,negat oporterc filium circa coria insiruere:quám flultus csl,inquit,qui nefcire uidea tur quicung; noftrum cz utiliora c7 bonesliora per or ne tempus effecerit,eum effe uictoreni. Attamenjinquit,
eum Homerus quibu|dam in locis faciat eos quimoriuntur fatura prenofcere,uolo Czego iam aliquid diuinare, Fut autem aliquando cum buius Anytifilio,uifusq, eft mi binon inrobufli animi e[Je.1taq; dico ipfum in feruili ex^ ercitio quod ei pater parauit,tion effe permanfurum:egquia neminem fludiofum babebit curatorem fui, inaliquam prauam cupiditatem elapfum, ufa; ad extremam. improbitatem uenturk. H«c dicens nequag mentitus est, Nan adolefcens uino delectatus, neq; noctu teq; dicá po tu ccjJauit; tandemá; necreipub. nec amicis, nec fibüpfi utilis fuit. Amytus ergo propter filij malam difciplinam, fua ids focordiam mortuus etiam infamis eft. Socrates ue rà fc in iudicio magnificando inuidia contracta, magis ac magis in damnationem[uam iudices irritauit. Mibi igitur quidem uidetur diuina forte potius quàm bumana pe rijlje:nam grauifiimam uite partem diffialllinama; dimifitmorte uerà que facillima cft omnium in terijt,oflen diQ; robur animi. Nam cum intelligeret fibimelius e[fe mori quám ulterius uiuere, ut ticq; ad alia bona preceps erat,[ic nec ad mortem ntollem fe prebuit, fed bilaviter illam fufcepit finiuitá; Ego quidem cz generofitatem uirime

PRO SOCRATE. 20t vimecumveputans, tteq; po[Jum non memin nif tec cunt memineriniton buda e. St quis autcm ex bis qui uirtutem fetantur, utiliori aliquo quàm fiit Socrates, ufus ejl,illum ego uirum felicifsmum iudico,
XENOPHONTIS APOLOGIAE PRO SOCRATE FINIS,
ILLVSTRISSIMO PRINCI PI AC DOMINO, D. IOANNI vVVOCESTRE COMITI.V'Icoruienfi, Omnibonus Leonicenus S. P. D. vebam,Prínceps illuftrís, Xeno
de Venatione libellum, in quo
gnus ílle tum rhetor,tu phi
I
lophus,
probare cótenc lit u pius ad uírtutem habere mom ti, quam cuíz uídeatur.Q)uam ad rem multis rationibus utítur: fedílla nimirum potífsíma, quód apud Chíroz
dtituti mate
idi itudium
uis credi
nem huíus rüheroes fermé omnes,cum al us disnas,ftum uere prece teris uenationem meditati.facile omnibus quos x tasil la melior tulít, nó laudefolum, fed admirationectíam praftiterunt,cüm fortífsími rj dem fucrínt,acreligiofífs fimí uirí.Id ex eo cognofcí poteft,quod fibi patriae fue prafidio& ornamento fuerüt, quod dijs charifsimi oe mnes deorum etíam honores pleríqg meruerunt, Itaqg magna melibelli cupído cepítlatinz línguz tradendi. Hzcením eludant czterí lícetquaz de talibus uiris mez moríz produntur,& ea dicant fabulis fímilíora effe quàm ucrís, Ego cüm te jaiceqiinftitusamem confides
ro,dubitarenon poffum id optíma ratione facium, ut hanc uenandí medítatione, quz te ín prímis delectat, magní uiri nihil ab honeftioríbus ftudzjs alienam eíle
8n s
las a rtes íngenr]s malo

202 EPIST. NVNCVPATORIA,
putauerint. Níhíl ením tíbí deeft ad laudís Gc eloríze cu mulum:quem non uf ceteros uirtutibus preditos uíde mus fíngulís fere fíngulos, fíde Fabrítium, pietate Rea gulum,contínentía Catoné;iuftítia Camillum, magní ficentía Lucullum, humanitate Marcellum: fed o: nnís bus paríter bonísornatum uídemus, quz homínibus uel natura tribuere poteft,uel índuftría có parare.Quo círcalíbellum hunc latínum facere, tuoqi il nomí ni, Prínceps íllufirís, deuouere conftítuí: opus, utarbís tror,aggreffus,nec tibí íníucundum(cuíus ením rei ex ercítatione Iztarís, eíufde profecto leCtíone gaudebis) nec czterís ínutile. Nam quz Xenophon docet,tu ci €a facías)hínc autorítate ducti íuuenes;hínc exe emplo, hunc denígg uerum laborem uanis uoluptatibus antce ponere incipient, ale.

Xecnophotis rhe.«
TORIS DE VENATIONE LIBEL LV$, OMNIBONO LEONIceno interprete,
8E) ENATIO C7 canes, dcorum inuentio A fuit Apollinis atque Diane. Hac uerà 273 propter iufHitiam donarüt,ormaruntq;
J| Chironem: quo ille accepto dono Letus
RA SCA utebatur.Huius C7 uenationis€? bona vum aliufmodi artium difcipuli fuere Cepbalus, Acfcula pius, Mulanion,Neftor, Tbefeus Hippolytus Palamedes, v fes, Menefleus, Diomedes, Caftor, Pollux, Machaon, Podalirius, Antilocbus, Aencas, Achilles, qui per id tem^ pus dijs chari füere. Nemo autem miretur quód plerique eorit,tametfi dijs placerent,tamen mortut]unt: bocenum nature eff, fcd laudes ipforii magne fuerunt. Neq; quod non omnium fuerunt eedem etates;omnibus enim C hiro nis uita fuffecit. Wupiter enim, Chironq; fratresex codcm patre, fed ille Rbea,bic Naide nympba matre:itaq; natus eft ante illos, mortuus uero poftquam erudijt Achillem: fed canum uenationisq;,«v aliarum artium ftudio, cum multum uirtute pre[larent, admirabiles fuerunt. Et Cephalus quidem à deavaptus eft. Aefculapius maiora cofe cutus,ut mortuos fufcitaret,egvotos fanarct: quapropter deus cum fit, perpetuam gloria obtinet. Milation tantá ftudio laboris excelluit, ut ex viualibus fuis qui ad maxima cónubia digniores erant, Atalante nuptias folus con fequutus fuerit, quarum fpeciatiffimos«tatis illius ui^ ros emulos habuit, Nefloris uirtus Grecorum aures itd

204. XENOPHONTIS
occupatit,ut no apud ignarosloquav. Amphiavaus cim aduerfus Thebas militaffet, plurimam laudem adeptus, dcorit bonores immortalis obtinuit, Peleus cffecit ut fibi Tbetim dij defpon[ave cuperent, cy nuptias apud Chiro tiem celebrarent, Telamon tantus euafit,ut ex urbe maxima fibi quam uolebat Alcatboiffiliam Peribocam uxoré duxerit: CQ» cum Grecorum princcps capta Troia ouis Hercules militaria dona tribueret, Heflonem ipfi babendam tradiderit. Meleager quos bonorcs cepit, planis eft: patris autem qui oblitus eft,in feneClute deam infortunikt babuit, Tbefeus Grece totius bofles folus perdidit, auéfad, patrianuncetiam admirandus perbibetur. Hi ippoDtus Diane charusmodeftia co pictate inter beatos babitus oppetijt. Palamedes dum uixit,omnes etatis fue ui vos plurimi fapientia pvafütit:poft iniuflam ueró morté uindicatus à dijs quanti alius memo.Occifüs eft autem no unde arbitrantur nónulli:neq; enims iffet bic propé optimus,ille bono finlis,fed improbi facinus perpetrarit. Mene[leus pre induftria ucnandi tanti laborando preualuit,ut buic bellicis rebus Grecork primi cedere fatean tur, excepto Neflore, qui tec ipfe quidem fuperior, fed par ejfe cenfetur. V D/fJes c Diomedes per fingula clari, ad fummam caufa fuerit ut Troia caperetur. Caftor ca Pollux bis que à Chirone didicerant,tantit in Grecia cla ruerüt, ut propter cori opinionem immortales fuerint, Macbaon c7 Podaliriusbis itidem om*ibus eruditi, ez ar te, Croratione,c bello preflates euafere. Antiochus pro patre moriens tanti glorie confecutus eft ut apud Grecos folus pr.edicetur patris amator, Aeneas dijs penati bus[cruatis,feruato e7 ip[o patre, gloriam pictatis emeruit;

DE VENATIONE LIB. 20f
vuit:buic ez bofles uni ex omnibus quos ad Troiam cepe vant, ius belli abflinuere. Achilles in bac di Jfciplina educa tus, documenta de fe adeo p pulchra eg magna dedit, ut de illo nec dicendo quifquam,nec audiendo fatietur.Hi tales Chironis diligent i fü rit, quam nunc ctiam e boni adnurantur, co mali detre£tant. Itaq; in Grecia fi cul uel ci uitatiyuel regi calamitates tetiere,liberatoves ipft fucrüt. Si ueró uniucr[e Gracie cum barbaris certamen ucl bel lum fuit, per eos Greci uictoriam obtinuerit, Eo factum efl,ut Greciam ipfi inuictam veddiderint. Q uocircaiutiencs adittoneo, tt uenationis difciplina, fi q quam aliam, minimé contemnant: binc etenim bell i ceterisqs rebus euadunt,ut bene c7 dicere ev facere cogantur.
Deperfona uenatoris.
CVM igitur é pueris exce fJerint,pri ima uet mif dium obire oportet: deinde aliarum artium, Ac conjideande[unt opes ut qui habeat, ijs utilitate utatur: qui non babeat,[ludium quidem pr«[let, ut nibil quantum in fe erit,omi ittat, Aer quei quit dirti rucius «d boc fe confer'edebeat,expediam, ez ves ipfas, c7 revum cuiufq;[cientiam:ut cum eds pereeparitepus: aggre diatur. Nec fit qui bec contemnenda putet: nam fite bis agi iibil po[jet. Oportet rei uettatori i fludiofimlngua Grecum eJ e,etate annorum circiter uiginti, flatura fane agilem c2 ualidum, animo uero patient em, ut laboris uictor re scii Sagene ueró tenuiftimo lino Phaflano ucl Cartbaginenfl, necnon. cafJes, e retia: 7 fa" R1 quidem Kis noucin, magnitudo quinq;[pitbamavum:laquei ulnis undecim: plagas uero[ubijciat enodes,

206 XENOPHONTIS
utlabi facilé pofeint. Ca[Jes uero filis duodecim:magnitià do uallos capiat binos, ternos, quaternos, quinos. Retia uero denos,uigenos,trigenos:nam fi malora fuerint, fient intractabilia:utraq; uero fint macularum triginta. Laqueorum fpacium Jit fagenis equale.1n fafligio ca[Jes tro chifcos babeát,rctia annulos, plagas autem à fpirulis. Et fagenarum quidem baflilia longa fint denas ulnas, ey co breuiores.Et ex bis alia in decliuibus locis inequalia equaliter furgant,alia in planis. Acqualia uero fupremit eircumflexibilia fint, ipfa; leuia. Caffium ueró bis tantàm, Retium quinos fbitbamas pedes modicé bifarcata, nec profunde incifa: ualida omnia,ut nibil à longitudine erafiitudo diffentiat. Numero baflilium ad vetia maiore uti minoréue licet. Sed flatuédo pauciora,laboriofius ten duntur,plura ociofius. V bicitq; ueró fagcna c7 retia fie rint,utrobiq; fit copula canum:turma fint cz falces,ut fal tus(ficubioportet) cefa[ylua claudatur, Deuario genere canum,
1 A M uerà canum duo funtgenera: be caQtorie funt, ille ucró uulpine. Et caftorie quidem cognomen babent, quód eas Castor re ipfa deleclatus, precipue obferuauit. Vulpine, quód ex canibusnatee fint ey uulpibus, quarum natura fpacio temporis confufa cft. Et bee plures deterioresq; funt, ut pufille 7 gvyppee, ut bilares,acmurinis oculis, deformes. ftrigofejinfirme,tenues, procereyinbabiles,pufillanimes,non fagaces,mollipedes. Pufille igitur[epe inter uenandum propter breuitatem operam perdunt. Gryppe finerostro funt, c7 proptevea leporem tenere non po[Junt. Hilares ac murinis ocu lis bebetiori funt acie, Deformes ucrà funt ipfo ufu turpes
—T—

D£ VENATIONE LIB, 107
pes Strigofe à faltu non faalé abfiflunt, fed laboris impatientes funt, Wfirme ac tenues c7 procere, itemq; inbabilcs,uagis oculis grauiter incedunt.Pufillanimes operadestruunt, c7 fe fub umbras à folevecipiunt ac recubant, Que uero fagaces non funt, epré rarod; fentiunt leporem. Mollipedesnec fi magnanima fuerint, labores patipo[Junt,fed pr pedum dolore deficiunt. Horum au tem ipforum canum diuerfe funt ctiam indagines. He nanq; ubi ueftigia deprebenderint,nibil fignificantes am bulant,ut cognofcere ton poftis an inucftigentzille auribus tantumodo micát,cauda immotee manent, Alie auri bus immotis, fummum caudee wibrant: nónulle demittunt aures, contracta fronte per ucftigium continentes pre mentesq; caudam difcurrunt, Mult nibil borum facit, fcd infanientes obambulant, c7 ucstigia circumlatran tcs, cum in ca inciderint, temere figna pretereunt, Sunt que ambagibus multis ac erroribus utentes, cim de proxiito ueftigia concipiant, leporem derelinquunt:eo quo ties uestigia incurrunt, conicQuram faciunt: fed ubi leporem uident,trepidant: necinuadunt prius quàm illum moueri confbexerint. Q ue ueró indagando q7 tran/cur rendo aliorum canum inuenta preoccupant, be iugiter intente, fibij[e non credunt, ey audaces[unt:que peritas laboris confocias progredi non finunt,fed perturban tesimpediunt, Alie falfa amplectuntur,ez quicquid na^ Ce füerint plaudentes procedunt, fue fibi fraudis confcie. Quedam boc idem faciunt infcie. Sunt e» ignaue, que nufquam à tramite declinant, ueftigia recta ipnovat tes. At quecunq; canes ueftigia, fi cubilium füerint,igno rant,fi pedum,celeriter difcurrunt,non funt ille quidem

208 XENOPHONTIS
ingenue: fed pars ab initio ucbemétes, pre languore de inderemittuntur: pars non fubeunt, ez continuó declinant, Quedam in. uias fecil€ ut plurimum contumaces aberrant. Mult.e ferarum odio,plereq; bominum defiderio,agitatione omiJayrecurrunt. Nónulle á uefligijs langentes fllere tentant, pro ueris falfa fümu lantes.Sunt que boc non faciunt, fcd intercurrunt:ez ficunde clangorem audierintad bunc velicto opere ferun tur:be nanq; t ranfcurrunt mcertüm. Quam ob rem ille quód ualde fiufpicantur, alie quod opinantur, quedam quód fimulant, Jed inuidia laborat: nonmulle eom femper uná temere ferantur, per uefügii fe interofculantur: bis igitur uitijs quor plurima naturaliter babent, que dam ctiá quod inj fate ductentur inutiles euadünt,«o bee quód canes fludio ET inatiapisdeterte pe rr Quales autem eiufdem generis e Je oporteat,e formas, €7 alia ciufimodi, dicam. Primi igitur magtas elfe oportet leuia deinde capita, fimas,articulofas,fub frote ueno fasselatos oculos,nigros,prafalgidosymagnas frontes ac latas:caua difcrimina ,breues aures ac tenues, pofleriora gracilia. Ceruices longas molles,ac teretes: peclora lata, €7 ab bumeris non imacilenta:bumerortum interualla pa p4
rum diffantia, Auteriora crura breuis,recta,terctia, foli da:articulos rectos:latera non ualde caua. fed count ia in obliqui fbinam carnofam magnitudine mediocrem. Via niecmollia aldea dura,inter magna c? parua. Cus obejas, poflerius carnofas, fuperius ucro aptas, interiu
contsathas inferi iora uentris cum ipfo uentre inania, C das longas,re&fas,acutas femina non dura,[uvas longas, teretes, bene cra[Jas:po[leriova crura prioribus multó lom giora,

DE VZNATIONE LIB, 209 giora.fed tamen idonea:pedes rotundos,Et canes fi eiuf modi fuerint, fortes erunt, fpecie agiles, babiles, celeres, alacres,roftroq; ualide.
De ueftigatione.
SED ifauefigent, ut tramitibus celeriter excedant; capita terre admouentes: adufigia fubrideant, auresd; demittant, faciles oculos per fingula uoluant, eo caudis blandientes multis inlateraorbibusper ucftigia fimul omnes progrediantur. Scd ubi ad leporem ipfum aderint, tum ucrà uenatori planum faciant,tendendo celerius, fignificando ucbementius antmo,capite, oculis, gcftu cor^ poris, acie tam reflexa tamq; dirccta in leporis cubilia, di uero impetu,in rectum, in 1 due vfum,in PAGE g uere iam arrigendo animum ac gefliendo, quód iuxtaleporem funt. Intenfius uero premant, necremittant, tn^ genti clamore atq; latratu cum lepore qualibet euadentes, fed uelociter alacriterq: tranfmittát.ftne modo tranf" currentes,nec iniuria clangenics:nec ucró ad uciatorem omifiis ueftigijs redeant. Tales forma,talesq; labore magnaninte funt,e7 duripedes, cy» fagaces, c7 nitide. M4^ gnanim.e erunt, fi faltus eflu inicumbente ton deferunt, Sagáces,fi leporem nudis in locis, aridis, apricis, austro imminente prefentiut. Duripedes, fi non eucfligio dum montes[uperant pedibus fatifcunt, Nitide, fi tenui ac denfo molliq; pilo uestiuntur. At colore canes effe oportet, nec penitus fluo, nec nigro, neque catidido: neque tum generofus bic füevit, fcd ignobilis a itque ferinus.Ca^ nes igitur illos, fi fil tte cr nigre fuerint, candidos: fl catidide füluos babeant, circum ora florentes, n[umo autem m femine, rectos ac den[os, 1n(Pina item extremaq;
00

210 XENOPHONTIS
cauda: fed in[fuprema mediocres. Et fatius füerit per iu^ ga fepe,perrura minus agitare canes. Nam iuga ueftipd ripojJunt, cy expedite tranfcurri: rura neutrü po[junt, impedita tramitibus.Eft aut utile, etiam[t no inueniatur lepus,agitare per afpera canes: nam duripedes finta corpora in bis locis exercentes meliores euadunt. Agitett tur autcm eflate ufque ad meridiem, byeme per folidunt diem,autumno ultra meridiem, uere circa ue[peram:bec enim opportuna funt tempora. Atqui leporis wtigia multi byeme procedunt, quialonge funt noctes: parum autem ejlate,quia e contrario funt breues. ec uero fub» olent byeme, cum primit calorem fua ui contrabens, ge^ luá; claudens in fe cótineat: cy cum boc ferit, torpefcem tesnavibuscanes entire n9 po[Junt, prius quàm fol dies ue procedens omnia vefoluat: tunc«7 canes odorant, c9 ipfadum percurrütur ue[Ligia redolent.Ea ucró delet ct rosuultus fuperincumbens. Imbres etiam qui per anni temporagignuntur, odorem ab bumo rapientes, olfactis donec exiccetur difficilem reddunt. Scd au[tralis tempeflas deterior eff: nam bumectans diffundit. Septentriotialis uero fi ferena fuerit, contrahit e feruat. At ueró pluuie cg rores inundant. Luna etiam balità extenuat, precipue cim plenilunium füerit,eg- uestigia tunc qui» dem incertiftima funt. Nam exultantes ad lunam lepo^ res inter fc colludunt, ez ea longe diftipantes dirimunt: fed perturbatiffima fiunt quum ea uulpes antea pertrati fierint. Ver propter anni temperiem ualde clara pre bet ucsligia: quanquam terra ficubi floret, canibus to^ cet, dum in unum fbirantes confundit odores: fed exilia
ejlate funt ambigua, Nam terra feruens abolct quicquid halitus

DE-VENA TIO NE LIE, EI - balitus babens. Eft enim tenuis, canes tunc minus odo vent, quia refoluta funt corpora. Verum auttmno pura funt uestigia. Q uecunq; enim terra producit,ey dome^ fica iam repofita funt,€ agreftia fitulabefacta, ut fruCluum odores nó fuperent quibus oraupentur Et byem, € e[lateeg autumno vecta funt ut plurimi ucfügia,uce re autem confofa. Nam ferabec coit cum aliás femper, tum boctenipore, ut propterea fimul erranies boc necejjario faciant. Subolent autem uefligia cubilium diutius quàm pedum: illa enim occupat lepus, bec celeriter obambulat. 1taq; illis vefercitur bumus, his uero imbuitur, Syluofa aute locaredolent magis ij nuda. Siquidem modo percurrens lepusmodà procumbens, multa cótingit. Procumbit auté ad ea que terra gig! nit,uel ipfius fuperficies babet, fub omnibus, fuper it Jfis,in ipfis,propiue, longius: nunc diuynune parum, nunc mediocriter: c7 in mari nonnung ad id quod pote|l exiliens: in aqua etiam fi quid extans innatimue füerit.1taq; qui procunibere amat,cubile ut plurimi facit,fi fri us fuerit, in apricis: f eflusyin umbrofis: fi wer cy autumnus,in clementioribus locis. At uero qui currere folent,no ita:nam repidi cani bus facti funt. Procumbit auteii femine f ib ilibus pofito, eruribus anterioribus ut plurimit iunctis atq; porre£ti mento prioribus pedibus fubnixo, auribus[uper utro d RAM EA molliora fupertegit. Habet a tem uillosimpenetrabiles: funt eum denfi c2 molles, cz palpebris quidem claufis uigilat,apertis dormit et immo tis,oculos etiá tenet unmotos. Sannam dormiens frequen ter mouet,uigilans uero minus. Cui n terrapull ulat,rura magis quam iuga tenet:ubique[ub[iflitubi inwesligatus: 00 2

adn uidi 8 MB DNE
1 XENOPHONTIS praterquá fu noClu exterritus füerit.1d ubi acciderit, fub trepidat. Adeó autem foccundus efl, ut modo pepererit, iam parturiat, nunc praegnans fit. Et catuli magis fubolent. quàm adulti: quori meribra cim adhuc mollia fint, per terram uniuer(a trabuntur. Tenellos igitur fludioft uenatores dimittitt,gratificantes dee: qui uero iam iuue nes fant,primo curfu uclocifime feruntur: deinceps non ita:agiles enim funt, fcd ünbeaillles. Venator leporis ueftigia captat ex agris[uperne fubducédo canes:fed qui culta nó adeunt, prata, faltus flucta,lapidofa,[yluofaq; pe tunt. Et cum mouctur lepus, clamorem minime tollat, ne pauide uefligia mal? fignificent.Sed ubi iam inuenti agi tantur, nunc flumina tranant, nut uiam flcClunt,modà cauernas fubeunt ac penetrantzneq tum canes folüm me tuunt,uerum c7 aquilas: ab bis enim quoties edita e7 a^ pertaloca fuperat,rapiuntur, quantijper anniculi funt: am maiores incurfu canum aufevuntur, Yeitur uelo cif mi funt montani. campeftr esminus, tardifjimi paluftres. Sed qui loca omnia pererrant, in curfu molefti funt:ete^ nim fciunt compendiofa uiarum;e7 currunt per aduer" fa, uel plata maxime,per diuerfa uarie, per decliuia minime, Atinter agitandi perfpicui funt,per[ubactam bu mum precipue nonnulli quibus ineft vubor:per arundifies ctiá dua ex aduer[ov(flee nt. Perfpicui funt quoq; in tramitibus eg uijs)fi t fi plan. e fuerint: fil igor enum quiim ipfis efl vepercutit oculos. Yncerti ucro funtfi ad[axa, ad montes, ad vupes,ad opaca fece[Jcrint, propter colorisfi militudinem.Q ud fi canes prefenferint, fiflunt pedem, 7 refidentes feipfos erigunt, eg canum Jicubi prope eft, clamorem flrepitumq; captant, ey unde audierint aucr^ tuntur,
nm

DE VENATIONE LIE. 213
tuntur. Efl etiam cim nibil audicrint, fed audi[fe opinan tes,uel fibi perfuadentes, buc illuc trepidates, uefligijs in filicntes,in uefligia fecedüt, ez longifiime currüt:quimudis ex locis excutiuntur,quia in aperto funt. Breuifimé uero qui ex opácis: nam tenebre impediunt. Sed eorum duo funt genera;pars magni, fubnigrimultiu in fronte ni tefcunt:alij minores. flaut, pari candoris oflendunt.Cau damgerunt illi uariam,hi tv(am:oculis uerà funt,bi fub lucidis,illi fubglaucis. Circa funtmam autem illi ualde ui gefcunt,bi perexiguum, Sed ex bis minores incolunt ple vunque infulas defertas,uel celebres:ey in bis turba ma^ ior quàm in continente uerfaturquod ibi ut pluriminec uulpes funtquorum impetu ipfi cum catulis occiduntur: necaquile,que montes magnos fepius quàm paruos fre quentant,cum parui plerunq, in infulis[unt V enatoves etiam rar defertas infulas adeütt, Wn bis quee babitantur pauci funt, nec bi ferarum[ludioft: in[acras autem nec tranfire canibus quidem licet. Nece[Je eft igitur innumeYos effe, quando neccos uenantur qui iam fuit, nec eos qui deinceps nafcuntur, Acie uero funt multis de caufis minime acuta, Oculos enim babent exporrectos, palpebras autem preecifas,cy que pupillis munimentano pre beant: quapropter bebes uifus eft atq; diffufus. Ad bec fomno etiam multim deditur animal:que res nibil«d ui dendum prodest, Et uelocitas ad obtundendam aciem plurimum confert: quolibet enim oculos celerius intenidit,quám quid fibi prouiderit.Et cum bis canum quoque terrores prouidentiam auferunt, cum inflantes profe" quuntur. Q uo fit,ut irruens ad multa improuidus,in fagenas ctiam precipitet;quod fi rectum figeret,raro boc 00 3

214 XIfNOPHONTIS
pateretur, Nuncuero quia locos complectitur eg amat; ubinatus qz enutritus efl, capitur: nec de directo fepe à canibus uinicitur celeritate,fed quicitq; capiuntur preter corporis a!ura forte quadam capiitur:tibil enim quod proportione coueniat, ab buius cópofitione difJentit, siquidem corpus eiu cófiflit ex bis: Caput agile babet,bre ue,rotundum,no rigidum,longitudinem idoncam, fcapu las veCtas defuper non aptas. Crura in ipfis gvacilta foli da,peclus no anguflum,latera tenuia, babil la,[piná teretem,aluum cavnofam.Via tenera, caua lateri idonea,clu mes obefas undiq; plenas,congruo defuper in*erflitio.Femina longa, den[a:mufculos exterius intenfos interius nó tuberofos: internodia longa, neruofa: pedes anteriores fumé flexiles,anguflos,reCos:pofleriovesvigidos latos, mullius utrofa; nó cótemptores afperitatis.Pofleriora cru va prioribus multum longiora, parumq; procurua:uillos breues e exiles, Non potest igitur quod cx bis compo» fium esljnon ualidum effe, mobile plus quàm agile. Agi lem autem effe ves illa indicat, quod ociofe deambulando lafcut: eradientem, nec uidit quifquam, nec uide bit, quia poflerioribus pedibus priores tran(it exterius: quem in modum etiam currit. Nam quod ad colorem at^ tinet,in promptu eft, Caudam babent ad currendum incommodam: neque enim propter breuitatem idonea cft que corpusrcgat, fed boc utraque facit aure: ey cum in €o est ut capiatur à canibus,alteram uidelicet aurem deducit ac traducit obliquam, illorfum nitens ubicunque laborat. Idcirco in banc circumagitur ocyus, in anguSto ualde relinquens id quod infequitur. Adcó autem lepidum est animal, ut nemo fit qui fi eum uidcat dum
uefliga

pE VENATIONE LIB. 215
uefligatur, dum inuenitur dum currit,dum capitur,quic quid amarit non obliuifcatur. At inter uenandum ucnator fru&tibus ab[lineat,riuos cy fluenta preterea t:becenim tangere turpe est cy indecorum. Quinetiam ft fcre in ca precipitent, id qui uiderint, ne legis preuaricatoves fint,uniuer[am ucnationem foluere oportet. Deornamentis canum.
1AM uerócanum ornatus funt collaria, lori fafcie. Collaria quidem mollia fint c lata, tic colla canum exul cerent. Lori manibus an[as babeant, pretercanibil: neq; enim bene feruant canes fi collaria ex ipfis contexta fücvint, Fafcie loros babeant latiores, ne canü latera tcvant. clauate fint ctiam, ut ab anguftijs defendant. Ipfas ucró canes uenati educeve nó conuenit, nec fl obieQtum cibum negligentius adniiferint(id entm eas nó benc ualere figni ficat) nec fi uentus ingens flaueritznam ueftigia rapit,nec canes odorarc, nec fagenas retiáue flare permittit. Q uod fiborum neutri impediat, triduum educito. Nec uulpes apitarc a[Juefcant canes( id enim non mediocre uitiut, c7 aimoportct,nunquam prefto ad[unt) fed in diuerfos faltuseduéito,ut«y canes uenandi, C7 ipfe regionis peri £us euddas Excundum eft autem diluculo,nic uefligatione priueris. Nam tardiufculi du pliciter damnum faciunt,ut neq; canes leporem inueniant,neq; ipfi fructum capiant: neq; enim manet natura uefligij, que fingulis boris euanefcit. Stolam cuftos retii tenuem indutus uenat& exeat: yetibus diuortia claudat fragofa;decliuia, caua, obfcura, fluuios, riuulos, aquasq; perennes Hec illis precipua funt vefügia: nam omnia dicere infinitum e[fet,diuerticu ia, biuia latzuel angufla.Ad orto uam[ole ficiatug in dilu
00 4^

216 XENOPHONTIS
culo, tte fl prope indaginem flatuenda fint vetia, flrepitit fimul audiens lepus refueiat Quid fi procul(latuantuy, nioit magnopere probibet in aurora fecuri: flatuere, ubi tiibil obfüterit. Haflilia figito fupinayut cum adducuntur contendi pofrint, In fummo laqueos«quales fubijcito,pa vitevd; fülcito, attollens in medio reticulum: fed à plaga oblongum lapidem magnumá;[ubendito,ne rete cum le porem tenuerit;recellere pofiit. Yuga longa ordinc cingi» to,ne forté lepus tranfiliat: fed inter uefligandi ne inter" imictito:eft enim uenatoris, fcd gnaui, quamlibet uno momento feram capere, Retia in arduis tendat, cafJcs in uijs obicit opportunis procul à tramitibus, plagas ad bumit veligans, faftiota contrabens, intra fardonios bafülia figens, fünculos in fummo tenfiles fuperponat, du&liles coerceat, ablensqd; cautius obferuct. Q uàd fi limes decliuus faeritfagena tollatur. Leporem ucro dum agitatur ultró ad retia cum clamore premat. Cum inrete incide vitcanum iram nó pulfando, fed lenicndo refrenet,ez ue vratori clamando fienificet aut captum effe, aut bác ucl il lactras]currij]e,aut no uidere, uel no uidiffe, Venator au £eim cum neglect tenuis uefle ey calceo uenatum exeat, manu baculum ze[Ians. R etium ueró cuftos fequatur: fcd cuin filentio faltii adeat, ne lepus fi forté propius faerit, audita koce promoueatur. Cales c7 retiayut diQuum c$t, ibus, utoquoq; feovfum,
expediat, religatis ad(ylua cani ut facil? folui poffint. Poft becautem cu[losvetia feruet, ipfe ucro fumptis canibus ad faliusindaginem fubeat, c ünplorato Apolline cz uenatrice Diana, ferina partem promittendo, unam ex canibus foluat que uestigandi peritifrümafit, fi frtous faerit, oricnte fole: fi calor, ante diem.

DEZ VENATIONE LIB, 217
dien. Alijs autem anni temporibus inter auroram c7 fo» lisortà. Aft ubi uefüigià ex bis que antece[Jerunt rectum deprebenderit,foluat cz alteram, Et dum ueftigiü tranf gitur, baud multi moratus fingulatim dimittat e alias: Q7 ipfe pedetentim fequatur, unaquanq; nominatim ap^ pellans;necid nimium,ne ante tempus irvitentur;be uero pre gaudio cz ardore procedunt, ueftigia ut funt du^ plicastriplicia, euoluentes, bác illac progrediuntur u^ rie in orbem, in eQumyin cuyuum, per den/a, per vara, pernotaper ignota feipfas tranfmittunt,luminibusq; co vu/cant. V bi uero ad leporem acce[Jerint,uenatori figni f: butt Nam toto cum caudis corpore micant,boftiliter in/ultant,certatim py.etereunt,fludiofe concurrunt, vepente confiflunt,diuulfe vuv fus inuadunt: poftremó ad le poris cubile peruenient,co in ipfum incurrent.1lle fubito exortus canum in fe latratit,eg clamorem figiendo conuertetzipfi ueró agitantes clament,lo canes,io feenis: cla vé autem,o canes, Et wenator cum canibus currat manui tegmina rotans, c7 in le porem baculum intendens, Nec obuius cat: petilofim eft enim: ille uero fe ab oculis proripiens Ve Cd unde excitus faerat, ut pluri mum obambulat:fed uulgo clament ipfis puer ba,puer il^ li, puer iam, Lis m. Hicuerà fignificet captus fit nee ne. Et fi primo curfu captus faerit, rcuocatis canibus aliu querat:fin autem, quamcelervime poteft cum canibus cu rat, nec defiflat, fed afiduo tranfmittat. Et fivurfus agitantes occurrerinb,clamet,Euge,enge,o canes,inflate ca" nes. Q uód filongius proce[fcrint, ut eas pariter currens fubfequi non poflit, fed ab ipfo curfu deerrauerit, ut e4s propius nec ufquam tendentes,neque clamantes, ne^ oo 5$

218 XENOPHONTIS que à uefligijs vedeittes uidere poftit, inter currendii cul cunq; appropinquauerit cum clamore interroget:Vidiflin bos canes? V bi iam audierit, tum uero fl in uestigio fucrint, prefidens bortetur omnes,modó bas, modo illas tomine compellet, fonum uocis quam poterit multipliai ter uarians,acutum,grauem,paruum,magnum,c7 preter alias hortationes fl curfus in monte fuerit,fic ctia bor tetur: Belle canes, belle 0 cancs.Sin autem ad ipfa no fue" rint ucfligia, fed exce[Jerint,tunc eas in bunc modum vewocet: Non retro,non retro,beus cancs.Sed poftquam ue ftigijs afliterint, circumagat cas, orbes multos crebrosq; faaens.Et ubicunq; incertà ipfis ucftipiüt fuerit, flgnii fla tuat limite fibi, ab boc eas bortando,blandiendo coer ceat, dottec ueftigit manifeslé cognouerint. Yl ueró fisulac certa erut ucftigia,irruendo, lafciuiédo, capita co ferendo, fufbicando,ftgnificando, fines flbi notos[latuen do,cità tranfcurrunt.Sed dum ille ita per ueftigium crebro difjiliunt,uenator fe veprimens cum canibus minimé currat,tie fludio certandi uefligia pretercat. At cum iuxta lepore fuerint, idd; uenatori plané fignificauerint, obferuet ne metu cani promoueatur, Va uero dum cau dam crifpant,dum in fe recidunt, dum infultant,ey clangentes infurgunt,dum profilit,dum uenatore fpe&ant, €? bociam uera[Jc demonflrant,leporem ultró cxcitabunt,cy latrantes inuadent:: fed fiue in retia precipitet, fiue exterius, flue interius pretereat, ad unumquodque boricuflos retium proclamet: eo f captus faerit, alium inquirat: fin autem,bifdem ut ante hortationibustranfcurrat. Sed cümt iam ferum diei fucrit, canibus propento dim currendo defütigatis, tuti leporem ucnatov fe(Jum exquirat,

DE VENATIONE LIB. 219 exquirat,tiibilvelinquens eorii que terra pipnit, uel ipfius fuper ficies babet.fed crebro eadem relegat,te prete ritus fallat. Procumbit enim in angulo, necrefurgit pre labore ez metu. Superinducat«2 canes bortando,blandiendo,ft qua eft bumana,multà:ft audax, parü:ft medio cris,mediocriter,donec ipfum uel eueftigio occiderit, uel in retia protulerit. Pofl becautem fagenis etibusq; fuba latis,canes auevtat,q7€ faltu diercdiatur.Et fi meridies ftus füerit,refidcat,ne canes in itinere pedib,urantur.
De procreandis canibus.
YPSA S uerobyeme fubmnittat labore foluta, ut ue ye generofam prolem procreare fufficiant. Nam boc annitempus alendis canibus maxime conuenit. Sunt autem dies quatuordecim in quibus bec necefiitas tenet. Mittat autem ad flrenuos canes quo tempore cejJant, ut celevius concipiant: necuevo cum uentrem gejtant. Yn faltus iugiter, fed cum intermifsione ducat. Focte funt fexaginta dies.Catuloscim nati füerint,fub genitrice relinquat, nec aliene cani fubijctat: minifleria fcilicet aliena nibil ad alendum profunt: matrum lac c7 balitus bonus csl, e fomenta iucunda funt, Cum iam errant catuli, lac ad annum ufque prabeat, c7 ca quibus omnem etatem ui&uri funt,preeterea nibil: graues enim repletiones canit crura preeuertunt,morbos corporibus ingenerant,interiora improba veddunt.atq; breuia ipfis nomina impo tiat,ut uocari facile pofiint.
Denominibus canum. SVN T autem eiufmodi: Pfycbe, thymus, porpax, frax, lonche, lochos, pbrura,pbylax, taxis, xi^ pbon, phonax, pblegon, alcc, teuchon, byleus, medas,

210 XENOPHONTIS portbon,fberchon,lorge, bremon, thybris, tballon, vbome,antbeusgetheus,actis,aron,leufon, augo, polyfibia, ftichon,[pude,bryas, beba, flerros, crauge, cenon, thyrbas,[lbenon,etber,noés,gnomon, flibon,borme.Lam uc ró cánes agat in faltus, foeminas menfium octo,mares decem;nec ad cubilia, uefligia,foluat,fed fubmi[fas longis de tinens loris ueftigantes[ub[equatur, cz eas per uestigia currere finat.Sed cum inuétus faerit lepus,fi /i pulchraindole ad cur[um alacres füerint,na continuo dunittat: fcd ubiprecurrendo lepus? con[beclu abierit, tum canes emittat:nam[i cominus[pecie pulcbras,e7 ad curfum ma gnanimas foluerit,nondum firmatis corporibus,nitentes runpuntur. Hocigitur uenatori obferuandu eft. Qu fi faerintad currendum fegniores,nihil eas emitti probibct. Neque enim illud patientur, cum ab initio fine[pe fint capiendi, fed ad pedum uefligia tranfcurrere finat, quodd caitiuenerint.Leporem captum ipfis lacerandum tradat, Cum iam ad retia fubfiflere noluerint, fed palantesauerfe faerint,recolligat cas donec leporem procurfattes inuenire con[ueuerint,nie fl boc agmine femper inquirant,interofculari deniq; difcant, que pefrüna cofuetudo efl. Sed cibaria illis obijciat ad retia, dum iuuenes funt:tuncenim fufeipiunt:ut fi propter imperitia in(altu deerrauerint,ad locum redeuntes faluentur. Nam cibaria tuncvefpuent,cumiam feram bo[tiliter oderint: ey banc magis appetent quàm illa. Multis uero de caufis nece[Jaria canibus exbibenda funt ab eodem Nam ai in inopiam patiuntur, autorem eius non agnofcunt;at cum auidé acdipiunt,exbibitorem diligunt. Vefligent autem leporem, cüng nix it4 cecide rit,ut terram operiatz tnam hyems abfq niue

DE VENATIONE LIB, 221 niue ucfligabilis non eft. At cum ningit, fi Boreas[pirarit, ue[ligia diu manifcfla eminent:teq; enim cito liquuntur. Sin ey Notus flauerit, c2 fol fuperfilferit, breui appa" rent: nam ftatim dilabuntur. Scd neq; cim nix iugiter rr dit:ueftigia cnim obducit: neq; cum uentus acriter incum bit,niuem enim cóuolucns incerta facit. Ad buiufmodi ue nationem cum canibus exeundum mon cft: fiquidem nix canum narcs adurit«7 pedes leporis odorem gelu nimio tollit: fed fumptis retibus cm alio ueniens, ab agris ad montes euadat:cy cim uefligia deprebenderit, per ca in^ cedat.Sed fi uaria fücrint,ex cifdem eodemrediens factis orbibus excat,bis unde exierit fimilia requirens: multim enim lepus oberrat,incertus ubi procumbat:cy fimul ince[fu perplexo fallere didicit, quia femper talibus ucstigis agitatur. N bi uero ueftigik apparuerit, procedat uLtrà: adberebit auté loco uel umbrofo,uel abrupto,quód inde uenti niuem tran[mittunt: quo fit ut opportuna cu bilibus loca multa pretermittat, eg" eiufmodi querat, Huc igitur aim ucfligia duxerint, noi accedat propius, ne promoueatur lepus, fid corona circundet: nam ibi effefperatur. Argumento eri*.fi i nufqua inde ucftigia dedu xerint.Sed cum ibi effe e certi füerit,illum relinquat:nancbit eninc alium querat antequam ue en deleantur, rationem temporis babens, ut fl etiam aliosinuenerit, reliquum diei ad circumueniendum fufficiat. Q nod
ubi acciderit, vetia uniculque eorum circumtendat, non aliter quàm cium byems fine niue faerit, uel loci ubicunque a[literit complectatur. Sed fi elapfus fuerit évetibus, per ueftioia fequatur: ille ad alia ciu|(modi loca perueniet, mfi fiin ip[aniucopprefus faerit, Ob[eruans igitur

2221 XENOPHONTIS
ubicunq; fuerit, circumuerire dcbet; quód fi not expeket, curfu infiftere: nam c7 fine retibus capictur, quia profunda niue laxatur, cy in extremis pedibus ubi ullo fu csl,molesniuis baud modica fuccrefcit.
De uenatione hinnulorum& ceruorum,
N A M dduer[us binnulos c2 ceruos,canes Indicas e[feoportet:funt autem ualide magne ,ucloces, nec pufiLLinimes: ey cum tales ftnt, ad laborem fa ffiaunt. Teneltos igitur binnulos uerno tempore uenetur:iunc enim na. feuntur, Sed primum lucos ingre[fus cotempletur in quibus cerue plurimum conuer[antur: c7 4d locum in quo fuerint, uenator cum canibus cg iaculis ante lucem ueniens,caties e fylua procul religet, ne fi ceruam uiderint, latratus emittant. pfe uerà de[pecula pro[picict,e cer uas fimul cum luce binnulos ad locum ducere uidcbit, in. quo fuum queq; fotura cf. Sed cum recubuerint, ey Lac prabucrint,ntente neab ullo uideantur, fuum queq; in oppofita[latione feruabit. Hec ubi uiderit, cancs foluat: ipfe uerà fummotis iaculis ad primum binnulum procedat,locorum memor ubi iacentem uidit,ne quo errore de ciplatur. Namlonge aliter fe babent,ubi cominus adeun tur,quám procul ejfe ufi funt.Sed cum eum uiderit,acce dat propius. Mle immotus manebit, ueluti terre a fixus, €? fcopprimi inet ualde rugiens, mft aim faerit imbre perfafustunc enim baudquaquam mancbit: fiquidem bu mor in ipfo rigcbit frigore, quod tum fugere cogit. Capietur autem à canibus cum labore infequentibus: captis cu[todi retis tradat.rugiet ille:cerua partim uldens,partum audiens tenentem inuadet,ut ipfum eripiat. Tum ue ro canes bortetur, c2 iaculis utatur, Hunc ubi obtinuerit,

DE VENATIONE LIB, 223
vit ad alios tendat,in quos fimili uenatione utetur. Et iutiores quidem binnuli boc modo capientur. At uero iam iam grandiufculi difficilius: nam cum matribus alijsq; ceruis pa[cuntur: quibus in medijs cum agitantur, fü" giunt nonnunquam etiam ante, raro post. Et pro illis pu gnantes cerue,canes proterunt, Itaque non facile capi pojJunt, nifl quis perturbatas difiipet, ut ex ipfis quifpiam unus destituatur: quód ubi coacte füerint, primo curfu caties Juperantur,Sed quia trepidum illum facit ab fentia ceruarum c binnulorum, id etatis celeritas nulli procedit, fecundo tertioue curfu flatim capitur. Corpova enim illorum cum adbuc tenera fint, labori fupere[fe tton po[Junt. Detendiculis.
Quinetiam tendicule ceruis ponuntur, in montibus circa prata, fecus fluenta, prope faltus,in biuijs,in agris, quocunq; adierint, T endiculas auté oportet fruticeas pli cari delibratas ne putrefcat,e[piras babere annulares, ez infertos plicationi ferreos alternis, ligneosq; clauos, fed robufliores ferreos,ut fi lignei ce[Jerint, bi pedem pre mant, Laqueum ueró funiculi fuperponendum fpire,faniculumq; ipfum cx fparto plicatum effe: boc enim inuio labile cft, Laqueus ipfi funiculiq; ualidi fint: ligni quod pendet quernum fit uel iligneum, longitudine trium[pi^ tbamarum, craffitudine unius ulne cum cortice, endi» culas ueró ponat aperta fcrobe quinq; pedi in orbé defuper[piris tendicularum fimilem, ita ut inferiori anguie refpondeat: fimiliter funiculo c2ligno fcrobem ape riat quanta utriq; conueniat. Heec ubi fecerit,[umma ten dicule fcrobem[ubftevtiat, laqueum uero funiculi fpirze

224. XENOPHONTIS circumponat:e7 cim ip[am«7 lignum in fuo utrung;lo «o pofuerit,uirgulas enodes[uperponat nó prominetes, Q7 cas minutis folijs flernat, que tuc anni tempus babe bit. Poflea ueró primam in fuperficiem terra inijciatur, ez fcrobibus defofJaset uper cam Ri terra procul ide fumptaut cerue imaxüne occultus fit locus: quod fus pererit terree afportetur longé à tendicula: quia fi recen ter mote cerua(id quod fubito facit)odorem fenferit, auertetur, Venator cum canibus montana in aurora potifiimum, quanquam c in reliquo diei, campefires dilu» culo obferuet: nam in montibus non nodu folum capiun tur fed interdiu propter folitudinem. In agris autem no &etantum:nam in die bomines metuunt, Sed ubi tendicu dam refupinatam inuenerit,[olutis canibus tran[curvat li gni fulcum,quocunq; ferat obferuans.Erit enim per mul tum fpacij non incertus:quippe motis lapidibus 7 in agrislimes ductus manife[lus crit. Q 0d[i afperiora fuperet raptus de ligno cortex rupibus bercbit,«7 idco tranfcuv[us faciliores erunt:fed fi pede uinlus fuerit an
teriore,cito capietur. INam lignum inter currendum,cor.-|
pus totum coora flagellat:fed fi pofleriove,lignum quod trabitur uniuer[um corpus impediet: plerunq; etià in bi cornes ramos traClum incidit,«9 nifi funiculum abrupe vit, illic deprebenditur. Sed fi mas faerit, fiue ita captus, fiue labore uictus,non efl cominus adcundum: nam cor^ nibus ferit c pedibus: eminus igitur iaculis utendum, Ca piuntur ueró ctiam fine tédiculis aum agitantur eftate; Nan ualde fatifcunt,ut flantes iaculis cfodiantur. In má ve etiam,fi obfliterit,cg undas fe trepidé conijciunt; mone nunquam deficiente fpiritu labuntur. De

DE VENATIONE LIB. 21$ Deapris.
A inapros canescomparct Indicas,Cretenfes,Loerenfe 5, Lacetas; fagenas, iacula; uenabula,tendiculas. Primum igitur canes bocex genere effe oportet minin:e uulgares,ut parate fint cum fera pugnarc.Sagetas auté codex liito quo rctia,filis quinq; ct quadraginta, c 7 cor dulis tribus, qr unaqueq; chordula fit filis quindecim, à fafigio macular decem longitudo.Laqueork autem al^ titudo cubitalis.Plage dimidio crafiiorcs fagetiis, in feli gijs anulos babeant laqueis fuppofitos, extremaq; earie per anulos exeant: fufficient ucro quindecim, Yacula ua ria fint, que lanceas babeant fatis amplas ez leuigatas, baftiliaa; ualida, At uenabula primu latceas babeat lon gitudine ulnarum quinq; in medio fiflule dentalia folida fabricata, C bafülia corne a crafüitudine bafle.'Tendicula ero qualis ceruorit. Sed uenationis comites ad fint:feraenim à multis uix cabi potcst. Quomodo autcm fingulis quibufcunq; uti conueniat, oflendam.
De uenatione aprorum. PRIMVM igitur cium ad loci uenerint ubi eum efJe conijciunt, cium gregem fubducer coportet,«7 foluta una cx lacenis,reprimés alias, cum cane cireut neat: im. uefligia deprebederit inda gendo fequatur deiticeps quà tenor duxerit, Et apr multa aucnatoribusindicabunt in nolli buslocis ueftigia,in fyluofisr amori fragmenta, ubt arbores faevint dentium uulnera, Canis uerà ut plurimi «d yluofa indagado perucnict, quod in bis locis fera 4 ple runq; recumbit;: nam bye nei liora funt, estate frigidiora.Cum ad cubile peruenerit,latrat,ille autem fur rgerenon folet.Sumat igitur canem, cg ip[am cum alijs ome 4

216 XINOPHONTIS
nino procul à cubiliveliget,et fapenas ad diuortia tédat, laqueos iniijciens ad fylue truncos bicipites, Tpfius auté fagete longo producto finu, tibicines intrinfecus füciat, fubicttis utrinq; ramis:«y in fini per laqueos[pledor lu cis prorfus infiflat,ut currenti pars interior perquamlu cidifima fit.Plagam ab avbore ualidá religet,no à ftipitc.flipites enim nudis in locis inueniktur. V trifiq; uevó av borum ramis claudat ea etia que facile adirino poJJunt, ut in retia curfum nu[qua declinans intendat, Cum retia tetenderit, ad canes redeant, omnesq; foluant, c2 iaculis uenabulisq; fumptis procedant:fed canes aliquis bortetur qui peritiflümus fit, reliqui deinceps fequantur magnis interuallis alius ab alio ditantes,ut peritis ferae difcur[us laté fatis pateat. Nam fl excedens in confertos inciderit, periculum eft ut faucientur: c7 in quencunq; ir^ ruüerit,in bic iram excitet. Sed canes cim iam cubili pro pius faerimtimpeti faciunt: ille perturbatus exurgit, ez quecunq; enixa frote inuaferit,ea retrudit. Irruet auté curfu, alioquin neceffe eft trafcurrere.Etfl praeceps fuerit locus in quo eun[agen dctinent, flatim exurget: ft planus latum flabit ibidem inbevens:incumbent tum ue^ ro canes. Ipfos autem uenatores oportet intentos in eum tela conijcere,eg circumuenientes à tergo lapides mittere,donec illatus plagam retis intenderit. T um eorum qui ad[unt peritifümus uenabulo progrejJus à fronte percis tiat. Q uod fi petitus iQlusq; telis plaga intendere nolucritfedinuadentem conucrfus occur[ando infliterit: boc ubi contigerit,nece[Je eft fumpto uenabulo accedere, c7 manibus in eum procumbere,leua anteriore,dextra poSteriore:znam telum finiftra dirigit, dextra urget. Pedes

DE VENATIONE LIB, 113 dutem manus fequantur, leuus Leuam, dexter dextera, ey accedens uenabulum obijciat latera eua pretergre diendo,nó multo plus quàm Leuorfum vegrediendo,tuna fere frontem infpiciat, capitis illius motum ob[eruans,et uenabulum porrigat prouidus,ne capiterotato de mani bus excutiat,Is entm impetus fit qui excutere pofiit: hoc fl cui contigerit, pronus in ora cadat oportet,eo utrgulta bumiliora comprebendat: nam fi bocmodo inbarens procubuerit;fera pre incuruitate dentium corpus adipi feinon potcst: quód fi fleterit,[auciavi nece[Je eft.1taq; il lud attollere tentat:quod fi nequiucrit,obambulans pro» tcrit. Huius autem rei liberatio una tanti fupercét: cum in bac anguftia deprebenfus fuerit, tum ex comitibusali quis cum uenabulo accedens,illum irritet deferturo fimi lis. Deferere autem nomoportet, ne iacentem feriat: boc ille ubi animaduerterit, omi[Jo eo quem premebat, contra irritantem pre ira c2 farore conuertitur.Hic auteua celeriterexiliat, memor cum uenabulo exurgendum ef7 fe:mamnifi wincenti, falus bonefla non efte rurfus inua dat ficut antea, ferrumq; inter fcapulasdirigat,qua parte iugulum efle obnixus acriter inbercat. Mle furens pro cedit, ez mfi Lance: dentalia probiberent, per bafüile fe trudens ad eum ueniret quà ucnabulum tent. Adeó au^ tem magna uis eus csb,ut tpft eti ea infint que nemo pu taret: quippc eiu recenter occifi den:es adeo feruent,ut crines fi quis admouerit,exurant.Nam uiuentis fi quando irritantur, ignefcunt: quod nifiita effet. fummos canit willos um corpus ab iclu declinant,non incenderent. Et mas quidem tanto maiori; ctiam labore capitur. At foe sinam fi ca inciderit in cur[u petat,ob[eruas ne vetrufus
PP*

228 XENOPHONTIS
cadat: quod f contigerit, proteratur necefJe cst, ac mor deatur. Non eft igitur[ponté cadendi:fed fi quis buc per uenerit inuitusei nó aliter furgendi estj qui fub mafcu lo ceciderit: exurgens auté, uenabulo percutiat oportet, uoad cam occiderit, Sed capiitur boc etiá modo; Retía illis in trafitu faltuii ponuntur, ad nemora, ad ualles, ad cliuos. Wnfultus uero fiunt in agros,in paludes, in aquas. QuiiufJus efl,vetia cum uenabulo feruat:alij canes agit, optima queq; locori fcrutantes, c7 cumprimi inuentus fuerit, agitatur: fed ft in ca[Jes precipitat, etium cuftos accedat fumpto uenabulo,cs utatur quemadimodi diximus: funon precipitat,currendu eft. Capitur etiam dum medio eflu premitur canibus, Nam licet uiribus prefet, pre nimio tamen anbelitu fatifcit. Perekt autémulte in eiufinodi uenatione canes: quinetiá uenatores ipfi pericli tantur, Sed ubi curfu fatigati uenabulo petere cogütur, fiuc in aqua; fue inrupis fecefJu faerit, fiuc ex opaco exi rc noluerit(nam necvete illum,nec aliud quicquam probibet cominus cum appropinquante congredi) ueruntamen cum ita fe continuerit,adeundum est, ut magnitudo animi, cuius gratia banclaboris uoluptatem delegerunt, declaretu:utenda eft uenabulo, cy infultibus corporis, ut dicti eft:nam fic quandoq; ctiá capi cótingit.Ponütur uer ipfis tendicule in eifdem locis ficut«7 ceruisObfer wationes eedem funt,eg cuv[isycz aditus, c9: ufus uenabuli, Catulos ucro car capi uix contingit: eq; enim ab eis difcedunt donec adulti fuevint:eg cum eos canes inueticrint, ucl aliquid ipfi prefenfevint,(latim fe abdunt in fpluas,ev fequuntur ipfe ubicunq; fucrint: quo tempore feuiores funt,cg" pro illis acrius d pro feipfis pugnant. De

DE VENATIONE LIB, 219
Deuenationeleonum,pardorum,lyncum, pantherarum,& urforum.
A v leones,pardi,Dynces,pantberes,urfi co alie quecunque eiufmodi fere, in locis externis capiuntur circa Pangeum montem cz Cittum fupra Macedoniam: alie in Olympo, Nfto e Pindo: alie in Nyfa[upra Syriam, €7 ad alios montes quotquot idonei funt generis buius animalia nutrirc.Capiuntur uero partim in montibus acontitico ueneno,propter afberitaté regionis. Hoc autent care mifcentes qua queq; delecfatur fera, uenatorcs illis obijcikt fecus aquas, co[i quid aliud adire confueucrint: partim etiam que noctu in plana defcendunt,equis c2 av misintroclufe, nec fine uenatorü difcrimine capiuntur, Sunt quibus ez foueas latas in orbem ducunt,in medio re linquétes profundam terre columna, cuicapram fub to ctis tempus religatam fuperponunt,cz foueant ramis civ cumfepiunt,ne uideri pofit,ullo aditu relicto. lle audi ta per noctem uoce fepe obambulant,cy ubi tranfit no inuenerint,tranfiliunt,ez capiuntur,
Hortatio ad uenationem,cum infectatione fophiftarum.
HACTENVsdcbis quein uenatione geruntur, cuius fludio dediti magnam ex co utilitatem eapict. Nam corporibus bonam ualetudinem comparant, binc uident audiuntq; magis, fenefcunt minus.Fiec ad bellum preapuc inflituit. Primà quid fi uias iniquas fub armis ambu lant, minus laffantur:nam labores fuflinent, quibus feras capere confueuerut.Deinde poterüt bumi iacentes quiefcere,ad Wnpesatoris edictum prftó c[Jc. 1n adeiidis bofibus inuadere fümul cy imperata facere, cum feras ipfi
Pp?

230 XENOPHONTIS
boc modo uenentuy. Nec uero in fronte Locati deferunt acies quia pavatifimi funt. At im boflium fuga ubiq. illos propter locorum peritiam recle ac tutó perfequuntur. Quod ft exercitus fuus infeliciter pugnauerit,in fyluofis, abruptis,iniquisq; alijs locis,feipfos cum ceteris no turpiter faluare poterunt. Nam con[uetudo uenandi nonnibilcos peritioves veddit. Et bi plerunq; magna comilito mum turba füpiente,uictores boffes propter locorii difficultatem errantes,fuo ipfi robore«7 audacia repugnat do terga darecocgerunt: nam fortuna fcre corporis c7 animi fortitudiné comitatur. C tiód cim maiores nostri cognofcerent bincrem aduer[us bofles benc geri, fudit bociuuenum inflituerunt. Nam cum ab initio frugum pe muria laboravent,ucnatores tamict mon probibere[anxe vunt,quia uidelicet nil eorum uenattur que de terra gignuntur, quinetiam intra multa eos fladia non pernocta ve,ne buius artis periti bomines fua ipfos wenatione priwuarent: uidebant enim banc unam corum uoluptate iu niovibus bona multa comparare,cum mode[los cos faciat € iuflos, quod procul à dolo erudiantur, c2 res bellicas per bancfibi fuccedere intelligebant: que, fi quid aliud ottcstit exercere uelint,nibil impediat, ficut praue alie uoluptates quz difcendze non funt. Hinc igitur boni milites,boni imperatores euadutit: quorum enim labores ex animis ez corporibus turpitudiné cy cotumelia expel(unt,contrà uero cupiditatem uirtutis ingenerát,ij opti imi fant:quippe qui nec patrie iniurià inferri, nec regioneni fud male pati finant. Dicunt ueró notinullicenatio uibus delectari no oporterene vem familiare ncgligant, nefcientes qui de republica ey amicis bene merentur, cos

DE VENATIONE LIB. 231 eos omnes vei familiaris diligétiores e[Je.Q uod fi fludiofi uenationis ita fe comparant,ut patrie utilifsimi Jint,hi certé tec priuata ticglexerint; nam fua cuiu[q; unà cum republica feruantuv ey pereüt.Vaq; priuata ves fuas et aliori pariter tales uiri conferuant. Sed eorum multi qui becfine vatione dicunt, pr.e inuidia deligunt fuo ipforà uitio perire magis, quam aliori uirtute[aluari, Nam uo luptatesmulte etiam praue funt,quibus uicti peiora di cere uel facere copellitur:deinde ex inanibus dicli odia fibicomparát:ex improbis ficinoribus morbos, damna, mortcs:nec fibifolum,fed liberis quoq;€ amicis, qui ft tic fenfu malori fuor&i woluptatesprius ctiam quam cete ri fentiuntzquibus bominibus faluté reipublice quis com mittat: Verum ciufmodi mala nemo tion abborret,bis dc dc&tatus que nos admonemus, Honefla cnim educatio do cet uti legibus, dicere de rebus iu[tis e audire. Quofit, ut qui nunquam ad aliquod negocium niti c7 inftituit re cufant, ij«y fibijpfis doctrinam laboriofa; fludia ucndicent,c7 fue reipublice falutem.Q t uero non in labo ve doceri, fed in uoluptatibusimportunis degere uolunt, bi natura peffimi, qui nec legibus, tiec vette dictis obediunt, Nam quia laborem trefciunt, qualem uirum bonis e[Jc oporteat nà inucnikt 1taq; nec relipioft effe poffunt, nec fapientes:cz quia indoctis utuntur, doctis plurimum conuiciantur.Per bos igitur tiibil bene cedit: per melioves comoda omnia bominibus parantur. Mceltores auté funt quilaborem ample&titur: quod ita e[Je magno pro batur exemplo. Nam ueteres, quor memoriam ftci;ab ineunte etate uenationes apud Cbironem meditati, nul
ta(2 honefla didicert:ex quibus magtta illis uirtus acTM

2 XENOPHON*IS
ccfiit, que ipfos nunc etiam admirandos facit. Hatte quidem omnes plane amant, fed quia per laborem queritur, guultieam deferunt: nam adipifcendi[pes dubia, in adipi fcendo labores manifefti funt. C uod fi uirtus quafi corps porfpia poffet, bomines eam minus fortaffe neoligevent:quia ficut à feillaui,itafe ab illa uideri intelligerent, Quilibet enim cum ab amato uidetur, fcipfo melior exiflit: nam necturpiaynecindecora dicit aut facit,ne ab illo videatur. Nunc uero probramulta ez flagitia palàm ad mittunt, quód fe àuirtute uideri non putant, cum ctiam eam ipfi minime per[piciant.Vla uevó ubique adeft:nan immortalis est; c7 ut quifq; erga fe füerit,bonore bonos, ignominia malos afficit. Q uodft ab ea fe cofpici nofJent, labores atq; doctrinam quibus uix illa capitur, adirent, et ipfam acquirerent, Miror autem nonnullos qui fophi fle uocantur, quód fe iuuenes ad uirtutem proucere dicant, quos ab ea prorfus auertunt. Nam bomine nufquá uidimus, quem bi fopbifle bonum fecerint, cim neclitev4s quidem tradát,ex quibus bonos euadere oportet. Sed ab bis multa deinanibus rebus confcripta funt,ubi n uir tus inest fed uoluptates iunioribus inutiles: quitietiam di fcendi cupidos in bis fruftra uerfari faciunt, ey à vcbus alijs utilibus probibent, atq; ea docent que parum bone ffa funt, vitiaigitur eorum maiora magis uitupero:fcripta uero,quód uerba illis exquifita funt:recte fententie, quibus iuniores ad uirtutem inflituerentur, nullatenus, Equidem uulgavis bono funt, fcio tamen primum e[Je,ab ipfa natura, id quod bonum eft perdifcere:proximii, ab bis potius qui ueré boni fcientiam tenent, quàm ab alijs qut fallendi artem profitentur Atq; uerbis forfita infulfe loquor:

DE VENATIONE, LIB, 235
loquor: ttam boc nó quero, fed recta exquiro dicere pre cepta, quibus ad uirtutem libere educati iuuenes utütur, Neq; enim uerba,fed fententie,fibonefLe fucrint,doctos faciunt. Vituperant autem cz dij multi fopbiflas iftos,no philofopbos, qui prudentes funt uerbis, fed e minime. Necme latet pulchrum effe ordine fcribi. Erit cnim eis ficilis cr citó cy non vette reprebendere: fed tamen ita fcriptum eft,ut boneflum füt:nec fophiflicos,fed bonos co fapientes faciat: neq; enim bec uideri malo quam e[Je utt ia, ut nunquá reprebendi pofint. Sopbifle uero ad fallendum dicunt co fcribunt,ut lucrà faciant, c nibil cuiquam profint:nam ex bis nec fuit,nec eft fapiés ullus: fed babct quifq; fatis ut fopbifla uocetur, quod apud fanos dedecus et. Moneo igitur fopbiflarum profcfeiones uitan das effe, philofopborum uero precepta no afpernanda. Namfopbifle aucupantur eos qui diuites funt, e iuuctics:pbilofopbi omnibus comunes[unt ey amici, fortunas bomini tiec oberuant,nec contemnunt, Nec uero ümitatus füeris quilucrum temere fequuntur publicum atque priiatum,confiderans c7 bonos utiliter cognofci,ac effe operofos:malos ueró,c7 male agere, ez inutiliter cogno fci. Cim enim ez priuatorum ves ufurpent, co eipub.ad cómunem falutem funt inutiliores quàm priuati, c7 ad bellum fcones ignauiq; funt, quia laborem tolerare not polfunt. At uenatores corpora cy bona[ua ciuibus bene compdrata in medium exponunt:e bi quidem fcras inuadunt,illi amicos. Inuadendis autem fopbi[le amicis,ue natores feris,illi dedecus,bi laudem apud omnes comparant:nam fi eas debellarint, animalia noxia fubigiit. Sin autem laudantur tum prümuim, quia ciuitatis cuiuslibet
pp.

4234 XENOP, DE VENATIONE LIB,
inimicos adoriuntur, Deinde, quód nec bominis dammo, tiec lucri cupiditate gra[Jantur. Poftremó ex ipfo co natu ad multa meliores cv fapientiores euadunt. 1d quáob rem doccbimus:nam uenationes nifi labore multoC cura, c7 folicitudine praflavent,uenatores baudquaquam obtinerent: quippe quoi aduer[arij pro uita decertant,et in fua ipfori fede magnivoboris Junt.1taq; wenator incaffum labovaret,nifi fevas indufEria ucbemen tiore ac prudentia multa fuperarct, Mli ergo cum in urbe ditefcere uelint, meditatur uincere amicos: ucnatores dutem comunes inimicos, alios bofles. Meditatio ipfa meliores bos facit,illos multó deteriores:ez fua utrique wenatio, bis cum modeftia, illis cum turpi audacia conflt. Flagitium cz queflum bi contemnere pofJunt,illi no pofJuntiuocem bi gratam emittuntjlli turpem. Q uod ad rem diuinam attinct, nibil illos ab impietate deterrct: at hi veligiofiftnmi funt. Fama enint antiquitus tenet)bocopere deos etiam letavi faciendo, letavi fpe&tando, Q uo fitut iuuenes borü memores que ego admoneo, fi ea faciunt, Dci cultores fint 7 pij, cum bec à dijs[pe&ari av bitrentur: boni in parentes,in patria, in amicos, in ciues omnes. Nec uiri folüm fludiof uenationis probi fuerc,ue rumctian foemine, quibus bec Deus tradidit,ut Diatta, Atalanta; Procrisc7 fi qua alia füit.
XENOPHONTIS LIBRI DR VRNATIONE FINIS,

JACOBILODOICISTREB AEI AD IOANNEM BERTRANDVM Senatorem,c7 Lutetie Parifiorum Curie Prefidem, Praefatio.
| Przfes quifsíme,latíné reddidi(Tem, Gc illís multa quz ad tuendz reí familiaris | artem pertinent, cótínerí anímaduertifz
tob fem:ut cztera quz nuncextant abantíz quis ea de re fubtiliter&acuté difputata)haberentur,à €rzco uertenda,&ín ufus eorum quí aut grccé neíciüt, autlatinifermonís ínopía laborant,edenda,díuulgane daqgi mihí duxi, Quod eo libentius feci, quía ordo rerü uíagf rationis hociubet,ut€ multís ad paucos, paucís ad unum,ex dilcíplína ciuilí ad ceconomíicam,ex aecoz nomíca ad moralem facta partítione ueníatur. Quod autem líbrí fuperíores ín tuo nomíneapparuerüt, hos quoque, non folüm phílofophorum príncipís autorí» tate.fed etíam materia qua(ubíecta eft, affinitate coníunctos,neullum díuortium fieret, eodem nomíne diz uulgandos effe iudícaui, Accedit, ut hoc negocium, quod non ínutile futurum puto,fuafore te& autore fu fceperim, Quamobrem facíundum míhí uidebatur,ut cuius hortationerem perhoneftam molíri caepiffem,il líus ampla dignitate confectum opus illuftrarem.Equí dem fcío nihil arduum,níhíl magnum hanc prz fe fere re dífciplinz,& hoc, quicquid eft honoris, multos proe curatoribus&uillícís comififfe,quo liberius aut ftudío fapientiz, aut reípublíce darent operam. Nec ignoro fummam uím tue nature, fummam lurís rerumqf cíz uilíum cognitíon£, preterea fíngularem tuam pruden tíam&amplítudínem honorís atcp magiftratus quem gerís,effe longe praftantiorem, quàm quz debeat hac difirahí cura; tamen aeconomícam Cyrus non minus coluít,quàm bellícam uírtutem:& Marcus Cato Cen foríus haud mínus libenter audijt quum diceretur bo nus paterfamiliàs, quàm quum fummus Imperator. Poffum,nec ípfe non potes,enumerare plures uiros cla tífsimos,qui domus augenda ftudío captí, magna fibf e

EE
236 PRARFATIO.
quafíere laudem,propterea quód haberent opes hone ftolabore partas, quibus& templa& facríficía auges rent;patríam iuuarent, propín quos neceffaríosq; fuftí nerent;hofpítes acciperent liberalíterymíferorum leua rentínopíam,magnam alerent famíliam,fe domumgqf fuam decenter ornarent.In eum te numerum adícríbee re lícet; quí potes& exples hzcomnía, fí non una raz tíone domus regendae,quod euaferís ad altiora,tamen G& hacuía non medíocriter adíutus, Nam plures equos pluresqi míníftros alere, ín offícío quengpfuo contínee re;cuígq: neceffaría fuppedítare;aulzís ftragulís,lanea, líntea,feríca uefte,lectis pulchré ftructís, méfís abadis, uafís multís atq precíofís, fupellectilí copíofa ls utagi refertam habere domü, liberos plures magnisímpens fis educare ueftíre,erudíre, perpetuos facere fumptus, necfolüm neceffaríos;fed etiam líberales,nó habere zs alíenum,íntegrum feruare patr ímoníum,fic uiuere ut nemíní cuiquam fiat iniuria: hzc X alía generís eíufe dem,quz íam multos annos optímé facís»fiquis dicat nó effe boní patrísfamílías,qui fcíat rem tuerí, nó íntel
lígo dd ceconomíe munus e(Te putet. Hac ítaqp fiue ars fiue exercítatío queda& facultas, tametfi nihil arduü (ut inftitueram dícere)prz fcfert,&cquas adeptus es ar tes obtinent príncipatum, nonítamen indigna Íenatos rís amplifsimi nomíne. ISi canímus[yluas, inquít po&e ta,fyluz fínt Confule dienz. Sí tractamus aeconomíca fyluis ampliora,fínt aeconomíca dígna fenatore.Leges igitur& hacnoftra(díco noftra;ut fua Plautus&CT'es rentíus,quz uerterát é graeco)& ed libentíus quídem leges, quod míhí fuerís autor ut ífta conuerfa diuulgaz rem.Id quidem fecífti,fat fcío,nó quà tíbí,cuí nota funt hzcomnía,percíperes inde fr uctum, fed ut alíorü confuleres utílitati, Leges tamen, ut quid aufpícijs tuís fit effectum,íudícare pofsís. Cüm libri tres de re familíari nomíne Aríftotelís ínfcrípti reperíantur, prímum folü uerbís latínís exprefsí:neceum totum,propterea quód magna pars cius defíderatur. Quod relíquum eft, tam. fententíofa breuítate,tam arguta fubtílítate;tam come pofito ordíne rem complectitur, utcorum quí uías are tís huius
——

PRAEFATIO, 237 tís huius ínquírunt,defíderíum mírum ín modum cas moueat, Áriftoteles rem omnem,fícuti X enophon,in unum líbrum contulerat: íd oftendít Díogenes Laere tíus: fed càm Leonardus Aretínus íncídifiet ín líbellü quendam de uírí& uxorís moribus,& de tuenda con iugi) focietate,quí nec Ariftotelís acumen;nec inuentío nem,nec collocatíoné,nec dícendí genus prz fefert,nec rcbus eíus apté cohzret, fllum fuppofuít, fiue quod ín philofophí nom ínuaferat,fiue quód ad economíam pertinere uídebatur. Qua fcrípfit Aretínus,extit:Grae ca uero nó extant. Aldus auté cüm reperiffet opus aus torís íncertí,de ucctígalibus regü atqp populorü,de coe ficienda pecunía, propterea quód cconomíz nomen ufarpabat, etfí ad eam de qua agebat phílofophus, nG eratcongruens GC accómodatum,tamen adiecit,& al teroloco donauít.Ego quí certà fcírem nec Arsftotelís e(fe,necad ceconomícá facultaté,de qua nuncagímus, pertínere,conuerfum noluí:fed ut fupplerentur ea que fupererant, Xenophontis ceconomícon latínü fecí:quo nihil& ínuentíone&ornatu praftantíus dígníusq ín ucnírí poteft, quod cum praceptíonibus Axiftotelis ca iungatur, Cum fcríptoris utríufcy res interíe confero, multís magnísqi rationibus adductus hoc iudico, uel ex codem fonte deduclas;uel qucfunt Aríftotelís,é Xe nophonte decerptas. Fuít hícuir egregie doctus,& ea» déqua praceptor Aríftotelis diuínus ille Plato,difciplá na formatus. Hí quí effent duo Socratíce philofophíze Iumína(ut aít Aul.Gellíus) certare& zemulari inter fe uífi funtquía de fjs apud alíos uter effet przcftatíor ma forgí certabatur. X'enophontís elegantiam M.Cícero taudat ín Oratore: Illíus;ínquít, fermo eftílle quidem melle dulcíor ,fed à forenfi ftrepítu remotifsimus. Et Quíntílíanus: Quíd;ínquít,c'ómemorem Xenophons tís illam íucunditaté ínaffectati, fed quam nulla affes €tatío confequí pofsitiut ípfz
z fermonem Gratíz finxífe fe uídeantur:& quod de Perícleueterís comcedíz tefiíe moníum eft, ín huncíuftifsime transferri pofsít, ín las brís cíus fediffequandam perfuadendí deam, Nec eíus facundiam modo laudarunt ueteres, fed ctíam rerum

238 PRAEFATIO.
fententíarumqgf pondus.Semper Áphrícanus,inquít Ci cero Tuículanarü I I. Socraticü Xenophontéin tnaníá bus habebat,Idem líb.de Offic.fecundo: Res autéfamíz líarís quzrídebet ijs rebus à quíbus abeft turpitudo, có feruariautem díligentía&parfímonia,fdem etiam re bus augerí, Has res cómodifsímé Xenophon Socratía cus perlecutus eftín eo libro quí aeconomícus ínfcríbít, quem nos,ífta feré ztate cüm e(femus, quaes tu nunc, € graxo ín latínü conuertimus.Habces acutifsimíi uíri de Zenophontís ceconomíco fententíà: ex qua facíld pere fpicí poteft;opus efte dignü quod latine reddatur. Vera tere conatus erat Raphael Volaterranus, fed eí nó fuce cefsít ex fententía, Videt enim nefcío quíd alíud potius, quàm qd fufceperat,interpretarí.Szpe totos locos prz terit.Szpe fententías fcriptorís ímmutat.Szpeferturín errorem, quà tendant graca,non uidet. Alía mutila & decurtata,alía multís uerbís aucta ponít, Szpe bars baré loquítur& impuré.Cumqf fugere uult moleftam uetbi,inquit&ínquam,repetittoné,necillam fugitom níno,nec aperté díliínguit colloquía perfonarum. E9o quídem pené uerbum uerbo reddidi, nífí cim ratío lin gue latínz uetuít. Verbís,ínquit& ínquam, fum ufus neceffarío:quod& Ciceronem multís ín libris feci(Te uá deo.Omnía qua potui maxíma dilígentía cGuerti,rerüt ftudiofus magís quàm uerborü,qua tamen haudquaq neglexi,Grzca deprauata correxi beneficío confultifsiz miiudicis, atq longé doctífsími Ranconeti, qui, ut eft amantiísimus omníülíterarum,codíces manufcríptos fumma dilígsntía conquírít, quibus nó ipfe modo, fed alij quogi íuuentur: quo nomíne multa uíro debentur ab ijs qui fectantur líteras puríores. Is míhí duos codía ces uetuftos eleganti manu depí&tos cómodauit. Illos cum tríbus alijs contulí,& quz míhí recta uidebantur, adhibito íudício fecutus fum. Quod fi elegantífsími oz ratorís& philofophínegs fuauitatem, neqguenuftaté, necp lepidas exornatíones imítari potuí, non eftcuríd mihi quifqua det uitio. Sermo Romanus(tefte Fabío) non illam recípere uidetur folís coceffam Attícís uenea rem,Grarjsut ait Horatius,dedít orerotundo Mufa lo quí,
M-———

PRAEFATIO, 239
qui. Nobis ueró,etíamfi cupíamus,non licet effe tam dá fertis, Adde quod in conuertendís gracís,quía rebus& uerbis aliorum feruiendum eft, nec tam liberé fluit ora tio,neclocos amcenos tam fequítur, quàm fi aluet pro num, dulcesqi uoluptates fibi delegí(fet, Id aperté dee monfirat oratío M.Ciceronís qua res Platonis de unís uerfítateprofequítur, Quàm fuerít humilís ac demifz fus ín hoc uertedo Xenophontís ceconomíco, teftatur diuus Hieronymus in przfatíone quam fcríptam relíz quít ín Eufebt) Cefarienfís chroníca: Nofter,ínquít, Tul lius, Platonis íntegros líbrosad uerbum interpretatus eft:& aim Aratüm íam Romanum hexametrís uerfís bus edidifTet,ín X:enophontís eeconomíco lufít.In quo opereíta fzpe aureum íllud flumen eloquentíg quibufa dam Ícabrís& turbulentís obicíbus retardatur, ut qui interpretatum nefcíunt à Cicerone, dí&ta non credant, Difficile eft ením alienas línguas infequentem,non alíz cubi excidere. Arduum,ut quzín aliena língua bene dí €ta funt, eundem decorem in translatíone conferuent, Hzc ille, Sí uíríngenij fummi liberaliter inftitutus oma ní genere difciplinz,& oratorum facíl? prínceps, fecus lo tam felici Attícam uenuftatem qua Xenophon mas xímé predítus eft;a(Tequi non potuít, mínímé mírum debet uideri,fi nos& naturz bonítate,A&omní cim do Crína tum exercítatíone multa ínferiores,hoc tempoz re barbarís círcunfeptí,longé fequamur. Si latína fit o4 ratío, uerba propría& ufitata, molle dicendi genus ac philofophicum,nec prorfus ínelegans,nec omníno dífa folutum,non uídeo cur ínterpres aliorum magnopere debeatlaborare, Dere magis laborandü: quam totam facilé dífcent, alíosgi nullo negocío docere poterüt, quí (qued ego fecí) duorum philofophorum fcripta cons iungent.Si feftinantíbus eft molefta ratio díalogorum, qui&res illuftrant;& facetias interponunt;difficílé na eft leuíora celeríter przeterírejin grauíorípus utilioríibusqi diutius ímmorarí,

Xenophonus
OECONOMICVS A IACOBO LODOICO STREBAEO E GRAEcoin latinum conuerfus,
e l vniVvi quondam Socratem,ciun de 4d miniftrationevei familiaris in banc fententia difbutarct: Dic ntbi, inquit,o Cri tobule, est ne cuiufda ciétie nome occo seesesetees| fiomia, ficuti medicina, avs fbrilis, ey architectura? Mibi uero,inquit,ita uidetur. Nómne queadmodum fingulis bis avtibus[uum munt effe dicere licet,fic ez economie proprium attribuere pofJumw:Sa
ne, inquit Critobulus, oeconomi uidetur officium, probé
fiam regere domi. Tum Socrates,Poterit nc fi uclit,alte
rius domum fibi cómi[Jam, baud aliter atq; fuam bene ad miniftrarczNam qui fcit arcbiteQturam, poterit alij non
fecus ac fibijpft opera moliri. E[l igiturez re&ori domus eadem facultas, Mibi quidem fic uidetur,o Socrates.Licet
igitur, inquit ille, eum qui tenet banc artem, quauis ipfc
non babeat pecuniam, ficin aliena domo regenda facere que[tum, ut arcbitetumin extrucnda, Magni quidem
certe quaflum faceret, inquit Critobulus, fi domo fufcepta, quecunq; opuscst, efficere, c illam partis opibus
Cap.tt. augerepo[Jet.| Domiautem quid cenfemus e[Jezidem ne quod edes? an etiam que extra edes ab aliquo poftidentur bec ad dom& pertinent omnia E. go ucro; inquit Critobulusjita iudico,res omnes quefitas,nomine domus contineri, quamuis earum dominus in cadem urbe nibil
babeat rci, Nónne«7 partos fibi inimicos babent multi? $ane,

XENOPH, OECONOMICVS. z4t Sané,c9 multos quidem nónulli. Inimicós ne dicemus effe in rebusillorum? Tum Critobulus:Ridiculi quidem efJet,
fi quis augens inimicori numerum, boc amplius merce-dem fructumq; perciperet: nempe quód uiri domus nobis idem e|Je uidebatur, quodves ei queftta. Verum, inquit,quod quis bonum quefijffet:nam fi quid malum, id quidem ego nomine vei parte nomino, V ideris tu que cuiq; funt res utiles, eo nomine uocare, Maxime, inquit. Que nobis officitt,damna potius atq; detrimenta quàm facultates cz opes efJe duco. Num fi quis equum merce" tuv, c7 illo nefciat uti, fed ex co decidens male afficiatur, inter opes babebit illum? Nequaqua,quandoquidem bo num eft opes, Necbomini quidem terra ducitur in bonis, qui fic exercet,ut in ea colenda accipiat damnü Nec terva quidem certé in bonis effi pro aliméto famem parat. Nonne eg oues eodem modo: Si quis, propterea quod ouibus uti nefcit, damni accipiat,illi non erunt opes, Mibi ueró non uidentur bocefJe T uigitur,ut apparet,ea que profunt,opes:que obfunt,non opes effe ducis.Sic exiflimo. Hecergo cum fuppetunt, el qui fingulis uti nouit, funt facultates, non itemilli qui nefcit uti: quemadmod& tibie bominicui memorabilis eft fcientia canendi, funt opes: imperito uero non magis quàm lapides inutiles, nifi uendat illas. Hoc quidem nobis uidetur. T ibie uendentibus funtopes,non ijs auté pofJefJoribus qui nec uendunt, nec uti funt. Ac noftra dictis co fentanea ac confequens oratioquandoquidé diximus,ea que profunt eoiuuant, din bonis babenda. Nifi uenduntur ab eo qui nefcit uti,ton babentur in bonis,propterea quod ei[unt inutiles:fi uen duntur, in opibus habende, Ad bec Socrates: Si modo
44

242 XENOPHONTIS
uendere fciat. Nam fi uendat ci qui uti nefciat, n9 fi uen" duntur,opestua fententia putande Junt. Hoc dicere uide ris,0 Socrates,nte argenti quidem,nifi fi quis co norit uti,inter opes numeranda. Et tu quoq; mibi uideris ita có fieri, in facultatibus illa effe ducenda, unde quis emolumenti capere poteft. Si quis igitur fic utatur argento, u£ enat,exempli caufa,meretrice,«7 per eam peius babeat corpus,peius anima, peius domus atq; res familiaris, ut ciiam proderit argenti? Haudquad proderit, nift forté €7 berbam quà uocant byofcyamit; ponemus in bonis for tune,à quo,qui comederint,ad infania dementiam; Yediguntur. Argentum quidem certé,nifi Lquis eo fciat uti, procul adeó reijciendum, 0 Critobule, ut ne in pecunia quidem numeretur. Amicos ueró, fi quis ita norit uti, ut inde fructum percipiat ac emolumentum,ducemus inter opes,an n0? Inter opes falicetinquit Critobulus,ac mul to magis quàm boucs, ft plus ex illis quàm ex bubus emo lumenti percipitur. Inimici ergo tua fententia numeran di funt in bonis eius qui ex inimicis ufum capere potest. Ego ucro ita exiftimo. EfE ne bominisdomus regenda pe riti; fic inimicis uti fcire,ut c7 inimici profint? Fortifiime fané.Etenim uides,inquit, 0 Critobule,quot prinatorum domus auct[int à bello, quotd; abumperio tyrannorit. Tun Critobulus:Hec mibi preclaré dici uidentur, o So Cap.trr, crates,— Mlud uero) quidicum uidcamus ejfe qui fcientias babent,eg agendi facultates, quibus ft fi uterentur, domos augere po[Jeu: j fentiamusq; id eos facere nolle,ideoq; fcientias illis minime prode[Je, an iftis ille neque funt opess neq; pojJefsiones: Tum Socrates: Aggrederis, inquit, o Critobulc,difputationem de genere feruorum, Nequad ucro
iata EUMDEM

OECONOMICVS. 244
ucrà iflucego quidcm, fed de quibu/dam qui uidentur cfa fegenereantiquo ez apprime nobili,ex quibus aliosbel licis artibus, alios ciuilibus preeditos e[Je uideo, cy illas exercere nolle, non alia opinor de caufa, quàm utdomitios nc babe eant.Qui ii fiet, inquit Socrates,ut dominios non babeant: fi itm beate feliciterg; a uluere cupiunt, c9 ea f& cere uolunt, unde que putant ej[je bona confequantur,ca tandem probibentibus dominis efficere non poftintQ ut funt,inquit Critobulusqui iftis imperant abditi? Minimé uero, inquit Socrates, occulti funt c7 latentes, fed aperti plane atq; manifcfli: c quia funt improbifiimino fti credo qui fient, fl improbitatem e[Je putas fegnitiem, mollitiam animi, c7 incuriam, Sunt c7 ali fallaces dominefimulate uoluptates, ut alee colluflo, inutiles bominum congrefiones,ac nug.e fütiles,que labentibus an nis tandem ucl ijs quos decepere, pevpicue uidétur egrt tudines effe uoluptatibus circiplicate:quar& uictoria ac imperio frugiferos labores fubire, ey operas utiles dave probibentur. At, inquit, 0 Socrates,funt alij qui nà cobibentur ab bis quó mi ius laborent, fed magnopere eo acri fludio rebus agetidis adberent, cy omnia moliuntur ut flyuant opes,ey augeant que[hum: at uero domos Q7 res difipant,atq; inopia mentis c7 folertie captifer" uiunt. Nam funt cy bi quoq; inquit Socrates ferui domi norum perquam difficili moleflorumq;, alij aanearum, alij flagitiork V eneris,alij ebrietatit,alij iini qua rundá, que luxuria fumptuofa atq; largitione fortunas flute profündüt:que adeo acerbé dominantur ijs bomitibus quos redegerüt in feruitutem, ut quoad uident eos «tate jlorere,cg laborare po[Je,cogant quaft uectigales
dd.*

244. XENOPHONTIS
pendere que labore quefierint, c7 in ipforum libidines atq; cupiditates impendere. Cum ueró fenferunt debilita tos e[fe fenectute, nec iam laborem perferre po[Je, defe-.| vunt finuntq; in fenecta mifere uictitare. Atq; vur[us a-| lios quibus utantur, feruos inuenire conantur. Mta; ne-.—| ce[Jc eft,o Critobule,ton minus aduerfus bec pro liberta.| te decertare,quám in bofles qui nos ui armata in feruitue tem conijcere nituntur, Hofles enim, aim bonefti bonia; effent,ey captiuos in feruitutem dediffent,iam multos vefipifcere,ey meliores effe,ey reliquum tempus faalius ui uere coegerunt, At generis buius dominze,quandiu impe rant,nunquam definunt bominü corpora ez anima: fedare, acturpiter exbaurire domos. H«ecita fubfequutus Critobulus, ue bifce de rebus abs te dicuntur,fatis admodum mibi uideor audi[Jc. Cum uero in meipfum inqui ro, c7 me ipfc obferuo, ab bis ita moderate me abflinere comperio,ut fi mibi des confilium, precipiasq; quibus a^ gendi rationibus augere domi pofiin, non exifimem me abiflis quas tu. dominas appellas, impediri probiberiq; polJc. taq; bono animo es, e quod babes utile confilii Cap.rirr, mibidaquefo.— Num denobisboc tudicafli Socrates, utriq; fatis ejfe diuitiarum? ibilne tibi egere pecunia ui dentur? Ego quidem, inquit,fi de me quoq; loqueris,non arbitror egere me pecunia, fcd vei fatis babere, T'u uevó Critobule mibi uideris admodii pauper e[Je: ez me deus amet, efl cur me tui non leuiter mifercat. Cum arrififfct Critobulusjinquit: C uátum per deos, 0 Socrates,ex tuis po[Jcfsionibus fi weneant,reficere te po[Jc arbitraris,eo mc quantum ex meis? Ego uero,inquit Socrates,arbitror fi emptorem nactus e|Jem liberalem,ex mcis omnibus rebus

OECONOMICVS. 24$
bus uná cum domo perfacile minas quinq; conficere poffe:ex tuis autem te certo fcio centum partibus amplius, fi quieras emptorem,reperturum? Cum itaiudicaris,tu ne iamebus egere te non credis, cy miferet te mee pauper tatis? Nam mea,inquit,ea fuppeditare po[Junt,que mibi fatis elfe puto. ad cam uero quam tibi indwfli wuendi for mate ad opinionem tuam,ton fl ad ea que nunc pofsi des,tripla accedant,fatis efe multa putem.Q unam, inquit Critobulus banc Socrates ille tulit[ententiam?Tuli, primit quod uideo tibi impofitam multamagnaq;[acrificandi neccfsitatem: alioqui ne paucos bomines quidem terecepturum cy rebus auclurum puto. Deinde decet te multos bofpites reciperc,illosq; tractare magnifice: pre terea ciues accipere conuiuio,«7 apud eos beneficia tua collocarezaut folum effejeyauxilio carere. Atq; etiam au dio ciuitatem grande iam tibi tributum imperare, quod alendis equis, exbibendis ludis, preeficiendis exercendee iuuentuti magistris, atq; prefecturis eft conferendum. Quod fi bellum geratur, certo fcio, tot inftruendis guber natidisq; triremibus fumptus,tot flipendia penfionesq; ti bi prefaipturam, quot baud facile fuflinebis, Et ubi uifus fievis aliquid borum parcius conferre, ton minus A» thenienfes in te animaduerfuros e[Je certü eft, quàm fi ves corum furto fuftuli[Jes. Ad bec exiftimare te diuitem e[Je uideo,c7 negligere rationes parandee pecunie,e7 amovibus,quafi tibiliceat,adbibere mentem. His devebus mi feret me tui,tie quod infanabile malum patiare, deiectusq; inopia graui labores. Mibi uerà fl quid opus fit,noflicre do non deejJe qui fuccurvant,remdq; fuppeditent. 1taq; fi perpauca dederint, banc meam uictus rationem affluet44 3

Cap.v.
246 XENOPHONTIS
tia abundantiaq; complebunt. Amicitui quanquam[atis| multas opes babét, c7 fupellectili fua magis quàm tutua.| debent effe cotenti,tamen ad te couertent oculos,ut emolumenta bencficiáque vecepturi. Tum Critobulus: His €20,0 Socrates,contradicere non poJJum. Sed tempus est quo mibi preec[Je,cz uiam monftrare potcs,ut rerum tenuitatenefiamwifer.— His auditis Socrates, Cenfen te Critobule,inquit,iftucmirum in modum ab[urde facere? qui paulà anté cum dixiJem me diuitijs abundare, perinde arrifiti quafi nunquam noui[Jem quid e[Jet opulen tia:nec ante finem fecifti quàm repreben[um coégeris fa teri ne centefimam quidem bonorum tuorum partem me po[fidere.Nuncautem iubes me prae[Je tibi, curamq; ad bibere ne ueré pauper omnino fias?Sic csl inquit, Socra tes. Nam uideo te unam quandam vationem queflus faciundi ditefcendiq; noffeyca facultates pavave.Itaque[pe ro,te qui àtenui principio rem facis auctorem, à agno perfacile multas opes effe pariturum. Memini[line Crito bule,quod paulo ante dicebas inter difputandum,(ubi ne grunnire quidem contrà mibi per te licuit)necequos, nec terram,nec oues, nec argentum,nec aluid quicquam quo nefcias uti in opibus babendicab bisenim capiuntur cmo lumenta. Me ucro qui putas aliquo istorum uti fcire, cui nibil ab initvo generis buius unquam fuit? At bec Socratcs erat noslra fententi*, etiamfl quis vem not. baberet, e[fe tamen fcientia domusvegende,quam tenere pofJet. Quid igitur probibet cá te fcire? Id fané Critobule, quód e[Jet impedimento quà minus bomo tibijs canere fciret, ft nec unquam babui[Jet ipfe tibias,nec alius illi fuas difcen^ di caufa tradidiJet, gadem mibi ratio el it acconomia, Ran

OECONOMICVS. 24.7 Nn tiec ipfe veri facultates babui quibus uterev inftrtmentis,«y bancartem difcerem: nec alius unquam mibi fua vegenda commifit.Vu ueró tua nunc trader uis. Ui adeo qui primum difcunt fidibus, lyras demoliuntur. Et ego quidem fiin re tua familiari aeconomian difcere cà tenderem,fortafJe tuam domum labefactare. Ad bec Cri tobulus: Magno mibi fludio Socrates fubterfügere conavis.nequid me iuues ad ca facilius fuflinéda quewubi necejJaria funt negocia. Ego certe quidé mirmimé fubtevfagio,inquit Socrates: fed queciiq; teneo,tibi perqua liben terexponá.— Siueni[Jesigné petitit, quiapud me nulluse[Jet,nó argueres me credo, nec mibi molestus e| Jes fi alio te duceré,unde tibi capere liceret, Et fl à me peteres aquá;ego qui nó baberem,alio te ducerem unde accipere pojJes,nó dubito quin ifluc probaves.Quuód fi tibi muficá à nobis difcere uoléti oftenderé multó peritiores illius artis atq; uenuflatis tibinon incognitos, qui tibi, fi uclles ab cis difcere, gratia baberent,quod bec agenti mibi iam crimen obijcereseNullit iure Socrates. Tibi igitur Critobule monfirabo alios me longe exercitatiores bis rebus, quas ut à me difcas, auide blanded; vogas. Fateor me ftudiofe c7 diligenter ciues obferua]Je,qui in quaq; re prudentifiimi e fapientifsimi eJe udebantur, Nam am ali quando didiciffem,ab actionibus ijfd£ alios admodi pau peres,alios perquà diuites eJJeadmiratione captus b« «9 bocquid efJet,inquifitione c inueftigatione digni taui, Cumq; perfcrutarer propriam peculiarem; cii becita fierent,rationem,efJe deprebendi:Q ui teimeré et inconfultó negocia gerebant, damnum facere uidebam. Quiflatuto confilio rem diligenter administrabat, cos
dq 4
i$
Cap.v1.

24.8 XENOPHONTIS expeditius e? facilius agere,atq; maiore cum queftu, ani maduertebam. A quibus fi difcere uelis, exiflimo te, nift tibi deus aduerfetur«7 repugnet,ad rem locupletandan impigrum fore, e magnas opes quefiturum. Que cm Critobulus audifJet, Nunc,inquit,te iam Socrates ton an. € dimittam, quam proimijJa coram bis amicis oflenderis. Quidigitur,inquit Socrates, fi tibi monftrem prim qui magna ui argenti domosinutiles edificant, alios autem qui minore pecunia extruunt ita comodas, ut omnia qui busopusest, contineant, uidebórne tibi opus hoc unum montrare in corum gcnere que ad acconomiam pertinent? Maxime, inquit Critobulus, Q uid fi poflea(quod eft buicrei cófequens)offendam mon dee[Je, quicim permulta uariad; poflideant inflrumenta, nequeant, quando opus eft,illis uti,ttec fciat falua fint néc se, ideoq; frequen ter molestiam e ipfi capiant, c» feruis afferant:alios effequi pluranon babeant, imó pauciora, fed ita pofita, ut aim fit ufus babcantur in promptu? Horum caufa que nam efl,o Socrates? an quód ab illis, ut fors tulit, fingula queq; proiecta funt, ab bis fuo loco«7 ordine collocata?
Sané quidem,inquit,quod nibil in loco fortuito, fed unitquodq; in apto difbofitum eft. Hoc tum Critobulus: Nonnibil occonomicum dicere uideris, C uid ft tibi demoftro,
feros bicomnes(ut ita dicam) uindlos effe,eo tamen fre quenter effe fagitiuos: illic folutos, attamen laborare cz manerc uellezmon c7 boc uidebor animaduerftone digni munus economie monftrare? Sané quidem, inquit Critobulusticc mediocri animaduerfione. C, uid fi eodem mo do,c7 in ijs qui agricultur.e dant operam, doceo alios effc qui dicant fc omnibus fortunis euerfos ab illa,cr ad ino piam

OECONOMICVS. 2149
piam edactos,aliosabunde«7 pulchre ab eadem percipereomnia quibus egent? Ne opereprecium facies, in» quit Critobulus, Nam fortaffe non inca olim que ncecffaria uidentur impendunt, fed c7 in alia que detrimentum afferunt, doming; labefactant, T um Socrates: Nonnulli fortaffe reperiuntur buiufmodi:at ego de talibus no ago, fed ijs qui non babent quod inves nece[Jarias impen dant, tametfi agrum colere fe confirmant. O uid eft buic reicauf.e? Ego te quidem ad eos perducam; inquit Socra tes:tu uero[pectans e7 obferuans quid agant, utique difces. Equidem certe,fi pofiim. Atqui[pectandum tibicst, c faciundum periculum,pofiis ne difcere. Nunc ego tibi confcius fum temporis eius, aum multó mane fuvgeres, c7
iter non paru& faceres 4d comoediarit(pectaculum, atq; mibi fuaderes ut unà tecum magno ftudio[pe&tarem. Ad buiufmodi ueró exercendi genus baud unquam me uocafli: enimuero tibiridiculus ejfe uideor,o Socrates, Multo magis,inquit,ipfe tibridiculus e| c[fe uidebere, fi tibi de monftrauero nonnullos ab arte equeftri eo deuenifJe tetuitatis, ut alimentum fibincce[Jarium fuppeditare non pojJent:alios facultatis buius beneficio ditiffmos effe, c7 magnitudine queflus eloriari cy cxultare. Hos equidem uideo, utrofq; nofco:nibilo uberioré queflum facio. Nem pe quód eos basdfecus atq; tragaidos coiocdosq;[petia re foles,non(opinor) q yuó fis poéta,fed ut oculis auribüs ue capias uoluptateri, Ncc improbé fortafJe ves ita funt conftitute: tton enim uis fe poeta. Cum enim te cogat ciuitas artem facere cqueftrem fatis ne fanum te effe putas,nifi uides qui fiat ut buiusrel ne fisvudis cz imperitutprefertim cum cadem fint utilia,fl uelis utizqu«fluoq4. 5

21:06*ENOPHONTIS
fa. fi uendere.Equos me domare iubes Socrates. Minime Wero, non magis quàm füturos agricolas à paruulis ent ptos parare. Sed cz equorum ez: bomini quedam mibi uidentur etates atq; flature,que[latim funt ufui, atque
Cap.vit, in meliuscrefcunt.— Porro autem quofdam monftrare
polum quific utuntur uxoribus, ut babeant eas adiutri ccs in augendae familiari: alios qui nefciant uti. Nam permulti indecapiunt detrimenta. Vter bic accu[andus, 0 Socrates, uir an mulier?Ouis inquit ille fl male babeat, pallorem magna ex parte accufamus.Et finoceat equus, atq; maleficii comittat, in equite crimen veijcimus, Mu lier quam bona docet uir eius, fi peccat, eo maleficium admittit, ipfa iure culpam fustincbit. Si uero neque bo ticsla neque bonadocerct, fed uxore incia rudiq; uirtutis uteretur, nonne iure ineum crimen transferretur? Omnino Critobule, Nos qui adfumus,quia amicitia iuni€ fumus, alter alteri ueritatem ostendere debemus. Est ne cul ex rebus ferijs plura quàm uxori tracfanda committis? Nemini, inquit, EfLne cui pauciora quàm uxoriloqueris? Sinonnulli,paucis tamen, Eam uero duxifti puellam ineunte adolefcentia, 7 que ucl quamminim? multa uidiffet e» audi[fet. Adolefcentulam duxi. taque multo magis admirandum uideretur, fl quid fciret quod ue! dicere uel agere decet, quàm fiin errore uerfaretur, et àvecto deflecteret.O uibus dicis uxores efJe bonas,0So crates, an cas erudierint ipfl,uidere no po[Jumus.Ego ti^ bi Critobule exempli caufa Afpafiam conftituam,que fa pientius becomnia d ego tibi monflrabit. V xorem cui ft delis eft cómuttitas focietasq; domus, arbitror par baberenomentum uiro ad fummum bonum adipifcendum. Vent

OECONOMICVS, 251
venit enim domum magna ex parte quo bona uiri laboreparta cuftodiat.Cumá; ficiende funt impenfe, omnes fere ab illa priuate,quemadmodum à queJtove publice, adminirantur, Hec dutent ctim bene cy vatione fiunt, domus augentur: cium male eg temeré, decrefcunt. Q ui ceteras artes fingulas exercent, uiros memorabiles de^ monftrave me tibi pofe credo, fi aliarum preterea indigerete putas, Quid uero opus eft alias oflenderc* inquit Critobulus:nec enim facile eft comparare qui omncs,uti bonum eft, faciant artes, nec fieri poteft ut fiam tandem owmiii peritus, Sed quee uidétur eJe pulcherrime,ac ftu denti mibi cogruentifsime,cas ipfe mibi, czrin illis claros artifices offende;tud; docendo, quia aliquid potes,ad bec adipifcenda me iuua. Pulcbre,inquit,ni Critobule. Etetim qué Bovaveinas, id est, illiberales uocantur, abiecte fecded; funt,nec immerito omnium maxime improbantuv quas proferunt ciuitates, Nam quorum cura€? opevAexercentur eorum corpora frangunt inquinantq;. Sea derc, cy in umbra uerfari, c9" in bis nonnulle ad ignem totos diesagere cogunt. Corporibus effoeminatis, animi mulió languidiores efficiuntur, c7 infirmiores. Multoq; minus babent ocij, generis buius artes,quám ut amicis et ciuitati operam dare poflint. Quamobrem qui faciunt il las,cy amicis utimaléey prefidio fraudare patriam ui^ dentur, Et in quibufdam ciuitatibus, inijs maxime que ftudio belli captee,rei militari dant operam,nemini ciuiis licet artes fordidas exercere, Q uibus igitur nobis Socra^ tes utendum cenfes?Num;inquit Socrates, regem Perfavis imitari uerebimur? Vlum quidem ferunt inter pulcberri má maximed; nece[Jaria fludia agriculturam artem;—

252 XENOPHONTIS
bellicam ducere, ev utranq; diligenter atq; fludiofe curare.Hecut audijt Critobulus,Credis,inquit,regi Per(arü agriculturam e[Je cure? Cui Socrates: Si uideamus quid agat;boc odo fortaffe difcemus fi quid fit ei cur.e. Nam conuenit inter nos eum res bellicas[trenué curare, c7 diligenter adminiftrare: quód cum milites ex qualibufciq; nationibus recipiat, cuiq; prefecto definieritin quot equites,fagittarios fünditores,gerrbopboros, id ejl fcuta €7 eiufmodi tegumenta ferentes, alimentum partiri debeat. Preficit eos, qui regere poflint quib.prafunt, quid; fibofles irrumpant, fines tueantur. Pr.eter bos c7 custodes in arcibus alere confueuit. Cuftodibus alimentum fug gerit buicab eo muneri prefectus. Rex in fingulos annos onties preter eos qui cuftodiuttt arces, eó cogit quo uOCé tur concilium: recenfet qui fipendia merent, atque alios quos in armis efJe iufiit. Q ui tion ita procul à regia diffant,ad eos ipfe inpeclionis caufa proficifcitur.Q.ui lon gius incolunt,ad cos mittit baud dubie fidei uiros, quives fociorum infpiciant.Cuflodum prefectos, cy chiliarchos, id efl;qui milleuiros ducunt,cv fatrapas ft imperatum fi bi militum numerum expleant,atq; lectos egregiosq; uiYos equis cz armis pulchre inflruclos exhibeant, c7 botoribus auget, 7 donis ingentibus ditat. Quos autem magiflratus ducesq; reperit aut fegnes aut auaros, e queflus auidos, acerbé cafligat,ct abire magiflvatu iubet: alios qui res gerant,conftituit. Heccum faciat,illum ftne ulla dubitatione rerum bellicarum fludiofum effe avbitra mur.Preterea quantam poteft regni fui partem percurrens infbicit ipfeyac ueluti cenfor in iudicium morum uocat. Quod reliquum efl,infpiciunt uiri fideles ab co mifit, Quos

OECONOMICVS, 253
Quos prefides locum populo frequentem, agrum excul tuni, arborum fructuumq; quos Jungule ferunt, plenum preflare cognofcit, bosinfuper alia terre parte adauget,donis ornat,fedibus bonorificis premij caufa dotiat, Quibus autem uidet ociofam incultamq; terram, c bominibus infrequentem, fiue iftud crudelitate, fiuc contumelia, fiue negligentia factum eft, illos caftigat, imperio priuat, cyalijs magiflratibus conftitutis,abijcit. Haec cim gerit,cenfen curare minus qui terra à cultoribus exercebitur,quam qui tutà à preidijs cuftodietur? Sunt illi ma giftratus non ijdem utriq; generi pr«epofiti, fed alij incolis operisd; prefunt, àquibus tributum c ucctigal exigunt:alij militum prafidijs imperant, Quod fi prafidij caput qg princeps minus quàm par efl,agrá fünesq, tuea turymagiftratus incolarum qui ad opcra faciunda aduigt lat, illum reum facit c accufat, propterca quód bonines loci cuftodia deflituti,opus efficere nonpo[Junt.Siuevà cuflodie prefectus tutam tranquillam; pacem det operum labori, prefes agrum incultum«7 pene defertum reddat,in ius bunc ille uocat. Etenim qui negligenter eo imperité agrum colunt,ij fere neq; prefidianutriut,neq; pendere tributa pofJunt. Vbi uero preefidet fatrapes,bus antbobus regeiidis aduigilat, Ad bec CritobulusHeec igi tur fivex agit,nibilo minus resvufticas quam bellicas adminiflrare mibi uidetur. Addidit&7 bis preterea Socrates: Quotquot incolit terras, e in quofcunq; fines di- Cap,vi. greditur,adbibet diligentiam,ut horti qui paradifi uocat tuv,pleni fint omnibus quos terra no inuita producit fiu &ibus cüm pulchris tum bonis: c7 in illis ipfe plurimum, eum tempus anni tion excludit cómoratur. V era tiártás,

254. XENOPHONTIS
inquit Critobulus. Nece[Je quidem est, ut ubicómoratur ipfe,curet bortos optime parari cz pulcherrime avbori bus alijsq; rebus omnibus que é terra nafcuntur, ornari.Sunt quidicant,inquit Socrates,cum rex ille dona dat, primim egregios belio uiros ad fe uocare, quia fit inuti» le multa arare, nifi fint qui culta tueantur: dcinde eos quioptime colunt agros, fertilesq; reddunt: quibus often dit uiros fortes c7 bello deditos uiuere non po[Jc, fl nots fint quiterram colant. Cyrus,qui fuit ex nomine c7 imperij gloria preclarusquódam uocatis ad dona capiun da dixi[fe fertur. fe fuo iure utrorunq; c7 milit czagricolarum dona capere po[Je, quód,uti dicebat,agrum co lercoptime fret, c7 eos quiruflium opus efficerent,av mis tucri, Cyrus igitur, inquit Critobulus,fi dicebat bec, oflendebat n2 effe minus aut utilitatis aut uere laudis it agro colendo, quàm in gerendo bello. Sané quide, inquit Socrates, Cyrus fi uixi[Jet,optimus princeps füturus uidetur:buius rei certa indicia dedit, ez alia multa, cz illud cim de regno in fratrem bello cotenderet, A Cyro ad regemnemo transfagifJe dicitur: abrege ad Cyrum multe myriades,boc efl, decem,uiginti,tripinta,aut plura millia. Hocego puto magnum e[Je egie uirtutis indicium, quód eu non inuiti parebant, cy duris invebus ultro permancbant,quodq; amici pro uiuo dimicabant, cz cum pe rijfJct, unà perierunt omncs pugnantes ad exanime corpuspreter unk Ar&eum,qui in finiftro cornu faerat cófütutus. Hic igitur Cyri, cum Lyfander ad cum uenif]et, eid; dona à focijs attulilJct,ferüt e» ceteris in rebus comé erga Lyfandrü atq; bumani füiffe,ut Lyfander ipfe cuidam narrauit bofpiti Megaris: cy ei quendam confeptát agrum
"n— Hn

OECONOMICVS, 25$
agrum diligenter con(itum Sardibus oflendiffe.Cum autem admiraretur Lyfander c2 proceras«7 pulchras av bores pari interuallo fitas,rcctos ordines,omnia in quin cuncem pulcbre directa, odores multos C fuaucs qui deambulantes comitarentur: cum bec i inquá admiraretur, € dixifJet, Me quidem Cyre omnia, quód pulchra fuauiaq; funt; afficiunt admiratione, fed multó magis miror ton modo diligentiam, fed etiam folertià eius à quo funt ifla dimen[a ey defcripta: Cyrum, quód bec audifJet,Letitia plenum faiffe,ey refpondifJe: Atqui cgo ifla[um dimenfusmei funt ordines mea defcriptio.multee etiá iflarum arborum mca manu funt fate Lyfandrii,cum uiri, qz cari quas gercbat uet pulcbritudinem uideret,odo rem fentiret,torques,armillas,anulos,gemmas,erornaméta cetera tritore fplendentia intuerctur,dixifJe,Q uid ais Cyre Tu ne manibus tuis aliquid borum feuifti? Et ei Cri refpondilJe, miraris ifla Lyfandersturo teftoró; Ni tbram(boc nomine folem Perfee uocant) me,cum ualco, nund prius accumbere, quàm aut bellicum aut ruflicum opus exercitatione meditans, aut aliquid ex eo genere, quód magni i femper facio, cz efficere cotendo. fudauerim. Tum Lyfandrü prebendi[Je dextram eius, c» dixiffe, Rccfe ego te Cyre beatum puto,quoniam uirtuti tue fortumaconiunctAcfl,— Haec Critobule comemoro,quódab Cap.1x, agricultura ne perbeati quidem feabflinere poffunt. Dili gentia et fludio fuccédit animos, fimul q; dulci uoluptate delectat:auget rem familiaré:corpora exercet:ut fit om* mii factas, que bomini libero funt bonefla. Primi culto ribus ea fert terra, quibus bomines uiukt:boc amplius i gnit reri fua copia, unde uoluptate vecreatur;deinde

256 XENOPHONTIS
que aris atq; fimulachris funt ornamento, c7 quibus ornantur ipfi: c7 bec quidem cum fuauiféimis odoribus c7 a[pecu iucunda uarictate fubminiftrat. Preterea multa obfonia partim producit, partim alit( etenim cum agricultura,cura gregis,ey ars pecuaria coniuticla eft)ut ba. beant ey quibus placare dcos,e quibus uti pofiint.Cium abundantifmá rerum copiam largiatur, baud finit eam cum mollitia ezeneruata temeritate percipi, fed byberno frigore e eftiuo calore firmat corpus, fevendisq; labovibus ajJuefacit: cumq; nudos exercet qui manibus moliuntur opus;eis robur c7 uires addit, Et quia mané exci
tat cos qui diligenter c7 fludiofe fubigunt bumum,co im petu magno circunferri cogit, laborum patientes, fortes uirilesq; reddit. Etenim femper cy in agro ez in urbercperies in tempore quod agas peropportunc. Adde quód fi quis uelit equesopem ferre ciuitati,equà perfacile nutrit agricultura: ft pedes, ualidum corpus«y robuflum preflat. Et quemadmodum ad terram diligenter moucndampfic e ad feras confcétandas incitat. Canibus enim ft mul dat alimenti facilitatem, füsul im agro pafatt feras. Et ut equis cy canibus efl adiumento, fic c7 illis vaciftm iuuantibus fündum colit, Nam mané fert equus agri curatorem,c7 ei dat ferius abeundi facultatem. Cancs auté feras arcent,tic fructibus pecudibusq; noceant: cy bominem in folitudine tutantur. Atq; rationes agricolark fuadent c7 bortantur ut armati fines tueantur, C7 ut quos terra fructus alit in medium, uictori percipiant: curfu,ia
culojfaltud; concertent.Q ue facultas artis fuos rcbus ne'
eeJarijs auctiores reddit? Que fe tradantibus, maiores gratias refert? Qusenam dulcius atq; fuauius accipit artificem,
su——ÓÀ————————Àsuis E

OECONOMICYVS, i
tificent,«9 adeunti, id cuius indiget, liberalius porrigit? Que uero lautius bofpites excipit? Vbi locorit maior eft facultas byemandimulto igni, calidisq; balneistubi menfibus efliuis iucundius uiuere licet aquis, uentis,umbris, quàm in agro?E[V ne ars alia que gratiores decoras; ma gisoffertlibationes eas que primitie uocantur? aut que ferias e7 dies fiflos pleniores cz locupletiores agit: Reperiésne que fit aut feruis amabilior, aut uxori iucundior,aut liberis defidevabilior, aut amicis gratior? Mibi miri uidetur fi quis bomo liber bac iucundiorem tenuit po[Jefionem, aut fuauiorem inuenit curationem, aut ad ufus uite accómodatiorem, Preterea terra fua fpote,cos qui difcere uelint, iuflitiam docet. Yis enim qui ipfi opti "me miniftrarunt, plurima beneficia remunerat.Si quatido autem multitudine boflili ingruente, operari labore priuentur ij qui uevfantur in agricultura, eo acriter uiri literq; inftituuntur,quia ulves corporum ezanimork fibi compararunt(nifi deus auertat) fines in boftium quibus db operereuocantur, impetu facto, pofJunt agere pradas,atq; fibi alimenta populari. Et plerunq; cum bellum infertur, tutius cft armis quàm vufticis inflrumentis alimentum querere.Dat c7 agricultura documentà qui de beamus alijs alij fuccurrere,«7 fuppeditare quod decst, Cum bominibus enim funt adeunda bella,ey cum bomini bus excolenda terya. Si quis agrum bene cultum uelit, operarios impigros cy dicto audientes comparare debet, íQuicopias agit in bofles, debet bec moliri:dona ac premia dare facientibus ea que bonos uiros agere pav eft: in €os attimaduertere, qui flagitiofe fcelerateq; uiuunt. Nec mius ab agricola operarij,quám ab imperatore milites rr

Cap.x,
358*EINOPHONTIS$
bortandi, tec minus bona[pe ferui quàm liberi funt alert
di, fed ctià maiore,ut permanere uelint. Vle quidem pre
clarà,qui artium ceterarum parentem nutricem; dixit
agriculturam, Nam quando bene agitur cum ea, omnes
alie uigent:ubi uerà necefiitas cocgit terra deferi,ez incultam manere,propemodum terra mariq; extinguuntur,— CumaudifJet ifLa Critobulus, inquit: Mibi quia
dem uideris Socrates bec dicere praeclare: confidera ue
ró,cg'anteomnia mente perpende,e[Je permulta que ne mo potefl bacin arte prefTare. Etenim grandines, pruin2;glacies interdum, ficcitates,imbres immodici,rubigines,c7 alie pefles, frequenter auferunt ea quee confilio di ligentiaq; probe funt elaborata:et aliquádo pecudes optt vé paflas inuafit morbus,ac pefiime necauit. Hec ut aua dijt Socrates, Ego quidem,inquit,exiflimo te fcire Crito bule, deos baud minusrerum vufticarum quám bellicarie principes effe. Vides,opinor,duces c7 milites ante bellicas acliones facris operam dare, c boflijs au[picijsq; cot fulere deos,quid agendum fit, quidq; no agendum. De vie [licis actionibus cenfés ne minus rem diuinam e[Je facium dam?Ne dubita uiros bona mente praeditos pro fructibus bumidis c7 ficcis,pro bobus ez equis et ouibus,omnibusqs verum facultatibus,dijs immortalibus feruirc.Enimuero Socrates bec pulchre narras, qui mones impetrata pace deori nullum nó aggredi negocium, propterea quod dij mon minus pacatis rebus quam bellicis prefunt. Hec ita quidem facere conabimur."Tu ueró nobis bincad eaque cum de occonomia difJereres, veliquifli, progredere, c que proxima finitimaq; fuut,per[equere. Nam mibi mo dà uideor ex omnibus tuis werbis clarius iam d ante per^
[picere

OECONOMICVS, 259
fpicere quid faciundis fit ad ea confequenda que uita deft derat. Quid igitur inquit Socrates, fi primi repetamus onmia de quibus egimus, co inter nos couenit uti fi pofi mus,eodem modo cetera oratione perfequi,eo fine controuerfla explicare cotendamus.Yucundum certé quident cft; inquit Critobulus, ut eos quibus eft pecunie vatio c muhiis,illam fine cótrouerfia atq; dubitatione numerare, fic eg nos qui communiter fermones conferimus, ea de quibus est inter nos difbutatio, animis cofenticntibus explicare. Cenfuimus Igitur inquit Socrates,orconomia cu» iufdam fcicntie nomen e(fe.Ea uidebatur,qua po[Junt bo mines augere domum:domus autem idcm quod uniuer[a pofJefito. Nomine po[Jcftionis appcllabamus quod d uitam cuiq; effet utile. V tiliarepericbantur ca, quibufciiq; fciret aliquis uti, Omnes uero fcientias perdifcere poffe neminem iudicabamus, c7 à ciuitatibusimprobari que Bovaeinets dicuntur artes, propterea quód eneruare cor pora uidentur, cz animos infringere. Huius cuidentifiimum fignum fiturum, fi quis boftibus in fines irrumpen tibusyutrofq; feparztim pofitos agricolas cz artifices in^ terrogaret,utrum potius e[Je uideretur fines tueri,an a gro relicto menia defendere? Avbitrabamur, fi quis ita referret, cos quiin agro colendo uerfantur,plebifcitii ro gationemq; laturos,ut fines tuerentur: artifices uerb,ne prelio dimicarent, fed,quod edocli funt, fine tanto labore et periculo federent. Iudicauimus boneflo bonoq; uiro optimam cg actionem ey fcientia cffe agricultura, ex qua mortales ad uinendit nece[Jaria cape[Junt, Haec operis fa cilidiratio cognitu perfacilis,cz- acu iuciida nobis e[Je ui debatur,ct corporibus à mod optima forma fed etiam TAN.

160 XENOPHONTIS
ualetudinem uiresq; prebere, animis minim? negocia" cefJerc,amicos 7 ciuitates baudquaqua negligere,uiros ad fortitudinem excitare: quod extra munitiones omnia ad uiuendum nece[favia producit,atq; vuri laborantes alit,propterea genus boc uite in cittatibus maxime pro bari, quia ciues qg optimos C7 beneuolentifiimos exbiCap.x1. betreipublice.—'Tum Critobulus:Pulcberrima c7 oprimam iucundiffimamq; ab agricultura duci uitam ut ercderem fatis[uperq; mibi uideor adductus, Quód au^ tem dixifti mibi difcendas cffe rationes ey corum qui fie agrum colunt, ut omnia quibus eft opus, abundé capiant ab agricultura:cy illorum qui fic elaborant,ut ab ea nibil adiuuétur,utrafq; te docente libenter audiam,ut que profunt,agamus:que ob[unt,ne moliamur. Q uid igitur, inquit Socrates, fi tibi principio navrem ut olim eum ui^ ro fim congrefJus qui veuera mibi effe uidebatur in co ge nere uirorum, quibus nomen boncfti boniq; uiri iurc tribuitur? Libenter, inquit Critobulus, audire uelim, Nan €7 cgo dignus boc iomine fieri webementer cupio. Tibi igitur exponam, inquit Socrates,ut ad illius uenerim com templationem. Avchiteclos preclaros fabros excellentes, pictores eximios,[Tatuarios, co gencris eius alios artifices circumire, ez quas babebant ves cgregias,atq; multorum tudicio probatas, quantum fatis erat. fpectare breuiftimo temporis interuallo potui. Vt autem contemplarer cos quibus eft boc grauiftimit nomen boneflatis atq; uirtutis, acutobferuarem quibus actionibus mererentur ut. boc nomine uocarenitur, cuim aliquo tali confuetudinem vibi uebementer animus exoptabat. Ac primi, propterca quàd adiunctian e[Jet boneflum bono, quencunq; nowifen

OECONOMICVS. 26t fem boneflum uirum, ad eum nte conferebat, conabarq; difcere ficubi boneflum bono congruens cg coniunctum uiderem. At uero non itares babebat: fed nonnullos qui effent bonejla forma corporis,animi[umma improbitate praeditos efe deprendebam. Ytaq; flatui relicto pulcbritu dinis afpectu,ad aliquem corum qui cz bonefli dicuntur €? boni, uenire, Cumigitur ab omnibus uiris ey mulieri bus,peregrinis cg ciuibus Mcbomacbi non boneflum mo do, fed etiam bonum uocari[ubaudirem,in illius congre[" fum colloquiumq; mibi ueniendum putaui. Vtaq; uirum i porticu Iouis v avfspís, id eftliberatoris, feruatorisq; fedentem cm uidifJem, quiamibi uidebatur ociofus, accefii:er aftidens illi, Q uid, iquam, tfchomacbe fedes,uix unquá uacarc folitus? Nam perfepe in foro uideo te aut aliquid agentem,aut no ita multum uacantem. Neq; modà uidifJes,inquit,nifi recepifJem fore ut bic aliquos opperirer bofpites, Q uando,nquam,nibil agis tale, queo teper deos immortales, ubi tempus in[umis? quid agis$ Ego certé quidem à te difcere maximé uolo, quibunam vebus agendis bonzfli boniq; uiri nomen adeptus[is. Nó enim agis uitam domi, nec tui corporis babitus id demon. ftrat, Arrifitfchomacbus propterea quod roga[Jem,qui bufnam rebus agendis bonefli boniq; uiri nomen adeptus effet: acuti mibiuifum eft, Letior factus, inquit: Sint ne qui cüm de me tecum uerba faciunt, bocme nomine uocent,nefcio. Non enim quifquam(cum me uocant Athenienfes in antidofim trierarcbise aut cboregie,id eft, cum ad fortunarum permutationem cum co qui fuis impenfis triremem fuflinerc, uel alium fumptum publicum facere uelit,fiid recufci prowocat) quaerit boncflum bonumq;,
r' 3

Cap. X11,
262 XENOPHONTIS
fcd omnes aperté me nomine patris cbomacbum uocat. Ego uero nequaquam domi, quod me vogabas Socrates, commorari foleo. Nam quee domi funt,uxor mea fola fa^ cile administrarepotesl,^ Egoueró,inquam,de te fane libenter audierim, tne ipfe erudieris uxoré, ut talis ejfet qualis effe debet, an à parétibus acceperisiam fcien tem que muneris eius effent, adminiftrarc. Q uid,inquit, fcientem accepifJem, que nondà decem annos c7 quinq; nata uenit ad metcim etate fuperiore fub diligenti cufto dia vixi[Jct,ut quamminim multa uideret, perpauca au dirct, paucula perquireret, Id'ne tibi laudabile, fatis a; multit uidetur, quód uenit non folum que fciret accepta lana ueflem conficere, atque no[Jet ut penfa diflribuantur ancillis fed amplius ctiam que uentri moderari poffet,optime cibi potusq; rationibus inflitutatid quod mibi non mediocre uidetur qo uiro«7 feemine rudimentum. "Tum ego:Quue fuperfunt, uxorem Vcbomacbe docuifi, ut que ad eius fünctionem pertinet, curare po[Jet?Nequa quá uero, inquit ille. Non anté docui, d facrum feciffent, precatus ut ego docere, illa uero difcere poJct id quod utriq, nostri maxime conduceret, Vxor igitur inqua,te cim vem diuina fecit, eadé que tu precata? Maxime, inquit. Multa uouit dijs, ut talis e[Jet,qualis efJe deberet: quo figno plane monstrabat baud[Je neglecturam que preceptatraderétur.Cui ego:Per deos, i inquam, teprecor I/chomache, dic mibi cedo, quid eam primum docere cepifli: Nam lubentius bec tibi narranti aures dederim, quàm fi mibi gymnici aut equestre certamen pulcberrimum narrares, Ad bec vefpondit lfcbomachwu: Quum Lm mibi ajfueta;ac uclut domita mani pateretur, ita ut fuiliariter

OECONOMICVS, 263
faniliariter colloqui pofJemus inter nos, illa fic fere fum percontatus, Dic fodes uxor,noflin'iam qua de cau[a cgo teceperim,tuiq; te mibi parentes tradiderint? Non enim dibito quin plané intelligas, no alii defui/Jc qui cii dormi repo[Jemus,fed ego cum de me, tui de te parentes cot filium iniremus, quam coiremus optima domu C7 libero vun focietatem inter puellas ego te delegi:inter cos quos Licuit,me tui parentes,ut uidentur,clegerunt. Si quando nobis deus dederit liberos, tunc confilium captemus, ut quamoptimé inftituentur à nobis. Hoc quidem commune bonum,quo non melius ullum c2: ad opem ferendam, cz alendam fenectutem confequi po[Jumus. Nuncucró tobis domusbec conumunis e[L. Omnia mea in commune ex bibeo, ev tibiuelut ex comentario feu tabulis committo. Tw quoq; omnia que intulifti bona,in commune depofui
.Necratio conficienda efl uter noftrum plura numero contulerit:fed illud tenendum certó,uter tioflrum melius banc communitatem feruauerit, cumbona pluris estimanda contuli[Je. Ad becrefpondit uxor: Quid ego te iuuare pofJum 2 qtue funt mee uires 2 in te pofita funt omnia. Mater oflendit munus e[fe meii, uiuere prudenter, actonperaté, Credo equidem,inqua, Nam pater eadem mibioflendit.Sed prudentis c7 frugi tum wuiritum mulie ris df fic agere,ut que parta funt bona, feruentur,e7 be ne babeant, cs alia bonefto iufloq; labore queftta quam" plurima accedant. Q uid fentis, inquit, efJe mibi faciundumut rem augeam familiarem? Cum ego:llla adeü,que te po[Je dij uolucrunt,atquelex comprobauit; quam potes optimé facere cotendito.Et illa: Q wena[untzinquit. Ego quidé arbitror inquam, e[Je minimi ducenda,nift
frY 4

Cap.xii,
264. XENOPHONTIS
€? dux apis in aluco nibili faciundis laboribus prefects esi. Mibi quidem certé dij fapientiffimé uidentur omnia fcaffe fed boc coniugii praefertim, quod mas c7 foemina wocatur,ut etian, ad tuendam comunitatem fit in eo fum mum prefidium, Primum, ne deficerent ammalium gene Ya, boc uinculit maris e foemin.e inter fe fürpiscaufa nexitiugatumd; eft. Deinde, fi uelint bomines aliquos[tbi parare quibus alantur in fenectute,ex boc iugo producentur qui iftud füclitent, Preterea uiuendi vatio non ut belluis fic ey bominibus eft fub dio: te&is fcilicet opus eft. Acut fit illis quod in tectum ferant, neceffe eft babeat qui in aperto dent operas, cy exerceant fub dio labores, Etenim fiunt bec omnia fub are, noualis avatio, femen tis,flirpium fatio,pecoris paffiones. Ex bis ca fuppeditat tur que Junt ad uiuendum necefJaria.Cum fructus genevis buius domum fucrint illati, babendus erit qui importata cu[lodiat,e7 ca faciat, quee utvette fiant, telum defiderant.Te&to opus eft liberis infantibus al endis,conficiendis panibus, e» cibis ex agri fructu, ey item ucfübus faciendis e lana. Cum becutraq; e» domefüica cy externa fint agenda curádaq;, Deus,ut mibi uidetur flatim ab initio naturam mulieris ad opera curasq; domefticas ido neam fecit. Idem corpus ez animi uiri fic condidit, ut tolerantius frigora, eftus,itinera,militiam ferre poffent. 1l liigitur agenda forisattribuit,— Cm uero mulicri de bilius corpus ad illa[ubeunda produxit, illi ves domcfic4s manda|Jewibi uidetur, Cumá, uideret femulieriingenuilfe cz defüna[Je liberorum infantium educationem, plusilli quàm uiro partitus eft amoris infantis, Et cim res importatas[eruari cy» àmuliere cuftodiri uoluifJet, freti;
—€—ÜÁAÁAÀ€ ——————X— M MMBEHLLLDIMDAMMIDLLLOLÉ IELIGLÓSIBIULUQUZZZUIOL Z

OECONOMICVS, 16g feretq; non inutilem effe animum timidum adverum cuflodiam,partem metus auctiorem foemine quàm uiro dtsiribuit, Atq; pro[piciens ci qui rebus externis daret ope ram,[i à quoquam uiolaretur,opus fore animi uiribus ad fetuendum,impartiuit illi maiorem fortitudinis partem, Quod autem nece[Je effet utrunque dare 7 accipere, cómunem in utroque memoriam diligentiamq; collocauit.Itaq; nefcias explicare,uter fexus, uirilis ne, an muliebris,barum rerum plus babeat. V triq; comunem ffatuit abftineatiam,continentiamq;. Et uter illorum melior effet fiue maritus fiue uxor,ci dedit facultatem plusillius boni fccum auferendi. Q uia uerà nec buius tiec illius naturaad bec omnia obeunda nata efl, alter alterius eget ope:ac utilius duorum uinculum fuit:quoniam que deftciunt unum,poteft alter, Ea nobis,uxov,animaduertenda funt, que utriq; noftrüm prefcripfit Deus nitendiq; ut quamoptimée peragamus,ego que mibi,tu que tibi co gruentia funt, Hc«7 lex comprobat,que ur cum mu liere coniungit, e tion aliter atq; Deus conflituit focios €7 participes liberortum.Lex ctiam demonflvat cadeceve, que Deus utriufq; uiribus aptiora fecit. Nammulieri hontfüius fk manere domi, quàm foris agere, c7 fub dio silucre:uiro turpius degere fub tefto,quám negocia exter M:'. fà curare. Ouod fi quis agit preter ea que 4 Dco infita funt,nibil fortaffe dcos fallit quod improbe c7 prater ov dinem rerum comittit, atq; poetam dat,quód officia negligit fuum, ucl quód agit ca que facere debet uxor. Videturq; mibi dux apu tale munus quale mulieris eft, à Deo prefcriptü fubire,cz domeflicis ebusoperam dare, uibus inquit uxor,muneribus fungitur api: dux, ut in tos

266 XENOPHONTIS
officio meci debeat cóparari? Conferturjinqua,proptereaquód manens in alueari, no finit apesoctofas e[Je, fed quas in agro laborare eft nece[Je,ad opus cmittit:e7 que á fingulisimportátur,cognofcit ac excipit, feruatq; quo» ad necefJe füerit uti. Cum uero tempus utendi uenit, fingulis quod iuftum eft distribuit, lis que domi fauum te" xunt,preeft,ut is pulcbré celeriterq; cotexatur.Q ue na fcitur foboles,ut educetur, fedulo curat. Vbi educata cst, ez iam fibinoua examina laborare po[Junt,ut coloniam deducit unàcum ijs que ducem comitantur. tá ne mibi
inquit uxor,erunt faciunda? Erit,inqua,tibi domi manen di:ey quibus feruis erit externi negocii, illi tibiemitten
di:quibus domeficit, imperio tuo cogendi, Q ue domum
importantur,excipienda. Q ue flatim cofuméda fucrint,
diflribucs atq; difpenfabis. Q ue in ufum lógiorem velin
quenda, curabis: ey cuftodie tradita feruabis, ne quod in anni conditi eft umso mene cofumatur. Cum lane fue
vint illate, dabis opcram ut ucfles conficiantur illis quos erit opus ueflive. Curabis e frumenti ficcum,ut uefcentibus falubre iucundum; fit. Ex ijs que te curare decet, bocuni quidem forta[Je uidebitur efJc gratiffimi: Vt fer uis omnibus fl quo fint affecli morbo, curatio adbibeatuv ,uidendum tibi eft, Gratiffimum fane, inquit uxor fi probé curati beneficium agnofcent,«7 beneuolentiores quàm prius erát. Vlius ego vefpofum miratus, becaddidi: Nónne mea coiux propter buiufmodi curationes quas apumdux adbibet in aluco,fic eam diligunt apes,ut fi de ferat nulla ceterarü relinquendá putet,uerüm fequatur omnes? Tum mibi refpondit uxor: Mirum tii facta ducis buius ad te potius quám ad me pertinent. Nam mea cuftodia
SRM
aids QM RM R MD

OECONOMICV S. 267
dia verum domeflicarum, meaq; distributio, ridicula, ut opinor,e[fe uideatur, nift tu curcs aliquid foris umportan dum.Ridicula quoque(dixi ego)mcea uideatur importatio,nifi fit qui feruet importata. Vides ne qui in dolium perforatum baurire dicuntur, quàm miferi fint, utpote qui frustra fufcipiat laborem? Sané,inquit illamiferi,evumnofi,calamitoftq; unt, id fi fu£itant. Ali tibi funt, inquaproprie cure,nec iniucumdee, ut fi quam lane tra clande vudem ceperis ancillam, erudias, tamq; fcientem reddas,ut in duplum augeatur illius preciii. Si curandi pe nus et miniftvádi imperità aim ceperis,gnaram fidelem d; penuarie celle adminiftram facias, c famulandi rationi bus inftituta,omni precio digna poftideas. Si frugi co«d vem tuà familiare utilia feruitia,pro tuo iure premio dotes:fi quis feror uideatur improbus,cum cafliges.Hoc autem mibiiucundiftümi faerit, fi me melior ffc uideare, meq; tuum miniflvum veddas. NecefE cur uereare,ne cum longius prodierit etas, minore precio fis apiid me:[edttibi perfuadeas uelim, quanto diligentius corum que doni condita c2 afJeruata fuerint, foctetatem mibiliberisq; fev uaueris,tantà in etate gyandiore te plus bonoris babituvam domi, Nam qu.e bone[fa bonaq; funt,non bominibus in uita uenuftate forma, fed ornamento c7 decore uirtutis adaugentur.V/chomacbus tandem: Talia,inquit,o Socrates memini[Je mibi uideor cum ca primum difputafJc. Ycbomacbe noftin inqua, mota fuiffestuisq; uerbis dili Cap.x ivit. gentioré effe facta? Sane quidem,inquit ille,noui perculfan nec paruo rubore fi ffufam,quod mibi nefcio quidil latum petenti dare nà po[Jet.Ego ueró cim triflitia con cepijfe uidiffem, e grauiter feras, inqua;ft quod quero,

268 XENOPHONTIS
exbibere non potes. EfLilla quidem manifefla pauperies, fi quis id cuius indiget,non babet utendum: fed triflior in digentia;fi quis quod requirit, acciperenon poteft, quam fi ab initio non peteret,eó quód fibi dec[fe no[Jet. At ueró nó tu caufamali.fed ego,qui nec ordinem verü digefti, necoflendi tibi ubinam fingula effent collocanda, uti cogiofceres quo in loco poni, quoq; fumi oporteret. Nibil eft bomini tam utile,tamá; pulcbrum, quàm digeflus ordo.Etenint chorus ex bominibus conflat: in quo fi quifqs facit quod ipf fortuna temer obtulit,turba quedam videtur,cz indige[fa cofufio,fpectatoribus iniucunda.Cum sero omnes qui funt in choro, c factis cy uocibus utuntur compofite,digni funt qui[pectentur audiantur q;.Ex ercitus quoq; fl manet incopofitusres eft turbulentifsima, €z que uidetur boflibus captu facillima, amicis minime gloriofayac penitus inutilis, Yn turba fümul iumentum,pe ditatus gyauis armature, qui ucbunt onera, farcinas, impedimenta,miles leuiter armatus,eques,currus,quo paelo facient iter, ft ita fibi funt impedimento? fi qui lentius graditur,currenté,currens flantem,currus equite, afinus curriqui fert impedimenta, grauem peditatit moratur acimpedit? Q uód fi cómittendum fit preli qui fic cofi« fidimicabitzNam quibus nece[fe eft hofti incurum fuge re,bi fi fücilit,uel foli proterere armatos«- conculcare pol]unt. Exercitus ucro pulchre difpofitus,ez ordinc col locatus, amicis pulcherrimus uidetur, c7 bofübus pro pénodum inuictusct inexpugnabilis Q nis enim beneuo lus baud fpectet libenter avmaturá graue frequenti agi ne gradient Qyuis nà admiretur equites cum ordine cópofito incitant equos? Quis boflis on terreatur uidens difin

OECONOMICVS. 269 &os c7 apté collocatos pedites impeditiores, equites, fcrentarios, fagittarios, fanditores, cüm fuos quiq; duces ordine fequuntur? Atq; ctiam fi permulta millia compofitéincedut non aliter ac quilibet unus uir, omnia quiete moderated; progrediuntu,propterca quàd femper à ter go locum uacuit fubeuntTriremis inflructa ac uiris munita,quá aliam ob cau[am terribilis eft boflibus,aut amicis afpectu iuciida, quám quód celeriter et rapide ferturà Cur qui nauigant,Jibi no funt moleflinifi quod exordi^ neconfident, ex ordine fignum dant, ex ordine remis incumbunt, ex ordine ingrediuntur egrediunturq;? Rerk conffio tale quiddam mibi uidetur, quale foret fi bordeum, triticit, legumina cómifceret agricola, deinde cum tel mazz,uel pane,ucl obfonio opus e[Jet, tum qui fingu ladepromere, c7 felectis uti deberet, feparare atque feligere cogeretur. Vt in camverum perturbationemeadas,nocritnece[Jecbava coniunx, fi cognofcere uelis exquifité ut que[uppetiit bona, difboni ey adminiflrari de beát.Et ut facile fumas quicquid erit opus,et mibi, fi quid petápbilare fuggererepofiis,loc deligemus capiédis fin gulis congruenté. Vbi rcs fuo queq; loco pofite fuerint, offendemus famule administre, ut cim füeritufusinde fiat, acvurfus in codé loco repotiat. Ac ita cognofcemus C7 que faluamancant,eg que defiderétur. Nam lo cus ipfe,quod aberit;id defiderabit: ey quod erit curane dum ne corrüpatuy,oculus inquirens uidebit:cognitioqs lod;ut quáprimà quaq; ve poftis uti, eam inmanum da-« bit.Pulcberrimam quonda(2 accuratifiimá,Socrates,int flrumétorum colocation uifus fum uidere, ingre[Ju fpe élzndi cau[a Phoenicum nauigium, Equidem permulta

2170 XENOPHONTIS inanguftifsimo uafe diftincta uidi. Multis enim ligneis ín firumentis, multis fünibus cy eiufmodi rebus appcllitur nauis,cg foluitur€ littore, Multis rebus que pendulee uocantur ,eget, Multis in boflilia nauigia machinis eft av mata. Multa utris arma circumuebit. Omnia uafa ac inftrumenta quibus utuntur bomines domi, ad utiuquodq; couiuij genus circunfert.Preter bec omniarcferta eft oneribus que lucri gratia dominus eius uebit.Q ue dico o^ mnia,loco non multó malore cotinebantur, quàm qui de cem lectulos quadrante menfura capiat.Ea q; fic difpofita animaduerti fuo queq; loco,ut fibi non e|jent impedimento,nec indagatorem defiderarent, nec imparata nec diffoluta fic iacerent,ut mora afferent fi quo illori primo quoq; tempore ejJet utendum, Ministri gubernatoris, qui à prora nauis appellatur zpepaiejita periti cua iufq; loci deprebendi, ut abfens, ubi fingula pofita iace^ rente7 quot e[Jent,tam facile,tam prompte diceret, li^ teris dolus expediret quot in nomine Socratis litere, €7 quo ordine fint conflitutee. V idi cum bic ipfe nactus ocium, recenferet omnia quibus in nauigio uti neceffe cst. Admiratus illius inucftigationé;rogaui quid ageret?Con templor, inquit, fi quid accidat, ev inftrumentis utendi fits quomodo fite fint resin naui; abfit ne quici, fit ne ali quid male tractabile. Non enim licet, cum Deus in mari tenpeflatem cómonct,nec quod opus eft, inquirere, nec quod motu difficile efl, exhibere, Wafcitur Deus cy animaduertit in flolidos e incautos:qui fl tanti non perdat ubil peccantes in arte naulgandi, eo maxime debent effe cótenti: fi uerà praeclare omnia adminiftrantes fevuct,il limapna gratia habenda, Ego igitur cum uidifJem bác diligen

OECONOMICVS, 7t ligentiá collocádee fupellectilis,uxori dixi: Si qui uer[ars tur in nauibus paruis cy anguftis,locit tamen inueniat:et quand grauiter iactantur,ordinc tamen feruant: quand fummo timore perterrentur, inucnikt tamen quod fume ve necefJe ef:nos erimus amétes c7 ignauifi diftincis fin gulis tbecis c7 cellis que domi late patent,fi domo in(labilipofita folo,no inuenerimus fingulis vebus idonci ez cogruentem locit. Quam pulcbrà fit in ordiné digerere inftrumentorit[upelle&tilem,g facile fingulis inuenire lo cum ubi domi ponantur, fit utile ad uniquodq; tum fer
uandum tum depromendü,iam diximus. Nam pulcher Cap.Xv.
efLordo,cim calceamenta, qualiacunq; fint, bene coKoca tadigeflaq; funt. tucundi eft uefles quis nà ita fplendidas loco diftinclas«7 ordine pofttas intueri, Yucundumq; fic widere,ftragula,ex eve uafa,ornameta menfe,e(quod omnit maxume videret no uir grauis c2 boneflus, fed fcur va leuis cy ridiculus)ollas,quas pre fe ferre numerofum quidda,fi diftincle federent«7 apté, dicebat. lam cetera omia ex ordine collocata;afpectu iucidiora funt. v nu[quifq; fupellectilis ordo, fimilis eft choro. Interuallii mediit,cum procul flant ordines finguli,pulcbri apparet:ut chorus qui ducitur in orbem, nó ipfe modo[pectaculit iu cundii cfe, fed illius eti medi&t fpacii pulchri fpectantib. e atq;[plendidi. Haec fiera funt que dico,licet, itqua, uxor, nullo detrimentoyminimo negocio facere periculit. Neq; ucró iflud egré ferendi efl, quafi difficile fitinueni re qui locos difcet, qui fingula diftinguere fuisq; vedderclocis meminerit, Nam fcimus decem partium millibus amplius efJe toti ciuitati,q nobis: attamen qualemcunqgs ferum idlJeris aliquid emere tibiset é foro doma inferre,

172 XENOPHONTIS
is tibil befitabit, fed quiuis intelligere uidebitur quà fibi fit eundum,ut inde quicquid imperaueris, fumat. Huius quidénó alia caufa eft, quàm loco defcriptaverü colloca tto. Si quis autem querat bominé etiam nónunquá uiciffimrequirenté fe penumero labové anté recufet, d opta tum inuenerit, Cultus baud alia caufa eft, q quodlocus mi
nime definitus eft ubi quifque fit expectádus. Talía de fu'
pcllcétilis ordine ey ufu memini me um uxore difputaffe. Quid uxor, inquam? uidebattr netibi Ycbomachelibenter audire que fludiofe docebas? Q uid, inquit Promittebat fe effe curatura. Magttaletitie uoluptate per» fpicué uidebatur affecta, non aliter atque fi ex inopia copiam,ex difficultate facultatem reperiffct. Me rogabat, ut quemadmodis dicebá, primo quoq; tempore ordinem conflituerem. Dic fodes fcbomache, quina locos e» ves eidefcripfifti?Q unamtPrimum mibi uifum eft oftendere mulieri uim domus c7 facultatem, Nonilla Socrates uarijs edificijs ad uoluptaté c7 oflentationem pertinentibus ornata c[ofed tectis c coparatisextrudla,ut effent quaft uafa rebus códendis longe utiliffina. 1(aq; locares fibicongruentes expofcere uidebantur. Nam thalamus, propterea quod esl in munitioreparte domus,&vagula € uafa carifsima aduocabat:ficca tecla frumentum, frigida uini, illuflvata, quicquid operis cy fupellediilis petit lucé, Cornaculaveficiendis bominibus exornata monsiraui,que effent eflate frigida, menfibus bybernis calida.Demoftraui ey üniuer[am domum meridiane plage e auftralibus uettis apertà, ut manifefté uideretur bye nte locus apricus,umbrofiw eflate. Offendi quoque eye eci poríam ab andronitide,boc est,ab ea parte domus in qua
ImMCu-——---UVNV"^———-———swemP"€"

OECONOMICVS, 273
qua uiri à mulieribus fepavati uerfantur,balneoeffe difiin &am,ne quid ex edibus,quod no liceat,exportetur,etne ferui dent opera liberis preter noftrá uoluntatem, Nam plerunq; bonicim liberos procrearunt,beneuolentiores funt:improbiuero matrimonio coiun&ti, ad dolis malum; c7 occultà fraudem proniores,— Heecubitranfegimus, Cap,x v1, ficgeneratim inftrumentà fupellectilem; ditinximus, Primun: coepimus in unum conferre omnia quibus in faerificijs utimur, Poft becornatum muliebrem dicbus feflis comparatum, ueflemq; uirilem f£rijs c» bello deflinatam feparauimus.Stragula diuifimus et que ad gyneceit pertinerent, ey que ad locum uirorum quem uocamus andronitidem. Calceamenta muliebria, calceamenta uivilia, Armorum fuit alius ordo, alius inflrumentori que ad textrinam pertinent,alius eor que ad molendum frau mentum, alius ad obfonia,alius ad balneir, alius ad fubigendam farinam,alius ad men[as Hiec omnia locis difcre uimus, qz ea quibus femper utendum, c7 ea que celebrandis conuiuijs feruiunt. Que confumuntur in menfem;feparatim feiunximus. Bifariam,que vatione fubdu. Ca reponebamus in annum, collocauimus. Sic enim minus eft obfcurum quomodo ad finem exitum; perducen tur, Poflraquam generatim defcripfimus omnem rerum quas enumerawi copia, fingulas in congruentes locos por
: tandas curauimus.Poflea uafa ey inflyumenta quibus utuntur quotidie ferui, ut quibus panis,ob[oniit, tela para tur,C7 fi quid eff generis eiu(dem,utentibus tradidimus, ac ubi e/Jent collocanda,mo/trauimus: iuflimusq; ut que ánobis accepiffent,ca falua preflavent.Ea ueró quib.uti mur diebus fefüis,e tractandis bo[pitib.cz ijs rebus agen $$

174 XENOPHONTIS
dis que longo tempore intermittuntur, aticille tradidi mus ei cius e[Jet cuftodiendi promendiq; munus:atq; de" mo[tratis locis,numeratis omnibus,«7 wi tabulas relatis, ulli iufoumus ut wnquodq; daret ei cui dari oporteret:«7 cui quid dedi[fet, mentoria teneret, ac illud receptum eó vejlitueret undc cepifJet. Huic difpenjationi inito confi lio prefecimus eam, que temperatifftma nobis effe uide» batur, cz uentri,uino,fomto,ueneri ninimé dedita:que preterea firmiftima effet memoria, ac prouideret ne quod à nobis negligens malum caperet, uideretq; ut ttobis aliquid gratificans, dignum precium ferret. Docebamus cam cg beneuolo erga nos efe animo;fi quando leti tia frueremur,cum illa participantes: fi quid trifte molefüumq; accideret, in partem uocantes, Docebanus c7 rci familtaris curam magno fludio fufcipere, ey augere no^ bifcum domum,utpote cui cognofcendi cz agnofcendi po teflitem faciebamus, c9 res profperas cum ea comunica" bamus:inducebamusq; mulieri tuffitiam, cim digniore lo co iuflos quàm iniuftos flatueremus,ey botios maiore cum peculio eg libertate uiuere apud nos,quàm improbos o^ ffenderemus. Et eam quidem eo in loco flatuebamw., His rebus omnibus coflitutis, uxori dicebam,nibil bec omnia profütura,nifi diligenter curet ipfa, ut cuiq; fuus perma neat ordo. Eamq; docebam, in ciuitatibus que bonis legi bus adminiflrantur, baud fatis uideri ciuibus fi leges pr«e claras fcripferint, fed c» legum cuflodes ab ijs legi, qui fpeculantur c2 ob(eruant, cz quem uident iura legitima feruantem, laudant: quem preter leges agentem, pleClunt. Leges igitur ferre, cy domefticis legibus cuftpdiens dis uxorem prede ibebam: ac cum ita cenfuiffet, ve^ cenfcre

OECONOMICVS, 275
cenfere fupellectilem, e» infpicere an bene fingule partes baberent, baud fecus atq; prefidij caputvecenfet cu^ fludias,atq; rationes officij repofcit,ac ueluti Senatus ille cui 822, id efl, confilium nomen cst, in equos cz equites inquirit, Hortabar ut quaft regina laude«7 bonore cumularet merentem, quanti prefens fineret poteflas:conuicio e poena afficerct illum, quem uituperari cafligavid; opus c[Jet. Docebam quoq; nibil effe cur molefte fer vet 2 ipfi plura quam feruis de re familiari tuenda negocia cómitterem. Equidem offendebam fortunas berilesad feruos tantum pertinere, quanti interest illorum reddereadminiflrare, cuflodirc:nemini illorum, cui ton dederit dominus,uti licere, Omnia domini effe:illum, cum uclit,omnibus uti pofJe. Ad quem igitur rebus faluis maximum comodum, perditis fummi detrimenti perueniret, illi curam diligentiamq; maxime congruere dicebam. Quid Vcbomacbe,inquam, becut audiuit uxor, qui i tibi monenti iubentid; paruit: Q uid? inquit: Ila refpondit me non veéte fentire,fi cum docerem, bona parta diligen ter effe curanda, putarem me dura ac mole[la precipere: durius exiftimandum, fl[e nulla vcvum[uarum cura teneri iuberem, quàm fl propria curare bona imperio meo cogatur. Natura comparatii,ut quemadmodum iu^ cundius eft mulieri fapienti curare liberos quam neglige re.fic ey illi fuauius fit rerum facultates, que propterea quód proprie funt,delectant,adminiftrave diligenter, d per incuriam po[lmittere, Ego cum audi[Jem,inquit Socrates, becilli e(bondifJe mulierem, dixi: Yta propitiam solo mibi Iunonem Ycbomacbe, virilem mulieris mentempredicas, Alia quidem,inquit Vcbomachusab illius $$ i

Cap.xv ir.
276 XENOPHONTIS
animi magnitudine profecta tibi narrare uolo: que cit femel audiffet à me;probauit,ac cotinuó moré geftit.Ego autem,Q uenam:cedo; nam mibimultó iucundius e[t ui ue mulieris audire uirtutem, quàm fl Zeufis egregie pi&am lineamétisq; pulchris efformatá oftenderet, Hinc Ifchomacbus: Ego quidem cum illam quondam uidiffem multo pfimmithio,id efl,ceru[Ja,ut candidior quam e[Jct, effe uideretur, illitam fricatamQ;, multoq; berbe fucco, cui nomen eft encbufe,fuffufam,uti fupra ueritatem vubor appareret: altosq; calceos babentem, quó uideretur procerior quàm natura tulerat: Dicjnquam,coiunx,iudicarés ne me fidelem magis ey amore dignum bonorum fociis, fi facultates ev fortunas meas oftenderem ut. funt, nec iactatione infolens plura mibi effe bona pr.edicarem quàm funt,necaliquid te verum mearum celarem, quàm fi te fallere contenderem, diceremá; me plura pofsidere quàm poffideo,e oflentarem argentum adulterinii,atq; explicarem tibi monilia ligno fubiccto fucata, c7 uestes purpureas deflorefcentes dicerem e[fe ueras? Continuo uerbis fubfecuta, Bona uerba quefo, inquit, tie tu talis elo. Non enim fi ita te cópavarcs,ex animo diligere poffem. Nónne,inquam,couenimus ut corpora inter nos cómunicaremus? Aiunt,inquit, Vtrum igitur uiderer in fo cietate corporis amabilior e[le, fl adbibita cura corpus meum conarer preflare tibi[anum atq; vobu[lum,ez idcirco uero€7 bono colore fuffufum, quàm fi minio delibutus,oculis pigmento quod ai tgénshey uocatur, fubun&is, meipfum o[lentarem, te in bac focietate uite fallevem,niniz loco mei coloris uidendum tangendumq; pre bercin? Ego, mquit illa, nec minium libentius tangcrem, quàm

OECONOMICVS. 277
quàm te: nec illitum pigmentum c7 oculos fubunlos ma lore cum uoluptate uiderem,d uerum colorem, tuos oeulos aut alios bona ualetudine uigentes, Me quoq; uxor, inquit Yfcbomacbus, exiflima nec ceru[Jze nec encbufe colore magis quàm tuo delectari:fed quemadmodum dij im mortales equos equis, boues bobus,oues ouibus iuncudiffümas effe uoluerunt, fic cz bomines bominis corpus fine ullofüco purum,fuauifiimà efe putant. Fucus ev ifle fal lacie externos quodammodo fine veprebenfione decipere po[Jent: eos ueró qui femper una uev(antur, depreben di neceJe eft fi inter fe fallere conentur. Aut enim cum fuv gunt e lectulo,priu(quám fe pararint deprenduntur,aut à fudore patefiunt,aut à lachrymis indicantur,aut cum la uantu,ueritas apparet. Tumego:Q uid per deos ad bec refpondit? Quid inquit ille: Nibil unquam tale postea attentauit, nitidam uero c7 decenter ornatam fe oflende veconata:cy me adeó rogauit,fl quod dare confilii poffem, c efficere ut nó folum pulchra uideretur. fed ctiam veueratalis effet. Ego quidem;inquit ille,boc illi dedi coms filium,ne feruili more femper confiderct, fed dijs exoratis contenderet, utidominam decet, ancillam tele prefecam, quod melius no[fet, edocere: quod deterius, ab ca difcere: obferuare piftorem, ade[Je famule cui promenidimunus efJet,aliquid metienti: circumire,e7 per[picere fuó ne queq; loco iacerent. 1n bis enim diligentia ftmul ey deambulatio effe mibi uidebatur, Dixiq; falubrem effe corporis exercitationem,tingcre,lauarc,fariniam[ubigere, uefles c[iragula excutere ey componere:eam que fic exercetuy iucundiores fentire cibos,integriore effe ualctudine;uero colore florentiorem uideri,il $$ 3

278 XENOPHONTIS lius a[pectum iucundiorem c[Je:facies quoq;(quádo cum miniftra cotendit)cum(it mundior,cz compta decentius, mouet,maxime cum libens obfequitur, non ut ancilla coa éfa fubminiftrat. Que uero femper defident,c7 immodicé graues effe uolunt, inter[plendidé ueflitas fallacio; pigmento abutentes, fcfe accufandas offerunt. Nunc certó fcias uelim Socrates, uxor inflituta meis rationibusita ui uit,ut illi tradidi preecepta;utq; nic tibi narro, Inde progrefJus, Vfcbomacbe,inquam,fatis mibi uideor priore lo^ co vcsuxoris audilJc, que funt utriufq; toftri laude digniflime: iam tuas expone, ut cy tu uoluptatem capias ex eorum narvatione,que faciunt ut bene audias ab omnibus: c7 ego ubi res omes bonefti boniq; uiri exaudico didiceroq;, fi forté difcere poffim, babeam tibi magna gratiam,acceptumq; beneficium agnofcam. Me Deus amct, inquit ebomacbus, que facio,tibi Socrates expona libenter,ut fi quid tibi perperám facere uidcor,me coponás, C7 reddas aptiorem. Q uónam,inquam,iure te copo mam,cogruentioremq; reddam, uiri bone[lum bonum; fictütld ne ego po[Jum,qui res nugatorias fibulasieffa tire,cg aerem metiri uideor,c7( quod extreme dementie crimen uidetur) pauper appellor? Nec mediocriter Y/cbomache folicitaret animi mei c7 angeret bocinopie crimen, nifi paucis bis diebusequo Nicie peregrini obuius fai]fem,udiffemq; plures qui[pectandi caua fequebantur. Cum adefJent qui multis eum uerbis laudarent, ego quidem adinotus equifoné rogaui,an equus ille mult4s baberet opii facultates. Vle coiectis in me oculis quaft dementé cz in[an qui flcvogaré: Quo pacto,inquit,effeat equo dinitie?Hoc modorefpirarc cepi, aninioq; veercari,

OECONOMICVS. 279
creari quàd audifJcm equum pauperem,fi nature benefi cio bona preditus e[Jet anima, boni fieri licere. Sic enim licet cz mibi effe bono.Narra plane quid agas, C7 tuas a&liotes omnes exponc,ut fi poftim difcere aufcultás,ego te cras exor[us imitari contendam. Etenim Letus cft dics €7[clix,quo uirtus incipiat exerceri. Ludis Socrates,inquit fchomacbus.Ego tamen exponam tibi que molior, quoad pojJum fludens agendo tranfigere uita. Cim Cap. xviii didicifJe mihi uiderer deos bominibus rci betie gerende
potestatem non dedilJe fine cognitione verum gerendavum,cy perficiundi quodopus est, diligentia: prudenti"
bus ueró,c7 rem diligenter adminiftrantibus, alijs profperitaté cómoditatemq, dare,alijs negarc:bis rebus adductus equidem deos colere coepi,ac precibus impetrare
cotendi cg bodie cotendo,ut profperá mibi ualctudinem
uiresq; corporis tribuant,bonoré in ciuitate, beneuolentiam in animis amicorit faluté non inbonefta in belli peri
culo, incrementum fine crimine in re familiari, Heec ego
ciim audijfJem, Cure ne,inquá, tibi funt cbomacbevationes ditefcendi?Laborás ne quo fis diues, cy multis opi^
bus auQtus,multas,fi diligenter omnia curave uclis,mole
ftis patiarc?Maximé,inquit ille,mibi cure[unt que rogas. Nammibi iucundi fuaueq; e$t magnifice deos ornave: c amicos, fi quidopus, adiutare: 7 urbem per me
no c(Je rebus inornata. Hic ego: Q ue narras Ifcbomache,
certé quidem preclara funt,ac prepotentis animi uiro di
gna.Nam qui fiat aliter? Cum multi fint homines qui uiuerenon po[funt quin cgeant,czab alijs auxiliti petant,
multi feci preclaré agi putent c7 acquie[cant,[i quod fa tis ft, fibiipfi fappeditare po[tint:ij qui domi[uam non
$$ 4

280 XENOPHONTIS
egere folüm queunt,uerumetia vem tueri qua ey urbem decorent,cy amicos fubleuent,nóne uiri fublimes e» pre potentes funt babendis Atenim ego ey imperita multitudo boc genus bomini laudare po[Jumus.'T u uerà Vfcbomache pergenarrare que ceepifli, quomodo ualetudine cures,ut robur corporis firmes,quo patto liceat tibi uitare belli pericula, qui rei familiarides operam, quibus; modis augeas domi: poftea coquic[cam, bec audijfJe con tentus. Hec,ut mibi uidetur, inquit lfcbomachus, confequentia funt omnia, Nam cum fatis alimenti fuppetit bo mini,ez quantum fat eft,tantum effe poteft, Si iuflo labove exerceatur, eun facilius diutius; ualetudinem ferua-e po[Je exiftimo, Elaboranti uires magis accrefcit. Exercenti res bellicas falus bone[Hior. Adbibenti curam tem peftiuam,nó molli defidia languenti, par eft rem familia" remmagis acmagis increfcere. Q uod ais,inquá,cum qui elaborat, qui diligentiam adhibet, qui fe exercet, plura bona coparare,fequor lfcbomacbe, cy ad eum finem affenfu progredior. Hec ueró libés audiam, quo labore fit opus ad bonam ualetudinem,uiresq; firmandas,ut exercea arma, quibus modis fortunas augere contendas, ut Q7 amicos adiutare, ey urbem confirmare pofüis. Ego qui dem,inquit,tum é lectulo furgere confueui,cim domiadbucquempia deprebenfurusfinfi quo mibi conuento fit opus, Quod fi qua mibi funt in urbe negocia, prodeo,cz in illis conficiendis hac utor deambulatione. Si in urbe ni bil eft quod agam nece[Jarió puer atitecedit,ey vus equis ducit: ego uero quafi dcambulans iter in agrum facio: ac itameliu forta[Je corpus exerceo, quam ft in avena athletarum deambiularem, Cumin agrum perucni,fi qui mibi fint

OECONOMICVS, 281
bi fint qui aut arbores ferant, aut noualibus dent operam;aut femen fpargant,aut fructum apportent, eorum labores infpicio:qui fiant opera queq;,perpendo.fi quid habeo melius quam quod adeft, ad illud opus dwrigo, cz aptius rem comporo.Poflea infidens equo;frequenter cur fis ey vecurfus bellicis cz nece[Jarijs fanillimos inire,nec obliquo nec aduerfo,nec foe necriuo parcere confueui. Curo tamet,quoad po[Jum,ne cum faat bec, claudus fiat equus. Puer excipit illum, domumdq; abducit, id ex agro fecum ferens in urbem quod nobis opus eft. Ego uero ubi nunc pedetentimnunc curfim domum reuerfus fum,loto curatoq; corpore prandeo, tantum; alimenti fumo, ut neque uacuus,neq; nimium plenus exigere diem poftim. Tuncego: Ita uolo mibi propitiam Iunonem, ut que facis tfchomacbe,mibi probantur ac placent. Nam tempore eodem rcbus uti ez ad ualetudinem e ad uires comparatis,e7 exercitatione militari,ey amplificandi patri monij cura teneri, res admiratione plene mibi uidentur. Atqueadeo fingula iflorü curave te diligenter,argumenta firma demonflrant.Nam fere femper e[Je te, dijs iuuat tibus,«y bona ualetudine,«7 firmo robore uidemus, ac inter optimos equites c7 ditifsimos ciues numerari fcimus. Hecinquit,tametfi facio,plures tamen me grauiter calumniantur. Tu fortaffe dicturum putabas me à pluri
bus boneflum bonumQ;dici,— Ymó ueró,inquamtrogatu Cap.x1x.
yus cram, id ne tibi cure e[Jet, aliquid dicendo pofJe,«7 füflinere ex aduerfo dicentem, fi quando opus c[Jet altercatione, Non tibi quidem uideor,inquit,meditari quomo do caufam ueluti reus dicam?quippe qui nemini imuriam f co,multis pro uiribus beneficii do, Nec exiflimas,cre$$ 5$

---———— a Ü—,
287 XENOPHONTIS
do,mein accu[andis bominibus exerceri: quanquam fcio
qui priuatim multis afferunt iniuria, quique ciuitati nocent,nemini beneficia tribuunt. At boc etiam mibi oftéde
quefo Yfcbomacbe,exerceásne te in eiufmodi vebus expli candis*Non,irlquit, defino fic exerceri, cz explicare quod
fentio. Aut enini cim audio ferui uel accufantem uel defindentem,refellere contendo: aut aliquem apud amicos uelobiurgo,uel commendo:aut ex compromifJo inter a^
micos litem dirimo, nitorà; docere quanto melius fit ac utilius eos amicitia iungi: aut railitum duci adfumus, c bofles redavguimus: aut quempiam defendimus,fi crimitiis iniuria poftulatur: aut accufamus alius alium, fi quis inmerito mul&atur. Ac fepenumero cum deliberamus, que perficere cupimus, ca laudamus: que ueró efficere nolumus,illa uituperamus. Yam ueró, o Socrates,[epe is ius uocatus fum preefcripta iudicij forma,quo me fupplicio,quáue mulcta affici oporteret. A quotdic inquá Vcho macbe.boc quide nefeiebam. Ab uxorc,inquit. Q uinam contendis? Cum uera dicere contingit, equitate fumma. Quum autem fala, rationem deterioré 0 Socrates ita me deus amet baud po[fian reddere melioré.'T um ego: Noi potes forfan 1fcbomacbe perficere ut falfum fit uerum. At ego iam non fum tibi inipedimento quà minus abeas fi uclis. Nequaquam ueró,inquit. Equidem nó ante difce dam,quám dimiffum flt omnino concilii, Certeyii quam. Nam diligenter obferuas ne cognomé illud quo uir bone ftus bonusq; uocaris,amittas, Nunc enim, cim tibi fortaffe multa fint negocia que cura diligentiamq; tua defidevát, quia tame cum bo[pitibus palus es te expectaturit,
nec

OECONOMICVS. 285
necilla que narras, mibi cure non funt:[unt in agris qui meánegocaprocurant.— Amlfcbomache cum fcis tibiopus e[fe uillico procuratore,fi noris quo in loco fit uir quiprobé munus illud obwre pofiit, illum emere contendis,nà aliter quam cum eges architecto, ficubi peritum ui deds illum comparare conaris: an ipfe doces tuos procuvátores?Ipfe quidem certé docere conor.Etenim quifquis füturus eft idoneus qui me abfente ves meas curct, quid aliud cum fcire opus cft quàm que fcio? Nam fi idoneus fum quioperibus preftm,alium fane que ipfe teneo,docere potero. Primum igitur,inquam, tibi tuisq; beneuolus ejJe debebit, ft in tuumlocum fuffectusomnia prefens fatis cómodé curaturus cft. Nam fine beneuolentia quis eft ufus qualicunque prudentie fcientied; procuratovis? Nullus plané, inquit. Atenim primum docere, mibi meisq; bene uclle contendo. Quo pacto per deos tibi tuisq; bene uelle doces quencunq; uis? 1d a[Jequor beneficio dato,fi cuius boni copiam dij nobis tribuant. Hocigt tur dicis, eos qui tuis rebus fruuntur, e[Je beneuolos, cz tibibenefacere uelle.Hoc,0 Socrates,optimum e[Je uideo beneuolentie inftrumentum. Si tibi fit beneuolus, Vfchomacbe,idcirco ne idoneus erit quives tuas procuret? Nóm ne uides im bomines, pene dicam omnes,[int fibijpfi beneuoli, tamen effe multos qui curare nolunt ut afJequantur c4, que fibi uolunt effe bona? At certé, inquit, quum tales constituere uolo procuratores, curam at^ que diligentiam adbibere doceo.. Quonam modo per deos immortales? Hoc ego quidem nullo modo tradi poffe exiftimabam, credebámque neminem confequi pof" fc docendo, ut alium faceret administrum diligentem.
Cap.xx,

284. XENOPHONTIS Ncc iflud quidem fieri poteft, inquit, ut fic omnes deinceps quis docendo curatores efficiat diligentes. yuos,inqua, facere licet, illos defigna mibi planiffimé. Primi, inquit, baud pofiis intemperantes uini, fedulitate ac diligentia donare. Ebrietas enim inducit obliuionem rerum omnii quas agereoportebat. T'um cgo:Solí ne ebrioft di ligentes fludiofiq; curatores effe non pofJunt, an c7 alij quidam? Ad bec l/cbomacbus: Ne funt alij,ut fomniculofi. Nec enim dominus ipfe dormiens, que opus eft, efficere, nec ut alij efficiant praflare poterit. C uid igitur, inquam? fli ne foli nobis erunt qui banc diligentiam minime poterunt edoceri,an etiam preter bos alij quidam? Mibiquidem, inquit,uidentur ij quiin[ato tenétur amo rever uenercari, fic inflituinon po[Je,ut aliud magis d fuáwoluptatem curent.Necenim facile reperias aut fpenz aut curam iucundiorem, quàm que pertinet ad amorum woluptatem. Nec uero aiminflet rcs agenda, fupplicium grauius inuenire promptum esl, quàm amor& cogrefiionc probiberi, Non igitur contendo ut eorum quos noucris eiufmodi, quempiam rebus tuis curandis preficias. Quid: ij qui quelus amore capiuntur,nulló ne modo operumrusticorum curam doceri po[Junt? Num tibi uidentur indociles? Haudquaquá profecto,inquit Vfcbomacbus,fed perquam dociles.Hoc folitm docendi funt,quefluofam cff diligentiam.Ceteros,inquam.fi fe ab ijs quee iubes,abflinent, co" que[lum mediocriter amant, qui doces ut uis vebuscurandis incumbere? Admodum fimpliciter c7 aperté,o Socrates. Nam fi diligentiam adbibere, et ardere uideam,laudo,cs illis bonorem tribuere cotes do:fi ncgligétes animaduerto, dicere conor ac facere que morde

OECONOMICVS, 28;
mordebunteos, Pergelfcbomacbe,cz à fermone quem Cap.xxt.
de tradenda cura atque diligentia babuiflidigre[fus, boc mibide erudiendo planum facito,pofiit ne qui folutus eft ipfe acnegligens;alios efficere diligentes? Nibilo magis, inquit, quàm rudis mufice,reliquos mufica docere.Difftdle eflc preceptor improbe docet,eum facere ut auditor probé difcat:ez cum torporem indiligentiamq; fequendam dominus offendit, baud facile eff feruum fieri di ligentem. Vt breuiter dica, improbi domini feruos probos c7 frugi non memini me noui[Je, probi uero improbos iam cognoui, non tamen qui nibil damni fecerint. Quédflquisaliorum uelit auferre languorem, acuere di ligentiam, is opera in[picere ey exigere debet, cy autori bene conféctorum gratiam referre,ceffatori dignum fup plicium non différre. Preclara mibi uidetur illa barbari cuiufdam refpon[io, cum ex equum bonum natus effet, ac illii pinguem quamprimk efficere uolens, interroga[" fet unum ex ijs qui equos alendi periti uidebantur, quid equi pinguem faceret celerrime, Oculus domini, inquit. Sic c7 alia mibi uidetur oculus domini pulchra atq; bona maximé reddere, Cum magnopere perfuaferis alicui diligenter e[Je curanda que uelis, is'ne iam idoneus erit qui tua procuret,an eg aliud ei difcendum.fi idoneus pro curator eft futurus? Sané,inquit. Nam praterea reliqui est cognofcere quid agendum fit,ey quando,ey quomodo. Alioquifi tollas bec, qui maior procuratoris ufus, d mediciqui operam daret«grotanti, uiferet illum mané € uefperi quid adhibendum faciendumuc efJet,ignoraret'Siinquam,didiccrit quomodo fint opera ficiundasalid ne dcerit illuan iam perfectus is erit tibi procurator?

286 XENOPHONTIS
Difcendum el, opinor, qui operarijs debeat imperareAn igitur c7 tu doces ulllicos procuratores ut apti fint ad imperandum: Ego quidem, inquit,enitor c7 cotendo, Quinam per deos,inquan, fic inflituis ut bominibusimperare poftint? Tum Vcbomachus: Admodum ridicule «7 inepte, 1t4q; forté ridebis,boc fi audias. Cui ego: Non cst earcs dignarifu. Q uifquis enim peritos imperandi fa cere, idem fine dubitatione docere poteft alios ut berili fungantur imperio, Q uicunq; ueró dignos qui dominen tur efficere touit,niouit ez Coil reges. Non igituv vi diculus, fed magna laude dignus ille mibi uidetur, qui id facere poteft. Ad bec /chomachus:Ceteraigitur anima" lia ex duabus bis rebusobtemperare difcunt: peena,cium rccu[ant imperium; beneficio, quum libenter feruiunt. Equi teneris annis domitoribus parére difcunt, quunt morem gerentibus aliquid fuaue iucundumQ; praebetur: excutientibus iugum,moleftia exbibetur, quoad uolunta tidomttoris obedierint.Et catuli, quanquam mentis acumine c7 lingua, multó bominibus inferiores funt, ut rationis atq; fermonis expertes,circumcurrere tamen, niatare, faltare, cv alia multadifcere codem modo coguntur. ft cüm parent, aliquid fibi necefJarium capiant: cum cefJant,cz iu[Ja non facefJunt,puniantur. Homines obedichtiores efficere pofiis, fi ratione cz fermone demonfires illis utile effe parére. Seruos auté ut parére docean tur, facile pellicit ca que beflijs uidetur adbibenda difciplina. Nam fl illorum uentri,aim defiderio tenentur, itidulgcas e7gratificeris,perficies ut multa coficiant,Q ue uero nature fitiunt bonorem,laudibus excitantur. Laudis cnim fame c fiti non minus quedam laborant, quam alie

OECONOMICVS, 187 alie cibi potusq;. Heecigitur que aim ipfe fácio, obedien tioribus ut opinor bominibus utor,docetis cosquos preficere uolo procuratores bec preterca adijcio. Quas ue flescy qua calccamentaoperas à me capere necefJe est, tton omnia paria, fed alia deteriora, alia meliora conficio:ut meliorem melioribus exornem, deteriori deteriora tribuam. Nam bonis baud mediocriter animu vemittifrangiq; mibi uidetur, aim uident opera à fe perfecta, atq; illos qui parem capiunt mercedem, neque laborare, neq; aim opus eft,periditari uelle. Itaque€7 ipfe meliores ac diligentiores pluris facio, quàm qui paria quouis modo cum deterioribus capiant:«7 procuratores quos optima digniftimis dedi[Je wideo,laudo. C ud fl quem ui deam aut adulationibus, aut alia quada inutili gratia ceteris anteponi, non leuiter ftro,fed eum qui prefert,obiurgo,«y quoad po[Jum doceo tion effc utile rationibus cius id facere.Cum quis iam factus erit idoneus qui impe vct, ac diclo audientes reddat miniflros, cum ne putas Vebomacbe uillicum perfectum, an etiam ei cuiinfunt ca que numerafti,aliud quidpiam decftiSanéjinquit,nempe ut abflineat fe à vebus domini,ct nibil faretur.Nam fi qui fructusadminiftrat; fic eos audeat amoliri,ut ne relinquat quidem unde faciundis operibus impenfe fiant, quid illo curante proderit arare? An«y banciuftitiam tradendam[ufcipis? Maxime, inquit Ycbomacbus. Non omnes equidem fic comparatos inuetiio,ut buic doctrine fubaufcultent. Atqui ez ex Dracontis legibus quedam,«7 ex Solonis nonnulla excipiens, inducere feruos in iuflitiam contendo. Hi quidem uiri multas leges de iuftitia que &d banc rationem docendi miniftri pertinet, tuliffc mibi

MEME RU GEOERUD COSE OT SUB FTH OUR
288 XENOPHONTIS
uidentur, Eft enim caput fcriptum de puniendis fartis,et de uinciendo fare in fcelere depreben[o,«v de necandis ijs quiaggrediuntur,atq; uim afferunt. Perfpicuum quidem beceos fcripfiffe,quod turpem quefti maleficis inu tilem e/Je uellent.Ego igitur ex illis aliqua,et e legibusre gijs ala decepta cum profero, feruos in adminiftrandis rebus iuftitian feruare doceo. Wle quidem folüm poema funt maleficis. Regie uero no folum animaduertüt in cos quiiura uolant,fed etiam iuflos premio donant. Ytaque multi qui lucri fettantur, cum uident iuflos iniuflis fieri ditiores,libenter permanent infontes, Q uos autem fentio tametfi beneficium capiunt,tamen enitirem per iniuviam fubtrabere atq; furavi,eos ut infanabili auaritia iam captos,ufu reri mearit priuo.Q uos ueró tiouerim mentem ad iu[litia erigere, cy eius amore pellici, nó modó ut illius beneficio rem augeat, fed ctiam uti meis laudibus ornentur illis iam non aliter atq; liberis utor,necopes fo lim, fed c» bonores ut ey hond]lis«7 bonis exbibeo.Hoc enim mibi cupidus bonoris auaro preflantior uidetur, quód laudis bonorisq; caufa, cum opus eft, laborare, ez periculum adire, lucrisq; turpibus abflinere uult. Cap.xxir, Enimuero cum per[uaferis alicul tuorum ut tibi fit be neuolus,ez fic induxeris ipfius animum, ut ea per ficienda curet que fait effe cómoda: cum preterea comparaue vis illi fcientiam,ut que fiunt opera, fint utilifima: deinde aim dignum qui prafit effceris,cz tandem iuflitia ac uirtute formaueris,ut fru&us qui percipitur é terva,fuo tepore tibi demon[Eret atq; reddat uberrimos,baud fecus actibi ipfe faceres:non iamrogabo talí ne feruo quicqua etian defit: nam procurator ciufmodi magni iam mibi ficiun

OECONOMICVS, 289 füciidus uidetur. lllud tamen Vfcbomacbe, quod oratione percurrimus celerrime,ne relinquas. Q uod ifluctinquit: Si quis difceret quomodo queque faciunda efJent, id cffe maximi dicebas. Alioqui nibil bominis curam prodefJe confirmabas, nifi fciret que facere opus effet,ex quomodo.T um Ifchomachus:Me iubes,inquit,o Socrates, agriculturam ipfam docere, Ea quidem eft, ut iam dixi, que Agricdtura,
fcientibus opes, ignorantibus multos labores«2 inopiam uictus affert. Nunc igitur artis buius audies in nos beni» gnitatem, Cum fit utiliffima, atq; tracfziu iucundifiima, cim perbonefla fit, c7 dijs«7 bominibus oppidó grata, praterea captu facillima, cáne benigna generofaq; ct? Nan generofa uocamus animalia,que cum pulcbra,magna utiliaq; fint, erga bominum genus fant manfueta, Hoc Ifcbomacbe fatis didici[Je uideor, te docente quemadmoduin fit docendus uillicus procurator. V t cnini dixe vis illum tibiredderebeneuolu m,diligentent, imperandi peritum,iuflum,didici. Quid ueró confirmafli, eum qui recte curaturus fL agricultura, difcere oportere que e quomodo ey quando facienda fint opera, boc equidem mibi uideor celerius oratione percurriffe. Vt fi dixiffes li teras ci tenendas qui uerba fcripturus e[Jet, e fcripta le Curus,ut bec ad meas aures peruenifJent, literas e[fe tencndas audifJem: boc autem cognito, nibilo magis opttior literas[civem: baud fecus ey nunc adduclus fum facile ut crederem,tenendam efJe agri colendi rationem ab eo qui recte curaturus est illam:quod etfi noui, nibilo tamen magis intelligo quo fit ager modo colendus. Q uod fi mibi quamprimi uiderer agricola, fimilis[Jem circituo litanti medico, qui uiflt egrotos,, quid illis profit ignott

190 XENOPHONTIS
vat.Itaq; fi non fim talis,edoce me agriculture munus c7 opera, Enimuero,inquit|fcbomachus,nó quemadmodi ceter«e artes, quas quidifcuntmulti temporis illis tribue reéoguntir antequam uictum[uo labore parare pofiint, ita captu difficilis eft agricultura, fed partim qui dant operas intuens partim[ubaudiens, illam breui fcies, fic ut et alium fi uelis edocere pofuis. Non tibiuenit in mentem, ercdo, quantum fcias illius artis, Etenim ceteri artifices fummas artis cuiufq; cómoditates opportunitatesq; ce» lant:in agricolis qut optime ferit arbores, maxime letaretur fi quis eum[pectaret. qui optime feminat,codé modo:quodq; pulchre factum uideres, non te celavet, id qua vatione feci[Jet,fi rogares.Sic ey mores uere ingenuos ifs dare uidetur agricultura, qui cum ipfa uer[antur. Ad bec ego: Exordium predarum, e quod eum qui audierit, à percunctatione non auertat,'T'u, quontam difcere perboneflum efl,cade re multo magis eam mibi uer bis explica. Non enim turpe tibi c$t facilia docere, mibi ucró longé turpiftimum nefcire,prefertim que funt cum utilitate coniuncta, Primum igitur, inquit, boc tibi demon[trare uolo,non efJe difficile,quod ex multis rebusac udrijs agriculturam contineri dicunt ij qui oratione diligentiflime perfequuntur illam, reuera minime exercent. Aiunteum quiredté culturus est agri, primó terre ingenium cognofcere oportere, Recte, inquam. Nam qui non uidit quid terra ferre poféit,is quod femen[pargerc, quásue flirpes fervere debeat, baud uidebit. Vtaq; fl ignotis folum arare uelimus, 0 Socrates, quid ferre queat, quid nequeat, ex fructibus arboribusq; cognofcendi. Pofleaquám enim periculum fecerit cg cognouerit aliquis,nibil
lam

OECONOMICVS., 201
iam prodeft bellare cum dijs: quia fi quave opu efJet&i qui ucl femine uel flirpe compleret agrum, non magis cx eo perciperet fructus necefJarios, quam fi committeret id quod non inuitus produceret aleretq;. Q uód fi per fcgni tiem dominorum uim fuam terra no pofiit oftendere,fepc licet ex loco finitimo certiorem fieri, aut ab bomine ui cino fubaudire, que fit illi natura. Nam quauis fit inculta, fuam tamen offendit naturam. Q ue flirpes agrefles Letas €7 uberes gigtit, ca fi curetur, potest cy mites fructus €osq; letos producere, Sic ingcniài terre per[pici potest ucl ab eo cui no ita magnus eft ufus agriculture. Satis iem mibi uideor Yfcbomacbe fbei c7 fiduci« cócepifJe, no effe cur ab agriculturame abflineam,ueritus ne terre naturá deprebendere non pofiim. Etenim pifcatores mibi ueniunt in mentent, qui cum dent operam mari, nec fint in «o loco pofiti unde fpectent arua, nec lente ferantur, fcd unà pretercurrant agros, tamen cum uident fructus in agro, non dubitant de illo ferre iudicium, qui bonus, qui malus,fed bunc improbant, illum uer laudant.1llos quidem uidco bac ratione adductos permulta de terra foccun: da,eadé cum peritiffimis agriculture explicare, V nde uis igitur, Socrates, incipia tibi meá de bacarte exponere fen tentiatScio me tibi iam permulta fciéti diclurit de agri co lendiratione.Mlud equidé, inqua, libéter addifca(eft enim maxime fapientis uiri) quonam modo,fi cupiam, terram fubigens,bordei c7 tritici magná uim percipiam.| No Cap, xxii, fli agrum noualem fementi parandum? Noui quidern. An igitur bybernis menfibus incipicmus arare terram? Atlutulétus erit ager, Aeflaté te avandii cenfessDuvitics erit impedimento,quo minus arum iugo moueri pofiit, t

292 XENOPHONTIS
Dicendum fortaféis uere boc opus indboandum, Par est, inquam, terram maxime fundere que tum mouetur, Et berbam fubuer fam,inquit,tum iam agro dari pro flercore, c7 fructum nondum fundere, uti nafcatur. Exiftimo quidem certé: nec id noJe difficile eft, fi noualis ager fe» rax eft futurus, cumvuncari, euulfa fyluefcente materia purgari, jimaximé excoqui fole debere, Hac ita ficri oporteremibi quoq; uidetur inqua. Tu ne,inquit,bac aliter cómodius ficri putas, fi quis eflate dfepifime uertat agri? Cuicgo: Certo fcio uepres ey buiufmodi fylua baud melius educi, cy ab flu ficcari;atq; à fole terra coqui pofJc, d fl quis eflate media tempore meridiano iugo moueat. Si uero foftone colatur bumus, certiamne est agendum feparatim cum terra, ey cum materia? Ad bec cgo:Diruenda fylua,ut arefcat in fummo folo, Terra uer tcnda,ut eius cruditas excoquatur, V idcs,o Socrates, eadem de nouali utriq; noflri uideri. Sané,inqua.de feméte ucró noflin aliud quicd Socrates preter bora ferendi? quam cenfuerkt optima tum maiorcs exercitati, tum qui noftra etate periculis fecerit. Nam cum tempus autumni ucnit,omnes ad Deum couertunt oculos,e7 tempus expe &ant quo plüuia mi[Ja mollito folo fementem facere licebit.Omnes,inquam,fciunt expectandam pluuiam, c7 jJ tichte terra fementem non e[Je faciundam, nifl fi cogeret neceftitas, Plane uidebant multis«2: magnis incommodis ccflicfatos,qui anté femen iecerant, quàm à Deo iufii füiffcit. Bis devebus igitur nobis omnibus conuenit, inquit Ychomacbus. Sic,inquam,omni in re quam Deus nos doect, confenfio eff: ut confentiunt uniuerfi denfos ueflitus byere ferendos ijs qui babere po[Junt: ignem fouendum,

OECONOMICVS, 293
filigta fuppeditent. Tum Ycbomacbus: Multi iam de femente difJentiunt,pr.ematurá ne fit optima,an media,an maxime fera? Deus, inquam,non uno femper ordine circunuoluit anni, fed aliá prematuré,alik medic,aliit fere tempefliua magis agit. V trum putas melius inquit,an ex bis unam deligere ad utendum fationem, fiue parum fiue multis feminis eft[pargendum: an cum coeperis à prima, ad extremam ufq; feminare: Cui ego: Mibi optima uidetur genus omne fementis ufurpare. Nam fatius e[Je duco, fatis multas omnibus annis capere fruges, interdum nimium multas, interdum nimii paucas. Hac dere quoq;, inquit;tibi conuenit mecum, difcipulo cum doctore, tametfl ante me fententiam protulifti. O uid, inquam, in ia^ ciundo feminesuaritmne genus artis eft? Omnino confideremus c7 boc, inquit. Tu quidem femen efJe mana ia^ ciundum nofli.Ego quidem noui.Sunt,inquit,qui equabi liter proijcere po[Junt,czalij qui nó pofJunt.Hocigitur, inquam, exercitationem requirit, ut citbariflari manus, ut arti uoluntatiq; feruire pofiit. Maximé,inquit, Si uevà terra fit aut tenuior aut denfior. Q uid ais ifluctinquá: Ain'tutenuiorem que debilior c[L, denfiorem que robuflior?Dico,e7 rogo te,pár ne femen utriq; dares,«n alteri copioflus?Tum ego: Vino ualidiori vica fententia plus aque debet infundi, c7 robufliori uiro, fi quid ferendum eft, maius onus impofii, Et fl qui effent alendi, plures ci decernerem qui pluresalere po[Jet. An uero terra dcbilis firmior ualentiorq; fiat, fi quis illi plus inijciat fruclus, ut largiore pabulo tuméta pingucfcit,id quefo me doce. Arrifit Vcbomacbus:Yocaris Socrates:id tamen babecertum. fi terre[em inieceris,ac deinde quo tempore multi t 3

294. XENOPHONTIS
à coelo cepit alimentum, e feges in berbam creuit, illam uerteris, id e[Je pabuli terree, cy baud fecus ac€ flercore illi uires accedere. Si uero finas femen in fructum crefcere,é terra fumpto ad maturitatem ufq; nutrimento, diffi cle cft agrum tenuem ad extrem letos c9 uberes gione ve fructus, ut[uem debilem multos alere maiufculos natos. Hoc dicis lfchomacbe,debiliori folo minus feminis cffe committendum.Ego ifluc profecto: c7 tu quoq; fentis idem, qui exiflimas omnibus debilioribus imperare nego cia ininora oportere, Age Vfcbomache, cur fegeti farculit immittis'Noftijinquit,bybernis menfibus aquas increfce rc. Quid ni? Fac igitur ut infufo limo fcoctis aliquid oceultum fit imbri, ey à fluxiombus nudate fint alique ra dices, utq; materia fepenunero ab aquis excitetur tam multa, ut fuffocata feges opprimatur. H«c omnia fievi uerifimile cst, inquam. Videtür ne tibi iam tum feges opis indigerc? Maxime, Si limus obduxerit, quod ccnfesadbibendum remedium? Terram fubleuandam puto. Quid fi nude vadices? YnduCta terra medendum. Quid uero fi berbarum fylua excrefcens inter fegetem fuffocet illam? atq; diripiat alimentit, quemodmodum füci genus ignauum cy inutile diripiunt ea que magno labore ciba via condiderunt apes? Excidenda quidem certé materia, c7 alimento priuanda, ut ab alucaribus eijciendi faci. Num fine cau[a igitur tibi uidemur farculitinijcere?Nequ4quá. utc Ifcbomacbe animo concipio quale fit apté €7 opportunc imagines inducere. Nam de facis locutus, multó mibi apertiu explicafli vationé[ylue, quàm cum de ipfa differebas. At ueró deinde metere par eJl. doce me igitur fiquid babes quod có pertineat, Facerem, inquit,

OECONOMICVS, 195 nift mibi uidereris bec fcire. Tu quidem femper, ut debes, fegetem incidere nofli. Quid ni debeá? Secás ne flans quà fpirat uentus,an aduer[ustINO aduer fus inqua. Nam moleftà arbitror oculis cy manibus aduer[as legere fti pulas ariflasq;. Altits ne fecas,an propius bumütSicurtus«9. breuis calamus, imi feco, ut culmi fint longiores: fü procerus cz altus medià fecandi puto,ne qui terunt in arca labore fuperuacuo grauentur: neue qui uentilant, in ijs laborent quibusnon opus ft. Quod in agro relictà facrit,exuflum, adiumento c[Je terre puto, c7 flerquilinium implere coniecit. Vides 0 Socrates ut manifefló deprebenderis,id quod ego de me[Je, animo c7 ufu confecu tus. Tum ego: Vel cum periculo experiri libet, Volo cognofcere, fit' ne mibi ratio terendi frumenti,— No« Cap.xxiri
füininquit,à iumentis feuges in arca teri? Q uid ni? Nosti quoq; omnia que iuméta uocantur,boues,mulos, equos? Scis ne bec tantummodo uidifJe tecum circunducuntuy, pedibus excutere frumenti? Q uid aliud uidere po[Jem? Quomodo proterent id quod opus esl, atque conculcabuntià quo perficietur equabiliter tritura? Non e$t dubium, inquam, quin ab ijs operis que in arca uer antur. Vertentes enim pedibusq; femper fubijcientes ea que tri tanon funt, maxime quod erat difficile adequabunt, ac quamprimi rem conficient,"Tum ille: Eeec quidem nubi non funt notiora quam tibi. Deincepsigitur V/chomache frumentum uentilatione fecernemus. Dic mibi Socrates, NoJti ne fi ex aree parte que eft obiecta uento,corperis, per arcátotà latii iri paleas? ece[Je eft, inqua. Nece[Je eft igitur ut in frumentis cadat. Sane.Longiuseft(pacis, d quo palee[ublimes ultra fruges in uacuum aree locum tt 4

296 XENOPHONTIS
firri poffint. Si quis 0 Socrates incipiatreiccttnea fecermere ex co loco unde flat uentus quid Nemini dubium eft Vcbomacbe quin paleee flatim in fuo receptaculo future fint. Ci inquit,altera parte iam fecreta peruencris adaream roediam, num continu fic diffufis granis reliquas paleas fegregabis: an ubi quod purum eft frumentà coacevuaueris n acerui,ut perangu[to capiatur loco? v bi puri coaceruarim,ut mili tranfuolent pale in uacuum aree locii ey ne femel ac iteri feoregande fint, Tu quidem Socrates alium docere po[Jcs,qui breui à paleis fepa rentur fruges. Hecigitur,inqua,olim fcicba, fed oblitus erá. Cogito meciian c7ego aurü fandere, tibias inflave, €7 pingere fciam,cy me fcire ignorem. Nam bec me ncmo docuit,ut nec agriculturam. Video autem bomines ut doriculturam,fic(7 ceteras artes exercere, Ad becifcho macbus:Non cgo tibi iandudum dicebam eó maxime ingenuam c[Je agri colendi rationem, quód facillime difci potefl? Agedum V/chomacbe,noui. Equidem quum vationem fementis tenerem,id me fcire oblitus eram, Agriculture ne eft flirpium fatiot Eft quidem certe. Qui fit igitur ut fementem fciam, stirpium fationem nefciam? Nefcis tu quidem inquit? Quu fciam, qui nec in quo genere terre ferendum, nec quanta altitudine quantá ue latitudine fcrobes fodiende, nec quanta longitudine furculus demittendus,nec quomodo bumi fitus maxime cvefcct,in tellig am: Perge,inquit,difce que nefcis. Cuiufmodi farobcs fodiantur slirpibus, uidilfe te certó fcio. vidi perfepe. Vidifln altiorem tripedalitNon equidem femiffc fuper altitudinem bipedancam. Quid? Vidiftine latiorens tripedaneot Non certé bipedatieo, Perge, inquit, ey boc
rcfbonde

OECONOMICVS 297 refponde mibi, Nofüin' ullum bipedaneo mimus profundum:Non fe[quipedali. Nam ftrpes in ferobcm demifJe effoderentur, fl ad terre fuperficiem propius accede" vent.Hocigitur Socrates abüde nofli, rufficos fodere[cro bem nec duobus pedibus c7 femilJe altiorem, nec fefquipede breuiorem. boc adeó perfpicuum cst,ut uideri fit nectfJe. Q uid uerofquum terram uides;Jicciorem internofcis ey bumidiorem? Mibi quidem ficca uidetur efJe in Attico monte Lycabeto, e? quecunque fimilis eft buius: bumidaucró in lacu Pbalerico,«7 ceterze generis eiufdem. Altiorém ne fcrobem foderes in ficca, à in bumida? Foderem,nempe quód in bumida alte fodiens,aquam veperires,necii ca tam ferere pofJes. Preclare tu quidem. Cum fuerint fcrobes fofi nofli am quando flvpis utrun que genus demittendum fit? Maxume, Si uclis celeriter produci putásne terra culta fummi[Jum flirpis caulicu lum maturius exire per bumum fubactam atq; mollem, quám per incultam«7 duritie concretam? Perfpicuum, inqua, celerius excrefcere per[ubaclá, quàm per immotam.Subflerni debet igitur femini terra. Q uidni dcbct? Anflirpem totà vea linea colit uerfus erecta, putas facilius latiusq; diff underc radices, d fiterva fubftrata de ponas obliqua,ut quemadmodii yamma fic iaceat fupina? Sicprofecto, propterea quod in terra plurcs ert oculi: ex oculis autem fupra terram uideo furculos emanave, unde coniecturam duco fic in terra fieri.Cum ucro multe nafcuntur bumivadices, fürpem ualidam breui refce re puto. His derebusigitur idem quod ego,noJli Socrates, Sed agé,terrám ne folum inicies, an circi firpem pre[Je cóculcabis bumiConculcabo.Nam fi pre|Ja nó ejJct,non tt..$

298 XENOPHONTIS eft dubi quin ab aqua pluuia coenià fieret, à fole uero ad ini funditus ficcaretur. EfJet igitur periculi ab imbri, ne bumore putrefceret:à fole,ne ficcitate fiue biatu terre Cap.x xv, calentibusvadicibus arefceret.| De uiti fatione,0 Socra tes,idem omnino tenes quod ego? An inqua. fic co ferenda fiat Et omnes avborei fruClus inquit Ydbomachus. Nam qui uité preclare ferere nouit, qui in aliarà fürpià fationereprebendetur? Oleam uer Vebomache qui feremus? Facjinquit,periculi mecit,id ne omnii maxime fcias, Vi des altiorem olee fcrobem fodi: etenim iuxta uias potifii mi foditur. Videsq; in omnibus feminarijs furculos fiue taleas e[Je. v ides quoq; lutum omnibus furculorit capiti" bus impofiticy omm fummi caput contetum.Hec omnia uideo. V idchs autem quid ignorastan quomodo teffam fummo luto imponas? Non fané.Eork que narrafti, nibiliznoro:fed animo repeto, cur cum altera mibi propoteres uniuerfam queftionem, fcirém ne ferere,negaue rim. Videbar equidem nibil devatione ferendi explicare poffe. Vt aggrelJus es de fingulis inquifition&tibi,ut ais, re[pondeo perinde quafl teneam que tu, quem peritum ferunt agricolam. Nónne interrogatio doctrina eft 1fcho mache? dudum enim difco, quoniam me fingula vogafti. Nam cüm me duceres per ea que noui, fimiliaq; demonflrares que fcire me no exiftimaba, adductus fum ut bec me fcire crederem. Anigitur inquit Vcbomacbus,fi tc de drgento, bonum nécne e[Jet, interrogarem, perfuadere polJem airete argenti probare, c7 difcernere uerum ac puri ab adulterino? Anitem de arte tibiaru, de piclura, devebus generis eiufdem*Forta[Jc,inqua,quandoquiders có duxifli, ut credam inc agrum colere po[Jc,€ cio

OECONOMICVS, 299
fcio teminem unquámibi banc artem tradidifJc. Hiec non ita fint,o Socrates. At cgo iandudum tibi dicebam,bomi ni fic amicam, fic familiarem effe agriculturam, ut qui ul dent c7 audiit illiu(lati fcientia concipiant. Multa do cet ipfa,ut optime liceat rebus ipfius uti. Vitis cum ad ay bores attollitur, flatim docet fe erigi uelle,ft proxima fit arbos. Cum diffundit pampinos, oftendit, racemos, quo temporc teneri funt acmolles, e aduruntur à fole, umbra contegendos. Cm tempus eft uuas ab fole iam dulcefcere, folijs defluentibus indicat pampinos e[Je detrabendos, e? uuam maturitate excoquendam. C um propter fertilitatemvacemos alios coctos atque maturos oflendit, alioscrudiores fert, coctos percipi iubet: ut ficus, femper id umbra tegunt quod turget.. Hicego: Sitam ficilé difcuntur res vuftice, c7 que faciunda fint, iuxtà fciuntomnes, qui fit ut ton omnes fimiliter agant, fed aLij affatina uiuanit, cy bonorum copiavedundcnt, alij fi^ bi necejJaria fuppeditare non pofsint, fed infuper alijs debcant? Equidem tibi dicam, Socrates. Ncc fcientia ncc in[citia agricolari caufa cft cur alij diuites,alij fnt pauperes: rec audies ita famam circun ferri, domum eJc dif" fipatam, quod fator ton equabiliter fenzen fparfcrit,nec quód praue flirpes feuerit, nec quod ignorans que terra uitem ferret, in agro flerili feucrit, tec quodtton intellexerit utile fementi noualem agrum fubigere, tec quod nio uiderit efJe bonum, flercus agro mifcere: fed multo fepius audire licet, Vir ex agro non percipit frumentum, non cnim dat operam ut fibi feratur aut ut flercoretur ager.nec uittti babet,q uia nà eft ci curee uitium fatio,ut tto uds feratyut iam[ate ferant, Necoleum nec ficus[unt illis
Cap.xxvi

300 XENOPHONTIS
propterea quód diligentiam non adhibet, ec laborat ut beclegat. Hc c7 fimilia funt quibus differentes inter fe agricole, differunt ey facultatibus, multó magis quàm qui ingcniofum aliquid ad opera uidentur excogitafJe. Sic c9: belli duces in quibufdam quee funt fui muneris, nó quia fententia differant inter feje,alij alijs meliores funt, fed cura, Nam que duces omnes,permultia; priuati fciüt, ea nonnulli faciunt imperatores,alij negligunt: ut nullus eft qui non intelligat, cum per boftii fines iter faciundum eft, tutius cffe milites inftruclos ordine procedere, quo modo,fi opus fit,optimé dimicare pofint: fed alij agmen compofitum ducunt, alij incompofitum. Omnes optimi effc norunt, ante caftra cy diurnas cy nocturnas custodias flationesq; collocare, uerum ut id fiat, dant operam quidam,alij nullam. Cy uàd fi per anguftias ularum duca tur exercitus, nónne difficile efl reperire qui nefciat effe commodius occupare locorum opportunitates? At ucro funt qui diligenter occupant, funt qui n occupat. Q.uinStereoratio, etiam. dictitant omnes agriculturam flercore maxime iuuari,uident nullo negocio fieri,«y tamen cum predavé fciant quomodo fiat,cumq; facile fit multum conficere, alij cógregandum curant,alij non item. Atqui Deus fublimis aquam prebet, Loci cauicaeto limoq; complentur, Terra uarium materie genus[uppeditat. Cui ferendum eflis bumum purgare debet. Que uerruntur€ medio, f in aquam deijciat,iam tempus ipfum conuertet in ea qui^ bus Letificatur ac pinguefcit ager. Que materia, que ter rain aqua[lante non erit pro fimo? Quotaqueq; medicaninis indiget terra, fü bumidior fementi, flccior falfiorà; ferendis arboribus accommodetur? Nullus cs qui - bec
| | | | | |

OECONOMICVS.
becnefciat, ey ut educatur aqua foflis, ut terra[alfa cor rigatur, dum mifcetur omnibus dulcibus, bumidis, ficcis. Sed ifla cure funt alijs,alijs uero nequaqua. Q uód fi quis ignoret omtino quid pofiit ferre tellus;nec fciat eius frulum nec flirpes cognofcere, nec ab aliquo ueritatem audire queat,nonne multó facilius tamen illi et omnibus ingeniumterre quám cqui uel bominis experiri? Nibil enim fubdolé c7 falfo pr« fe fert, fed que potefl,&7 que non. aperté uereq; demonftrat, Wla, quód omnia cognitu captu; fücilia praebet, c7 bonos ey malos patefacere optimé mibi uidetur. Non efl enim quod fe nefcire caufen tur,ut qui ceteras artes non exercent. Nullus ignorat,illam, ft quid acceperit bencficij, referre gratiam. Wl ne male mentis accu[ationem intendere manifestó uidetur? Hominem fine rebus neceffarijs uiuere pofJe, nemo fibi ipfe per[uadct, Q.ui nec aliam nouit artem unde queflum facere pofiit, necararc terram uult,€» agris operam dare,non dubium eft quin aut furto, aut rapina, aut opera mendica uiuat,aut nullavatione ducatur. Magni referre dicebat, ad boc ut agricultura fructuofa fit, aut non fitquód cim plures futt opere,alius curat ut in ope re fint operarij,cium uocat eg retinet bora. Hoc alius tto fact. Facilé uir unus decem uincit, qui tempore laborat: alius ab eo diflzt,qui difcedit ante tempus.Permittere ue ró ut totum diem mala fide laborent bomines,ac frauden tur,eà ualet,ut plus quàm dimidium totius operis extrabatur. Vt initinere faciundo«d fladia ducenta, nonnunquam fladijs centum propter imparem celeritatem diflant inter fe duo uiatores,ambo iuuentute€ ualetudine pares,quódalter facit ut concitatius feratur,alter animo
301

301 XENOPHONTIS
vemifJo captat ocium, c7 ad fontes ac[ub umbris quiefat,circunfpectzt,molles uenatur auras: fic e» in opertbus longe distant ac differunt effectu, qui dant operans ut miniflri e mercenarij frugi fint, ac minime dijJoluti: «7 quinon folum non boc faciunt, fed cz inueniunt occafiones intermittendi laboris, finuntq; fuos agere mala fido, cz inerte indulgere." Hoc autem bene laborare, qut malé vem curare, tam differt, quàm aut perfedte labori incumbere,aut penitusin ocio languefcere, Si qui fo diunt iinctum, ut abiccla materia pure fint uites, fic fdiant, ut berbarum[ylua maior uberiorq; fiat, qui potes aliquid aQtum e[Je confirmare, c» agrum cultum dicerc? H«c igitur domos magis difipant, quàm nimia ne^ gocij gerendi infcitia, Nam cum expletur impenfa,operauero nonexplentur,ut percipiatur utilitas ad faciundum fumptum, non est cur iam mirere fi pro diuitijs pats peries c7 egeflas inucbatur, Bis autem qui ftudio ac diligentia ualent, c7 frugi funt agricole, non mediocriter utilem c7 efficacem faciendi queflus ab agricultura paQui fundi fint. ter y exercuit ipfe cy me docuit artem. Is non fincbat emendi, unquam fundum cultum comparari fed quifquis aut negligentia pofJefJorum aut tenuitate facultatum incultus inconfitusq; effet, ut cmcretur admonebat, Dicebat enim,predia culta uenire pluris,ey incrementum non ca pere:quibus autem nibil[Jet accefsionis,baud fimiles afferreuoluptates exifimabat: fed omne predium c7 omne pecus cul accederet amplificatio, maxima c[Je domi no letitie avbitrabatur, Nibil uero plus babet acceftionisquám fandus ex iniculto cy infoccundo,cultus eo fevax onmium rerum faQtus, Ne dubita Socrates, quin nos iam
effeceri

ORCONOMICVS. 303 effecerimus ut findi long? longeq; maioris fint preci, quám quanti primà fuerunt. Hec,nquit, adeo frugifera meditatio,adeó captu facilisut tu qui nunc audiflino a^ liter ac ego fciens abeas,c7 aliàt fi uelis docere poftis.Pater meus ec id ab alio didicit, nec folicitus inuenit, fed cim effet agriculture laborisq; cupidus,talem fe fundum cupiuilJe dicebat, ut baberet quod ageret,«7 unà cum uti litate uoluptaté perciperet, Erat enim fuapte natura,ut mibi uidetur,omni Atbenienfii fludiofifimus agricultu Ye. Hec cum dixi[Jet,bominem interrogaui: Quos pater agros excoluifJet,cós te tenebat omnes,an ctiam uendebat fi grandem pecuniam inueni[Jet? V endebat fane, inquit;fed alium cotinuo mercabatuy incultum, propterea quod defiderio laborandi tenebatur, Narras 1/chomache patrem agri colendi uere fludiofum, ac duce natura tam vuris amantem, quàm tritici cupidi funt mercatores. Ri quód frumentum maxime petunt, ubi magnam cfJe copiam audierunt, eó nauigatit. Aeg eum, Euxini, Siculum pontum traijciunt.Deinde aim ceperunt quam potuerkt plurimum,pelago uebunt impofitum nauigio quo uebunn tur ipft. Cum fuerit opus argento, non temere ez incottfultó quocunq; fors tulit aucbunt, c7 quafi abijciunt, fed ubiaudierint cffe qui plurimi liceantur,magnoq; merce tur, eà ferunt, cy emptoribus tradunt. Sic quodammodo pater tuus auide fequebatur agriculturam, e» inde que[lum uenabatur. Yocaris Socrates. Ego,inquit,nibilo minoris fludiofos edificandi facio, qui domos extruunt, uendunt, alias deinde moliuntur. Yureiurando fine ulla dubitatione tibi confirmo 1/chomacbe, adducime ut tibi credam, ac putem wortalumm genus amare qz: per[equi

304 XENOPHONTIS
omnia que fibiufui fütura arbitratur, Confidero quàm bene propofito congruentem omnem pv«fliter is ovationem.Propofueras artem colendi ruris omniá facillimam e[Je difcenti. Nunc cgo prorfus onmibus tuis uerbis addu élus, fic effe rem non dubito. Sic e[t, inquit Ychomacbus. At,quod est omnib.actionibus, agriculture fcientie ciui lijocconomie,arti railitari cómune, expetendum efl,ut fis imperandi peritus. Hoctibi quidcm a[Jentior, alios alijs ejfe mente praflantiores, ut in triremi fl mare afperum traijciatur, e bomines quinauigia impellunt, c7 vcmis uclisq; fubministrant, penetrare fit necefJe,alij quorum iubere ey. bortari munus cst, ea dicere c7 facere poffunt, que animos exacuunt, e incitant ad fufcipiendum laborem: alij fic imperiti funt ey incompofiti, ut uix altero tanto tempore eundem expleant curfum. Sudantilli, cy in egrefJu qui iubet, eos qui dicto funt audicntes, laude perfequitur: qui parent, tubenté uicifoim laudant. Hi ueró nullo fudore appellunt naucim, odere prefcdiit, prefectus illos.Sic eyimperatores inter fe differunt.Alij non ita fuosregere po[Junt, c7 allicere,ut laborare, pericula fubire, nifi quantum nece[Jarium fit, obtemperarc uclint;fed itaveddunt affeclos,ut fi aduer[entur imperanti, magnu quiddam ac preclarum facere uideantur. Ifi quoq; n9 fic milites inflitulit,ut dedecus fagere fciant, [471 f quid accidat turpe,uerecundia moueri, A lij contr boni duces, periti, diuini, cum fufceperunt eofdem c7 alios fepius, ficerudiunt, ut aliquid turpe committere ue reantur,ut parére melius efJe putent,c2 unumquenq; au dientem e[Je diclo gaudeant,ut uniuerfi no inutté, fi opus fit; laborem[uflineant, Sed ut fingulis quibufdam amor
quidant

| |
OECONOMICV S, 30$ quidam laborandi innafcitur, fic cy toti exercitui[ub bo nis ducibus agendi cupiditas ingionitur, cg bonoris ingens fludium,quo accenfi milites aliquid agere praeclare, € áduce uidericupiunt, V quofcunq; fic affecti funt ami mo comites, ita ualidi fiunt duces,non illi quidem qui cor pus babent firmifsimum celerrimumq;, qui telis 7 fagit tisoptimé pugnant, quiequum nacti preflantifiimunt, ut fortifsmos equites aut[cutatos infignes decet,offerunt fe periculis: fed qui eo inducunt militi animos,ut uel per ignem uel omne periculum fequendum putent,cos merità duces acris ingenij magniq; uiros dicere licet:quos qui norunt multi fequuntur: quos ire vagna manu iure dicunt, ut quorum prudentte confilioq; multe manus fer^ uire uelint, Magni reuera talcs uiri, quires magnas non tam uiribus corporis quam fapientia mentis gerere poffunt. Sic ey in priuatis rebus, flue procurator fiue pree^ fictus[it inflitutus,qui promptos,alacres, frugi, affiduos pofiit efficere fuos, is fané em auget, multasq; parat facultates.Si domittus qui operarium malum maxime pu^ nire diligentem premio donare potefl inuifcrit opus, c apparuerit, c2 eum minime ucreantur ij qui dant opevas, baud equidem uirum probem:fed eui,culus afpectu moucbuntur opifices, ficut quifq; uires concipiat,certatimlaborct, optima gloría ducatur, aliquid babere re^ gie uirtatis affirmabo.Hocmaximum efl(ut mibi uidetur) tum in omi re ubi quid ab bominibus coficitur,turt in agricultura, Non tamen qui femel id quod dico uide" vit audierítue,difcet,fed bono rectori faturo opus c[Je ck
difciplina cy indole bona iudico, tum maxime uirtute di
wina quandoquidem non hoc totum bonum prov fus bu» HH

306— XENOPH. OECONOMICVS. manum mibi udetur efJe;fed etiam diuinum, plané c7 4^ perte uolentibus imperare. Dij miferentuy corum qui fa pientia ac moderationeuera praediti funt:«9 ut cenfeo, tyrannidem in inuitos dant ijs quos tali uita dignos effe duxerint, qualis efl Tantali, quiapud inferos eternum tempus agere dicitur,mctuens ne bis intereat,
XENOPHONTIS OECONOMI«^ CI FINIS,
DES. ERASMVS ROTERODAMVS CLARISSIMO VIRO D.Antonio Fuggero S. D,
1| ON finecaufa, uír amícífsime, ueter€ de d Ata querelam ín tuis ad melíterís renoe j| uas. Nullo enim unquam feculo ílla ma» gís fuo nomíní refpódit,quám hoc:necla
E23) tius peromníü mortaliü capita diuagata :cuí preter ínnumeras calamitates hoc quoque malí iuré ferímus acceptum, quód nos anímorum beneuoz fentía coníuncüifsimi, confuetudine difiractí ututmus, In huíus tamen íncommodi folatium, nonníhil remez dij uideor míhi reperíffe. Nam hifcediebus cim ínquíe rens nefcio quíd, chartarum mearum aceruos excutee vem,ultró,& utarbitror,deo quopiam íta uolente, ues nitin manus, quodante annos alíquot uertere tenta ram ex Xenophontis tyranno, Id quo mínus tum abe foluerím, preter alía fuit& illud ín caufajquàd grecus codex uideret mihi parum emendatus. Ad hoc labos ris nunc integer reueríus, perpetuo curfu cítracqp' refpía rationem adumbilicum deduxí, Apud prifcos nihil ín tererat inter nome regis actyranní, cim poftea tyrans niuocabulü cceperít effeinuififsimü apud omnes:regís etíam apud eas dütaxat refpublícas, in quibus uígebat Dcenmo

EPIST, NVNCVPATORIA., 307
Democratía, Alíoquí quód Símonides fubínde Híeros nem appellat tyrannum, níhílo cíuilíus effet, quàm fí quís cum pírata famílíaríter& amícé cófabulans, íden tidem appellaretíllum píratam. Fateor hocargumeno tum non per omnía temporum horum ftatuí congrue rejin quíbus fub monarchís przpotentíbus tranquilliffímé degunt,non ut tum fíngule ciuítates,fed amplifsía mx ditiones: multa tamen infunt,quz noftrís quoque príncípíbus nó ínutílía cognítu futura fint. In hoclibel lo tibi dicato quotíes uerfaberís, Antonícharífsime,pu tato tecum Erafmo tuo colloquí.Ornatífsímo uíro Toe anní Cholero, falutem ex me plurími, quo uno necínz ter amícos habeo quend candidiorem, necinter patro2 nos magís ínuíctü. Ex eius literís níl nifí meros amores fpírantibus, tantü capio, míhí crede, uoluptatís ac foe lati, utuíx alia quapiam ex re tantundem.Beneuale, Datumapud Fríburgum Brifgoíz,Idí, bus Februari), anno à Chríz fto nato
M, D, XXX.

Xenophontis
HIERON SIVE TYRANNVS, DES. ERASMO ROTEROdamo interprete.
2x IMONIDES poéta die quodam accefP. n ue[it ad Hieronem tyrannum, cum; ocüt PA IDA] effet utrifq;, Simonides bunc in mod oos. qi es buncin modum Me E locutus cft: Vellésne mibi explicare ee d Hicrom, eaque probabilius eft te melius noJje quam ego noui? Et quena,inquit Rieron,funt ifla que mibi notiora poftint effe quàm tibi,uiro tam eru dito,tantad; fapientia predito? Noul,inquit,te am effes priuatus, cg nunc regno potientem noui. Cum igitur utrunq; vitse genus fis expertus, uerifimile eft btnc temoffe melius me, quid difcriminis fit inter uitam regiam ez inter priuatam,quantum attinet ad ea que uel woluptatent, ucl moleftim afferunt bominibus, Qiuin tu igitur, inquit Hieron,quonia nunc adbuc fané priuatam agis ui tam,coómonefácis me comodorum c7 incómodorum que in priuata accidunt uita? Sic enim tibi,ut avbitrormaximé potero, quid inter banc c7 illam interfit, explicare. Ad que buncin modum Simonides refpondit: Equidem mibi uideor boc animaduerti[Je,o Hicrot,, bomines pri» uatam agentes uitam,ucl uoluptate uel dolore affici: per oculos quidem,;ijs rebus que cernuntuv,per aures autem ijs que audtuntur;per nares item ijs que olfactu fentiun tur, per os uero tum efculentis tum poculis. Ea porró que[pcélat ad em uenerca,bis corporis partibus fentit tur,quas nouimus omnes. Tum frigida calida qs dura Cg mollia

I J | I ;
XENOPH, HIERON, 309 mollia, leuia cy grauia,toto corpore uidemur,inquit,diiudicarcyatq; ex illor& fenfu uel delectationem,uel molefliam percipere. Porro malis ac bonis interdi per ipfum animum;ut mibi uidetur, dele£fztmur, interdum etiam of" fendimur: nonmund per utrunq; comuniter, boc eft, per animam fimul cg per corpus.lam mibi uideor utcunq; in telligere, quàd fomno dele&taniur: uerum id quo pacto, aut per quid,aut quando fiat,b.ec mibi uideor nefcire po tius quam fcire, quomodo fefe babeant. Nec id forté mivandis,fi que nobis uigilantibus accidunt, fen[um[ui pre benteuidentioren,quam caque in[omnis obueniit, Ad bec Hieron bunc in modumepondit:Ego fané,o Simonides,baudquaquam dicere poffim,quomodo rex entire quici aliud pojJet, preter bec que comemorafli.Itaque badtenus fané no intelligo, quac uitavcgia differat 4 pri nata. Tum Simonides: Atqui inis tamen,inquit,difcrimen eft. Nam ex bor unoquoq; rex ut multis partibus
, maiorem capit uoluptaten, fic ex ifdem minus babet mo
lefiavum. Ad bec Hieron: Non itajinquit,ut dicis ves ba bct, 0 Simonides. Q uin potius illud fcito, regem ex bifce rcbus longé minorem capere woluptatem, d priuati ca^ pit quimediocri fortuna funt,cy longé plus auferre mo leftiari.Wneredibilia narras,ait Simonides. Nam fita cst ut narras, qui fit ut multi regnum affectent, praefertim ex corum numero,qui uidentur effe uiri ca códitione, ut maxime[ua forte debuerint effe contenti? Rurfus qui fit utomnes beatos iudicent tyrannos? Tum Hieron; Q uoniam, inquit, mebercle uitam utranque non[unt exper" ti, ideo fic iudicant de negocio, At cgo conabor tibi decla rare me ueraloquiyorfus à uifu: quandoquidem tu quoq; HH 3

310 XENOPHONTIS
utmeminiffe mibi uideor, ab bocipfo fermonent ordiez baris.Primumigitur cümreputo qualia fint que cernun tur oculis,comperio tyrantios deterius babere, quàm pri tuatos bomines, In alijs quidem atque alijs regionibus, a" lia atq; alia funt[pectatu digna. Ad bec ucró fpe&tacula omnia proficifcuntur priuati;inqs urbes quacunque uoluevint,fe conferunt[pe&landi gratia, quod in quaque ui fendum eft, Tum ad folennes celebritates populiq; conuentus frequentiffimos, im quibus uulgus putat ejJc ves maxime fbectatu dignas, ijfdem licet accedere, Tyranni porrà non multum indulgent fpectaculis, varo; interfunt, eo quód ipfls co proficifci tutum non eft, ubi nio[int futuri fuverioves ijs qui adfunt. Ncc rem domefticam ba. bent tutam,ut ea apud alios depoftta, liccat abefJe peregré. Metuendum enim es,ne fumul ey principatu excu tantur, cy facultatem amittant ulcifcendi cos à quibus Le fi fint. Sed dices forfitan: At ifla fpe&tacula ueniunt ad tyratios, etiam fi domi maneant. V enunt equidem, o. Simonides, at non folum pauca€ multis, uerumetiam cim eiufmodi fiht,adeà care emenda tyrantiis,ut qui uel qualecunq; fpectaculum ediderint, poflulent longe mtaioribus premis breui tempore acceptis, à rege difcedere, quàm que per omnem uitam à ceteris omnibusparant. Tum Simonides: Verüm,inquit, quand inferiores eflis i [pectaculis,tamen potiores fertis in bis que dele&ant au. veis: quadoquidem laudum,quibus nibil eft auditu iucuns diusnulla uquá uobis cft penuria, Quotquot enim funt qui uobifzit agunt con[uetudin£, omnia qu-eciiqs uel dici tis uel facitis, laudant. Rufus à conuicije, quibus nibil e auditu infuauius, liberze funt aures ucfire, Nullus enim

HIERON SIVE TYRANNVS. 31t
enim uult tyranud corám c7 in os uituperare.'T um Hieron: Et quid inquit, uoluptatis exiJlintas afferre cos,qui nonimaledicunt,ubi quis euidenter per[picit, quod bi om nes dum tacent male uolunt tyranno? Aut quid uoluptatis afferre putas cos, qui laudant, cum fufpcdti fint quód ajJentandi gratia laudent, non ex anumo? At Sinzontdes; In boc quidé meberdle, inquit, tibi prov fus a[Jcintior Hie von,laudes allatasab bis qui ámaxime liberi junt,cfe mul tó iucundifiumas. Veruntamen illud plane uides quod ie quaqua ulli mortali perfuafirus es, quin in bis quibus aluntur bomines,uos longe pl us uoluptatis capiatis. Nec iflud,inquit,me fügit,o Simonides,ita p lcrifa tideri,nos tum edere,tum bibere fuauius priuatis,có quod ipfi quoque fibi uidentur iucundius coenaturi coenam qu.e nobis apponitur,quàm cam que ipfis apponitur. Non enimip faves woluptatem affert. Sed bocillos delectat, quod apparatus(uperat ea quibus ajJueuerunt.Eoq; cuncti mortales cupide expectant dies feftos, exceptis tyrannis: fem per enim bis fplendidus est apparatus, ncc ullam illorum menfe dicbus feflis accipit acccflionem. Primum igitur quod ad banc uoluptatem,quam adfert fpes,attinet, dete riore conditione funt reges quam priuati. Preterea, wquit, illud fat fcio tu quoq; uel experientia comperti ba bes,quo cuique plura fuprà quàm fat eft,ac edundantia apponuntur tantà citius edédi fatietatem oboriri. Tta fit ut ipfo quoque tempore,quo cibum capis fo multa appo" nantur, deteriusbabcas, quàm qui moderato[unt uictu. Atprofetó,inquit Simonides,tantifper dum appetit ani mus, multo plus babent uoluptatis qui[plendido uiuunt apparatu, quami, quibus tenuis uictus apponitur. H8 4

212 XENOPHONTIS Adl.ec Hieron: Vtá ne, inquit, 0 Simonides, putas eun quire quapiam delectatur, bunc protinus maxime affici, ac uebementifümo amore tcneri eius negocij? Equidem prorfus arbitror, inquit. Num igitur uides reges libentits ad fuos apparatus ire, quàm bomines priuatos ad fuostNequaquam profecto, inquit,ion fane uideo, fed ilu bentius,ut uulgo quidé uideri poffit. TumHieron:Q uid, inquit,num iflamulto fludio arteq; confecta confid erafi, que regibus apponuntur, acria, amara, austeraqs, e bis germana?Provfusinquit Simonides,confidcraut, pla ned; niibi quidem iffa uidentur effe preter borinum naturam. Q uid teitur, inquit Hieron, aliud exiflimas boc genus epulas effe, nifi mollium cz effeminatarum deliclarum animi concupifcentias? Siquidem ego fane probé noui;quin nofli tu quoq; fovfitam,quod qui cupide uefcun tuv nibilopus babent iftis arte additis condituris.Et qui" dem uobis ex odoribus, inquit Simonides, islis preciofis quibus unpimini, avbitror eos plusbonicapere qui funt familiares, quam uofipfos:quandoquidem e» ingratos odores non fentit is qui fe illis expleuit, fed bi potius qui ad cum qui deuorauit accedunt. Vider inquit Hicron,ufa uenit in cibis: cui perpetuo fuppetit omne genus epula rum,nibil illorü fumit cumappetentia. V erii cuiquid ra vo cótingit, is demk eft quici uoluptate fatiatur, fi quid illi obijciatur, Sole igitur,inquit Simonides, uenerce vci delectationes ce funt forta[Je que uobis regni cupiditatem afferant. Hic enim folis wobis licet, ut quidq; uifum fuerit puldperrimii, cum eo cOgredi, Nunc demi, inquit Hicrott,cómemorasti,in quo citra cotrouerfia inferiores fumus boiinibus priuatis, Principio tatiq; idem: effe

|
HIERON$IVE TYRANNV S. 38 efe uidetur uxore ducere ex bis qui tum opibus, tum po tentia precellunt, eaq; ves putatur adiungere cumuolue ptate dignitatis nonnibil ei qui duxit. Proximum autent efl ex paribus uxorem afcifcere.Q ui uero ex inferiorib. ducit,prorfus cotemptus cy inutilis babetur. At regi, ni fi peregrinam ducat,ex inferioribus ducat nece[]c eft. vn de fit,ut non admodum ad illum perueniat illud amabile, uigorá; charitatis, quee inter eiufdem ciuitatis coniuges intercedit. Yam uero«7 coli captariq; à focminis fplendidis ac fummopere magnificisplurimum babet uoluptas tis. Que ueró tteniunt ab ancillis culte, cm adfunt,ni bilexplent animum. Sin defint alicubi, graues tum iras, tum molcftias gignunt in nobis. Porro in puellorum amo ribus, multo etam minus babet uoluptatum tyrannus, quàm in uxoribus que ducuntur gignend«e proli. Nam
quód uencrei cógre[fus, fi adfit amor, plurimum afferat uoluptatis, profecto perfpiculi est nobis omnibus, At mor nulli minusinfinuat fefc quàm tyranno. Neq; enim amor appetere gaudet ea que in promptu funt, fed ea que fperantur.Proinde non aliter quàm fi qui nunquam expertus eft fitim;potum nancifcatur, itidem qui et expers amoris,expers eft iucundifime V eneris Hune igi tur in modum locutus eft Hieron, Simonides uero arridés: Q uid ais,inquit, Hieron? Negas puerorit amores in feriregum animis? Q ttomodo igitur, inquit, amas Dailocbum,cui cognonten eft PulcberrimusfQ uoniam me^ berde,inquit,o Simonides, non boc amo quod ab eocófc qui uidetur efJe procliue, fed quod regem minime decet. Nam ego quidem diligo Dailocbum, ob quecunq; funt il la que fortafs natura bominis cogit à formofis petere. uu 5$

314. XENOPHONTIS
Ceterim his potiri que amo, ut cum mutua beneuolentia«y Àuolente cotingat, uebementer opto. Vt autera ui ab illo fumam,minus mibi uideor concupifcere,quám mi bijpfl mali quippiam facere. Nam ab inuitis bo[libus aliquid fumere,rem equidem arbitror omniam iucundifiimat, Sed pueris uolentibus, gratia, ut opinor, iucumdifsima uenit. Protinus enim ipfe mutuus redamátis afpectus iucundus eft, iucund.e percontationes, iucunde refponfiones,iucundiflime uero ev in primis uencree tum lites,tum contentiones, At inuitis pueris frui latrocinio, inquit,mibi fimilius uidetur, uoluptati uenerce, Q uan quam pr.edoni nónibil affert uoluptatis,partim lucrum, partim quód urit inimici, At quem quis amat,eo cum eVus cruciatu gaudere,C7 amantem odio e[fc,cy attingere mole[le ferentem,an nó boc graue ac miferandum eft ma lum? Etenim bomini priuato protinus argumentum eft, ubi qui amatur preftat officij quippiam, cum id ut aman tem gratificari, quod(ciat illum nulla necefitate inferuive, Tyranto uero nibil et quod fidem faciat animimutui, Nouimus enim cos qui nobis ob metum inferulunt, quàm po[funt maxime afsimilare amantium obfequia. Itaque à nullis plusinfidiarumvegibus tenditur, quam ab bis qui fe fünulant amare maximé. Ad bec ita refpondit Simoni des: fla uer que bactenus narras, mibi uidentur admodum exigui momenti. Multos enim uideo graues proba. tosq; uiros effe, qui in bifce rebus[ponté funt alijs inferiores,quippe tum ácibis,tum à potutum ab ob[onijs ac rebus adeó uenereis ab[linentes. Ceterumin boc longé precellitis bomines plebeios, quód cg res magnificas excogitatis, C quod excogitatum eft, celeriter perfic j A

HIERON SIVE TYRANNVS, 31$
Adbec facultates babetis multas eo opimas, poféidetis equos uirtute praestantes, tum arma infigtiter pulcbra, mundum eximium uxoribus, edes magnificentifimas, c4sq; Ycbus preciofifimis instructas. Adde bis quod famulos tum multitudine, tum artibus precellentifimos pofiidetis, Preterea maxima uobis[uppetit facultas, uel boftibus nocendi, uel amicos iuuandi, His ita refpondit Hieron: Multitudinem popularem in iudicio de regno ballucinari nibil admiror. Nam uulgus mibimaximé uidetur ex afpectu opinari c7 felices quofdam efJe, c7 miferos. Regnum autem pojJefsiones, que uidcntur pluri
mi effe precij,explicatas expofitasd;[pecticulo palm omnibus exbibet. Contrà,que molcj funt, in animis vegum tenentur abdita: ubi fitum eft demum bominibus,ut aut felices fint aut infelices, His igitur in rebus falli quidem plebeiam multitudinem baud admiror: uos autem becignorare, qui c nente uidemini perjpicere melius, quámves plerafq; cernitis oculis,id uero mihi uidetur ad miratione dignum. At ipfe, 0 Simonides,ez experimentis certo cognitum babeo, ey tibi confirmo, ramos na ximorum bonorum minime participes efJe: contrà maximorum malorum illis fymmam ade[Je copiam. Protinus enim fi pax bominibus uidetur ingens bonum, buius minima pars edit ad reges. Sit pro magno malo bellus babetur, buius multo maxima pars ad veges pertinet, Contrá priuatis, nifi ciuitas bellum commune fufceperit, protinus liberum. eft quocuniq; uoluerint profiafc, nibil formidantibus ne quis ipfos intevficiat. Tyranni auté omttes quoquo fe cofevant, quafi pev bofülia castra proficifeuntur: coq; neceffe putant,ut ev ipfi femper fint at

216 XENOPHONTIS
mati alios armigeros iugiter fecum circunferant. Pre terca priuatietiamfl quando profiaifcantur in expeditio non,tamen fimulatq, domit fe veceperint,exiftimant fibi res effe tutas. Cotrà tyranni cum in fuam peruenerint ur bem,tum intelligit fefe inter bofles effe plurimos. Q uod fi qui potentiores alij ducant exercitum aduev[us urbem, licet qui funt extra mocnia quoniam funt inferiores, in periculo uideantur effe, tamen fimulacintra munitiones fe receperint, omnes fe credunt e[Je in tuto. At tyrannus ne tum quidem liber eft à periculo,cum in dorus fuz pe» netralia peruenerit, quim potius tum maxime putat effe cauendum.Ynfuper priuatis interim per focdera,intetim per pacem datur à bello requies: tyrannis autem num quam pax efl cum bis quos imperio premunt, neq; quifquam tyrannus unquam foederibus pofiit fiderc.lam bel la partim funt que gerunt ciuitates, partim que tyranni cum bis quosoppreJeràt. Ex his fané bellis quicquid eft malori, ea tyrannus cum ciuitatibus babet comunia, €ó quod nece fit ex tyrannum cy ciuitatem tumin avmis efJetum excubias agere, tum periclitari:etfi quid tri flc acciderit uictis,utriq; fuper boc difcrutiátur, Atq; ba &lenus quidem par eft illis bellorà conditio. Ceteri que iucunda accidunt ciuitatibus, cum ciuitatibus belli geren tibus, ea tyranni non babent, Nava ciuitates profecto ft quando deuicerint bofles,baud diclu facile fit quanta capiant uoluptatem, dum inimicos cogunt terga uertere, quantam dum füpientes infequuntur, quantam dum trucidant bofles: 3 uer exultant acgefliut dere preclaré ge fs, quàm illuftremveferunt gloriam,quám gaudent, arbi trantesvempub,eomodis auctam ejfe. Y um illori quifqs
iactat

HIERON SIVE TYRANNVS, 317 iactat fe ez confilij fiiffe participem, e» quamplurimos dedifJe neci. Difficile uero veperias,ubi non ettam affngant liquid, narvantes[e plures occidifJe, quàm reucra. perierint:ufqueadeó ves iflis uidetuv fpeciofa, quod ciuitas uicerit. At tyrannus ubi fufpicatur,aut ctiamve coper tum babet effe qui ipfiveluctentur, poftquam ocaderit il los,nouit no totam ciitatem in ipfius partes acce]Juram, neq; nefcit quod iam paucioribus fit imperaturus: eos non poteft bilaris e[Je, neq; fe iactat de facinore, fcd vem eleuat quatum poteft, excufatd; fefe fimul bocagens,ut ne per iniuriam fecifJe uideatur. Adcó necipft quod geri tur boneflum eJe uidetur. Deinde occfis quos metucbat, nibilo magis ob id fecurus efl, quin potius iam magis fibi
cauet quàm antea, Ac Lyrannus quidem tale bellum ba^ bet perpetuo, quod ipfe in me per[picuii facio.Nute por vó confidera amicitias, quarum participes funt tyranni. Primum enim an magnum bonum bominibus fit amici tia, boc conflderemus. Etenim quicunq; uidelicet diligitur db aliquibus, amantes libenter bunc intuentur pra^ fentem,libenter bencfüciunt,ez fi quà difce]Jerit;cius tenentur defiderio,ac veuerfum fumma cum uoluptate ex^ cipiunt,commodis axiici gratulantur,cy fi quid fecus c^ uenerit, opitulantur. Nec boc fallit ciuitates, amicitiam maximum efe bonum ciuitatibus, ventq; iucurdifsimam mortalibus. Itaq; multe vefpub.legem babent ac morem, ut folos adulteros liceat impune occidere, idq; có quód exiftimétillos effe corruptores amicitie, que uiris inter" cedit cum uxoribus. Nam quoties uxor per calamitatem aliquam coitum admittit,ob id nibilominus cas babent in precio uiri fi modo appareat amicitiam inuiolatam[ne

318 XENOPHONTIS
cerámá; matere.Ego fané tam ingens bonum iudico ama rbut exiftimem reuera ci quidilicitur ultrà bona affiueetum à dijs,tum ab bomitibus, Atque buius polJefsionis tam preclare minus babent tyranni, quàm aliorii quifqua, Q uod fl fcire cupis, o Simonides, me uera loqui, bocimodo confidera.Firmiftime uidentur amicitie, quas parentes babent erga liberos, ac liberi uiciftim erga paventes:item quas fratres erga fratres, uxores ergamaritos,detiq; fodales erga fodales. Q uod fi uis animi aduer tere,comperies priuatos ab bis quos memoraui, potiffimur amari,cum tyranni complures liberos fuos occide-rint, multi à liberis interfe&li fint, cüm multi fratresvegtum ambientes, mutuo parricidio fefe confécerint, Mul tos autem Dyrannos comperics c7 ab uxoribus fuis extin ctos, c à fodalibus qui maxime uidebantur amici. Ergo qui ab bis quos nature uis maximé propellit ad amandi, quos etiam buc compellit lex, ufqueadeà babentur odio, qui fieri po[Je credis,ut ab alio quoquá confentanek fit il los amari? Ad bec,cui minimi babetur fidei, qui fieri pote ut non in mago bono ceteris fit inferior? Nam que tandem confuetudo iucunda et, fi defit fides mutua? Aut quis conulctus uiro cum uxore pofsit effe iucundus fi neu ter alteri fidat?Q uis bero iucundus fi illi diffidat? At buius boni quo quis babet quibus fidat, minima portio edit ad tyrannos: quandoquidem tta uitam agunt, ut ne cibis quidem optimis fidat,fed bos priufquam binc dijs libent, iubent preguftare miniflros, baud dubium quin obdiffidentiam,ne quid uel in his etia edant bibántue mali. Adde bis, quód ceteris bominibus patria fua cuiq; maximé catidicibilis,eó qud ciues abfq, füipendio fefe mutuo fatellitio

MIERON SIVE TYRANNVS. si9
tellitio protegunt aduerfus feruos: protegunt autem eg aduerfus facinorofos, ne quis ciuium per uim occidatur, Acco cuftodie progrefat funt, ut multorü legibus fancitis fit; nec eum efe purum, qui cum bomicida comercium babcat. Vnde fitut per patrias unufquifqs cixium tutà ui^ uat. Contrá tyrannis boc quoq; uertitur in diuerfum.Ciuitates enim non folum non efficiunt fupplico, fcd nagiifica premia decreuerunt tyrannicidis. Cumq; cosé templis eijciant qui priuatos bomines occiderunt, bis qui tale quid patrarunt, refpub Jlatuas ponit in templis.lam fiputes, quia tyranni plus babent opum, ob boc illis magis delcdlari, ne id quidem uerum cft, o Simonides, Imó quemadmodum a atbl ete aim plebeios fuperant,non idco fibi placent, uerum cum à plebeis fuperantur, boc illos angit: itidem tyrannus non inde gaudet, quod plura poffiderc uidetur priuatis, fed cim minus babet alijs tyran nis,tum difcruciatur, có quód bos arbitratur f ibi in diuitijs emulos efJe«7 concertatores. Ac tie contingunt quidem citius tyranno quàm priuato que concupifcit, pro^ pterea quód priuatus domit,aut agrum,aut famulum defiderat:tyrannus autem uel ciuitates, uel amplam regiotrem,uel portus, uel munitas arces concupifcit,quee afkcilius maloreq; cum periclo parantur, quàm ea que cócupifcunt priuati.Q uin inter plebeios,uix paucos inuenias tam egenos, quám pleriq; funt tyranni: neque enim suultum«7 fatis numero difcernuntur, fed ufu. Ya ftt, ut multa fint que[uperant fufficientiam, pauca uero que defunt u(ui.Tyrantio itaq; que multis partibus fuperant «liorum facultates,ea minus fufficiunt ad nece[Jarias im^ pen[as, quàm bominipriuato, propterea quod priuatis

$20 XENOPHONTIS
liberum fit in dies impendia quortodocunq; uelint cotra bere,quod tyrattmo cócefJum non eT. Nam maxima pars impendiorit, ey maxime necefJariorit,llis in corporis cu flodes infumuntur. At quod illis datur, decurtare pernitiofum uidetur. lant qui quibus opus est iufté fibi parare polJunt,quis eos cónuferctur ut cgenos?Sed qui per egeflatem buccompelluntur, ut tialis acturpibus artibus fibi comparent uitum,an non bos quis miferos c7 egenos optimo iure deputet? Tyranni uero multa preedari cog tur, c7 áteniplis facrilegio, cy ab bominibus rapina, có quód nunquam iliis fufficit pecunia ad fumptus nece[jarios, Perinde cnim ac fi bellü femper effet, coguntur aut exercitu alere,aut perire. Sed c7 aliam tyrannorü calamitaté tibi dicam Simonides. Nouerüt no minus quàm priuati probos fapientes, c7 iuffos uiros:hos cim diligeve debeantmetuunt:fortes quidei,ne quid audeant libcr tatis amore; fapientes, ne quid machinentur:iuflos uero, ne multitudo cupiat ab illis eubernari: quos poflcaquam ob metum clàm fuflulerit, quinam fiint illis reliqui, qui bus nitantur,nifl uel iniufli,uelintemperantes,uel feruilestnunfhi quidem babentur, quonia metuunt quemadmo dum eotyrannine quando ciuitates libertati reddite ipfosopprimant. Intemperantes,ob pre[cntem ac tempos rariam potentiam. Qui uero feruili funt ingenio, obid, quód ipfi ne cupiunt quidem eJ liberi.Q napropter mibiquidem uideturet bec effe magna calamitas, cum alios ducarus bonos uiros, cogi ut alijs utamur. Accedit bis, quod tyrannum quoq; necc[Je eft effe ciuitatis fludiofum: fiquidem abf cudtate nec incoluniis effe pofiit, nec fe^ lix.Contrà tyrannis ipfa compellit,ut propriá criminentur

HIERON SIVE TYRANNVS, 3:
tur patriam, Neq; enim fortes, neq, bellaces ciues fibi pa^ rare gaudent, fed potius bofbites ac peregrinos ciuibus potentiores reddere, atque borum adbibent fatellitiunt, Quinetiam cum annone benignior prouentus affert reruri ubertatem,ne tum quidem tyrannus quica remittit, arbitrans quod illos boc abiectiores fit babiturus, quanto fuerint pauperiores. Sed uis ne Simonides c illas uoluptates tibi comemorent, quibus ego ufus cum eJem pri uatus, ijs me nunc fPoliatü fentto pofleaquám regni adeptus fum? Ego quidem tum cum equalibus agebam confuctudinem,gaudens illorum familiaritate, ficut c illi ui ciffim mea. Mecum etiam uiuebar,ft quando quietem co ocium defiderabam. Ver[abar autem in cóuiuijs, frequen ter có,ut omnium obliuionem caperem, fi quid moleftiarum afferret bumana uita; frequenter coufque,ut c7 can tilenis,ez bilavitatibus,e7 cborcis animum perungerent, frequenterad communem quoque fatictatem tum meant, tum corum qui aderant. Nunc ucro nudatus fum bis,qui bus mea iucunda eft conuetudo, eo quod fodales babeo, pro amicis feruos.C uin et mibi facultas adempta eft cum illis iucunde uiuendi, propterea quód nullam illorum ev^ game perfpiciam beneuolentiam. Vinolentiam uero e fomnum non aliter quàm infidias babeo fufpedla, Yam ue ró metuere turbam,metuere folitudinen, nietuere fatel^ litij abfentiam,metuereipfos etiam cuftodes ac nec inermes tllos uelle babere apud fefe, nec avmatos uidere liben ter,an non res eft mifera? Tum autem c7 peregrinis po» tius quàm ciuibus fidere, ac barbaris potius quam Grecis? Postremo buc compelli, ut pro liberis babere cupias feruos, cy ex feruis cogaris facere liberos? Annon xx

221 XENOPHONTIS
bec tibi uidentur argumenta animi terroribus attoniti perculfia; i Porró non folim ipfe metus ciim infedit animo molejla ves eft fed dum nu/quam n9 adeft ac circumfertur, fit omnii iucundarum rerum corruptela. Quod fitu quoque Simonidesnon inexpertus esrcibellice, ez aliquando aduerfis boflilem phalangem in acie flrtifti, recordare qualem cibum. fumpferis id temporis, aut quem fomnum dormieris, Quales igitur tum tibi erant moleftie,tales futt tyranmorum,ez bis etiam grauiores. Non enim ex aduerfo tantá, fed undequaq; fe putant bofies afpicere tyranni. Hec cum audifJet Simonides, excipiens fermonem ita loquutus e; Nonnulla mibi uideris optime dicere, Nam bellum fane formidabilis ves eft. Attamen nos, Hieron, cüm effemus in militia, prius delectis qui excubias agerent, fecuré tum coenam, tum fomnum capicbamus, Ad bec Hieron: Sic babet per Youem, 0 Simonides. Nam illorum protecirices funt leges,itaque c pro fefe metuunt e pro uobis, Tyranni ueró mercede conductos babent fatellites,non aliter quam me[Jores. At opu: quidem effet, ut cuflodes nibil eque preffare ualeant, quam ut fint fideles. Ceterum multó difficilius cft unum fidelem inuenire corporis custodem, quam ucbementer multos operarios cuiufcunq; uelis opificij, prefertim fi pecunie caufa adfint fatellites,c liceat illis exi uo temporis[bacio multó maius accipere premium occifo tyrantio, quam accipiunt ab ipfo ob diutinam custodiam. Alius uer nos fupicit boc omine, quafi fumma tiobis facultas fit bene merendi de amicis,contra omnium maxime ualeamus inimicos ledere. Atqui ne id quidem ueri cft, Qui nanque pofiis inducere atimum, ut bencfacias,

HIERON SIVE TYRANNVS, 2423
ncfüclas cum certo fcias, quod ubi quis plurimum bene» ficiorum abs te receperit, libentifsime fefe ut primum licuerit,fubducet ab oculis tuis: Siquidem ex bis que data fant à tyranno,nemo quicquam fuum effe putat, priu" quam illius poteflatem exierit. Q0 pacto autem dicere poftis tyranno fummam e[Je poteffatera inimicis nocendi, cia certo fciat omes fibi bofles effe, quofcunq; tyrannide fubditos babet,quos omnes tiec interficere, nec in uin cula conijcere poicst, alioqui quibus deinde imperaturus fiti Verum aim fcit illos cffe bofles, fimul c7 ab illis fibi cáueat oportet, ez eofdem familiares babere cogitur. Quis eg illud probé nofti Simonides, quód tyranni ciues "quos metuunt egré confpiciunt uiucntes,rur[us egré interficiunt. Quemadmodum fl quis equum babeat egregium quidem, fed tamen formidabilem,«7 unde pericu-lum fit ne quod malum det immedicabile,ut gvauaté occ dit illum ob uirtutem, ita egré potcft illo uti, ob(eruans «c folicitus tie quod in periculis afferat exitiale malum. Itidem c7 relique pofJcfsiones que flc periculofce funt ut fint utiles, molcfliam afferunt pofüdenti, vurfum molefliam afferunt abijcientt, Fuec ubi ex eo audiffet Simoni des: Videturinquit Hieron preclara quedam effe ves bo nor,cuius amore riortales c7 laboris quiduis fubeunt,ey quoduis adeunt periculum. At cum ifla tam multa cóiuncla fint tyrannidi mala que tucommemorás,tamen uos, ut apparet, propenfis animis tenditis ad illam obtinendam,quo fitis in bonore: atq; inferuiunt uobis omnes citra excufationemad imperata quelibet. Quin c7 fufpiciunt uos cuncti, a[Jurgunt omnes e fedibus, cedunt uobis de uia, dcnique uenerantur uos qui uobis femper adfunt xx 2

314 XENOPHONTIS
onines, tum diclis, tum factis. Hec fane faciunt tyrannis qui funt fub illius ditione, aut fi quem alium forté femper bonore profequuntur. Nam mibi quidem Hieron,boc di flare uidetur bomo á brutis, quód bonoris eft appetens z cum cibo, potu, fomno c7 V enere,cuncta animantia fimi^ liter gaudere uideantur. Honori uero cupiditas necbru. tis animantibus inflta eft, nec omnibus ineft. bominibus. At quibu fca; infita cst bonoris c7 laudis auiditas,bi de mum funt qui plurimü"t à pecudibus, pro uiris, ac iam non pro bominibus folum babendi.O uapropter mt bi quidem non abs re ifla omnia fuflinere uidemini, que fertis in tyvannide, propterea quód fupra ceteros bomities bonovamini, Nec enim ulla uoluptas bumana propis ad Deinaturà uidetur accedere, quàm bonore gau dere. Ad bec Hieron: Atqui bonores, inquit, 0 Simonides, tyrannorum tales mibi uidentur e[fe,quales ego tibi wenercas illorum uoluptates effe iam expofui.Neq; enim obfequia ab bis quin amant mutuo, beneficia nobis ef fc uidebantur neq; iucundaV enus que ui extorqueretur apparebat: conftmilter igitur obfequia que deferuntur ab bis quinos metuunt, bonores non funt, Q uonam enim pacto dixerimus,ucl eos qui coacti a[Jurgunt de fedibus, boc animo a[Jurgere, ut bonorent eos à quibus afficiuntur iniuria*ucl eos qui decedunt de uia potentioribus, eó decederc,ut bonorent ledentes? Ac pleriq q; fane munera quoq; dant bis quos oderunt, dá tum cim metuunt maximé, ne quid mali abillis patiantur, At ifla magis arbitror feruilia facta efJe iudicanda, cum bonores mea quidcm fententia, ex bisvebus oriantur, que cum odio metug; feruili pugnant, Etenim cim bominesfic affecti funt ut

; : :
HIERON SIVE TYRANNVS 215 ut exifliment uirum idonei qui poffit benefacere, rati fe illius frui bonis, poffea buncin ore babent uebentes laudi bus,euma; fpectant no aliter quàm fi[uum quifq; bonum intuerctur,ac fponté decedunt dc uia fponte a[Jurgunt,amantes,non metuentes,coronantq; ob uirtutem ac benefacta ergarempub.muneribusq; bonorare cupiunt: bi de mun, bi mibi uidentur eum ey bonorare ueré, quicunq; talia prejlant officia,cy qui his fe dignum reddidit,reuera uidetur bonorari. Equidem cum qui fic bonoratur feli cem arbitror, fciens illum non infidijs appcti, fed alijs po tius effe cure,ne quid illi accidat:eoq; fine metu, finc inui dia.fine periculis, ac plane feliciter uitam agere. Contrá tyrannus, uelut ab bominibus ob iniurias condemnatus, acmorte dignus babeatur, ita mibi crede Simonides, noCes diesq; uitam degit. H.ec omnia cum Simonides audiffet illum commemorantem: Et qui fitinquit Hieron, ut fi adcó mifera ves cft tyrannidem gerere, idq; te nion fugit, nà abijcias tam ingens malit? Neq; tutteq; alius quifquá unqua lubens tyrannidem depofuit, ubi femel naclus eft. Quoniam,inquito Simonides, iflo nomine miferrima eft tyrannis, quódab ea à licet difcedere. C uomodo enim quifquam tyrannus unquam fuffecerit ad pecuniam ve^ pendendam ijs quos[poliauit? aut quomodo uincula ve^ penfet bisquos detrufit in uinculataut quomodo reflituet tot animas extin&tas bis quosoccidit? Sed fl cuiquá alteri 0 Simonides, expedit laqueo finire uitam, fcito,inquitme compertum babere, ut id faciat nulli magis expedire d ty ranno,quándoquidem buic uni mala nec vetinere nec de^ ponere expedit. Ad bec Simonides: At nuno,o Hieron,te male animati e[Jc erga tyránidem nibil minor. Nam curn xx 3

316 XENOPHONTIS
amari cupias ab hominibus, tyrannidem tibi putas obflarequó minus boc ajJcquaris.Ego tamen uideor mibi pof fedocere tevationentqua fiat ut not folum imperium ni bil officiat qu minus ameris,uerurmetiam bic fupercs fta tum uite priuatum. Hoc autem confiderantes an ita ves babcat,nondum illud confideremus,an quód princeps po tentior fit, ob id etiam pluralavgiri pofeit: fed fiinlargiendo paria faciant princeps ac priuatus, bic expende uter paribus beneficijs plus initurus fit gratie, Ordiar autem ab exemplis infünis, Primum confpeCtum falutat obuium ainice, binc princeps, binc priuatus: bic utrius appellationem iucundiorem fore putas(alutato? Yam nofii, fi ambo laudarint eundem, utrius laudem exitimes plusattuliffe uoluptatissSacrificio perato de uictinta bo noret eundem uterque,[cis ab utro bonor babitus uideatur gratior? Itidem laborantem equé curent ambo. An non igitur perfbicuum est, officia que preflantur àpotentifibmis, maximam item afferre uoluptatem? Yam po tatur officiorum equalitas, an non bic per[picuum cft, quod dunidium beneficentie à potentifiimis profe um plusualeatquám toti À priuato profe lum? Ad becmibi quidem uidetur, etiam à dijs bonos quidam c» gratia contes addita uiro principi, Non folum enim formofioré veddit uirum principatus ucrumetiam cundem bunc pul cbriorem uidemus cum principatum gerit, quám cüri agit priuati. Q uin ez colloqui gaudemus cum bis quibotore precellunt, magis quám cum qualibus nobis. Var Q7 iuuenum pufiones,quo tomine tu quoque maxime ty rannidem incufabas, minimé principis fenedutem füftidiunt, mininicd; turpe ducunt, fl cum quocunq; babeant
foni

HIERON SIVE TYRANNVS$, 317
fimiliaritatem. Q uin potius boc maximo eft ornamento áprincipe magnifieri, Ya fit ut regnum c7 que mole[Ia funt auferat; ey que boneftaymagis lluffret.1taq; cum pa ribusofficijs uos plus ineatis gratie, cum; uos longe plu vapre[lave ualeatis iuuandis alijs, multo q, plura dona di fücultatem babeatis, quomodo nó con[entanei est uos magis etiam amari quàm nos priuatos? Ad bec protinus Hieron itare[pondit:Q uoniam,o Simonides, cogimur e^ tiam magisquám bomines priuati ad negocia,ob quie nos inuifos babent bomines, exigendee[unt pecunie fl uolumus babere que fuppetant nobis in fumptus nece[Jarios. Neceffe eft etiam feruare quecunq; requirit corporis cuflodia. Ad bec plectendi funt qui edunt, probibendi qui uim parant. Deinde fi quando fubito tempus uvgens poflulat;ut ucl terra ucl mari fit expeditio facienda, es"no eft cómittenda temerarijs. Adde bis, quod bomini princi pátum gerenti, etiam conductitio milite opus est: qua qui dem ve nà alia eft farcina ciuibus grauior. Non enim bos putant equari tyramis bonore, fcd vapinee caufa crcdüt ali.His itavefpondit Simonides: Atcnim nion dico,0 Hievon, barum omnium verum curam non effe babendant, attamen fandtiones mibi uidentur alie prorfus in odium adducere, alie vur[us cum gratia beneuolentiaq; peragi. Itaq; docere que[unt optima, eos qui e4 pulcherrime preftantIaudibus cy bonovibus afficere bac quidem fas io cum beneuolentia coniuncta efl. Ceterüm qui fecus quàm oportet agit quippiam,bune conuicijs afftcere,co" gere,mul&am diccre, punired;: bec ucró nece[Je eft cum odio malcuolentiaq; coiun£ta efe. Cenfco itaq; uiro prin cipi fic agendum,ut fl quis eget coactione,bunc alijs puxXx 4

318 XENOPHONTIS
niendum tradat:ceterüm clim premia reddenda funt bis qui vem bene gefferunt,id per feipfum faciat. C) uod auté becrecté babent,teflatur publica cofuetudo. Qo noties uo lumus nobis muficit certamen cxbibcri, premia quidem proponit princeps. Ceeterii eos congregandi negocium
datur choragis: quemadmodii alijs iniunoitur, cy docen
di uimá; adbibcndi eis qui minusvetté fegerkt, partes de legantus.Vta fit protinus,ut in bis quod gratiofum efl, per prinapen fit faclum;quod ueró contrá;per alios, Qu uid igitur uetat e alias füncliones, que ad probibendos bo mines pertinent, fiviili modo peragi? Nam ve[publice omnes diuifee funt alie per tribus,alie percla]Jcs,alie per manipulos:principes autem fingulis pavtibus prafident. Itaqd; fl quis quemadimodi fit in choris,ita bis quoq; pro^ porat premia,tum ob egregiam avmaturá, tum ob pulchre feruatum ordinem,tum ob equitandi peritiam, tum ob uirtutem in bello praflantem,tum ob iuflitiam in conuentis, uerifimile efl bec quoq; cuticfa acrius exercenda fi«djit contentio, uincendiq;(ludis, Ac meberle citius im pelluntur quocunq; opus est, qui bonoris funt auidi: citiutq; coferent pecuniam, fi quando pecuniam exigat oc cafto,Et quod eft omnium utilifümiz id minime tamen ufitatum cf, ut per contentionem, agatur. Heec nimirum ejt agricultura, cuimultit accefJerit, fi quis per agros ac uicos praemia conflituat bis qui quamoptme terram excolucrint,ijsq; qui ex ciuibus maxim in bancvem incubuerint, is multa bona reipublice prefüiterit: quandoquidem c7 crefcent veipub.prouentus,ez fobrietas occu patos magis comitabitur,ey operi intentis mitius orietus feclerum, Quod[i quid ctiá negociatio códucit Yeipub. bonos

HIERON SIVE TYRANNVS, 329
bottos babitusci qui banc potifimum exercuerit, efficiet utplures affluant qui merces importent. Yam fi cy ilii bo nos babeatur,qui reipublice utilitatem quampiam citra cuiufquam dolorem excogitavit,ne bec quidem cura cef" faret. Atque ut fermonem in pauca conferam, fl cunctis effet perfpicuum, non cariturum pramio, quifquis boni quippiam inuexerit reipublice, plurimos caves excita" rct ad fludium inueniendi quippiam boni, Sane cim mul tis cure est ciuitatis utilitas, fieri non potest quin cz plu rareperiantur ingenio, obeantur functione. Q uod fi metuis,0 Hieron, ne fi multorum nomine premia propo nantur, multi fumptus existant: cogita nullam mercem e[Je magis uilem, quàm que ab bominibus premijs emi tur. Vides in equeslibus ac gymnicis certaminibus, ut exigua premia ad magnos fumptus,ad magnos labores, multum;[ludiun proliciun bomines. Tum Hieron: Isla quidem, inquit, 0 Simonides, mibi uideris rete dicere, Ceterum babés ne quicquam quod dicas de flipendiatis,quo minus babeamur ob illos odio?an dices, prineipi qui parauit ciuium beneuolentiam, nibil iam opus fere fatellitio? At berclejinquit Simonides, opus tame fue rit. Nosti fi fiquidem, quodi in equis accidere folct, idem ufu uenire in quibufdam bominibus, ut quó copiofius ipfi$ fuppetunt nece[Jaria, boceuadant ferociores. Tales igi" tur magis veddit fobrios metus, quem adfevunt fatellites, Honcflis uerà ac bonis, nulla ex ve mibi uideris tantuin utilitatum prestare, quantum preftas ex fatellitio.Nam alis bauddubié tu quidem illos tibijpfi custodes. At iara bericomplures à feruis[uis interempti funt. Quod fl usum illud in primis preceptum fucrit fatellitibus, ut per xx 4

330€X£NOPHONTIS
inde quaft effent omnium fatellites ciuium, ita omnibus e[Jent auxilio, 1 quid tale fznfevint ciues(funt autem, quemadmodum fanis omnes,aliqui facinorofi in ciwitatibus) fl igitur fucrit imperatum, ut fatellites etiam illos feruent, in hoc quoque ciues intelligent illos fibi effe utiles, Preterea co bis quiin agris operantur,eg iumcntis, binimirum,ut cft probabile,tum fecuritatem, tum fiduciam praftare poJent, fimul ev tuis, e? ijs qui in ditione tua funt operarijs. Nimirum fufficiunt ezad ocium preftandum priuatis ciuibus, cz illorum curandis negocijs, flad omnem occafionem aduigilarint. Ad bec, ad boflium occultas fubitasq; infidias uel prefentiendas,uel av cendas, qui paratiores effe poflint ijs qui femper armati funt, ev in acie compofiti? Yam ey tn militia quid cs divibus utilius mcrcenavio milite? Siquidem ueriftmile e£t, bos effe promptiflimos ad finitimas ciuitates,tum labore, tum periculis tum cuftodia fua tuetidas non coactos, pro pterea quód quum femper fint in amis, pacem maxime exoptant. Nam qui ad pugnaminftructi funt,«y amicovum tueri fortunas, cy boftiumves atterere poffunt maxime, Ergo fimulatque ciues perfpexerint fatellites ne^ yuinen ledere innocentem, fed eos quimale facere cona tur,cobiberezinfuper ex bis qui per iniuriam Lefi funt opitulari: demum profpiceve,ut fuo periculo ciues prote" gant: qui ficri poterit, ut in bos ton etiam pecuniam int pendant libentiftüme, cum adbibcant ad ca que minoris quàm bec funt momenti cuftodes? Oportet autem,o Hie von, ne de tuis quidem priuatis facultatibus grauatim int pendere commodis reipublice. Nam mibi quidem uidet (ur ca que impetiduntur veipublice, rectius collocari, quam

| | !
HIERON SIVE TYRANNVS, 3i
quàm que priuatim infumuntuv bomini principatum ge renti.Hoc per fingulas ves con ideremus, Vtrum existimas donum imimenfo fumptu magnifice extrucam tibi plis addere ornamenti, an totam ciuitatent, muvis,tente plis;porticibus, foris, portibus infiructams Vtrum autent ipfe armis maxime formidabilibus exovtatus, terribilior uidereris boflibusyan fi tota ciuitas tibi fit puldore arma t4? Porró cenfus utro inodo credis uberiores ficri, fi tuos duntaxat in ope detitieas, an ft fludio effeceris ut omnes ciues fint in opere? Q uandoquidem ueró exercitium om^ nitam pulcoerrimum exiftimamus,fludium equos alendi, currusq; pavandi, utrum putas tibi maiori futurum ornamento, ft ipfe quamplurimos currus alas, mittas; ad publica certamina, an fl inter ciues tuos pliaimi fucrint qui equos alant, plurimi qui in certamen eant? tran porró uitloriam pulchriorem e[fe iudicas, cóm ne quam. ex laude currusan quam é republica cui pr.efides felicitate? Nam ego fané neconuenire quidem avbitror, iro principicum priuatisdecertare:qui fi uicerittantum abeft ut fi admirationi, ut magis Jibi conflet inuidiam, ut qui ex multorü domibus faciat impendia, Ceterum fiuictus füerit,omnium maxime deridetur, Verum becmed efl, Hieron, fententia, tibi cum alijs ciuitatum prefttis certamen e[Je:quos ft fuperaris,tuam ciuitatem cui pre fides, quamfalicifmam veddendo, illud certum fcias, te inlonge pulcherrimo inter bomines magnificentifiümod; certamine uictorem forc. Atq; in primis quidem illud d. ficeris,ut ameris ab bis quibus impera; cuius fané veitu percupidus es: tum uero uiCtorie tue non unum babitu^ rus cs pr.econé, fedommes bomines Laudibus uchent uit"

31: XENOPHONTIS tutem tuam, Ynfuper omnibus fufpiciendus non tantum à priuatis uerumcetia à multis ciuitatibus diligeris: nec pri uatim modó füturus es admirabilis, fed c7 publice apud omes. Actutum tibi crit fi quà uoles ad fpectaculii profiaifa:licebit et bac ipfa in urbe manenti fpectaculis frui:
femper enim apudte fuerit cóuentus corum qui cupiunt oftentare,fi quis quid pulchri boriiue babeat,«v id deftderantibus inferuire.Pr.eterea quifquis adfuerit tibi tua rum partium eritzrur[us qui abeflyte uidere concupifcet, ut non folum diligaris ab omnibus, uerumetiam ameris, Porró formofos non oportebit abs te tentari, fcd ipfi tibi á formofis ambiri, ferendum erit. Metit autem adeó nullum babiturus es, ut alijs potius metum«c folicitudinem inieQturus fis, ne quid tibi accidat quod nolint. Q uin c babiturus es tuos ultrà parentes imperatis, uidebisq; illos ex animo tui curam gerere. uod fi quid inciderit pe riculi,ton folum uidebis illos pugn.e focios, ucrunetiam propugnatores, Multis quidé muneribus bonoraberis, neque ucró tibi deerit cui tibi beneuolenti ea impertias, cümomes babiturus fis tibi de tuis bonis gatulantesomnes item non aliter pro tuis priuatis commodis quàm pro fuis proprijs decertantes. In tuis quidem thejauris babebis quicquid ef opum penes amicos. Aoé Hieron di ta fidenter amicos, fic enim ditabis teipfum. Auge rempu blicam,fic enim tibijpfi potentiam adiunges. Para reipu blice bclli focios,puta patriam effe domu tuam,ciues uerà fodales,amicos tuos ipfius liberos,filios uero non aliter babeas quàm animam tuam, buc interim adnitens,ut bos omnes beneficentia fupercs. Etenim fi amicos feceris tos benefaciendo haudquaquam tibi poterunt obfitere inimici.

MIERON SIVE TYRANNVS, 5
inimici. Hecomnia fi prafliteris, illud certum babeto, te tibi paraturum;quo non alia inter bomines pofJcftio uel. pulcbrior,uel beatior: quandoquidem c7 felix eris ey ta men tibi nullus inuidebit.
NOBILI ET GENER OSO VI RO IOANNI COIONAEO MONtifricherij domino clementiftimo,
Ioannes Ribittus S.D.
«um Vmtypographus Bafilíenfis dilígentif Y fimus,& utilítatís publícz ftudiofifsis mus, Michael Ifíngrínius, X:enophótem ! totum latínís auribus tradere conftítuife B(ct, Gc pauca quzdam é greco conuerten :! dareftarefciret,nemperempublici Athe nienfíum,Poros,Sympofíum,& Hípparchícum,rogas uít Conradum Gelnerum uírum doctífsímü, eam rem utperficiendam curaret.quam prouincíam felíciter obí rc Conradus ípfe potuiffet: fedalijs implicitus, eam ut füfcíperé hortatus eft,uel ut ueríus dícam, Ifíngríni] efz flagitatíone fufcípere me co&eít. quz íta à me adminíe ftrata eft,ut míhí ípfe fatísfacere nullo modo pofsím. Qui ením alíquid perfectum dem ín tanta uetuftate;re rum obfcurítate,codícum deprauatíone,& hac mea ue tríufgplínguz notítía perexígua ut uerendü míhi fit, neíllud ín meíactetur, me quafí Phormíonéquendam de armís fermon&éhabere: quod uehementer reprehene dendum Hanníbal putauit.Illud certó fcío, meillam íu cunditatem ínaffectatam a(fecutum non eífejquam res &té FabiusQ uíntílíanus neminem affequí pofle afferít. Hoc affírmare audeo, à me elaboratum efle ut autoris fententíam eruere& exprimere alíqua ratione poffem: quod fí non fum affecutus, tamen pofthac leuius fore onus credo, fí quís denuà uel ínterpretanda uel límane daílla Xenophontea fufcipíat:& nos aliquando; Deo uolentejlímatíora& polítíora edemus, De caterísfore taísis alids, nunc de Hipparchíco illud breuiter habe;to

54 EPISTOLA
tíus equeftrís difciplínze ueteris rationem ín eo contíneo ri:fíiquídem primo, quinam fínt ad ufum bellí cómodí «quí aut íncómodí,docet: equítü deíndeíaculatíoneni, aísíduam exercítationem& obedíentíam pulchré fubz iungít:de premijs infuper proponendis, ut exercítatío nis labores alacríus obeant:de fímulachrís bellí,de pros grediendi ratione,de precuríoríbus,quídíin pace magí firo equítü agendum,de exploratorü generibus, deho fiium fallendorum ratíone,de concílíanda equitum be neuolentía,de laudeuírtutis bellice,deratíone adoríen di hoftes,& poftremo de díuíno auxílío fupplícíter im plorando, non minus fcíté quàm píé dí(ferit, Quz rae tio tametfi cum nofiri temporís equeftrí difcíplina oma níex parte nó conuenít,tamen iucundum eritíllam ue tuftí(simam cum nofira comparare;ut utriufq;ratíoná bus collatís, quíd melíus pofteríores ínuenerint, quíd Ímmutarínt,quíid deníqi retínendum cenfuerínt,elucez fcat.Coníjcere etíam lícebít, quid ad normam íllíus hoc tempore corríoi utíliter pofsit.Nam ín relíquis artíbus omníbus;aliquíd ad uetuftatísregulam emendatü effe hacztate, tam perfpícuum eft; ut fruftra quís probare contendat.Sed cüm Hipparchicum hunc noftrum nol2 lem fine patrocínío ín manus homínum ueníre,unum te uirgenerofifsíme Greruditifsimereperíebam,quí ade uerfus importunos literarum uítuperatores defendere non modG poffes,fed etíam uelles:doCtos autem horta tí,ut rempub.iuuareconantíum adíutores effe mallent quàm obtrectatores: unü ením te uídebam quí cum ge nerís claritate,líterarum fcíentíam non uulgarem con íunxíffes. Atqs tuorum ftudíorü& dilígentíz tefís eft Dola,teftís Lutetía,teftís deníg Pictonum cíuítas: quía bus ín locis quitos progreffus fecerís;facilé uídent ome nes,qui hanc tíbí laudem tríbuunt, ut ín nobilítateínfe riores multos,perpaucos tíbí pares facíant, ín líterís ue ro omnibus tegenerofís anteponant. Illud ípfum tui cí ues Laufannenfíes uno ore confitent:ídem de te teftímo nium Bibifcum,idem Morgienfes cofirmant.De me ue ro quid dícam? quem tanta humanítate íam índe à prí mo cim Bibifcum peruenífTem complexus cs, ut ab ila lís diíTe!

NVNCVPATORIA, 335 lís diffentire nequa pofsím: cur igítur dubítem quín benígné perlíbentergi hüclíbellum fufcepturus,& tua autorítatefartum tectum(utaiunt)ab omní detrímens to perículogí conferuaturus fís,non uídeo.Nam quane tum fauere oleas tum ftudíiofís,tum ftudijs ípfís, breui epíftola explicari non poteft, Atqp huíus tui in literas lá teratosq propenfi aními magnü eft argumentü, quad prudentísimí Senatus Bernenfís linguarü gymnalijs excítandís inftítutum, crebrís fermonibus íactare, ingj ccclà ufqy eueherefoleas: nec meherclé immerító, cim non obfcuro Senatufconfulto línguarum profefforíbus amplifsíma decreta fint fiípendía: quo nomíne patríze ueftrz tum ipfe, tum claríff.uir Hubertus Ludouicus, quí prímus ad gracarülíterarü ftudía ín Rupenfi(cho la me excítauít;gratularí libenter foletís, Vale uír gene rofífsime,atq; hunc prímü conatum noftrum boni con fule,Laufannz V IiLIdus Feb,anno 1$ 4 5$.
Xcnophonts
HIPPARCHICVS, SEV DE MÀ GISTRI EQVITVM OFFICIO, IoanneRibitto interprete. in1M VM precandumest à dijs, fa^ SA ciendis facrificijs, ut illud tibi largianadd tur, ca ut fentias, loquaris«7 ag45, que gratifoima ipfis fint: tibi autem,aPh Meet) micis ac reipublice minime molesta, fummequegloriofa ac utilia, Placatis ueró dijs curandum tibi csl, ut equites producas ev vecenfeas, tum ut numerus legitimus expleatur, tum ne quid de equitatus füperioris numero detrabatur. Quod fi non producti fucrint equites, femper pauciores erunt, quód alios fenio

336 XENOPHONTIS defatigari,alios ctiam deficere necefje fit, Ac expleto qui dem equitatu, diligentia adbibenda c[l, ut equi qui laborcs perferre pofiint,alantur: qui enim laboribus fuccum bunt.bi neq; equitem ferre, neque effugere omnino poffunt. Danda efl etiam opera ut cómodos c fáciles babcas equos, quod cótumaces boflibus magis quàm noftris funt auxilio. Calcitroft item c2 flernaces qui futt, ctim confcem fi fuerint;ab ufu belliremouendi,cum prefertim tales fe» pe nobis plus calamitatis,quám ipfi bofles inferat. Curan di ueró pedes funt, ut per locaetiam a]pera ingredi poffint, cim illud notum fit, equos incitatos inutiles effe ubicutiq cum dolore ingredi coguntur, Equis igitur ficuti decet conflitutis, vurfus equites exercendi funt, ac primis ut in equos infilire pofsintzmulti enim iam bacvationte fa lutem confecuti funt, Deinde illud curandum, ut in omni genere locork uebere equitem poftint;etenim bofles alias inalijs cofiflunt locis. Cumq; iam fatis exercitati fuerint, rurfus uidcndum eft ut ex equis fientifime iaculari poffint alia exequi, que peritos cquites fcire decet, Post armandi funt tum equites tium equi, ut áminimk ipfi uul ncrentar,bo[les autem qmaximis afficere pofüntincommodis.Pofiea cfficiendum e[l,ut milites dicto fint audien" tes, cim praefertim finebis neq; equi boni, ncque equites exercifati,neq; arma concinna, quicquam prode[fe poffint. Atq; bis quidem uniuerfis magifler equitum prec[Je debere uidetur, ut pulchre cuncta componantur, Quo» niam autem noftra ciuitas difficile efJe iudicauit, ut bec uniuerfa unus cum ejJet Magifter equitum exequeretuy, delectos ei tribunos adiutores addendos putauit: fenatui autem matidauit, ut utá cum illis equitatus curam fufcia peret,

HIPPARCHICVS, 337
peret, illud mibi uidetur utile effe ut'Tributos fictractes e prepares,ut tecit,que fint equitatui bonefla ey dece tia,conquirant,1n Senatu autem commodos babeas oratores, qui equites oratione perterrefaciant( quia territi meliores euadent) ey Senatum, ft quid importune fuccen
- feat mitigent, Atq; becquidem eorum que tibi curanda
funt; commentaria funto.Q ueniadmodum autcm fingulaquamoptime perficiantur, id iam dicere aggrediar. Equites igitur ex lege conficiendi funt, qui re c7 corporis uiribus plurimum po[Jutt: quos uel un iudicium uoca bis, uel oratione per[uadendo comonebis. Equidem illos in iudicium adducendos arbitror,quos fi non adduxeris, qua[us caufa id fealJe uideri poftis: suits enim potentes flatim fe uerterint perfuaft, fi prius potétiffimos cocgeris. lam ueró tibi uideris iuuenes ad cupiditatem equi tandi dicendo c7 equitatus[blendorem comcmorando al licere poffe, cosq; in quorum funt poteftate, minus refi fieutes efficere, fu bacapud illos utaris oratione, forcut co gantur equos alere.fi ton fub te, at fub alio, propter cas que ipfis fuppctunt facultates. Q uod fl fub te confcende vint,dices te abducturum pueros illori à magni precij ct in/atis equorum emptionibus,curaturumq; ut primum periti euadatt equites, Atq; is qui bec dicat,ca ctiá pre» flareeo efficere cotetur, Senatus fi predicat,qui equum babeat qui fequi no pofiit, eum coacti iriad duplam equi tationcri, eg eiu equum repudiatum iriillud effctturus e[Je uidetur, ut equi melius alantur,«2 in pofterum diligentius curentur. lud quoq; utile cft, ut uoce praeconis fignificetur,equos ferociores repudiatum iri:be enim mi tie(9 ad tales wendendi magis incitabüt, ey ad emendis JJ

558 XENOPHONTIS
moderatius, V tle eft etiam,ut qui in decurfionte equeftri calcitrant, repudiatkiiri praedicetur, cum prefertim qui tales[uat, nuni in acie inftrui ey confiflere pofünt: fed ft quo in hofles irruptio facienda eft, po[tremos omnii fequi nece[Je eft:ttaq; propter equi uitium inutilis quoq; redde tur eques, Quemadmodum autem fiant pedes equori ro buj/mi, fi quis babet faciliorem ey promptiorem exer citationem,eam[cquatur: fin minus, illud ufu doctus faciendum fuadeo,ut coiectis confüfe ex uia lapidibus plus minus unius libr.e,bic collocetur equus interim dum frica tur à prefepi[olutus;ingredi enim per lapides illos equus nà defiflet neq; cium detergetur,neq; aim calcaribus additis incitabitur, Q ul autem periculum fecerit, ijs que à me dicittu fidem babebit,equiq; pedes rotundos effcttos animaduertet, Cum autem cqui tales füerint,quales maime requirimus, iam quemadmodà preflantifoimi fiant equites,nobis eft explicandum. Ac iuuenes quidem,ut in equos afftlire difcant,per[uadendi funt. fl ueró magiftrà qu. cos inflituat adbibueris, iure optimo laudem co/equé rc. Malores autem natu fl Perfari more ajJucfeceris, üt ali alios uiciffim tt equos imponant,bos quoq; multiiiuueris. Vt autem in omni locorum genere periti e idonei fint equites,erebró educere,nullo imminéte bello,fortaffe moleflum fit: fed veprebenfa equità negligentia, ut fe exerceant,qg in agrum aliquo excurrant, celeri utentes incitatione per omne locorii genus confulere debebis:boc enim eque utile eft ac fl educas, nó tamé eque moleflum. Nec uero intempeftuu efl,ut equites admoneantur,cuuta tem noftram equitatus nomine[umptus magnos,talentorum circiter quadraginta, in annos fingulos tolerare, ne tum

:
HIPPARCHICVS, 339
tum equitatitrequirat,cum bellum ingruerit,fed in pro^ cin&lu babeat ey parato utatur: bec enim fi fecum repu tabunt,illud accidet,ut magis ac magis in re cz difciplina eque[lri fefe exerceant,ut fi bellum excitatum fuerit, pro patria,pro gloriae deniq; pro falute uti liceat no inex ercitatis, Etiam illud utile cfl,ut equitibus prefinifices, te tandem ez per omne locorit genus du&luri: ac in exe citationibus decurflonà militari in alium atq; aliut lo^ cu educere n inutile efl, ez ipfis equis longe utibfilmiz, iaculari ex equis.Sic ruv[us qplurimi uidentur mibi mili taturi effe, fl tribunis prefignificabis futuri effe nece[Je, ut[ue tribus iaculatores ad iaculationem educant:pro fe enim quifq; qplurimos reipub.iaculatoes exbibere contendet. Quinetiam ut bonefté armati fint equites,tribuni ipfi uidentur plurimum adiumenti afferre pofJe.Mtaq; in cam opinionem adduccndi funt, ut in confpcclu totius ciuitatis tribus fplendore ornari multà glorioftus effe ducant, quàm fi folum fuo ipfor& ueflitu cB fpicerentur india ti, Credibile autem cfe non difficulter credituros becita babere cos quidem, qui glorie c bonoris cupiditate impulfi cócupierint Tribunatü. Poffunt etiam cx legis pre fcriptione fe armare,ita ut nulli de fuo flipendio fumpti fücientes,cogant ctiá«lios ex eodem legis prefcripto ar^ mari.Porrà autem ut diclo fint audiétes cquites,utile cst que in recte parendo cómoda infitt,oratione cxplicare. Re ipfa etiam ut lex prefcribit declarandum e[l,ut qui fe compofité ey obedichter gerunt,augeantur, c7 meliore fint conditione:qui autem non paruerint,deijciantuv,deterioreq; fint conditione in rebus omnibus. V cbementifiima illa mibi uidetur efe Tributiorum ad bonozis cupidi 2) à

340 XENOPHONTIS
tatem incitatio,utex ijs qui bene fiat inflituti ey prepa vati dux fue quifque tribui preficiatur: ac precur[ores qui tibi adflant armis dccorabis quamornatifümis: utq; quamndiligentifime iaculando fe exerceant coges,£050; optime exercitatos ad iaculationem ipfe educes.Q) uod f quis premia proponere pofiit eorum omnim, que bonc Jtefolent ab equitatu in[pectaculis exerceri;boc ipfo om nes Atbenienfes ad contentionem c7 exercitationis labo rem incitatumiri crediderim. Perfpicukt eft enim boc in choris, jmulti labores multiq; fumptus fufcipiuntur pre miorui caufa exiguori. Tales autem quérendi funt cer taminum iudices, ut ticlores maxima afficiant Letitia e gloria, Iam igitur equites,fl in bis omnibus probe exevcitati fuerint, ordinem profe&tó quendam fare neceffe eft: ac deinceps magnifice facrori pompas dijs exbibebunt, ac fcientiftüme uebentur equis: fortifimeq;, fi crit opus, preliabuntur:facillimeq; e fine ulla perturbatione pro» gredientes ordinem in uia tenebit: ac fl quod flumen fue rit trajjcicndum,traijcient. C uo auté ordine utentes bec optime effici pofiint, deinceps explanare tentabo. Cum igitur tribus fint in noflra ciuitate diflincte,carum decurioncs primi exiflimo quofq; ex"T ribunorum fententia, ex iuuenibus c7 etate uigentibus, ez rerum boneflarum cupidis creari oportere, cosq; in prima ace collocari, Poft parem bis maximorum natu co prudentiffimorum numerum eligere conuenit, qui fint in decurijs nouiffimi. Sienim licet comparare, fic ferrum maxime fecat ferri, fi cz illud quod primi eft, c9 boc quod est iti medio pofitum;robuflum fuerit, c» quod impellit fuerit idoneum. Eos dutem qui[unt inter primos c7 postremos, poflead decu

| | |
HIPPARCHICVS, 344 decuviottes epiflatas delegevint qui proximé à tergo fequantur, alijq; idem fécerint,uerifimile eft fingulis fingu los epistatas fideliftimos forc. Ducem uero omni ex par^ te perfectum maximeq; idoneum constituere debemus. Idoneus autem fi crityfiue irruptio facienda cfl in bostes, bortatu cos qui funt in prima acie animabit: flue contrá retrocedendum effe tempus po[tulabit, prudenter ducens fácilius avbitror tribules fuos conferuabit, Decurioncs uero fi pares faerint, plures exbibebunt partes equa les diflinguendas, quam fi e[Jentimpares. Atque bec infiruende acici ratio mibi probatur et placet;propter eas quas explicaturus[um cau fas. Ac primum, quod omnes quiin prima flant acie, principes funt,cy magiftratu fan guntur, Omnes autem cim magiftratum gerüt, magis fe decere putant ut aliquid bonefte gerant, quàm fipriuati forent. Deinde,ft quid agendum fitymandatum quod datur non priuatis, fcd magiftratibus, efficacius e[Je confue uit, Atq; ills in bunc modum inflvuclis, ut magister equi tum Tributis flationem in qua cuiq; fequendum fit,pree dicet cz affignabit:flc Tribuni decurionibus, quemadmo dum cuique fit proficifcendum,mandabunt. Nam bis ita premonftratis multà melior confcruabitur ordo, quàm in theatro, ubi quiexeunt temere c7 fine ordine, fibi alij alijs moleflias exbibent. Et cupidiusfolent pugnare primifi quid à fronteingruat, quód fciant eam flation effe fuam.Itemq; nouiftimi, fi quid à tergo inferatur, quod ov dinem deferere turpe ejfe no ignorent. Wnordinati autc fe ipfi impediunt c7 perturbant, tum in anguflis uijs, tum in flumini traicctionibus:«y aduer[us hofles nemo fe fua fponte acfine ductore inftruit ad preliandum. Atq; bee 39 3

34i XEINOPHONTIS quidem[unt que meditata«7 exercitatababere decet e« quites, fl modo uelint tiibil detre&tantes c» pretexentes imperatori adiutores effe. Yam illa curare dcbet equitum magifler, primum ut pro equitatu dijs litet: deinde, ut pompas in feflis[pectatu dignas exbibeat: praterea alia que ciuibus edenda funt,ea quammagnificentiffinta effiaat ev preflet,tum que in Academia,tum que in Ly ciotum que Phaleris,tum que in curriculo edi confueuerunt. Atque bec fint altera commentaria, Q uemadmodum autem fingula ornatiflime perficiantur, ea iam deinceps explicabo, Ac pompas quidem c7 dijs c fpe&atoribus fore gratifimas avbitror,ft ab ijs initio ducto, quorum templa c7 famulachra funt in foro, à Mercurij flituis inorbem circum forum perequitabunt cytempla, dcos uenerantes: ac preterea fi Liberalibus cbori qui cunt alijs dijs,tum illis duodecim tripudient, exhibebuntur, Rufus pofiquám ad flatuas Mercurij obequitarint, illud mibi[pectztu iucundum uidetur,ut tributim ad celerem decurfionem laxent equis habenas Eleuftrnium ufque. Ne illud quidem preetermittendum exiftimo,ut bafíasita teneant,ne ali alijs incumbat, fed[uam quifq; ba. flam intev aures cqui geflet, fi terribiles et ordinatas, aci fpeciem multas uideri uelit haflas.Poftqua celeris decurfionis finem fecerint, boneftum eft e aliamvur[us decur fionem copofito gradu ez tavdo inflaurare, acin templa eadem uia qua pauló ante decurrerát,reuerti:uidenduq; e(t, ut que funtin equo fe[Jorem uebere afJueto, c7 dijs €7 bominibus omnia ostententur. Scio nostros cquites iftis non e[fe afJucfaclos,ca tamen utilia ez honcfta cffe iu dico, C7 fpectatoribus no iniucunda. Audio etiam e alia 4 quedam

HIPPARCHICV S. 344
quedam certamina recens equites inftituiffe, post quàm magiftri equitum quicquid libéret perfuadere potuerat. Veram cum priufquàm iaculentur, i Lycio decurrant, iucundi eft fpectatu utrafq; quinq; tribus quaft ad prelium in fronte decurrere, ductore ma giftro cquitum ex Tribunis, co ordine feruato,ut curviculi latitudo coplea tuv:cumd; caput ex aduerfa fronte pofiti theatri fuperauerint,decorum arbitror uifum iri fi aliquot equites per locileniter decliucm celeriter pofJc decurrere oftentes: necdubito, fi credant fe po[Je celeriter decurrere, quin id fint fa&turi perlibenter.Sin autem inexcrcitati fucrint, ui dendum ne ab boftibus iflud ipfum facere cogantur. Ac in probatione quidem qui fit ad pulcherrime equitancis ordo feruandus,explicatum eft bactenus. Sed J: fortem equum babebit imperator, extra ordincm femper obequi tabit, femper; celeritate cquitandi utetur. ldem plane f Cluri funt,qui cum illo fuerint: itaq; Senatus femper cele vem decurfionem fpettabit, nec equi per uices quiefcendo fatigabuntur. Cim tamen in curriculo exerciíatio evit, tum utile eft fic primi inftrui, ut in fronte completo equis curriculo, in eos qui erunt in medio infcfto curfu fe vantur.Wlud etiam iucundum eft fpe&taculum,aim in cott traria equitatione cy decurfione tribus alizc alias fugit, e» celeriter perfequitur: cumq; magiftri equiti quinq; tribus ducunt, utrafque tribuum partes tranjtre e pero viinpere alteras:in boc enim fpectaculo illud terribile eft, ciim bi qui ex aduerfa fronte flant, alij in alios faciunt in curfiones:ey maieffatis plenum,cum per medium curriculum perrumpunt, ey vur[us ex aducvfo alij alijs veft^ flunt;ey ad tube cantum cüm celeriter iterum decurrüt; ))«

244 XENOPHONTIS id uero fpetfatuiucundi eft.cumd; conftiterint;iamrurfis tertium ad tube fionum fumma celeritateinfefto curfudlij in alios inuebidebetis,ac aim perruperitis,ufuy, ad eum finem dum fefá fitis, iam phalange inftrudta uniuer fisquemadmodum cofueuistis,in curiam decurrctis. Haec mibi quidem ey bellicofiora, cz nouitate ip[aiucundiora fore uidentur. Tardiusauté quàm tribuni decurfant, dccurrere, C eodem cur illis modo equitare, id equitum pre fectura uidetur indignum. Cum autem in Academie circo equitandum erit, ne excutiantur ab cquis, ut fupi^ mantes fefe e veflettentes curfum ineant,admonitos ue lin. Ne autem ipfi cadant equi;in flexu freni attraben.dum cfl:in reco autem cuvfu laxis babenis femper celeri ter decurrendà: iflo enira pacto tutam ey iucundamvem fpectabit Senatus. Mlud femper curare debebit Magifter equitum, in itineribus ne uel equi uel equites fatigentur., No fatigabuntur auté cqui.fi ffJores aliquando defcen dant, eo nonullam itinerum partem pedibus conficiant: que ratio mediocritatis,ipfos quoque equites defátigari mon finet:nam mediocritatem fequens nunquam erraues vis. Vtriufq; autem modusest( quod facile finguli iudica ve poterunt)quicitra fütigationem confiflit.Cum autem per buiufinodiloca progrcdieris ubi metuendum ftt ne in bofles incidas,tum uicifim 7 per partes exercitum ve ficiendit curabis: nimis enim periculofura foret, fibofles accederét ubi omnes ab equis defcendifJent. Ac fi per anguffas uias agmen ducendi erit, tum imperio per manus tradito, it corti ducere oportebit. Sin auté in latas uia Vicideris,rurfus edicto occulto frós cuiu[q, tribus erit diTatanda. Q uod fü in planitiem ucntiserit, in phalangem fingula

12ule tribus erunt inftruende: boc enint el exercitatuf. t utile e$0: iucutidiusq; esl, co fectis itineribus, diendi rationem equitum ordinibus uaviare. At
tum extrauiam in locis difficilibus ducctur agmen, peru tile eft tum in boflicoytum in pacato,ut«nte figna eucban tur cobortis cuiufq,; miniftri aliquot:qui fl in locos tranf tu difficiles inciderint, ad tranfitu faciles accedent, equitibusq; quà progredi poflint, ne uniuerfi fallantur ordines,indicabunt. Sin in periculis uevfetur equitatus, pru^ dentis eft Bipparcbi ut antecurforibus alij aitecurfores res boflium infpecturi uiam preeant, boflesq; antcuer tant, Vtileest etiain tum ad impetum faciendum, tum ad
uitandum, tum uero ad expetTandum in traicctionibus, tie in extremo agmine ducem perfequentes, equi concidant, Atq; becquidem omnes feré norunt fed nà ita mul
tiadbibita diligentia perferre uolunt.E[L etiam equitum prefccti,in pace dare operam, ut«y pacatorum c» bofium loca regionesq; no n ignoret. Sin autem ipfe impevitus faerit, alios faltem locori peritiffimos fingulorum «dbibere debebit: multum enim interef inter ducent lo^ corum peritum cg imperitum, Ac qui infidias boslibus firuit, fi gnarus uiarum fit, multis partibus uincit igayum. Videndi etiam eft antequàm bellum ingvuat,ut[pe HIR HIon? ecrit nm eret
bus, que utri fq; fint amice,tum ex mercatoribus:femper enim ciuitates;qui ali iquid ad fe important, eos tanquarm fibi beneuoloscxcipiunt bumaniter.Falft itemtransfao.e interdummagnas probent utilitates, Nec eoufq; fidendum explorat toribi uut uigilie ey prefidia negliganturz fcd femper ita tos paratos e[Je oportebit, ac fi bofles uett 2) 5
HIPPARCHICV S, 345 ft

346 XENOPHONTIS turos efe nunciatit effet. Nam tametfi funt fideles explovatores, tamen in tempore renunciare perdificile c8, cim prefertim multa foleant in bellis impedimenta inter uenire, Hofhes autem minus fentient cum educetur equita tus,ft iflud clandestino potius fiat imperio, quàm ucl per preconem,ucl per pre[criptioné. Atq; ut bac imperandi ratione educatur equitatus, utile erit decuriones cóflitui, «7 cum decurionibus quincuriones, ut quampaucifstmis enuncient finguli: c7 ut frontem efficiant longiorem fine tumultu c7 cofufione ipfi quincuriones,qui ab latitudine in longitudinem ordines porró agant, occafione id po[ts lante. Q ud fi cauendi erit(y metuendit prefidium adbibend eft. Equidem clandeflinas explorationes cz prefidia femper laudo; fit enim iflo modo ut fimul c7 amicis noftris prefidi imponatur, fimul cy boftibus infidie co^ parentur: atq; nostri aum fint occulti, minus fint infidijs opportuni,c3 bofüibus ipfis magis formidoloft: nam alicubi effe pr.efidia fcire, fed ubi«y quàm numcrofa fint nefaire, idipfum bofles nom finit confidere,«y omnia loca fufpecta babere cogit. Prefidia autem non occulta, aperte aut timiditatem aut audaciam arguit. Licebit etiá in occulto collocatis infldijs,paucos ante infidias premittere, qui bofles tentent, cz in infidias alliciant ez attrabant. VMlud ctiam ad captandos bofles ualet,ut poft occultas infidias alij no occulte uigilias interdu agere uidcantur:bocenimipfum eque fallit bofles,ac illa que prius co memoraui, V erum illud est prudentis imperatoris,ut pe viculis nung fe ultro offerat,nifi cum fatis exploratitbabcbit fe fore fuperiorem,«7 aliquid boftbus detracturà: nam fubferuire uoluptatibus boflium, id magis fociorum j proditio

HIPPARCHICVS. 247
proditio iudicari debet, d fortitudo, Prudettis etia esl it cam parten boftium impetà facere,que fit infirmifsima, etiamfi fuerit remotiflima. Sin bofles aliquoufa; intramu nitiones pacatorü cy amicor ingrefii fuerint, quis fint multo prflantiores,utile erit illinc maxime inuadere bo fies, unde illi neinimé fperabant. Ncc ucvà inutile faerit fimul utrinq;:cum cnim alteri retroceditt, qui deinde fubfe
- quentes in alteram partem impetii facient, cz bofes perturbabunt,ey[uos coferuabunt. Ac prode]Je quidem, per fpeculatores hoftilives c7 ftatii cognofcere, ianduditopinio inualuit. Ego ucrà illud omnino optimi arbitror effe, ut idem tentemus, ficunde exttuto ves boftium fpectari «7 confiderari, ac ft quid illi peccavint, cognofct pofiit. Qud fi quid furripi poteft, mittendi qui ad furripiendi fint apti: cosq; ubi vapere conceditur, quivapiant erunt mittédi,Q uod ft dum aliquo proficifcütur bofles,aliquid propter inbeaillitaté uirium veliciu ab cis fit, aut aliqui cofidentia freti difpalati fuerint, te bec quidem ignorare debemus:robuftiori etenim id quod imbecilliu;eft femper infidiatur. Facile ueró becintelligere poteft qui modo animaduerterit:nam ey animantia quie minus quàm bomi nes confilio cy intelligentia ualent, ut milui, poJunt, ft quid nà cuftoditum fuerit, ey rapere,€ cumvdpuerint, intutum aliquem locum fecedere, priufquam deprebendantur. Similiter lupi, que cuflode carent, predantur e uelea que funt in occultis locis,rapiut:ac fi quis accurvat canis, fi inferior uideatur,lupus in eum inipetum fadt:fin fuperior pecude, quácunq; tandem tulevit,interfe &arecedit, At certe fi prafidium cuftodiamq; contempfe vintjta[c ipfiinftruunt,ut alij cuftodes depellant;alij pe

348 XENOPHONTIS
cudes rapiant, icq; fibi illi nece[Jaria parant. Cum igitur. animantia c7 fcre tam prudenter pofüint ifla predari, quid eft quamobrem credamus bominem non pofJc uidevi fapientiorem ijfipfis animalibus,que avte bumana capiuntur 2 illud uero fcire debet equeftris difapline ftudiofus,€ quato fbacio eques peditem afJequatur, item ex quàm loginquo[bacio tardi à celerioribus diflantes equi,
cos effugere pofstnt. EfL etiam illud equestris difapline,
ut loca cognofcantur,ubi à peditibus facile[uperentur equites, c7 contrà ab cquitibus facile pedites uincantur, Oportet ctiam ut talis fit artifex, qui, cum multi fuerint equitcs,in[beciem paucos oflentare pofiit: cótraq; fi pau ci füerint, multi effe uideantur: item ut prefens cum fit, abefJe, c2 abfens ade[Je uideatur. Nec uerà folumbostes fciet fallere. fed etiam equites quibus preft fallens, preter expectationem in bofles impetum faciet. Mud quoque eft artis non uulgaris, cum fe hoftibus imparcm c» infirmiorem fentiet, ut à prelio ab[lincant terrorem inferre: cium uero fortiorem exercitii fe babere putabit, fiduciam illis ingenerave, ut manus conferant: fic enim ipfe in cala mitates ez offonfiones minime iticides,e» bofles imparatos maxime c7 errantesopprimes, Sed ne que fieri non poffunt, praecipere uidear: quemadmodum fieri poftint que ex illis uideantur diffiallima, binc fcribere incipia, Vtaq; ut non fallatur qui perequi aut retrocedere aggreditur, id preflat exercitatio,«7 uvtus equi. Quo auten modo peritiam ez ufum babeat? fl in decurfionibus amicis c7 belli fimulachris animum aduertat,que ipfe fiunt tum per(equendo, tum vefügiendo. Cüm auté efficere uo besut multi cquites effe uideantur umm illud primi potiáfur,

HIPPARCHICVS, 349
natur, fi liceat, ut procul ab boflibus fallacia compareturam tutius cft procul,ez aptius ad füllendum. Dein de auiem illud intelligendum e[t, equos cotifertos in[peciem multos uideri propter animátis magnitudiné, difper fosautem facilé numerari po[Je.Preterea maior uidcbitur quàm fit equitatus, fi inter equites equifoncs interljciantur, maxime fl baftas aut aliquid baftis fimile tenebunt:atq; id fiue flantem equitatii fiue incedentem oflentes: ordinis enim fee ifla ratione cz matorem c2 den fiorem uideri nccefJe efl. Sin uero multos paucori i[pecié gerere uideri uolemus, fi fi talia erunt loca ut equitati occultare poftint, nimirà alijs in aperto loco, alijs in occulto collocatis,equites fartim babere cyocculté poteris. At fitotus locus erit apertus c7 patens, illud faciendum cst,
ut decurie ordine incedentes inter fe difiuncte interiecto interuallo progrediantur,ac cuiufq; decurie equites qui in confpectuboftium faerint rectas teneant baflas:alij au tem bumi abieclas,tec con[bicuas, ac ita ut ab illis uideri tequeant.Porró auté falfisinfidijs, auxilijs falft isfülfisq 5d vumoribus terrere bojies licebit. Tum autem maxime fiduciam fumunt boflzs, cum ves aduer[ariorum laborare audiunt cz impeditas effc. His autem ita ripis tum prefectus conabitur ut in prefens femper fallat bo-fes: nam profe&to fallendi arte nibil utilius eft in bello: cum enim uel pueri in f iis lufibus quee po[funt«d fallendum pretendant,ut aim paucos babeant, vultos babere uideantur: ey contrà cim multos pretendant, paucos ui deantur babere,cur tandem uiri, fi in fraudibus c7 fallacijs fludium ponant, non pofiint iffa eadem macbinari? Nam fi uictorias que bellis obtinentur confideremus,

350 XENOPHONTIS
plurimas ey maximas arte cz füllacijs partas e[fevep"
riemus. Cyuas ob res aut ab initio magiflratus appetedus
nan cfl,aut à dijs petendum, ut buic officio fatisfaciamus
omni apparatu infIrudti,ac ipfi ctia, quanti in nobis eft,
moliamur.— Quibus autem mare eft aptum ad infidias
firuendas,bi naues paratas babebüt, fed rem p.elioterreftrigerent;ac fimulantes fe terra infidiari uelle,prelio
nauali bofles ageredientur. Nec ueró illud alienum eft ab
equeftri difciplina,ut magifler equitum ciuitatem doceat,
imbellem efJe equitatum nullo peditatu comitatum, Eft
etiam prejccti equitum, pedites fibi adiungere, cisq, uti
po/Je. Licet etiam pedites nà folum inter equites, fed ctia
polt equitati occultare, cum prefertim peditelongé ma.
ior fit ques. Atq; becomnia ego,e7 quecunq; preterea
quis machinabitur ut ucl ui uel arte capiantur boffes, uo
lets Deo faucnte facere cofulo, ut fortutá etia collaudet,
dijs propitijs.Interdi uero cy illud ad fallendum ualet,ft
fimularit fe diligenter cauere, minimeq; fe periculis obie cerit:bocenim fepe bofles inuitat,et efficit ut incautiores
peccent, Q uod fi uel femel quis periculori cotemptor ui fus faerit,licet ei uel in ocio, fl modà aliquid fe facturi fimulet, moleflias boftibus exbibere, V erum nullus quicá fingere pofiit, quale uult, nifl corum que finguntur adbi bita fit preparatio talis,ut artificis uoluntati obtempere
tur:neq; enim ex militibus ulli fic pavati erit ut preefc cli fuit amore profequatur,cz fcipfis prudentioré ipfum exi ftiment in certaminib.ey preelijs que cum boftibus comit tuntur nifi id deo uolente cotingat. Ac cori quibus preefit fibi bifce vebus beneuolentia;ut opinor, cociliabit prefictus equitit fi bumaniter cum illis agere, illisd; profpi^ cere

| : |
HIPPARCHICVS, 35$
cere c7 cofulere uideatur ut fruméto abundent,ey in tutum aliquem loch facilem recepti babeant, pofitis c2 col locatis tágilijs ut veficiantur,c7 quicti fe tradant.In pre fidijsauté dave debet operam prefectus, ut nece[Jariaris rerum;ut pabuli,ut tabernaculorii,ut aque,ut excubiarum curam gerere uideatur: prouidere iten,e7 ad eoriz utilitatem quibus prefit uigilarc,ac five quapiam abut dabit,impertire bonefli eft. Atq; ut[ummatim dica,mini mecontemnetur prefectus, fi que alios facere uelit, ipfe cadem melius quàm illi facere uideatur Initium igitur ca
pietà confcenju equiacomnia que ad difciplinam equefirempertinent,meditata babere debet prefectus, ut uideant ipfum principem fedentem in equo pofJe 7 foffas
tranfilireey munitiones fuperare,c7 ex locis diffialibus
euadere, ez fciéter iaculari:fingula enim bec aliquid pro ficiunt,ut magifler equiti ne cotemnatur. C uod fi etiam intellexerint,eum c9 fcire ez poffe efficere ut boftes uincantur;dd bec fi illud animo coceperint,cum neq; temcvéjneq; cotra dcorit uoluntatem, neq; repugnantibus au [picijs,in bofles proficifci e» bellum mouere: becomnia milites duci parentiorcs,dictoq; magis audientes reddit. Acprincipem quidem omnem decet maxime prudentia,
Atbenicn/is auté equiti preeft lus ceteris debet antecellere tum cultu deorü,tum fcientia rei militaris:cui quide funt finitimi aduer[arij,et equites multitudine fuppares, Q7 grauis armature milites permulti:ac fi conetur in bo flilem agri irruptione fücere,fine ceteris ciuibus aduerfus utrofq; iflos cum folis equitib. periculis fe obieCturus eft. At fi bofles in agrum Attici impetum fecerint, no ali ter uenturi funt quàm cum alijs equitibus fbi comunttis,

35 XENOPHONTIS
qg preterea cum grauis armature militibus tam nume rofis,ut uniuevfos Atbenienfes ipfori impetum faflincre nó po[Je putent. Atqui aduerfus tam multos bofles fi wo" dà ciuitas uniuer[a copias eduxerit,ut regioni Attice[uc currat, fpes optima est: nam«g" equites meliores erunt, Deo iuuatite fi quis cor talem cura gerat, qualem decetz € grauis armature milites no erunt in feriores.aut pau ciorcs,nec corporibus deterioribus, co animis bonorum appetentioribus, fl modo recta exercitatione fuerint infütuti, Nec ueró Atbenienfes minoré caufam de maioribus gloriandi d Bacotibabent, Sin ciuitas ad nauales co^ pias[c cóuertat;eid;; fatis fit boflem mocnibus probibere; ut cun Laccáemonij cum uniuerfis Grecis irruptione fe cerunt;equites autem dignos cenfeat,qui, que[unt extra munitioncs,omnia tueantur ,foliq; illi periculis feofferat contra bofles,tum demi pro focijs fortifüimis primum dij funt optandi,dcinde Bippar chum decet uirum effe per fe Qum,co ufum militaré baberemagna enim opus eft pru dentia aducrfus cos qui longe numero uinciit,et audacia, fi occafio inciderit bancrequirens. Debet ctiam, ut mea quidem fert opinio,idoneus cffe ad pev ferendos labores, Nam aduerfus talem exercitii periculum adiens,cui ne to ta quidem ciuitas pofsitrefiflere,proféctó patictur quicquid illi à fuperioribus impofita fuerit, nibil autem in il los flatuere poftit.Q uod fL ea que funt extra munitiones tucbitur,id eo numero c[fici pofiit, qui cz bofles obferua tcc intutum;quotiesres poflulabit, fe recipere tempcefüutfsime pofiit, PofJunt etiá nibilo minus prouidere pau e quAm multiac cuftodire,rebusq; amicori recepti da» re non iniempefliue, qui neq; fibiyeg; equis fiduntzoptimw

| | | | |
HIPPARCHICVS. 353
mus enim eft cuftos metus. Q ui igitur ex bis cuffodes effecerit fortaftis recte cofulat. Ex bis autem qui cuflodie ad bibiti no füerint,fl quis exercitum fe babere putabit,exiguus ipfi uidebitur: integro enim c9 perfecto deflitutus exercitu,aperte fe in periculum coieQurus eft. at fi quafilatronibus uti uelit.fatis magna ad id efficiendi manis,
ut uerifimile eft, babebit, Debet etiam,ut mibi quidem ui detur, equitum magifler paratos femper milites babere, quafi aliquid faciat,«y in occulto fe tenerc,ut fi quid exerditus boftilis peccet, obferuare poftit.Solent enim militesquanto plures fucrint,tantó plura peccare cz errare: dut enim ad necefJaria querenda fludio difpergütur mili tes,aut dum progrediuntur inordinata[unt omnia, alijs precedentibus, alijs àtereo diutius à conuenit fubfiflentibus. Atq; buiufmodi delicta impune no funt pretermit tenda. Sin fecus,tota regio complebitur exercitu militi, Mlud fummé prouidendum eft,ut fi quid facere anteoccuparit,in tutum prius fe recipiat, quam aliquod fuperueniat maius auxilik, Sepe autem cim progreditur exerci tus, accidit ut i cius generis uias incidat ubi n plus poffint plurimi quàm paucifiimi. Cum auté bofles traducit flumina,fi diligenter obferues, c» cauté fequaris,id confequipofiis, ut cum quantolibet boftium numero confligas.Es etiam aliquoties utile adoriri ey caflrametantes, prandentes,coenantes, cubitu furgentes, quod in bis omnibus milites arma ponere foleát,pedites quidem ad breue tempus, equites ad longius fpacium. Exploratoribus quidem«y: primis excubitoribus continenter infidie firuende funt, cum e» pauci effe foleant, c7 aliquoties à munitionibus procul abe[Je,Cum ucro bac bofles diligen &&

3:4 XEINOPHONTIS
tcr cuftodiunt,utile eft Deo placato c7 approbante, clan in boflicum proficifa: fed fumma adbibita diligentia, ut qui ubicutiq;, eg in quaregionis parte primi excubias agunt,cognofcas, Nulla eft enim tam gloriofa preda;atq; excubiarum e7 uigiliarum,fl deprebenfe teneantur. Et faut opportuni funt fallacijs cuftodes: perfequitur enim minima queq;,quodid fibiimperatum c[Je arbitrantur. Confiderare tamen debemus, quo pofiümus receptum babere, ne fit évegione corum, qui nobis fuccurrere debebunt. Porro qui fortifgimh exercitum tutó c7 fine calami tate fua maleficio aliquo afficere po[Junt, cos nece[Je eft fic excellere, ut exercitati in rebus bellicis, bofles autem cum bis comparati,idiote omninoq; imperiti efJe uidean tur, Primi autem illud adc[Je dcbet,ut predaturi fint exercitatitn tranfuectionibus c7 decurfionibus,quà labores pofiint perferre militares: nam barum veru imperitifeu equi feu milites, ureoptimo quafl mulieres cum uiris decertare uidebuntur, At infüituti e7 aff«facti tranfiliendis fofiis,ey munitionibus[uperandis,locis preruptis[candendis,quiq; ex altis c7 preruptis fe demittere cy librave afJuefacti funt,c7 per decliuia celeriter ucctari,bi ue và tantó pre[lant in exercitatis ey boriimperitis,quantum aéria cg pennigera animantia terreflribus. Rurfus autem qui pedibus funt cxercitatis, tanti cis antecellunt qui funt ad afperitates ularum inexercitati,quant& claudis integri. Ac locorum periti tantum in progrefsione cz regrefione preflant imperitis, quantum cecis,qui ape» Clu utuntur cómodé. Ne illud quidem equeftris difaplitie peritum fügere debet,equos bene babitos,non autem faginatos ad fufocationem ufq; laboribus fuftinendis uti lifimos

HIPPARCHICVS. 355 lifimos effc.Et quoniam frena cyephippiae loro füfpen fa utilia funt, magiftro equiti curandum e Jh ut illis nun quam careat, cum pre[ertim parua impen a€os qui illis careant,utiles c7 ad preliii babiles efficere pofott.Si quis autem eft qui multi inefJe negocij exifüimet, fi ijIa ratione ars equeftris fit exercenda,is cogitare debebit,qui ad y^ mnicos ludos exercentur, eos multo pluribus«y moleftio vibus urgeri moleftijs, quam qui[umma diligentia equeftrem exercent difciplinam: illi enim fe plurim& cum fu dore ad gymnaflicen exercent: in eque[Iri autem exercitatione plurima funt plena uoluptatis. Nam fi quis opta ret uolucer ficri, nullum eft ex bumanis operibus, quod uolatui magis, quàm equitatus ftnile efJe uideatur. Yam ueró potiri uictoria in bello,gloriofius eft multó quam in pugilatu,quod iflius glorie vefpub.particeps fieri foleat. Adcó ueró fepe in belli uictoria dij ciuitates ctiam ip/as beatitate coronant,ut baud[ciam an quicquam aliud utt lius fit, quàm rei militaris difciplinam artemq; exerceri. Etiam cogitare debemus, pivatas laboribus exercitatos, poffe uelà multo fuperioribus eo preflantioribus uictum fibi parare. Conucnit et ijs qui in terra fua ipfi percipiüt, fcd« barijscarent, predari: aut enim opus faciendi, aut ab laboratis ez opere confetis alimenta fumenda:aliter uero no facile eft"ed; uità ducerc»ntq; pacem babere. V ludetiam memini[Je debet, ut nund in eos intpetit facie ndum putet,quos[uperiores cua fuc 05 arbitretur maxim é fi erità tergo locus equis tranfitu difficilis, im non fit idem erratà fagientis c7 perfequentis.am uero illud mo nendum puto,ut illud quoq; caueatur:funt enim quidant quicum in eos impetum facturi fint, quibus fe fupcriores
EX 7

3:6 XENOPHONTIS
foreputant omnino, parua manu inuadut, ut fepe illis acciderint,que ipfi in alios fe lllaturos confidebant.Cum uero in eos quibus fe certà fcit inferiores cfJe, quicquid copiarum babuerint, educunt, Ego ucró contrá omnino fierioportere arbitror:ac cm te uictoria potiturà cxiffi mabis,copijs quas babeas parcere non debes: nam multis partibus uiciffe, neminem unquam pocnituit. Cum ucró cum mult fuperioribus congrediendum efl; ey prefcntias,ctiam fi omnia que pofsis fieeris, tamen fügiendum ejje, in bis melius efje paucos, quàm omncs eduet iudico: flrenuifiimis tamen tum uiris, tum equis ad id excquendum delectu:qui fi tales erunt,ez inuadere e retrocede rc tutius poterunt, Cu uod fi in fortiorem c7 fuperiorem exercitit omnes copias eduxerit Hipparchus,«2 rctroce dere uoluerit,qui in tardiftimis equis fedevint, ut capiat tur necefJe eft: alij quod equitandi arte caveant, de equis cadent, alij propter locorü anguflias intercipientur:non enim facile eft ex animi uoto fatis locorit reperire: pre multitudine autem c7 cocident, qx inuicem impedientes alij alios ledét multis modis. At generoft equi equitesq; poj]unt ex illis aufügere,prafertim Ji quis perfequentib, molíatur terrorem inferre cquità fimulatorimultitudite. Profunt bicetiá fimulate infidie. V tile cv illud inuenire, unde amia c7 focij ex tuto«7 munito fe proferentes,efficiant ut qui noftros infequentur, tardiores reddan tur. Q uinetia illud perfbicuà efl facilius à paucis multos, quám á multis paucos tum laboribus, tum celeritatibus fas peraticiri, Nec illud dico,quia pauci fint, ideo pofJe tum magis labovarc,tum celeriores efJe:fed quia facilus eft in uenire paucos, quam multos, qui et equos ut decet curet,
e fe

HIPPARCHICVS, 357
€? fein arte equeftri prudenter gerant, Sininterdii con tingat ut cum equitibus cominus decertandum fit, equidem arbitror optimum fore, fi ex unatribu coflituantur ordines duo, quor alteri preefit tribunus, alteri uero ut qui/q; eimuneri uifus faerit aptiflimus:qui quidem intereaátergo eius agminis, cul prefit tribunus, fequetur, Cum uerà bofles appropinquarint, ex imperio occulto irruet in illos:fic enim arbitror noftros bofbus uifum iri € terribiltores, cz debcllatu difficiliores. Q uod fi pedites utriq; babuerint, bid; qui poft equites occultati fuevint fi de improuifo fefe oflendant, co fimul adoriantur, uidentur facile uictoriam obtinere po[Je:uideo enim bomines rebus inexpectatis,fl bone cy iucunde fücrint,ue bementius delectari: fin male c2: incómodee, multo magis perterreri, Hecautem cognofcere licebit ei, qui feci reputarit, quam ob[lupefcant c perterreatur qui in infidias incidunt,etia fl numero infidiatores longe uincant: e cum bofles fibi ex aduerfo confident, quantó magis à primo alij alijs terrori fint. Sed bec defcribere nó eft admodum difficilesinuenire autem qui prudenter.fideliter, alacriter, c7 animofe in bofles irruptionem faciant, boc demum eft optimi equitum prafcli officium: oportet enim eum dicendi facultate ualere,ac ea agere,cx quibus biquibus preftt,intelligant fibijpfis utile effe, parére, c7 comitari, ey fimul in bofles impetum facere, concu" pifcantq; aliquid boneflum audire, queq; cognorint, ea ut patienter perferre poflint. Si quando autem uel pba^ langibus inftructis, uel agvis inter utrofq; equites intermifsis, equitibus pote[Tas fit ut leuibus py.elijs inter fe con fligant, tum perfequentes tum fe vecep ui dantes folent EX 3

358*XENOPHONTIS
plurimum in tali verum flatu tavde incitari utrinq; loci autem medium celerrime decurrere, Si quis autem cum ficpramonftrarit ez facturum fignificarit, poftea tamen. ccleriter perfequatur, fimulq; in tutum fe recipiat leui prelio facto, maxima boflibus infevet detrimenta: ez, ut opinor;iflud tutifsime confequetur,cur celeritate perfequens, interea dum prope[uorum munitionem fucrit: ac eadem utens celeritate, dum boflium munitionem uitat, Quod fi fieri po[et ut làm cuiufq; agminis ftrenuifsimi uiri cz equiquatuor uel quinq; relinquerentur, cy cupi difiime in bofles veuertentes irvuerent. Hacautem ucl va rà legere fatis eft, faciendum autem femper ut fe illi occa" fio obtulerit: cz confideratis ijs, que funt ante oculos, in utili laborandum. Nam mandare literis que facienda funt omnia, non magis faale eft, quàm omnia fatura fcire, Onmium autem preceptorum illud mibi quidem uide tur preclarifnmi,ut que noris utilia effe, ca cures ctiam conficienda, Q ue autem veta iudicantur, neq; in agricultura, neq; in arte nauicularia, neq; in magijIratu gerendo fructum afferunt ullum, nifi quis ut ea perficiantur curet, Exiflimo autem bac dijs iuuantibus, cy totunt equitatà citius expletum iri ad mille equites, multoq; ciuibus fore facilius, fl ex peregrinis ducentos ad equi rcfcribant,equitesq; conficiant. videntur enim illi adiundti c7 fideliorem equitatum omnem efféQturi,eo laudis uirtutis bellice inter fe cupidiorem. Acapud Laced.emonios quidem cquitatum tum demi celebrari coepifJe fcio,cum
peregrinos equites adiunxilJent.Et in alijs ciuitatibus ubiq; peregritios uideo probari, magnamq; laudem confe qui:tiecefiltas enim maxima affert alacritatem. Ad coémendos

HIPPARCHICVS, 359
mendos equos pecunias fuppeditatumiri avbitror ab ijs qui magnopere ab equitando abflinent:quando ez bi qui bis equitandimunus conuenit c7 afsignatur, pecuniam folent pendere ut eo munere liberentur. A diuitibus quidem illis fed corporc imbecillis, fuppeditabuntur: à pupillisetiam,opinor, qui potentes babent familias. Extitu ros preterea puto incolas,qui in ordinem equeflreni coo ptariexpetant. Video enim ez aliarum verum magnari € boneflavum,quas impertiunt illis ciues, cupide nónul los curationem adminiflvare folere,imperataq; faccre, Pe ditatus uer cim equis coniunctus uidetur multa effice" ve pofJc,fi ex ijs có]lituatur, qui boftibus maxime fint infenfi. Atq; becomnia dijs approbantibus fieri debebüt. Quod(i quis miratur fe pe à me illud fcripti effe, Fauéte Deo agendum: is fciat,fl in periculis[epe ucr[abitur, fe minus boc miratur um:ac fi fecum veputabit, bofles tempore belli(ibi alios alijs infidias ponere,varó auté ubi lateant cy abftrufe fint, fciri po[Je. Atqui in iftis nemo fie confilio ualet, ut quomodo cófulendum fit fciat, exceptis dijsqui omnia fciunt,cy prefignificant tum boftijs,tut
augurijs, tum rumoribus, tum fomnijs. Credibileeft au- Cy uos Deus v! *:-:.*'^ Mi wa tent, deos bac in re magis cofulturos ijs, qui nó folum cum plurimi iut.
ipficgent,oracula petunt, ut quid fit faciendum fciant;fed etiam rebus profperis eos uenerantur c7 colunt.
XENOPHONTIS^ HIPPAR-* CHICI FINIS,
XX 4

i Xenoph ontis
DE RE EQYESTRI LIBELLVS, IOACHIMO CAMERARIO interprete,
V 1 A,clüm ita acciderit longo ut tempore inre equeftri uer(aremur,aliqué i ufum nos illius babere exiftimamus, ui [um cst adole[centibus amicis nostris S rationem exponere,quam fecutos,illos inoptimos equites euafuvos e[Je arbitramur. Extát quidem Sintonis quoq; dere equeftri fcripta, À quo ctiam eneus equus Atbenis in Eleufiniio pofitus eft,cz'in bafi ce" lata opera eo facta ipfius. Cuius cum fententia quód qui bu/dam invebus noftram forté cóucnire animaduertifJemus,nà ideo omittere neq; inducere bac in parte fcriptu ram uolumus, ac potius eo[ludiofius perfecuti fumus, quód[beraremus maiorem fidem inuentura ea effe, que tradidiJct fimiliter c illerei equestris peritus babitus. Si qua uero bic pretermifit, nos explicare conabimur. Ac primum ofendemus, quid contra uenditoritimpoflu v4 fit ob[eruandum. Nam equi nondum domiti corpus modo diligenter explorandum eft quód animi baud fatis claras fignificationes dare foleat equus, qui nondum
Equi pedes pri confcenditur. Sed in corpore prima erit pedum con[idemum cfideran vatio. Vtenim, quamuisbene fuperioribus fui partibus di,
edificata domus, fi non fubiecta[int conuenientia funda menta, nulli ufui füerit,ita cz bellator equus nulli ufui fue rit, f? maxime omnibus alijs dotibus, cum malis tamen pedibusabundct: talis enim nullis fuis dotibus uti pofiit,

XEN. LIB. DE RE EQVESTRI. 36t
In explorandis igitur pedibus, primum ungula confiderana. Spi[Ja enimad pedum bonitatem longe differt à tenui. Deinde cognofcendum,utrum ugule fint ardue, antam priore parte quàm posteriore depre]J'e fiue bumiles. Nam arduee fuprà altius à folo teftudiné, quam uo cant,elatam babent: at depre]Je fic gradiuntur, pedis ut molliores cy duriores partes equabiliter falciant inceffum: ut fit in bominibus quoque, quorum crura difforta fint, qui walgi uocatur, Recte etiam Simon fcripfit, fonitu deprebendi pedum bonitatem, Non fecus enim ardua ungula quam cymbalit vefonat. Ac tos bincorfi, nuc de^ inde ad reliquas partes[uperiores corporis ueniamus, Offaque funt fupra ungulam infra talos,qua parte ut in caninis pedibus callus fubest, lusízodtug dixere, neque erunt procera,ut capraricum enim fuccufJatione equitem affligunt, tum ipfa facilé crura buiufimodtinflammantur.neq; ueró depre[Ja, fic enim deglubi ifti c exul cerari calli folent, feu per glebas flue per lapides agatur equus. Crurum o[Ja fint fpifJa: bec enim funt corporis totius(labilimenta: fed fpiftttudo non erit uenarum neque carnium, nam boc pacto quum per afpera agitur equus, impleri bec fanguine necefJe csl, cv existere no dos, inflariq; crura, c7 cutem refcindi, qua laxata[epe commiffure di/cedunt,cs equus claudicat. Genua fi pullus lubrico flexu moueat ingrediens, coniecturam ex boc facere poflis, in equitatione crura fimiliter lubricum mo tum babitura eJe: lubricitas enim in fle&tendis genibus, €7 procedente tempore maior, c9: merito fit maximi. Nam in. bac minus ey offendit equus c? laborat, quam inrigiditate, Fcmur fub armis fi era[Jum fit, babet, utin. ES 5$

362 XENOPHONTIS LIBELLVS
uirili corpore, non folumvobur, fed ctiam uenuftatemt, Peclus autem amplum idoncum cft c7: ad formam c7 ad Yobur,ey ad longiores gre[Jus,ubi non implicentur crura.lam de pectore non oriatur ceruix tanqua birci protia, fed eminens pertineat ad uerticem ut gallinacei, cur» uetuyautemin flexu. At caput ofJeum fit,cum paruis ma xillis:ita collum fuerit ante equitem, oculi autem fpectabunt ante pedes. Atque buiufiodi equus minime uiolentus in fumma animofitate effe poterit. Violentiam eüt ufi ui non inflec&tent m caput, fed extendentes. Confiderandum q7 boc, utrum buccee fint tenere an afpere, an ueró inequalcs. Namimparit4s barum facit, plerunque duri c7 contumacis ut oris equi reddantur, Extantes oculi uigilantiores putandi, quàm profundi: borum etiam profpc&tus longius penetrauerit. Nares patule multo quam conniuentes, cy a^ pertiores meatus babent anime, c7 facit uideri equum terribiliorem. Nam e irafcens equus equo,€7 inter agitandum ferociens, diducere ucbementius nares confueuit. Ypfe uertex fi faerit grandior, aues ueró minute, magis ita caput equinum uidebitur. Spina dorfi fupraarinos paulo elatior,prebet opportunius fedile equi ti: ex armi ac reliquum corpus firmius compinguntur, fiilla duplex fuerit: tum etiam ev eques refidebit mollius,e forma delectabilior erit. Latera demifiora fua praq; aluum turgidiufcula, c7 refidendi melius, cy maioris roboris, c2" melioris de paslu fucci. commodita^ tem. feré babent. Lumbi. quà erunt latiores c: minus prolixi, boc facilus attollet priores pedes equus, c7 po^ flerioribus(ubfequetur; ita ctiam ilia e]Je minima uidem ii buntur,

DE RE fQVESTRI, 362
buntur, que wafüitate fua partim deformant,partim etia debilitant c» grauant equos. Coxas e[Je«7 latas(7 cat" nofas oportet, ut confentane« fint cum pectore c7 lateri bus.Soliditas membrorum omnium:ca uer cum ad curfum celeriorem,tum acriorem equum reddit, Femina qui dem fub cauda fi latioris interualli linea diflinxerit, boc pacto, quia crura po[feriora fpaciofius attrabétur, idco € fucceffio ac equitatio erit terribilior e7 firmior, c7 quàm aliter effent, meliora omnia. Hoc de bomirc po^ tft intelligi. Nam fublaturi aliquid de terra, in eo diuari catis,on comprefiis cruribus annituntur. Tefliculi equi^ nigrandes effe non debent: fed in pullo boc notari not poteft. De pofleriork pedum talis feu tibijs, de; ijs, quos lcbzrodtess Uocdri diximus, e de ungulis, eadem que de prioribus pedibus tradita funt, perbibcmus, Nunc feri bam,quid fecutus in eflimada magnitudine futura mini- Equi augmenfü mé dccipiaris, Nam pullus cuius à primo statim ortu al^ de esiimantiores tibie fuerint,is maximus faturus eft, Omni enim dum, altitudine, fecundum basucrà confcntiente magnitudine corpus reliquit augetur. Atq; bec in pullis eligendis qui ob[eruare uoluerint, eos adepturos puto optimis pedib. Q7 robore accartte bona, tum uero pulcoritudine«9 ma gnitudine preditos equos. Sin augefcentes aliqui mutati fuerint,nos tamé audacter in elcctionib,ea, que praecepi mus, fequemur; multó enim certe plures laudabiles de turpibus,quàm de buiufinodi turpes extiterunt. Nutede iniceps de educendis pullis precipiendii duximus, Ac it urbibus quidem equeftris ovdo conftitui folet eorum, qui Q fatis opulentiint,cy in reipub.parte nequaquam po

Hetatis nota,
364. XENOPHONTIS
firma uerfentur.Lonzé aut fatius,cum adolefcenti cor poris cz uirium fuarum cz equitationk curam gerere, dut perito iam equitandi fefe exercere, quàm occupari in pullis domandis, tum fenioribus familiam, amicos ,rempublica in pace«7 bello cóplecti ftudio c re[pectu fuo, quám educendis pullis incumbere, Quarc ille equejter, utmea fert de pullis educendis vatio, tradet pullum[uum dotitori, fic tamé, ut non fecus ac fi filium magistro eru diendum traderet, confcribat quomodo inftructum reddiuelit, Hinc enim quafi indicem accipiet domitor eor, quibus pullum, fi mercedem auferre uoluerit, inftituendum effe fibi(ciat. Prouidcbitur autem, ut accipiat domitor pullum manfuetum,cy manuum patientem, atque amantem bominum, que pleraq; domi curatoribus illo rum efficiuntur, qui norint cum famem atque fiim, tum irafcentia pulli ad filentia e folitudines relegare, con. trà uero cibum€7 potum ey depulfiones offenfarit per bomines procurare: bis enim cu[loditis non folum diligi àpullis bomines, fed requiri tiam necefJe efl. Cotrectande etiam e partes corporis, quas maxime tangi equus gaudet, Fe funt denfiffine pilis,cy à quibus mole[Ta depellere ipfe nequit.Yubeatur c7 curator pullum wn traducere per turbam, tum uarias ad[becies«2 uoces admo
uere. Ex bis fi quid forté illum perculerit,oftédere oportebit placando,non feuiendo,terribile non effe. De pullo vum igitur infitutione ba&enus preecipere unperitioribus fatis füturum flatui. Poft bec fubijciemus ea, que te^ nere debeat, fl quis equum iam uectorem parare cogitat, ne circumueniatur á uenditore. Ac primüm etas ignoranda non cst, Cui enim dens, qui etatem notat, Grec yY9ut

DE RE EQVESTRI, 36s yrápeve uocant, excidit, neq; delectat fpe, neq; reuendibilis cst. Sed pev[pecla etate, tum uidcbimus«7 lupos quo pacto ore,c7 uerticale lorum quo pacto ad aures ad mittat. Hecminime erunt obfcura, fi coram emptore eg: applicatum frenum c2 detraClum fuerit. Mox animaduertendum, quo pacto fufcipiat dorfo confcenforem: multi enim equi vefütant ea, que laborem fibi allatura efJeintclligunt. Objeruabitur«2 boc, utrum cum equite non recufet ab alijs equis digredi: aut, fl forté prope adfint, an ad bos fee cfferve foleat. Reperiuntur etiam qui de mala educatione ex equitationibus recurrunt ad domcflicos fecefJus. Durt quidem oris equos prodit non folum cquitatio illa quafi catetata, que vids dicitur, fed euidentius ctiam mutata fubito equitatio. Nam pleriq; nolit excurrere;nift ita flexus eueniat,ut improbior maxilla domum;e7ad reditum conuertatur. Neque
figercnos pav fucrit, an ctiam infligatus ad celeritatem equus cità fustincri, ey libenter reuerti foleat, Prodcft etiam boc fcire, utrum extimulatus etiam obtemperct
equus. am inutilis profcéto ez famulus«7 exercitus i morigeruszat equusimmorigerus no eft inutilis tantummodo, fcd epenumero proditoris uicem obtinet. Quotiam uero propofiimus bellatoris equi comparationem, faciendum periculum omnium, que in bello obijci confucuere, qua funt, fofJam tranfilire, fuperare uallum, in collem erumpere, de colle defilire, T entabimus € in cliuosfur[um;c7 per decliuia,ey in obliquum agitare equum:ex bis enim omnibus deprebenditur cz animi fortitudo,c corporis fanitas. Non tamé, fi quis forte
in bis minus placeat, idco repudiaridebebit: multi cnim

366 XENOPHONTIS LIBEÉLLVS
quia inexercitati fint,non quia pavum ualeantyin illis de ficilit,quos fi quis inslituat, ez a[fuefüciat atq; exerceat, iam c7 ipfi bec prestiterintfi quidem fani, c2 non igna ui füerint.Sufpecti igitur pretereantur: qui enim formidolofi funt,non finunt à fe malum dari boflibus, quinetià equitem fepe fruftratiin maximas difficultates conijdiunt. Seuitia etiam equi noui[Je debemus, fi qua illius uel erga bomines, uel alios equos, itemq; num implacabilis fit: omnia enim bec dominis aduer[antur.Detredlatióes autem frenationum cy confcenfionum,cz fi qua alia venuat equus, multo melius comperiet, qui poft defatigationem iterum illa experiri uoluerit, que ante equitatio: nem fecerat. Sane gui pod exbaustum laborem non recufant laborare,certum argumentum bi dant preclariaaimi, Atque ut dicam breuiter,equus cum bonis pedibus, manfuctus, fatisq; uelox,qui laborare«7 poftit,neq; nolit,in primis quidem morigerus,is fcilicet cy minime noxius co maxime falutis autor in bello equiti faturus eft, Verum quibus aut propter ignauiam crebra agitatione, aut propter animofitatem blandimentis multis atq; cura opus es,bi primum equitis manibus afiduum negocium faciunt, deinde in periculis animum perturbant. Cum ue ró probatum equum emerit aliquis, domumq; deduxerit,co loci flabulum edificatu babere expedit,ut quamfre quentifsime ob oculos domini equus uerfetür. Ypftus equi ueluti conclaue ita conflyui optimum,ut nomagis pabulum de prafepi, quàm cibus domini de penu fato fubdu ci pofrit. Qui quidem in bocnegligens efl, is feipfum, ut €go opinor, negligit: manifcflum enim csl, in periculis equum corpus domini accipere tanquam depofitum.Neque

| | | |
DE RE EQVESTRI, 367 que ille locus ideo folum cómuniendus efl, nte furto pabu lum diminuatur fed quia etiam,ft fovte cffundatur ab equo;ita cognofcitur. Q uod ubi faerit deprebenfum,intel ligi poteft ucl curatione indigere corpus propter bumoris abundantiam, aut defe[Ja membra quiete,uel furrepe rc critbiafinautalium quempiam morbum. Sunt autem initio omnia füailiter in equo, ut in bomine fanabiliova, quam cum induruere,cz per errorem neglecta funt, Sed quemadmodi in equis,ualetudinis caufa, cibi c7 exercitiorà diligens babenda efLratiojita c7 pedes confirmandi funt. Stabula quidem bumida c7 Leuia,etiam preda" vas ungulas corrumpit. Vla igitur defluxum babebunt, ne bumida fint. leuitas autem emendabitur defoftis coniunciim lapidibus, quorum magnitudo fit ungulis par,
Nam inter flandum quoq; talia flabula pedes equorum confolidant.Pofl bec curator equum educet, ubi deflvingat.Refoluetur autem de prefepi poft matutinum pabulum equus,ut fit uefpertini illi iucundius.Exteriore quidem parte fui flabulum ita rectifiüme fe babebit, ey pedes Siputum,
equi ampliabit, fi rotunda faxa palmari magnitudine, pondere libre, quàm multa quatuor aut quinque plaufira uchere pofsint,effufe dcijciantur e ferro indudantur,ne à fe difcedant. Ac fuper becinductus equus quaft in lapidofa uia fingulis dicbus aliquantifper gradiatur. Nam[iue dcftringatur,feu à mufcis pungatur,uti ungulisillum non fecus, quàm fi uadat necefJe eft.Etiam tefludinem pedis boc modo effufi lapides folidant, Sicuti uero firmitatis ungulari, ita co teneritatis oris ratio babendaeft. Eedem autem ves cy bominis carnem ez equorum ora molliunt, Mubi ctiam boc uidetur equestris uiri efe

3268 XENOPHONTIS
officium, docere curatoré, quomodo equi ktratfarioporteat.Primum igitur debebit fcirejpnunquam cffe lori eiue, quo ad pr«efepe alligatur equus,aftringédum nodum,ca parte capitis, in quam uerticale freni applicatur. Cunt enim crebró ad prefepe caput equus moueat, nifi fuerit circa aues uerticale innoxium, epenumero ulceris cau fa exiflit: bis igitur exulceratis,cy deftrictioni ev frenationi equus refragabitur. V tile ctiam imperari curatori, ut quotidie flercus equinit ev fliramenta in unum locum exportet: boc enim facto ey ipfe minus laborabit, c7 equo con[ulet.Sciet etiam curator accommodare equo capiflyum,quoties uel ad deflrictionem,uel ad uolutabrum educerc uolet. Deniq; quocunq; fine freno ducendus erit, capistrum induetur. Nam bocrefpirationem non impedit, c2 morfibus tamicn oblat, atq; fubitas inuafloncs equorum cobercet, Alligari equi à capite fuperné rectum eft: quicquid enim os illius offendit, declinare folet clato capite equus. Id cum facit ita alligatus, magis laxantur, quám dirumpuntur uincula, n deflringendo ordiemur à capite ey iuba. Nam fruftra inftriora nitemur repurgare, fi fuperiora immunda fuerint. Atq; ita deinceps per totum corpus, cunctis ijs, que ad repurgandos equos co parata[unt, utemur, ad pilos erigendos, c7 expellédum puluerem fecundum pilorum fitum. Sed curator fpine pilos ne quo attingito,nifl manu,qua illos premat cz mul ceat fequens fitum eorum, quo enati funt: ficenim quafi filii in equo minime nocuerit. Caput aqua eluito. Nam eum offeum fit, fi ferro aut ligno perstringat,molcstiam equo obiecerit. 1ubam uerticalé cz ipfam bumectare debet, Prolixitas enim borum pilorum non probibet a fpicere
| :

DE RE EQVESTRI. 369
cere equum,ac repellit ea ab oculis que moleftiam equis afferent. Deos quoque immortales uerifimile fit bos pilos e[fe equis lavgitos longarum aurium loco, quas ad de finfionem oculorum contulere afinis e» mulis. Deinde incrementa caude c7 colli pilis procurabuntur,quà lon gius pertingere cauda, ey molesta[ibi repellere, quoq; plenius adminiculum confcenfor babere pofiit. Contuleve autem dij uenustatis quoque gratia equis colli c7 uer ticis iubas, itemq; caudam: culus boc est argumentum, quód gregales eque non facile fustinent congre[Jum aftnori dum coma adest. Mtaque omtes bi, quibus afinos bis ddiouere cura est, comam equarum detondent, Crura lauari nobis non placet: nam cum nullam babeat utilitatem,damnofa interim eft ungulis quotidiana bumettatio. Minus ctiam fepe inferius aluum repurgari oportet, quod ey in primis boc fit moleflum equo, c quo fue vit illa pars mundior,có plura que mole[tiam exbibeant equo ipfa colligat. Preterea quamuis in boc elabores,uix eduxeris equum, c7 mox fimilis eft ijs füturus, quosrepurgauerit nemo: quapropter bec omittentur. Crura autem manibus deflringi fatis faerit. Hoc demonflrabimus,quemadmodum cum minimo aliquis difcrimine fuo, €7 equi precipuo commodo, facturus e[Jc uideatur. Nam fi quis detergere uelit tali fitu, ut oculos babeat uerfos in eam partem,in quam fbectat equus,in periculo uer(abitur ne in faciem fibi equi cum genu tum ungula incutiatur. Sin contrà equum propter crus exterius iuxta fcapulam procumbens defricauerit, neque ipfe affligi, cz ficcauum pedis, id esl, testudinem ungula explicata,repurgare poterit, Atque fimiliter«7 posteriora crura A Á.

370 XENOPHONTIS LIBELLVS
repurgantor, Hoc meminerit equi curator, cy bec e alia quibus opus factis, nequaquam ita fieri dcbere,ut uel contra faciem, ucl contra caudam equi accedatur, ideo quód equus, fi uim facere conetur, utraque illarum partium fui bominis uires uincit. Ad latera uero adiens ma^ xime c7 fibi cauerit, c7 equum prolixe trattare poterit. Cim produciequum oportebit, fic duci illum, ut fe^ quatur, bac de caufa improbatur nobis, quód boc pacto duclor fibi minime profpicere,equus autem omnia patr e pofiit, que uoluerit, Neque tta placct duci, ut longo loro alligatum fibi illum fuccedere ductror ajJucficiat, propterea quód equus in utrumcunque latus obuertere queat improbitatem fuam, c7 conuertere fe aduer[us ductorem fuum. Yam plures fi unà ducantur boc modo equi, quomodo abflineant mutuis iniurijs? A latere ueró duci afJaefactus equus neque bomines,neque alios equos ficile leferit, ev rectifümé praeparatus fucrit ad confcen dendum,fi quando bocceleriter fieri oportuerit. Vt autem rele etiam infrenetur equus, accedito curator primum ad leuum latus illius, deinde babenas ob caput in fummis armis deponat, uerticale autem attollens indextra teneat,ac lupos finiftra admoueat:quos fl equus ad^ miferit, applicanda fcilicet erunt freni lora. Sin equus os non aperiat, tenens frenum propinquum dentibus, maximum digitum finistre manus infcrito maxillis, quo fa^ clo plerique os pandunt, Sed fi ne fic quidem frenum receperit equus, tum labrum ille urgeat ante dentem qui caninus appellatur, ac pauciftmi, cum boc fit, non admittunt frenum. Precipiatur«9 boc curatori, primum, ne unquam babenis attrabat equum, ita enim durum os redditur,

: : |
DE RE EQVESTRI, 371 redditur, Deinde ut à buccis conueniente fpacio difet frenum. Nam quum illas premit, callum folet obducere, tta fenfus retunditur. Quum antem longius dependet ufque ad[ummum os, potcétas tum fit cquo,[i frenum momorderit, minus parendi domino. In bis acrem effe curatorem non minus quam ulla in alia re elaborare conuenit, Tantum enim momenti in boce& fitum, libenter ut equus frenum admittat, ut(i quis omnino reijciat, is eulli ufui effe cenfendus fit. C uód ficurator non folum quum ad laborem equus, fed etiam cim ad pabulum ducetur,c7 de agitatione domum veducetur, frenum illi in. duerit, nimirum iam ultró appctet latim ubi boc offervi fibi uiderit, Bonum ey boc tenere curatorem imponett diin equum fefforis Perficum morem, ut quum ipfe dominus in morbo c7 fencéta babeat à quo in equum facilé imponatur, tum alteri, cui gratificari uoluerit, co piam illius facere pofiit. Nc autein iracundé tradtetur e^ quus, utilifima est doctrina a! que inflitutio in re equeftri. Nam ira nibil prouidet. Mtaque ca defignat plerunque, quorum poenitentia nece[Jario est comes. Equus fi quid forte fufbicatus accedere aliquopiam nolet, demonsirandum illi, quód ea,que auerfetur. fugienda non ftnt: boc quidem plané equo animofo. Sin. erit timidior, contreclabimus id, quod ei horribile apparet, e» leniter codem ipfum adducemus. Qui uer uerberibus adigunt, plus timoris incutiunt equis. Nam quia tum malé muléantur, buius etiam ea, que fufpicione fua refügiunt, caufam efJe arbitrantur. Poftquám curator ad feffo rem adduxerit equum, ita illum fcire fummittere, ut faci lis fit confcenfio, baud veprebendimus: ipfi tamen equi ÁAÀ az
Ire cones pocnitentia,

372 XENOPHONTIS LIBELLVS
tibocagendum eJe cenfemus, etiam equo fe n prebente,ut poflit confcendere, Sepe cnim alienus equus obijcitur, cz idem minifler fepenumero diuerfis inferuit. V bi uero cquum confcendendum acceperit eques, nunc dcitt ceps perfcribemus,quid facere ille debeat,ut maximé tam fibi, quám equo inve equeftri confulat. Primiim de freni parte inferiore, feu ctiam de annulo bulláue buius veliga tum lorum ductorium, jv z«yoyave utto uerbo Grecis efF, apté finiftra manu prebendet,ea laxitate,ut neq; ft infur gens;pilisq; auribus uicinis inberens, neq; fi de baffa faltu confcen[urus eft, conuellat equum. Dextra capiet babe nas depofitas in fummis armis unà cum iuba, ne fcilicet ullo pacto conuellat babcnis os equi, Poftquam fe alleuarit ad confcenfionem, tum igitur finiftra quidem librato corpus, dextra uero intena fubleuet ipfe fefe. Huiufmodiconfcenfio etiam àtergo omnem deformitatis afpcctis excluferit. Confcendet autem crure incuruato,neq; geni dorfo equi impinget, fed in latus dextrum tibiam traij^ ciet. Vbi uero iam circumactum pedem applicuerit, tum deinde ey natibus vcfideat fuper equo. Quod fi forte eques fimflramanu ducet equum cum geflet dextrabafta, equidem cenfeo utile effe,ufum ille fibi ut paret etia à de^ xtro latere confcendendi. Neq; ulla alia ad boc fcientia opus quam que dextra paulo anté exequebatur,ea ut fi niftra agat: c7 contrá,que finiflra,ut tum dextra. Hec ideo laudatur à nobis confcendendi ratio, quod fimulac confcenderit eques, paratus mox est adomnia, fi quod forté ingruat fubitum certamen boftibus irrucntibus. V evum ubiiam refedcrit.fiue fuper tiudo equo,feu etiam in ephippio, non laudatur quaft curulis quedam fefiio, fed ut au| I i i ] i i !

DE RE EQVESTRI, 375
ut cruvibus diuaricatis maxime redtitudo cuftodiatur:fic enim c7 feminibus firmius adbeferit equosac erectus ua lidius cy coniecerit iaculum,cy iClum,fi ves pofcat,intulerit ab equo.Hoc etiam fludendum,tibie unà cum pedibus ut vemiJe fub genibus dependeant: in rigiditate cnim fi crus aliquopiam impegerit, nonabfuturum fit periculum ne frangatur: fluxa ucro tibia facile cefJerit offendentibus, neque femur tamen demutauerit. Curabit € boceques,ut truncus quoque, id efl, ea corporis pars, qu« est[upra coxas, quaft ad fluxum quendam agilitatis compofita fit: boc enim modo c7 efficacior fuerit, c mi nus,fi quis detrahere aut impellere conetur, fubfultarit, Cum iam vefedceit,ut tum confiflat placide equus, inflitua tus efJe debet, dum attrabat eques, fi quid forte oportet, €7 babenas coequet, ez bastam adaptet. T'um deinde brachium Leuum lateri adponito, qui babitus equitis et elegantifsmus,«9: robur manui addit. Habene laudantur equales, non fragiles, neque lubrice, neque cra[Je:
etiam bafta illa manu, fi opus fit, comprehendi ut queat.
Signo dato ut equus progrediatur, fiat boc initio pedetentim,ita minime turbabitur. Habene, fi flexibilior fae ritequus,attolluntor manibus paulo altiusfin caput pro tendet, premuntor: fic enim formareddetur uenustifima. Poft bec fi fuo proprio gre[Ju perget,ab[q; minima moleflia corpus quafi lente[cet, ey equus libentifsime ad cur[uram conuertetur atq; incitabitur. Hic cum opinio fitáleua parte initium facere pulcbrius effe,ita binc po^ tifmum incipietur, fi gre[Jum poft concenfionem dextrummouente equo, tunc fignum detur ad curfuram:
ita enim ille fublaturus leuum, ab co principium fecerit AA 3

374 XENOPHONTIS LIBELLVS
curfus. Cumq; ad finiftram conuertetur, fic etiam flexuvam incipict. Fit enim ut equus fl conuertatur in dextra, dextris etiam partibus procedat,in finiftram uero leuis. Agitationem autem in primis probamus cam, que«t appellatur,quoniam ambas buccas ad conuer fionem af7 fucfücit. Est ey bec bonum, agitationem ipfam mutare, ut equi buccein utrifque exequentur. Nos etiam exten fiorem illam catenam agitationis, gyrate preferimus: nnam in bac libentius cy conuerti fe equus fatur iam procurftonis, c7 fimul ad directum curfum, fimul ad flexus afJucfieri patietur. Sed in flexibus attrabendi equi funt: aeq; enim facile esl, neq; periculo caret, equum concita
tum[latim circumagere, prefertim loco falebrofo aut lu brico. Ciim autent attraxerit quantum fieripotest breuifsime, equesnon tam fe quàm equum freno obliquabit: fin aliter fecerit, fiat leuiftüma de caufa ficri poffe,ut utà cum equo corruat, Verum ubi iam poft flexum di^ recte profpiciet equus, ibi ad celeritatem inftigandus e^ rit. Nam obfcurum tion e$t, in prelijs quoque flexus ufurpari, cum infequendi bostem, tum fe recipiendi gratia: quare expcdit ad celeritatem post flexum affucfacere equos. Yam ucro posteaquam fatis efJe excrcitij uidebitur, profaerit tum c7 post quietem repenté incitare equum, cum auerfum ab alijs equis, tum ad illos conuer(um: itemq; de celeritate[latimreprimere, echon confistere eum pati, ey mox flectere ac incitare: non enim dubium, quin uenturum tempus fit, quo ambobus illis opus fucrit. Cum defcendendum crit, cauebitur tie boc fiat uel inter equos, uel in bomitium coctu, uel extra agitationis[pacia:[ed quo in loco defatiH 1 i Í | |. [ i h W H [| [| i

DE RE EQVESTRI. 37$ defatigavi cogitur, eo fcilicet in loco ey requies equo cos
tingat. Q uonia autem acciditut interdum equo curren"dum fitper loca decliuia,c» montana atq; deuexa,alicubictiam tranfilire, alicunde exilire, aliquó defilire equi utoporteat,ideo ad illa prorfus omnia cum fe eques, tum equum inflituet ac a[Jacfaciet: boc enim paclo alter alterico fdutiez ufui füerit.Q uod fl quis cadem iterit com memorare nos arbitratur qui ante dicfarepetamw, is in telligat non efje in bis,ut ita appellem,biloquium: fuprá enim in emptione pr.ecepimusde periculo faciendo,utris bec facere equus fciret: nunc dicimus, quód[uum quifq; equicilla docere debeat, e? que in eo ipfo fequenda[int perfcribimus.Quiigitur nactus efl equum omnino impe vitum faltuum, is uacuum illum prebenfo loro ductorio tranfgre[fus fofJam prior attrabito ad faltum, Q uod fi il
le renitatur, à tergo aliquis flagrum aut uirgam fummis
uiribus incutiat, ita tranfiliet non folis illud pacium, fcd longius etiam quàm debui[Jet, ey in pofleri non expecta
bit uerbera, fed ubi fenferit modo pone accedere alique; flatim faliet.Cum uacuum aJucftceris, ita etiam agitabis
confcenfum, primüm quidem trans minores fofJas, vox
ctiam latiores. Yn conatu autem faliendi[ubdes calcaria,
itidemq; ez cum fubfilire c7 cim defilire uolueris calcavia fubdito: toto enim corpore in omnibus bis anmites
equus, faciet illa ita, magis ut cum ipfe, tum eques in tuto fint, quàm fi posteriore parte fui quafi deficeret, uel in tranfiliendo,uel in erumpendo, uel in defiliendo. Ad dediua primu leuiori in folo equosa[uefieri conuenit, Tta tandem afJuefadli libentius per decliuia, quam rcéto curfu ferentur, Nam quód quidam uerentur,ne fi per de AÁ^

376 XENOPHONTIS LIBELLVS
liuia incitentur equi, armos rumpant, neminem debet terrere,qui cognouerit c7 Per[as ez uniuerfos Odry[Jas curfu per dedluia certantes, nibilo minus babere fanos equos quàm Grecos, Neq; omittemus perfcribere, quem fead becomniafe[Jor prebere debeat. Ad primi enim ille equi impetum proclinator, ita minime equus tergiuerfabitur, aut eques fuccutietur: ffatimq; reprintens equum,refupinator ita minime ipfe iackibitur Tn trale lu foffe, ex diui afcenfu, non fuerit incongruum iubam tenere, ne fimul c7 loco cz freto grauetur equus, Sin per decliue agetur, c7 re[upinator eques, ey equum[uftineto freno,tte preceps uterque deorfum feratur. Preterea danda opera, ut alijs atq; alijs in locis, item; modó longe, modó breues equitationes ut fiant: minus enim bec odiofa equis funt, quám ft femper ijdem locis, cx eodem modo agerentur, Sed quia c7 diuerfa per loca equitem incitato curfuvuentem,continere equum,cy ex equo ar^ imis commode uti po[Je decet, ficubiidonea rcgio c7 ferarum copia fuerit, non reprebenditur exercitatio uena tionum. Sed ubibec defideratur, utile exercitii cz boc, fi duo cquites cx conucnto inter fc per diuer[a loca fa giant ac perfequantur ita ut fagiens auer[am baftam teneat, perfequens ucrà rotundatis iaculis c7 finuilis modi baflainflet:e7 de bacio, quod iaculo fatis, iaculum in illum conijciat: deq; co, quod bafte fatis fit, bafla feriat. In conflictibus prodeft attraClum aduerfarium derepenté protrudere: bec enimratio proflernendi. Sed 7 boc recte fit, equum contra attrabentem infligare: boc enim pacto isquem alius diripere conatur illum citius deiecerit, quàm ipfe deciderit, Yamft accidat ut collatis caftris eum

DE RE EQVESTRI, 377 cumboflibus,alteri alteros quidem ufq; ad boflium flatio nes infequantur, vefügiant autem inde ufq; ad fuas: bic fcireatque memini[Je proderit,cum bofles fugiant,cy inter fuos aliquis infequatur,tum ut conuerfo equo pracipitem in curfum in primis fuorum urgeat bo[les,ez laudari«7 periculo carere, Vbi ueró ad ipfos uentà fuerit, ibi ut in poteflate equi babeat: nam boc pacto, id quod res docet, maximis damnis hofles quifque fuos affcerit, ipfe ab illis cumminime Ledi pofiit, Ac dij quidé bocconecfere bominibus,alios ut doceant oratione, quo facto opus fit: at equum oratione quidem inflruxerit nemo: fin cum ille fefe ex animi tui fententia gefJerit,uicifeim ei ova tificere, in detrecfantem uero imperii animaduertas, fa«ile didicerit, facere que debeat, ea facere ad arbitrium tuum, Atq; bocquidem dicitur paucis uerbis, fed tota in ve cqueftri preflari oportet, Nam e frena libentius admittet i5, cui post frenationem bene aliquid feceris:(2 tranfiliet e exultabit, ind; alijs omnibus obfequetur, f poslquá ficeritimperata;fperabit requieté, Atq; bactenus quidem ea expo[uimus, quibus ob[eruatis non fadle decipiatur req; pulli neq; equi emptor. Ytemq; in ufu no corrüpatur equus:tum ft producendus ille fit,ita ut producatur ne defit quicquá,quo in bello opus equiti effe uideatur. Nunc uero tempus,ut opinor, fuerit demonstra" e, fi cui forte oblatus fit ferocior aut ignauior iusto equus, quo pacto utroq; recte uti queat. Primü igitur fcien dum, ferocia in equo fimilem effe iracundie bomini, Vt igitur non irritantur facile, quibus nibil neq; dicitur neq; fi quo offendantur:ita e ferociorem equum minime co mouerit is, qui no Leferit, Quapropter[latim in con[cett AA

378 XENOPHONTIS LIBELLVS
dendo prouidendii ne confcenfor moleflus fit equo, Cum autem in equo cofe[fum faerit, acquiefcendit plufculum temporis d alioquin fieri folet, atque ita agendus equus quamblandifsimo imperio:ac mox lentiffimis àgradibus tnitio facto,ad celeritate adigetur:inter que uix fentict il le incitationé, Ymperio auté repentino equus ferocior,iti dem ut bomo perturbatur aninto, fiue quid tum afpexit fubito, feu audiuit,feu etiam patitur. Quare boc no igno rabimus, repentinaomnia in equis perturbationes effice rc. Verü fi incitatum ad celeritatem cotineri ferociorem incuvfu uolueris,no attrabes derepenté, fed placidé adduces frenum,ut inuites,non cogas ad confiflendum. Pla cantur etiam equi longioribus fpacijs magis, quàm fi crebro conuertantur: atq; lenta diu mites ey placidos preflatit,neq; ferociam equorum fufcitant. Q uod fi quis pe rat.fi diu c7 celeriter agitet equit, defatigatum fore manfuctiorem,diuerfum fentit atq; accidere confucuit. Nam bec inter, feroces magis uiolentiam ufurpare, inq; ira, quemadmodum bomines iracundi, fepe e» fe ev fefJovem indignis modis tractare folent. Proinde ad celeritatem fummam equos feroces non facile incitabimus. Nequaquam autem adigemus ad alios equos:tam fermé im
probifiimi quiq;ferocifiimi funt.Wis aptiores freni quo.
que leues quam afperi. Si quando tamen afperos indiderimus laxando ut leues uideantur efficiemus, Prodest e^ tiam ut feffor a[Juefaciat fefe ad talem in equo potifiimà feroce collocationen, qua e ipfe minime cómoueatur, ez nulla feré alia pavte equum contingat, quàm ubi feffionis firme cau[a contingi illum nece[Je faerit. Neque boc ignorandum, praecipi seaavega, d$0, cum labris comprefiis

DE RE EQVESTRI, 379 comprefiis acutior quidam fonus oris editur, tum igitur doceri fciendum,equos mitigari: wy uero, qui fonitus faerit palati et eutturis,incitari, At fi quisimitió equo offerat gratiora cum clogmo, contraria autem cum pop pono, cito ille didicerit poppyfmo iam incitari, mitigari ueró clogmo. Atq; fimiliter inter clamores ac tubas ca uendum, ne equo formido aliqua noftra appareat, neue illi boc tempore turbulétum aliquid obijciatur: fed quan tum fieri poterit, quietem tum conciliare equo fludcbimus,cg ft admittat, matutina aut uefpertina pabula pre bcbimus. Hoc autem confilium precarifiimum fucrit, nic quis fibi equum ferocem ad bellum parare uclit. Verümdeignauis tantum fcripfiffe fatis fucrit,in bis omnia contraria exercenda, quàm de fevocibus dicta fnt. Yam ft quando lubeat idoneo bellis equo uti ad agitationem ma gnificam cy[peciofam, omnino ab eo, quod plerique faciunt in opinione preclare equitatiotis, abflinendum, os ut frenis laceremusjitemq; calcaria ut fubdamus, e incu tiamus fcuticas, Nam ita diuerfa omnia accident ab ijs, que expetuntur, cum c7 figura quandam arduam equi babenis arreptis efficiétes, qui debuerat profpicere, eum occecant, eg calcaribus 4tq; flagris equum territant, ut t0 fine periculo perturbetur.Heec autem funt que facit bi equi, quibus agitatio molefla eft maxime, atq; inturpitudine quidem,non cum boneflate. Sed equus fi didicerit agitari frenis laxioribus, c7 ceruicem attollere, candem; à capite recuruare, ita facile pre[labit ea, quibus ipfe potiflimum dele&atur c7 fibi placet. Heec autem ef^ fe quae diximus, uel boc arguméto intelligi poterit, quód equus quoties feflinat ad alios equos, fcd ad equas in pri

380 XENOPHONTIS LIBELLVS mis,tum c7 attollit ceruicem daltifme,e7 caput maxime proclinat truci cum f[pecie,tum crurum mollitudinem fert fublimem,ez caudam fuv[um intendit. ui igitur ad talem formam compofuerit equum, qualem ipfe cffingit quoties pulcherrimus uideri cupit, is boc confequetur, ut c7 de agitatione uoluptatem equus capiat, ez magnificus atque terribilis ac fpectabilis fit. Que quidem qua ratione obtineripo[Je credamus, nunc deinceps conabimur exponerc.Primum igitur non pauciora frena duobus parabimus, quorum unum leuius orbes babeat gyan diores,alterum eofdem cum graues tum depre: 0s, Echiniauté,d eft,claufure,erunt acutiores,ut cum iftud prebenderitoffenfus equus afperitate mox dimittat: cum au tem lenius illi inditum fuerit, tum gaudcns buius quidem lenitate,alia nibilominus ad que afperiore frenoinstru&lus füerat,fub leni quoq; exequatur. Sin lenitate cótemptainboc penitus incumbere uolet, cogent fcilicet illum, bancob caufam fubicctigrandiores orbes,os pandere,atque ita admittere lupos, Poterit autem afperius frenum uariari cim implicatione quadam,tum extenfione.Ceete rüm cuiufcunq; modi fuerint frena, funto mollia omnia. Namrigidum quauis parte fui prebenfumvetinet equus toti inter maxillas, perinde acueru ubilibet prebendas totum fustuleris. Alterum ueró non aliter quam catena, ea parte tantiimodo qua tenetur,non flectitur. Alie pen dent,quas elabétes dum captat equus, luposinterea amit tit de maxillis. Hancob caufam c inferuntur medijs axi bus annuli, ut boslingua atq; dentibus pren[ans, omittat
Frena que mol correptionem intra maxillas freni. Perfcribemus autem lia, que rigida, Cy que frena mollia, qz que rigida fint,fi quis boc forte
ignoret,

DE RE EQVESTRI. 38t
ignoret. Molle enim eft,cum axes cómifJuras babent leues atqs latas,ut facile flecti pofiint.Ytemá; omnia que a« xibus accómodantur,cum funt ampla et minus detfa,mol lius freni exiftimandi.In quo ucró omnes particule frenigrauiter difcurrunt atq; colliduntur,illud freni rigidi erit.Sed qualecunq; cotigerit frenum,cum boc,cunéta ea que fubijcientur,preflabit is qui uoluerit forma equi eff cere eam, quam fupra diximus. Os igitur equi concutiendum,neq; ita ucbementer equus ut refügiat,neq; ita placidé ut nó perfentifcat. Atq; iam poft cócuflionem ubi cquus ceruicem attollet,flatim frcmo indulgendum,itema; alia oportebit:id quod monere nà cc(Jamus, dum[cite obfecundarit,uiciftim illi gratificari. Cum; animaduerfiem fucrit dele&ari equum elatione ceruicis c babenarü laxitate, tum caucbitur ie quid illo tempore buicmolestie obijciatur, quaft ad laborem equum adigere uelimus,fed blandimentis tum equum demerebimur,ut peret vequie temzitaenim magis prompto animo ad celeritatem agita tionis deuchiet. Tam uerà celeritate etiá gaudere equos, fa tis argumenti efl, quàd liberatus pedetentim nullus abit, fed aufügit:bec enim certé eft uoluptas equorit,mifi forte ad curfuram importunus fuerint incitati. Vnde quidem opportunitas abe[L,id quodcunq; efl,iucundi efJe nequit tam bomini quàm cquo. Sed cum inter agitandum equus exultabit fcilicet edoctus iam priore agitatione fuit de fle xibus ad celeritatem incitari: quod cum facere[ciuerit, ft quis tum illum adduclis babenis retineat, c7 fignum ali quod det concitationii,coércitus bic frenis,imperio condi tationis cómouetur, c7 peus effert, eg iratus protollit crura altius, non mollia tamen bec, quippe in offcnfis

3932. XENOPHONTIS LIBELLVS
iam no magis mollibus cruribus utuntur equi. Sic igitur exarde[cente equo, ft frenis indulgeas, ibi pre gaudio, quód in laxitate fe freno liberatum putet, exultabundo babitu,mollibusq; cruribus elate fefe infevet,plane repre fentans pulchritudinem qua componere fe equi folent fe flinantes ad alios equos, Quia; boc cernit, talem equum appellant liberalem,e7 uoluntarium,ezequitatorem, co ferocem, ez faperbum, fimuld; ey iucundum c2 terribilem afpeclu. Atq; bec quidem, ijs qui talia forté ambicvint,bactenus nos perfcripfilfe fatis efl. De equis autem ad pompam idoneis, quiq; fefe erigere,«7 preclari uidevifoleant, fi quis talesvequirit, is fciat non cuiufuis equi bec efJe opera, fed eorum qui fint animis ingentibus, c ualidis corporibus preediti. C uod autem nonnulli avbitrantur,cum mollitudine crurum coniunctam effe erigen di facultatem, id uerum no cft: fed lumbi(lumbos nunc ap pello non quà caudam uerfus,[ed quà infra latera c7 coxas ad ilia tendunt) quibus funt molles c fuccintti atq; robufli, poterit fbaciofe prioribus cruribus fubijcere po fleriora.Hoc cum acciderit,tum fi quis freno cócutiat cos equi, fit ut pofleriores in talos ille reflectatur atq; fubfidat,crigat autem fuperiores corporis partes,fic afpicien tibus contrá aluus ey inguen ut appareat, Ibi igitur frcnisindulgendum,uti equus, quod pulcherrimü e[t in boc genere,faciat libens, itaq; boc bectatoribus facere uideatur, Ád beccti aliqui erudiuntequos,quorü bi uirga ta los pulfant, illi baculo wbent pretercurrere qui coxas ucrberet. Nobis uero bec uidetur inflitutio optima, fi, id quod femper dicimus,no omittatur uttquá, equo ut quies cótingat, poftquauoluntatiagitatoris obtemperauerit.
Quic

DE RE EQVESTRI, 383
Quicquid enim neceflitate facit equus, quemadmodum «7 Simon dit,neq; fat ficere, neq; decet, non magis pro» fefto, quàm fi biflrio ad actionem flagris atq; flimulis in citetur, Nam multà plura turpiter quam laudabiliter defignauerit inter bec tam equus quàm bomo:proinde copojitum undiq; equum ad uenuflatem c7 fplendorem ma xim, fignis quibu(dam ad ofentationes excitabimus. Quid fi poft equitationem, c7 copiofum fudorem, nectton cur fe fcité erexerit, flatim fefJore ac frenis veleuctur equus, non dubitandum quin fua uoluntate poflea ad erecfiones peruenturus fit. Super buiufmodi iam quidem agitationi idoneis equis refidentes, c7 dij pinguntur, co beroés:bomitiesq; in ufu borii decente, magnifici uidentur. Vfqueadeó ueró equus qui fefe erigit, uel pulchra, uel admivabilis,uel ctiam expetendavcs efl,ut omnii ocu los(pe&tantium in fe conuerfos teneat, tam iuucnii quam feniorum. Nemo quippe eft qui uel difcedat, ucl defatige tur omni illo[pe&aculo preclare oflentationis. Verum^ enimuero ft forte contingat,ut talis equi domino,aut tur^ ma,aut agmen ducendum fit,non par fuerit boc eum flu derefolus ut ipfe clarus, fed potius ut uniuerfi fequentes con[picui fint. Si igitur preecefJerit o babitu, qui talium equorum in primis predicatur, aliquis erigens in foliditate corpus altifiime,ac crebervimeminimumq; progrediens,alij equi fequétur pedetétim,id quod afpeQtu preclarum e[Je nequit. Sin du&lor equum excitatum agita" rit,tcq; celerrime, neq; fegniflimé, atq; ita ut fequentes equi reddantur ex boc animofi ac truces maxime, c7: in labore minime turpi forma appareant,tum ucr c7 fremituscz fpiritus equorit confequetur, atq; ron ipfc ma»

3844 XENOPHONTIS LIBELLVS
do, fed uniuer(us comitatus confpicuus erit. Quicunque
fané feliciter emerit equum, ficq; illum eduxerit fufferre
laborem ut ualeat,fiq; utatur bocreté cüm in bellicis ex ercitationibus, tum in oflentanda equitatione, tum uero
e in prelijs certaminum, quid obfecro buic obfliterit,
quo minus reddat precioflorem equum quàm ad feperwent, c7 quin probatos equos pofsideat, acipfe equitationis gloriam obtineat, nifi diuina uis probibuerit? Libet etiam per[cribere quibus armis inftructum effe opor
Quibus armis teat eum,qui in equo periculum adire uoluerit. Primum eques inftvuen- ipitur moneo, ut talis induatur thorax fiue lorica, que dus, corpori accómodata[it: nam conuenientem quidem,totum corpus geflat: nimis uero laxum, bumeri foli fuftinent, Lam angustior,uinculum cst,non armatura. Quia
uero ceruix uitalium partium c7 ipfa cst, ideo cenfemus
de ipfo thorace educendum ad banc comparatum tegmen: boc enim e equitem exornare, c7 fl debito modo fabricatum fit,illius totam faciem, ft uideatur, ufq; ad
nafum includere poterit. Galeam maxime laudamus
Bacotij operis: buiufmodi enim ey quicquid extra tboracem decorpore eminet,rectifiime protexeritnec impe
dierit profpectum.tpfe thorax ita efto elaboratus, ne uel
fefioni uel reclinationi obflet. Ad inguen c uerenda,cir
cumq; bec,pinne applicentur tot e7 tales, quee illas par tesobtegant, Verumcum finiftraquoque manu afflicla,
inutilis eques reddatur ideo ad banc muniendam repertam armaturam probamus, quam uocant Manum: ea
enim cum bumerum quoque obducit, ez lacertum ac cubitum,ipfosd; digitos quibus babene tenentur, tum extenditur C7 comprimitur, tum uero partem[ub alis thorace
| | | | |

DE RE EQVESTRT, 38$
race minus defenfam ipfa protegit. Dextram nece[Je eft attolli,fiue iaculum conijcere, fiue plagam inferre eques woluerit. Ab bacigitur remouebitur quicquid in tboraceimpedire illam pofJet, c buius loco in nexibus applicatiles erunt pinne,que intenfa cum manu quaft excurrant,reducta; cum illa rurfum iungantur.Lacerto uclu tiocrea quedam ut apponatur fatius fucrit, quàm dc armatura ut religetur, Q uam pavtem fublata dextranudat,cam iuxta tboracé munire fludebimus, aut loreo aut ereo integumento: finaliter, maxime uitalem parté neglexerimus. Q uandoquidem ucró lefo equo, et eques it fummo difcrimine uer[etur,muniendus eft equus frontali € pectorali 9 lateralibus: bec etenim fimul e» afcenfo ripro femoralibus erunt. Yn primis ucró ilia equi cómunientuv:borum enim c7 letaliamaximé uulncra, ey ipfa tenerrima funt. Poterutt autem cum ephippio muniri, quód ca parte fui,qua equo inflernitur,ita confutum[Je debebit,ut c7 firmius eques refideat, nec ipfius equi uelu ti fedile uitietur. Aliorum quidem membrorum tam cqui quàm cquitis bec armatura fuerit. At tibie ac pedcs pro^ pendebunt fcilicet infra femoralia:cómuniri auté ey ipft ambo poterunt,fi calcei fuerint facti de corio, quod folcis aptum babetur, itaenim fimul armate tibie, fimul calcea ti pedes erunt, Atque bec arma equeftria funt, quibus à corpore,dijs propitijs,propulfari uis omnis pofJe uidea tur.Sed ad bancboflibus inferendam,noflra fentétia me^ lior erit macberaquám enfis, quód de fublimi uiolentior fit plaga kantAc, quod genus eft gladij ad ictus cefins inferendos idonei, quam enis. Camacine bafle, boc cft, baflate pertice loco, que c7 fragiles c graues, probaBB

386 XEN. L1B. DE RE EQVEST.
tuy nobis fi geflentur corte, que uibratiles magis funt:
nam alteram barum cóijcere fimul peritus poterit, utiqs
reliqua tam furfum quam latera uer[us,atq; etiam prorfus:fimulbee funt baflarü robuftiores atq; expeditiorces,
laculum autem cijci longifsimo fpacio optimi putamus,
ita enim cum auertere, tum mutare telum tempus magis
permittet, Breuiter quidem ez boc perferibemus, que
Taculandivatio iaculandi ratio preflantifiima uideatur. Si enim protenque preflan- fis finiftris partibus,ey reductis dextris de femore infurfer, gens, paulum anteriore parte arre£fam cufpidem enufevit eques, boc pacto longiftimo fpacio iaculi feretur, itu
cum uebementifimo atq; etiam certifsimo, fi cufpis fem^
per id[pc&et,quó contenditur: id ft quafi fignum;greecis exonés efl, Atq; bectradita à nobis precepta, ca iffa
doctrina prefcripta,demonflratusq; ufus efto equiti priuato, Que autem tenere atq; exequi ductorem conueniat,alio libro expofitum eft.
XENOPHONTIS DE RE EQVESTRI FINIS.

Xenophonus"n
CONVIVIVM, IOANNERL
BITUO INTERPRETE,
d IRORVM bonorum facta, nonmodo feria, uerumetiam iocofa, mibi me1 morat digna e[Je uidentur. Cur auterm SS lita fentiam, deinceps exponam. PanaES ES tben-eis magnis,ludi Circenfes agebanHes Callias autem Hipponici filius amabat Autolycit adbuc pueri, quem uictorem in Pancratio adfpe&tandum
| duccbat. Vt auté ludi peratti funt, Autolycum ipfum c| iusq; patrem, domit, quam in Pir.eo babebat, deducebat. 2. omitabatur autem illi Niceratus:fed cum uidi[Jet Socra | tem,Critobulum,Hermogenen, Antiflbenem, c7 Cbar" | midemuná effe, mandauit uti cx fuis, ut Autolycum e | eosquicum co effent, domum duceret. tpfe igitur accef|.— fitad Socratem ey reliquos,quos fic affatus eftOpportu ne[ane occurritis: conffitui enim Autolycum ey patrent |— eiu conuiuio excipere. Spero igitur apparatum[plendi diorem uifum iri, fi uiis praeclaris animi dotibus pr.editis,quales uos eftis, conuiuium decorattm fuerit, ac multo magis quam fi imperatores, Equitum magiftri, deniqs quám fi magistratuum appetentes adbibiti e[Jent. Tum Socrates: Semper, inquit,tu contemptim fcommata in nos iacis, quia ipfe fapientize adipifcend«e caufa grandem pecuniam Protagore, Gorgie, Prodico, alijsq; compluribu dedifli,ey animaduertis nos noftra fponte fine doctoye philofophari. Tum Callias: Antea quidem celaui uos, inquit,aum multa,caq; fapientia plena babcré, quee proBB z

V 388 XENOPHONTIS ferre po[fem:tunc uero fi apud me fueritis mei fpecimen uobis preebebo, ac oflendam me bominem effe quantiuis precij. Socrates igitur c7 illius familiares, primà(ut afJo let) laudata illa inuitatione recufarut ad coenam uenirc, Sedcium uebeméter dolere uiderctur.fi nó comitarentur, moré cius uoluntati ge[Jerunt. Deinde partim quidem in gomnafio exercitati cy uncti partim loti ad illum accefJe runt: ac Autolycus quidem apud patrem afJedit, alij etiá pro more accubuerüt, Principio igitur, pofEqua que fiereut animaduertilJct,tale induxit exordiit, ut diceret for mam natura e[Je quiddam regale, praefertim fi cum pudo ve c7 temperantia coiunctam, quemadmodit tum Auto [ycus,eam quis adeptus e[Jet.Primà enim,ut cumlux aliquo noctu affulferit in ommik oculos incurrit, fic tuttc Au tolicus forma pulcbritudineq; fua omniit oculos in fe cóucrtebat:nemoq; fait ori qui[pectarent,qui ro aliquan tum animo comouerctur uel fecum tacitus, uel etiam geflu aliquo immutatus. Ac omnes quidem alicuius deorum numine afflati pectatu digni cffe uidentuv:qui auté alioyum numine inflructi funt, tum truculentiores uifu, tum terribiliores, ac inloquendo uebementiores effc dicitur. At qui caflo amore diuinoq; inftinclu afflati, bi c oculos amabiliores babent,«2 uocem mittunt lenioré, e geftus agunt liberalius. Que quidem Callias tum amoreincita tus faciens, dignus[pectatu ijs uidebatur, qui ci Dco initia t ejJent.Vli itaq; taciti cemabant, quaft idillis à magiftro aliquo prefcriptum ejJet.Pbilippus autem fannio acceffit ad ianuam, pulfauit,iufiit minflro renunciaret qui eff:tes quam ob caufam fe iniroduci uellet,dicebatq; fe pa ratum cJe ez instructi ijs omnibus, quibus opus c[Jct ad «aman

| :
CONVIVIVM. 389
coenádum de alieno:eo pueri admodum premi, quod nibil afferret,et quod imprafus ejt. Cum igitur bec Cal lias audiuit: Turpe eft,inquit, o uiri eium quidem ei negare:introéat igitur. Et fimul oculos couertit in ipfum Autolycut,coft ófi derans uidelicet quale. uideretur ei| fcom ma illud. Cumq; ueni[Jet in cubiculum in quo conuiuium agitabatur,in bunc modum loqui coepit: Sannionem me UL nemo uerum ignorat. Audatter auté bucueni, quód " exiflimaremvidiculofius fore, fl inuocatus ad conuiuium uenifJem. Accumbe igitur, inquit Callias: ctenim bi om^ nes feria agunt,ut uides: vifum autem fortafóis requirüt. Coenantibus illis, Philippus ridiculum quiddam[latim ag greffus ef dicere, ut nimirum ea exequeretur, propter que femper ad cóuiuia uocari lí oleret: cum autemvifum non noueret,tum quidem egre ferre uidebatur. Rurfi us paulo pófl;aliud quiddam vidiculum dicere cupicbat: at cum ne tum quidem vififfent propter illius dicta, finem fe cit cotádi, feq; obtegens procumbebat. Et Callias,Q uid iflud et Philippe? inquit: an te dolor parientis cepit? Qui fufpirans efpondit: Certé quidem,o Callia,c7 qui dem magnus:quoniam enim vifus ex bominum coctu pe^ rit,acum est derebus meis: quandoquidem ob cam caufam antea ad conuiuia uocabar, ut couiue ridiculis meis exbilararentuy:nuncueró cuius caufa me uocet quifquá? Nam equidem feria tractare n0 magis poffunt,quàm immortalitatem confequi: nec item me quifquam uocat, quafi uiciffim à me uocandus? nam fciunt omnes tion ef" femoris, ut domimee conuiuia agitentur. Cum; bec diceret, emungebat, c7 uoce fletum imitabatur. Om" ncsigitur conuiwe confolari bominem coeperunt, figniBB 3

390 XENOPHONTIS
ficatites fe vurfus vifuros,es ut cornavet bortabantur, 1n qua etiam comntiferatione Critobulus rifum fufhilit. Atque ille utvifum fenfit, ea quibus tectus eratvetecit, feds ipfe,[perans faturas cogreftiones, exbortatur ut confidé Gratiarii atio ret,iterumq; canaret. Sublatis autem menfis aim libafvis poft fumptii fent ceciniJentqs, uenit quidam Syracufanus poft carne cibi uetus mos. tempus comelJati.1s fecum babebat tibicinam doctam ct faltatricem, c7 prafligiorà cffectricem: unà fequcbatur puer admodà formofus,faltator,e7 peritiféimus citbarce" dus.Hecautem oflendebat,ut propter vei admirationem pecuniam exigeret. Dum autem tibicina tibia cecinifJet, ez pucr fidibus ufus effet, uiderenturq; ambo fatis conii uas oblecta[Je, Profecto,itquit Socrates, magnifice nos ex cipis Callia:ton enim folium coenam nobis appofuifti magio apparatu, fed etiam ets C7 acroamata prebes iucundifsma, Tum ille: Ouid igitur, inquitfi etiam unguentumobis afferatur, ut bona quoq; fragrantia fa ticmur? Minime decet, inquit Socrates: ut enim cultus alius mulieri,alius tiro bonestus est, fic«7 odor alius uiruntalius mulierem decet. Vtgucnto certe uiri uirorum caufa non utuntur, fed mulieres, prefertim cum[pone funt, ut filie Nicerati ez Critobuli, unguentum requirunt, quod iste maxime olent: fed olei eymnaftici odor c prefens fuauior, quàm unguenti, mulieribus, ez abfens magis expetitur. Nam unguento delibuti feruus e libcr, flatiyn utrique eodem olent modo. At odores qui funt ex liberalibus exercitationibus, c industriamvcquirunt ey tempus, fimodo futuri[unt fuaues, ez libero bomine digni. Tum Lycon: Ergo, inquit, fibi ifta babeant. iuuenes: fed.nos, qui iam non in gymnafüjs exerce

CONVIVIVM, 491
exercemur quid olere decebit? Probitatem, inquit Socra tes. At unde iflud unguentum accipias? Certé,inquit,nom ab unguentarijs:fed unde, docet T beognis bis uerbis; Iufla docent iufli: prauis conuixcris,ante Que fuerat probitas protinus aufugit. EtLycon:Fili,inquit,audis bectCerté, inquit Socrates, e quidem utitur.Q noniá igitur cupit uictor Pancratij e[Je, ubi tecum confiderarit, qui fit ad cam rem docendam aptifimus, eius confuetudine utendum fibi putabit, Idem igitur fere omnes dixerit, Vnus autem ex illis: V bi ergo, inquit, veperiat qui eam artem doceat? Alius ex co coctis eam rem nc cadere quidem fub doctrinam dicebat. Alius uero,iftud. fi quid aliud, difcendà e[Je. At Socrates: Q ua doquidem,inquit,reseft ambigua, in aliud reijciamus tem pusmuncautem propofitum exequamuv:uidco cnim tibicinam adflantem, c7 aliquem orbes ei afferentem. Ex illo igitur tibia canebat ci altera, c7 adflans quidam orbescirditer duodccim afferebat: illa accipiens fimul falta bat,et furfum uoluendo iactabat, facile coleclans in quan tam altitudinem iacere oporterct,ut decenter copofiteq; excipere po[Jet."T um Socrates: Cum in multis, uiri, inquit, tum in bis que pucllabec agit, perfpicuum cst mulicbre ingenium non deterius eJJe wirili,[ed confilium c2 vobur defiderare.Q uare fi quis ueftrum uxorem babet, magna cum fpe doceat quicquid uolet, a perita ufurus. Et Antiflbenes: Cur ergo,itiquit,o Socrates,cum fic fentias,nà wniflituis Xantbippen, fed uteris uxore cari que fnt, que fuerunt, co future funt, molcftiftmat Quod, ixquit, uideam,qui equitandi peritifeimi cupiunt efJe;no «os qui libentifuime parent,[cd ferociffimosequos com^ BB 4

392 XENOPHONTIS
parare: arbitrantur enim fi tales pofiint coércere,facilio ribus alijs fe ufuros efJe. Ego igitur cum uellem cumbominibus congredi, corumq; confuetudine uti, banccomparaui, probe[ciens füturum, ut fi eam tuliffem, facil € comode cun, omnibus bominibus uerfaturis. Atq; ca oratio minime abfurda uifa efl. Poflea allatuscft orbis pla diorumplenus vectors, per quos faltatrix(alicbat 7 exi liebat, ut[peclatores metuerent ne quid illi accideret, V. la uer audacter tutoq; bec omnia faciebat, Et Socrates, wocato Antiflbene: Non, inquit, fpe&atores arbitror ncgaturos,quin c7 fortitudo ez periculori contemptio cadat fub doctrinam:quandó bac,mulier cum flt, non dubi tanter per gladios gradiatur.'T'um Antiflbenes: An igitur buic Syracufano utiliffimi e[Jet, ut cim offenderit àuitati fuam faltatricem, dicat Atbenienfibus, fl pecuniam dederint, fe effeclurii omnes Atbenienfes audaces, adcó ut fimul per lanceas ingredi audeant? Certe, inquit Pbilippus, Atqui libenter equidem[pectarem Vifandrii concionatorem, cum didicerit faltare per gladios, qui nunc, cim. non pofsit ne afpetum quidem ferre lanccarum, ne militare quidé uult omnino. Actum puer faltare coepit, In quo Socrates: Vidiftis, inquit, quam e[Jet puer formo-fus, tamen geflum agens multó formofior uidetur, quán cim quie[cit?T um Cbarmides: Mibi uideris,inquit, falta tionis magistrü laudare. Maxime, inquit Socrates. Etenim aliud quiddam obferuaui, nibil ociofum e[Je in corpore faltantis fed fimul e collum ey manus exerceri, ut ueceffc fü faltare uolenté babere corpus quamagillimiz. Acualde,inquit,libenter ex te Syracu[ane difcere ucllem fttádi artem, At ille;Cui ufui tibi erit,inquit?Saltabo ue ro.

CONVIVIVM, 393
và. Hicnimirum omnesvifere, At Socrates ualde fcuero uultu; An,inquitmeridetis? V truob id quod uclim propter exercitatione melius ualere, uel iucundius cibum fm mere c7[omniis;quód tales exercitationes appeto non ut «urfores qui funt cruribus craftis humeris auté tenuibus: nec ut pugillatores, quorum bumeri crafti funt, cy crura tenuia, ed totum exercens corpus,totum equali ponde^ re degrauetur? Án ridetis, quod non nece[Je faturum fit ut focium exercitationis mibiqueram? neque cim fenex fim in turba exuar, fed contentus füturusfim«edibus feptem lectos continentibus, quemadmodum c2 buic puero fatis fuit boc cubiculum ad fadandum: ac bycme quidem fuper telo, cim autem ucbementior eftus fucrit, in um» bra exercebor? An boc ridetis,quód aim malorem,qua par fit uentrem babeam, ad mediocritatem fludcam vedigere? Annefcitis quemadmodi nuper Cbarmides ma né bic faltantem me offenderitzCerté,inquit Charmides: ac primit quidem oblupui, ueritusq; fum ne infanires. Vbiautem cadem que nunc dicis audiui,cum me domum recepifJem,ipfe non faltaui quidem(nung cnim illud didiceram) fed manibus gefliculatus fum, cum e[Jem cius vei peritus Yt eflinquit Pbilippus: etenim fic crura uideris equalis cum bumeris molis babere;ut mibi uidearis,etià fiapud mercatus profectos ponderanda fint, quemadmodum pancs ab üno ad. fummum, nullum damnum fa Clurus. Tw Callias: O Socrates,inquitaduoca mc cum faltandi artem uoles difcere, ut cómilito cz codifcipulus fimn.Age uero, inquit Pbilippus,mibi ctiam tibia canat,ut ipfe faltem.Simul autem ac furrexit pueri puelled; falta tionem in medio imitari cepit, Ac primi quód puerum BB 5;

394. XENOPHONTIS
laudafJent geflus agentem formofiorem uideri, contrá il le quicquid fui corporis moueret,effecit ut id magis ridiculum e[Je uideretur, 3 e[Jet natura. Q nod autem puella veflexaretror[um orbes initarctur, ille eadé antrorfum fc flectens orbes imitari conabatur. Ad. extremi autem, quód pueri in faltatione totum corpus exercere laudaf^ fent, cum iufeiffet tibicinam celerius numeri percurrere, fimul uniuerfa cymanus y'caput c2 crura iactabat.Defeffus autem recubuit,ac dixit: Magnum eft argumentü, 0 uiri,meas quoq; faltationes exercere corpuscum pr^ fertim fitiam. Puer infundat mibi magnü poculi.Et no^ bis quoqsinquit Callias: nam ey nos te videndo fitimus, Rurfus Socrates: Q uin, inquitymibi quoq;,o uirl,ut biba tur ualde placet: uinum enim animos rigans, trislitias qz dolores quemadmodum mandragovas fopit:ez bilaritatem,quemadmodum oleun flammam,excitat. Yaq; uiro vum conuluijs eadem accidunt, que ijs que ex texra nafeuntur: etenim illa, Deus nimio imbre irrigat, reca flare non po[Junt,nec auris perflariat cüm quantümve^ quirunt,tantà biberintytum ey ve&k augefeunt florent,
«d frugem; perueniunt.Eodem modo c7nos,fl nimio ui tto ios ingurgitauerimus, latim tum corpora, tum mentes cidunt, necvefpirare,nedum loqui po[Jumus.Q uod fi miniftri minuta pocula rorátiaq; crebro miniftrarint, ut ego Gorgie uerbis utar, fic nó uiolati uino,ut ebrij fia mus, fed incitati, ad puerilia ludicra defcendimus. Heec omnibus ita uifa funt. lud adiecit Pbilippus, ministros poculorum debere imitari bonos aurigas, ut celeriter cir cunducant. pocula, Ministri igitur fic faciebant. Postea duci im puer lyram ad vationem tibi accómodauiffe

CONVIVIVM. 39$
fet. fidibus utens canebat. T um uniuerft laudabant. Char midcs uero: At mibi uidetur, inquit, ut Socrates de uino dixit, fic c» ipfa temperatio forme pucrorà c7 fonora, dolores con[opire, fed uenerem excitare. Poft illavurfus Socrates: Vli nimivi uidentur idonci,qui tos delecfatione tencant:fed illud certo fcionos arbitrari efJe iftis mdto meliores, Nónne igitur turpe erit, fi ne conemur quidemalij alios uel iuuare uel delectare? Hic multi, Tu igi tur inquiüt,expone nobis qua oratione utentes, bec maximé preeflare pofiimus. Atqui,inquit Socrates, libentiffamé uellem prowifii Callie fru&um capere: pollicitus eft enim omnino fi fecum coenaremus, fuam fe fapientiam o^ flenfuri.Et oflendam fané,inquit,fi«7 uos finguli in medium, quicquid fcitis optimum, affratis. Sed nemo tibi negat, quin diClurus fit, quod fe quifq; exitimat preda" rifimi farc.Ego igitur ruv[um dicam uobis.quave pluvimüm gloriari pofiüm. Arbitror cnim me idoneum effe, qui bomincs efficiam meliores. T um Antiflbenes: Vtrit, inquit,artem aliquam fordidam, an probitatem docens? Probitatem, inquit Callias, Sed probitas, cst te iustitia? Certé,inquit Antiflbenes,qu.e quidem minime est ambigua; incerta: quoniam fortitudo«7 fapientia aliquam do c7 ciuitati«7 amicis nocent:at iuflitia ne minima quia dem parte attingit iniuflitiam. Cum igitur unuquifq; ue firm quod babet utile dixerit,tum cgo artem,per quam istud cfficiam, explicare non grauabor. Sed tu uicifiim dic,inquit,Nicerate, qua maxim? arte fretus, fic magnificé de te fentisà Tum ille: Pater raeus, inquit, quum da^ rct operam ut inbonum uirum euaderem, omnia Home vi carmina cdifcere coégit: ac nic totam Viada cy Odpf

396 XENOPHONTIS
fcam memoviter pronunciare pofiim. An illud, inquit Antiftbenes,ignoras, Rbap[odos omnes ac alienorü car minum recitatores ifla omnia tenere? C ui, inquit, igntorem, aim feré quotidie iftos audiam: Nofli ne igitur ullam gentem flultiorem, quàm vhapfodorum? Minime ueró,inquit Niceratus:mibi quidem non ita uidetur, Eft enim per[bicuum,inquit Socrates, fententias ab iftis non intelligi? Tu ucro Stefimbroto Anaximandroq; multisqs alijs magnam dedifli pecuniam, quarc nibil te rerum ma gnarum latet. Quid tu,inquit, o Critobule,qua re con^ fifus tibi multum tribuis? Forma, inquit. Vtrum igitur, Socrates ittquit, poteris dicere de tua forma cy pulchritudine efficere po[fe, ut fumus meliores? fin fecus, me improbum uifum iri pev[picuum est, Q uid,inquit,qua maxime re fifus Antiflbenes te effers? Diuitijs, inquit. Hermogenes igitur rogauit,an multum ci c[Jet pecunie, At il lene obolum quidem fe babere iurauit. At multum agri pofiides? inquit Hermogenes. Fortafüis, inquit, quantum Autolyco buic fatis fit ad puluere fe in[pergendum. Tu etiam audiendus es. Q uid tu, inquit, o Charmides, quá rc gloriaris maxime? Paupertate, inquit ille. Certé, inquit Socrates,rem dicis iucundam maxime: bec enim eft minime inuidiofa, minimed; pugnarum effectrix, queq; fine prafidio feruatur, ac f negligatur, magis corroboari folet. lam uero,inquit Callias, qua re fifus, 0 Socratesmagnificé dete fentis? Tum ille uultu ad fummam gra uitatem compofito, lenocinio, inquit. Cum vififfent omnes, Vosridetis, inquit: ego uero illud certó[cto me ma^ ximum questum facere po[Je, fl eaarte uti uellem. Tu eerteinquit Lycon(Philippum autcm oftendebat) gloriaris

CONVIVIVM, 397
riavis te avtem vifus concitandi nofJe. Certé, inquit, iuflius,ut arbitror, quàm Callippides biffrio,qui mirifice fu perbit, quód multitudinem plorantem efficere pofuit. Am nó tu quoq;,o Locon,inquit Antiflbenes,dices quare glo ricristEt ille: Nónne uos omnes fatis,inquit;boc mco filio me gloriari? Hic autem unus ex conuiuis, inquit, perfpicué gloriatur in co quod uicloriam reportarit. Tum Au tolycus erubefcés: Minime ueró,inquit,uictor fum.Poftquám autem omnes ipfum cum magna uoluptate audiffent loquentem, ac in eum oculos conuerti[Jent, rogauit eum aliquis: At tu Autolyce qua tandemre? At ille, Patre,inquit,«c fimul ad eum fefe acclinauit. Et Callias intuitius::Nefais,inquit,o L»con,te effe omnit bominum ditiii Certe quidem,inquit,tud ignoro, At illud nó in telligis,te pre filio omnes illius regis copias repudiaturis Hicinquit, quafi in ipfo facinore deprebenfus fim,nimirum omnit bomink ditifimus. Tu ucró Hermogenes,iftquit Niceratus,qua remaxime? gloriaris?"rum ille,amicorumyinquit,uirtute ez potentia, quodq; tales cum fint, mel curam babent.'T'um igitur in eum oculos conuerterunt omnes, multiq, fimulvogant,an fibi uclit, qui effent fignificare.Mle autem, Non grauabor,inquit.Deinceps So crates: Supere[l,inquit,que quifq; noflvüm pollicitus cst eximia memoratu; digna, ea ut oslendat. Audietis me primum, inquit Callias: ego enim quo tempore uos awdio, quid fit ius«y equitas dubitantes, in co ipfo bomints c[ficio iufliores.Et Socrates: Q o tandem modo,opti me ur? inquit: Data nimirum pecunia. Tum Antiflbenes [ergit,«v acriter coarguens interrogat Calliam boc mo d»: Vtrum;yiquit, bomines in animis, an in crumena tibi

398 XENOPHONTIS
ius babere uidentur? In animis inquit ille.Et tu in crume nam data pecunia, animos iurifperitos efficis? Maxime. Quo tandem modo? Propterea quod fciunt fibi no deeffe wnde ncceffaria emant, pro maleficijs fe in pericula conij cere nolunt. Antibi que ipfi abste acceperint, reddere folent? Non fane,inquit. Q uid ueró,an pro pecunia gratiasCerte,inquit,ne boc quidem:imo uer funt,qui et ini miciores funt d antea, cum nullas accepiffent pecunias. Mirifica fane ifla, inquitAntiflbenes:fimul intuens et re^ prebendens illii, fi ut in alios fint iufli efficere potes, ut in te fint,nà potes?Quuid miri inquit Callias? an no multos tum fabros,tum edificatores uides domos alijs edificare, fibi edificare no po[Jc, fed mercede conducere Patere te effe uictum Sopbifla. Patiatur fané, inquit Socrates:am €7 uates quidem alus fütura pyedicere dicütur, fibi auté quod impendet, n preuidere, Sicigitur fermo bunc finem babuit, Deinceps auté Niceratus: Ex me,inquit,audire poteflis, quibus meliores efficiemini, fl mea utemini cofuetudine. Certo enim fcitis,Homerà fere dercbus om nibus bumanis in fuo poémate fapientifiime cofcripfife quifquis ergo ex uobis fieri uolet uel paterfamilias peritus, uel orator popularis, uel imperatori difcipline no ignarus, uel fimilis Achilliaut Aiacijaut Neflori, aut Vbfiiyme frequentet eg colat:bec enim omnia fcire me pro fiteor. An etia regnandi artem, inquit Antiflbenes,te fcire profiteris,quód fcias eum lauda[Je Agamemnonem ut bonu rcgem fortem; bellatorem? Ego ucró illud ctiam, inquit,fcio,oportere aurigam«d flipitem infleclere:
Se curru inclinet dextro,laxentur babene Alipedi,flimulis lum«2 clamoribus altjs

CONVIVIVM,
Ire iube leuum modera, Pr.ter bec noui c7 aliud quiddam, quod iam probare uofipfi poteflis. Dixit enim alicubi Homerus, Cepa po tum condit, Si quis iitur attulerit cepam, flatim banc ue tilitatem capictis, ut icundius bibatis. Et Charmenides inquit: Niceratus cepas olens cupit domum reuertiut u^ xor eius credat non folum neminem ipfum ofculatum ef7 fe fed ne cogita[Je quidem. Aliam autem fortafis opinio nemridiculam addere po[Je uidemur: Obfonia enim tale uidetur e[Je, ut non folum cibum, fed etiam potiomem cepa condiat, iucundioremq; reddat, Sed quid fl illam post coenam edemus, ne quis nos ad Calliam uolup'atis caufa iuiffe dicat? Nequaquam, inquit Socrates: nam ei qui ad pugnam incitatur,conuenit ceparum efus:— Cepavum efc ut nónulli um allio gallos paucrint, eos ad pugnam com conutrit pugna mittere dicuntur. Nos certe de ofculo magis quàm de turis, prelio deliberamus, Atque boc quodam modo ftem babuit oratio. Critobulus autem, Ego uicifiim dicam, inquit, quamobrem forma glorier mea. Dic inquit, Si igitur non fum formofus, ficut mea frt opinio, uos optimo iure fallaci culpam fuftinebitis:[emper enim iureiurats do a[firmatis me formofum efJe, iufiurandum exigente nemine, Et certé uobis a[fentior, cum praefertim bonos Q? boncslos uiros uos efe arbitrer. Quod fi ueré pulcher um, e idem uobis à me accidit, quod mibi ab eo quem formofum putem, per dcos omnes iuro, me, quód formofus fim, Perfarum imperio anteponere. Nunc cnim Cliniam libentius, quàm omnes alias res bumattae fpeélo:malimq; ceterarum erum omnium, quàm illius mus efpectu carere; atq; noctem qz(omni accio
399

400 XENCPHONTIS
quód illum non uideam: luci autem e Soli gratiam babco maximam, quod mibi Cliniam oflendant, Vlud cevté magni eft ob quod gloriari poftint formoft, quodrobuflum neceffe fit laboraxe, fl bona acquirere uelit, fortem periculis fe obijcere,fapientem oratione uti: at formofus uel in fumnto ocio omnta conficit. Nam tametfi intelligo pecuniam veni effe iucudifsimam, meam tamen libentius darem Cliniz, quam ab alijs acciperem. Libentiusa; ferui rem,quám liber e[Jem,fl mibi Clinias imperare uellet:ete nim facilius laborem illi, quàm quiefcam: c7 pericula libentius adeam illius caufa, quam fine periculo uitam de gam. Quare fi tu Callia boc nomine te amas, quód potes efficere iuftiorcs,ego facilius quàm tu pofJum bomines ad omnem uirtutem incitare eg ducere: quia formofi nefcio quid inbiramus amori deditis, ut eos in largitionibus liberaliores,in periculis magis induflrios, c7 boncfti appe tentiores cfficiamus:eg preterea tum uerecundiores tum continentiores, qui quidem uelea que maximé dcfiderant,eloqui uerentur:ac infaniunt,nifi formofos duces na cli füerint. Ytaq; ego cum Clinia uel per ignem incederé, «c fclo uos quoq; meci ingre[Juros. Quare noliamplius Socrates dubitare,quin forma bominibus profit. Nec uevo bac ratione uituperanda forma eft, quód cit deflorefcat:namut puer eft formofus, fic eti adolefcens, fic uir, fic fenex. Hoc declarant Minerue&xnxogézes(ramigeros uocare po[Jumus)qui femper eligütur formoft fenes,tanquam quos per omis etatis gradus forma fit comitata, Quódfl iucundum e(t ab noinuitis impetrare po[Je que expetas, perfuafum babeo menunc facilius uel tacendo buic puero cz puelle per(uadere po[Je,ut me ofculetur, quán

CONVIVIVM, 401
quam te Socrates,etiamfl admodum multa,eaq; docta di xeris. C uid iflud eft 2 inquit Socrates: nam quafi me[is formofior, bec iactas. Certe, inquit Critobulus, alioqui omnibus Silenis Satyricorum longé c[Jem deformior. So crates autem biserat aftimilis. Apedum,inquit Socrates, uide memineris de forma iudici factum iri, poftqua infli tuti fermones finem babuerint,Hanc autem noftram cat fam difceptet no Alexader Priami filius, fcd ipfi illi quos te cupere ofculari putas.'Tum ille: Hoc iudicium Socrates Clinie non permittes?Tum Socrates: Non defines,inqui*, Clinie mentionem facere?Q uod fi non omnino,putas propterea meminus memini[Je? Nefcis me fic clarum eua fimulacbrum in animo ferre,ut ft effem fictor ucl pi &lor, nibilo deterius ex illo fimulachro, quàm fi prefentem intuerer, fimile illius efficerem? Tum Socrates refpon dit: Cur igitur,cum tam fimile illi fimulacbrum geflas, fa cefiis mibi negoaitmeq; in eum locum, ubi fpectare po f* fisducissQuod,o Socrates, afpectus elus uoluptate afficere poteft: at fümulachri nullam affert uoluptatem, dc^ fiderit autem ingenerat.'Tum Hermogenes: At cgo,in^ quit, Socrates, ne tua quidem caufa facio, ut cotemnam Critobulum fic amore obflupefactum. An exiftimas, inquit Socrates,eum ex quo mecum uer[ari coepit, fic affcclum effe'at quando tandem? nó uides buic ad aurcs iam lanuginem ferpere, Clinke autem vetró iam fuccrefcere? Hic igitur in cundem cum ilo ludum itans adcó ucbementer exavftt, Quam rem cum fenfiffet pater, cum mibi tradidit, fi quid prodefJe«y emendare po[Jem. Et eete iammulto melius babet: antea enim, ut qui Gor" gorem uiderint, in faxi morem oculos figebat in illum, cc

402 XENOPHONTIS cz tanquam faxum nufquam ab illo dimoucbat:tute ue» ro iam ipfum conniuentem crebró animaduerti: quand, per dcos, mibi quidem uidetur, inquit(ut boc apud uos dicatur)cz deofculatus effc Cliniam, culus amore nullus cft eflus ucbementior: cfl enim inexplebilis,cz fpem babet dulcem. Forta[Je auté propterea, quod folum omnii opus,quo corpora fe mutuo contre&tant, bomonymit, c idem cum amicorü ofculis,preflabilius efl.ob quam caufam abflinendà efJe dico à formofori ofculis ei, qui uclit cótinenter et pudice uiuere, Tum Cbarmides:Sed cur tan dcm, inquit, fic nos amicos deterres à formofts? Ego uero teipfum,inquit, uidi profecto apud grámatiflum, cim irs eodem libro coniunclis capitib.aliquid ambo quereretis, et buneri nudu bumero Critobuli bercnté.Et Socrates: Pape,inquit. becigitur,quaft à beflia aliqua morfus bumeri amplius quinq; diebus fricuerunt, zin corde quaft pruriti quendam babere uidebar. Sed nunc quid tibiyinquit, Critobule uidetur? Coram tot teftibus probibeo ne me tangas,priu(quam ment eodem modo, quo caput, pi lis ucfliatur. Atq; illi quidem iocofaferiaq; wiciffim tracta bant. At Callias; Tue, inquit,partes funt, Cbarmidem al loquens, ut dicas, cur paupertate glorieris? An non boc conjlat,inquit, pre[Tantius e[Je fidere, quàm metuere: ac liberi efJe magis,quam feruire: eg coli, quàm coleret e eum c[Je cui patria fidé babeat magis, à cui diffidat? Ego igitur cum in bac ciuitate diues e]Jem, primi metucbam ne quis pariete diruto res meas diriperet, ac meip[um ali quo wncomodo afficeret, maleq; tractaret, Deinde etiá co lendi mibi erant fycophanta:intelligebam enm mibifaci.lius ab illis malit accidere pofJe, illis à me: femper enim cultas

CONVIVIVM, 4.03
ciuitas mibi fumptus imperabat, nec percgvinariufquam licebat, Nunc ucró cum bonis longinquis carcam,cs| fuburbana ulla percipi, domeftica uendita fint, porrecus dormio iucunde, Apud ciues autoritate ualeo, nec iam quifqua mibi minatur, fed alijs ipfe minitor, ez tand libe ro mbi licet tz peregrinari,eztn patria uer[ari:quia c7 fuis fedibus mibicedunt, ez de uta diuites decedunt: fum; tyranno nunc fimiilis:tunc autem aperte feruus eram,qui «g tributum pendebam populo, at nunc ciuitas pendit, ac me alit. Q ninctiam tunc cim diues e(fem conuiciti mt^ bi faciebant, quód Socratis confuctudine uterer. Poflquá dutem ad paupertatem ft fu mredactus, iam ne curat qui dem quifquam. lam ueró cum multa pofsiderem,aliquid femper auferebat uel refpub. ucl fortuna. Nutc autem ni bil deperdo, citm nibil babeam, fed femper acce pturum me pero. An ctiam, inquit Callias, optas ut nuni diues fiat ez fi quoc Lfauflum fommium uideres, dijs qui mala auertunt[acrificares? Minime, inquit,iflud facerem: fed uehementer periculofe expecto ficunde quid me acceptus vum[pero. Age igitur, inquit Socrates, tu rurfus dic Antiflbenes,cur cum tam pauca poftideas, tavi maghificédete propter opulentiam fentit Quod exiftimem,inquit,bominum diuitias aut paupertatem non in domibus effe, fed in animis. Video enim multos idiotas, qui ci multa admodü pofsidcant,ita tamen fe pauperes putant, quó Íuas augeant opes, cy plura acquirant, ut quemuis laborem ac quoduis periculum fubeant. Noui etiam fratris, quorum patrimonia cffent paria; alterum que fatis efJent habere, preteri; zit ps[uperare: alterum ueróontium egere, Setitio etiam tyrantios quofdam fic cfu 2 CC. 2
Diuitias ac pau pertatem in. ant mis confiftere,

404. XENOPHONTIS rire diuitias ut multa moliantur indigttiora vin egentifiimi. Nam propter indigétiam alij farantur, alij parie tes diruitt,alij plagiarij funt.»liberosd; promancipijs uen dunt:funtq; nonnulli tyranni, quitotas domos euertunt, complures occidunt yepe etiam totas ciuitates in feruitu temredigunt caufa pecunie: quorum;quia graui morbo laborant.»maghopere me miferet.Similiter enim cis accidit, ut fi quis cum multa pofiideat, multaq; edat, nunquam tamen expleatur.Ego uero tam multa babeo,ut ea uix ipfe veperiam, tamé fatis mibi eft cim edo ad famern explendam, cg cum bibo ad fitim reftinguendam,€7: ad corpus contegendum, ut foris nibilo plus quàm Callias ifle ditifimus frigeam, eo cim domi fum parictes mei mi bi calid.e tunice, ey tecta craJe admodum ueftes ffe uidentur. Stratum autem meum ita mibi est fatis, ut diffi cile fit me uel e fomno excitari. Q uod fl corpus res uencreas requirit, fic mibi quod adest, fatis est, ut e« quibus cum congredior,fupra modum complectantur, propterea quod alius adire uelit ncmo. Ac omnia bac flc mibi is cunda effe uidentur,ut in fingulis borü maiorem nó defiderem uoluptatem. Sed mibi uidentur nonnulla bork mi nus iucunda effe, quàm utile fit. Maximum autem in meis diuitijs illud efJe arbitror, quod fi quis que nunc babeo auferat,nullam arbitror tantam accidere po[Je ca lamita tem,qu.e cibo parabilime priuare pofiit:etenim cum uoluptati me dare cupio, nonea que funt in foro maximi precij emo,funt enim nimis cava, fed ex animo neo promo. Multoq; plus confert ad uoluptate, ft expe&tato appetitu fumam, quàm ft magno precio emptis utar: ut
nunc cum in T bafium uinum inciderim, non fitiens bibo.

: | |
CONVIVIVM, 405 bo. uineti multo iufliores efJe par eft cos qui vilitatem annone magis quam caritate fpectant: quibus enim quee adfunt maxime fufficiunt, bi aliena minime appetunt. 1 lud etiam digni eft ut confideremus,tales diuitias liberos efficere folerc.Etenim Socrates bic à quo bas opes fum co fecutus, neq; numero, neq; pondere mibi fuppeditabat, fed quantüm ferre ualebam, tanti mibi lavgicbatur. Ncc cuiquam nuncinuideo, fed omnibus amicis 7 oflendo abundantiam, cy animi opes uolentibus comunico, V idetis etiam iucundiftimam ocij pofJefionem femper adeJJe, ut res magnas c7[pectare c audire liceat: c2 quod plurimi facio, licct cum Socrate in ocio totos dies confumcre. Nec ueró eos qui plurimi auri pofident admiratur, fed qui placuerint,cum bis perpetuó uer[atur. Atq; islocutus efLad bunc modum. Callias autem, per Iunonem, quit,cum ob alias caufas admiror tuas diuitias, tum quod ciuitas neq; tibi prefcribens tanquam feruo te utitur, nec bomines, quod non des mutuum,tibi irafcuntur, At Nicevatus: Noli, inquit,mirari:ego cnim accedam ut id ab illo mutuer,ne ulla ve egea,fic ab Homero numerare doctus;
Septenos tripodas,auri quoq; dena talenta, Vigintiq; lebetas,bis fenosq; caballos. Pondere c7 numero quamplurimas diuitias cócupifcere nódefiflo,ex quo fortafiis etià auarior quibufdam tideri poftim. Tum igitur fimul omncs vifum fuflulere,exiftima tesut ves erat, uere illum dixifJe. Q uorü unus aliquis fic corpit: Tult efl, 0 Hermogenes, dicere de amicis; qui fint, ac offendere quammulta pofiint, c» quàm te curent, ut uidearis optimo iure talibus amicis gloriari. Nemo est qui ignoret, tum Grecos,tum barbaros in ea effe fenter.CC 3

406 XENOPHONTIS
tid,ut putent deosomnia fcire,cz inflantia et fatura tag; omnes citütates,omtesq; gentes diuinatiotie utentes deos precantur ut mala auertant,bona auté larcütur.Hi igitur qui omnia fciunt, ac pofJunt omia dij, fic mibi ami funt, ut quoniá mei curam gerunt, nuni eor obliuifcar, neq; noctu, neq; interdiu, fiue quid cogitatione inftituá, fiue quid agendà fufcipia. Q uta autera preuident quicquid ex fingulis euenturi fit,nuncios, rumores, fomnia, aues mittentes mibi figmficant quee facienda fint,aut có trà que facere nó deceat:quibus cim pareo,nund pocnitere nece[Je fait. 1am uero cum nó obtemperarint,aliquo tics cafltigatus fum. Et Socrates: Horit,inquit,nibil incredibile eft. Mud tamcn libenter fafcitarer, quo tádem illos colens modo, fic amicos babes? Profrctó,inquit Hermoge ncs,uili adimodu:laudo cnim illos,nullis fumptibus factis. Que auté largiuntur femper cómcntoro,laudoq; quoad pojJum:ez in quibus illos tefles adbibeo,nibil in cis fciens mentior, Certe, inquit Socrates, fi talis cim[is,cos babes amicos.Dij,ut uerifimile eft uirtute, bonitate eg probita te delectantur, Atq; bic fermo fic finem babuit. Poft aiit ad Philippi uenti eftrogant,quid fpettzns fuis vidiculis gloriaretur. Annon magnis eft, inquit, quod cum omnes fdiat me fcurrá,fi quid boni babuerint protinus có mc inuitant:fin mali quid acciderit, fugiüit, ita ut ne refbiciant quidem,uerétes ne inuiti rideat. Et Niceratus; T u igitur, inquit,iure optimo magnos tibi famis fpiritus:mibi enim cOLrá accidit,amia enis in profperisrebusme fügiüt: at fi fortunaveflarit,cognationis genealogia comemorant, nec un ij à me recedunt. Sed omittamus ifla.'T u tterà(Syracufanum oflendens)inquit Charmides,qua re maximé confidis?

CONVIVIVM, 407 tonfidis? Nonne perfpicuà efl te filio confidere? Minime uero,inquit ille:quin«2 metuo de illo uebementer:fentio enim quofdam in idiari ut illum corrumpant. Et Socrates aim audijfet, Dei immortalem,inquit, quam tantam fibia filio tuo iniuria facta cfe arbitrantur, ut eum interft cere uelint: Minime ucró,iniquit,uolit necarc.fed ei perfuadere utcum ipfis cócumbat. Tu uero,ut uideris, fi boe accidat, exiflimas eum corruptü iri Sanéjinquit, cz qui^ dem prorfus. An uero ne tu quide cum co dormis* Et qui dem cy totas qz omnes noctes, inquit ille. Profecto, inquit Socrates, magna cft ifla tua felicitas, cui tale corpus natu va dederit,ut folus ná corripas concumbentes, Quare tu quidé fi nó ob aliud, certe propter corpus babes rem glo viatione digna. At nó ob banccau[am, inquit. Ob quà igi tuy? Profecto, inquit, propter infipiétes:ifti enim mea vau giras fpectates alit me Ml ctia, inquit Philippus, e nu per audiui te à dijs precátem,ubiciq; fücris,ut largiatur fruclus copia, mentilt ait inopi. Sit ita fane,inquit Calli 46 Tu uero, Socraté oflendens, quid babes diccre cur glovicris arte, quam dixifliadeo ignobili et infami*Et ille:in primis, inquit, coflituamus quod fit lenonis officit que vogauero,ne grauemini refpodere,ut intelligamus de qui bus inter nos coflet. Ac uobis fic uidetur? Maxime uevo,in quiunt, V t alit femel affenfi«nt,illud, Maxime uero,om ne: poflea vefpoderit. Evgo,inquit,boni lenonis officit ui detur effe, ci uel cá cuiciiq; lenocinabitur, grat reddere ei qui ci cofuefcet? Maximé,inquiit, Ergo unii quidda eft quo placetur,ex eo quód babeat capillorà et cultus dece tem copofitioné. Maxinejinquiit. Ergo etia illud(cimus, quid fit bomini codé intuitu c7 amice et boftiliter aliquos
CC«4

408 XENOPHONTIS
intueri, Maxine, Q uid ueró,eadém ne uocc e» uevecunde cy confidenter loqui licet? Maximé. Q uid ucró de fermoribus fint ne qui ad odium impellant, c qui amicitis conciliant? Maxime, Ergo borum, bonusleno, quiutiles erunt ad placendum,cos doccbit? Maximé, Vtrü autcm preflantior qui uni gratos,an qui quamplurinis efficiat: Hic diffenferunt, e alij dixerunt, eum qui quamplurimis:alij,maxine, inquiunt. Ille, cum boc quoque conueni ve dixi|Jet,adiecit: Q uod fi quis etiam toti ciuitati gratos €7 approbatos efficere poljet; an non is omnino baberdus eft leno? Perjbicue, inquiunt omnes. Ergo fi quis cos quibus prefit tales bo[Jet reddere, qb banc artem optimo iure gloriari pofsitac iuftiftimé amplam mercedem accipiat. Postquám autem id affenft e[Jent, alis certé, inquit, mibi uidetur cffe bic Antislbenes, T wm Antiftbenes: Mibi neyinquit,tribuis Socrates banc arté: Certé,inquit;uideo enim te banc ey buius pedifequam multitexercuijJe. Q némnam iflam? Perduclorum artem, inquit, Et ille uehementer indignatus, Ecquid, inquit, tale fcis me perpetra[ferScio, inquit ille,te ad Prodici fapientem Cal liam perduxifJe, cim uideres bunc amore Philofopbie captum effe e illum pecunie indigere. Scio c7 ad Hippiam Eleum te perduxi/Je eundem, quo artem veminifccndi didiat.Ex quo fané tempore amoribus deditior f Clus füit, quód quicquid mali uiderit,id nunquam oblidfcatur. Nuper autem laudans mibi Heracleotem bofpitem,cim effeaiffes ut illius amicitiam appeterem, cómen dafli, c» tibi certe gratiam babeo:nam probus uir mibi ui detur ffe: Aefchylii autem Pbliaftum apud me laudans, Q me apudillum,an non fic affccifti ut tua oratione mutuo

CONVIVIVM, 409
tuo avzantes canum more curramus alter alterum querens? Cumas uideam te ifla efficere pofJe, bonum perducorem te ejfe iudico: qui cnim poteft fibi utiles cognofcerccose impellere ut fe mutuó appetant,fcq; mutuo dili ganit,is mibi uidetur ciuitates cófociare pojJe;utiles cociliave nuptias, atq; ut ipfe in magno fit precio ciuitatibus e amicis ez focis, efficere. Tu uero,quafi uale audiens, quod te dixerim ejfe bon perductorem, ira cómotus es? At certé, inquitjnon nuncfi enim bec pofsim, nimirkt f4tiatus erit meus animus diuitijs. Atq; bic fermoniambitus abfolutus cft, Callias autem: Q uin tu Critobule, inquit,de forma in certamen cum Socrate defcendissRede, inquit Socrates:uidet enim fortaflis apud iudices probari lenonem. Non recufo tamen,inquit Critobulus:fed doce, fi quid fapientia digni babes, te effe me formofioré. Modo,inquit,lucerna propius admoucatur, Ad queflionem iuris,inquit,te prouoco. Atrefbonde,tu ueró percotare, Vtrum ueróin bomine folum putase[fe pulchritudinem, an ctiam in alio quopiam: Equidcm,inquit, c in equo,et inboue, cy inrebusinanimatis multis effe arbitror: fcio enim c7[cuti aliquod pulehrà e[fe,c7 gladii, itemá; ba flm.Q ul,inquit,ficri poteft, ut bec que inter fe nullam babet fimilitudinc,omnia pulchra fint? Si nimiri inquit, ineos ufus quorit caufa queq; coparamus,probé fuerint uel confecta uel nata. Etiam bec, inquit Critobulus,bella funt. Nofün' inquit,cuius gratia oculis egemus:Profecto, inquit,a[piciendi caufa. lta igitur mei oculi tuis erunt pul ebriorcs.Q uo tandem modotquia tui tantummodo dire&ió afpicikt,at mel etiam in tranf, uevfum,quia funt emifsi ti QJ extantes, Tu dicis,inquitcancrum omnii animan CC 5s

410 XENOPHONTIS
tium optimis predità effe oculis: Provfus,inquit:nam e adrobur oculos optime à natura conflitutos babet. Vter alit nafus,meus ne an tuus formofior eft Equidem,inquit, mei arbitror, fi modo odorandi caufa dij nobis fabricati funtztuus enim in terrà intuetur meus autem ereQtus est, ut undiq, odores recipiat, At fümus nafus qui potest cffe reco pulchrior: Q uiajinquit,nà obturat, fed[latim finit utoculi, que fub ipfos cadunt, afpiciant. At editus tiafus tand uim adferens, oculos quaft muro cingit. Yam quod ad os atttinct,inquit Critobulus,tibi cedo:fi enim morden dicaufa fact cfl multó tu melius, quàm ego mordeas.La braautem,quia cra(Ja funt, am nó putas me fuauius ofcula ri quam te? Videor,inquit,tua ratione,uel afinis ipfis tuv pius os habere, Sed anno putas fatis magn eJc illud avgumentiimc efe te formofiorem,quód Naiades,dee cum fint, Silenos mibi fimiliorcs quàm tibi parit?Et Critobulus: Non po[fum amplius inquit,cótra ifla dicere:itaq; fe rant fententia, ut primi quid me oporteat pati ucl dependere intelligant. Modó clám ferant: pertimefco cnim tuas cz Antiflbenis diuitias, te te potentia opprimatis. Puella igitur ey puer cám tulerüt.Socrates interim cura uit ut lucerna admoueretur Critobulo,ne fallerentur iudi ces:effecitqsut ei qui uiciffet, nó fafcize, fed ofcula pro covollis à iudicibus decernerentur. Poflrag autem coniccti funt calculi,ac Critobulus omnibus uicit:Pape,inquit So crates, quam nó uidetur tua Critobule, Callie pecunie ft niilis:illius enim probifiimos efficit, buius uero quafi numerofiffüma,poteft cz difceptatores ey iudices corrumpe ve. Deinceps alij iubebant ut uiclorie premia, nempe ofeula auferret;alij domino per[uadere,alij alia iocabantur.

|
CONVIVIVM, 41 tur. At Hermogenes ctiam tum f lebat.Et Socrates nomi natim illum appellans, Potés ne, inquit, quid fit parochia dicerc? Et ille:Etfi, inquit, quod rogas nefcio, tamen quid
mibi uideatur, dicam. Ad pocula molefti efJe conuiuis,id Parenia quid,
ego paroenia e[Je iudico. Witelligts nc igitur inquit,te nüe ttobis effe moleflum tuo fi lentio: An ctiam quando loqui mini inquit?iNon, fed cim intermittimus. An uero ignovas,interea dum loquimur,ne pilum quidem, nedum fer monem quenqua interieciffe?T'um Socrates:Pofiís ne,inquit; bominireprebenfo c7-coarguto fuccurrerctEgo ue vo pofiimjinquit: cit enim tibia canitur, omnino filcmus, Et Hermogenes: An igitur uultis, inquit, ut Nicoftratus biflrio tetrametra ad tibiam vecitabat, fic ego uobifcii ad tibiam difbutem c7colloquar? Tum Socrates:Per deos,i quit,oranzus ita facias:exiftimo enim ut carmen iuckdius eft ad tibia. fic c7 tuos fermones fuauitatis onmibil acce pturos à fonis,preefertim ft, ut folet tibicina;tu quoq; in^ ter recitandi aliquem adbibeas geflum. Et Callias: Cim igitur, inquit, bic Antiflbenes aliquem coavguit in conui ulo,quis erit tibiarum concentus? Antiflbenes: Confatatum,inquit,decet(opinor)fibilatio. V t autem Syracufae nus tales fermoncs conferri animaduertit,eg fuas negli igi pefigias,llosq; mutuis fermonibus oblectari, Socrati inuidens, T4 ne cs,inquit, Socratesille,cognomento Qeovrie són An non,inquit T eme cfl quam fi ágpivaigos 07 carer? Nifi fublimium curiofus effc uidereris. Nosti ne,in quit Socrates, quicquam dijs fublimius? Minime, inquit ille: at negant te ifla curare, fed aiuguienvo. An tont, inquit ille, ifla quidem ratione deos curo? fiquidem illi ebulro ipei, ld eL tuuant fuperne, ca e fublimiluccm

41 XENOPHONTIS mittit.C nod fi frigida loquor,tu autor es,inquit,qui mi bi fis moleffus. MifJa fac ifla, inquit,ac mibi dic, quot pedes à me difTat pulex:bec enim aiit te metiri folere, Tum Antiflbenes: Tu certe inquit, Pbilippe peritus es coniedlandi:an nó uidetur tibi bic uir conuiciu facere uolenti ft milis effe'Certé,inquit,ey quidem multis alijs. At,inquit Socrates,tu de ipo ne colectato, ne tu quoq; conuiciatori fimilis uideare. At fl omnibus bonis«7 pre[lantifiimis eum copararo, laudatori magis d cóuiciatori me quis ftmilem.iudicarit:nunc quidem tu cóuiciatori[iilis uidevis, fi omnia que in co funt optima ejJe dicas. An uis ut improbiorib.flmilem iudice? Ne improbis quidem. At ne minizNemini,ne iflori quidem,cópara.V era filens, nefcio quemadmodum cóuiuio digna efficiam. Facile quidem, ft que loqui no conuenit,inquit, tacebis. Atq; bec quidem paroenia fic eff fedata, Po[L erat, qui iuberent coiectave, erát qui uctarent:tumq; ne iam omnia turbulenta e[Jent, Socrates rurfus: Quandoquidem,inquit,omnes cupimus loqui,an etiam fimul canemus: Et ut dixit,coepit canere, Poffd auté cecini[Jet,allata eft faltatr ici ovbisfaltatovius, in quo admiranda erat editura.Hicigitur,inquit Socra, tes,ueré uidebor ut dicis pbrontifles, id efl, cotemplator: munc enim qua vatione puer tuus temq; puella bec jfacillime peragant,contemplor: maxime enim oblectamur boc[pectaculo,id quod etiá te uelle certó fcio. Mibi igitur in caput falire periculi genus effe uidetur, quod couiuio no conuenit. In rota quidem dum uer[atur fcribere ele" geremirabile quiddam eft:fed quid uoluptatis bac affcvant.fcire nó po[Jum.Nec ucró cos qui corpus intorquét, Q7 rotas imitantur,[pectare iucundi efl, d quiefcentes pulcbros

CONVIVIVM. 413
pulcbros e» formofos. Nec illud quidem ualde varum eft, in miranda inciderejfl quis appetat, fed[latim licet prefcitia eo in confpectu pofita f[pectare. Cur tandem lucer nia propter[plendidam flammam quam babet, lucem fun ditzabenk ueró cum fit fplendidum,lucem nullam emittit, alia in ipfo cófpicienda exbibentur?ttem qui fit ut oleum liquidum cum fit, flammam augeat, aqua ueró quia liqui da fit,ignemveftinguat? alioqui enim bec no idem quod uinum efficiunt.Q uod fi ijs babitibus, quibus Gratie, c annitempora,ac Nympb.e pingütur,ad tibiam faltarent, multó arbitror eos facilius fpectatores tenere po[Je,conuluiumi; multà bilarius faturum.Syracufius igitur ,Cer té,inquit,uered; dicis Socrates,ac ea quibus oblectabimini[pectacula inducam.Exijt igitur Syracuflus,ac tintinnabulis perftrepit. Socrates uerà ruv fus nouum orationis exordium induxit. Vtrum,inquit,equum cst prefen tis magni Dei, cy fempiternis dijs equalis, forma maximé iuuenilisymagnitudine autem cuncta fufnentis,ani mo bominibusequalis, Cupidinis obliuifci,nullamq; men tionem fücere, prefertim cum buius ipfius Dei Tbtafotee fanatici fimus omnes? nam tempus nullum comcemorare polJin,in quo amore uacé, Cbarmidem uero fcio multos «amatores babere,ac nónullos ab ipfo amater appeti. Cri tobulus quidem certé cum adbuc ametur,iam amafiorum amores cocupifcit. C uinetià Niceratus,ut ego audio, C9 amat uxorem, cy ipfe uicifiim ab illa amatur. Hermogenemetià quis nofby um ignorat probitatis, qualifciiq; tan dem fit,amore tabe[cerezNon uidetis quàm grauia fint fs percilia oculi immoti,moderata oratio,uox lenis,bilares qa morcs co gefus:deorum autem uenerabilium maximé

414 XENOPHONTIS amicitia utens,ne nos quidem bomines conteranit, Tu ue rà folus ex omnibus Antiflbenes amas nciminé?Per deos, inquit,te amo, c2 ualde quidem. T um Socratesirridens, quaiq; delicias faaens, Ne fis, inquit, mibi moleflus, a^ lia,ut uides, agenti. Et Antislbenes: Quiam aperte tamen tu leno tui femper bec agis, aliás demonium pratendens, alias aliud aliquid captans, mecum colloqui recu.fas?Et Socrates: Per deos,inquit, 0 Antislbenes modo ie me concidas, omnem aliam molefliam, quam mibi exbibueris, c7 fero,«7 feram amice. Atenim, inquit, tuum amorem occulto quidem, quia non animi fit, fcd forme mee. Nam Autolycum á te amari Callia,ciues norunt omnes,multiq; ut opinor, peregrini. Atque buiusveicaufa est quod€ patribus clarifsimis cz illuftriffimis prognati cslis ambo illuflres c7 clari: acingenium quidem tuum femper fum admiratus, boc uero tempore multó magis, cum uideam te amore captum non delicijs fr^ élijaut mollicic delicati, fed eius qui omnibus eo fortitudinem c7 continentiam approbat fuam. Tales autem ap^ petere, fignum e$t eius qui amator fit ingenij cy nature. Vtrum igitur una fit Venus,an gemina, coeleflis una,altera in terris uerfans, nefcio: nam eo Wppiter ipfe aun unus cx ide fit, multa cognométa babere uidetur. Vtriqs tamé feparatim dicatas efJe aras,templa c7 facrificia,ter reftriquidem nocentiora, coclefli autem puriora, non ignoro. Cupidines autem corpori áterrestriyanimi autem cz amicitie rerumq; boneflarum inmitti àcoclesti,conie &are licet: quo quidem amore uideris nbi Callia captus e[fe. Conie&uram autem fácio ex probitate eius quem 4^ mas, quod uideam à te patrem eius adbiberi cum cogref[v

CONVIVIVM, 41$ fu cius uteris: nibil enim borum clam patre à bono cz probo amatore fit. Et Hermogenes:PerIunonem,inquit, 0 Socrates, cum propter alia multa te admiror, tà quod gratificans Callie fimul inflituis qualé effe oporteat.Cer té inquit: atq, ut magis etiá delectetur, de ipfo teflari uolo,multo effe preflintiorem animi quàm corporis amorem. Nam fine amicitia congrefJus nullos magnifaciédos e[fc fcimus omnes: diligere autem mores eorum quos miramur,neceJtudo priuata eg: uoluntaria uocatur. At eo rum qui que corporis[unt amant, mores accufant per-multteg amafium oderunt.Qo uod fl ambo amet, etatis flos celerrime profé&to deflorefcit: qui im deficerit, e ce[fe est ftmul ey amicitiammarcefcere, Animus autem quantà diutius in prudétia uerfatus,tantó amabilior red di folet.Acin forme ufu ineft etiam quedam fatietas: eo que in cibis propter expletioné accidunt,eadem in amoribus accidere puerorum nece[Je eft. At animorum amicitia,quia cafla cs, infatiabilior effe folet:non tamen exiflimare debeas, idcirco cum Venere ejfe coniuntiorem: fed aperte expletur defiderium cüm à dea petimus, ut ue nula e carmina ey operalargiatur, Quemadmodum enim admirctur c7 diligat amaftum florens forma libera lie moribus uerecundis, animo; generofo, qued; flatim in equalibus imperio digna efe uideatur,«7 amicitie conaliatrix ad explicandum nulla opus efLoratione, Verifimile autem effe talem amatorem à pueris uicifsim amari, deinceps exponam, Primum enim, quis eum oderit,à quo fciat fe bonum probumdq; iudicari? Deindeautem uideat, illum que ad pueri boncstatem-pertinent magis curare quàm. fuam uoluptate? Ad bac ere»

416 XENOPHONTIS
dat, neque fi quid falfo aftimularit, neque fi morbo de^ formior factus faerit, amicitiam minutum iri. Quibus autem communis eft amor, an tton nece|Je cst bosipfos cum uoluptate fe mutuó afpicere, beneuoleG; colloqui, fidem; mutuam babere,ac prouidere alios alijs, deleéta ri alios aliorum bonestis actionibus,cz" condolcfcere fi quid inciderit erroris: tum uero, perfeuerare in letitia, cum ualentes congrediuntur: fin autem in morbum irici^ derit uteruis multó celebriorem babiturum familiarium frequentiam,atq; abfentium magis etiam quàm prefentium curam babiturum? An non bec funt iucunda: Atq; propter buiufmodi officia ez fimul diligunt amicos, c7 eis utuntur ufq; ad fenccluté.O ut autem ex corpore pen det,quid caufe eft cur eum puer redamare uelit? utrum quód fibi ille ea tribuit, que ipfe concupierit, puero autem dedecorofa probra? An propterea, quód que fcfünat agere ultra amores puerorit, ijs probibeat maxime familiares? lam quód non uim adbibeat, fed uerbis per fuadeat,ob eam caufam maiore cft odio dignus:qui enint uim affert, fe improbum effe declarat:qui autem pev[uadet,eius cui per[uadet animum corrumpit. Yam uero qui mercede formam uendit, cur magis amet amatorem qui emit, quàm qui in foro ucnidit c7 addicit? non certé, quia florens cum obfoleto, c7 formofus cum deformi, e» cum amante cogreditur non amans, ipfum diliget. Neq; enim puer cum uiro, quemadmodum foemina, uoluptatum par ticeps est Venerearum, fed fobrius ebrium Venere incitatum fpectat:unde nibil mum fi contemnit amatorem, lam fi quis confideret, ex ijs qui propter mores amatur, inuenict nullam unquam interucnifJe moleftiam:at ex inz pudico
*

CONVIVIVM, 417
piudico congre[Jumulta iam, cad; fcelerata defiptata e['fc. Mliberalem uer congreftionem eius effe, qui corpus magis quam animi diligit, deinceps exponam. Q ui cnim precepta uiuendiatq; dicendidat, is optimo uiro bonore e$t afficiendus, quemadmodum ab. Achille Cbiro co Pbornix. Qui autem corpus appetit, merito in mendici morem femper fequetur, cum prefertim petens c7 rcquarens ucl ofeulum, uel aliam aliquá tactionem, femper comitetur. C nod fl audacius loquor, nolite mirari: uini enim fimul incitat, ey femper meus domcflicusamor ftimülat, ut in aduev[avium ipfius Cupidinem loquar libere. Mibicnim uidetur, qui formam fibi[pectandam proponit, ei qui agrum conduxerit fimilis cfe: non cnim ut maioris fit precij,diligentiam adbibet, fed ut ipfe multis modis ex eo uoluptates plurimas percipiat, Qui autem amicitiam magis appetit, is fimilis uidetur fuum agrum poftidenti c7 colenti:undiq; enim inuchens in eum quicquid pofiit,utiliorem e» preciofiorem cfficitquem amtove profequatur, Quinetiam qui fcierit puer fe forma elc ganti preditum, amatoridominabitur, ut uerifimile fo, idemq; alia improba fa Clurus cft. C ui autem cognoucrit fe,nifi boncflus 7 probus faerit, amicitiam non retenturum, eum decebit maioré uirtutis baberevationem, Ma xime autem bonum cst ex puero amicum bonum reddi diffe, quàd neceffe fit ez illum uirtutem exercere: ficri enim nequit, qui ipfein uitijs uerfetur, cum efficiat bonum qui cum confuefcat, Nec uero impudens cz impotens,continentem amafium efficiet y pudentem.Sed cupio tecum, inquit,o Callia, fermones conferre, acexpoure, quemadmodum non bomines modo, fed etiam dij DD

418 XENOPHONTIS ipfi c beroés, animi amicitiam pluris, quàm corporis efliment: quia luppiter quibus cum congrejJus cst; forma cáptus eas mortales palfus eft manere:at quorü animos preclaros admiratus est,eos immortales effecit:quo rum de numero funt Hercules c Diofcuri,qui funt Ca^ flor ey Pollux:cómemoratur etiam alij: illudq; affirmo, ipfum quoq; Ganymedem non propter corpus, fcd propter animum in colum à Youe efJe translatum, cui rei ucl ipfum uocabulum teftimonio fit: et enim alicubi apud Homerum, yavvson d'ansoy, quo uult fignificare, Letari audiendo, Est etiam alibi, Varia in animo uz uoluit; quod fignificat cófilia in animo uolutare prudentie plena, Ex bis igitur duobus, non propter corporis uolupta tem, fed propter fententiarü iucunditatem, nuncupatus Ganymedces in deorum numerum velatus esl. mo Neró,0 Nicerate, Achillem Homerus facit non propter amores, fed propter fodalitatem cz focictatem, Patroclo interfe&to decentifime paventantem. Atq; etiam Orcfles c7 P^ lades, T hefeus, Piritbous, alijq; multi ex numero femi" deorum preftantifiimi fuiffe cum laude predicatur, non. quia una concumberent, fed quia alij ab alijs ves maximas cg pulcberrimas admirabantur communiter[Je ge $las. Quid ueró nunc res preclavas, an non omtes ab ijs qui ultro fufcipiit labores 7 adeunt pericula,magis e]Je geflas, quàm ab bis quia[Jucfacti funt uoluptaté glorie preponere, reperiemus quanquá Paufanias Agatbonis poéte amatorjn defenflone corum qui ex impotentia co intemperantia uolutati effent, dixit exercità fortifimum confici po[Je ex pueris c amatorib.iflos enim dicebat in ea c|Je opinione,ut maxime uercátur ne alij alios defevatz admirabiliter
] ! | ! |

CONVIVIVM., 419 ddmirabiliter loquens, fi qui affuctifunt uituperationibus cs nullis curis,atq; fecuritati eo impudentie,bi turpealiquid admittere maxime uererentur:atq; teflimonia adducebat"Thebanorum ey Eleorum, qui dicuntur ifla non ignorare: nam etfi cum pueris concumbunt, eos tamen flatuunt in acie ad preliandum. Sed nibil in cavcar gumentt fhmile adducit:b zc enim illis legitima,nobis au tem probrofif ima funt. Mibi quidem uidétur in acic inftru&i diffidentibus fimiles cfJe,ne ft feparati effent amafij;bonorum uirorum munera non exequerentur, Lace demonij uero, qui ay bitrantur. fi quis corpus appetat,ni bil unquam poftea bonefti aut boni confequi po[Je, adcó perfedé amafios bonos efficiunt,ut fl etiam cum peregri nis, quand no in cadem ciuitate, inflructi facrint,quemadmodi amator,pre[entes deferere uercantuy: no enim impudentia, fed pudorem deum c[Je credunt, ac fuis sioribus colunt, Videmur autem omnesin bis que àmc dicuntur confentire po[Je, ft ita ratione confideremus, utrü puero, quem quis amct, magis credat uel pecunias, uel liberos, uel munera apud ci deponat? exiftmo enims uelipfum forma amafij fruétem, potius bac omnia ei qui propter animum dignus fit amari,crediturum c[Je. Mibi widetur,o Callia,te dignum;ut dijs gratias4gas, quod tibi Autolyci amorem cociliarunt: fatis enim per[bicuum e5t cum effe bonoris aopctentem, qui ut praeconis uoce predicaretur Pancratij uictor, multos labores multosq; dolores fuflinet. Q nod flexifimat non folum feipfun: c» patrem decoraturum, fed fiturum ut fua fortitudine de amis bene mereri, ey patriam augere, ac de boftibus tropbea[latuere pofiit atque ob eam caufam celebrem DD z

420 XENOPHONTIS
€ darum faturum tum apud Grecos,tum apud Barba. ros, quid cst quamobrem quem in bis adiutoré effe pofJe optimi duxerit, eum ipfum non putes maximis bonoribus ab illo affeClum ivitSi igitur buic placere cupis, conft derandum tibi et, qua tandem arte Tbemiflocles potuit Graeciam inlibertatem uindicare:itemq; uidendum, qua tandem fcietia fretus Pericles, optimus confiliarius uifus fit patrie: atq; etiam animaduertendum, qua ratione in philofopbia uerfatusSolon,preclarifiimas leges ciuitati dederit. Vlud etia fcentandum,quibus Lacediemonij exer citationibus preffantifiimi duces effe uideantur: bofpites ucrà qui funt ex illis omnium pradarifsimi uiri femper ad tc diuertunt, Atq; illud quidem fcito, ciuitate feipfam breui, fi modó uclis,tibi permi[Juram: maxime enim ves in tcfunt, patritius es,«7 in ciuitate princeps: facerdos eorum deorum, qui ab Erechtbeo inflituti funt, qui ad" uer(us Barbaros cum laccbo militauerunt:ac nuncin ce^ lebritate festi maximé facerdotum decorus uideris efe omnium qui anté fuerunt. Corpus babes omniu ciuium fpeftatu pulcbrü maxime, robuflum ad fufferendoslabo res. Quod fi nobis uideor grauiora quàm conuiuio con^ uetiit, tractare, nolite mirari: nam bonorü uirori cg uir tutis perfludioforit, cum ciuitate, amator efJe nunquam defliti. Ceteri igitur de auditis difbutabant: Autolycus autem Calliam afpectabat,c7 Callias illum intués, Evgo, inquit, 0 Socrates lenocinans ad ciuitatem me perduces ut rempublicam capefJam ey adminiftrem, ciq; femper gratus fin? Certe,inquit ille ft animaduerterit te non ui^ acri folum, fed reuera uirtutis effc fludiofum: falfa enims laus cito reipfa cofatatur:at uera probitas, trifi dcus ali^
quis

CONVIVIVM, 421
quis impediat, femper actionibus fplendidiorem oloria comparat. Atq; colloquium quidem bunc finem babuit. Autolycus autem, quia iam tempus erat, furrexit ad deambulandum.Et Lycon pater qui unà cum illo eat, con uerfus, Per Iunonem, inquit, o Socrates, bonus« probus mibi uideris. Poftea fedile quoddam intus pofitum est. Tum Syracufius ingreffus, cum tbronum afcendiffct, Viri, inquit, Ariadne fuum c7: Bacchi thalamum ingreditur: post ueniet Bacchus in cetu deorum ebrius fa&us, ac codem ingredietur: tum ludos inter fe facient. Quibus diclis principio Ariadne uelut(pon[a exornata prodijt,ac in folio vefedit: atq; fic prodeutte Libero, ad numeros Baccbicos tibia canebatur.'Tum igitur admira ti funt faltationis magiftrum: latim enim ut Ariadne au diuit,tale quid fcit,ut omnes intelligerét,eam cum uoluptatc audiuilJe: nec tamen obuiam iuit aut urvexit, fed illud apparebat, uix eam poffe conquiefcere. Poftta ucvóquàm Liber eam afpexit, faltans, ut ft quis[ummo a— more incitatus, ad genua fedit, eamqQ; complexus cst e ofculatus, Va etf uereri uidebatur, tamé amatorié illum uiciftim complectebatur. Conuiue autem bec pettantes fimul plaudebant,ey clambát rurfus. Vt autem Bacchus furrexit, erexit Ariadnen. Post illa igitur licebat fpectare geflus ofculantium, co inter fe complectentium, Qui autem fpectabant uere formofum Baccbunt, pul^ cbramq; Aviadnen,ton illudentes,fed reuera oribus ad^ motisofculantes, omnes furfum elati, quafl pennis prediti wolarent,fpectabant.Etenim audiebant Bacchum vogantem ip(am,an fe amaret:ea autem ficiurante,nton folum Bacchum, fed uniuev[os qui ade]ent, iurare puerum q pucl

^22 XENOPHONTIS
c2 puellam inter fe mutuo amare: fimiles enim uideban" tur non arte factis geflus, fed immiftis ad peragenda ea que iamdudum concupijlJent. Ad extremi autem ciim uidiJJent couiue eos mutuis complexibus implicatos, ez iam ad cubile ituros,qui non duxerant uxores, fe ducluvos iurauevunt: qui auten duxi[fent, confcenfis equis ac incitatis, ad uxores fuas,ut eis fruerentur,feftinarunt.So crates autem ac alij qui cum Lycone c7 filio reman[crant,cum Callia deambulatum iuerutit. Atq; ad buncmodum conuiuium dimiffum cst,
XENOPHONTIS SY MPOSII FINIS.

AXenophonus
ATHENIENSIVM RESPVBLIE ca, Sebaftiano Caftalioneinterp. xgau3 E Atbenienfium ueró republica, quód camreipublice rationem fequuti fut, ideo non laudo, quod dum cam fe equun / mm effecerunt,ut improbi melio^ i. re effent conditione, quàm probi. Atq; bac quidem inve non laudo, Sed poflquimi ita eis ufum efl, oflendam eos rccte ey rempublicam tueri, czalia adminiflrare,in quibusveliquis Grecis peccarc uideantur. Principio boc dico, pauperes cz plbem ibi merito plus poffe, d tobiles c7 diuites, propterea quód plebsest que naues agit,et potentia ciuitati cociliat;tum gubernatores eobortatores,e2 qui funt praefecti quinquaginta,et proyctas,cg naui fübricatores:bi funt qui poteflatem ciuita ti pepererit,multo magis d ciues, nobiles; focneratores.Cum igitur bec ita babeant, uidetur equi e|[Je,ut om nes magiflvatus gerát,tum à fortitione, tum à uffragijs, utq; cuuis ciui liceat caufam orare fi uelit. Deitide qui tpi fue sei featured faluteni pertinent, firationem NOR IEÉ: x ebs: ne;n rci militaris prefe Quran, neque equitatus ft fibi conuenire exiflimat. ntelligit enim magis e re fua ejJe, fl non ipfa bis magistratibus profit, fed potentifiimos pr«ec[Je finat. Qni autem magiftratus mercedem, e vci familiaris utilitatem afferunt, bis adipifcendis ftudet plebs. Preterea mirantur nonnulli eos ubiq; plus tribuere malis, c7 egentibus, DD 4

414 XENOPHONTIS
«7 plebeijsquám bonis: fcd in bocipfo apparebit cos po pulipoteflatem con(eruare.Nam pauperes,c plebeij,et deteriores, dum bene cum eis agitur, ey multi accedunt, popularem potentiam augent.Q uod fi bene vem gerant locupletes c7 boni, contrariam fibi partem corroborant plcbeij. Efl autem ubiq; terrarum optima queq; pars po pularicontraria potentie. Nam in optimis quibufa; minima est incontinentia, cy iniuria: plurimaq; probitatis diligentia. At in plebe plurima eft imperitia,confufto co peruerfitas.Nam c paupertas cos magis impellit ad turpi«xcolgnorantia in(citiaq; propter rei indigentiam, inefL in nonnullis bominu.Sed dicet quis,nó debere eis per^ mittiut omnes,fine difcrimine,cau[as orent, aut fententiam dicant, fed tantum peritifrimi, c7 optimi quiq;. Tft ucro etiambocin genere fcite faciunt, ut malos quoq; ora re finant, Nam fi boni concionarentur,cz fententias dice vent,cum corum fimilibus bene ageretur:at cum plebeijs non bene, Nuncautem cum furgat ad cócionandum qui^ uis nequifiimus, excogitat quod bonum fit ez fibi c» fid fimilibus, Dicet quis: Q uid tandem boni cogitet aut fibi, aut plebi, talis bomo? At ifli intelligunt buiusinperitiam c7 nequitiam cum beneuolentia,magis e refua e[Je,quám boni uiri utrtuté c2 fapientiam cum maleuolentia.Q uare buiufmodi adminiflrationibus efficitur non ut optima fit ciuitas illa quidem, fed ut popularis pote[lasitamaxivae conferuetur.Populus enim non uult,bene conflituta ci uitateferuire ipfe, fed liber cffe,cy dominari.Prauam au tem confütutionem parum curat, Nam quod tu putas no bene confütutum, in boc ipfo fita eft plebis potentia cz li bertas, Quod fi bonam conftitutionem queris, primi uidebis

ATHENIEN, RESPVE. 4s$
debis fcientiffimos quofq; eis leges fere.Deindc punient bonimalos,cz confultabunt de ciuitate, neq; finent infa" nientes bomines confultare,neq; dicere,neq; concionari. Abbis igitur bonis qprimüpopulus fitin feruituté dela pfurus.Seruork auté cy peregrinorü maxima est Atbetiis licétia neq; eos pulfave ibi fas eft, neq; tibi decedet fer uus.Cur auté ita foleat,ego difJera. Si mos effet feru& à li beropulfari;aut peregrinit,aut libertinit fepe quis Atbe nienfem pulfaret, feruit effe ratus. Nam uefle nibil antecellit populus ille feruos,cz peregrinos: c7 fpecie nibilo eft preftatiore.Q uod fi quis boc quoq; miratur,eos per» mittere feruis apud fe luxuriavinonnullis etia magnifice uiuere, boc quoq;uidebuntur prudenter facerc.Siquidem ubinaualis pote[las pendet à cenfu, nece[Je csi mancipijs feruire, ut eo que[lu babeant quód dominis rependant, quo libertatem adipifcantur. At ubi diuites funt ferui, bic noniamexufueft ut meus te feruus metuat. Yn Laccd.emone quidem nteus te feruus metueret: fl ueró me tuus feruus metuat, periculum erit ne etia fuas facultates det, tie ucniat in periculum de feipfo. Haticigitur ob caufam fecimus ut in uite comunitate eodem iure uterentur qo ferui cum liberis, ey peregrini cum urbanis, quod eget ài uitas peregrinis,tum propter artium multitudinem, tum propter rem naualem, Hanc ob rem crgo ctiam peregri nis par in uit«e comunione ius fecimus, Gymnafijs autern, co mufice deditos populus fuflulit:exiflimans boc no decens efJe, intelligens bis nom pojJe operam dari. 1n comedtibus item,cy gymnafiorum,triremiumq; magiflerijs,intclligunt diuites cómeatum fuggercre pauperes auté acci pere: diuites gyranafijs prae[Je pauperes c7 in gyunaDD 5;

416 XENOPHONTIS fijs, cx intriremibus parere. Cenfct igitur ut argentum accipiat pópulus,ut qui«7 cantet, cz currat, c7[altet, eg nauiget in nauibus,ut ey ipfe abundet,ey locupletesred dantur pauperiores.In iudicijs quoq; non magis equitatis rationembabent,quàm fue utilitatis. De focijs autem quod dum enauigant, calumniantur, ut uidentur, etiam bonos oderunt;intelligentes neceJe effe, ut is quidomina tuv ,odio fit ei qui paret. Quod fi pollebunt diuites, cz po tentes in urbibus futurum e[Je ut breui amittat potentatum populus Atbenienfls.1taq; bac de caufa bonos à ma giflratibus vepellunt,pecunia mulctant,expellunt,inter^ ficiunt:malos autem augent.Boni autem ex Atbenienfibus bonos in focijs ciuitatibus conferuant: intelligentes€ ve fua effe optimos quofq; femper in ciuitatibus conferua re.Dicet fortaffe quifpiam, in eo pofitas uires cffe Atbenienfium,fi focij pofsint pecunia cótribuere. At plebeijs uidetur melius e[Je, ut fociori pecunias unufquifa, Athe nicnfium babeat:illi autem quantum opus fit ad uictum, ev'opera,ne pofiint injidiari. Videtur autem populus A^ tbenienfis inboc quoq; imprudenter agere, quod focios cogunt Atbenas ad ius petendum nauigare. Sed opponunt ipfique bincbona populo Atbenienfi proueniant. Primum quód à Prytaneis mercedem per totum annum accipiunt. Deinde quod domi fedentes, fine nauigatione focias ciuitates adminiftrat, cy populares feruant,ey aduerfarios opprimunt in idicijs. Q uod ft fue quiq; domi iurifdiclionem baberent,cum fint peroft? Atbenienfes, cos ex fuis euerterent,qui populo Atbenienft maxime e[Jent amici, Accedit ad bec,quód populus Athenienfis heclu eratur,dum ius Atbenis petunt[ocij, Primiüm centefima urbi

ATHENIEN, RESPVB. 427 urbi maior eft in Pireo.Deinde ficul cenaculi aut mancipium meritorium cst, Preterea precones melius rem gerunt, propter fociorum percgrinationes. Ad becnift ad ierifdictionem uenirent fodij, cos folos Atbenienfium bonorarent,qui ad ipfos nauigarent,Wmperatores,triremium prafectos, legatos. Nunc cogitur fociori unu(quifque populum colere Atbenienfem, intelligens fibi efJe Atbenas proficifcendum ad experiendum,ez caufam dicendam, non apud alios, quàm apud populum, qui fané Atbenis lex est. Mtaque cogitur in iudicijs orare, ez fi quis intratmanim prebenfare. Propter banccaufam fo cij magis fevui efficitur populi Atbenienfis, Adde quód propter poJéfiiones,ez principatus à fuis finibus remotos, difcunt obiter remigare tum ipfi, tum comites, NeecfJe est enim ut qui fepe nauigat ,remum prebendat e ipfe, co famulus, difcátque naualis instrumenti nomina: fintque boni gubernatores tum experientia na^ uigiorum, tum meditatione. Meditantur autem alij
nauigium gubernando, alij nauem onerariam: nonnulli binc ad triremes tranfeunt. Plerique. protinus naues ingrefti, remigant, quippe qui poflint, utpote peromnem uitam premeditati, Armorum autem(que ninimé benc babere uidentur Atbenis) beceft vatio. Hoflibus quidem ey inferiores fe efJe, ex fuperiores exiflimant. Sociorum autem tributariorum,(7 in terra preftantifiimi funt, eo fe putant armis dominari, ft focijs funt. fuperiores. Preterea buiufmo di quiddam cis fortuna accidit. Qui in terra fub» ditt funt imperio, bis licet ex paruis oppidis coire,

428 XENOPHONTIS.
et collatis uiribus pugnare, At qui in mari parent,quot^
quot infulares funt, bisoppida codem conferre no licet:
interiacct enim mare, cuius imperium est penes eos, qui
dominantur. Oy uód fi liceret etiam latenter eodem conucnire infularibus in unam infulam;perirent fame.Q ue
dutem oppida funt in continenti Atbenienfibus parentia,
ea fi magna funt,propter metit parent:fin paruulaypro^
pter utilitatem. Nullum est enim oppidum,cui non opus
fit liquid aut importari,aut exportari:quod nó fiet,nift pareat eis,qui maris pote[latem babent, Deinde qui dominantur mari, bis licet facere, que terra dominantibus
non licet:nonunquam terram ua[láre potentiorum.Licet
enim appellere ubi bofles uel nulli, uel paud funt: quód
fibofles aduentent, licet confcenfis nauibus[oluere,atque bocqui facit,minori in difficultate est, quàm qui fuccurrit. Tumautem in mari imperantibus licet à fuis finibus
quamlibet longé tauigare,cum terra dominantibus non.
liceat fuos fines itinere plurium dierum egredi. Nam c
tarda itinera[unt,ey cómeatus longioris temporis babcri nequit pedibus uadenti. Ac pedibus quidemiter facienti,aut per pacatum uadendum, aut pugnando uincen^
dun eft, At nauiganti licet, fi quo fuerit fuperior, excenfum facere: fin inferior, eius terram deuitare, ac pretertiauigare,donec aut ad pacatam regionem, aut ad infeviorcs fe perueniat.Frugum quoq; morbos, qui coeli uitio conciliantur,qui terra plurimi pofJunt,egre ferunt:qui uero mari, facile, NO enim fimul omnis terra laborat:itaque ex caque copiofe extulit, fuppetit eis, qui mare ienent. lam uero(ft leuiora memorare fas eft)propter mavis imperium prima epulandimodos inuenerut, dum ine

ATHENIEN, RESPVB. 419 ter fe comifcentur,ut in Sicilia, aut inYtalia,aut inCypro, auti Aegypto, aut in Lydia, aut in Ponto, ant in Peloponne[o,aut alicubi alibi:bec omnia in unu coacta funt, propter maris imperium, Deinde ciüm uocem omnem aue diant, aliud ex alia delegerunt, Ac Greci quidem propria magis c7 uoce,cg con[uetudine, es ueftitu utuntur, Atbenienfes uero temperata ex omnibus cy Grecis, 9 Barbaris. Sacrificia autem,co fcfla,ev fana,cum fairet po pulus ficri nom pofJe;ut pauperum quifa c7 facrificaret, € epularetur,c2[acra compararet, eg urbem pulchra magnamá; incoleret,excogitauit quo pacto bec fierent. Sacrificantur igitur publicé,nomine ciuitatis, boflie frequentes.Populus autem is eft qui epulatur,ey boftias for titur. Et gymnafia quidem;c7 lauacrae7[poliaria,diuitibus nonnulis priuata funt. At populus edificat ipfe fibi priuatim multas paleftras,[poliaria, lauacra, magis qs bis fruitur plebs, quam pauct, c7 beati. lam diuitias foli pojJunt babere cy Gracori ez Barbarorii. Nam fl quod oppidumlignis abundat ad fabricadas naucs idoneis, ad quamvem adbibcbit,nifl maris dominatorem conciliaue vit^Aut fiquod ferro,ere,lino abundat oppidit, quam ad vem adbibcbit,nift maris dominatorem cóclliauerit? At^ qui ex bis ipfis mibi fuppetunt naues, ab alio ligna;ab a^ lio ferrum,«b alio s, ab alio lium, ab alio cera. Neque uerà becalió importari finent, fi qui nobis boftes funt, cim maris ufum non concedcht,Et ego quidem mbil com parans ex terra,omnia bec per mare babeo, quorum a^ liudoppidum nullum duo babet, neq; efl cidem materie €? linicopia: quin ubi lini plurimum cst, ibi nuda cst ve gio, c7 ab(que materia: nequeas, c7 ferrum ex eodem

40 XENOPHONTIS
oppido: eq; aliaduo triaüe, uni funt oppido, fed aliud alij.Poflremo apud omtiem cótinentem aut littuseft pro mincns,aut infula adiacens,aut aliqua anguftia.1taq; licet maris dominatoribus buc appellere,c cos,qui contimentem incoluntinfcflarc. Sed unum cis deest. Nam fiin fulam babitantes mare tenerent Atbenienfes, liceret cis damnum inferre, fi uellent, neque tamen pati, quandiu mare tenerent, ita ut neq; ipforum fines uaflarentur,neque bofles admitterent, Nunc agricultores c7 locupletes Atbenienfes, boslibus magis obnoxij funt. At populus,quippe qui fciat illos nibil fii crematuros,teq; uaftaturos[ine metu uiuit, neque illis obnoxius est, Preterea ab alio metu liberi efJent,fi infulam incolerent, uidelicet nunquam urbem à paucis proditii, tteq; portas apertum irineque bofles inuafuros(quomodo enim infulam babitantibus b«c fierent?) necrurfum feduiones ullas fore in populojfi infulam colerent, Nam nunc quidem.ft feditio nes mouercnt, bostium[be mouerent, ut eos per terrant induCluri, Cy uod fi infulam colerent,abbis quoq; in tuto eJJent. Poslquám igitur à primordio non contigit cos babitare in infula,nunc bec faciunt:facultates fuas in infulis deponunt, freti maris imperio: Atticam autem terram uaflari patiuntur:[cientes fi eam mifererenturmaioribus fe commodis priuatum iri. Mtem focietates, cy fecdera, neceffe est ut paucorum imperio fubdite ciuitates prestent. Quod fi conuentis non[leterint, fieri tron potest ut non pauci illi qui pepigerunt, criminis autores efJe uideantur. At que populus pacifcitur, li^ cet reliquis reiecta culpa in unum illum, qui dixit, ez qui fciutt, negare; non enim adfui]fe, aut comprobaffequi

| | ] j : 1 ;
ATHENIEN, RESPVE, 41 fe, qui quidem que fafcuntur, in pleno fcifcitentur po» pulo, Aut fi boc non uideatur, at mille inueniant occaflones non facicndi quod nolint. Et fl quod malum euenit ex plebifcito, caufatur populus paucos bomines ipfl contrauenientes, negocium corrupijJe. Sin aliquod bonum, fibi ipfi caufam afcribit. Comocdijs autem traduci,«7 maledictis incefi populum quidem non finunt, ne ipfi malé audiant, fed priuatim iubent, fl quis aliquein uult; intelligentes non uulgarem, neque de multitudine effe eunt, qui traducatur utplurimum, fed aut diuitem, aut nobilem, aut potentem. Pauperum quidem,«7 popularium paucos fane traduci,«7 ne cos quidem, nifi ob curiofitatem, aut quia conentur ali quid fupra plebem. Ytaque ne bos quidem fuggillari egre ferunt. Equidem boc dico, populum Atbenienfem cognofcere quinam ciuium boni, quíque mali fint: quod quum[cant, eos qui fibi commodi fint, ez: utiles, diligunt, ctiam fl mali fint: bonos autem magis oderunt, Non enim existimant uirtutem illis ad. fuum bonum. inditam effe, fed ad. malum. Contrá autem, quidam, quum re ipfa natura de plebe fint, non funt populares tamen, Ac populi quidem potentatum ipfi populo ignofco. Nam cum eo bene agi, omnino fcrendum cf, Sed qui, quum de plebe mon fit ,mauult tamen in duitate babitare, que plebis, quàm que paucorum arbitrio regatur, is ius wuolare ftatuit, c nouit facilius poffe eum, qui malus fit ,in ciuitate tranfigere, in qua populus imperet, quàm in qua paud. Ac de Atbenienfium quidem ciuitate institutum non pro^ bo. Sed poflquam wifum. est eis populi imperie

422 XENOPHONTIS
gubernari, recte mibi uidentur populi imperium tueri, dum bac ratione utuntur,quam ego demonftraui,1n boc etiam uideo à quibufdam Atbenienfesveprebendi, quód interdum nó licet ibi fenatui,neq; populo, bominem expedire, qui illic per totum annum defideat. Et boc Atbenis fit nullam aliam ob vem,quàm quód propter negocio vum multitudinem, non po[Junt omues, confectis orum caufis, dimittere. Nam quo pacto pofsint quibus primum plura funt agenda fefla, quàm ulli Grecarum ciuitati, in quibus feflis minus pofJunt negocia procurari ciuitatis? Deinde tot caufe,actiones,iudicia indicada quot ne uniwerfl quidem bomines iudicant, Senatui autem flatuenda funt multa de bellomulta de pecunijs comparandis, mul ta de legum lationemulta de quotidianis negocijs, multa ctia de focijs:tum tributi accipiendi e vei naualis, et facrorum gerenda cura cst, Qu uld ergo mirum efl, fi,cim tot fintnegocia, nequeunt omniumbominum caufas expedire Scd dicunt nonnullifl quis argentum babens, fctatum adeat,aut populum,cius negocium confici. Ego ue và bis fatebor pecunia multa confici Atbenis, atq; etiam plura confectum irbfl plures argentum darent. Hoctamen exploratum babeo, omtiit quibus opus fit negocijs abfoluendis,ciuitatem non e[Je fatis,ne quidem fi quis cis quantumuis aurl argentiq; det. Hec quoq; dijudicanda funt, fi quis nauemno conficit, aut aliquid refpublica edificat. Preterea choragis uacandum eft in Baccbanalia, in Apollinariayin Q uinquatria,in Prometbealia,in vul canalia quotannis,ey triremium prefedli conflituuntur in fingulis annis quadringéti, cy de bis, fl qui uelint,diju* dicatidu cfl quotannis, Ad bec magiftratus funt probandic

ATHENIEN, RESPVB, 43$ di,c dijudicandi,e pupilli probandi, ez uinctorum cu flodes conflituendi. De bis quidem rebus quotannis[lato tempore flatuendum cst exercitibus: tum fl quod aliud repentinum crimen extiterit, aut fi quis rarum aliquod facinus, aut impium quid comiferit: ey adbuc permulta omitto, fed quod maximi cst,diClum efl,preter orditia^ tiones tributi boc autem feré fit quinto quoq; atio. Agé fane, nonne exiflimandà eft bac omnia effe dijudicanda? nifi fi quis neget ibi debere dijudicari. Nam fl quidem cóucnit oportere omnia dijudicare,nieccfJc eft id in animo fie ri, Atqui ne nunc quidem,aum per anmum iudicent, fufft ciunt maleficis coércendis,pr.e multitudine bomini. EJlo fanc:fed dicet aliquis iudicare quidem oportere fed pauciores iudicare, Igitur fi pauca fiant iudicia, pauci in fingulis iudicijs fint necefJe cft. Mtaq; c7 aliquid moliri facilé erit ad paucosiudices,ev fub[cribere,«y multó minus iuffe iudicare. Preterea exiflimandum cft, feflos quoque dics agendos efJe Atbenienfibus, in quibus iudicia exerce renefas. Et quidem fefla agunt dupla, quám alij. Scd cgo pono paria ciuitati, que paucifsima agit. Cum becigitur ita fc babeant, nego fieri pofJe ut aliter feres babeat Atbenisquàm quomodo nunc babent,nifi fi potcft paulatim aliud adim, aliud addi: multum quidem vecte immutari ot potefl ut nó de populi potentatu aliquid detrabatur. Nam ut melius babeat refpublica, po[]unt mul ta excogitari.Sed ut manente populi imperio,melius ve[publica adminiflretur, non facilé ratio inueniri potest, nifi quam modo dixi,paulatim addendo,aut detrabendo, Videntur autem Atbenienfes boc quoq; non recte inflituere, quod deteriores eligunt in ciuitatibus fcditione EE

454 XENOPH, ATHEN, RESPVE,
motis. Sed ne boc quidem ab re faciunt. Si enim cligerent meliores, eligerent non eos qui eadem fecum fentirent: nam in nulla ciuitate pars optima beneuola cft erga plebem, fcd peflima queq; pars in quaque ciuitate, optime uult plebi.Similes enim fimilibus bene uolunt, Hancigitur ob rem Atbenienfes fibi conuenientia deligunt.Q uo» ties autem conati funt eligere optimos, non profuit cis, quin intra breue tempus populus feruiuit:modo Bocotis: modó,cum Milefiorum elegerunt optimos, intra breue tempus per defectionem populum conciderit:modó cum elegerit Lacedemonios aduerfum MefJenios,intra breuc tempus Lacedemonij,euerfis MefJenijs, bellum Athe nienfibus intulerunt. Arbitretur autem fortafiis aliquis nullum immerito à iure gerendi magiflratus per infamia repulfum Atbenis. Ego ueró dico quofdam efJc,qui iniuriarepulfi fint, fed cos paucos. Atqui nó paucis opus eft, qui Athenarum populare imperium inuadant,quandoquidem fic fe ves babet, nibil moliri bomines, qui meritó infamia notantur, fcd fl qui immerità: at quis putet multos immerito infamianotatos Atbenis, cum populus[it qui magiflratus moderatur:e7 ex eo quód non ifle imperent,neq; wfla dicant, aut faciant, ex bis inquam caufis Atbenis fint infames? Bis confiderandis non debet iudicari aliquid efJe mali ab eis,qui[unt Athe nis infamia notati.
XENOPHONTIS ATHENIENSIVM REIPVBLICAR FINIS,
XENO^

RI SEV DE VECTIGALIBVS, IO, RIBITTO INTERP,
Go femper illud uerum effe putaui, quales ih effent gubernatores,tales refpublicas exi«d flere folere.Q uonia autem ex ijs qui prei funtreipub, Athenienftit, nónulli effe dice rentur quiiusno[Jent,ita ut in cave nullis poftponzdi uiderentur, fed propter multitudinis paupertaté fe in ciui tates iniuriofos effe cogi dicerent,ex co deliberare coepi, an ciucs aliqua ratione ex fua regione(id quod iuflifimit ejfct)ali poJJent:exiftimans ft id ficret, foret ut cori paupertati cofultum e[Jet,ey reliquis Gracis in fufpicionem non uenirent, Mibi igitur confideranti que in mentem wenerant, latim wifa eft ipfa regio talis ejfe, que pluri mos fructus fuppeditare, acmaximum erarium babere pofiit. Atq; ut omncs intelligant boc primum àme uere dici, ipfius Attice naturam explicabo.— Hic igitur anni tempora temperatifoima c[Je, uel ea ipfa que gignuntur in bac terra, teftimonio funt, quum prafertim que multis in locis ne germinare quidem po[Junt, bic fructificent optime. Acut ipfa terra, fic mare uicinum omnium rerum feraafimum est, Yam que dij fuis temporibus bona largiuntur, ea omnia cy tempestiuifiime nafcuntur, eg tardifsime deficiunt. Nec uerà folunz ca que in annum cy florent co fenefcunt, uerumetiant bota babet eterna, 1n ea enim nafcitux lapis copiofiffime, é quo templa ave; pulcherrime fiunt,cy dijs maxime digna funulacbra: quod genus lapidis tum GreEE 2
Xenophonus DO^
Attica tempera tiffima,

436 XENOPHONTIS PORI,
citum Barbari expetunt, Efl etiam terra, que fi feratuv, nulli edit frutti: fin fodiatur multó plures alit, fi tviticum ferret. Nec dubià cfl; quin diuino quodam fato[ubar gentofa fit: nam cim multa fint terra mariq; oppida uici na, i nullum tamcn borü ne exigua quidem argéti uena Atbene in me^ perucnitzut no fine ratio credi poftit,in Gracie orbisq dio orbis fite, totius medio banc urbem edificata e[Je. Quo enim quiq; ab ca logius abfunt,boc in moleflioribus uel frigorib. uel caloribus uer(antur: omnesq; qui ab ultima Graecia in ul timas orbis partes cómeare Jlatuerint,bi Athenas tanqua circuli tornum uel preternauigat, uel pretergradiitur. que etfi aquis circufüfa non eb, tamé quibuslibet uentis que requirit,importat, ead; qua uult exportat, cit inter duo maria pofita fit:ciid; continens fit,im ipfa ora multos capit mercatus, Tam uer plurime funt ciuitates, que à uicinis Barbaris, mole[tijs afficitur: at Atbenienfes eas babent uicinas, que cz ipfe plurimi abfunt à Barbaris: atq; bor quidem omni,ut dixi,terram banc procreatri cem e[Je puto. Q uód fi preter illa bona que ex feipfa gi gnitinquilinorü cura geratur in primis,boc de pulcherrimis uectigalibus mibi unà c[Je uidetur. Nam cum praft dia uite necefJaria prebeat,multisq; partibusreip.pro-— 1 fint, tanti abeft ut premiit ullum accipiant, ut contrà fl pendi& etia fuo nomine penfitent. Ac cura quidem, que mibi fatis magna e[Je uidetur, bec eft, fi que remp.mbil iuuant,ez ignominia incolis inurere uidentur, detraxeri mus, ac boceos leuauerimus onere, tie armati cà ciuibus militare cogantur. Magni eft enim periculi, abfens: ma gnum ctiá efLab artibus 7-edibus difcedere. Quinetiam utile erit ciuitati, fi ues cum ciuibus coniuncti militent, magis

SEV'DE VECTIGALIBVS. 437 magis quàm fi cuum illis inflruantur, quemadmodum boc tempore Lodi, Phryges, Syri, c7 alij cuiufcunq; generis populi barbari: magna cnim ex parte ex incolis colant: ac preter utilitatem que ex eo quód ordinari defierint cum illis confequetur, ciuitati etiam ornamento erit, fl in prelijs Atbenienfes magis fibi quam alienigenis fidem babere uidebuntur. Et incolis cim alia,tum equitatum,ft cut equitas poftulat,mpertiédo,cy beneuolétiores illos babituri uidemur,e7 ciuitatem potentiorcm,maioren; efficiemus. Deinde quoniam multa funt intra muros urbis domicilia deferta, uacueq; arce, fi ciuitas concedat eos qui edificaucrint poflidere, fimodó digni uidebuntur qui id petierint, bifce rebus fpero mult plures c probiores incolendi caufa Athenas uéturos. Quod fi ma giftratum creauerimus, qui fit«7 dicatur incolarum cuflos, quemadmodum à principio fuerunt pupillorum cuflodes, ij; aliquo afficiantur premio qui quamplurimos in urbé incolas adduxerint,id cy beneuolentiores reddet incolas, c2',ut par cft,omnes qui ciuitate carebunt, Athe más expetent incolendi caufa, atq; itauccligaliamatora «7 aucliora veddent. Yam quavatione mercaturam ciui tas fctitare cy iucüdifimé et quaftuofiflime pofiit, dein cepsexpona.Primi cnim naues ornatifilmas,et flationes tutiflimas babet: ubi quidem in porti appulfis, licet per tépejlates iucunde coquiefcere c? refici. Cum uerà pluri me fint urbes, in quib.mercatores uicifiim onu accipere ey exportare cogatur, quód niémis inutilibus extra fuam ditioné ciuitas illa utatur: at Athenis plurima quidé qui bus bomittes indigét,exportare licet uidftim: fed fi nolint mercibus illori[uas naues uicifim onerare,[ed argenti
EE 3

458 XENOPHONTIS PORI, dcceperint,queftuofiflima mercatura ficerint: ubicutqz enim illud uendiderint, omnino amplius forterecipient. Quod fi mercatus praefectis, qui fumma equitate e» cof lij celeritate ves qmbiguas diffinguat, premium aliquod proponeretur,nec quifquam inuitus quà ucllet tauigare probiberetur, fieret boc pacto ut«7: plures«y libentius mercatura factitavent.V tile ey boneflum eft ut mercatores C nauicularij bonoribus afficiantur. Nonnunquam ctiam ad bofpitium inuitandi funt,qui magnis c7 copiofis nauibus c7 mercibus ciuitatem iuuare uideantur: tali bus cnim bonoribus affccti;non folum lucri,uerumetiant bonoris caufa ad amicos feflinabunt. OQ nantó autem plu rcs ad babitandà uenerint, tantó plura cy importabuttur cg exportabütur,emittétur cy uédentur et plus mer cedis acfliperidij auferetur, Atq; ut bec augeantur uedli galia, nullis omnino opus erit impenfts, fed decretis bumanitatis ey cure plenis. Alia quidem ucdtigalia quecunq; cóparari pofJunt, fumptus requirere arbitror, Nec dubito tamen,quin ciues fint ad bec alacriter contributi ritemoriarepetens quam multa noflra ciuitas cum auxilii ferret Arcadibus imperatore L»fistrato,cotulerit: quàm multa item duce Agefilao, Nec ignoro multas[epe triremes fumptuofiftimas emilJas e[Je, easq; edificatas, cüm adbuc cJet incerti, utrum plus utilitatis an calamitatis caves efJet allatura.Mlud uero fatis perifpicui eJet, ca nunquá fe vecuperaturos,ac ne participes quidem eorum futuros, quee ipfi cótribuiffcnt. PofJefttonem autem mulla alia ve tam boneflam comparare licct, quàm fi ad reipublice tempora ex opportunitates cotribuatur.Cuui euin deccm minarum tributum pependerit, quale eft tducicurit,

SIVE VECTIGALIA, 439
trduticum, ei exigenti triobolum propé in die reficitur. Quidutem quinq; minari, plufquàm fcfquuertüi. Pluri imi autem. Atbenienfüii plus in fingulos annos recipiunt, quam cótulerint. Q ui enim minam reprefentavint, duas propé minas uectigalis nomine ecepturi funt, c7 id quidem in urbe, quod uidetur in vebus buranis eg tutifzbmi €? diuturniftimà c[Je. Equidem existimo fi in beneficori numeri ac benemeritori in omne tempus perfcriberentur peregrini,multos etia ex illis collaturos effc.Sunt ez ciuitates,que boc bencficiltappetitur.e funt,cum in bunc ordinem a[cribi cupiant, Spero«7 nonnullos etiam Re^ ges c Torannos, c Satrapas füre, qui boc beneficium cupide appetituri fint. Cum ucro fumptus[uppeterent, boneflum cz utile foret nauicularijs in portibus ad merces exponendaás(7 copias, naualia edificare. V tile etia erit,mercatovibus in locis uenditioni«y emptioni oppor tuis diuerfovia cy tabernas e[Je publicas, cy omnibus il luc commeantibus. Q uód fi mercatum frequentantibus domus€7 taberne in quibus merces exponant wenales edificarentur,tum in Pireo,tum in ipfa urbe, bec fimul € effent ciuitatiornamento,cy multum uccligalia auge rent. lllud quoq; mibi uidetur cfJe commodum, ut tentemus, án ut ciuitas triremes publicas comparauit, fic etia naues onerarias comparare pofiit, easq; predibus acceptis, quemadmodum in ceteris publicis, locare. Si enim id etiam fieri po[Je uideatur multum ex bac ve ucctigalis accedet. lam ex avgentifodinis,fi,ut ves poflulat,infttuan tur, permulti pecuniz,etiamft nulla alia effent ucctigalia,in erarium inueclum iri arbitror. Sed ijs qui illarum commoditates ignorant explanare deareui: bac enim füEE 4

440 XENOPHONTIS PORI,
cultate cogtiita, facilius qua ratione illis ipfis utendi fit, ei fulendo uidere pofiitis.Tamdiu igitur fuije in illis operarios,nemini ignoti efl cim. prefertim nemo fit, quiquo tempore cocpte fint,fe fcire profiteri audeat. Cm autem ficolim fffa fit ez egefTa materia argenti confiderate nec aliquá partem eiecli acerui fponté nafcentiit glebarii e argentofarii,nec ipfum avgentofum locum quicquam diminuti czcontractà effe, fed magis ac magis protendi ac dilatari uidetur. Quo akt tempore plurimi bomines uerfati funt, nullus unquam opus fibi deefJe dixit,fed femper opera ipf operariori numeris uincebant,Et nunc quoqs quiad metalla babent fua mancipia, nullus eorit multitie dine fatigatur,fed fcmper à poteft plurima cópavat man cipia. Etenim aum pauci fodiunt c7 querit, pauce ctia, ut opinor, pecunie reperiüitur:cum autem multi, multi plex argenti(puma, que 25yvpfris dicitur,exiflit. Itaq; int boc folo opere,quod quidem fciam, magnifice apparatis invidet nemo. lam ucro agrorum domini,quot iuga fatis fint agro colendo, quot opus fit operarijs,po[Junt dice rca fi quis plures à par fit immiferit,in damno ponunt, Atin argétarijs operibus operarijsopus effe fatentur om nes:etenim n ut oim multi funt evarij fabri, quos xaxxe^ víase Grec uocant, iam perfectis ereis operibus ce[[ant, itemq; fervarij:ez cm abundanter frumenti aut unum proucnerit,aim[atis multi fint fru&us, inutilis exiftit agriciltura,adeó ut multivelittis agris ad mercatura cv cauponariam c7 foenora fe cOuertant. At avg»ritis quan
tà copiofior extiterit, ey avgentiplus cu[um fuerit, tan-tà plures ad illud opus fe conferre folent. Etenim fupcelIcétili familüe necefJaria comparata, non multum ultrà coémi

VERENTTS QNO D
P
$1VE VECTICALI1A. 441
«oemi folet: at argenti nemo adbuc tam multum babuit, ut nibil amplius requireret:fed fl qui permultum babuerint,id quod redundat defodiunt, quo nó minus delectum. tur,quár fi eo uterentur. Quinetiam auitates cum fecun da utuntur fortuna, tum ciuibus maxime argento opus eft: uirienim in arma fplendida, e? generofos equos, in edes eg: fubtru&liones magnificas pecuniam profundunt: mulieres ueró ad cultum preciofum, cy mundum durcum conuertuntur Ramus cium ciuitates caritate attnone laborant,aut bello ingruente,quia terra nullo cultus adbibito ignaua fit, tum ad. nece[Jaría comparanda, tum ad auxiliares retinendos,multo magis nummis opus est, Quod fi quis dixerit, ey auri nibilo mimm utile efJe d av gentum, buic non magnopere repugnabo: illud tametg fcio, cum aurum copiofum efJe uel mediocriter uifum fue rit, ipfum illud vilius effi folere, argenti weró reddere preciofius. Atque bacidcirco à me explicata funt, ut fidenter quamplurimos bomines in argentaria opera mittamus, atq; illic fubflruamus tion dubitanter, cum neque egentifodina ipfa defeclura fitjneque futurum fit ut argentum ullo unquam tempore uilefcat, ac nulloin pre^ &io babeatur, Videtur autem mibi«7 ciuitas ipfa priot itte becdecreuijJe: concedit enim idem iw quod ciuibus, peregrinis, quiin metallis opus facere uoluerint. Vt au" tem ctiam apertius de cibarijs dicam, nuc exponam qua rationeinstitute argentifodine ciuitati poftint effe utiliflima:nec ex ijs que diclurus fum ullam quero mei adwürationem, quafi aliquid inuenerim diffe inuentu z nam ea que diclurus[um,partim etiam nunc omnes uide Ww, partim uero preterita,ut cft rerum omnium condi
EB 5

bs 44t SENOPHONTI$S PORI, tio,audire po[fumus. Vlud tamen digni admiratione eft, quód ciuitas cum uideat c7 fentiat multos priuatos ex ca. effe locupletatos,tales non imitetur: iampridem enim de his, quibus ea ves eure fiit, audiuimus, Niciam Niceratifilium in avgentifodinis mille bomines babuiJe, quos Sofie T braci locarit, qui obolum immunem pro fingulis in die perfolueret: numerum autem femper equaliter exbibebat Fuerunt ey Hipponico fexcenta mancipia eo» dem ito modo dedita, quein die minam afferebant im munem,e9 Pbilomonidi trecentas femiminas, c7 alijs ut cuique facultates fuppetebant. Sed quid nece[Je eft uctera commemorare, cii c7 boc tempore multi fint bomines in avgentarijs islaratione addicti? Perfectis autem ijs;que àme dicuntur,illud tantum noui fiat,flut priuati comparatis mancipijs uectigalia fibi inftituere perpe tua, fic ciuitas publica coémat mancipia, donec unufquifque Atbenienflum terna pofoidere uideatur, An becautem que àme dicuntur fieri poflint, fecum quifque veputans iudicabit, An non plané per[picuum est rempublicm facilius poffe, quam priuatos, precium bominum ffatuere? Senatui quidem certe facile est, ut uoce preeconis proclamari iubeat, ut qui uolet, fua proferat mancipia atqueita que oblata füerint,precio comparare.Pofleaquám autem babuerit, quid est cur quis coénpta mi» mus uelit à publico conducere, quàm à priuato, cum ijfdem conditiombus obtenturus fit? conducunt enim de vepublica lucos,templa,domos,ac ab eadem uectigalia redimunt, Atqueut empta tueri, feruareq; pofitis, Reipublice licet predes à conductoribus accipere, quem admodum c7 à uendentibus corpora, Vno uero publica"o

J $1VE VÉCTIGALIA, 443
tto facilius eft fraudare,quàm ei qui mancipia conduxerit:pecuniam enim poteft quis aliquo modo publicam fu. vari«7 auertere, cum priuatam aliquam fimilem publice babeat.Quui autem fieri potest, utuis mancipia notapublicanotata, aum mul&ta ey ei qui emerit, c7 e qui eduxerit, conflituta fit, füretur? Atque bactenus deco, an ciuitas cy compavare bomines, c9 tueri pofJc uideatur. Si quis rurfus cogitet, exifentibus multis operarijs, extituros etiam multos qui mancipia locare uclint: illud animaduertat«9 confidat forc, ut multi ex ijs qui opus faciendum locant, publicos bomines conducant, prefertim cum multe fint opum facultatcs:multi item ex ijs qui in opere uer(antur fenefcant:multi preterea c7 alij tum Atbenienfes tum peregrini, qui corpore quidem opus facere neque. uelint neque pofiint, fed cum conft lio res fuas gerant co» curent, libenter nece[Jaria fuppeditabunt. Itaque fi primum conflituantur mille«7 ducenta mancipia, iam conijci potest, intra quinque atte 1105 aut fex, ex ipfo boc uecligali non minus fex milli
bus rempublicam babituram. Yam ex boc numero ft o» bolum unu[quifque in die immunem afferat, fexaginta talentorum uccligal in anno ciuitas auferet. Ex ijs
autem fi uiginti in alia mancipia impendantur, veliqua
quadraginta, ut ves poftulabit, in alium aliquem ufum
licebit transferre. Clamque decem millia confecta. evunt,iam centum talentorum exiftet uectigal. Testes
mibi effe pofJunt, fi qui funt adbuc, qui quantum ue&igal feruorum ante res apud Deceliam gestas inuetttum fit, meminerint. Vlud quoque testimonio esl, quod
cim innumerabiles omni tempore in argentifodinis opeEE 4

b 444 XENOPHONTIS PORI,
ra fccerint, nibil tamen ab illis boc tempore differant;
quas maiores noftri defcripferunt. Et ea quidem que
nunc fiunt omnia teftantur, nunquam plura manc pia illic effe poffesquàm ipfa requirant opera, quum
prefertim neque profunditatis fundum, neque cuniculos ullos foffores inueniant. Atqui boc tempore nibilo minus nouos cuniculos facere licet quàm anté: neque tamen quifquam certó pofiit dicere, quafi id antea uide rit, utrum in cefis partibus, an in non cefis, argenti materia, que àpyvpírie dicitur,copiofüor fit. Cur ita tandem: dicat aliquis: an non nunc etiam,ficut antea, multi cedunt, quoniam pauperiores funt, qui in metallis uerfantur, quum recens opus faciendum iterum locavint, eg magnum est nouos cuniculos ducenti periculum? Nam qui inuenerit materiam operi commodam, copiofis cv diues efficitur: qui autem minus inuenerit, ea o^ mnia que impenderit, perdit. Itaque in islud periculibuius etatis bomines non ita multum cupiunt uenire, Mübi tamen uideor, quod dem confilium, babere fuper boc quoque negocio, quomodo nouos cuniculos inflituendivatio tutiffüma e[Je poflit. Athenis enim decem funt tribus, quarum cuique fl ciuitas parem mandpiorum numerum daret, ipfe autem coniunctis fortunis nouos cuni
culos instituerent, boc pacto, fi aliqua inueniret, omnibus indicaret utilitatem: fin due, aut treis, aut quatuor, aut ctiam pars tribuum diuidia inueniret,profcctà ex illis operibus maiores caperentur utilitates: nam uniueras falli nulla rerum preteritarum conicclura uerifinile uideri pofüit. Poffent etiam e7 priuati eadem va tione coniuncti Cg con[ociati, tutius periculum adire, INeque

$1VE VECTIGALIA. 44.5
Neq; ueró metuendum efl,ne vefpub.ita conftituta in pri uatorum currat offenfionem, aut contrá priuati in veipub. fed ut armorum ac belli focij, quà plures coniuncti fuerint, boc fe mutuo firmiores cz pogntiores reddunt: fic in argentifódinis quantà plures erunt qui faciant ope» ra;tanto plus bonoru ey eperient cy reportabunt. Ex plicaui igitur,qua ratione conflituta repub. Atbenienfibusomnibus de publico nece[Jaria ad uictum fuppeditari po[Je arbitrer.Q uod fi qui funt,qui exiftiment ad bec conficienda permultos fumptus e[Je nece[Jarios, necunquam[atis magnam pecuniam conferri pofJe, ne fic quidem animum defpondere debent. Non enim res ita babet,ut aut fimul omnia fieri, aut ex ipfis nullam utilitaté capi nece[Je fit, fed fimul ut queq; primum edificata fuerint uel edes,uel naues,uel empta mancipia, ea ipfa utili tatem prebebunt, Quinetiam udlius erit bec uiciflüm, quàm fimul omnia fieri. Nam ft fimul multi edificavent, fumptuofius c ornatius quàm fi diuift faciendum fufcepifJcntsabfoluerent. Mancipiorü autem permagnit que rentes numerum,«7 deteriora«7 cbarius emere coge^ mur. Sin uero provatiotie facultatum operabimur, que erunt recle inflituta ea deinceps perfequi licebit. Sin auté quid peccatum füerit,ab eo abftincamus.Yam uero fi om^ nia fimul fierent, omnia fimul à nobis fuppeditari opus effet. At f alia perficiantur, alia pendeant c7 differantur fuperius iam confeClum uectigal,que erunt nece[Jaia[uppeditabit, VMlud fortaffe uideri pofsit ualde metuendum, ne fi ciuitas nimii multa comparavit mancipia, nimium multis opera ipfa compleantur: fed boc metu liberaticrimus, fi non plures quam ip[avequirunt opera, EB.72

446— XENOPHONTIS PORI,
in fingulos annos mittemus. ta mibi quidem uidetur bis in rebus eam fequi vationé optimi e[Je, que cst facillima, Quod firurfus propter tributa boc bello exacta existimatis ne tantulii quidem contribui po[Jc: uos uero quantim pecunie ante pacem penfitabatur ex ucctigalibus, tantiin gubernatione veip.impendite in proximu anni. Quas ueró fupra illam fumma acquirctis, tum quia pax tu quiaincole c» mercatores colentur, co multis commeantibus plurima ey importabutur«7 exportabütur, €7 ad porti mercatus erunt frequentiores,becvecipientesut quammaxima fint uectigalia efficere debetis. At fl quis ejt, qui uereatur, ne fü bellum ingruat, boc fit inane inflitutum: is cogitare debebit,rebus nostvis ita con[titutis, bellum fore formidolofius boftibus ipfis qui inferent, quàm noflre ciuitati, Quid enim ad belli ufum bominummultitudine utilius? multas enim naues implere publicas, multi terreftri prelio infeflare poterunt bofles, f quis eos obfequio retinere uclit. Equidem existimo belli etiam tempore fieri po[Je, ut metallariorum operanon intermittantur, pre[ertim cüm ad mare quod meridiem uerfus extenditur,una fit munitio, quilocus Anapbaflus dicitur,altera uero in loco qui Tboricos uocatur ad ma reAquilonare:que loca alter ab altero fTadia circiter fexaginta difTant. Si igitur inter bec duo tertium aliquod propugnaculum in editiffimo montis loco excitetur, in. unum locum ex uniuerfis munitionibus ad opcra faciendaliccbit uenire: ac fi quid tumultus bellici fenferint, citoin muniti e tutum fecedere c2 confugere licebit. Sin plurimi bofles uenevint, fl frumenti, aut uinum, aut pecudes inuenerit extra munitiones, ea nimirü feci au^ ferent.

——————————
| |
$1VE VECTIGALIA. 447 ferent. At fl argétarijs metallis potiti fuerint, quid aliud babituri funt quo utatur, nifl faxa? Sed quo tandem mo do in metalla bofles irruptione facere pofiint? abeft enim ámetallis proxime urbs Megara paulgimplius quinqua ginta fladijs: abfunt etiá proxime Tbebe multo amplius fexaginta. Ytaque fi illinc alicunde ad argentaria metalla uenerint, ut ipfam urbem pretereant necc[Je est, Quod fi pauci fuerint,ab equitibus eo circunflantibus peditibus concidentur, Vt uero defertis fuis, cum magis copijs€ fuis finibus excant,nion facile esl, propterea quod Atbene ipfe propiores effent oppidis iflorum, quàm ipft illi, quandiu quidem in metallis beverent.Qo uod fi uenirent, qui po[fent illicdurave, commeatu«7 cbarijs carentes? Frumentari autem periculum babet, fi quidem pars id fa ciat, tum de ijs qui inuadunt, tum de ijs de quibus certamen fufcipiunt: fin urtiucrfi femper uadant, magis obfideri poflint quàm obfidere. Nec ueró foliim quod ex man cipijsexigitur tributum annonam augebit, ucrivietiam eá bominum multitudo que in metallis uev[atur,«y mer catus qui illic inflitutus fuerit, edificia publica avgenta» viorum,caufa metallorum facta, fornaces item e7 cetera onnia,auctiora reddent ucctigalia: erit enim bec ciuitas admodum celebris, fi iflo pacto faerit inftituta: nec loca ibiminoris erunt dominis fuis, quam ea que funt ad urbem.ltaque fl que dixi facta fuerint,non folum pecunie abundantiorem,uerumetiam c7 parentiorem legum,cg moderatiorem, c9 bellicoflorem ciuitatem noftram fore confirmo:fiquidem prefccti gymnafiorum maiorem adhibebuat diligentiam eo curam,ft ftipendium acceperint maius, quàm qui in gymnafüjs ad lampades pre[unt:

448| XENOPHONTIS PORI, finilitera; prefidiarij cz lancearij, quibus incumbitobi vercgioner, bec omnia,fi in[uo quifque officio dimenfium acceperit, accuratius diligentiusq; curabunt. Quod ' füperfpicuum eft pre ut fumma pace fruamur,[1 cuncta ucctigalia évepub. con[lituantur, at non equum cst, ut pacis cu[todes creentur? cum prefertim talis magistratus ciuitatem multó gratiorem c7 frequentiorem, ut omnes ineam undique cófluere uelint, effecturus effe uideatur. Siqui autem funt qui noftram ciuitatem, ft pace fruatur ,imbecilliorem, ignobilioremq; in Grecia, atque mi^ nus celebrem fore arbitrentur, ij, mca quidem fententia, nonvité perpendunt. H«e enim dicuntur beatiffme refpublice, que plurimo tempore in pace uixerunt. Atbete dutem omnium ciuitatum maxime uidentur in pace augeri poffe: quis eft enim omnium qui banc urbem, fi quieta füerit,non defideret? Atque ut à nauicularijs c7 mercatoribus ordiamur,an no frumento, uino,oleo,pecu dibus abundantes,item qui confilio c7 vc, fua po[Junt au gere? lam ueró opifices, Sopbiste, Philofophi, Poéte, quiq; iflorum opera tractant, item; facrorum publicorum; fpe&tatu ez auditu dignorum cupidi, preterca fi quimulta cito uendere aut emere uelint,ubi facilius quod cupiàt affequentur,quàm Atbenis? Q«9d ficontra bec nibil diaitur,fed nonnulli principatum ciuitati recuperave dum cupiunt,bello magis quam pace id effici po[Je at'bitrantur, recordari debent primum Medicum bellum, utrum tandem uiolentia, an noftra erga Grecos benefi centia maris principatum,ez Grecie quefluram adepti fianus, Yam ucró cum crudeliter nimium uideretur ciuitas imperarcyimperiod; effet prinataynónne tum quoque am

XENOPHONTIS PORI, 449
ciim ab iniurijs abftinuimus, ultro ab infulanis laf ma" vitime iterum prepofiti fumus? Q uidfan tion«7 Tbeba ni bencficijs nostris prouocati; imperium fuum Atbenienfibus conce[Jerunt? Praterea Lacedamonij no. uiolati à nobis, fed beneficijs affecti, Atbenienfibus quod uellent de imperio ut conftituerent,permiferat. Nunc uero propter Gracie perturbationem illud ciuitati tiostre accidi[Je uidetur,ut nullo negocio, fine periculo,fine fumptibus, Grecos[ibi conciliare pofiit. Ciuitates enim que itt ter fe bella gerunt;niti licet ut reconciliemus: licet etiam, fiqui in illis feditionibus difsidcant,confociare,e» in gratiam ut redeant efficere. Si confpicuum erit uos procuaffe ut Delpbi fuis legibus, ficut antea;utantur,idq; cfficiatis non bellando, fed per Grecas ciuitates legationes dimittendo, nibil erit mirum, fl omnes Grecos coticordes,coniuratos,fociosq; recipietis aduerfus illos qui Delphbicum templum à Phocenfibus defertum occupare co^ nabantur, Mtem; fi intelligent uos dare operam ut terra mari q omnia pacificentuv, equidem exiflimo cunctos uo tis expetituros, Athenas fecundi[uà patria maxime faluas cffe. uód fi ruvfius quifqua eft qui exiftimet, bellum quám pacem utilius efJe ad em,pecuniamq; augendam, non uideo qua ratione bac melius iudicari pofiint,quam fi quis ves ante geflas confiderct, earumq; cuentus qui fuerint noftre cituitati fecit eputet: reperiet enim quos dam in pace permultum pecunie in erarium inicctum, que omnis pecunia bello confumpta cst. Yntelligi pote^ vit, ficonfiderare uelinius,«7 boc quoq; tempore, bello multa ucctigalia defcciffe, ez ea que fuperc|Jent, in es admodum uarias exbaufta e[e: at iam pacato mari ea

4io"IKENOPHONTIS dem cz aucta e[Je, c ijs uti licere ciuibus fuo arbitratu.
- Quodfi quis meroget,an ctiam fl quis in ciuitatem iniuriofus füerit, cenfcam cum eo pacem conciliandam? cqui dem illud nolim«fed boc affirmo, nos bofles facilius ulcifapoffe, fi nostra duitas iniuriofum babuerit neminem: illenim nullos babebunt armorum belliq; focios. Atqui finibil est eorü que à me dicta funt, quod non fieri poffi,€ quidem facile, quibusq; factis gratiores füturi fumus Grecis, urbem tutius incolemus, celebrius erit nomen nostrum,populus omnibus rebus ad uictum necefJa rijs abundabit, locupletes impenfis bellicis liberabuntur, cumq; futura fit maior omnium reri copia,magnificentiu ctiam quám nunc fcflos dies celebrabimus,eo templa inflaurabimus, itemQ; muros c7 naualia veficiemus: fa^ cerdotibus autem, magistratibus«7 equitibus que pr.eberi folebant more inflitutoq; patrio, restituemus, quid cst quamobrem quamprimum bec non aggrediamur,ut etian nobis uiuentibus rempub.tutam e7 beatam wuideamus? Q uod fi à uobis bec decreta fuerint,illud confilium do, ut Dodonam Delphosq; legati mittantur, qui à dijs oracula petant, fit ne becreipublice coffitutio«y nunc c in reliquum tempus buic ciuitati faufla c7 felix fatuva.Siannuerint,cenfebo interrogandos quibus dijs conci liatis accitis, bec pulcherrima c7 optima efficere poftimus.Q uofcunq; autem defignarint deos, prima ijs ut lite mus equum eft, deinde ut rem ipfam aggrediamur. Que enim dei uoluntate fufcipwntur, ea par eft melio ves felicioresq; euentus babere. XENOPHONTIS POROKYM FINIS,