ptFf?. Yr 'V V"»' V4 / /804. . |X . \STT\ . 'K &e > - ^ .i o ^ Or<^ r.'i -iOt jaa xu i^fov,od^ri ü H. I J.i| .'..? sj'- • ' 5JOOK '■ ia? ... "1 Johannes Levsden. PHILOSOPHIA DOCTORETLINGVA SANCTA IN ACADEMIA VITRAJECTINA PROFESSOR . ÄTATWLXTX A° MDCIXXXXrv. Cstfl. tfhsrrcKltit- Sc. Tugy, ’OHANNIS LEUSDEN PHILOLOGUS HEBR£US, CONTINENS QUESTIONES HEBRAICAS Q.U M Circa Vetus Teßamentum Hebraum fere moveri solent* EDITIO QUINTA. IJ ESX1MA ON™ mm B ASILE1, Apud E. & J. R. THURNISIOS? Fratres. M DCC XXXIX, .SILEENSIS. ALLOCLUUT IO A D BENEVOLUM LECTOREM. Abes hic tertia vice - benevole LeBor , Philologum Hebreum , in quo precipue que- fliones generales Philologie e, que circa Vetus Testamentum Hebreum - moveri solent , per- traffantur. Voco hunc librum Philologum : quia erit ßcuti vivm Philologus - qui te instar Magistri questiones Philologicas docebit. Voco eundem He- brxum Philologum: quia tradat questiones Hebraicas , concernentes linguam Hebream , & Vetm Testamentum Lingua Hebre a exaratum. In hoc | Philologo Hebreo non allegavi longa testimonia Rab- binorum vel aliorum Andorum , ne librum auBo- ritatibm & testimoniis allegandis implerem : nam curiosus ledor poterit eadem de multis questionibus legere vel in Dissertationibus Buxtorsti , vel in Thesauro Philologico Hottingeri , ubi eadem fuse describuntur. Ordo quem hic observo - est arbitrarius. Primo ago de Appellationibus Veteris Testa- * 2 menti ' TV-yi - MM Alloquutio ad Benevolum Lectorem. menti j deinde de Divistonibus generalibus & specialibus j postea de Libris Veteris Tst amenti inspecie $ deinceps de Litem & Vocalibus Veteris Testa « mentide ejus lingua, atque ejusdem conservatione: denique de Alastord > de Nominibus Dei > &c. Ego in bk omnibus libere meam sententiam proposui» Fortasse multa multk non placebunt: nam acriasunt Criticorum hujus atatk ingenia , & Aristarchis ac Alomk hoc foculum abimdat. Quod unus approbat > alter idem improbat , & vice versa. Sed ego authori- tatem & incorruptibilitatem S. Scriptura ubique conatusfuistervare $ &fequutus fui inhisplerisque qua- stionibussententiam plerorumquesaniorum Philologorum & Theologorum Reformatorum. AusUorem & emendatiorem hunc Philologum secunda vice emist: nam dies diem docet. Prcernis Jingulk Dissertationibus brevia Argumenta , ex quibus Leslor primo intuitu videbit quidin totaDijsertatione contineatur. Deinde in omnibus & fingulisDissertationibus nonnulla mutavi^ qucedam addidi. In specie adjeci Dissertationi vigestmce quintce Additamentum de verstculis Veteris 0T Novi Testamenti ? trigestmce tertia de nso ex Ps 22.1 J.Denique post Dissertationem trigefimam quar- tam> quam prima editione erat ultima , adjunxi adhuc tres alias Dissertationes de Verstone Pagnini. Vale, & laboribus meis fave. Dabam in Musaeo meo die 17 . Martii , Änm M DC LXXXVI. INDEX INDEX ' Dijsertatiomm & Recondentium. Dijsert. Vag. I. De Appellationibus & Textu Originali Veteris Test. i Resp. Gualtbero Nelleßeyn , Ultraj. h. t. Verbi Divini Ministro Ultra.-« jecti \6^z. 2%. April. II. De Divisionibus generalibus Veteris T. & de Appellationibus librorum. 13 Resp. lisaaco de la Fontaine , Amstelo - Batav. Philos. & Medicinae Do- ctore, «8\a viiv tv oiyloif. Z. May. III. De Divisione Versuum & Capitum Veteris T. 23 Resp. Zacharia Clifton , Amstelo- Bat. Philosophiae Doctore, & in Auglia. V. D. Ministro, s. Junii. IV. De Sectionibus minoribus , majoribus & maximis Pentateuchi. 32 Resp. Tboma Coenen , Amstelo -Bat. Verbi Divini Ministro olim Smir- nje, & jam in de Nieüwer-sluys. 22. Junii. V. De Pentateucho, de 6 13. Praeceptis affirmativis & negativis in genere , & de Prophetis anterioribus. 43 Resp. Guiljelmo van Lake , Medioburgo-Zeel. Viro Doctissimo, multorum librorum editione claro , & S. S. Ministerii Candidato. 1 6- O&ob. VI. De Prophetis in genere , & de Prophetis posterioribus in spe- cie. , ss Resp. Cornelio Cupero , Ultraj. affine meo, & Verbi Divini Ministro in SchevELINGEN prope Hagam Comitis. 30. O&ob. VII. De Hagiographis, pars prior. 66 Resp. Ludolpbo vander Meer , Amstelo -Bat. Verbi Divini Ministro in Grootschermer. 17. Novemb. VIII. De Hagiographis, pars poflerior. gj Resp. Hernico van Rhenen , Ultraj. Verbi Divini Ministro in JUTPHAES. 1653. 20. April. IX. De Libris Apocryphis, de Libris nominatis in V. T. & de Viris Synagogae magnae. ys Resp. INDEX. Resp. Hermanne Witzio , Enchusa-West-Fris Jam Collega Venerando, S. 8. Theologiae Doctore & Professore , atque V. D. M. in Academia & Ecclesia Ultrajectina. 18. Map. X. De Literis Majusculis, Minusculis, Suspensis , Inversis & Irregularibus Veteris T. 107 ' Resp. Abrahamo ä Dooreslar , Enchusa-Bat. Olim Verbi Divini Ministro in WoRMER, d» x d vCv h dy'mq. i s. Junii. XI. De Literarum Hebraicarum Antiquitate, pars prior. I2s Resp. Nicolao Iloboken , Ultraject. Philosophiae & Medicinae Doctore, atque in Acad. HaRDEVicena olim Medicinae Professore, dtisd vZn in dyioi s. 12. Novemb. XII. De Literarum Hebraicarum Antiquitate , pars posterior. Resp. Nicolao Haring , Oostzano-Bat. Jam Verbi Divini Ministro Ul- trajecti. 1654. 19. Apr. XIII. De Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in V. T. Antiquitate, pars prima. 14.3 Resp. Henrico Clopfacbt, Amstelo-Bat. Studiosus placide obdormivit. 2. Septemb. XIV. De Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in V. T. Antiquitate , pars secunda. 1 z Resp. Paulo Heylincl Mediob: -Zeeland. Verbi Divini Ministro in Gryps -KERKE. Jam obiit. 9 .Septemb. XV. De Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in Vet. Test. Antiquitate, pars tertia. 167 Resp. Petro Laccber, P. F. Zirizaea-Zeel. Verbi Divini Ministro Me- DIOBURGI. 30. Septemb. XVI. De Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in Veteri Test. Antiquitate, pars ejuarta ultima. 180 Resp. Bjcharde Heldio , Ultraj. nuper Verbi Divini Ministro in Hey- KOP , dlhd nZn in dylois. u. Novemb. XVII. De Linguae Hebraeae Origine & Antiquitate. 194, Resp. Petro Smytegelt , Tholä-Zeeland. Verbi Divini Ministro Me- DIOBURGi. 2. Decemb. XVIII. De Confusione Linguarum, pars prior. 204. Relp. Nicolao vander Sandt , Ultraj. Olim Verbi Divini Ministro in Meerteksdyck , sed nunc in triumphante Ecclesia degit. §. Decemb. XIX. De INDEX. XIX. De Confusione Linguarum, pars posterior. 2lf Resp. Efiia Clemens, Mediob. -Zeel. Verbi Divini Ministro ROTERO- DAMI, ocA* vvv iv dylais. 1 6s 2%. Martii. XX. De Linguae Hebraeae post confusionem Conservatione, & ejusdem Propagatione. 227 Resp. Michaile Michiehon , Vliflingä-Zeel. S. S. Theologiae Doctore, & Senatore Flissingano , vvv iv dyiott. 22. Maji. XXL De Appellationibus , quibus lingua prima post confusionem fuit insignita. 237 Resp. Johanne Bussen , Mediob.-Zeel. Verbi Divini Ministro Bro- VERESHAVIiE , dfkti vvv iv viyioig, 2 6. Maji. XXII. De Masora, pars prima. 251 Resp. Hermanw vander Hagen , Endov. - Brab. Verbi Divini Ministro in urbe quae Clundert vocatur. 2. Junii. XXIII. De Masora, pars secunda , & pars Prior de Keri & Ketib. 272 Resp. Petro Tielenio, Neomago-Gelro. Philosophiae Doctore, & Verbi Divini Ministro Roterodajvii. 27 .Junii. XXIV. De Masora, pars tertia, & pars pojierior de Keri & Ketib. 287 Resp. Davide Laccher , Mediob. - Zeel. 8. Theologiae Doctore, & Verbi Divini Ministro in de VROUWE - POEDER , ciikx vvv i* ocylaif. 30. Junii. XXV. De Masora, pars quarta & ultima. 296 Resp. Guiljelmo Baxcamp , Roterod. - Bat. Verbi Divini Ministro in Klyn - ammers. 2. Julii. -Additamentum de Versiculis Veteris & Novi Test. 304 Resp. Abrahamo Vechovio , Braeckel - Gelr. V. D. M. in Otterlant & Bloklant. 1671. 7. Junii. XXVI. De Kabbala & Kabbalistis. 309 Resp. Abrahamo de Sadeler, Amstelo-Bat. Verbi Divini Ministro in de Beemster, acSvoi' vvv iv ctylaic. i6ss. 31. OBob. XXVII. De Nominibus Dei Hebraicis, pars prima. 326 Resp. Hernico van Cattwenhoven , Ultraj. Verbi Divini Ministro in BUNSCHOTEN. I6s6. 8. Martii. XXVIII. De Nominibus Dei Hebraicis, pars fecunda , & prima de vera lectione nominis Jehova. Z36 Resp. Liberto EJsento , A. F. Ultraj. Medicinae Doctore. 12. Martii. XXIX. De Nominibus Dei Hebraicis , pars tertia , & secunda de vera * * lectio- INDEX. lectione nominis Jehova. 347 Resp. Johanne Snoupso, Goezä- Zeel. Olim Verbi Divini Ministro Arnemudje, fest jam in coetu Glc#ficatoruin versatur. 1 s. Martii. XXX. De Nominibus Dei Hebraicis , pars quarta, & tertia de vera lectione nominis Jehova. Z5Z Resp. Jacobo Wallecam , Leka-Flandr. Verbi Divini Ministro in Fles- dyck. Jam obiit. 19. Martii. XXXI. De Nominibus Dei Hebraicis, pars quinta. 362 Resp. Gerardo ä Blotenburch , Sylvad: - Brab. Verbi Divini Ministro in OSCH, «»>.«' vCv iv dyloig. 27. Martii. XXXII. De Nominibus Dei Hebraicis, pars sexta & ultima. 373 Resp. Johanne Camp, Ultraj. 8. Minister! Candidato, & Medicina; Do- ctore , «Sn* vvv iv dyioig. I o. Maji. xxxni. De integritate Textus Hebraici Veteris T. in genere , pars prior. 3 8 1 Resp. Jacobo JanJsonio , Mediob: - Zeel. Olim Verbi Divini Ministro in DoMBURCH , aSvfli yZv iv otyloig. 2 l. Maji. ■-De voce ntO Psal. 22- V. 17. in specie. 389 Resp. Samuele Hatting , Batavo. J. U. D. «».«' vSv iv dylon. 1668- 2.Decemb. XXXIV. De Pentateuchis Manuscriptis. 397 Resp. Joachimo Heidano , Tholä-Zeel. Medicinae Doctore V. D. M. in Brabantia. 1 6^6. ir. Junii. XXXV. De Verstone Sanctis Pagnini, pars prima. 409 Resp. Henrico ab Heereveen , Ultrajectino V. D. M. in ScHELLINKHOUT. 1670. 2 6. OB oh. XXXVI. De Versione Sanctis Pagnini, pars secunda. 417 Relp. Wy nando d Doesburgh , Ultfajectino, V. D. M. GoESiE. 2. No- vemb. XXXVII De Versione Sanctis Pagnini, pars tertia. 425 Resp. Antonio Byn, Ultrajectino, V. D. M. Nardet-Ji. 9. Novemb. Specimen hujus tertiae editionis defendit Guiljelmm Verhoeven , S. F. Ysul- stad. 168s. 13 .Maji. Specimen alterum defendit Hernicus van Galen , Heerraerda - Geh 9 .De- cemb, LOCA LOCA S. SCRIPTU R^E Vindicata & quodammodo illufirata . GensL > JoC Cap. Vers. Png. Cip. Vers. Pag. I. i IIO.378 X. 13 IOO X. 26 205.381 VI. Jud. s 207 12 33 * XL 2s 223 1. Sam. I 206 X. 2 1 IOO 4 212 IV. i.Reg. 7 209 32 IOO. 102 9 ibid. XI. 4 i IOI xvjir. 2 33 * XV. 31 ibid. XLIX. IO Z86 11. Reg. Exod. XVI. 6 245 III. 14 363 1 . Chron. VI. 3 332 XXIX. 29 IOI XXII. 19 376 11. Chron. XXIV. 7 IOO. 102 XXXIII. 19 102 XXXII. 31 376 XXXIV. 14 133 XXXIII. ii 19 XXXV. 2s 102 X. Numer„ Eüh. 31 331 VIII. 9 219 XI. 16 104 X. , 2 IOI XII. 6 3 Z 2 Job. XXL 8 19 VI. 4 ,372 5 3Z2 XXII. *1 ibid. 14 IOO Psal. VI. Deuter. VE 6 376 4 IIO XXII. 17 3%9'&H' 8 311 XXXVI. 7 376 XVII. 18 141 LXXVI. 2 243 XXXII. 5 216. 218 XCII. 2 369 8 45 XCVII. 7 376 • * * 2 Je£ s Loca S. Scriptura, &c. CAp. K Vers. sag. XIV. 14 Z69 XIX. 18 246 XXIX. 11 IOI XXXIV. 16 ibid. X. Jer. Ii 92 I. Ezech. 24 3 72 III. Zeph. 9 22 s V. Matth. 18 89-134 vn. 24 104 XXI. 2* 37° XXV. f 50 Cap. Euc. Vers. Pag. X. 1 219 xvm. 12 43 XXIV. 44 14 XIX. J°h. 13 293 vn. Actor. >4 218 42 63 XI. 27 97 XXI. 9 ibid. 40 239 XXII. 2 ibid. XXVI. 14 ibid. VII. Hebr. 3 231 XI. 37 61 ESfiasä^ÄfcA uguns ■'fArrr */” 1 ' 1 EXIMII m )o( M EXIMII OPERIS, - A D STUDIOSUM LECTOREM Commendatio . O l V xpvtyi lx.(pctvi ’A pycLWS n (raepM rfc Motcrogfe M ctiropn. Idem Latine, A Bdita qui sanUlte pandat myfleria Ungute y Et monßret facilem per salebrosa viam , Omniaque evolvat dubiosa anigmata vocum $ Hunc dabit iße tibi , leBor amice - Är. Rabbinos inter veteres novus hic tibi Rabbi , Prifcamque illußrans hic Adafora eß Mas oram» ANT. $MILIUS. * * 1 EPI- > *g ) O ( §* EPIGRAMMA Ad CLtrijs. DocliJJimumque V1RU M t D. JOHANNEM LEUSDEN, L. A. M. & Linguae Sanctae in Academia Ultrajectinä Professorem, Edentem PHILOLOGUM SUUM HEBRAEUM. I ^Erdoctum nunc edis opus , Patriumque Lycaeum Ingenio pergis concelebrare tuo. Vix tuus est Dias Jo?ias emistiis in auras. Cönfestim Hebraus gaudet adeste comes, Enarrans varios ritus & quicquid Appella. Disterit arcani Thalmudicis foliis. Abdita subtili nimium quae Mastora Crisi, Et Rabbinorum quae sehola tradit, habes. Hebraei Sermonis Amcms , qui noscere ritus, Quos habet aut caecus fingit Appella sibi, Discupit,* ille tuos femper, Vir docte, labores Perlegat, & Linguam & Te bene doctus amet. Has ii ia Dariorum , Idib. O&obr. clo Ioc Lvi. JOH. PETRI KUPIUS, V.D.M. in Ecclesia Rhenensi, & p. t. Foederati Belgii ad Sereniif. Daniae Regem Legationi a Sacris. . > "!'V p?inai MVS i'ts? mSi nn"7 'J 1 X * 7 X 10 ' Hia ^3 t£>X 1 D 0 D V'X pcshxS pm> naiiixa» r-Mnnrt r-n'^'n unpn fut*'? W mha mn ip»n i sdi r^x iarr i»x hy ' - C3»i3j?r» »pnpia miin *73 minsy ton 13 x 11 xn 111221 □’Jianpa onipjs? : 131 pa B’X’331 io i'xnor xn 3',12 12*2 □>jy ix 1113 11X3 i"1'31331 |3 nixSsj 23 : D'2iP OV itiixd vinnx bx vtdSi »in 1X3 O'31 vpnpi ^x ILVI ix ILI 1X3 :1X1 1X3 12O3V 1312^7V 13'1VX 1« rjnfiDO 131OT *33 p^p '1*73 pix nnx ! 73132 p13T 1'1' 1'VX 11'V I'yx ' 11 > 132*72 11 i'ixi ly '21' 1^72 '2 1^72 23 : 2'31 by »21X 1213 V'0'X I'*7y anu ii3 D’03?S D’1X 1201 '1121 *72 »112X 12 : D’0 1H33 'ii'Li ejiy D'*7'D3*7 XII D”12b XII 1231 1312 D» v 73D l 7 XII "73312 *73 *73i ppn - 10ly *732 "73i vha nUlE^I *73 111X1X2 XII 13'113*> 113’1 X*72 2'1V3 11*72 DH3J1 11*72 r 13'11*72 B’IWX m > 12*721 'Six"7 ix?i mncM ix »nt 9 HERMANNUS WITZIUS. SS. T. C. r Ad Eundem . Djn wV nnayn D*?iyn *?aa naiu na nan o&n pa r-^r*? »a na lana o'nn *?a m -\h Nnpa *?a caa mwn Sa Knpj Viap pt?'? ia"*?]? a'V'8 nam vn *van vniaa isnipn |W?a onaj; *?» mo ntt i*?:» n^anaa i« *?ipa pn d-r*? )*? 0’any DH5?n «*? »*? 1}? pDISO U'33 *3 onay *?» na n« p*?j siin caunaa na S1S3 an>p miDa nvva r>rran na nSap hw hd nrrnn na nrn nao *?a »naw NiS nt3 nmPaa nam '3 o'*?ian «poiN r^r'? an« camaS dwk nm n?j?* CORN. CUP E RUS, Ultraj. PHILCC FoL i PHILOLOGI HEBRiEI DISSERTATIO PRIMA, D E Appellationibus & Textu Originali Veteris .Testamenti. §, r. Fontei appellationum Veteris T. enumerantur. 2 . Vetus T. vocatur a Judais primo Sanctuarium Dei. Judaorum fu - perftitio circa V. T. describitur. z. Ut & Mubammedanorum circa Al- coranum. 4. Secundo Scripta & Libri Sanctitatis ob tres rationes. 5, Tertio versus. Au&or di- stin&ionis versuum, pracipue Novi T. nominatur. §. Tituli V. T. celebriores recensentur. 7. V. T. quarto appellatur K'lpp Lectura, Ratio assignatur. g. Quinto viginti quatuor , etfiplu- res dentur libri. 9. Inquiritur. quare & quomodo Antiqui in V. T. numeraverint libros 22 ? 10. Quare alii 24. ? 11. Quare denique alii 27. ? 12. Schema triplicis supputationis. 1 j. Codex Hebraus d Latinis vocatur Vetus Tefl. vel Inßrumentum. Rationes adduntur. 14. Vetus T. hebratce A ex parte chaldaice est authenticum. 1 s. Quod confirmatur tum ratione* 1 6. Tum etiam Au&oribus. 17. Pontificiorum non est eadem sententia. 18- Rptio datur , quare V. Test. debuerit conscribi hebraici. 19. Ergo Textus bebraus est magna au&oritatis. 20* Nullte verfiones sunt authentic $7 Viginti quatuor. Prior titulus ob brevitatem crebro a Judaeis usurpatur, posterior aliquando fronti Bibliorum praefigitur. VII. Quartus igitur titulus , quo Vetus Test. a Judaeis communiter nominatur , est XljP.0 Le&ura , descendens a Radice fitlp vocavit , legit. Sic ait Elias in Thisbi , Radice »op. cuntyyn"^'? IXip imm xnpaa whv vniatf oix tfW* DhiyV'xqpn nynnxi' Babbini nostri vocant omnes libros viginti quatuor (h. e. Vetus T.) Nipa le&uram : -- In aternum dividat homo annos suos in tres partes , & tertiam partem impendat Bib lies. Unde, quaeso, hanc vocem desumpserunt? Ex capitis 8- versiculo 9. Nehemiae, ubi Propheta ait xnpaa uqn dabant intel- ligentiam per Scripturam , sive per lecturam. Nehemias vocat 8. Scripturam X'JjpQ le&uram , ut omnes homines officii admonerentur, & ad lectionem 8. Scripturae pellicerentur. Judaeorum praxis semper demonstravit illam Nehemiae denominationem sibi cordi esse : nam non tantum publice diebus Saturni lectiones Sabbathinas Pentateuchi legerunt , sed etiam diebus Luna & Jovis particulam eiusdem repetierunt, & adhuc hodie repetunt. Haec consuetudo legendi S. Scripturam non nisi vi & tyrannide Judaeis adempta fuit : attamen semper, quando potuerunt , S. Scripturam publice legerunt. Etiam lectio S. Scripturae privata ipsis semper tanquam summe necessaria suit commendata ; imo , ex lege Rabbinorum , singulis Istaelitis injunctum fuit propria manu totum Pentateuchum exscribere : tum ut ille altiores radices menti infigeret ; tum etiam ut ex illa exscriptione neceffitatem lectionis rectius intelligerent. Hinc Judaei , ad neceffitatem lectionis magis demonstrandam , ab ineunte aetate filios suos ad lecturam secri Codicis ablegarunt. Vide hoc mandatum in Tractatu Misnico , a me edito, vocato Pirkp Abhoth cap. s. DOtf »on"f 3 Filius quinque amorum ad Scripturam , scilicet aptus est , vel adhibetur. Ibidem filius decem annorum ablegatur ad Mischnam ; tredecim annorum ad praecepta Legis observanda ; quindecim annorum ad Gemaram; & octodecim denique annorum ad nuptias. Vide Lex. Talm. Buxtorfii in Radice mp. VIII. Quintus titulus Veteris T. in Scriptis Rabbinorum seris celebris , est njjanxi Viginti quatuor. Hic titulus saepenumero praefi- A 3 Litue 6 DISSERTATIO I. gitur fronti Bibliorum Hebraicorum , tum impressorum , tum etiam manuscriptorum ; & originem desumpsit a numero librorum , qui in Veteri Test, continentur. Vide hunc titulum praefixum Bibliis Hebraeis Janssonianis in octavo , impressis anno 1639 ubi sic legitur crjwto o’noj r-rnn 'DMN nt^nn ani r-iyxiKi ansojr 1—imrm D’Jlint olim Professor Linguae Hebraeae apud Colonienses celeberrimus , qui peculiari libro Lindan um refutavit 'i & Ari as Montanus Praefat. in Biblia Interlin. Etiam Calatinus , disputaturus contra Judaeos , in Praefatione & Indice libri de Arcanis Catholica Veritatis , expresse ait , se Textus sacrae Scripturae iuxta Hebraicam veritatem esse correcturum & expositurum; additque rationem : Quia Christiana vetitas longe perfe&ius apud Hebraos , quam in nojirit sive Latina five Graea editione fulget . Vide plures similes Auctores in Antib. Bibi. Amamae L. l. c. l. XVIII. Quaritur. Quare Vetus Testamentum fuit exaratum Lingua Hebraea, & Novum Lingua Graeca ? Rejpondeo. i. De lingua Novi Testamenti jam non disseremus: tum quia de ea ex profesto egimus in Philologo Graeco Distertatione secunda ; tum etiam quia hic tantum quaestiones praecipue Hebraicas tractamus 2- Vetus Testamentum primitus fuit conscriptum Lingua Hebraica, quia fuit exaratum in gratiam Israeli tarum Lingua Hebraea utentium : sic ait Psalmista PsaL 147 ; 19. 20. Qui annunciat verba sua Jacobo : statuta sua , & judicia sua Israeli. Non fecit fic ulli genti, & judicia ejus mn cognoscunt. Quod Lingua Hebraea usque ad confusionem linguarum sola fuerit in mundo, apparet ex Gen. 11: ■. Tota terra erat labii unius & verborum eorundem j & deinceps etiam eadem fuit usitata & vernacula inter Israelitas temporibus Mosis, Abraham! , Sau- iis, Davidis, Salomonis , aliorumque Regum Israelis usque ad capti» vita» I De Textu Originali Veteris T. II vstatem Babylonicam: quod probatur tum ex nominibus propriis personarum & locorum, qure omnia sunt Hebraica ; tum etiam ex petitione ministrorum Regis Hiskiae , dicentium 2. Kpg- 18 * 26 . Alloquere servos tuos Ar amice, hoc est, Chaldaice, quia nos intelligimm; neque alloquitor nos Judaice, h. e. Hebraice, audiente populo hoc , qui ejl super murum. Ergo hoc tempore populi vernacula Lingua fuit Judaica , hoc est, Hebraica. Vide hoc pluribus infra confirmatum Dissertatione vi- gesimL XIX. Hinc primo concludimus : Ergo major fides his originalibus archetypis jure adhibetur , quam omnibus aliarum linguarum verllonibus , interpretationibus & explicationibus , Textus Origi. nales nonnumquam in perversum & alienum sensum detorquentibus. Ratio est manifesta : nam omnes aliae versiones, interpretationes & explicationes sunt translatae & compositae ab hominibus errori obnoxiis, qui & potuerunt hallucinari, & saepiisime edam hallucinati sunt. XX. Secundo concludimus: Ergo etiam nullae versiones, licet anti- quiisimae, & a nonnullis Ecclesiis approbatae, possunt esse regula vitae & morum infallibilis. In genere versiones possunt quidem quodammodo vocari authenticae materialiter, quatenus cum ipsis sontibus originariis conveniunt : sed ipsi Textus originales sunt authentici materialiter & formalster , hoc est , materia est authentica , etiam forma, hoc est , ipsie voces, phrases & modus loquendi. Et ut verbis Gretzeri defens. Bellarm. pag. ^ 20 . utar: Et res K verba a Spiritu JanBo di&ata sunt ; quod in translationibus non contingit. XXI. In specie non est authentica verso Latina Pontificiorum , ( quae unica voce Vulgata vocatur ) licet in Concilio Tridentino sit ca- nonizata. Nam , praeterquam quod nulla ecclesia possit textum non authenticum facere authenticum, eumque tanquam Divinum & infallibilem canonizare , etiam eo tempore adhuc multis scatebat vitiis, & adhuc scatet. Sixtus V. innumera vitia correxit , & biennio post Clemens VIII. vitia nonnulla > relicta a Sixto V. emendavit. Isido- rus Clarius octo vitiorum millia in sua vulgata editione secundum Textum originalem restituit. Sed adhuc scatet vitiis & soloscisinis. Exemplum unum instar omnium occurrit Gen. z : is. ubi habetur Ipsa conteret , cum in Textu Originali habeatur Xln ipse, scii. Christus, vel ipsum femen conteret. Vide caetera fusius in Philologo B 2 Mixt© 12 DISSERTATIO I. Mixto Dissert. i. Non obftat , si quis regerat, Versionem Latinam esse valde antiquam. Nam Textus Hebraeus est antiquior; & non tantum omnes verfiones, sed etiam omnia scripta humana antiquitate sua longe superat. Deinde antiquitas per se non potest ullam editionem , per se non authenticam , facere authenticam. XXII. Nec titulus audientiae , competit Verfioni Graea , quae vulgö Lxx. Interpretum appellatur. Nam praeterquam quod non habeat auctorem infallibilem , etiam in multis non convenit cum Textu Hebraeo originali. Exemplo sint verba Jonae cap. ;. versu 4. Et clamavit & dixit Jonas Mfinj nwjl D>jn?x -ny Adhuc Quadraginta dies , ET Nineve subvertetur : ubi versio illa famosissima habet ht ny-sw adhuc tres dies , &c. Absurdi ergo sunt , qui judicant Textum Hebraeum ex versione illa Graeca esse corrigendum, vel hanc illi esse praeferendam. Auctoritas , quae versioni Graecae conciliata est, innititur fabulis confictis de Lxx. cellulis , & de summo consensu Interpretum. Vide totam historiam Versionis Graecae in Philologo Mixto Dissert. 2. 3. 4. XXXIII. Etiam Verßoni Chaldaica , unica voce Targum vocatae, ea praerogativa authentiae non competit. Rationes, supra allatae , militantes contra verfiones omnes , etiam militant contra hanc. In multis non tam est versio quam paraphrasis. Aliquando in nonnullis libris pro decem vocibus Hebraicis voces Chaldaicae viginti , triginta, vel etiam plures substituuntur. Non tamen Versio Chaldaica est contemnenda, sed magnum praestat usum : tum in textibus difficilioribus explicandis; (nam ubi Judaei bene, ibi nemo melius) tum etiam in refutandis Judaeis. Nam Judaei fere Paraphrases Chaldaicas pro Scriptis Authenticis recipiunt , neque eas fere rejiciunt, nisi sub praetextu corruptionis in hoc vel illo loco admissae. Ex tribus enim Scriptis Judaei refutari possunt, scilicet ex Veteri Testamento , ex Paraphrasibus Chaldaicis, & ex Talmude. Caetera , videlicet auctores , antiquitatem & alia, quae de Targumim dici poterunt, vide in Philologo Mixto Dis fert. s. 6. 7. XXIV. De throno authentiae etiam detrudendus est Textus Samaritanus Pentateuchi, quem Johannes Morinus non tantum Textui Hebraeo aqualem , sed infinitis modis superiorem esse contendit. Quibus, quaeso, rationibus ? Ridiculis & nugatoriis , quibus recensendis & refutandis non opus est tempus terere, Hottingerus enim eum , pro authen- De Textu Originali Vet erit T. 13 authentico hoc Pentateucho Samaritano militantem, in Exercitatione An- timorinianä ita ad incitas redegit, ut manus tradere debuerit. Inspice diilert. 8- Philologi Mixti. XXV. Agmen claudat Versio nova Belgica , juflli & sumptibus DD. Ordinum Generalium Belgii , atque decreto Synodi Dordracenae translata. Ea , licet summa cum diligentia ex ipiis sontibus sit composita, non potest tamen inter textus Originales numerari. Equidem non credo dari in toto mundo ullam verlionem, quae cum ipsis fontibus magis convenit , quam haec ipsa versio- Belgica: nihilominus in locis controversis, quia auctores-non fuerunt infallibiles , semper est recurrendum ad ipsos fontes. Tutius ex ipso fonte bibuntur aquae. Vide totam historiam versionis Belgicae , & nomina Interpretum ac Revisorum in Philologo Mixto Dilfert. io. & I (. XXVI. Hinc jam ultro sequitur, quod consequentia illa sit absurda, quam nonnulli formant tali modo : Fontes originales sunt corrupti, quia differunt a versionibus aliarum linguarum. Nam consequentia est invertenda : Versiones sunt corruptae, quia non conveniunt cum ipsis Fontibus originalibus. Aliter enim non elfet, ac si quis cursum solis ex inordinato cursu horologii emendare vellet; cum e contra cursus horologii ex cursu solis ordinato sit corrigendus & restituendus. DISSERTATIO SECUNDA ,. DE Divisionibus generalibus Veteris Test. & de Appellationibus librorum. §. i. Divisiones Veteris T. sunt varia. 2. Diviso V. Test. apud Gracos usitata , recensetur. 3. Eaque improbatur. 4. Judaorum diviso , etiam trimembris , describitur, 5. Propheta 12. minores supputantur pro unico Propheta. 6. Causa appellationum Legis , Prophetarum $s Hagiographorum. 7. Judai secundam partem V . T. vocarunt potius Prophetas quam Prophetias. 8- stationes dantur , quare quatuor Propheta vocentur anteriores , & totidem posteriores. 9. Tertia pars V. T. continet Hagio - B Z gra- DISSERTATIO II. 14 graphii. Eatio ejus appellationis. 10. Escensio Hagiographorum. 11. Quinque libri feil. Canticum, Ruth , Threni, Eccles. & Esther in multis Bibilis immediate Pentateucho subjiciuntur. 12. Quare ? Quia publice praeleguntur. iz. LeBionis tempus & rationes. 14. AuBor divisionis V, T, in z. partes est ignotus. I s. Judaeorum divißo improbatur. 16. Divißo Latinorum quadrimembris recensetur , & approbatur. 17. Schema divißonum V. T. 18- Ordo librorum in omnibus Biblies imprejßs non eß idem. 19. Pontes appellationum librorum Hebraicorum enumerantur. 20. Etiam Latinorum, Belgicorum, aliorumque. I. De divisionibus generalibus Veteris Deß. Sectio I. D ivisiones Veteris Testamenti sunt variae, quarum aliae longius a veritatis recto tramite discedunt; aliae vero propius ad veritatem accedere videntur. Omnes illas divisiones non recensebimus & enucleabimus, sed tantummodo divisiones celebriores, & speciem aliquam veritatis habentes perambulabimus, & ad veritatis lancem examinabimus. II. Prima divisio Veteris T. est quorundam Gracor uni , qui illud in tres partes diviserunt; scii, in libros Legis, in libros Prophetarum, & in libros Psalmorum sive carminum, Sub libris Legis comprehenduntur quinque -Libri Mosis, feil. Geneßs , Exodus, Leviticus, Numeri , Deuteronomium. Sub Libris Prophetarum continentur tredecim , nempe: Jofua, Judicum, Rrah, libri Satnuelis, Regum , Chronicorum, Efdras , Ejlher , Jesaias , Jeremias, Threni , Ezechiel, Daniel , & duodecim Propheta minores. Sub libris Psalmorum sive Carminum recensentur hi quinque libri: Job, Psalmi Davidis , Proverbia, Eccleßaßes , & Canticum Canticorum. Ad hanc partitionem , secundum nonnullos , videtur Salvator noster respexisse Luca 24. versu 44. cum ait: Oportet impleri omnia , qua de me scripta sunt in Lege Mosis , in Prophetis , A i» Psalmis. Putant enim Christum per Psalmos intellexisse illos quinque libros hymnorum sive carminum. III. Quaritur\ An haec divisio Veteris T. in has tres partes sit legitima? Et an Christus eam Luc. cap. 24.zt.44. approbaverit? BfJJondeo 1. Ea divisio non est legitima: nam libri Historici, ut liber De divisionibus generalibus Veteris Deß. ifj liber Judicum , libri Samuelit , Regum , Chronicorum , aliique vocantur Prophetici sive Prophetae, quum sint revera Historici , & multum differant ä Prophetias proprie sic dictis. Dices: Judaei non vocant libros Joscae, Judicum, &c. libros Propheticos, sed Prophetas. Itidem male. Illi enim libri non possunt vocari Prophetae, con- tradistincte ad alios libros: nam Scriptor Pentateuchi & Auctores quorun- dam Hagiographorum etiam sunt Prophetae. 2- Christus non approbavit hanc divisionem , sed tantummodo divisionem , inter Graecos forte usitatam , allegavit. z. Responderi potest ( quod mihi etiam maxime 'verosimile videtur) Christum Luc. 24: 44. nullam mentionem facere librorum Historicorum , vel quorundam Hagiographorum : quia in illis libris non ita continentur praedictiones de futuro Meffia , quam quidem in libris Mosis , in libris Prophetarum , & in Psalmis. Christus ergo forte per Psalmos intellexit Psalmos proprie dictos , & non praeter Psalmos etiam cae- teros libros hymnorum , scii. Jobum , Proverbia, Ecdesiaßen & Canticum Canticorum. IV. Altera divisio , usitata praecipue apud veteres & recentiores Ju- daos , ac apud nonnullos Priscos Latinos , est itidem in partes tres, sed ä prima divisione parumper discrepantes j scii, in rnisl Legem , in D’X* 3 J Prophetas , & in DOlna Hagiographa. Prima pars, quae dicitur rnln Lex , comprehendit omnes libros Mosis , qui pro diversitate materiae dividuntur in quinque libros , qui Hebraice vocantur: Numeri. 0*Wn HVh Deuteronomium. Secunda pars continet D’X’pJ Prophetas, qui subdividuntur in quatuor OOWXq Anteriores , & In totidem O^iinx Poßeriores. Prophetae Anteriores sunt hi sequentes: JfCsin» Josua. Samuel E’ufie/ Judices. Doqa PPegum. Prophetae D»annK Poßeriores simt sequentes: scii, tres majores & duodecim minores» l — Genefis . mntr Exodus. i-iqpq Leviticm. wytr* i6 DISSERTATIO II, Jesaias. •inyiv Jeremias. SxpttV Ezecbiel. na»» Micha. DiflJ Nabunt. r- : v : MN Hofias. hxv Joel. DiDJ? Ames. p'pjq Haba nOflS Zephanias. 'ZN Haggeem. jvniy Obadias. ' HJl r Jonas. flhOf Zacbafuvs. OXSÖ Malachits. V. Duodecim Prophetae posteriores ab Hozea usque ad Malachiam s alias vocati Prophet# minores , a Judaeis numerari solent pro unico Propheta ; & sic Prophetae tam Anteriores quam Posteriores constituuntur tantum quatuor. Hebraei in titulis librorum vocant hos duodecim Prophetas minores Chaldaice “WJ?. 'qp , hoc est , duodecim : quia totidem sunt libri, si singuli separarim numerentur. Vi. Primo qu#ritur : Quare veteres Judaei primam Veteris T. partem vocarunt rniA Legem , secundam O'X'22 Prophetas , & tertiam 0*2 Hagiographa ? Pejpondeo ad r. Quia in Pentateucho continentur praecepta , secundum quae unusquisque vitam suam instituere debet. Ad 2 . Quia Prophetae illos libros conscripserunt. Ad z. Quia Judaei crediderunt libros Hagiographorum non fuifle traditos per os , sed scriptos in libro. VII. Secundo qu#ritur : Quare Judaei fecundam partem Veteris T. potius vocarunt Prophetas quam Prophetias ? Pe/pondeo. Quia in secunda parte Veteris T. multa: historiae, quae proprie non sunt prophetiae; & in tertia parte multae prophetiae continentur. Si enim secundam Veteris T. partem Prophetias voCassent, tum historias exclusissent; praeterea omnes Prophetias, occurrentes in Hagiographis, non comprehendissent VIII. Tertio qu#ritur : Quare quatuor primi libri vocantur Prophetae Anteriores , & quatuor sequentes Prophetae Posteriores ? Pe/pondeo, Propter duas rationes, i. Quia in Prophetis Anterioribus agitur de primis Prophetis, qui prioribus temporibus vixerunt ; scii, de Samuele , de Elia, de Elisaeo, de multis aliis, qui longo temporis intervallo vixerunt ante Jesaiam, ante Jeremiam , & ante caeteros Prophetas , quorum Prophetiae describuntur in posterioribus Prophetis. 2. Quia De divifionibw ge?ieralibus Veteri* T. 17 2. Quia Anteriores Prophetae narrant rem ante gestam, non futuram; quum e contra Pofleriores plerumque describant non rem jam gestam, sed post aliquod tempus demum futuram. IX. Jam sequuntur Hagiographa, quas Epiphanius vertit y^x aut per Prophetiam proprie sic dictam. Fortasse ohjiciet nonnemo , quod Libri Legales & multi Prophetici etiam tali modo conscripti sint. Pejp. Judaei hanc objectionem sic conantur solvere : quod hi libri ideo speciatim vocentur 0*317)3 Hagiographi , quia non per somnium, per visionem, per auditionem alicujus vocis, vel per ecstasin, aut per alienationem mentis scripti sunt, ut pleraque Scripta Prophetarum scripta dicuntur : sed quia per Spiritum S. immediate Auctoribus integris sensibus & sententiis dictati & instillati esse dicuntur. X. Haec tertia pars Veteris T. vocata 0 * 317)3 , comprehendit hos undecim sequentes libros, qui nominantur: O’Vrm Psalmi. 'hirto Proverbia. 3VK Job. Dnfn vu> Canticum Canticorum, puth. il?*X Threni. rftrip Ecclesiaßer. iftpK rfaö Volumen Eßher. hxwi Daniel. T-nlJJ Esdras. r-l»ori3 ilehemias. DWH Chronica. Hic quidem recensentur duodecim libri , sed Esc tu & Nehemias vulg6 numerantur a Judaeis pro unico libro. Alii Auctores, qui dixerunt tantum dari viginti duos libros in Veteri T. assignarunt Hagiographis solummodo novem libros: sed illi addiderunt Puth ad librum Judicum , propter historiae continuationem, & Threnos Jeremia ad Jeremiam , utpote eorundem Auctorem. XI. Libri Veteris T. in nonnullis Bibliis Hebraicis, scii, in Bibliis Buxtorfsi in folio, in Bibliis non punctatis , & in praestantisiimis ac correctiflimis illis Bibliis anno 1667. a me per Josephum Athiam editis , secundum hanc triplicem divisionem imprimuntur, & impresii disponuntur. Attamen io quamplurimis aliis Bibliis Hebraicis hic Philol. Hebr. G ordo i8 DISSERTATIO II. ordo non ita stricte observatur: nam inter undecim Hagiographos sunt quinque libri, Hebraice vocati nl ViO trnn. Quinque volumina ; videlicet Canticum Canticorum , Ruth , Threni , Ecclefiaßes & Esther , qui in plerisque aliis Bibliis Hebraicis immediate post quinque libros Mosis compinguntur. XII. Primo quaritur : Ob quam causam hi quinque libri in multis Bibliis non inter Hagiographos, ad quos pertinent, sed immediate post libros Mosis compinguntur ? Respondeo. Judaei singulis annis solent publice in Synagogis quinque libros Mosis praelegere5 & quia iidem singulis annis, certis quibusdam festis, etiam hos quinque nominatos libros , scii. Canticum, Ruth , Threnos, Ecclesiasten & Esther publice ibidem praelegunt, ideo solent bos quinque libros in plerisque Bibliis immediate libris Mosaicis adjungere. XIII. Secundo quaritur : Quando Judaei praelegunt hos quinque libellos ? Respondeo 1. Canticum Canticorum clara voce praelegunt in festo Paschalis. Quare ? Quia illi festo haec materia laeta quodammodo convenit. Liber Hebraeo-Germanicus, Minhagim vocatus, docet pag. 27. Canticum propterea speciatim praelegi, quia in eo fit mentio liberationis JEgyptiacae. 2. Historiam Riithx legunt in festo Pentecostes sive Hebdomadarum; quia in illo libro agitur de frugibus terrae, quarum primitias tum temporis offerre soliti suerunt. 3, Lamentationes Jeremia legunt die nono mensis 2 N Julii ; quia statuunt hoc die Templum primum & secundum igne immisso periisse. Etiam asserunt hoc eodem die decretum Divinum contra Patres in deserto delitescentes editum esse, quod non ingressuri essent in Terram promissam. Propter hanc causam hoc die signa tristitiae ostentant, nudis pedibus incedunt, humi sedent, tam molli -lecto non cubant ac soliti sont, & qui duobus pulvillis antea usus fuit, nunc unico contentus esse debet. 4. Ecclesiasten recitant mense Septembri , in festo Tabernaculorum ; quia sicuti hoc festum est signum, quod Patres laeti & contenti fuerint habitare in Tabernaculis , ita hic liber docet omnia este vana, & unumquemque debere laetari, & contentum esse iis , quae Deus largitur. l.Estht- De dinnßonihus generalibus Veteris Teß, 19 s. Ejiheram sonora voce praelegunt in festo Parim , quod celebratur die 14. & 15. Februarii i quia hoc tempore liberatio Judaeorum accidit. Nam Haman voluit omnes Judaeos, per totum Assueri regnum dispersos , e medio tollere. Hujus liberationis historia clare enarratur in libro Estherae. Haec ergo lectio annua in causa est , quare hi quinque libri saepe ab Hagiographis segregentur, & post libros Legales compingantur. XIV. Tertio queritur \ Quis fuit primus Auctor hujus triplicis divisio. - nis Veteris T. ? Rejpondeo. Judaei Ezram Prophetam hujus triplicis divisionis constituunt primum auctorem & inventorem. Sed quia hoc absque ulla probatione Illi adsoribitur, ideo eadem facilitate rejicitur, quä afleritur. Nos illam quaestionem non determinamus: nam non putamus primum Auctorem hujus divisionis esse notum. Ut ut sit , haec divisio secundum sententiam Christianorum & Judaeorum est admodum antiqua » & ad minimum temporibus Christi putatur suisse usitata. Christiani, qui antiquitatem hujus divisionis probant , in medium proferunt verba Christi ex Evangelio Lucae capite 24. commate 44. jam retrö sectione secunda allegata Per Psalmos enim existimant Christum intellexifle omnes Ha- giographos : tum quia liber Psalmorum est primus liber Hagiographorum ; tum etiam, quia est liber praecipuus & praestantilsimus inter Ha- giographos. XV. Quarto quaeritur: An haeCdivisio est fatis concinna ? Pejpondeo. Non est fatis concinna & congrua. Nam 1. Libri, Jo- fuee , Judicum , Samuelis & Rggum mere historici vocantur Prophetici sive Prophetae. 2. Quia liber Propheticus Danielis ä Propheticis separatur , & Hagiographis annumeratur ; cum Daniel expresse k Matthaeo, cap. 24. vers. i s. Prophetae nomine condecoretur - quando ait: Cum ergo videritis abominationem desolationis di&am a Daniele Propheta, &c. Deinde quod Daniel revera Prophetis sit annumerandus, patet ex ipsius libro , in quo & tempus adventus Meffiae & multae aliae prophetiae clarissime describuntur. XVI. Ultima divisio Veteris T. quae duabus antecedentibus multis parasangis est praeferenda, a recentioribus Latinis Doctoribus in quatuor partes, scii, in Legalem ,in Historicam, in Poeticam sive Do&rinalem , &in Propheticam digesta est. C 2 Prima 20 DISSERTATIO II. Trima pars Legalis comprehendit quinque libros Mosis jam aliquoties citatos. Secunda pars Hijlorica includit novem historicos - qui ordine sequuntur; suntque Jofua , Judicum, Rtäh , libri Samuelis , Y\bx\ Regum, libri Chronicorum , Ezras , Nehemias & Esther. Tertia pars Poetica sive DoBrinalis continet libros doctrinales, sapientiales vel poeticos; suntque numero quinque, scilicet Job, Psalmi , Proverbia, Ecclefiastes & Canticum Canticorum. Ultima pars Prophetica comprehendit septendecim libros Propheticos, qui sunt Je fnas , Jeremias , Threni , Ezechiel , Daniel, & duodecim Propheta minores. Haec divisio cum materia Veteris T. apprime convenit: ideaque multis rationibus ejus bonitatem probare , & verborum lenociniis eam sapidam cujusque palato reddere , supervacaneum existimo; praecipue cum Biblia Latina, Biblia Belgica, & omnia caetera aliarum linguarum Occidentalium Biblia, scilicet quoad Vetus Testamentum , fecundum hanc quadruplicem divisionem sint disposita. XVII. Ut unico intuitu Graecorum , Hebraeorum & Latinorum divisio conspici poffit, placuit eam hic juxta invicem exhibere. Cracorum divißo Judaorum divißo Latinorum divißo trimembris , trimembris. quadrimembris. i. Lex. i. Lex. i. Legales. Genesis. Gen. Gen. Exodus. Exod. Exod. Leviticus. Levit. Lev. Numeri. Num. Num. Deuteronomium. Deut. Deut . 2. Prophetae. 2- Prophetae anter. 2. Historici Jofua. Jofua, Jofua. Judicum. Jud. M Ruth. Sam. Ruth. Samuel . Keg- Sam. Regum. Prophetae poster. Chronicorum , Jef Chron. Efdras. Jer. Efdras. Esther. Ezeck Nehem. Jefaias, De divisionibus generalibus Veteris Deß. 21 Jefaias. 12 . Propheta min. ' Eßher. Jeremias. Z. Hagiographa. 3 . Doctrinales sive Threni. Psalmi. Poetici. Ezechiel. Proverbia. Job. Daniel. Job. Psalmi. 32. Propheta minores . Cantic. Proverb. z. Psalmi. Pfith. Eccles. Job. Threni. Canticum. Psalnti. Eccles. 4 . Prophetici. Proverbia. Ejlber. Jes Ecclefiastes. Dan. Jer. Canticum. Esdras. Threni. Nebemias. Ezech. Chronica. Dan. 12. Propheta minor. XVIII. Jam ex hac diversa librorum divisione non difficile erit re- Ipondere roganti : Quare libri Veteris Test, in Bibliis Hebraicis alio ordine disponantur, quäm in Bibliis Belgicis, in Latinis, & in aliis innumeris fere versionibus ? Nam ejus diversitatis haec est ratio : quia Judaei in imprimendis & disponendis Bibliis Hebraicis sequuntur triplicem divisionem , qua Vetus Test. dividitur in ' nffi, D'KOJ , & Drains, hoc est, in Legem, Prophetas, & Hagiographa > & fecundum hanc triplicem divisionem Biblia imprimunt, eorumque libros disponunt. Verum Latini, Belgae, aliique Interpretes sequuntur hanc quadruplicem divisionem, quippe recentiorem , materiaeque magis convenientem •, & fecundum hanc quadruplicem Veteris T, divisionem libros etiam dilponunt. 1L De Appellationibus Librorum Veseris T. XIX. Quia in antecedentibus celeberrimam Librorum Veteris Testamenti, Hebraice & Latine, feci mentionem , non abs re facturum, este arbitror , si hic levi brachio describam , & enumerem fontes 7 unde appellationes Librorum Veteris T. desumantur. In universum, sunt tres fontes , unde Libri Hebraici denominationem suam .accipiunt, C Z 3, Qui- 22 DISSERTATIO II. 1. Quidam libri Veteris T. denominantur vel ä prima voce libri, vel ä prima ejus maxime emphaticä voce. Hinc fex libri Hebraici (vel septem , si »StPO Proverbia includuntur) tali titulo coronantur; feil. quinque libri Mosis & Threni Jeremiae ; ex. gr. Genesis , primus liber Mosis, vocatur i in principio , quia ille liber ab hac voce incipit. Similiter Tbreni Jeremiae nominantur rO'K ä prima voce libri, qui sic incipit HO'X Quomodo sedet &c. ? Sed Deuteronomium vocatur 13103 in deferto , non a prima voce libri, sed a quinta ejus voce, utpote maxime emphaticä. Talis consuetudo indendi nomina etiam est trita in Lingua Latina & Belgica , non quidem in nominibus librorum, ted in aliis appellationibus: verbi gratia, Oratio Dominica vocatur Pater noßer ä primis vocibus, & Duodecim Articuli fidei brevitatis causa titulo Credo aliquando insigniuntur. 2. Nonnulli libri nomen acceperunt ab Auctore: ut Jefaias , Jeremiae , Ezechiel , Hofias, Joel , Amos , & plurimi alii, qui sic denominantur, non quia prima vox ita sonat , sed quia illi horum librorum sunt Auctores. 2. Nonnullis libris nomen inditum est ä materia , de quä in illis libris agitur: ex. gr. Liber Judicum vocatur Judices; non quia Judices sunt Auctores illius libri , sed quia in illo libro agitur de judicibus, Ob eandem causam libri Esthera , Putha .. Pegum talibus titulis gaudent; quia historia illarum personarum in illis libris tractatur. XX. Unde, obsecro , desumuntur appellationes librorum V. T. in Bibliis Latinis, Belgicis, aliisque ? Pes. Tantum vel ab Auctoribus sive Scriptoribus, vel ä materia, de qua in illis libris agitur. DISSERTATIO TERTIA , D E Divisione Versuum & Capitum Veteris T. §. l. Tres fecialiores divifiones sequuntur describenda. 2. Gracorum A veterum Latinorum diflin&io versuum V. T. efl obsoleta. Z. 4. Quaeritur : An difiin&io versuum V. T. fit authentica ? Elia & Kabbalifiarum sententia proponitur & rejicitur. s. Authentia difiin&ionls versuum quatuor rationibus confirmatur. 6. Conclusio. 7. Maß De di'vifio?ie Versuum Veteri* Deß. 23 7. Masoretharum ßudium circa versus. 8. Judai quatuor penultimos versus in Bibliis Hebraicis repetunt scribenda , legendo & imprimendo . Stationes adduntur. 9. DißinBio capitum Y. T. demum ante quingentos annos efi inventa. 10. Psalterium in Psalmos eß dißin- Bum ab ipsis au&oribus. 11. AuBor dißin&ionü capitum Y. T. eß ignotus. 12. Judai dißinBionem capitum approbant & usurpant. 13. In Bibliis Junii & Treme Ilii subinde eß gemina dißinBio ejusdem capitis. Patio ejus diversitatis additur. 14. In omnibus Bibliis Hebraicis non observatur eadem^ dißinBio capitum. I. De divisione Versuum Veteris Tefl. Sectio I. P Eragravimus superiori dissertatione tres generaliores divisiones Veteris Testamenti; subsequuntur jam tres specialiores , quarum duae priores toti Veteri Testamento, singulisque ejus libris conveniunt, ultima vero soli Mosis Pentateucho. Duas priores hac dissertatione, & ultimam dissertatione sequenti perambulabimus. II. Prima divisio in partes numerosissimas, conveniens toti Veteri Testamento singulisque ejus libris , est illa, qua Vetus Test. dividitur in Versus. Hebraice versus Biblicus voc-.tur PIvS, ä ppf cessare , finem habere. Versus enim est sententiae absolutio & finis. Haec divisio versuum apud omnes non fuit eadem. Alia enim fuit partitio versuum apud Graecos & Latinos veteres ; alia vero apud hodiernos Judaeos. Graeci & veteres Latini distinxerunt versus pari dictionum numero , conscribentes in quolibet fere versu sex dictiones partim monosyllabas , partim polysyllabas. Vide Biblioth. Sixti Sen. pag. 189. qui ex Augustino talem versuum divisionem probat. Haec versuum distinctio , Augustino nota, in desuetudinem abiit. III. Verum antiqui & hodierni Judaei, ac recentiores Latini in distinguendis versibus neque numerum dictionum attenderunt , neque cola aut commata orationis observarunt; sed veterem consuetudinem, Majorum auctoritate & Rabbinorum traditione suffultam , sequuti sunt. Multi ex Judaeis nullam aliam hodiernae distributionis versuum rationem proserunt, quam illam, quod statuant Esdram Prophetam & Viros Synagogae magnae, Divino Spiritu afflatos, Vetus T. hoc pacto divisisse. IV. De 24 DISSERTATIO III. IV. De hodierna divisione versuum queeritur. An divisio versuum Veteris T. facta per accentum Silluk , vel per duo crasiiora puncta, Soph-pasuk appellata, sit authentica, id est, An ab ipsis Auctoribus librorum sit profecta ? Rgjpondeo i. Judaeus Elias Levita, natione Germanus, qui superiori saeculo vixit, & multorum librorum editione clarus fuit, asterit in Fnesatione tertia libri Masoretb , ex sententia multorum Rabbinorum, • totam Legem suisse olim quasi unicum versum, sive unam sententiam absque ulla versuum distinctione. Addit praeterea hanc divisionem versuum quadringentis ac triginta & fex annis post ultimum sanctae Urbis excidium a Masorethis Tyberiensibus este inventam* Sic enim ibidem fatur, ai? M rntagr DXts? j-SV 13 pKtf Xln DOX ♦Aio oo*d '131 cnyp itpp »Vo vlM isv n>rt ‘yxiu? 03 ' qsh rttfo n-imrr h? nVajpn'>hp3 Dpi 'shi Dim d*xi wrnx ivxz o'pwp : r-M1X onaix INX pwso Verum est, nec in eo dubium ullum, i fiam Legem quam proposuit Moses filiis Ifiraelis , suisse librum simplicem , absque pun&atione & accentibus , etiam absque signis finis versuum , .prout hodie videmus. Imo , juxta sententiam Kabbalistarum , suit tota Lex ut versus unus , aut ut quidam dicunt , ut di&io una. Imo juxta Kabbalistarum sententiam fuit totus Pentateuhus ut unica dictio , absque ulla distinctione capitum , versiculorum vel dictionum. Verum haud casta nuce dignum est hujus audaculi Judaei , & aliorum, faeces illius sorbentium , effatum. Parum quidem refert, etiamsi negemus distinctionem versuum esse a Mose , modö statuamus eam este ab Ezra , & a Viris Synagogae magnae , & non a Masorethis Tyberiensibus, qui demum post quintum seculum a nativitate Christi vixerunt. Indubitatum quidem est, quod exemplaria Mosis & Estherae, in omnibus Judaeorum Synagogis asservari solita, sint absque ulla distinctione versuum : attamen inde nulla bona consequentia probatur , vel Mosis & Estherae prima exemplaria ita suisse conscripta, vel in iisdem libris' divisionem versuum demum inventam este a Masorethis Tyberiensibus. Praeterea delirium Kabbalistarum est , statuere Mosis Legem fuisse scriptam instar unius dictionis ; & quemadmodum hoc absque ulla probatione affirmatur , ita etiam a nobis idem rejicitur. Respondeo 2 . Nos , moti nonnullis valde probabilibus argumentis, putamus distinctionem versuum Veteris T. «fle additam vel ab ipsis . Ancto- De divisione Versuum Veteris T. 2% Auctoribus librorum, vel ad minimum ab Efdra Propheta & ä Viris Synagogae magnae , non vero a Maforethis Tyberiensibus. V. Haec sententia hisce sequentibus rationibus probatur ; quarum prima est desumpta ab auctoritatibus Judaeorum. Opponimus enim huic Apeltae Elise & omnibus Kabbalistis chorum & nubem Rabbinorum, multis passibus ab his dissentientium , & asserentium distinctionem Veteris Test. in versiculos esse ultimae antiquitatis, id est , vel ab ipsis Auctoribus librorum, vel ad minimum ab Efdra Propheta institutam, qui sexto fere seculo ante nativitatem Christi vixit. Nam vix unus invenitur Judaeus, qui statuit distinctionem versuum este inventam a Maforethis Tyberiensibus, praeterquam ille Judaeus Elias: sed omnes unanimi consensu eam distinctionem adfcribunt Mosi & caeteris Scriptoribus Veteris T. vel ad minimum Prophetae Efrae & Viris Synagogae magnae. Imo, ipso Elia teste , Talmudistae ipsi Mosi adfcribunt distinctionem versuum in Pentateucho: scii in Tractatu Megilla Cap. z. sol. 22. n*. 1 ? fr-tV fJX I itfo H’ppn KVT Xj31D£f'ho Quemcunaue versum non dißinxit Moses , nos etiam non diflinguimus eum. Secunda ratio , confirmans quod distinctio versuum non demum sic inventa a Maforethis Tyberiensibus , uti vult Elias , desumitur ex Hieronymo , qui circa quartum feculum a nato Christo vixit. Ille enim in Praefatione Chronicorum & Jefaiae mentionem facit distinctionis versuum , & de Prophetis , quia versibus erant distincti, & descripsi, praemonet, ne propterea aliquis putaret Prophetas metro ligari. Etiam idem Hieronymus alibi asterit » quod ad utilitatem legentium easdem commatum incisiones, quas in Textu Hebraeo invenerat, in translatione sua Latina servaverit. Ex hac mentione versuum , apud Hieronymum facta , utpote qui vixit diu ante tempora Masoretharum Tybe- riensium, clarissime colligimus distinctiones versuum non esse a Maso- rethis Tyberiensibus. Tertia ratio deducit ad absurdum. Si enim distinctiones versuum non essent ab ipsis Auctoribus librorum, vel ab Ezra Propheta , sed ab hominibus errori obnoxiis : ergo etiam multae vocales essent immutatae ab iisdem hominibus. Sed falsum est consequens. Ratio consequentiae haec est : quia accentus Silius, faciens finem versuum, mutat multas breves vocales in longas ; ut Patach & Sago! in Kametz , S^keva in Sagol , & sic deinceps: ex. gr. Psal. i. i. occurrit verbum cum Kametz pro 3$) cum Patach propter accentum Silluk. Philql. Heer. D . Sic 26 DISSERTATIO III. Sic Psal. 5: 8- “II?**" 1 ’ 3 Saegol scribitur pro Scheva propter accentum Silluk. Hanc vocalium mutationem fatis intelligunt, qui extremis labiis hanc linguam degustarunt. Si ergo accentus Silius, distinguentes versus, non fuissent additi ab ipsis Auctoribus librorum : ergo etiam vocales breves , loco hodiernarum vocalium longarum, efl sent ab ipsis Auctoribus adscriptae: & per consequens vocales antiquae breves essent mutatae a Masorethis illis Tyberiensibus in vocales longas ; quod nemo facile concedet, qui authentiam vocalium defendit. Quarta rasio ex Talmude desumitur. Distinctio versuum non est ä Masorethis Tyberiensibus : quia in Talmude creberrima fit mentio versuum Veteris T. imo, quod magis est, etiam in Misna. Sic enim legitur in Megilla cap. i. sol z. mwl tfjan D’fFwn mina nflpa itnpn :-C3»plDfirr ftx Inv cittq-: tnpaa mom hiv Et legerunt in libro illo , in Lege Dei explanate , & apposuerunt intelle&um , intellexerunt le- äionem. - Et apposuerunt intelle&um , isti suerunt versu/. R. Jehuda, qui anno Christi circiter i^o. Legem Oralem Judaeorum in unum Volumen , quod iam Misna vocatur , collegit, in Megilla Cap. z. ita inquit: top* n*? ntr'wn nfrifi* X7 nrirn xnlprr : R'3331 inx plDflQ lyi' J&nw P 1 )'Qui Legit in Lege ( scii, publice in Synagoga) non leget minus quam tres versus : non leget in interpreti Chal- dceo magis quam versum unum , in Prophetis tres. Vide ea loca pluribus explicata in Tyberiade Buxt. Cap. 8- llli qui numerarunt omnes versus in Lege , & medium versum in Psalmis vocantur ä Talmudistis UDOictXp Priores , Prisci. Vide tamen locum faris prolixum ex Talmudis Tractatu Kidduschim cap. r. fol. 30. allegatum a Buxtorfio in Tyber. cap. citato. Ex his exemplis meridiana luce clarius evincitur distinctionem versuum Masorethis Tyberiensibus, qui demum circa sextum seculum a nato Christo vixerunt, esse antiquiorem. VI. Ex his omnibus clare probamus distinctionem versuum in Veteri T. non esse inventam a Masorethis Tyberiensibus, qui demum post quingentesimum annum Christi vixerunt ; sed potius ab ipsis Auctoribus librorum , vel ad minimum ab Esdra Propheta. Larga quidem manu concedimus multa antiquissima Bibliorum Hebraicorum exemplaria , quae distinctionibus versiculorum destituta erant, ‘ fuisse olim conscripta, vel in lucejn edita: attamen inde non sequitur, De drvifione Versuum Veteris Tefl. 27 quod ä prima sua origine Vetus T. in versus non fuerit distinctum. Alioquin eodem jure liceret argumentari : multa antiqua exemplaria punctis vocalium & accentuum carentia in bibliothecis fuerunt asservata ; ergo Biblia tali modo ab Auctoribus suerunt composita» & posteritati relicta. Sed illa consequentia nullo modo procedit. Nonnulla Biblia , in principio superioris seculi a Bombergo edita , destituuntur quidem in margine literis numeralibus , quibus jam versus solent numerari ; attamen ubique in ipso Textu adduntur accentus Silluk , & post Siiluk etiam Soph-paluk , distinguentes versus. Plantinus etiam in multis Bibliis non distinxit singulos versus , sed tantum literis numeralibus quintum quemlibet versum in margine annotavit: nihilominus omnes caeteri versus fuerunt eodem modo distincti, uti in Bibliis Bombergiariis. VII. Verum quidem est, quod Masorethse antiquiores & fortafle etiam recentiores Tyberienses operam suam impenderint circa versus, non quidem eosdem distinguendo, sed numerando y Primo per singulos libros Biblicos; Secundo in Pentateucho Mosis juxta singulas ejus sectiones majores, quae tribus majusculis £Jää vel ODD indicantur ; Tertio rimati sunt, eheu ! quam indefesso labore , & curiosa curiositate, in singulis versibus, quoties talis vel talis litera Alphabethi occurreret) Denique etiam singulorum librorum medium versum annotarunt. Singulorum dabo unum atque alterum exemplum. Primus liber Mosis J^’tPXqa Genesis , secundum Criticam Masoretha- rum, comprehendit versus -/q «p$ isZ4- 1 dötp Exodus continet versus 1209. d-rqpN Leviticm continet versus j Zsy- & sic deinceps , prout in calce illorum librorum videre est. Deinde prima sectio includit versus 1Q "p 146. secunda sectio nj habet versus j'jp I ^z.; qui numerus versuum post singulas sectiones in Bibliis Majoribus Buxtorfii annotatur. Praeterea a Masorethis numerantur viginti fex versus , in quorum singulis omnes literae Alphabethi extant ; & inter hos occurrit unicus versus, qui praeter omnes Alphabeti literas simplices , etiam quinque finales habet : ut Zepbnnia c. 3. v. 8 qui sic sonat ; tnrrty qi'Lwh »Kig 1 ? on* qiDxh 'isSVv '2. 19h *oip m»q njn»"oxz tYqxrt"^ texn »rjxij? trxs »z 'SX fi'qV2 »oyr Ad haec : Duo versus sunt in Lege , qui incipiunt ä Litera D Samecb. Tres versus sunt, quorum singuli habent octoginta literas, < 5 tc- D a Deni- 28 DISSERTATIO III. Denique medius versus singulorum librorum fuit annotatus v ex. gr. Gen. 27: 40. invenitur medius versus Geneseos. Psalmorum medius versus est Psal. 7§. 36. & sic deinceps. Qui cupit plura, adeat Buxtorfii opus Masorethicum. Ex his videmus, Masorethas variis modis circa versus versatos fuisse. VIII. Praeterea Masorethae docuerant penultimos versus in quatuor libris, scii, in Jesaia, 'mMalachia, in Tbrenis & in Ecclefiaße esse repetendos, atque sine vocalibus esse imprimendos. Quteritur: Quare Hebraei in Bibliis hodiernis Hebraicis solent absque punctis repetere & imprimere quatuor illos penultimos versus ? Restondeo. Ob duas causas, quarum prior haec est. Judaei solent hos versus & scribendo & legendo repetere boni ominis & consolationis causa. Quatuor enim ultimi versus illorum librorum exeunt vel in minas tristes & horribiles, vel in poenas, quibus Deus punivit populum suum-; verum penultimi versus illorum librorum enarrant bonum populi, vel benedictionem aliquam, quae tristes lectores resoeillat. Causa ergo prima repetitionis haec est: ne lectores, lectis his maledictionibus ac horribilibus vaticiniis, quae versibus ultimis comprehenduntur, tristes disce- derept; sed e contra ut resocillati laetioribus Benedictionibus, quae versibus penultimis continentur, laeti & hilares abirent. Ex. gr. Ultimus versus in Threnis Jeremiae sic sonat: Nam an omnino ferneres nos , effervesceres contra nos admodum ? Hic verius non narrat laeta; ideo repetunt Versum penultimum sic sonantem : Re ßitue nos Jehova , ut revertamur , renova dies noflros. Posterior causa, ob quam, ex nonnullorum sententia , hi versus legendo & scribendo repetuntur , est desumpta a dignitate & praestantia istorum penultimorum versuum ; quasi Hebraei hac repetitione voluerint indicare eos versus a lectoribus alsidue & perpetuo este ruminandos & repetendos. Hi quatuor libri, in quibus penultimus versus repetitur, denotantur quatuor literis ’ppfi» , quae in fine Ecclesiastis videri possunt. Jod significat Jesaiam; fi denotat '"'fi Duodecim , scii. Prophetas minores , id est ; in fine duodecim Prophetarum minorum , sive in Malachia penultimus versus repetitur ; p prius denotat J—'iJ'p Lamentationes Jer emite p alterum significat nSrrp Ecclestasten. Judaei in his quatuor libris penultimos versus de novo adscribunt & imprimunt; & quidem sine punctis , ut denotetur illos quatuor versus non De dißmßione Capitum V. D. 29 «on esse additos ab ipsis Prophetis & Auctoribus librorum, sed a curiosulis & nugivendulis quibusdam Scribis. II. De diß 'mttione Capitum V. T. IX. Altera divisio toti Veteri T. conveniens , sed in partes pauciores, quam prima, est , qua Vetus T. dividitur in D'|tna capita. De distinctione Capitum Veteris T. primo quaeritur : An Auctores librorum etiam sint Auctores distinctionis Capitum ? Bgsondeo. Divisio Capitum jam usitata nec ab ipsis Auctoribus est, nec ab Ezra Propheta. Totus Pentateuchus ä prima sua origine tantummodo in Versus fuit distinctus. Ipse Moles, qui auctor est Pentateuchi, non distinxit Pentateuchum in quinque libros, in quos jam divisus est, nec in Capita. Reliqui Prophetae & sancti Scriptores etiam non addiderunt distinctionem Capitum in singulis libris jam usitatam. Divisio Capitum hodierna valde antiqua non est : nam ante quingentos praeter propter annos, si fides Sixto Senensi habenda est, nullus liber Veteris T. vel Hebraicus vel Graecus distinctionem Capitum continuit. Sic enim fatur Sixtus Senensis Biblioth. pag. i§g. Sed quod ad divisionem attinet, sciendum est , hanc arithmeticam capitum distin&ionem , quam nunc in Bibliis habemus , recentem ese: nam ante quingentos annos nuliusstve apud Hebraeos , sve apud Graecos invenitur divina Scripturae locus numeratim cita, tus. Vetustissimi enim Patres dividebant S Scripturam, eamque citabant non Capitum enumeratione, sed allegationibus particularium historiarum : Ex. gr. Augustinus alicubi asserit se commentatum esse a principio Geneseos usque ad expulsionem primorum Parentum ex paradiso: pro quo nunc dicimus , in tria priora capita Geneseos. Similiter Gregarius ait se exposuisse historiam a principio libri Samuelis usque ad Da- vidis Regis unctionem: pro quo nunc dicimus, in quindecim anteriora capita primi libri Samuelis. X Contra haec nonnemo objicere pollet, quod liber Psalmorum tempore Christi fuerit divisus in Pselmos : quia dicitur Actor, iz : Sicut scriptum est Psalmo secundo , tu filius meus es, hodie te genui. Ergo distributio capitum non demum ante quingentos annos, sed modo circa tempora Christi inventa esse videtur. Bfipondeo. t, Liber Psalmorum proprie non est divisus in Capita,, sed in diversos P&lmos. D 3 2- Si 30 IDISSERTATIO IU. 2. Si quis divisionem Psalmorum velit Capita Psalterii denominare,’ tum dicendum erit, Psalmos ä communi regula esse excipiendos. Sed nemo ulla probabilitatis specie Psalmos vocare potest Capita. Distinctio ergo Psalmorum est perantiqua, sed non distinctio Capitum. In textu Talmudis creberrima quidem fit mentio distinctionis Psalmorum, sed non hodiernae divisionis Capitum. XI. Secundo quaeritur. Cum certum sit ipsos Auctores librorum non esse primos inventores distinctionis Capitum; Quis igitur fuit primus inventor & auctor illius distinctionis? Fejpondeo. Auctor primus est ignotus. Sunt tamen nonnulli qui hoc memoriae subsidium adscribunt cuidam Stephano Langton; alii tribuunt Hugoni Cardinali; alii non determinant, sed tanquam incertum praetereunt. Vide Thes. Hottingeri pag. 221. XII. Tertio quaeritur. An Judaei distinctionem Capitum in Veteri T. ä Christianis inventam, & ab iisdem fere ubique receptam approbant, & de meliori nota commendant ? Respondeo. Judaei hodiernam divisionem capitum magni aestimant, approbant, & in Bibliorum ac Talmudis exemplaribus, quae ipsimet imprimere solent, atque in Concordandis retinent. Elias Levita in Praefatione libri Habbachur hoc inventum Christianis adscribit, seque in citatione locorum Scripturae secuturum pollicetur. Ejus verba translata sic sonant. Annotabo etiam numerum Capitis , in quo sententia Hia continetur : idque juxta ordinem Perakim, quos Nazareni (Christiani) in omnibus Bibliit observant , vocantque eos lingua sud Capitula. Necessum enim duxi , maximaque mihi videtur commoditas , ut certo scire queas in quo libro {$ capite textus allegatus reperiatur. Sape evenit , ut aliquis sciat . in quonam libro ex Bibliis habeatur textus citatus , inierim per totum diem vel biduum fatigat se ut inveniat locum ubi allegata sententia legitur. — Divifio- nes Capitum , quas Christiani invenerunt , recepta sunt a Judais. Vide totum locum Hebraice & Latine allegatum a Clarilsimo D. Terentio in Praefatione libro Coheleth praemissa. Rabbini, circa undecimum seculum viventes , & commentaria in Biblia scribentes , quia distinctio Capitum tum temporis nondum erat usitata, aut recepta ab illis, loca S. Scripturae allegarunt sine ulla additione Versus , Capitis , & utplurimum etiam sine additione Libri. Sed Postquam Capitum distinctio ab illis recepta est, solent sere in citatione locorum addere Librum & Caput; quod in investigandis locis De dißinttione Capitum V. T, 31 locis S. Scripturae egregiam lucem praebet , & magnam difficultatem tollit. XIII. Quarto quaeritur. Quare in Bibliis Junii & Tremelli subinde alia est distinctio Capitum , quam quae usitata est in Bibliis Hebraicis ? Rejßondeo. Cum distinctio Capitum sit inventa ab hominibus, qui non semper aeque attenti suerunt ad objectum dividendum, sed saepis, sime dividenda conjunxerunt , & conjungenda diviserunt ; ideo Junius & Tremellius , in hac palaestra doctissimi, videntes quibusdam in locis divisionem minus commode este institutam , leviter eandem immutarunt ; retinentes tamen , ad confusionem omnem vitandam , distinctiones Capitum , quae jam per aliquot secula in Veteri Testamento fuerant usitatae; & addentes suas proprias divisiones , quae convenientiores videbantur. Propter hanc causam plurimis in locis idem initium Capitum bis repetitur ; unum quod inventum est ante quingentos praeter propter annos ; alterum vero , quod superiori de» mum saeculo a Junio & Tremellio est excogitatum. Exempla nonnulla videri poterunt in Jesaia , Capp. 4. 18- 27. 43. & innumeris fers aliis in locis. XIV. In omnibus Bibliis Hebraicis etiam non semper eadem distinctio Capitum observatur ; aliquando versus capitis praecedentis in quibusdam Codicibus, constituitur in aliis Codicibus primus versus capitis sequentis ; uti videre est in Genesi cap. 8- vers 22. qui versus in nonnullis Codicibus est versus primus capitis noni. Sed illa diversitas capitum , quae ex collatione diversorum Codicum Hebraicorum colligitur , originem sumpsit vel ex incuria & oscitantia Typographorum ; vel quia unus Typographus sequitur tale exemplar impressum aut ma- nuscriptum; alius vero sequitur aliud exemplar , quod putat este antiquius A majoris auctoritatis. Ex gr. Josephus Athias in novissima Bi- bliorum editione anni 1667. forte duo vel tria capita aliter diviserat, quam vulgo capita dividi solent. Cum eum rogarem, quare hoc fecisset ? Respondebat se sequutum esse egregium & antiquum suum exemplar MS. in quo hanc varietatem observaverat. Vide talem diversitatem 1. Reg. capite 4. quod in communibus Codicibus continet versus circiter 34. cum in hac editione tantum contineat versus viginti. Ob hanc causam in Bibliis Belgicis, Latinis, aliisque subinde est alia distinctio Capitum , quam quae usitata est in Bibliis Hebraicis, DIS- Z2 DISSERTATIO IV. DISSERTATIO Q^U ARTA, D E Sectionibus Minoribus, Majoribus 8c Maximis Pentateuchi. §. 1.2. Z. 4. Explicatur significatio literarum D & B- s. Au 3 or earum ignoratur. 6. Divisio Decalogi Judaica confirmatur. 7. Usus earum literarum apud Chri- ßianos est nullus. Ufiu earum antiquus demonstratur. Z. Earum numerus recensetur. 9. Eatio datur quare adhuc retineantur in Bibliis. 10. Pojfent omitti. 11. Significatio fis numerus literarum BSD aut DDD pqffim in Pentateucho occurrentium proponuntur. 12. Ultima Se&io Genefeos non di- ßinguitur tribus literis. 13. Nomina Se&ionum Legalium unde desumantur , & ubi habeantur in Bibliis docetur. 14. Schema sq. Se&ionum Legalium. Is. Hodierna nomina quinque librorum Pentateuchi videntur olim tantum fuße tituli Se&ionum. 16. Usus divisionis Pentateuchi in 54. Se&iones demonstratur. Obje&is solvitur. Annus intercalaris Judteo- rum describitur. 17. Docetur quomodo Judai anni vulgaribus Se&iones $4. perlegant. 18- 19. Pentateuchus ab initio legitur 2Z- Sept. Eatio additur. 20 . Absoluta ultima Se&ione ßatim inchoant primam. Eatio ejus rei allegatur. 21. Au&or divisionis Pentateuchi in 54. Se&iones fere efl ignotus. Divisio hac est perantiqua. 22. Le&io Prophetarum publica fuit olim & jam usitata. Origo ejusdem. 23. 24. 2s. Se&iones Prophetica explicantur. 26 . Eatio hodierni usus Se&ionum propheticarum allegatur. 27. Convenientia earum cum Textibus Dominicalibus. 28. De festo latitia legis. 29. 30. Illustratio verborum Pbarifai Luc. i Z-12. s I. De Sectionibus minoribus & majoribus. S E C T I O I. Equitur ultima divisio specialis , conveniens soli Mosis Pentateucho , quä dividitur in varias sectiones, quae unicä literä £3 , vei unicä literä D » sive ternis literis BSD • ant ternis literis DDD , passim in Pentateucho occurrentibus, indicantur. II. Li~ De Sectionibus minoribus & majoribus. 33 II. Litera D est prima Titera vocis itOlnp clausa, vel “313D conjun&m Jitera verö £ est prima litera vocis rminS aperta : id est, D significat sectionem clausam , vel conjun&am ; £ vero denotat sectionem apertam, III. Se&io clausa vel conjunBa , quae litera D denotatur, sic denominatur: quia illud spatiolum, in cujus medio est D , utrinque eadem linea clauditur. Se&io aperta lic vocatur, quia ab initio lineae incipit. Ubi in libris manuscriptis solet esse litera 0 , ibi relinqui debet ipatium trium circiter literarum in medio lineae vacuum : sed ubi scribi solet litera £ ibi spatium plus minus novem literarum relinquendum est vacuum. Verum haec disterentia in hodiernis Bibliis impressis non accurate observatur: led in libris Legis manuscriptis, ex quibus in Synagogis lectiones Sabbathinas coram plebe praelegunt, accuratior harum literarum ratio haberi solet: nihilominus in Bibliis impressis spatiolum qualo- cunque adhuc vacuum relinquitur. IV. Omnes Auctores non conveniunt circa has duas solitarias literas D & ö , scii, quantum significationem earundem attinet. Haec tria de literis his antecedentibus affirmari possunt 1. Litera 0 denotat sectionem minimam i Sc eatenus statuitur prima litera vocis H3löD conjun&a. Haec vox denotat, sequentia cum superioribus esse conjuncta,- & etiamsi verba , hanc literam D sequentia, videantur esse initium novae sententiae, nihilominus consequentia cohaerent superioribus. Litera a significat sectionem majorem. Ternae literae £23 vel DDDj de quibus statim agemus , denotant sectionem omnium maximam.. 2. Voces, quae post D sectionem clausam vel conjim&am lequuntur, incipiunt in Bibliis manuscriptis a medio lineae, non verö ab initio: sed verba sequentia literam £ , hoc est , sectionem apertam , i principio lineae scribuntur & imprimuntur. z. Litera D relinquit in Bibliis manuscriptis spatium trium literarum vacuum j litera £ spatium novem literarum ; sed tres literae £££ velDDO relinquunt spatium trium regularum vacuum. V. Primo quaritur. Quis est primus auctor harum duarum literarum D & £ , passim in lege Mosis occurrentium , sectionem minimam & majorem denotantium ? Rg/pondeo. Nonnulli Judaeorum referunt inventionem harum duarum literarum ad Mosen, vel ad Ezram Prophetam; verum absque Philol. Hebr. E ulla 34 DISSERTATIO IV. ulla ratione vel fundamento. Sed verosimilius est eas literas esse additas a curiosis quibusdam Judaeorum Scribis , qui curiose Legem exscribere voluerunt. Vix ullus invenitur ex hodiernis Judaeis, & nullus, quem novi , ex hodiernis Christianis , qui has literas D & fi ipsi Mosi adscribunt. VI. £rgo frustra nonnulli ex his literis conantur probare aliam divisionem Decalogi , quam quae usitata est apud Judaeos; scii, per quam decimum praeceptum in duo dividitur ; ducti hoc argumento : quia Deuteronomii capite s. post illa verba : Non concupisces uxorem proximi tui , in Bibliis Hebraicis est litera D* Nam illa objectio variis modis potest solvi. Primo. Illae literae non sunt a sacris Scriptoribus additae: & per consequens non habent auctoritatem Divinam. Secundo. Exodi 20. in plerisque Bibliis Hebraicis, post illa verba: Non concupisces domum proximi tui , non est litera D vel fl : ergo est unum praeceptum ; si nempe hae literae distinguerent praecepta. Nam recta divisio Decalogi est sumenda ex Exodo , & non ex Deuteronomio. Tertio. Judaica divisio Decalogi, conveniens cum Reformatorum divisione, confirmatur ex antiqua paraphrasi, quae vulgo Jonathani ad- scribitur. In illa enim paraphrasi semper singulis praeceptis praemittitur praefatio aliqua, & post illam praefationem sequitur ipsum praeceptum. Vide talem Decalogum cum illis praefationibus in Grammatica Chaldaica & Syriaca Buxtorfii circa finem. Hinc luce meridiana clarius illucescit, divisionem Decalogi, inter Reformatos & Judaeos usitatam, esse mille annis antiquiorem. VII. Secundo queritur. An hae duae literae D & 3 , paffim in Pentateucho occurrentes, habent aliquem usum ? Respondeo \. Illae literae D & fl apud Christianos nullum habent usum: ideoque possent illaeso Pentateucho omnes omitti. Propterea etiam Munsterus , multique alii in editionibus Bibliorum Hebraicorum literas D & 3 > tanquam Judaeorum figmenta , omiserunt & extru. serunt. Quaritur. Quare Judaei olim addiderunt Pentateucho has literas 0 & fi ? Resp. Pentateuchus olim destituebatur distinctione capitum; ideo Judaei , volentes illum aliquo modo distinguere , excogitarunt talem Sectionum divisionem per D & per 3- Sed multi nasutiores Judaei De SecUonibm minoribus & majoribus. 33 Judaei in quibusdam Codicibus easdem literas omiserunt: quia crediderunt earundem primam orginem natam eile ex superstitione Scribarum exscribentium Legem Mosaicam. Imo, quod mirandum est, Judaei in hodiernis MSS. Pentateuchis nullas literas D aut 3 , sive simplices sive etiam ternas exprimunt; observant tamen spatia & spatiola. B^jpondeo 2. Praeterea magna est in veteribus Bibliorum Codicibus harum literarum varietas & discrepantia. Nonnulli libri pluribus literis D & 3 distinguuntur , alii vero multo paucioribus. VIII. Hinc Quaeritur. Quot praecise fecundum sententiam Judaeorum requiruntur literae 3 & D solitariae & simplices in Pentateucho ? Rejpondeo. Sectiones majores, per 3 denotari solitae, sunt in toto Pe», tateucho 290. scii, in Geneß 43. In Exodo 69. In Levitico 52. In Humerorum libro 92. & in Deuteronomio 34. Sed Sectiones minimae, quae per 0 denotantur, sunt 379. scii, in Genesi 48. In Exodo 9^. In Levitico 46. In Numeror. 66. & in Deuteronomio 124. Hic numerus lectionum in fine eorum librorum saepe exprimitur. IX. Adhuc Quaeritur. Quare illae literae D & 3 nullum usum habentes inter Christianos, & fere etiam inter Judaeos, adhuc in multis Bibliis impresiis retinentur ? Ee/pondeo. Judaei, imprimentes utplurimum Biblia Hebraica, propter venerandam antiquitatem eas literas retinent & exprimunt. X. Ex his antecedentibus concludimus has literas D & 3 non este a Mole ; & per consequens, nullum usum habentes, ut supervacaneas ex Bibilis hodiernis Hebraicis posse extrudi. II. De Senionibus maximis Pentateuchi. XI. Jam sequuntur Sectiones maximae Pentateuchi enumerandae, quae vulgo in Bibliis Hebraicis impresiis per ternas literas 333, vel nonnunquam etiam per totidem literas DDD denotantur » scii, quando incidunt in eum locum , ubi est sectio clausa , per D denotari solita. i. Ternae literae 333 sunt primae literae vocis NLNß Divisio , Sectio Legis. Haec vox integra, in multis Bibliis majoribus, loco trium 333, saepe describitur. 2- Ternae literae DDD sunt primae literae vocis 11D Ordinatio. Hae ternae literae 333 & DDD eundem usum in Lege habent Nam sectio E 2 illi» 3 6 DISSERTATIO IV. illa maxima legalis aliquando NLNS, nonnunquam etiam "i"? vocatur. z. In Pentateucho sunt quinquaginta quatuor tales maximae Sectiones, quae ternis literis 232 , vel totidem DDD communiter distinguuntur. In Genest sunt duodecim Sectiones majores ; in Exodo undecim i in Levitico decem ; in libro Numerorum decem ; & in Deuteronomio undecim, quae simul collectae faciunt quinquaginta quatuor. XII. Qmritur. Cum omnes lectiones Pentateuchi ternis literis majusculis 233 vel DDD distinguantur: Quare ultima sectio Genese os > (qiue capite 47 . versu 28- His verbis incipit »NN & vixit Jakob ,) tantum unica minuscula litera D , vel in aliis Bibliis tantum per Ipatium vacuum fine ulla litera D designetur 'i Jssjporfdeo. Rabbini varias rationes hujus differentiae solent dare: sed communis opinio , quae etiam verisimillima videtur , haec est: quia in hac ultima Sectione, scii, in capite 49 . Geneseos , agitur de tempore adventus Messiae; quod tempus ex Judaeorum sententia est ignotum. Hinc unicam literam D ante hanc maximam Sectionem .posuerunt: quia voluerunt indicare illud tempus esse ignotum. Nam D est prima litera vocis nßinp clausit, obsignata-, quia putant tempus adventus Meisiae esse clausum & obsignatum. Non esi verosimile quod Esras hujus differentiae sit caula & primus auctor : sed procul dubio nasutus & curiosus quidam Judaeus hanc differentiam primus , ob causam dictam, excogitavit. XIII. His omnibus & singulis quinquaginta Sectionibus inditae sunt peculiares appellationes desumpta: vel a prima voce Sectionis. vel a primä voce maxime emphaticä : & propterea quinquaginta quatuor diversi tituli, si non ab uiraque parte pagella:, saltem ab una parte, sive sinistra sive dextera , Pentateucho Hebraico superscribuntur. Ex. gr. Prima Sectio a capite primo Geneseos ad capitis sexti versum nonum vocatur 3 Secunda Sectio ulque ad caput duodecimum ejusdem libri nominatur n - 3 Noach. Tertia Sectio usque ad caput decimum octavum nomine insignitur ; & sic omnes Sectiones reliqua: a prima voce , vel a primis vocibus nomina sua acceperunt. XIV. Ut omnes Sectiones Pentateuchi (quee In novissima editio- .ne Bibliorum enumerantur per literas Hebraicas, & per notas, quae vulgo De Seflionibus maximis Pentateuchi, 37 vulgo cisrae vocantur) unico quasi intuitu conspicerentur, placuit , in gratiam Ledorum, eas cmnes post'invicem in hac tabella describere» Tabella quinquaginta quatuor Sectionum Pentateuchi. Cap. 8e6sionea Geneseos. 14. 1. jma 28 Cap. Vers. i 6. i. r-iimnnx 29 l. 1. 1 19. i. D>P7|? 30 6. 9 - no 2 21. 1. qnx 31 12. I. 3 2s. 1 . o>p inii 32 18 . I. xvi 4 26. 3» tnipnä 33 23. I. ynfc 'm 5 Numerorum. 25. 19. niVin 6 I. i. ■mna 34 28. 11 . X>1 7 4. 21. XCÖ 3 f 32 . 4. nhv'1 8 8- I. tjmSgrta 36 37 - I. 2 L") 9 13. I. n*?t£f 37 41. I. \*?n IO 16. I. rnp 38 44. 18. 11 19. I. riM 39 47 - 28. »N'1 12 22- 2. 40 Exodi 2s. IO. 4 i 1. 1. niotp 15 30. 2- r-vibn 42 6. 2- xqxi J 4 Z 3 - I. ’ypn 43 10. I. ka 15 Deuteronomii. 13. 17. nWa i§ 1. i» onai 44 18. I. llyi 17 3 - 23. qrtnxi 45 23 - I. n^öe/n 18 7 - 12. T 'ap 3 > 46 25 ' I»' nnnn 19 11. 26. nxn 47 27. 20. nten 20 16. i8- v>psiv 48 30. II. xep ^ 21 21. IO» 49 35. I. \npq 23 26. 1. xun 5 ° 38- 21. nipn 23 29. S> doiu fi Levltici. Zl- S. qV.l 52 I. I. stipq 24 Z2- I. mxn 53 6. I. 2? 33 - I. noaan nxn 54 9 - I. u>ny 26 12» I. Snth 27 L s XV. Ex 38 DISSERTATIO IV. XV. Ex hac Sectionum legalium enumeratione videtur verosi- militer probari , quod quinque tituli , scii. . D103? > N VtflI Dnann > “G"103, quibus jam quinque libri Mosis insigniuntur, olim nön tam integrorum librorum nomina fuerint, quam quidem Sectionum talium legalium. Verum postea illi quinque Tituli Sectionum, quia erant primae Sectiones quinque librorum , etiam in Titulos librorum mutati sunt. XVI. Primo quaritur. Quare Judaei quinque libros Mosis diviserunt in quinquaginta quatuor tales Sectiones maximas? B^ejpondeo. Ideo Judaei diviserunt quinque libros Mosis in tot Sectiones , ut singulis annis totum Pentateuchum absolvere possent. Nam Judaei publice in Synagogis singulis Sabbathis legunt unam talem maximam Sectionem, scii, a tribus fifla vel DDD usque ad tria SS 2 vel DDD > & ita singulis annis Pentateuchum publice perambulant > vel potius percurrunt. Contra haec forte nonnemo objiciet : Annus Judaeorum tantum comprehendit quinquaginta vel quinquaginta duas hebdomadas: ergo singulis annis, legendo singulis Sabbathis tantummodo unicam Sectionem, Legem non absolvunt. Rg/fiondeo, Judaei, supputantes annos suos secundum cursum lunae, tantum numerant duodecim menses , alternarim habentes 2 $n vel 30 . dies. Ergo annus Judaeorum tantum continet quinquaginta hebdomadas St quatuor dies. Vide in Philologo Mixto dissert. 33 . Sed Judaei ad annum intercalarem respexerunt, qui integro mense abundat. Judaeorum aliquando secundus , vel tertius quilibet annus ad summum est intercalaris vel biisextilis, & integro mense abundat, qui vocatur *nxi Vaadur , & Februarius; & sic talem annum per duos Februarios supputant. Nam Judaei, ut annum lunarem ad solarem applicent, illos undecim dies, in quolibet anno solari superfluos, servant & retinent'; ac quamprimum ille numerus dierum superfluorum in mensem excrevit, tum mensi duodecimo addunt mensem decimum tertium; quod tertio quolibet anno fieri debet: sed aliquando etiam secundo anno fieri potest; si nempe in anno intercalari octo (vel etiam plures) dies superflui fuerint , qui cum undecim sequentibus faciunt novendecim. Retineantur illi novendecim , & addantur iidem diebus undecim ex anno sequenti : ergo secundus annus erit intercalaris , hoc est > post unicum annum vulgarem constantem duode- z . cim De Sectionibus maximis Pentateuchi, 39 cim mensibus, sequetur annus intercalaris tredecim mensium. XVII. Secur/do quaeritur : Quomodo Judtei annis vulgaribus , continentibus ^o. hebdomadas , absolvunt quinquaginta quatuor Sectiones Pentateuchi ? Rejpondeo. Judaei singulis annis, etiam vulgaribus, totam Legem absolvunt, conjungendo aliquoties annis vulgaribus binas brevissimas Sectiones, quales sunt ultima; Deuteronomii. XVIII. Judaei hanc publicam Sectionum maximarum lectionem inchoant poli festum Tabernaculorum die vigesimo tertio mensis primi civilis, qui Hebraeis Tisri vocatur , & nostro Septembri fere re- XIX. Hinc primo quaeritur: Quare Judaei non incipiunt legere primam Sectionem Pentateuchi ipsis Kalendis Septembris , hoc est, ipsis Kalendis novi anni ? Et quare demum post medium Septembris ? Respondeo. Hoc faciunt ad decipiendum Diabolum, ut verum principium novi anni ignoraret > & Judaeos tam bonos quam malos accusare coram Deo non posset. Statuunt enim Judaei Deum in principio Septembris thronum judicialem ascendere; & hos, quorum bona opera praeponderant, absolvere ; & illos, quorum mala opera superant bona opera , ad aeternam mortem condemnare. Si vero Judaei Pentateuchum inciperent ipsis Kalendis novi anni, tum Diabolus verum anni initium cognosceret , & inde occasionem sumeret bonos illos Judaeos apud Deum illo tempore accusandi. Egregiae sane subtil; tates ad imponendum glaucoma oculis Diaboli! XX. Secundo quaeritur ; Quare Judaei absoluta ultima Sectione Pentateuchi statim eodem temoore iterum solent primam Genesi os Sectionem incipere, & usque ad Capitis secundi versum quartum absolvere! Respondeo. Ut omnis occasio calumniandi & Judaeos accuiandi Diabolo praeripiatur. Fortasse Diabolus Deum accederet, & diceret: (uti scribunt apelke) Judai quidem finiverunt Legem , sed nolunt am« plim legere. XXI. Secundo quaeritur : Quis Pentateuchum in quinquaginta quatuor Sectiones primus divisit ? Respondeo. Judaei nonnulli putant ipfiim Mofen Pentateuchum ita divisisse : & propterea vocant ’ssöp ntffQh rtoSn Traditionem e monte Sinai. Sed alii , carioso fundamento hanc sententiam suffultam videntes, tes, adscribunt hanc Sectionum divisionem Prophetae Ezrae , postquam ex captivitate Babylonica reversus esset. Hic Ezras eum in finem Legem in tot Sectiones divisisse, ut Judaei commode illam unico anno absolvere possent. Haec sententia Ipecie veritatis non caret; ideoque nobis maxime probabilis videtur. Ut ut sit, haec divisio Sectionum, sive lectio sabbathina non est recens, ultimis seculis nata; sed est perantiqua , & procul dubio temporibus Apostolorum fuit usitata. Antiquitatem hanc confirmant verba Lucae , quae habentur in Actis cap. i v. 2I- Moses in Synagogis per finguia Sabbatha legitur. Similiter cap. 13. v. is. Poft le&ionem Legis & Prophetarum miserunt Prafe&i Synagoga ad eos. Additur in ultimo loco > poß le&ionem Prophetarum} idque repetitur cap. 1$. v. 26. Voces Prophetarum per omne Sabbathum leguntur . XXII. Hinc quarto quaritur : An Judaei temporibus Christi & Apostolorum etiam publice praelegerunt Prophetas j Et an adhuc hodie eos praelegunt ? Sgjpondeo affirmando. Judaei solent , post lectam Sectionem ex Pentateucho, etiam Sectionem aliquam legere ex Prophetis anterioribus vel posterioribus. Quare ? Quia Antiochus Rex Graeciae , homo profanus & impius , anno circiter centesimo & septuagesimo ante Christi nativitatem interdixit, ne Judaei sectionem Legis in Synagoga publice praelegerent. Judaei , tristes propter hoc interdictum, omiserunt quidem pro tempore lectionem Legis Sabbathinam, sed ioco illarum Sectionum Legalium praelegerunt quasdam sectiones ex Prophetis, respondentes quodammodo materiae , quae in illis sectionibus legalibus continebatur. Hoc confirmat Rabbi Elias in Tisbi Rad. , ubi sic fatur masnn nao 8\i na ama 8 njm Sy p» i^a win Davaw airo mrnaV na '22 jnpS wy na ca»2i2 mina ixip’ ^812" IinaV na pny'? man injoyt? awoja nn8 nbne r*>r»nn N 2 L'N St? ntyi 22 . h. e. Et ecce scribam quanam fit causa , quare legant se&ionem Propheticam. Juxta id quod inveni scriptum, nempe s quod Antiochus impius rex Gracia praceperit ifraelitis, ut non legerent Legem publice. Sed quid fecerunt Judai ? Legerunt Parascham unam ex Prophetis, cujus materia conformis esset ei materia qua descripta erat in Para- scha, qua in Sabbatho legi solebat. Ex. gr. Loco Sectionis primae Geneseos n'V 812 , >'n qua agitur de creatione mundi, sumpserunt similem sectionem, De Seffionibits maximis Pentateuchi. 41 nem, agentem de creatione , ex Jefaia a versu 6. capitis 42. (Sic dicit .Dominus Dsus creator 'coeli &c. ) usque ad versum 11. capitis 43. Sectionem secundam JTJ mutarunt in sectionem Propheticam, quam sumpserunt ex cap. j 4. Jesaiae: Canta- sterilis , qua non par it &c. Et tali modo omne* Sectiones Legales in Propheticas transinutarunt. XXIII. Hae Sectiones Propheticae, respondentes Sectionibus Legalibus , plerumque in fine Bibliorum Hebraicorum majusculis literis impressae conspiciuntur. Inspiciantur Biblia a Menasse Ben Israel in octavo & quarto edita, ex quibus unum atque alterum exemplum explicabimus : nam , illis enodatis , caetera facilius innotescent. Sic habetur ist fine illorum Bibliorum: : nw xh nnxi tj? "22 N'PV'2 'rr hxn inx 12 jw‘xia rnoan Haec sic sunt explicanda. Vox niöflil est in statu regiminis, & in stata absoluto est niaan Mijpt. Haec vox significat sectionem Propheticam, quae sectioni Legali, sensu non tam proprio quam figurato vel spirituali, respondet. Vox sl'‘.?t02 in principio denotat primam sectionem Legis, quae sic* prima voce denominatur. n "NI 128 ro Sic dicit Deus J E H 0 V A. Sunt prima verba Sectionis Propheticae > quae inveniuntur "22 |2’D2 N'M'2 In Jefaia , capite 42. 1J? usque , scii, ad haec verba sequentia N'M Vfr »TTIKl & post me non erit, quae inveniuntur capite sequenti versu 10. Altera sectio - respondens Sectioni secundae legali, rrj appellatae , sic sonat: : 'r-1 ijnrno iax 'n fn»p2 nM'2 niM oq no nnhi* misan Verba nJ nfflW denotant secundam sectionem Geneseos. Voces sequentes mpy '21 canta sterilis , sunt primae voces sectionis Propheticae , quae reperiuntur "iJ J 2 ’D 2 in Jesaja cap. ^4. versi 1. IV usque ad verba 'ii qvN12 128 ait miserator tum Jehova; quas habentur ejusidem capitis versu decimo. His praelibatis & cognitis facilis patebit, mediocriter linguae sanctae peritis, aditus ad reliqua. XXIV. Haec sectio prophetica vocatur Haphtara, missa , di- rnijjio, ä IvS dimisit : nam a cessando vel finiendo nomen habet: quia lecta hac sectione Prophetica lectio sabbathina ceflat, finitur , & populus dimittitur. Hinc lector hujus sectionis propheticae vocatur i'l?Lan dimittens; quia ccetum solet dimittere. Philol. Hebr. F XXV. 42 DISSERTATIO IV. XXV. Omnes Judici , scilicet Hispani & Germani, non sumpserunt easdem sectiones ex Prophetis; ideoque sepe in fine haphtarotb ea- . dem sectio bis repetitur : quia aliam sepe elegerunt Judici D’TjDö&n Germani i aliam vero Dn&Dn Hispani. Propterea sirpe haec nomina Germanorum & Hispanorum Hebraice in tabula illa finali exprimuntur. Vide plura & de Sectionibus Propheticis , quae olim loco Legalium sunt lectae , & de aliis Sectionibus, quae certis quibusdam diebus sestis praelegi solent , in Praefatione , quam anno 1667. accuratissimis Bibliis Hebraicis praeposui. In illa editione etiam omnes Haphtarotb margini adscribuntur. XXVI. Adhuc quaritur: Quare Judaei hodie non omittunt illam la~ ctionem Propheticam, cum interdictum diu cessaverit? I\e/pondeo. Judaei retinent hanc consuetudinem in illius decreti & interdicti memoriam, imitantes hac in parte Majores suos, qui semper hanc consuetudinem diligenter observarunt. Vide de eo disserentem Rabbinum Eliam in Tisbi Rad. ubi sic infit : fJS jjtn ;mp ovn njn btn nrn man man n'Tüat? m^nn nxnp tn« O’NOJ 'htP slVCHfin Et quanquam nunc cejsave. rit decretum illud ( Regis Antiochi) tamen consuetudo legendi Haphtaram non cessavit, quoniam adhuc hodie legunt ißimmodi Barascbiu ex Brophetit poß leBionem legis , XXVII. Hae lectiones Propheticae , additae lectionibus Legalibus, sunt similes Epistolis Apostolicis , quas quidam Paulus Diaconus Evan- geliis Dominicalibus addidit. Etiam aliqualis intercedit similitudo inter Textus Dominicales & sectiones Legales Mosaicas. Nam quemadmodum Textus illi Dominicales in Kalendariis Belgicis exprimuntur, eodem modo etiam hae sectiones Legales in Kalendariis Hebraicis describuntur. Deinde , sicuti singulae septimanae a Textibus illis Dominicalibus denominantur: ut l{eminiscere , Latare &c. ita etiam Sabbatha & septimanae a sectionibus Legalibus, tali vel alia hebdomada legendis, appellantur. XXVIII. Judaei solent illo die, quo in Synagoga totum Pentateuchum absolverunt, festum celebrare , quod vocant rnifi NN.OV Ut. titiam Legis. De hoc fi sto vide Synagogam Buxterfii cap. 27. Hoc die laetantur ob Legem absolutam; & ut signa laetitiae ostenderent , mala & pyra in gratiam puerorum per Synagogam projiciunt. Etiam solent omnes Pentateuchos, quos in arca habent , per Synagogam portare. De Senionibus maximis Pentateuchi. tare. Vidi Amstelodami anno 1653. in Synagoga Judaeorum Hispanorum simul sexaginta circiter Pentateuchos , in membrana descriptos, auro & argento ornatos , & pretiosiffimis involucris involutos, a totidem viris magna cum pompa circum suggestum fuisse hoc tempore portatos. XXIX. Occasione hujus lectionis Sabbathinae illustrabimus verba ventosi & pomposi Pharisiei, gloriantis Lucae cap. ig, v. i z. Se jejunare bis in hebdomade. Hinc primo quaeritur: Quibus diebus jejunavit? Fye/ftondeo. Pharisteus ille jejunavit diebus Lunae & Jovis. Causa jejunii fuit lectio Legalis, quam illis diebus repetiit. Nam Judaei non tantum diebus Sabbathi sectionem maximam in Synagoga publice praelegunt, sed etiam diebus Lunae & Jovis partem aliquam illius Sectionis, quam praeterito Sabbatho legerunt, repetunt. Qui caeteris sanctiores videri volebant, non tantum illis diebus Legem repetebant, sed etiam temporibus matutinis jejunabant. XXX. Secundo quaeritur: Quare diebus Lunae & Jovis Legem relegerunt & jejunaverunt, non vero aliis diebus? Sejpondeo. Propter duas rationes. 1. Ne tres dies intercederent, quibus Judaei absque lege viverent. Nam ajuntj Qui triduum agit fine U- Bione Legis , eum invadunt inimici. 2. Ut Israelitin memores essent Mosen die Jovis montem Sinai secunda vice ascendisse ad petendum secundas Legis tabulas: deinde ut in memoriam revocarent Mosen tum temporis veniam impetrasse vituli fusi, & tandem die Lunte iterum de monte descendisse. Vide de his Buxtor- fium in Synagoga cap. 14. DISSERTATIO Q_U 1 N T A, D E Pentateucho, de 613. Praeceptis affirmativis & negativis in genere, & de Prophetis anterioribus. §. r. Agitur de Ordine librorum. 2- Explicatio vocis Pentateuchi. 3. Au&or Pentateuchi est Moses. 4. Obje&io contra au&orem hunc movetur solvitur. s. AuBores divißonis Pentateuchi in quinque libros videntur fuisse Grfici interpretes. 6. Tituli Grad librorum Pentateuchi explicantur* F 2 f. N»- DISSERTATIO V. 44 7. Numerus annorum, quos singuli libri Pentateuchi continent , recensetur. g. Numerus Praceptorum tam affirmantium quam negantium Pentateuchi. 9, Qtmstiones 12. circa Praecepta Pentateuchi post invicem enumerantur. 10. 11. 12 . Propheta anteriores sequuntur , quorum primus est liber Josua. Au&or ejus inquiritur. 13. Duo verficuli videntur Capiti vigesimo primo in nonnullis editionibus additi , qui in antiquissimis & nonnullis recentioribus editwnibm non extant. 14. Libri Judicum nomen, ratio nominis , anni Au&or describuntur. I s. Libri Samuelis aliter d Grads Latinis , aliter d Judais appellantur. 1 6. 17. Anni & Au&or es eorum librorum recensentur. 18- 19- Librorum Ijegum nomen, ratio nominis , anni & au&ores enumerantur. io. Etiamsi Au&ores Prophetarum anteriorum sint ignoti , ideo tamen au- &oritas Divina eorum non est in dubium vocanda. I. De Pentateucho- S E C V T I Ö I. E Gimus hactenus de libris Veteris T. in genere, jam ordo nos manet ut de iis in specie post invicem agamus. Et cum praecipue circa Biblia Hebraea versemur, ideo etiam eundem ordinem in explicatione Librorum observabimus, qui in BibliisHebraicis a Judaeis observari solet; scii, primo disseremus de Pentateucho ; deinde de Prophetis anterioribus & posterioribus ; & tandem de Hagiographis. II. In principio sese offerunt quinque libri Mosis , qui voce Hebraea !°N1'n Lex , & composita voce Graeca r Pentateuchus vocantur ■, quae vox idem significat quod quintuplex volumen. Scripta Mosis nomine Pentateuchi insigniuntur, quia in quinque volumina distributa sunt. Hebraei Pentateuchum vocant O'riSM NÄYN quinque quintas, & quemlibet Pentateuchi librum nominant ttföOT . Ergo ll'VLMl müOft sunt quinque quinta partes Legis, sive integer Pentateuchus. Hinc multis Bibliis Hebraicis praeponitur talis titulus n*Ylfi VMN ND2N Quinque quinta partes Legis. III. Primo quaeritur. Quis Pentateuchum sive quinque Libros Legales conscripsit ? Rpstondeo. Propheta Moses filius Amram horum quinque libro- • ru»i De Pentateucho. 45 nun est Auctor; quod evincitur ex sequentibus Textibus : Exod, cap. 24. v. 4 habetur : Moses scripsit omnia verba Jehovje & Deut.3 r. 24. 26. Qiium absolvisset Moses scribere verba Legü hujus in libro, dixit Levitis , accipite hunc librum Legi , (s ponite eum a latere arca sederis Jeh OViE. IV. Contra haec forte nonnemo objiciet. In fine Deuteronomii. sive in ultimis octo versibus describitur historia mortis & sepulturae Mosis. Atqui nullus propriam mortem & circumstantias mortis ac sepulturae , ut & illa , quae consequuntur mortem , enarrare , & literis mandare potest. A mortuo enim homine nullae tales actiones provenire possunt. Respondeo r. Nonnulli asserunt hos octo versus ultimos esse additos vel a Jofua successore Mosis, vel ab Ezra Propheta, qui post solutam captivitatem Babylonicam sexto sere seculo ante Christi nativitatem Legem in pristinum statum restituit. 2. Alii opinantur ipsum Mosen per specialem revelationem sibi a Deo revelatam hos versus agentes de morte addidisse; & quidem eum in finem ( reserente Josepho) ne Judaei crederent ipsum propter excellentes virtutes a Deo in coelum, fecundum exemplum Enochi & Eliae, esse raptum. V. Secundo quaritur. Quando, & a quo Pentateuchus in quinque libros est destributus ? Rpspondeo 1. Nonnulli putant, quod ipse Moses non tantum Pentateuchum conscripserit, sed etiam eundem in quinque libros diviserit. 2. Alii, inter quos sunt Philo Judaeus & Josephus, statuunt non ipsum Mosen Pentateuchum in quinque libros digeisisse, sed quosdam Hebraeos , qui aliquot seculis post Mosen vixerunt. 3. Nos illam sententiam verosimiliorem existimamus, quae statuit nec Mosen, nec Judaeos , sed Interpretes Graecos, vulgö LXX. vocatos, Pentateuchum in quinque libros divisifle. VI Quod Interpretes Graeci , qui dicuntur trecentis annis ante Christum vixifle, hanc divisionem Pentateuchi in quinque libros invenerint , videtur probari ex titulis, quibus Libri Mosis-denominantur. Illi enim tituli Librorum Pentateuchi origine sunt Graeci ; & proprie nulli dantur Hebraici, quibus Libri illi denominantur. Nam hodierni tituli Hebraici, qui jam singulis libris praefiguntur , suerunt olim tantum tituli singularum sectionum Legalium, & non integro» F Z rum 46 DISSERTATIO V. mm librorum. Verum enimvero antiqui tituli singulorum librorum Pentateuchi sere sunt Graeci j & per consequens videtur maxime verosi- mile j quod interpretes Graeci Pentateuchum ita diviserint. Verum quidem est, quod jam etiam singuli libri Mosis titulis Hebraicis denominentur , sed iisdem titulis antiquitus non fuerunt denominati. Tituli ergo antiqui Librorum Mosis, & fere hodierni in Bibliis Latinis, Graecis & Belgicis usitati, sunt Graeci. Primus liber Mosis vocatur rivant Genesis , id est, generatio : quia in illo libro agitur de exordio & generatione totius mundi. Secundus liber denominatur "E Exodus , id est , exitus : quia describit exitum populi Israelitin ex servitute /Egyptiaca. Tertius liber appellatur Aeui-nxs? Leviticus : quia in illo libro Levitatum ministeria , sacrificia, leges , ceremoniae, variique ritus enarrantur. . «*.- Quartus liber olim voce Graeca vocabatur Aqßpo ) , sed jam vulgo Latina voce Humeri sive Numerorum nominatur : tum quia in hoc libro egressae tribus ex iEgypto dinumerantur; tum etiam quia numerus quadraginta duorum annorum, quibus in deserto Israelitae oberrarunt, recensetur. Quintus & ultimus liber appellatur AtvTtfovlpnov Deuteronomium, hoc est, fecunda vel repetita lex : quia in illo libro Lex repetitur. Deuteronomium enim est quasi repetitio & renovatio antecedentium librorum, propter illos facta, qui primae recitationi Legis in monte Sinai per aetatem interesse non potuerunt. VII. Sequerentur jam subdivisiones singulorum librorum , sed actum nolumus agere, ne Iliada post Homerum scribere velle videamur: illae ' enim, subdivisiones ubique in commentariis inveniuntur: sed breviter annos , quos singuli libri comprehendunt, quia magnam lucem historiae addunt, recensebimus. Genesis continet gesta annorum duorum millium , trecentorum ondeo. i. Propterea praecise ajunt dari 6lZ. praecepta , quia Deut. 33. 4. dicitur HU-’Q IJjS iY)i' miD Legem pracepit nobis Moses. In hoc Textu continetur vox , Hin lex, constans quatuor literis, scii. Tau, Yau, Bgscb Sc He , quae secundum supputationem Hebraicam, quam Judaei per literas faciunt, continet numerum -611. Sed quia hic duo numeri desunt, ideo hoc mysterium in eo latere ajunt, quod duo priora Decalogi praecepta, ( feil. Ego sum Dominus Deus tuus , qui &c. Et, Non facies tibi sculptile &c .) non per Mosen populo sint data, sed quod ea immediate ab ipso Deo toti populo tradita sint: adeo ut respectu duorum illorum praeceptorum Moses & populus in eodem gradu prophetiae , sive revelationis immediatae ex Dei ore auditae, tum temporis constituti suerint. Haec duo praecepta, ab ipso Deo populo quasi ita annuntiata, si addantur , erunt sexcenta Sc tredecim praecepta. 2. Sunt ex sententia nonnullorum Judaeorum sexcenta Sc tredecim praecepta ; quia in Decalogo , exceptis duabus ultimis vocibus •qy-1 1 ? , continent 613. literae. Quare igitur illae septem literae in Decalogo sunt superfluae ? i\# Hoc ipsi Judaei explicare non Haec De 6lZ. Praceptis. 49 Haec 6 lZ. praecepta dividantur a Judaeis in 248- Affirmativa, & in 3 6<). Negativa. Hinc quarto qu&ritur. Quare Moses ex sententia Judaeorum praecise constituit 248- praecepta affirmativa ? Pejpondeo. Maimonides ait in Praefatione Jad Chazabg tot este praecepta affirmativa D 1 N ^57 1 H 3 ’K |’JD 3 fecundum numerum membrorum homini Judaei omnia membra hominis accurate, sive potius superstitiose > a planta & digitis pedis usque ad verticem numerarunt, & invenerunt este 248. membra: atque propterea putant Deum totidem praecepta affirmativa dedisse , ut sic cuilibet membro speciale aliquod praeceptum assignaretur. Quinto quaeritur. Quare Judaei statuunt Mosen praecise dedifle z6s. praecepta negativa? Re/pondeo 1. Idem Maimonides ait hoc factum este propter pjQ nsnn rus? numerum dierum anni solari. Quia'in anno solari sunt 3 66,z> levit rituum chirographum , quod adversus nos erat, Coi. 2. 14. Delet$ quod adversus nos erat chirographo , quod erat contrarium nobis per decreta : & illud saßulit e medio , affixum cruci. 2. In rei veritate nec Judaei nec etiam Christiani omnia illa 613. prae- Iprar- cepta jam tenentur observare : nam multa sunt ceremonialia, multa etiam forensia, quae nos quatenus talia jam non amplius obligant. Consule hac de re Theologos in locis communibus. 3. Multa sunt praecepta , quae fceminas non tangunt; & per consequens non obligant. Judaei nonnulli dicunt omnia Praecepta Negativa feminas obligare, sed non Affirmativa : ex. gr. Praecepta de Circumcisione, de Officio Sacerdotum & Levitarum, Primogeniturae, alia- |gios que multa feminas obligare non possunt. Buxtorfius in Synagoga Cap. 3. ait: Si quis exactius inquirere & rationes inire voluerit, inveniet , mulieres ssxaginta quatitor tantum Frocceptis negativis , triginta fex aß fi mativis obnoxias effie. Heec nempe d prudentijfimis Rabbinis , circa observationem legis , gratia fa&a est mulieribus ; eo quod non femper otiose sint , & multis aliis negotiis demesticis , ut ciborum pr#garatione & cociione , lotione , G 2 libero - 52 DISSERTATIO V. f liberorum educatione , variis maritorum mandatis exequendis , occupata, i Ex his-videmus, quod omnia 6iz. praecepta, fatentibus ipsis Judaeis, jam non sint a quolibet obfirvanda. Duodecimo queritur. An talis semper est horum praeceptorum sensus, qualem Judaei ex verbis Mosis eliciunt? Rejp ndeo negando. Veritas hujus negationis ex lectione ipsorum prae- ; reptorum, cuilibet ea legenti, clare illucescere poterit. III. De Prophetis anterioribus . X. Post Pentateuchum sequuntur quatuor Prophetae anteriores, scii. - Jofua , Judicum, libri Samuetis & ({egmn , qui mVxflw 111 “! sive abusive ä Judaeis Prophetae vocantur, quum verius inter Historicos recensendi i essent: sed loquimur cum multis, & sentimus cum paucis. I. De J o s u A. XI. Primum locum inter Prophetas anteriores occupat 5^'n* Jehofchua, ‘ qui a septuaginta Interpretibus 'i >i summo : Pontifici, filio Aharonis. 2° Alii celebrant Auctorem Efdram , qui i hunc librum , vel solus, vel cum aliis, junctis operibus , composuit. ; z. Alii allerunt hunc librum non de novo esse compositum, sed tan- : tum esse contractum ex magna quadam historia , cui nomen est Li- ber justorum. 4. Alii putant ipsum Josuam hujus libri esse Auctorem j exceptis tamen quinque ultimis versibus ad finem libri additis, quos, quippe mortem ejus describentes , ab Esdra additos este vulgo creditur. ; Hi moti sunt verbis , quae habentur Josuae cap. 24. v. 26 . ubi diserte testatur se verba ad populum habuisse , & res gestas annorum praeceden- ; tium in commentarios retulisse. s. Sunt alii, qui, litem sub judice : relinquentes, statuunt hunc librum titulo Josuae insigniri, quia ejus illu- 1 stria gesta in eo enarrantur. XIII. Maforethae, qui numerarunt omnes versus Veteris lest. 1 ajunt in Jofua inveniri versus 656. Sed in multis Bibliis inveniuntur 1 versus 6t 8- An ergo duo versus libro Josuae a recentioribus sunt ad- i jecti, qui olim in illo non extiterunt ? Re/p. In multis Bibliis Hebrai- : cis, scii. Bombergianis , posterioribus Venetis, Buxtorfianis, & in illis novisii- De Prophetis anterioribus. 53 novissimis, quae ductu nostro per Jofephum Athiam anno 1667. edita sunt, Jof. cap. 2l. post versum 3s. duo versus scii. 36. & 37. non extant; qui sic sonant: Et ex tribu Ruben Betzerum cum suburbium ejus: A Jahatzum cum suburbanis ejus : Kedemothas cum suburbanis ejus, Me - fhahatam cum suburbanis ejus : civitates quatuor, Hi duo versus a nonnemine videntur ex libro l. L^ron. cap. 6. vers 63. & 64. adjecti: nam antiqui Rabbini testantur fe eos duos versus in nullo correcto codice invenisse. Vide haec omnia fuse probata in praefatione illorum Bibliorum. 2. De libro Judicum. XIV. Liber Judicum sequitur , qui Hebraeis CTisaiu?, A Graecis ^1- t«! appellatur. Hic liber sic vocatur , quia historiae aliquot Judicum ibi describuntur} continetque historiam 299. vel 300. circiter annorum, scii, ab anno creationis mundi 25II. usque ad annum 28 lo. D« hoc libro quaritur ,• Quis eum composuit ? Rejpondeo 1. Quidam statuunt , quod Samuel eundem composuerit, 2. Non desunt, qui Ezechiae vel Esdrae Prophetae eundem adscribunt, 3. Sunt nonnulli, qui existimant Pinehasum hunc librum literis consignasse. 4. Sunt, qui opinantur singulos Judices res gestas suorum temporum pertexuisse. 5. Nos judicamus melius esse, cum Spiritus sanctus nihil de Auctore hujus libri definiat, 3. De libris SAMUELIS. XV. Libri Samuelis in Bibliis Hebraicis, praetermisso libro Riitba , immediate post librum Judicum sequuntur. Hos libros Samuelis Hebraei simpliciter 10$, Graeci ßxe-ihiuiv vel ßcunheiav , & Latini primum & secundum Regum vel Regnorum denominant: quia hi duo libri historiam Regum Saulis & Davidis enarrant. Hebraei tamen magis proprie hunc primum & secundum librum nomine Samuelis insigniverunt: tum ad distinguendum hos libros ä libris Regum, qui de pluribus Regibus agunt} tum etiam, quia ipse Samuel in his libris conditionem parentum, nativitatis, educationis, vitae, & regiminis fui , ut Judicis supra Israelem, descripsit. Deinde delineavit vitam duorum Regum Saulis & Davidis a fe unctorum, quorum illum primum Regem in regno constituit, «St hunc in Regem suturum elegit. XVI. Primus liber Samuelis continet historiam annorum 80. & G 3 Is- 54 DISSERTATIO V. secundus annorum 40. Uterque ergo complectitur historiam annorum centum & viginti. XVII. De Auctore librorum Samuelis quaritur. Quis eorundem Ii- j brorum est Auctor ? ’ Respondeo. Priora viginti quatuor capita , in quibus facta Heli, Sau- , lis, & ipsius Samuelis enarrantur , ab ipso Samuele videntur esse com- : posita. Sed quis reliqua capita adjunxit ? Re/p. Quidam autumant Na- I thanem & Gadum Prophetas reliqua subjecisse. Nonnulli opinantur re- r liqua ab Esdra esse conscripta. Ut ut sit, posterior liber magna verita- j tis specie Gado & Nathani Prophetis adscribitur ; quod videtur pro- bari ex 1. Chron. 29. 2 9. Res Davi dis Regis priores & posteriores , ecce sunt 1 scripta in verbis Schemuelis , stfs in verbis Nathanis Propheta, ac in verbis i Gadis videntis. 4. De libris Regum. XVIII. Agmen priorum Prophetarum claudit liber Regum , qui in duos libros propter magnitudinem dispescitur. Vocantur libri j Regum, quia historia Regum Israelis & Judae ordine in illis pertexi- > tur. Prior Regum liber continet historiam 11F. annorum, & posterior | 320. circiter annorum. Libri ergo Regum comprehendunt historiam j quadringentorum & triginta octo annorum. > XIX. Quaritur: An Auctor librorum Regum est notus ? ; Re/pondeo. Quis ejus Auctor fuerit , non fatis constat. 1. Non- . nulli Esdram ejus Auctorem statuunt. 2. Alii, ut Rabbi Moses Kim- ; chi & Isidorus, opinantur hos libros in unum volumen esse collectos ! a Jeremia ; quia postremum caput libri Regum cum ultimo capite ! libri Jeremiae stylo Sc verbis convenit. 3. Sunt nonnulli , qui putant i Scriptores horum librorum fuisse multos; prioris libri Auctores, si I Wasero fides adhibenda est, sunt Nathan, Achayas, Semajas , Iddo, j Azarias, Jehu, & Michajehu. Ille enim existimat Nathanem decem 1 priora capita, Achayam undecimum, sed ultimam capitis undecimi j partem, & sequentem, Roboami atque Abiae historiam , Semajam & i Iddonem literis consignasse. Praeterea idem affirmat historiam Azae 1 & Jaazae , quae capite i s. describitur, Azariam ; & caput 16. Jehu; ; ac reliquam historiam ad finem usque Michajehu delineaste. Idem ( Waserus posterioris libri etiam varios Auctores constituit: primorum capitum De Prophetis anterioribus. ^ capitum ad octavum usque Auctorem statuit Elisaeum ; fequsntium Za- chariam ; quorum tamen bonam partem Jesajas & Jeremias videntur composuisse. XX. De quatuor Prophetis anterioribus in genere asserimus, certos eorundem librorum Auctores non posse certo designari, nec ex sacra Pagina , nec ex scriptis Rabbinorum, nec ex aliis historiis : canonica tamen eorundem auctoritas in dubium vocari non debet: nam illi in arca Judaeorum semper suerunt asservati , & plurima divinitatis indicia in illis inveniuntur. DISSERTATIO SEXTA , DE Prophetis in genere, & de Prophetis posterioribus in specie. §. I. Propheta posteriores enumerantur. Prophetarum officium fuit geminum. L. Propheta quinque nominibus inffg- nitur: g. Sed non titulis quibusdam. 4. Eat io additur . s. Temporibus Christi tituli J\ahbi ffsc. sunt excogitati. Septem vocati sunt Eabban. 6 . Christus vocatur Eabbi , K non Eabban. Differentia Eabbi , Rjbbi , Mar Eqb. 7. Moses aliis Prophetis longe prafer- tur. 8- 9. Quinque differentia inter Mosten & alios Prophetas recensentur, ffs a Judais approbantur. IO. Jestaia etymologia. Jestaias , Jeremias , Ezechiel ffpc. fic denominantur r quia suorum librorum sunt auBores. ! r. 12. 13. 14. 1 metaphorice significat eloqui} quasi X*33 esset orator, praco , vel concio- i nator, qui concionem ad populum habet; & ita Prophetarum alterum officium denotatur. Prophetarum discipuli , quia docebantur a Prophe- tz tis, vocabantur D*N*33rt *ja Filii Prophetarum. Secundum nomen Prophetae est NNN Videns, a NM prospexit, vidit. tz. Tertium nomen est videns , a ilio vidit. Haec tria nomina, jam v nominata, simul 1 . Chron. 29 . 29 . in eodem versu occurrunt: Verba s Davidis —sunt scripta in verbis Samuelis HXirt ( videntis ,) & in verbis Na~ !;■ tbanis X*33n (propheta,) & in verbis Ghad Tt tinn (videntis.) i : Quartum De Prophetis in genere. ^7 Quartum nomen est mfiiSf jpeculator , a NLL explorare, speculari. Its vocatur Propheta apud Ezechielem cap. 3. v. 17. Fili hominis, Jpeculato- rem (Prophetam) dedi te domui Israel. Schelomo ben Melech in >31» hStJSJ circa initium Commentariorum ad libros Samuelis ait: !331i' &np* N'3Ji3 >3 Nam Propheta vocatur Jpeculator. Hrec tria nomina posteriora significatione conveniunt. Prophetae his titulis in Veteri T. suerunt denominati, vel quia Deus ipsis per visiones sutura revelabat, vel quia ipsi sutura praevidebant. Prophetia Jesaiae vocatur ptn viso-, quia illa ipsi ad modum visionis fuit revelata. Quintum nomen „ quo Propheta in V. lest. fuit vocatus, est !V'X Dei. Prophetae & Doctores sic denominabantur: tum quia a Deo ad ministerium erant vocati ; tum etiam, quia erant instrumenta Dei ad revelandum hominibus voluntatem Divinam. Hoc nomine insignitus fuit Samuel 1. Sam. 9. 10. Etiam 1. Sant. 2. 27. dicitur venilie Vir Dei ad Helin : & Judic. 13.6. Angelus foederis, qui uxori Manoah apparuit, vocatur Vir Dei. Rabbini tradunt tantum decem Prophetas hoc ultimo nomine fuisse nuncupatos. III. Nemo ex Prophetis unquam ?33 stabban , '33 Bjbbi, '33 Pabbi , 33 Pabh, vel 32 Mar, hoc est, Magister aut Dotlor fuit vocatus: nam omnes illi tituli demum post natum Christum inter Judaeos orti sunt. IV Quarituri Quare nullus ex Prophetis unquam praecedentibus titulis fuit condecoratus? pejpondeo. Judaei hanc afferunt rationem : quia Prophetae erant magnificentissimi & excellentissimi; adeo ut impossibile fuerit reperire titulos dignos ipsis ad honorandum nomen ipsorum. Sed praestat dicere > eos ex humilitate non quaesivisse tales superbos & oftentatorios titulos. V. Paulo post, vel circa Christi nativitatem, Judaei seipsos variis titulis ornarunt. Septem Hillelis posteri tantum nomine 133 Pabban suerunt insigniti ; qui titulus est omnium praestantiisimus , & non tam do- ctorem populi, quam quidem Magnatem & Principem populi denotat. Inter hos septem, qui hoc praestantissimo titulo Rabban fuerunt insigniti, dicitur fuisse Gamaliel, ad cujus pedes Apostolus Paulus est educatus. VI. Christus in Novo T. nunquam vocatus est Pabban; quia non fuit Princeps populi: sed vocatus est Egbbi ; quia fuit Doctor habi- Phil»l. Hebr. H tans 5 8 DISSERTATIO VI. tans in Terra sancta. Nam Doctores Judaeorum, habitantes extra Terram sanctam, nominati sunt tn vel IO; sed habitantes in Terra sancta , nomine '3"> Istbbi vel *31 Rabbi fuerunt insigniti. Et quando postea mutabant sedem domicilii, migrantes ex Terra san- cta, vel venientes in Terram sanctam, tum mutabant pro ratione terrae etiam nomina sua; scii, in Rabbi & Ribbi, aut in Rab & Mar. Hi tituli simpliciter significant magistrum. Differentiam horum titulorum clare describit Cl. Buxtorfius in Abbreviaturis ad literam "V VII. Judaei Mosen omnibus Prophetis longe praeferunt: & propterea ipsum variis honoris titulis condecorant ac cohonestant. Quando Judaei Prophetae Mosis recordantur , solent semper ejus honorificam facere mentionem addito reverentiae titulo : ut W33 fKsjö Olhttm V^j(7 Moses praceptor noßer , supra quem eß pax. Sed aliorum Prophetarum solent tantummodo nomina citare absque ullo honoris titulo. Praeterea Mosen vocant Magistrum & Patrem omnium Prophetarum ; Patrem in lege > Patrem in sapientia , & Patrem in prophetiis. Dicunt omnes alios Prophetas prophetafle ex fonte prophetiae Mosis, & ipsum nihil mysteriorum unquam fugisse. Praeterea Judaei putant Mosen nulla vitae labe inquinatum suiise ; prout Mu- hamedani de Muhamede stro statuunt. Fuit aliquando Doctor aliquis inter Muhamedanos , qui in dubium vocabat, an non Muhamed potuisset in juventute sua peccasse , surripiendo alicui pomum vel malum. Hic Doctor propter hoc dubium fere capitis periculum incurrit. VIII. Judaei, Mosen omnibus aliis Prophetis praeferentes , quinque differentias assignant inter eum & inter alios Prophetas, qui post ipsum vixerunt. 1. Omnes Prophetae prophetabant in somnio nocturno , vel in visione, vel aliquando interdiu sopor gravis irruebat in Prophetas; adeo ut cestärent in illis externi ipsorum sensus , nec remaneret, nisi contemplatio sola. Verum Mosi adfuit Spiritus Dei Propheticus in vigiliis ipsa clara diurna luce. 2. Omnes Prophetae non vaticinabantur quolibet tempore , quo volebant; sed disponebant intellectum , ac laeto bonoque animo solitarii considebant, & nablio , tympano, fistula , cytharä , aliisve instrumentis eliciebant prophetiam; nonnunquam totos dies , menses, & annos absque prophetia fuerunt; aliqui etiam cito Prophetae esse de- De Prophetis in genere. sinebant. Sed Moses omni tempore, quo volebat, Spiritu Prophetico amictus erat; & quoties volebat, toties residebat supra eum prophetia, neque opus habebat mentem suam ad prophetiam disponere, aut praeparare. Liberrimum etiam habebat aditum ad Deum: quoties necesse erat: quapropter oblato difficili aliquo casu , jubebat populum saltem paulisper exspectare: uti dicitur Num. 9. 8- State , ©* audiam quid pra- cipiat Dominus. 3. Ömnes Prophetae interventu & opera Angeli prophetabant: pro- pterea quicquid videbant sub aenigmate ac similitudine intuebantur. Sed Moses non vaticinabatur interventu Angeli alicujus; uti videre est Num. 12 . 8- Ore ad os locutus sum ei, speciem & similitudinem J E H O V iE intuebatur , ac non per migmata. Ex his verbis Judaei probant Mosen no» per aenigma vel similitudinem , sed perspicue & clare ipsam rem in visione conspexisse. 4. Omnes Prophetae tempore manifestationis prophetiae exhorrescebant , attoniti erant, illorum membra tremebant, gressus liquefiebant , aedificium corpusculi corruebat , panicus pavor eos inveniebat, & parum 'aberat, quin animae e corpore egrederentur: prout in Daniela Cap, 1 o. vers. 8- apparet: Et ego reliilm sum solus , & vidi visonem magnam hanc, & non remanfit in me fortitudo , A vis mea versa est in me in corruptionem , & non retinui fortitudinem. Sed Deus alloquutus est Mosen, sicuti vir alloquitur proximum & amicum suum : quod legere est Exod. 33. 11. Alloquebatur J E H 0 v A Mosen , sicut alloqui solet aliquis amicum suum , hoc est, placido & benevolo vultu absque ulla consternatione. Quemadmodum quis non reformidat audire sermones socii sui, ita Moses intelligebat prophetiam , & perfectus manebat ia sua constantia. Omnes Prophetae ante mortem facultate prophetandi fuerunt privati , sed non eodem tempore; quibusdam donum prophetandi auferebatur brevi , aliis longo tempore ante mortem : sed Moses ad mortem usque prophetavit. IX. Judaei has differentias inter Mosen & alios Prophetas constituunt, & tam firmiter hanc praestantiam prophetiae Mosis prae aliis prophetiis credunt , ut symboli sui articulum septimum inde formaverint. Sed quam bene hanc dignitatem prophetiae Mosis probent , judiciosus .lector ad trutinam veritatis expendat. Vide plura apud Buxtors. in Sy- nag. cap. 7. 6o DISSERTATIO VI. 11» De Prophetis posterioribus in specie. i. De J E s A i X. Primus inter Prophetas proprie dictos est Jefaiiu : sed Rab- bini solent huic Prophetae Jeremiam & Ezechielem praemittere; uti videre est in Maimonide Tr altatu , mn 1SD sag. t3£). Hoc nomen proprium in»}7&7’ componitur ex VPl & i 7 !*, id est, salm Dei. Liber hic nomine Jestiae insignitur, quia ipse ejus prophetiae auctor est. Similiter etiam omnes libri Prophetici sequentes nomina sortiuntur ab ipsis auctoribus ; quod hic obiter annotandum est. XL Hic Propheta fuit vir nobilis Hierosolymitanus de tribu Judae , & Regio sanguine natus esse creditur - r quia fuit filius Amozi fratris Aza- fiae Regis Judae. X1L Caeteros Prophetas tum venustate sermonis & urbanae dictionis elegantia, tum etiam difficultate styli & rerum superat; in sermone suo disertus nervolus & difficilis est, nihil rusticitatis habens admixtum. Praeterea majestas styli paffim occurrens quodammodo ostendit qua natus sit origine : tractat secretiffima & abstrusiffima mysteria y quae tamen ipse probe cognoscebat- Judaei statuunt quod omnes Prophetae ignoraverint quae prophetarim, exceptis Most & Je- faia, quos solos putant intellexisse ea quae praedixerunt. Hoc testatur R. Eliezer nomine R. Jose r Omnes Propheta , ' qui vaticinati sunt , ignorarunt quid prophetarent ■ Moses vero & Jefaias , quod praefixerunt , intellexerunt. XIII. Tota prophetia Jestiae prost est exceptis tribus canticis, stil. Vineae Cap.. s- Urbis Sion Gap. 26. & Regis Ezechiae Gap. z 8. quae hexametris & pentametris versibus constare apud multos indubitatum est. XIV- Jestias sub quatuor Regibus sibi invicem succedentibus, stil. sub Ozia, Joatham, Achaz & sub Ezechia stxaginta quatuor circiter annos prophetavit. XV. Tandem Jestias obiit r sed quo mortis genere ad superos migraverit incertum est. Receptiffima opinio & verosimillima est , eum jussu impii Regis Menaffis , duabus ligneis tabulis alligatum, ferra in duas partes dissectum suisse j quia Optimates Regiae domus Principes Sodo- ir De Prophetis poßerioribus m specie. 6 k Sodomorum vocasset. Ad hoc Jefäiae supplicium applicant verba Pauli ai Hebraeos Cap. u. vers. 37. Dissecli sunt. 2. De J e R E M 1 A. XVI. Secundus Propheta est Wrn* Jeremias , quasi dicas, Plin» CD’*!’ exaltabit Jehovam. Jeremias fuit Propheta & Sacerdos oriundus ex viculo Anathot, distante Hierosolyma tribus milliaribus. XVII. Ccepit valde adolescens prophetare , & vaticinia sua describere sermone inculto & subrustico : nam relpectu sermonis & styli multo facilior est Jesaiaj & non mirum, ciim in vico apud rusticos natus & educatus fuerit : sed in majestate sensuum nihilominus est profundiffi- mus. XVIII. Hic Propheta in prophetiae fnae dispositione non semper rationem temporis habuit, sed multa vst$er npingov ordine turbato & praepostero literis mandavit. Hinc quxritur. Quare Prophetae prophetias suas saepe non eodem, ordine descripserunt, quo eae habitae & promulgatae fuerunt ? Efjpondet Calvinus in Praefat. in Jelaiam , Prophetas, postquam concionem habuissent ad populum, brevem ejus summam collegisse y eam- que valvis templi affixisse , ut omnibus prophetia melius innotesceret. Praeterea asserit hanc prophetiam , quum per aliquot dies omnibus satis innotuisset, suisse ablatam a ministris templi, ac' repositam in thesaurum , ut perpetuum rei monumentum extaret. Hac conciones Propheticae postea digestae quidem fuerunt in ordinem aliquem, sed saepe praposterum: & ex illis concionibus , ordine aliquo conjunctis, libros Prophetarum confectos esse verosimile est. XIX. Hic Propheta vixit sub Regibus Josia , Jehojakim , & Zedekias sed misero modo lapidibus obrutus vitam cum morte commutavit«. Quare ? Quia in JEgypto , quo antea cum aliis Judaeis erat deporta- tatus, contra iEgyptum & contra alia regna' vaticinatus fuerat. De hoc Propheta explicant verba Apostoli ad Hebraeos Cap. it.- v. 37, Lapidati funi , Inter Judaeos tempore Veteris T. fuerunt quatuor ordinaria supplicia capitaEa , scii. Lapidatio, combustio , strangulatio & decollabo. Poena omnium gravissima erat lapidatio; & hac poena gravissima dicitur Jeremias occisus. XX. Propterea audiendi non' sunt Victorinus f aliique' vetustiffimf Patres , qui docuerunt eum adhuc vivere, & in paradiso- terrestri unä B 3 cum 62 DISSERTATIO VI. cum Elia & Enocho superstitem este. His forte annumerandi sunt, qui narrant Alexandrum, cum iEgyptum ingrederetur, corpus Jeremiae fecum deportasse Alexandriam , ibique terrae mandafle. 3. De E Z E C H I E L E. XXf. Tertius Propheta inter posteriores Prophetas est hxpW Eze- chiel , id est, fortis Dei , apprehendens Deum , vel robur Dei . Hic fuit Propheta & Sacerdos, & cum Jehojakim Rege Judae captivus in Chaldaeam abductus est. XXII. Ezechiel stylo & elegantia sermonis vincit Jeremiam , sed a Jesaia vincitur: illius enim stylus nec adeo disertus, nec adeo rusticus est, sed ex utroque temperatus & mixtus. XXII!. Ezechiel est occisus in Babylonia a duce gentis suae, quem de idololatria reprehenderat; & sepultus est in terra Astyriorum , postquam viginti annos prophetasset. XXIV. Magna hujus prophetiae pars tantis obvolvitur obscuritatibus , ut apud Hebraeos antiquos traditione cautum suerit , ne quis primum Ezechielis posteriora octo capita ante trigesimum annum legeret. Primo quaritur. An Judaei etiam juventuti ante trigesimum annum non interdixerunt lectionem aliorum capitum, quam in Ezechiele ? l{e/pondeo. Etiam prohibuerunt lectionem primi capitis Geneseos & totius Cantici Canticorum. Secundo quaritur. Quare Juventuti ante trigesimum annum lectio horum capitum est interdicta? Rejpondeo 1. Judrci interdixerunt lectionem primi capitis Geneseos & aliquot capitum Ezechielis propter difficultatem : quia materia in illis capitibus contenta nimis difficilis est , quae captum Juvenum superat. 2. Prohibuerunt lectionem Cantici Canticorum propter amores , quorum in illo libro creberrima fit mentio , qui facile juvenes ad libidinem pellicere possent. Tertio quatitur. An illud praeceptum , olim juventuti mandatum , adhuc Hodie a Judaeis observatur ? Bglpondeo. Illud interdictum, quo lectio illorum capitum juventuti olim prohibita suit, diu est obsoletum: jam enim sine discrimine etiam pueris lectio primi capitis Geneseos conceditur. De De Prophetis minoribus in genere. 63 XXV. Post tres Prophetas majores sequuntur duodecim minores, scii. Hosea, Joel, Amos, Obadja , Jona , 'Micha, Nahum, Habakuk, Zephanja, Haggai, Zacharia, Malachia. Hi Prophetae vocantur minores , non quod minoris sint auctoritatis quam majores : omnes enim libri Prophetici ejusdem sunt auctoritatis: sed sic appellantur , quia minores Prophetae minores prophetias scripserunt. XXVI. Omnes Prophetae minores olim in unum volumen compacti fuerunt, ne parvitate suä singuli distraherentur , aut particulatim perda- rentur. Hinc Lucas dicit in Actis Cap. 7. versi 42. Sicut scriptum est in libro Prophetarum, num vi&imas mihi obtulistis ? & Textus ille allegatur ex Amosi Cap. s. verf. 2s. sed scriptum dicitur in libro Prophetarum, quia duodecim Prophetae minores in unum volumen fuerunt compacti. Ob hanc causam duodecim Prophetae minores in supputatione librorum tantum pro unico libro numerantur. XXVII. Ordo Prophetarum minorum , in Bibliis hodiernis Hebraicis usitatus, an fecundum seriem temporis sit institutus, clare ex sacra Pagina vel ex historia Judaeorum non innotescit. Quidam Prophetae suerunt coaetanei: & propterea difficile est conjicere , quis prius vel posteritis prophetiam suam literis consignaverit. Auctores in diversa sententiarum eunt divortia circa ordinem & seriem Prophetarum minorum: alii hos, alii alios Prophetas praeponunt. Nos hodiernam Prophetarum minorum seriem, apud Christianos usitatam, & in Thalmude approbatam , tum propter venerandam antiquitatem , tum etiam quia veritati apprime convenientem esse existimamus, retinebimus. De singulis pauca in medium proferemus. XXVIIL Primus Propheta est !£2jin Hoseas , idem denotans quod Salvator. Hic Propheta fuit filius Beeri , oriundas ex oppido Belometh , & Prophetae Jesaiae id est , percutietis , sive quis hic. Hic Jesaiae fuit coaetaneus, & prophetare coepit sub Jothamo, ac perrexit sub Acha- zia & Ezeclsia. Adventum Salvatoris & locum nativitatis ejus clare praedixit. Sixtus Senensis pag. iZ- sic de ejus morte scribit: Mori, tur ex alto loco praecipitatus , & fipultus efl in Aforaßi patria sua prope Po- ly an Arium , anno ab orbe condito ferme ter millesimo ducentesimo quadra - gesimo. Septimus Propheta est ONIJ Nahum, hoc est, consolator. Natus est in oppido Elkosai transfluvium Jordanem. Post Prophetam Jonam contra Ninivitas prophetasse vulgo creditur. Octavus est p?P^n Habatyil^, id est, lu&ator. Fuit Propheta oriundus ex agro Bezochar: sed quando vixerit, vel quando prophetare inceperit est ignotum. Nonnulli tempore captivitatis Babylonicae , alii ante captivitatem Babylonicam eum vixisse opinantur : sed incerta sunt omnia. Ultimum ejus caput comprehendit carmen Eucharisticum , ia- quo judicia Dei adversus hostes & beneficia ia Ecclesiam describuntur. Nonus De Prophetis minor.ibus in genere. 6 5 Nonus est noii’ Zephania , id est , aremus Dei. Hic claruit sub Jo- sia Rege Judae, & fuit inter ultimos Prophetas, qui ante captivitatem Babylonicam cum Jeremia prophetarunt. Decimus est 'Jn Huggaus , id est, feßivus sive latus. Hic adhuc mi- norennis ex Babylonia in Judaeam reversus, populum admonuit, & incitavit ad reaedificationem Templi Hierosolymitani. Judaei verbis ipsius obtemperarunt, Templumque tam festinanter reaedificarunt , ut adhuc suismet oculis structuram Templi completam contemplatus fuerit, in- que eo primo omnium Deum laudaverit. Mortuus est Hierosolymis anno quinquagesimo post liberationem ex captivitate Babylonica. Undecimus est Z.icharias , id est , memor Domini. Ejus prophetia superat alias prophetias minores tum longitudine, tum etiam obscuritate : continet enim visiones obscurissimas visionibus Danielis parum dissimiles. Duodecimus & ultimus Propheta est ’-SRbo Malachias , id est , angelus vel nuncius meus. Origines putavit Malachiam fuisse Angelum, qui de coelo lapsus corpus assumpsisset > ut Israeli voluntatem Dei revelaret. Alii, hanc sententiam tanquam nugatoriam rejicientes, verosimilius statuunt ipsum fuisse hominem natum in oppido Sopha in tribu Zabulon ; & sortitum fuisse nomen Angeli, quia fuit formte praestantis > & moribus inculpati ffimis praeditus. Paraphrastes Chaldaeus & multi alii Judaei opinantur Malachiam fuisse Esdram scribam: sed non videtur verosimile: quia hic Propheta cum Zacharia & Haggaeo coaetaneus suisse statuitur. Nam historia Judaeorum asserit hos tres simul fuisse membra illius maximi extraordinarii Synedrii, constantis centum & viginti Viris, quod Hierosolyma; ab Esdra , post solutam captivitatem Babylonicam , ad restituendam Legem, fuit convocatum , & eodem Esdra praeside ibidem habitum. Malachias vocatur 0^*3311 D3Tirt Sigiüum Prophetarum: quia ejus liber est ultimus inter libros Prophetarum: nam in ipso series Prophetarum fuit interrupta, sive potius abrupta. Philol. Hebr. DISSER. 66 DISSERTATIO VII. DISSERTATIO SEPTIMA, HAGIO GRAPHIS, Pars §. i. Hagiographa enumerantur. 2 . Appellatio Psalmorum. Z. Solvitur obje&io. 4. Dum sententia de au&oribus psalmorum proponuntur. 5. Decem au&ores psalmorum enumerantur. 6. 7. 8- 9. IO. 11. 12 . l Z. Singulis au&oribus Psalmi, composuerunt , assignantur. Psalmus 15 1. non eß authenticus. 34. Au&or colle&ionis Psalmorum anquiritur. 3 5. Psalmi aliter a Gracie A Lsj/i- nis numerantur quam ab Hebrais. 36. Septem Psalmi ordine Alphabeti- co conflantes enumerantur j ifls di- verfitas indicatur , 37. Hieronymi sententia , numero septenario adversa, quoddammodo conciliatur. 3 g. Patio datur , quare quidam Psalmi ordine Alphabetico fint conscripti. 19. Dividitur Psalterium in f. libros. 20. Locus , ubi medius versis invenitur, assignatur. 21. Numerus Radicum Hebraicarum Prior. A Chald. defiribitur. 22. Compendium discendi totum Psalterium. LZ. Schema versuum 564. in quibus 1184. Radices occurrunt. 24. Illi versiculi sunt stellula notati in tribus Psalteriis. 2s. Docetur ubinam cateree 683 -Ra- ! dices in toto V. T. investiganda fint. I 26. Versus illi 546. enumerantur. 27. Ipßjßma voces, in illis versibus occurrentes , recensentur in Manuali meo. 28- Psalmi sunt carmina. Ratio datur, quare aliquando ea occurrant. 29. 30. Enumerantur pleraque carmina V. T. Antiquitas poeseos demonstratur. z i. Quarituri An metrum carminum sacrorum fit notum ? 32. 33. Differentia inter carmina sacra & profana ostenditur. 34. Carmina sacra non constant metro, sed tantum fuerunt ad Musicam ita accomodata ut cantari potuerint. Zs. Judai cantillant libros non poeticos. H S E C T 3 O I. Actenus de prima & secunda Veteris T. parte egimus, subsequitur jam ejusdem pars tertia > quae nomine E 3 WD Hagiographorum denotaturi suntque sequentes duodecim libri, seil. De Hagiographis. scii. Psaimi, Proverbia, Job, Canticum Canticorum , Ruth, Ecclesiastes, Esther, Daniel, Esdras, Nehemias & Chronica, 67 Ihrem, 1 . De P s A L m i 8. II. Primus liber inter Hagiographa est Psalterium , quod ab Hebraeis D'^rin (contracte D’Vji) hymni, laudes , & ä Graecis vocatur: quia laudes Dei in illis continentur. III. Forte objiciet nonnemo , & dicet: Psalmi non recte vocantur hymni & laudes: nam in illis multae querelae, deprecationes & gratiarum actiones continentur. Rejpondeo. Quando Psalmi vocantur laudes, tum a majori & potior! parte desumitur denominatio : laudes enim constituunt maximam partem Psalmorum. Similiter liber Proverbiorum etiam vocatur Pro. verbiet, cum sciamus non tantum sententias proverbiales, sed etiam multa scita Sapientum & aenigmata in eo contineri. IV. De Psalmis prime quaeritur. Quis eorum est Auctor? Respondeo. 1 . Chrysostomus & Augustinus autumant Davidem omnium centum & quinquaginta Psalmorum esse auctorem; horum quot dam ore proprio cecinistet, aliorum vero sola argumenta dictaflet, ea- -que tradidisset cantoribus, qui ex traditis argumentis carmina feciflent, & ad varios cantus , variaque organa musica accommodastent, illaque propriis nominibus inscripsissent. 2- Alii, e quorum numero sunt Aben Ezra, Hieronymus , aliique quamplurimi , eam sententiam verosimiliorem esse arbitrantur, quae statuit plerosque quidem Psalmos a Davide , reliquos vero ab aliis auctoribus esse compositos. V. In universum decem vulgo Psalmorum Auctores statuuntur, scii. David, Moses, Salomon, Asaph, Ethan, Heman, Idithun, & tres filii Ko~ rah , scii. Afir , Eikana 8c Abirsaph , qui communi studio quosdam Psalmos dicuntur composuisse. In numero denario plerique Doctores conveniunt, sed in specificandis personis parumper discrepant. Quidam inter hos decem Psalmorum auctores numerant Abrahamum, Esdram, Ada- mum & Melchisedecum: sed nos priores decem retinemus. VI. Erimus & praecipuus auctor Psalmorum est Rex & Propheta David, qui composuit Psalmos septuaginta quatuor , qui nomen ipsius in frontispicio Psalmorum Hebraicorum hoc fere modo prae se ferunt ; "nata ; vel 111*7 |W» ; vel tantum "111*7 i vel I 2 INI 68 DISSERTATIO VII. nn 1 ? ofna, vel -in7 r-6sm vsi “in*? ^>22723 ; vel m'? oSnn: Suntque 74. sequentes: Z. 8. 14. i 9 ' 24. 29. 35. 42. 54. 59. 64. 86. no. izz. 142. 4. 9. 15. 22. 25. 32. 36. 41. 55. 62. 65. 101. 122. r;8. 145. 5. 11. 16. 2i. 26. 31. 37. 51. 56. 61. 68- to;. 124. 139. 144. 6. 12. 17. 22. 27. 32. 38 ° 52. 57- 62. 69. 128. 131. 142. 145. 7. 13. 18. 23. 28- 34- 39- 53- 58. 63. 70. 109. 132. 141. Praeter hos septuaginta quatuor Psalmos , tali nomine in principio 'insignitos, composuit David adhuc triginta 0B0 alios Psalmos, tali inscriptione nominis carentes; Suntque Z8- sequentes: .i me 1g 1 ton Ib 1. 33 . 67 . 104 . 107 . 11 ?. 116 . 119 . 123 . 128 . 134 . 146 . 149 . 1 2 . 43 - 71 . 105 . III. 114 . II 7 . 120 . 125 . 129 - 135 . 147 . 152 ° j 12 . 66 . 102 - 106 . I i 2 ° I I 5 . I I 8 - 121 . 126 . 132 . 137 . 148 . David ergo fimul composuit Psalmos centum & duodecim. VII. Secundus Auctor Psalmorum , ex sententia Aben Ezrae, est aliquis Moses, forte non Propheta Moses, auctor Pentateuchi, sed unus ex cantoribus Davidis. Verum Hieronymus putat hunc Molen fuisse Prophetam Mosen, scriptorem Legis. Ut ut lit, Moses aliquis posteritati reliquit undecim Psalmos se mutuo ordine sequentes , scii, a Psalmo nonagesimo, qui sic incipit ‘ it^oS Oratio Mops , & alii decem ordine sequentes. Etiamsi Psalmi decem sequentes nomen Mosis, ad modum Psalmi nonagesimi, prae se non ferant, nihilominus Mosi adscribuntur : nam Psalmi, nominis , proprii inscriptionem non habentes , addicuntur ut plurimum illis auctoribus, quorum ultimo nominati m facta est mentio. i Sunt igitur 11 . sequentes: 90 . 91 . 92 . 93 - 94 - 95 - 96 . 97 - 98 - 99 - * 22 . i VIII. Tertius Auctor est Salomon filius Davidis , qui Psalmum j septuagesimum secundum composuit, qui incipit nomine Salomonis i. yraibstH &c. Athanasius Salomoni , praeter hunc, adhuc duos alios i Psalmos adscribit, scii. 67. & 127. quorum posterior etiam nomen i Salomonis prae se fert. Non desunt, qui opinantur Salomonem e- i tiajn composuiste Psalmös , qui Cantica graduum dicuntur, scfl. a Psaf« > fflO » IB \ fidi lit E{ tlllS llill X III Ihj «oni 12 . i De Hagiographis. 69 ino 120. usque ad 134. Sed ex sententia Hebraeorum Salomon unius tantum Psalmi, nempe 72- auctor statuitur. IX Quartus Audor Psalmorum est Asaph, qui fuit princeps inter cantores , praesonantes cymbalis aeneis. Hic composuit duodecim Psalmos, qui nomine Asaph inscribuntur ; Suntque 12. sequentes : ?o. 73' 74- 7i- 76. 77- 78- 79- 82. 8t. 8r. 83. X. Quintus Audor est Ethan, qui conscripsit Psalmum oduagesimum nonum, qui incipit lH'xh VptjJO . Hic Ethan tanta sapientia praeditus fuisse creditur, ut nemo hominum unquam praeter Salomonem ipso fuerit sapientior. XI. Sextus Audor est Heman, qui modulatus est Psalmum oduagesimum odavum , ubi in versu primo scribitur, IH'nh . Hunc Psalmum filiis Korah cantandum dedit ; & propterea tam suo quam ipsorum nomine inscribitur. XII. Septimus Audor statuitur Iduthun, cantor eximius , qui cantasse dicitur Psalmum trigesimum nonum, qui incipit tlnvnS Sed hic P/älmus ä nonnullis adscribitur Davidi propter nomen Davidis, quod in frontispicio gerit: & propterea paulo superius eum Davidi adscripsi- mus. Hinc Iduthun a Salomone Jarchi non numeratur inter audores Psalmorum; sed hi sequentes, feil. Adam, Melchisedek, Abraham, Moses , David , Selomoh, Asaph, & tres filii Korah. XIII. Reliqui Psalmographi sunt tres filii Korah, scii. Asir, Elka- na & Abirsaph , qui jundis operibus undecim Psalmos , titulum n’*P prae se serentes, composuerunt, Suntque hi sequentes : 42. 44. 4 27. ergo si aliquis velit cognoscere totum Psalterium, ei tantummodo opus est diligenter perambulare hos s 64. versiculos , qui quartam partem totius Psalterii non constituunt. XXIII. Placuit breve aliquod Schema ex Lyra Prophetica Davidis Bythneri hic exhibere, in quo illi ^ 64- versiculi continentur , qui omnes voces totius Psalterii comprehendunt. Psal. verf. Psal. verf. Psal. verf. Psal. verf. P/?/. wr/T P/sl/. verf 1 4 6 9 17 2i 3 23 « 2 I 13 14 1 19 7 32 4 i 2 14 3 26 IO 6 SOI 6 8 2 is 3 27 22 7 9 ".0 8 3 4 29 8 33 2 ■ 9 4 s 30 IO 7 [12 8 16 1 32 is IO -si ; % 3 9 4 35 is 14 8 9 1 5 37 l6 34 6 jji 4 4 6 6 4 i 21 11 s 7 17 3 43 2s 3s 6 & 8 i? 4 46 23 4 8 s 1 21 s 19 2 s 12 Di4 IO 2 8 3 2? 2 13 9 3 - 9 s 27 4 14 sce IO 7 IO 6 12 Is 11 .• 8 12 7 H l 6 0- IZ 9 14 8 29 7 19 6 1 IO is 11 9 21 co 3 18 ' l 8 2 12 30 I ;6 4 4 II 3 3 13 6 9 7 6 s 14 12 37 2 J 8 . 12 2 8 20 4 ?i 4 4 i- ■ 7 1 6 9 6 14 21 ::t S 7 Jl 9 21 34 ;:i Philol. Hebr. K Psal. DISSERTATIO VII. Fsal. vers. P/i/. ver/I 35 9 38 6 10 7 • >4 8 i 5 9 48 3 XI 8 19 H 39 2 49 4 3 9 4 is 5 fO 2 6 i 3 7 18 ii i 9 12 2! 14 f i 6 40 3 8 5 9 i? 20 41 4 52 4 42 2 7 5 55 3 8 4 11 6 44 6 9 ii i 5 13 22 14 23 56 2' x 7 57 5 23 7 ' 45 1 58 5 2 6 3 7 5 9 8 IO Fsal. verf. Fsal. vers. 59 7 27 60 2 28 4 3 ' 5 32 6 69 z IO 9 §2 4 * 3 II 16 12 22 6z 2 26 ii 32 12 71 6 64 4 18 7 72 6 8 9 65 10 IO ii 13 13 16 14 17 66 11 73 4 Ss 6 68 5 7 6 8 7 11 8 12 9 19 IO 20 12 21 13 28 14 74 1 15 5 17 6 18 8 20 14 22 is 26 17 Fsal. vers. Fsal. vers. 19 6s 20 71 7 s 4 79 1 6 I E 9 80 6 76 6 9 7 10 12 11 13 12 77 2 >3 . 3 14 10 16 18 17 19 8i 4 20 7 78 2 12 9 13 10 83 ll 16 14 21 16 24, 84 4 26 7 27 11 3 l 85 ii 36 88 6 41 9 43 IO 44 11 45 13 46 l6 47 89 9 48 11 50 24 si 40 52 4 * 58 42 Fsal* De Hagiographis . 4 l '| Pfal. verf' Pfal. verf. P/7f/. verf. P/rf/. verf Pfal. verf. Pfal. verf 47 7 37 lis 6 7 142 4 71 90 4 9 39 7 123 2 II 1 7 104 2 42 116 12 4 12 i' 1 IO 3 43 16 124 7 141 3 6 91 4 4 47 Il8 12 127 s 6 5 6 11 107 13 22 126 4 7 10 7 12 i 4 27 6 9 II 10 17 16 II 9 18 127 2 142 1 12 13 17 20 20 3 144 2 >3 . 14 18 27 21 7 6 4: 92 7 22 30 28 128 3 IO 16 8 27 34 39 129 3 12 17 11 26 37 42 6 I? 13 28 39 7 » 7 14 7 94 13 127 15 40 60 131 2 15 12 14 16 4 i 61 132 8 145 14 4 17 20 129 4 66 H 146 4 11 19 27 11 67 133 2 8 4 97 4 32 16 69 137 4 147 3 16 8 3 i 18 7 ° 7 4 10 33 19 78 136 is 9 97 2 34 24 83 . 24 10 11 7 42 29 103 137 2 14 il 98 4 41 110 1 J J 3 3 16 £ I 6 106 I Z 3 n8 9 17 ) 8 '7 4 J19 139 3 18 10 99 1 19 6 120 7 148 7 H roi 7 27 riZ 6 122 8 149 4 i 3 102 4 27 7 131 12 6 16 ^ 7 28 9 133 ~ 17 8 3 8 30 114 i 147 16 172 4 [i 18 32 4 176 19 7 4 103 3 33 8 120 4 20 6 t° 1 (l ! XXIV. Ut Lectores' ab hoc onere annotandi hos 564. versiculos t ! in Psalteriis liberarem, placuit in tribus Psalteriis, scii, in Psalteriis pu- ' 3 K a rs DISSERTATIO VII. re Hebraicis, in Hebraico-Latinis, & in Hebraico-Belgicis, a me anno 1666. Amstelodami per Josephum Athiam editis, hos 5 64. versiculos notare, & stellulis ä ceteris versiculis distinguere. XXV. Si quis porro quarat: Ü binam occurrant caeterae 68Z. Radices inusitatiores, quee non inveniuntur in Psalmis ? Eejpondeo. Ecce, eae investigari poterunt in hoc sequenti Catalogo, in quo post invicem enumerantur ex toto Veteri T. versiculi ^ 46. in quibus caeterae Radices, in Psalterio non occurrentes, inveniuntur. Dices. Iniis 54 6. versiculis Veteris T. hic infra annotatis, inveniuntur quidem Radices 812. & dictum est tantum restare Radices 683- Quid ergo sibi volunt Radices illae 12,9. superfluae? 'Aesoucleo. In his sequentibus versiculis non tantum occurrunt Radices pure Hebraicae , sed etiam nonnullae sere Chaldaicae: ex. gr. Deut. Z2° z6. nm Hos. 13. j. &c. Hae Radices, descriptae in libris Hebraicis Veteris T. quodammodo Hebraicae fiunt. Tantum igitur in hos Catalogo omittuntur Radices mere Chaldaicae in Daniele & Ezra occurrentes. XXVI. Catalogus versiculorum 546. Veteris T. in quibus caeterae Radices, in Psalterio non occurrentes, inveniuntur. cap. vs. cap. vs cap. vs cap. vs. Genesis. H 33 '7 33 37 19 25 9 19 3 i I 2 2 f 40 11 12 15 2 5 65 4 i 12 22 14 25 6 23 i; 16 J I 6 30 42 4 !5 6 *4 20 26 20 43 20 8 »f 2 27 9 4.7 23 16 3 * IO 28 12 49 11 33 17 30 20 12 21 3 >7 II 35 17 6 n 39 9 3 * 37 7 Exodus. 24 25 6 5 26 18 2 3 26 1 Dl 16 19 9 9 2I 32 33 5 6 12 cap. vs cap. vs. cap. v£ cap. vs 27 17 37 5 2s Levitic. 30 39 4i Numeri - 4 7 8 I 12 45 6 4 28 17 15 r 4 10 9 18 2 2 15 3 11 i 19 6 14 16 12 5 20 20 19 10 15 20 28 10 6 28 16 13 32 11 7 20 27 22 32 33 9 21 20 23 8 29 20 IS 22 23 24 3 30 32 19 24 12 31 16 32 16 ZO 25 25 35 20 34 33 42 26 44 35 22 13 5 cap. De Hagiographis. 77 .aot cap. vs. cap. vs. cap. vs. cap. vs. cap. vs. cap. vs. cap. vs cap. vl* 3 16 21 16 19 i 4 ss 13 49 . 24 28 24 Ueutir. 22 24 22 24 32 4 s6 10 50 is 30 2 i 4 i 4 -8 T s 2 s 57 9 s' 32 31 f 7 ] 21 l. J\eg, 24 33 1 20 34 32 2 13 s IO 2 8 27 7 59 5 39 Is IZ 18 J I 4 23 7 4 * 9 10 EZBCfJ * 40 7 14 s 2s 6 1 19 19 61 10 1 4 4 i 16 Is 8 26 8 9 4 20 6 Z i? 7 42 12 18 10 28 9 6 23 64 i 14 43 ij ?I 20 6 22 is 17 34 II 6s 4 2 6 44 18 23 8 9 4 38 18 Is 2s ro 47 2 19 37 7 33 IO Is 36 12 66 24 4 9 13 2Z 25 3 5 16 16 29 18 42 46 II I 8 37 38 30 14 Jerem . 5 8 1 s Hofea. 14 19 30 21 27 is 40 is 2 II 9 2 3 2 26 27 4 4 I. Sam. II Heg, 13 2 18 19 20 9 2s 14 12 4 14 s 8 13 6 28 2? 2 14 4 39 21 22 2s >3 10 10 12 Z2 is 33 42 14 12 41 7 10 7 11 13 I 24 6 11 s 23 19 42 4 11 16 16 18 5 33 18 6 28 16 7 44 8 14 9 4 14 34 13 6 7 1 9 12 6 s 40 z6 21 10 22 18 s 14 17 16 17 4 Joeh SZ 3 is 33 12 9 19 16 39 19 7 9 I 4 16 «7 7 18 20 22 46 1 22 14 21 3 1 f 22 '9 20 '9 29 22 18 6 2s 34 22 20 17 2? 21 9 23 11 26 20 47 iZ 29 26 23 3 2 20 2s 22 2s 1 27 4 48 9 31 22 18 4 iZ jojua . 28 24 9 49 10 29 24 2 18 30 12 jejaia . 28 IO si 8 38 22 42 / 2)73 § 5 , IO 14 40 6 II. Sam, I 6 22 17 24 14 20 39 46 3 4 24 s 6 3 s 12 I X 22 8 3 14 3 6 2 s 53 6 47 3 26 4 6 ? 13 9 16 27 / 48 26 10 10 juatc, 17 13 17 29 2 I 54 8 28 27 is 7 " 7 A 18 19 s 38 30 6 i ii 37 17 14 L I cap» 73 cap. vs 9 l f Jona. 1 12 4 6 Micha. 2 4 6 14 Nahum. 2 4 11 13 3 2 17 Habak. 2 5 II If 3 r? Zephan. 2 9 DISSERTATIO VIL 2 4 9 17 12 1 > cap. vs. cap. vs Zackar. j ^ j ^ 21 12 23 2 24 22 31 26 18 27 22 28 3 29 21 30 15 *7 28 33 31 24 10 1 11 8 12 10 Malacb. 4 13 20 21 Proverb. 3 6 10 8 21 7 16 10 8 13 3 if 19 1 6 26 30 '7 *4 Job. 8 12 5 10 17 f 9 12 cap. vs cap vs cap. vs. cap. vs 13 27 is 12 15 27 16 8 if r? ‘7 1 19 3 20 18 21 24 32 24 8 16 26 9 28 7 8 18 30 2 ; 6 12 2s 32 6 21 33 20 39 24 2s 3 ? 16 37 11 38 28 38 f 18 23 30 40 12 18 21 41 9 11 13 20 21 Cantic. 1 17 10 2 I 9 11 13 ‘ 4 Lcc/es 2 7 8 13 H i 2 3 7 3 9 ; s Rjctb. 13 14 16 Threni. 14 II 16 2 8 I 4 f 10 12 If 12 If I 8 3 12 Eßber. i 6 8 & 1 16 : 9 14 if I- 4 9 10 's Daniel. i 8 cap. vs 10 11 9 24 Esra. 3 7 Nehent, 2 I ; 17 6 8 7 3 f I. Cbron. 10 12 13 12 if 27 21 27 26 Ig II. Cbron 2 16 3 6 3 6 16 XXVII. Ut adhuc magis Philohebraeos juvarem , placuit edere Manuale Hebrseo-latino-Belgicum , in cujus fine , ordine secundum libros Veteris Test. describo omnes illas voces Radicales , in Psalterio non oc- currentes, una cum versione Latina & versiculis, in quibus ese voces occurrunt. Illud Manuale etiam secunda vice est editum. XXVIII. Psalmi sunt Carmina , quae olim David aliique Viri sancti, & nunc Judaei in Synagogis publice canunt. Placuit enim Deo non tantum soluta & simplici oratione , sed etiam ligata & concisa voluntatem suam hominibus per sanctos Scriptores revelare : tum ut De Hagiographis. jq ut hsec concisa oratio imbecilli memoriae subsidium praestaret ; tum etiam ut animi cantantium pia & insigni hac modulatione magis moverentur, & ad Deum ardentiori pietatis studio elevarentur. Laetitia, nonnunquam etiam tristitia ad carmina effundenda animos Scriptorum incitavit. XXIX. In omnibus partibus Veteris T. Carmina inveniuntur. Exodi Cap. is. describitur Canticum Israelitarum per mare rubrum transeuntium. Deuteronomii Capite z 2. Mosis Carmen enarratur. Judicum Capite s. Deborae & Baraki Carmen Eucharisticum occurrit. In his tribus antecedentibus Capitibus & in Capite 22. secundi libri Samuelis, ut Lectores admonerentur illa contenta esse Carmina, ligatä- que oratione constare, regulae non continua sed interrupta serie in Bi- bliis Hebraicis, praecipue majoribus , proponuntur. In primo libro Samuelis Capite 2 . Hannae suspiria effunduntur. Caput tertium prophetiae Habakuk ab ipso Propheta oratione ligati literarum monumentis traditum est. Liber Jobi a versu 2. Capitis Z. usque ad versum septimum Capitis ultimi Carminibus constat. Hieronymus arbitratur Jobi versus este hexametros ex dactylo & spondaeo mixtos. Proverbia Salomonis, & quatuor priora Capita Lamentationum Jcremia ä Viris Sanctis in Veteri Test. decantata suerunt. In Threnis sunt quatuor Alphabeta, quorum duo priora testante Hieronymo, conscripta sunt versu ä metro Sapphico non multum dissimili; quia tres versiculos, qui sibi connexi sunt, & ab una litera incipiunt, Heroici Carminis comma concludit. Tertium vero Alphabetum Trimetro Alphabeto contextum est , & a ternis literis , sed eisdem , trini versus incipiunt. Quartum Alphabetum simile est primo & secundo. VideSixt, Senens, p. 16 - XXX. Hinc jam ipso jubare meridiano clarius illucescit Poesin esse artem perantiquam, & non nuperrime demum inventam: nam simul cum Verbo Dei, quo nullum scriptum antiquius in rerum natura invenitur, lucem aspexit. XXX!. Occasione horum Carminum primo qmritur : An metrum Carminum Hebraicorum in Bibliis occurrentium sit notum ? Rejpondeo , Multi conati fuerunt Carmina Veterum ad certas dasses go DISSERTATIO VII. fes referre: sed aa rectam rationem scandendi Carmina invenerint, inulti non fine ratione dubitant. Hodierna Carmina Hebraica, Judaeis & Christianis usitata, multis parasangis distant & differunt a Carminibus Veterum; propterea ex Carminibus hodiernis non licet judicare de Carminibus Veterum. Hieronymus etiam testatur Carminum genera, veteribus Judaeis usitata , diversa suisse ab aliis Carminibus, ciuae suo tempore usitata erant: praeterea asserit Judaeos modum Carminum Hebraicorum ab Arabibus mutuasse. XXXII. Secundo quaritur. Quaenam est differentia inter Carmina Hebraica in Veteri Test. usitata, & inter carmina Hebraica hodierna, quas ä Judteis & Christianis pallim componuntur? sestondeo. i. Carmina Hebraica , usitata in Veteri T. sunt composita ad modum Carminum Belgicorum ex metro continente certum syllabarum numerum : sed caetera carmina Hebraica componuntur ad modum Carminum Latinorum, quae constant metro continente pedes certae mensurae. 2. In Carminibus sacris rationem rhytmi non habuerunt, sed si sponte prodiret, & fortuito eliceretur , tum scriptis mandabatur ; aliter rhy t« mum non curarunt: sed Judaei in Carminibus hodiernis Hebraicis diligentem rhytmi rationem habent. Hac in parte Judaei hodierni imitantur Carmina Belgica, & nonnulla carmina Latina, quae etiam in sine rhytmo clauduntur: exempli gratia: Gutta cavat lapidem non vi , sed ßeps cadendo , Sic do&us fies non vi, sed fiepe studendo. 3. In Carminibus hodiernis Hebraicis decem propriae vocales sunt longse & quatuor impropriae tantum breves , cum in soluta oratione tantummodo quinque breves vocentur: sed, num eaedem etiam longae fuerint in Carminibus sacris, dubium est. XXXlIf. Ex his verisimiliter concludimus rationem Carminum sacrorum non esse notam , nec eadem ad trutinam Carminum hodiernorum este expendenda. Prophetae in Veteri T. mydulabantur Carmina sua per varios accentus Hebraicos , qui docebant vocem este attollendam, vel deprimendam, vel prolongandam, yel alio quocunque modo dirigendam. XXXIV. Quia nemo hactenus inventus est , qui rationem metricam carminum Veteris Test. sine contradictione aliorum descripsit; ideo De Hagiographis. gi ideo suat nonnulli, qui non fine rationibus putant carmina sacra non constare metro certo ad leges poeseos adstricto, sed tantum esse car- | mina ad Musicam ita accommodata , ut potuerint cantari. Sicuti cantiunculae Belgicae vel Latinae Ecclefiasticae , solutae legibus metricis, sine consideratione syllabarum longarum aut brevium cantantur , ita I etiam Carmina Hebraica videntur sine legibus metricis & sine consideratione talium syllabarum fuisse cantata. Nam si certum aliquod metrum fuisset , procul dubio Paraphrastae Chaldaei , Thalmudici, vel ulli alii Rabbini illud novissent: sed omnes de eo tacent, & nihil certi de eo proferunt. Scaliger in Animadv. ad Chron. Eusebii p. 6. b. ita fatur : Neque in Psalterio neque in Threnis ullum canticum est metrica j legibus adftricium , sed est mere soluta oratio , charactere poetico animata. ! Carmina igitur Veteris T. fuerunt cantata : & propterea vocantur nominibus T!£ > 11212 . O'1'VN , denotantibus cantiones aut Psalmos Imo etiam certis melodiis suerunt accommodata, uti apparet ex multis inscriptionibus, quae vel instrumenta musica, vel alias cantiones denotant, fecundum quarum melodias etiam haec carmina de- cantabantur ut Ps 4. 1. JVJ’DET» Sy , Psal. 12. I. * 7 j; rrrun Psal. 8. i. mabv Psal. 46. I, /-111;/ *5j? Psal. 60. X. &c. Ingeret sorte aliquis : quod ergo nulla videatur este differentia inter carmina in Psalmis, in Cantico Canticorum, in libro Jobi ac alibi occurrentia, & inter prosam aliorum librorum. Magna statuitur disserentia , etiamsi negemus proprie dictum metrum inveniri in libris poeticis. Nam carmina sunt, quae cantui fuerunt accomodata , sed sine certo metro. Verum caeteri libri nunquam vocantur carmina , nec unquam fuerunt cantati , neque etiam cantui suerunt accomodati. In carminibus ergo Veteris Pest. non est mere soluta oratio, qualis invenitur in caeteris libris, sed est oratio syllabarum & vocum certo numero ad melodiam adstricta. Vide haec probabilibus rationibus docte probata ab Augusto Pfeiffero, Professore Wittenbergensi, in Diatribe Philolog, de Poesi Hebraica. XXXV. Judaei hodierni in legendis libris non Poeticis rationem accentuum observant; & in Synagogis suis Pentateuchum publice cantillant ac si carmen aliquod esset : propterea Buxtorfius in Epitome Grammaticae suae cap. s. ait accentus habere triplicem usum, Philol. Heer L stuo- DISSERTATIO VIII. quorum primus designat musicam, sive rationem cantus apud Judaeos. Sed ille usus plane elt nullus apud Christianos: quia illi Vetus lest. non cantillant > sed legunt. DISSERTAT H A G I O G Pars P o §, i. Proverbiorum appellationes, & rationes earum. 2 . Olim de Divina auBoritate ejus libri pro tempore fuit dubitatum. 3. AuBor es coUeBionis assignantur. 4. Jobi hijloria non eß parabola. q. Tempus quando vixit ignoratur. 6- AuBor libri Jobi eß ignotus. 7. 8- AuBor it as Jobi eß Divina , ejusque Jlylus eß difficilis. 9. 10. Primus ex 5. libellis, publice pralegisolitis, eß Canticum Canticorum. Patio ejus appellationis af- fignatur. LeBio ejus Juvenibus 0- . lim interdiBa fuit. 3 1. AuBor libri Ruth eß ignotus. Carpzovius laudatur. 3 2 . 13. Tbrenorum appellatio & contentum. Nomina alphabeti versibus plerorumque capitum proponuntur. 34. k. Ratio nominis sibnp Ecclesiastis. 36. Olim fuit dubitatum de auBoritate Ecclefiaßis : tum quia videbatur contradiBoria continere ; tum quia quadam videbantur haresin fapere. IO OCTAVA , R A P H I S , T E R I O R. 17. .'8- AuBor ejus eß Salomo. Inquiritur de tempore quando conscripserit. 19.20. Ratio appellationis libri Eßher & nominis Regina inquiritur. 21- 22. Vocatur Volumen Efihera. Solet exscribi (si circumvolvi. 23. 24. Kf gula. corniculum ( Matth. s. i Z.) septem literis superponitur. 2 vero omnia, quae de eo narrantur , sint tantum parabolice intelligen- L 2 d». 84 DISSERTATIO VIII. da , Scuti ilia intelliguntur , quae de Lazaro & de' Divite , ac de filio prodigo in N. T. narrantur ? * Rejpondeo. Multi olim existentiam Jobi in dubium vocarunt ; & omnia, quae Jobo accidisse narrantur, parabolice explicarunt. Nos tamen cum plerisque aliis Auctoribus asserimus & jobum revera in mundo fuisse , & ipsius vitam non esse parabolam, sed veram historiam. Rationes multae possent assignari, sed hae paucae hoc tempore sufficiant. r. Quia apud Ezechielem Capite 14. versu 14. Jobus cum aliis recensentur, qui revera in mundo suerunt. Dicit enim Dominus, Si Nocebit!, Daniel 0 ' Jobus suerint in civitate, ipsi cmn justitia sua eriperent seipscs , atqui Noachus Sc Daniel revera fuerunt in mundo » & per consequens probabile videtur Jobum etiam in rerum natura fuisse. 2. Sacra Scriptura luculenter patriam Jobi, ipsius opes, liberos, & eorum nomina describit. 3. Nonnulli addunt tertiam rationem , videlicet, quod Muhamme- dani Constantinopoli adhuc hodie magna cum devotione venerentur Jobi sepulchrum. Verum alii statuunt Jobum ibidem sepaltum non esse illum Jobum , cusus liber inter Canonicos recensetur, sed Ducem belli Saracenorum , qui etiam Jobus vocatus fuit. V. Secundo quaritur. Si Jobus revera fuit in mundo : Quando igitur vixit 3 Hejpondee. De tempore quo vixit, tot fere sunt sententiae, quot capita. 1. Quidam arbitrantur ipsum temporibus Patriarcharum vixisse. 2- Nonnulli temporibus Mosis. 3. Alii temporibus Regis Da- vidis. 4. Quidam ipsum inter ascendentes e Babylonia fuisse pro indubitato habent. Sed omnia illa sunt incerta, s. Judaei cum Mu- hammedanis Jobum ad Esavum referunt , & immediate posteris Esa- vi subjiciunt. 6 . Alii Esavum Jobi abavum fuisse , vel ex Nahore Abrahams fratre natum esse ajuntr. 7. Nonnulli statuunt Jobum tempore ingressus Ilraelitarum in iEgyptum esse natum , & tempore egressus eorundem demum esse denatum. Secundum sententiam horum posteriorum Auctorum historia haec contigisset tempore illo, quo Israelitae sub duro servitutis jugo TEgyptiaco vivebant. Moses, ad consolationem Judaeorum in fEgypto captivorum > historiam & patientiam Jobi conscripsisset : tum ut Israelitae, legentes vehementes illos dolores, invicem consolarentur , & eum magna patientia ad si- De Hagiographis . g^ militudinem Jobi durum Pharaonis jugum sufferrent; tum etiam ut liberationem Jobi videntes etiam talem caelitus exspectarent. Quare Judaei Jobum vulgo Prophetam gentilem vocant ? Resp. Quia extra Ecclesiam Judaeorum vixisse putatur. VI. Tertio qrtaritur: Quis fuit Auctor libri Jobi ? Rsijpondeo. Auctores in varia sententiarum eunt divortia, i. Nonnulli statuunt quod ipse Jobus sit Auctor libri fui. 2. Alii existimant quod non quidem ab ipso Jobo» sod vel ab amicis Jobi, vel ab aliquo Propheta literis sit consignatus liber Jobi. z. Sunt alii (inter quos est Menasselx Ben-Israel Libro i. Cap. i6. de Re surr. mortuorum) qui arbitrantur quod ipso Moses hunc librum lite- rarum monumentis tradiderit: quia putant Jobum vixisse temporibus Mosis; cui, ut & aliis multis , Jobus notus erat ob humilitatem, pietatem & ob grav acriter visitabat 4. Denique sunt multi, qui opinantur hunc librum quidem scriptum este a Jobo , sed lingua Syriaca vel Arabica ; Verum a Mose esse translatum ex illa lingua in Hebraicam. Hanc sententiam conantur probare. I. Ex vocibus & phrasibus Arabicis ac Syriacis paffim in libro Jobi inter Hebraicas occurrentibus. Notiffimum enim est vix ullos libros ita ex primigenia in aliam linguam transferri, quin linguae primigeniae indicia appareant haud pauca: atqui in Jobo multae tales phrases conspiciuntur: & propterea absque subsidiis linguae Arabicae difficulter omnia penetralia Jobi perreptari possunt. L. Quia Jobus in Arabia multorum calculo vixit; & socii ipsius , qui talem sinistram cogitationem de ipso susceperant, Arabum Reges fuisse putantur. Nos judicamus hic nihil certi definiri poste. Etiam parum vel nihil refert, an Auctorem libri slicujus in specie cognoscamus vel ignoremus. Multorum librorum Auctores quidem ignorantur , de quorum tamen auctoritate k nullo dubitatum est. VII Auctoritas Divina & auctentica hujus libri ä veris Ecclesiae Do- ctoribus fuit defenso , etiamsi a quibusdam Anabaptistis excipiatur sannis , & tragico-comoedia nominetur. VIIL Stylus Jobi est concisus & difficilis : ideoque Paraphrastae infe- Hciori succestu Jobum transtulerunt. Etiam Interpretes, propter difficultatem absterriti, post absoluta in alios libros commentaria , in hunc fere citimo conscripserunt. L § 4. De es castigationes , quibus Deus eum prae aliis hominibus 86 DISSERTATIO VIII. 4. De Cantico Canticorum. IX. Jam ordine sequuntur inter Hagiographos quinque volumina, certis quibusdam sestis publice in Synagogis Judaeorum praelegi solita ; quae propterea etiam in multis Bibliis Hebraicis immediate post quinque libros Mosis compinguntur. De his vide retro Dissertationem secundam. X. Primus liber inter quinque illa volumina est O’Ttifn Ttd Canticam Canticorum. Hic liber sub typo conjugii mundani Regis Salomonis & filiae Pharaonis spirituale conjugium inter Christum &. Ecclesiam graphice describit. Vocatur kxT H-okw Canticum Canticorum : quia caeteris canticis, a Salomone & ab aliis Auctoribus compositis , multo praestantius est. Judaei olim a lectione hujus libri ante trigesimum annum juventutem arcebant, ne lectio hujus libri juventuti vagas aut profanas cogitationes injiceret: agit enim de amoribus, qui , si fecundum literam exponantur, facile ad libidinem juvenes pellicere possent. s. De libro Ruth. XL Secundus liber ex quinque voluminibus est nn I{uth. De hoc libro Quceritur : Quis illius libri est Auctor ? Rejpondeo. 1. Quidam Samueli adfcribunt. 2. Alii Ezechiae, vel El- drae. 3. Nonnulli ex magno libro annalium Regum Judac & Israelis, cujus crebro in libris Regum fit mentio , collectum esse asserunt. Plura de hoc libro non addo, sed relego curiosum lectorem ad Collegium Rgbbinico - Biblicum , quod Clarissimus D. Joh. Benedicius Carp- zovius, Linguae Sanctae in Academ. Lipsiensi publicus Professor, Anno 1672. conscripsit, in quo Textum Hebraeum libri Ruth unice urget, eumque illustrat per Masoram magnam & parvam, per Para- phrasin Chaldaeam, per Commentaria quatuor celebrium Rabbinorum, & per doctissimas notas, per quas vocum originalium sensus genuinus eruitur. Propterea dictum Collegium Rabbinico-Biblicum super librum Ruth omnibus tanquam de meliori nota commendo. 6. DeTHRENIsjEREMlJE. XII, Subsequitur jam tertius liber , qui vocatur vel J-nilf) Throni , sive De Hagiographis. 8 7 sive Lamentationes Jeremia , ä materia; vel quomodo, ä prima voce. In his Lamentationibus Jeremias lamentabilem Urbis eversionem & Ju- cheorum captivitatem lugubri carmine deflet. Rabbi Salomon opinatur has Lamentationes eas este , quas profanus Rex Joachim , lecto earum initio , Vulcano commisit; de quibus legere est apud Jeremiam Capite r z6. Nonnulli volunt Jeremiam has Lamentationes iterum, primis combustis , simplicibus Alphabetis dictasse. XIII. In Bibliis Belgicis ante singulos versus capitis primi , secundi & capitis quarti Threnorum nomina Alphabeti Hebraici Latinis literis praeponuntur ; quia singuli illi versus ab illis literis Alphabeti in Bibliis Hebraicis incipiunt. Sed in capite tertio semper ternae Alphabeti literae sunt ; quia semper terni versus ab eadem litera Alphabeti incipiunt. 7. De Ecclesiaste. XIV. Quartus liber ex quinque voluminibus est fihrip Ecclefiafles, id est, Condonator. Hic liber sic denominatur , vel quia sermo libri, ut Hieronymo placet, non ad unum hominem in specie, sed ad omnes in genere, sive ad magnam congregationem hominum dirigitur; vel quia egregia sapientia copiose quasi in hoc libro est congregata. XV. htiam Salomo vocatur n'ffip Eccleßaßes , vel quia nonnunquam congregavit coetus ecclesiasticos; vel , ut Hebraeis placet, quia admirabilis sapientia in ipso copiose fuit congregata, ssffip enim derivatur ä Vqp congregare. XVi. Antiqui Judaei voluerunt hunc librum e numero Canonicorum tanquam nothum delere. Talmud Babylonicum in Tractatu cap. xi. sol. 30. b. hoc affirmat : O'DDH 1 S?p 3 n? nx ,—IT piniD V-ma? ’JSa w?np 1 ÖD .- Voluerunt Sapientes abscondere , ( h. e. rejicere e numero Canonicorum) librum Ecclesia- fien ; quoniam verba ipfius fibi invicem repugnant. Idem testatur Maimon in Moreh Nebhochim Part. 11. Cap. 28- §• 2. "1!)D TTJJlS 1Vp2 nu-n nm*? Cj’! 3 U mail? «fla J-ftnp Quasiverunt abscondere librum Ecclefiajlen , quia verba ejus barefin sapiunt. Ergo ob duas causas de auctoritate Divina hujus libri olim dubitatum fuit. i. Quia nonnulla videntur esse contradictoria 2. Quia quaedam videntur haere sin sapere. Sed postea Judaei , omnibus ad regulam aliorum Canonicorum librorum expensis , sententiam mutarunt. Hoc affirmat Talmud 88 DISSERTATIO VIII. mud loco statim citato: mm nm in^rmar ’jaa mina : misi min 12101 Non retulerunt illum inter apocrypha ; quia A in initio ipßus libri '1U"N Interea sub penium Edomo prope mortem Spiritum S* habuit inhabitantem , & di&avit libros istos ; Proverbia , Canticum Canticorum-, Eccleßaßen. Mercerus ex Kahh-venaki cieat alios Judaeorum Do- ctores, qui flatuum Cantica a Salomone adhuc puero esse conscripta; Proverbia ab .ipso adhuc adolescente ; & Ecdefiasten ab ipso jam sene. Vide pluribus de his disserentem ClariC D. Johannem Terentium in Praefatione Ecclesiastis. Quare Salomon hunc librum conscripsit? Refi, Iu signum poenitentiae ob vanitates mundanas. V |' «nu ■i P ■'que >;■ I flliA Km fiffi bas, ; On 'Iti, I’ iib Z. De E S T H E R. XIX. Ultimus liber inter quinque volumina vocatur PPX Esther: quia praecipue in hoc libro historia Estherae, cujus interceffione Judaei liberati sunt, pertexitur. XX. De hoc libro primo quaeritur. Quare Regina illa vocata est Esther . , Rejpondeo. Judaei ajunt: quia Nlivp occultaverat verba sua , h. e. quia non indicaverat cognationem vel natalia sua; vel quia populus mundi eam vocabat Stellam Veneris nomine inriDX «V»i£. Esther ergo secundum sententiam posteriorum esset nomen origine Graecumj quod nullo modo videtur verosimile. XXI. Hic liber communiter in Bibliis Hebraicis designatur his duabus vocibus , nbjQ Volumen Esther a. Vocatur ä hhi volvere-, quia veteres Judaei semper solebant librum Estherae in continua aliqua membrana nitide describere » quam ob longitudinem circa lignum 'I { S It; fi« ( i; u i ' Uillt l s | De Hagiographis. 89 n) j lignum tornatum in modum cylindri volvebant. Hodierni Judaei aa- J 13 tiquos etiam adhuc hodie imitantur. ■ XXII. Secundo quaritur. Quomodo solent librum manuscriptum de« P r9- : scribere? l{ejpondeo. Solent librum Estherae & Pentateuchum in continui F :: membrana, quae circa lignum, vel alio quocunque modo circumvol- ' 5; ; vitur, exscribere; & quidem sine ullis vocalibus , sine ullis accenti- ^ bus, & sine ullis distinctionibus capitum & versuum. Duo talia exemplaria Estherae > scripta in continua membrana , poflideo; quo- rum unum unius pedis, alterum vero trium fere pedum latitudinem iOM exaequat. Utrumque exemplar est destitutum vocalibus j accentibus 'MH & distinctionibus versuum ac capitum. Nullos libros , nisi librum Estherae & Pentateuchum ita exscribere solent. Minus exemplar MS. fere fex ulnas longum est, & in qualibet columna sexdecim regulae ,nt: ' continentur, quae omnes ad lineam scriptae sunt. Sulcos Judaei ia Ib membrana deducunt, ut recte scribere pollint: nam in membrana non pi lineata scribere prohibitum est , & omnis talis scriptura profana aestima« enii tur. Alterum exemplar propter majorem latitudinem proportionalster ’«• est brevius. > b XXIII. In neutro exemplari MS. ullae vocales consonantibus sunt subscriptae , sed diligentiflima ratio habetur . septem literarum TJÜJJBr , quarum singulis adscribuntur tres apices , sive tria recta cornicula, hoc est, tres rectae lineolae. Rationem, quare septem literis adseriban- tur tales apices, vide infra in Dissertatione trigesima prima. to> XXIV. Ad illa cornicula videtur Salvator noster respexisse apud Mattaeum Cap. s. v. iZ. ubi ait : Arnen dico vobis, usque dum prate- to reat coslum & terra , Jota unum , aut unus apex nequaquam prateribit ex lege, usque dum omnia fa&a fuerint. Vox Graeca y.ifxloi in Textu Grae- ft co occurrens, non denotat vocales , uti vulgo putant: nam omnes olus quatuordecim vocales, exceptis duabus, subscribuntur consonantibus: sed ntfxi* significat corniculum : estque diminutivum a Aea; cornu. At- uol qui scimus cornua & cornicula non in basi , sive in inferiori loco, sed in superiori loco collocari. Et per consequens haec cornicula, quorum fcii Christus facit mentionem, non denotant vocales ; quia non subseri« % ! buntur literis , sed supra literas ornatus gratia notantur. Haec senten- S- tia de ternis corniculis , quae capitibus septem literarum addi solent, i;a multos Christianos latet: quia libri manuscripti, ornati talibus apici« iiiifl Philol. Hebr, M bus, 90 DISSERTATIO VIII. bus, inter Christianos admodum rari sunt. Christus ergo videtur al- j ludere ad sententiam Judaeorum , quä existimabant tempore Prophe- : tarum fuisse quosdam , qui non modo omnes Legis literas in nume- i rato habebant, & sensum singularum cognoscebant ; sed etiam om- : nium horum apicum, septem literis addi solitorum , mentem & ratio- : nem ad unguem callebant. Vide Capellum, qui in Spicilegio ad caput quintum Matthaei hanc sententiam defendit. Idaee quasi in transitu. Infra circa finem hujus Philologi pluribus de modo libros lacros exscribendi acturi sumus. XXV. Secundo quaritur. Quis est Auctor libri Estherae ? Respondeo. i. Quidam autumant eum ab Esdra Propheta este con- , scriptum. 2. Philo Judaeus existimat Auctorem hujus libri fuisse Joachim Pontificem Hebraeorum , qui rogatus per literas a Mordoehaeo hanc nobilem historiam literarum monumentis consignässet. 3. Multi ex Latinis ipsum Mordochaeum, patrem adoptivum Estherae , hujus voluminis scriptorem constituunt ; quod conantur probare ex verbis hujus libri Capite 9. vers 20. 23. Scripfit Mordochmts res istas, Receperunt Judai fefa&uros quod inceperant , A quod scripserat Mordochaut ad illos. XXVI. Olim quidam de auctoritate hujus libri dubitarunt ; quia ne semel nomen Dei in eo occurrit. Sed jam communi Rabbinorum. calculo inter Canonicos numeratur ; & praeterea in eodem dignitatis gradu cum Lege Mosaica collocatur. Judaei credunt librum Estherae una cum Pentateucho Mosis semper esse permansurum , secundum dictum Rabbinorum, quod habetur in Hil. Meg. cap. 2. Seil. ig. quod translatum ita sonat: Omnes libri Prophetici & Hagiographi abolebuntur diebus MeJJhe, excepto libro Esthene , qui aque ßabilü erit , ut Pentateucha*. Magni aestimatur hic liber: quia continet laetam ilfem historiam de liberatione omnium Judaeorum a crudeli intentione Hamanis, volentis omnes Judaeos , per totum Regnum Assueti dispersos, e medio tollere. XX VII. In memoriam hujus liberationis dies decimus quartus & decimus quintus Februarii sunt festi apud Judaeos. Hoc festo, quod voce Persica EDHlfi sortes vocatur, totum librum Estherae absque ulla devotione publice in Synagogis praelegunt; & quoties Haman nominatur, toties Judaei horrendum in modum eum pedibus contundunt, maximumque strepitum per omnes synagogas edunt. Quidam tilei De Hagiographis. 91 dam ad laetitiam augendam, variegatis vestibus induti, & vulpecularum caudis in pileis ornati , per Synagogas discurrunt, «St plerosque ad risum , si non ad cachinnum commovent. Hoc festo absque peccato, ex sententia Judaeorum , licitum est se inebriare. Hi duo dies sunt bacchanalia Judaeorum, «St in multis conveniunt cum bacchanalibus Pontificiorum. Qui plura de hoc festo desiderat, adeat Clar. Buxtorfium in Synagoga Judaorum , Capite xxix. 9. De Daniele. XXVIII. Inter Hagiographos sequitur hx’JI Daniel , qui fuit Prophe. ta, & natus e tribu Juda, ex Regiis optimatibus. In ipsa pueritia abductus fuit cum Joachimo in Babyloniam , ibique factus est , si Sixto Senensi fides est adhibenda, Eunuchus Regis Chaldaeorum. XXIX. Daniel & nostris merito inter Prophetas & quidem inter Majores numeratur : tum quia revera fuit Propheta ; tum etiam quia ipsius liber continet egregiam prophetiam de adventu Messiae. Vulgo totus liber Danielis in duas partes, scii, in partem historicam, quae sex prioribus , & in partem propheticam, quae fex posterioribus capitibus continetur, dispescitur. Continet ergo prophetiam : & propterea Judaei eum immerito e choro Prophetarum extrudunt, < 5 t ad Hagiographos ablegant. Quaritur. Quare Judaei Danielem ex ordine Prophetarum eliminant ? l\ejp. Quia politicus fuit, «St in aulä Regis vixit. Verum haec Judaeorum ratio risu potius exsibilanda est, quam rationibus refutanda. Quid enim prohibet aliquem amicitia Regum florere, & simul Vatem agere ? Ipse Rex David non tantiim in aulä vixit, sed etiam summum imperium tenuit} & nihilominus sutura Divino afflatu cecinit. MaimonRab- binorum Phoenix Danielem Prophetae nomine condecoravit. Daniel igitur Propheta est: in ipso enim adventus & tempus Messiae clare & luculenter describuntur. XXX. Judaei solent Danielem &omnes libros Hagiographos inferiori loco collocare infra caeteros libros Propheticos. Queritur. Ob quas causas Judaei tanti non faciunt Hagiographa, quanti faciunt libros Legales & Propheticos? Rejp, Ob duas causas. i. Quia Auctores Hagiographorum tantum a Dei Spiritu instructi este putantur , quum Prophetae proprie dicti ä Deo fuerint instructi. Quasi vero illa diversa sint , Dei Spiri- M 2 tus. 92 DISSERTATIO VIII. tus, & ipse Deus. 2. Quia docuerunt & scripserunt extra sensuum ai- terationem, quum putent alios Prophetas, eo tempore in phantasia fuisse turbatos, quando ipsis prophetia revelebatur. Sed Judaei falluntur hac in parte: nam prophetia aut donum aliquod Dei non destruit naturam aut inferiores facultates, sed potius corroborat & perficit. Vide plura in nilPI’ sQVi-TI Cl. D. Hoornbeck, olim praeceptoris mei venerandi , pag. 41. H42. XXXI. Judaei hodierni raro Danielem legunt; etiam solent ejus : lectionem aliis interdicere. Quare ? Fortasse propterea, vel quia i tempus adventus Messiae ibi tam clare describitur ; vel quia lingua I Chaldaica, qua magna pars Danielis conscripta est , multo difficilior est Judaeis Lingua Hebraica. Daniel enim dimidia ex parte Lingua Chaldaica conscriptus est. Caput primum & quatuor versus capitis : secundi constat Lingua Hebraica : sed reliqua ä versu quinto Ca- i pitis secundi usque ad Caput octavum exclusive Lingua Chaldaica exa- i rata sunt. XXXII. Non tantum in Daniele , sed etiam in Ezra nonnulla capita Lingua Chaldaica sunt conscripta : scii, a versu octavo Capitis quarti usque ad versum undevicesimum capitis sexti ; itidem a versu duodecimo Capitis septimi usque ad versum vigesimum septimum ejus- i dem Capitis. Quaritur. Quare Daniel & Ezras Linguam Chaldaicam immiscuerunt libris Hebraicis ? Resp. 1. Quia ipsi in Chaldaea vixerunt, ubi Linguam Chaldaicam didicerunt. 2. Quia libros suos conscripserunt in gratiam Judaeorum , quibus eo tempore Lingua Chaldaica erat notiffima & familiariffima. g. Quia narrant historias fere in Chaldaea gestas, & concernentes praecipue Reges Chaldaeorum. XXXIII. Etiam undecimus versus capitis decimi Jeremiae solus in tota illa prophetia idiomate Chaldaico est conscriptus. Quaritur. Quare ille unicus versus tantummodo in Jeremia est Chaldaicus? Kejp. Propheta voluit Israelitas docere, quid responderent Chaldaeis volentibus detentos in captivitate seducere ad Deos alienos: hoc responderent, quod hoc versu continetur : Dii isti, qui calos & terram non fecerunt, perituri sunt a terra, A sub coelo. XXIV. Objiciet forte nonnemo. Ductores nostri communiter sta- ■•ij licui i! Er h •;h ■•.jio 1 2 W N 1 !»$ f: D 17 ¥> if iq 1 ta. 1 8 lo 'v So St Sor Ca X 5 * 4 De Hagiographis. 93 statuunt Vetus T. Hebraice, & Novum Graece conscriptum esse aucten- ticum. Illi ergo vel hallucinantur , vel illa capita , Lingua Chaldaica exarata, non sunt auctentica. Sejpondeo. \. Doctores nostri, cum sic loquuntur , ä potiori parte desumunt denominationem. Pleraque enim Hebraice conscripta sunt. ideoque universaliter hunc honorem linguae sanctae adscribunt. 2. Vel fortasse non desumunt denominationem ä majori parte, sed sic loquuntur, quia Lingua Chaldaica non tam est nova lingua, quam quidem nova Linguae Hebraeae dialectus. Quemadmodum in Lingua Graeca sunt variae dialecti ; ut Attica , Jonica, Dorica , Boseti- ca & Poetica, eodem modo in Lingua Hebraica sunt quaedam dialecti : ideoque Lingua Chaldaica & Syriaca possunt vocari duae diversae Linguae Hebraicae dialecti. XXXV. Ouaritur. Utrum Daniel & Ezras proprie Chaldaice; an vero Syriace scripserunt ? Rejp. Proprie loquendo scripserunt Chaldaice. Dices : Danielis cap. 2. v. 4. sic legitur: Ei locuti sunt Chaldai ad regem iTETIN Syriace : & Esrae cap. 4. V. 7. Et scriptura epijlola scripta erat /VQIX Syriace , & translata Syriace. Re/p. Vox sl’QIX Syriaca est vox generalis , comprehendens in se & Linguam Syriacam & Chaldaicam stricte, sic dictam. Vox Syriaca in his allegatis locis tam generalem dubio procul habet significationem , ut sub se etiam contineat Linguam Chaldaicam. Ergo Syriace hic sumitur pro Chaldaice, XXXVI. Ut unusquisque commodius Capita Chaldaica, in Daniele & Esta occurrentia , unä cum versu Jeremiae intelligere posset, placuit ea omnia Hebraice translata in lucem edere, nempe duo priora Capita in calce Tractatus Talmudici, Pirkp Abhoth appellati; & jam noviffime omnes Textus Chaldaicos totius V. T. Hebraice edidi in fine Philologi Graeci anno i68f- XXXVII. De libro Danielis ultimo quaritur. Quis ejus est auctor? Esspondeo. I. Plerorumque sententia est quod ipse Daniel librum suum conscripserit ; & quidem in captivitate Babylonica. Nam Daniel in terra sancta non potuit librum suum scripsisse: quia nunquam ex Babylonia in Palaestinam reversus est; sed post captivitatem scm- per in Babylonia vixit, ibique defunctus , magnis honoribus sepultus est. 2. Talmudistae adscribunt hunc librum Synagogre magnae , quae M Z eoo. 94 DISSERTATIO VIII. constabat centum & viginti Viris, inter quos multi Prophetae suerunt. Nos hunc librum ipsi Danieli vendicamus. io. De E z R A. XXXVIII. Danielem sequitur Efras , quod Hebraice auxilium denotat. Ille enim Ecclesiae Judaicae ; in captivitate Babylonica septuaginta annos afflictae , extremum auxilium attulit. Judaei Esram absque ulla veritatis specie tum cum Zerubbabele , tum etiam cum Propheta Malachia confundunt: sed nos illum tam ab hoc quam ab illo distinguimus. XXXIX. De libro Esrae quaritur. Quis ejus est auctor ? Respondeo. Nos constituimus Esram ejus libri Auctorem. Hic Est ras non tantum Propheta, sed etiam illius magni extraordinarii Syne- drii Hierosolymis congregati praeses fuit. Hic Propheta claruit simul cum Nehemia; & in libro suo reditum Israelitarum ex captivitate Babylonica in Palaestinam , atque instaurationem Urbis & Templi Hierosolymitani, cujus ipse auctor primus & praecipuus fuit , descripsit. Vixit & floruit ante nativitatem Christi fere circa annum quingentesimum. ii. De Nehemia. XL. Penultimus liber est rratlJ Nehemias, cujus liber vulgo in Bibilis Hebraicis vocatur 1£3D liber secundus Efra\ De hoc libro quaritur primo. Quis ejus est Auctor ? Respondeo. Ipse Nehemias est Auctor; quod inde verosimiliter conjicitur : quia in toto fere libro de se per primam personam loquitur. Secundo quaritur. Quare liber Nehemiae nomen Esrae adeptus est. Rejpondeo. i. Quia liber Nehemiae ea continet, quae simul ab Esra & Nehemia gesta sunt. Nehemias enim in restauratione Urbis & Templi plurimum Esrae auxiliatus fuit. 2 . (>uia hi duo libri ■ scii. Efras & Nehemias , olim tam apud Hebraeos quam apud Graseos in unum volumen connectebantur. Eodem modo duodecim Prophetae minores pro unico libro adhuc hodie numerantur; quia illi omnes olim simul , ne parvitate sua singuli distraherentur , compingebantur. Hanc consuetam appellationem sequuti suerunt ipsi Masorethae Tyberienses , qui horum duorum librorum versus non sigillatim , sed conjunctim enumerarunt. In jqonnullis Bibliis Hebraicis liber Esrae vocatur P'BtoQ "HV liber primus i De Hagiographis. »itui quia Nehemias ejus fecundus liber vulgo nominatur, 12. De Chronicis. XLI. Agmen omnium librorum, fecundum ordinem apud judreos usitatum , claudunt LIZ'vm HTI Verba dierum , id est Annales vel Chronica. Graeci nomine wx^otkiTrophuiv Prcetermißbrum indigitant: quia in hoc libro breviter explicantur , quae in libris Jofuae, Judicum, Samue- lis & Regum aut omista, aut leviori brachio perstricta erant. XLIL De his duobus libris quaritur, Quis eos conscripsit? Ressondeo. Salomo Jarchi & Kimchi statuunt, quod Esras utriusque libri sit auctor. Alii incerto alicui auctori adferibunt. XLIII. Liber Chronicorum ab ipso auctore in duos libros distributus non est 5 sed Latini & Graeci eum propter magnitudinem in duos libros diviserunt. Qui plura de libris Veteris Testamenti desiderat, adeat tum Hottingerum in Thesauro Philologico , tum etiam Bibliothecam Sixti Senensis Lib. i. DISSERTATIO NONA , D E Libris Apocryphis , de Libris nominatis in V. T. & de Viris Synagogae magnae. §. i. 2. Quar. An libri Apocryphi smt Canonici , St an quidayt libri Canonici ex Canone V. T. perierint ? Z. Apocryphi non pertinent ad Cononem V. T. 4. Nam non sunt scripti d Propheta. Malachia* sub V. Tefl. fuit ultimus Propheta. s. Non sunt ab ipsts Au&oribus scripti Hebraice ■, licet postea smt d nonnullis translati. 6. Non suerunt aßervati d Judais in arca publica vel privata. 7. Multa fabulosa, superstitiosa A contradi&oria in iis inveniuntur. 8* Vocis Apocryphi appellatio inquiritur. 9. Possunt vocari Apocryphi ob duas rationes. 10. Ratio datur quare Apocryphi in Bibliis retineantur postponan- tur. 11. Libri allegati in V. T. non probant Canonem ejse imperfe&um, 12. Tredecim libri , in V. T. allegati t recensentur. 13. Illi vel nunquam pertinuerunt ad Canonem , vel jam aliis infig- niuntur nominibus. 14,1s, 9 5 DISSERTATIO IX. 14. I s. Concilium magnum Virorum 20. Explicatur quales fuerint qui Ca - 120. describitur. nonem constituerunt. 16. Tria fuerunt ordinaria collegia. 21- Mad exemplar ab Efra corre&um hodie nullibi invenitur. 17. Primum est Sanbedrin 70. 'Vi- 22. Omnia apograpba V. T. licet autographa mon amplius supersint , nunquam fimul perierunt. rorum. jg. Secundum est 2Z. Virorum. 19. Tertium est 3. Virorum. I. De Libris Apocryphis. Sectio I. S Uperioribus quatuor Dissertationibus enumeravimus omnes libros Veteris Testamenti , qui a Reformatis pro Canonicis habentur. Praeter hos Canonicos agnoscunt Pontificii adhuc alios .libros , vulgo Apocryphorum titulo insignitos, quos etiam Canonicorum numero annumerant. Sunt etiam nonnulli, qui non quidem alios libros annumerant , sed qui asserunt quosdam libros Canonicos ex Canone Veteris Testamenti periisse. II. Duo ergo hic ventilanda & examinanda proponuntur. 1. An libri, qui a Reformatis Apocryphi vocantur , quique ante Synodum Dordracenam inter Vetus & Novum Test. compingebantur , & jam ex decreto ejusdem Synodi post utrumque Testamentum disponuntur , sint Canonici , & regula fidei ac morum ? 2. An quidam libri Canonici, qui olim pertinuerunt ad Canonem , jam ex Canone 'ejecti sint? III. Respondeo ad primam qurestionem. Libri illi, qui vulgo Apocryphi vocantur, non sunt Canonici , nec regula fidei & morum. Nolumus hic omnia, ne Iliada post Homerum scribere videamur, congerere , & omnibus fulcris, quibus possemus, sententiam negativam statuminare. Sententia enim Reformatorum satis superque a Theologis probata est, sed tantum paucis rationibus (quia haec materia etiam ad Philologiam pertinet) sententiam illam confirmabimus. Libri Apocryphi in Canonem librorum Veteris T. non sunt recipiendi propter has sequentes rationes. IV. Prima ratio est. Quia libri Apocryphi non sunt scripti. ä Pro- pheta: nam post Malachiam» qui ä Judaeis vocatur orvirr Si- «c* r:3«» a iii' ^ trsttih: iH ii ii ai- -•tos. 6Ö® ' s;runt i. ah Oli® ii i® ODtltl- lös ejecti, Apo. , & :od§ ( ' n aifi äfläi sXf PfO- De Librk Apocryphis. 97 gillum Prophetarum, tempore Veteris Foederis nullus Propheta fuit: quod probatur ex i, Maccb. cap.y.v. 27. ubi dicitur: Fuitaßi&io magna in Israe- litk , cujusmodi non fuerat, ex quo die non eß visus Propheta ipfis. Atqui Scripta Veteris Test. vocantur Scripta Prophetica in Epistola ad Romanos Cap. 16. v.2 6. Nunc vero fa&um efl manifeflum, & per Scripturas Propheticas ex imperio Aterni Dei ad obedientiam fidei, omnibus Gentibus notificatum. Contra hanc rationem forte objiciet nonnemo, quod Malachias no» fuerit ultimus Propheta: nam in Novo T, aliquoties fit mentio Prophetarum quorundam; ex. gr. Actor. Cap. 11. verfi 27. 28 - Per id tempus descenderunt Hierosolymis Propheta Antiochiam. Et unus eorum furgens, nomine Agabus , significavit per Spiritum , famem magnam futuram in toto terrarum orbe : qua fuit sub Claudio Casare. Et cap. 21. Versu 9, Qua- tuor filia Philippi Evangelista erant virgines Prophetantes, fac, Respondeo. Quando negamus post Malachiam fuisse ullum Prophetam, tum loquimur de illo tempore , quo adhuc durabat oeconomia Veteris Testamenti. Atqui ille Agabus & quatuor illae virgines prophetantes vixerunt sub oeconomia Novi Testamenti. V> Secunda est. Quia libri Apocryphi non sunt scripti Lingua Hebraica ; quae tamen lingua in Veteri Test. sola erat Prophetica. Libri enim Veteris T. sunt scripti Israelitis ; Psal. 147. 19. 20. Indicat verba sua Jahgbo , statuta jura sua Israelitis. Non fecit ita ulli genti: & soli Israelitae Lingua Hebraica utebantur. Sed libri Apocryphi sunt scripti Lingua Graeca, A quartus liber Esrse tantum Latine invenitur. Fortasse nonnemo infringere studebit hanc rationem - dicendo: Multi libri Apocryphi Lingua Hebraica sive Chaldaica scripti inveniuntur: ex. gr. Liber Syracidis ex Hebraico sermone versus est , & aliquoties citatur ä Thalmudicis. Hieronymus testatur Tobiam & Judith primitus Chaldaice suisse conscriptos, asseritque se primum librum Macchabaorum Hebraice vidisse. Munsterus Tobiac historiam ex Lingua Hebraica in Latinam transtulit, quam etiam Basileae Anno 1^70. edidit. Imo quod magis est, Cl. Hottingerus testatur in Thesauro Philol. pag. 3 1 s. quod omnes libros Apocryphos, Lingua Hebraica scriptos, possideat. Ex his allegatis exemplis videtur probari hanc secundam rationem esse stramineam & nullius efficaciae. Eejpondeo. Concedo illos libros in antiquorum manibus, Lingua Hebraica vel Chaldaica scriptos, suisse inventos, & adhuc hodie in Philol. Hebr. N muh in) 98 DISSERTATIO IX. multorum manibus inveniri: verum nego eosdem libros ab ipsis Auctoribus tali Lingua primitus suisse conscriptos: sed puto illos exercitii tantum gratia a quibusdam esse versos; quod tum ex ipsa styli cruditate, tum etiam ex soloecismis, in illis paffim occurrentibus, fatis apparet, Hottingerus expresse ait in dicto loco libros suos Apocryphos scriptos Hebraice esse translatos a Judaeo quodam. VI. Tertia ratio est. Quia libri Apocryphi nec in arca publica, nec in arcis privatis singularum Synagogarum unquam ä Judaeis sunt asservati ; in quibus tamen arcis libri Canonici asservari solent. In qualibet enim Judaeorum Synagoga arca quaedam collocatur, cui nonnulli libri sacri, membranae inscripti , includuntur. Nunquam ulli arcae Judaeorum libri Apocryphi fuerint inclusi; cum tamen Eloquia Dei ipßs concredita dicat Paulus in Epistola ad Romanos Cap. z. v. 2. Praeterea Christus nunquam Judaeos, quod vel 8. Codicem corrupissent, vel quosdam libros ex eo rejecissent, accusavit. VII. Quarta & ultima ratio est. Libri Apocryphi non fiint Canonici; quia multa sabulosa , superstitiosa & contradictoria in iis inveniuntur, de. his omnibus consule doctissimam praefationem libris Apocryphis in Versione Nova Belgica praefixam. Ex his allegatis rationibus apparet libros Apocryphos non pertinere ad Canonem Veteris Testamenti. VIII. Secundo quaritur. Quare illi libri , qui propter rationes jam recensitas e choro Canonicorum eliminantur, vocantur dmLpicpoi apocryphi, id est, absconditi ? Eejpondeo primo. Quidam sic denominatos volunt ab 8c xpvTrfy , hoc est, capsa sive arcula , quia in sacra capsa sive arcula nunquam fuerunt collocati: Kpibrlij enim denotat locum abditum & concameratum. • Kefp. fecundo . Alii ab oi-aonpcrrjai occulto , abscondo , deducunt. Sed > Auctores, qui ab oeVojcpV7&> hos libros denominari Apocryphos autumant , non conveniunt in assignanda caulä , ob quam dvctip sib «VojqiiMa; derivetur. Quidam arbitrantur , quod absconditi vocentur. i. Quia Auctores eorum erant obscuri & ignoti. Sed illa sententia non est verosimilis : quia multorum Canonicorum Auctqres e~ tiam sunt ignoti, & e contra quorundam Apocryphorum Auctores sunt noti- Inde tamen nemo legitime probabit vel illos Canonicos, quorum Auctores sunt ignoti , esse Apocryphos ; vel hos Apocry- De Libris Apocryphis* 99 esto. phos, quorum Auctores sunt noti, esse Canonicos. > 2. Alii statunt, quod Apocryphi sic vocentur, quia Auctoritas illo- rum librorum apud antiquos fuit incerta & obscura, paret z. Denique nonnulli volunt eos libros vocari Apocryphos , quia n?:oi non licitum fuit eos publice in veteri Ecclesia ex suggestu legere, sed tantum in privatis sedibus. Attamen Ecclesia Latina lectionem publicet cam librorum Apocryphorum, ad aedificationem Ecclesiae,pro tempore afc conceflit. alibet IX. Nos statuimus , quod libri Apocryphi sic vocentur : vel quia ;!!ili- ä Judaeis abscondebantur, ne aliquis eos publice in Synagoga prsele- c ]& geret , aut Canonicorum numero annumeraret ; vel quia non fue- runt in capsa sive in arca Judaeorum , in qua libri Canonici recon- Ciri- debantur. ülaa X. Tertio qaaritur. An libri Apocryphi jure ex Bibliis Belgicis, Latinis, aliisque possent extrudi? oniri: spondeo. Quidni ? Nam Judaei eos nunquam receperunt , nec Ii« inter, bris Canonicis annumerarunt, nec etiam revera Canonicis annnume- ■yphä randi sunt. Quare ergo ( dicet forte aliquis ) in plerisque Bibliis Lati« inita nis, Belgicis aliisque retinentur , cum credamus eos non pertinere ad l'eitä- Canonem ? He/p. Veneranda Synodus Dordracena, habita annis i6r8° 3 c 1619. judicavit non fore inconveniens , si libri Apocryphi de novo siaffl ex Lingua Grteca transferrentur, & in nova Versione Belgica retineren- i'(. tur; ne Pontificiis daretur occasio calumniandi , & Reformatos apud plebem accusandi, ac si quosdam libros , qui tot feculis in Bibliis fue- yj'i, runt, extrusissent , & Codicem sacrum imperfectiorem reddidissent : at- n sue- tamen eadem Synodus eos postponendos esse judicavit, quia credidit i, illos ad Canonem non pertinere. 11 . De Libris nominatis in F. T. vo- XI. Secundum, quod exacta trutina est expendendum, tangit libros, qui in Veteri Test. nominantur. Pontificii, ad stabiliendas suas traditi o- ij«;. nes, conantur probare Textum sacrum esse imperfectum, utentes argu- [S { . mento desumpto a libris nominatis in Veteri T- quorum tamen vel pau- ,/iv; i ci, vel, ut illi volunt, nulli in Bibliis inveniuntur. Si jam probaverint jj c oi, dios libros, quorum mentio fit, esse Canonicos , putant se simul etiam probasse S. Scripturam esse imperfectam. N 2 XII. 100 DISSERTATIO IX. XII. In Veteri T. tredecim circiter librorum fit mentio , quorum jam vel nullus invenitur, vel saltem nullus ex illis tredecim eo nomine in titulis librorum Veteris Test. insignitur, quo jam in ipso Textu sacro denominantur. Nos breviter tredecim illos libros enumerabimus, & simul loca illa indicabimus, in quibus libri illi allegantur. Deinde post recensionem eorum, judicium nostrum dabimus. Loca illa sunt haec sequentia. 1. Exodi Cap. 24. versi 7. fit mentio 13 V Libri foderis : Et occepit 130 Librum Foederis, & legit m auribus populi. Sed talis liber eo nomine insignitus, non invenitur. Respondeo. Rabbi Salomo Jarchi existimat per hunc librum foederis intelligi totum librum GenTeos, & partem Exodi usque ad finem Capitis undevigesimi. 2. Moses Numerorum Cap. 21. v. 14. facit mentionem Libri bellorum Dei: Idcirco dicitur nin> mnpbn ifipa In libro bellorum Je- HOVI& Respondeo. Non intelligitur liber aliquis Canonicus , sed liber historicus, in quo bella quaedam, quae Istaelitre gesterunt, conscripta fuerunt. Hic liber absque jactura Canonis potuit periilse. 3. Jofots Cap. 10. v. 13. Solis quies probatur ex libro , qui vocatur "ito’n 1LV Liber l\e&i. An non hoc scriptum eß T^TI "IflD Sy In LIBRO Recti ? Et fle Ut sol in medio coelorum. Respondeo. Hic liber, utpote forensis & historicus, absque jactura Canonis cum aliis forensibus periit. 4. i.&wm. cap. io. v. 25. Samuel descripsit jus regni in libro, cujus nomen est Liber rationis regni. Sic sonat Textus : Et locutus eß Samuei ad populum nmVan vLL'p nx Judicium regni ; K scripsit in libro. Respondeo. Rabbi David Kimchi per hunc librum intelligit partem primam libri primi Samuelis. Vel intelligi potest octavum caput primi libri Samuelis: in illo enim capite ordine pertexitur ratio sive consuetudo futuri Regis Saulis. Nam vocabulum ISO non semper librum sed saepe tantum narrationem aliquam vel catalogum aliquem signi ficat. t. De Salomone dicitur 1. Regum Cap. 4. v. 32. quodeloquutus sue rit ^0 ntphtji ter mille sententias} & versu 33. quod loquutus fuen de plantis , foc. Respondes. Fortasse per illas sententias intelliguntur Pr 03M aal L De Librk nominatis in V.T. i oi Proverbia Salomonis , aut eorum magna saltem pars: vel forte intelligun- tur aliae nonnullae sententiae , quae nunquam ad Canonem pertinuerunt. Praeterea illa, quae loquutus est de plantis, de .bestiis , de avibus & de reptilibus, fuerunt tantum quaedam physicalia, quae absque jactura Canonis perierunt. 6 . i. Regam Cap. l l. v. 41. allegatur liber vocatus Liber verborum Salomonis : Sic ait Textus S. Et reliqua aila Salomonis , gps omnia qua fecit , & sapientia ejus, nonne ipsa scripta sunt rtoihtP Hlq In LlBRO Verborum Salomonis ? Respondeo. Inteliigitur liber Historicus, in quo vita Sc res gestae Salomonis describuntur; qui, utpote non canonicus, periit. 7. 1. Reg. Cap. 15. v.Z 1. Auctor citat Historiam , cujus uberior explicatio invenitur in libro , qui vocatur Liber Chronicorum regum Israelis-. Sic inquit Textus 8. Et residuum verborum Madab , omnia qua fecit, nonne ipsa scripta sunt '»n»; ohph D D>n »121 j N Libro Verborum Dierum Israel? Respondeo. N011 est liber Canonicus, sed tantum Historicus, in quo Historia Regum Israelis fusius fuit descripta. 8- Jesaia Cap. 29. v. 11. de visione dicitur , quod sit similis verbis libri obsignati Sic ait Propheta: Et erit vobis visio omnium , "ictprt ntna Dimn Sicut verba ubri signati , &c. Respondeo. Propheta non intelligit librum' certum , scriptum a quodam certo Auctore, sed librum quemvis in genere, qui obsignatus sive clausus erat. 9. Jesaia Cap. 34. v. 16. dicit Propheta ni!°n *)£D hyy Quarite in libro Domini. Respondeo. Per hunc librum intelligi potest ipsa prophetia Jesaiae , quae vocatur liber Jehovae, quia ejus instinctu & Spiritu dictata est. 10. Auctor Capite 10. Eßhera v. 3. allegat historiam, cujus mentio fit VW nn 0W7 D*a>n nri qap hy In libro Chronicorum Regum Media & Persia. ' Respondeo. Per hunc librum denotantur acta publica & civilia, in quibus acta Regum Mediae & Persiae annotata fuerunt. 11. 1. Chron. cap. 29. v. 29. fit mentio verborum Nathanis Prophetae, & Gadis Videntis; quae tamen verba in nullo libro Nathanis vel Gadis inveniuntur: Et res Davidis prima & novissima > ecce ipsa scripta sunt in verbis Samuelis videntis minn TJ narhyl xom sw £t in N 3 ” ’ VERBIS '02 DISSERTATIO IX. VERBIS NATHAN PROPHETIE , ET IN VERBIS Gad VIDENTIS. Eejpondeo. Hi libri adhuc hodie inveniantur in Canone, sed alio insigniuntur nomine-, scii., nomine Samuelis. Intelliguntur ergo libri Sa- muelis, quorum Auctores sunt duo antedicti Propheta? : excipiuntur tamen priora viginti quatuor capita , quae ab ipso Samuele composita esse videntur. 12. Auctor secundi libri Chronicorum cap. 33. v. 19. citat quaedam, quae dicit inveniri 'sin H 3"[3 In verbis Chofai. Respondeo. Chofai suit scriptor aliquis Historicus, cujus liber , utpote non Canonicus, periit. 12. In secundo libro Chronicorum cap. Zs. v.2'. Lamentatio Jeremiae describitur; lrPWX*‘Vj> irvnv pip'l Et lamentatus eß Jeremias propter Jo- fiam. — Et ecce ipsa scripta sunt in lamentationibus. Ee/pondeo. 1 . Sunt nonnulli qui putant hanc lamentationem este postremam partem libri Threnorum , sub quarto & ultimo Alphabetho comprehensam. 2. Alii arbitrantur eam lamentationem, utpote non Canonicam, periisse. Sed si aliquis probet eam lamentationem ab ipso Jeremia esse conscriptam , regero omnia illa , quae a Prophetis conscripta sunt, non esse auctentica; nisi suerint eum in finem literis mandata, ut pro Canonicis ab Ecclesia reciperentur. Hi sunt praecipui libri, obiter in Veteri T. allegati, quorum tamen praecipui secundum literam jam non inveniuntur. XIII. De his libris, in Veteri Testamento nominatis, quaeritur : An ex illis libris potest probari quosdam libros ex Canone Veteris Test. periisse ; & per consequens Canonem imperfectum esse ? Eejpondeo. Nullo modo hoc inde probari potest. In genere dupliciter responderi potest ad hanc questionem. 1. Libri plerique, jam supra nominati, non sunt Canonici : qui propterea absque jactura Canonis perire potuerunt. Plurimi ex libris jam citatis sunt libri mere Historici , continentes res Physicas vel Politicas; qui, sive sint scripti a Prophetis , sive ab aliis, etiamsi perierint nec ne, parvi in- terest, modo non sint scripti eum in finem, ut in Canonem redigerentur. 2. Posito sed non concesso, quod quidam libri , retro nominati, sint Canonici , inde tamen nemo firmiter poterit probare quosdam libros e Canone periisse : nam illi forte jam aliis insigniuntur nominibus. Ex. gr. Moses Exodi Cap. 24. v. 7. per Librum foederis potuit de- no- 1 tont j[k De Viris Synagoga magnae. 103 notaste partem illam Pentateuchi , in qua mandata Ecclesiastica & Politica, Israelitis data, recensentur. Et r. Reg. 4. 32. per ter mille sententias > ä Salomone didatas, intelligi possunt Proverbia Salomonis. Simili modo etiam responderi potest de nonnullis aliis libris. Ex his ergo concludimus, quod pullus liber Canonicus ex Veteri T. perierit. Vide plura in Thesi Philol. Hottingeri Lib. 2. Cap. 2. sed. 2. III. De Viris Synagoge magnss. XIV. Hadenus enumeravimus libros Canonicos, & (purios ä veris separavimus, atque simul etiam probavimus Canonem Veteris Test. esse perfedum , nec ullos libros e Canone este ejedos, qui unquam ad Canonem pertinuerunt. Sed quia nonnulli suerunt', qui libros dispersos hinc inde collegerunt , & Canonem constituerunt, atque errores, qui forte in particulares quosdam MSS. Codices irrepserant, correxerunt, ideo operae pretium erit inquirere, per quos Audores haec omnia fada sint. XV. Hinc primo quatitur. Quis libros Veteris T. dispersos hinc inde collegit - & libros nochos ä veris Canonicis separavit ? Rgjpondeo. Communiter Judaei hoc adscribunt Viris Synagogae magnae , qui vocantur yj r j Synagoga magna. Quandoquidem crebro in Scriptis Rabbinorum hujus magni Concilii fit mentio , ideo pauca de illo , quantum quaestionis illustrationem attinet, delibabo. Hierosolyma;, sexto fere seecuio ante nativitatem Salvatoris nostri , magnum Concilium, post solutam captivitatem Babylonicam, in quä Judaei 70. annos captivi detenti suerant, ab Esdra Sacerdote , jussu & audoritate Regis Artaxerxis , fuit convocatum: uti videre est Esdra cap. 7. EsHras fuit caput & Praeses hujus Concilii, & Nehemias ipsius coadjutor. Hi duo ex Primoribus & dodiori- bus alios collegas sibi elegerunt 5 ita ut Concilium illud excreverit in numerum centum & viginti Virorum, Inter hos eledos multi suerunt tum Legisperiti , tum etiam Prophetae, qui in Babylonia cum Esdra ut captivi vixerant. Non e minimis erant hi sequentes : Hag- gaeus , Zacharias, Malachias , Serobabel filius Schealtielis , Morde- chai, Bilschan , Jesehua filius Jehotzedek Sacerdotis , Seraja , Realia &c. Esdras, Praeses hujus Concilii , vocatur vno "lfliD Scriba promptus: wm quia legem Divinam promptissime exscribebat > tum etiam & 104 DISSERTATIO IX. quidem praecipue, quia S. Scripturae erat peritus & doctus interpres : illam enim docte enarrabat , & populo optime explicabat. Scriba significat Legisperitum , sive Doctorem legis tam in Veteri quam in Novo T. Matthaeus ait Cap. 7. v. 24. Christus decebat eos, ut habens au- Boritatem , non autem ut Scriba. Judaei Esdram cum Propheta Mose ratione doctrinae & dignitatis comparant, & statuunt praeter eum nullum fuisse dignum, cui lex traderetur, si Moses non fuisset. Hoc Concilium permagnae fuit auctoritatis; adeo ut penes hoc fuerit omnis potestas Ecclesiastica Hoc Concilium fuit extraordinarium , ideoque non diu duravit: ultimus dicitur suisse Simeon justus , qui Alexandro Macedoni , Hierosolymam vastare volenti , obviam Sacerdotali toga indutus ivit , eumque ad clementiam erga Urbem movit. Buxtorfius in Tyberiade Cap. x. multis auctoritatibus antiquorum Rabbinorum & ipsius Talmudis probat veritatem talis convocati Concilii post liberationem ex captivitate Babylonica : ex. gr. In Talmude Hieros. Tract. Megilla Cap. 3. circa finem sic scribitur : DDJD »PJN nDJJt? J 1'3 i—VrUn DN rutrin i Vrun Quando exsurrexerunt Viri Sy- nagoga magna , ilii restituerunt magnificentiam , h. e. Coronam Legis, in pristinum statum. Idem confirmatur in Tractatu Pir^e Abbotb Cap. 1. Moses accepit Legem de monte Sinai , gr tradidit eam Jofua , Jofua Senioribus , Seniores Prophetis , Propheta tradiderunt eam nSnun no.D Viris Syxagogje Magnje. XVI. Praeter hoc Concilium extraordinarium fuerunt adhuc tria alia ordinaria inter Judaeos Concilia , scii, maximum , majus 81 minimum. x XVII. Primum & maximum Collegium , a Mose jussu Dei Numerorum Cap. II. v. >6. institutum, constabat, praeter Praesidem, Viris septuaginta. Hoc Collegium tantum Hierosolymae erat congregatum , & vocabatur unica voce ? f VinJD Sanhedrin, Penes hoc Collegium fuit-omnis potestas Ecclesiastica & Civilis. Ad aliud Collegium non dabatur provocatio, sed in hoc judicii terminus erat. Praeterea hoc idem Collegium Reges & Magistratus eligebat, de bello gerendo vel de pace ineunda deliberabat, & nullum praeter Deum & gladium superiorem agnoscebat. XVIII. Secundum ordinarium Collegium constabat viginti tribus Viris; eratque in omnibus locis & urbibus, in quibus centum & vi- ginb De Viris Syjtagoga magna . i giati vel plures patresfamilias aut oeconomi* erant. Viri hujus Collegii de capite & fortunis civium, an aliquis esset lapidandus, suffocatu dus, igne comburendus, vel gladio e medio tollendus, judicabant. Hae enim erant quatuor illae ordinariae suppliciorum capitalium species, quibus Judaei sontes occidebant. XIX. Tertium & minimum Collegium constabat tantum tribus viris; & erat in illis locis, in quibus pauciores erant, quäta centum & viginti familiae. Hoc Collegium rebus parvi momenti judicandis erat praepositum; nempe sententiam dicebat de debitis pecuniariis, de damnis illatis, de restitutione dupli, quadrupli, de calcei extractione , & de nonnullis aliis. Haec quasi in transitu de collegiis ordinariis. Vide plura de his tribus Collegiis in Philologo Mixto Uilfert. 46. XX. Per Viros Synagogae magnae intelliguntur illi , non qui membra fuerunt Conciliorum ordinariorum, sed qui ad Concilium illud extraordinarium centum & viginti Virorum suerunt admilsi. Hoc Collegium libros Veteris T. in unum volumen redegit, Sacram Scripturam ä Pfeudo-prophetarum falsis libris segregavit , & multa alia circa Ecclesiae Reformationem, atque circa sacros Libros , eos ab adnatis erroribus emuscando , praestitit. XXI. Secundo quteritur. An illud exemplar, cui Collegium magnum, Efra praeside, medicam manum adhibuit , & ab eodem Collegio collectum , adhuc hodie supersit ? Respondeo. 1 Quidam audaculi affirmativam defendunt sententiam , inter quos est Finus Adrianus in libro , cui nomen dat Flöge Ilum Ju- dceorum. Hic idem asserit, quod ipsa Biblia, ab Efra restaurata, custodiantur Bononiae in Ecclesia S. Dominiciquia Judaei mutuo acceperant pecuniam ab illa Ecclesia : & propterea Biblia illa loco pignoris tradita erant illi Ecclesiae, in qua tamdiu haec Biblia asservarentur, donec pecunia mutuo data ilii Ecclesiae redderetur. Sed haec ficta sunt, & in cerebro nugivendulorum & mirionum quorundam fabrefacta. 2. Nos itaque verosimilius esse existimamus ipsum exemplar ab illo Collegio collectum, & a vitiis repurgatum , nec hodie superesse, nec etiam post devastationem Templi secundi superfuisse. Prisci enim Judaei , qui circa illa tempora vixerunt - nullam ejus exemplaris faciunt mentionem. Prpeterea loca publica , in quibus hi aliique libri sacri asservati fuerunt, aliquoties sunt diruta, & igne combusta. Vide Philol. Hebu. O plura ioS DISSERTATIO IX. plura apud Hottingerum in Theil Philol. pag. iis. XXII. Tertio qaaritur. An, degentibus Judaeis in captivitate Babylonica, omnia exemplaria tam Autographa Mosis & Prophetarum > quam Apographa perierunt, & ab Esdra miraculose restituta suerunt ? Rglpondeo. i. Si libris Apocryphis fides adhibenda estet, facile in castra affirmantium descenderemus. Nam libro quarto Esdm Cap. 14. v. 21. 23. 24. &c. dicitur, quod Lex exusta sit, & a quinque Scribis, Esrä dictante, spatio quadraginta dierum' restituta. Hoc argumento inulti ex Veteribus moti sententiam affirmativam defenderunt. Ponti- Scii ambabus ulnis hanc sententiam amplectuntur. Putant enim se inde probare posse, quod S. Scriptura non sit Ecclesiae neceflaria,. quodque Ecclesia absque Scripturis possit conservari; ac quod tempore captivitatis Babylonicae revera sit conservata. Hanc sententiam eum in finem defendunt, ut traditionibus suis auctoritatem concilient, easque statuminent. Sed sententiam hanc affirmativam, utpote salso & stramineo fundamento innixam, rejicimus , & asserimus quod nunquam omnes libri tam Autographi quam Apographi simul perierint: sed semper , licet perierint Autographi , quod libenter concedimus , quidam Apographi per Providentiam Divinam conservati suerunt. Quae enim fuisset Divina illa in hominibus memoria,, quae plerosque libros Veteris T. tam quoad phrases & voces, quam quoad singulas anomalias in cerebro humano retinere potuisset. Vidi quidem Judaeum, qui integrum Pentateuchum Hebraice ad unguem callebat, & memoriter a quolibet dato loco recitare poterat: sed non videtur verosimiie talem posse inveniri, qui omnes libros ita memoriter callet, ut absque ullo errore omnes libros recitare , & cum omnibus vocalibus ac anomaliis describere posset. Praeterea obstat Providentia Divina, quä S. Scriptura hactenus ab insultibus diaboli & ab insidiis aliorum clandestinorum hostiunvsarta tecta semper servata fuit. Non igitur videtur verosimiie Deum unquam permi- .€sse, ut S: Scriptura ita fuerit annihilata,. ut plane nullum exemplar in toto mundo superfuerit. DIS. 107 DISSERTATIO DECIMA , D E Literis Majusculis Minusculis, Su/pensis , Inversis , & Irregularibus Veteris T. §. I. Consana sunt quas materia & vocales quas forma vocum Hebraicarum. 2- Initia Librorum , Capitum, SeBio- num, & nomina Propria V. Ä non incipiunt a literis majusculis. z. Diversitas liter arum variis modis in V. T. occurrit. 4. Diverfitas Uterorum pertinet proprie ad Maforam. q. Ipsa loca Masora, in quibus liter a majuscula occurrunt , allegantur. 6. Omnes litera majuscula ordine al- phabetico enumerantur. 7. Masora magna enumerat 28- Uteros majusculas, & parva addit adhuc tres. 8- AuBores liter arum majuscularum non sunt S. Scriptores. 9. Diversitas literarum majuscularum , fise. ante Masorethas Tybe- rienses in Bibliis fuit observata. 10. Litera illa diversa revera non denotant myfterium, licet recentio- res Judai varia myseria ex illis eliciant. 51 , Tres sententia de diversis literis enumerantur. 12. Diverfitas illa literarum posset in Bibliis Hebraicis non observari. IZ. Ipsa loca Masora , in quibus litera minuscula inveniuntur , re- . censentur. 14. Omnes litera minuscula ordine enumerantur. I s. Fere litera 33. minuscula in V. T. annotantur. 16. Significatio literarum minuscularum. 17. Ante conse&um Talmud litera minuscula suerunt in V. T. annotata. 18. Origo literarum minuscularum inquiritur. 19. Quatuor litera fassen sa recensentur. 20. In omnibus Bibliis ha quatuor litera non sunt suspensa. 21. Significatio earum literarum. 22 . AuBores earum inquiruntur. 23. Ante confeBum Talmud litera suspensa fuerunt in V. T. usitata. 24. Novem loca enumerantur » in quibus dicitur esse Nun inversum. 2s. 26. Masora non vult Nun esse invertendum : ergo N unter. cap. io. 11. non debet pingi Nun inversum. 27. Tres litera irregulariter scripta enumerantur. 28. AuBores harum literarum inquiruntur . O 3 Sec- io8 DISSERTATIO X. Sectio I. D isseruimus hactenus de libris Veteris Test. in genere & in specie, ac libros nothos ä veris & Canonicis separavimus; jam ordo nos monet, ut materiam & formam , id est, Consonas & Vocales tanquam partes essentiales vocum Hebraicarum penitius confideremus. Consonae vocantur materia: quia quemadmodum materia , absolute absque forma considerata , ad plures formas recipiendas idonea est, ita etiam Consonae, destitutae vocalibus, multos & diversos sensus non- iuinquam induere possunt. Primo de Consonis , deinde de Vocalibus agemus: quia Consonae sunt ut fundamentum vocum Hebraicarum. II. Hac dissertatione initium sumemds*a figura quarundam Consonarum, quae non eodem modo in omnibus locis pinguntur. In Lingua Hebraica omnes literae aequaliter, id est , eadem aequali magnitudine in principiis vocum, in principiis nominum propriorum , in principiis librorum , & in principiis capitum ac sectionum scribuntur. Nam Lingua Hebraica hac in parte non imitatur Linguam Latinam , Belgicam , aliasque linguas , in quibus nomina propria , initia librorum, initia sectionum & capitum incipiunt a literis, quae ceeteris majores sunt: sed omnes li'terae in Lingua Hebraica ubique eadem magnitudine scribuntur, exceptis quibusdam locis, in quibus secundum doctrinam Ma- sorse nonnulke literae majori, vel minori, aut alia quadam forma, ab aliis locis ubique disserenti, scribuntur. III. In genere nonnullae literae pinguntur caeteris Majores vel Mi- «ores, vel in quibusdam locis quaedam pinguntur supra communem regulam, vel in aliis locis qtundam scribuntur figura inversa , aut irregulari. Loca, in quibus haec literarum differentia occurrit, breviter annotabimus. In nonnullis Bibliis Hebraicis initia sectionum & librorum incipiunt quidem a majoribus literis , sed hoc est per accidens, & non fecundum Masoram ; nec etiam illae majores literae denotant ex sententia Judaeorum mysteria, sicuti volunt caeteras literas majores denotare. IV. Haec materia de literis Majoribus , Minoribus, &c. proprie pertinet ad Masoram, de qua ex professo agemus in Dissertationibus 22. 2Z. 24. st 2t- sed placet hanc diversam literarum figuram hic praemittere; quia in Dissertatione undecima & duodecima acturi sumus de antiquis literis Hebraicis. In genere omnes illas literas , quae tali diverse figura scribuntur, post invicem enumerabimus. L 109 M, orio : Vo. ire. ( eb- seit, not- iibus n. inscii- ni5i- prir.- \'am slgi- uin, MN scii- Ma- Mi. irre- viter ibre- it e! ii- De litem NLajusculis, I De literis Majusculis . V. Literae casteris majores annotantur in Mafora initiali , quae ad libri primi Chronicorum Caput I. v. r. & ad principium Geneseos annotatur. Et quia non eodem modo illae literae majusculae in utroque allegato Masorae loco enumerantur, ideo consultum judico ipsam Masoram hic describere. Mafora praeliminaris in principio Chronicorum enumerat tantum viginti duas literas , tali modo: ivtpxia 3 . w üiH x Q'Di Mx>7p3 >roi r-m'3 . IN« 11'nh« »' ^>«1V' ym 4 . nhJini i . D'N7« xi3 nn rt . 7-1B2 r-.nn nsr » , jirm i . ih.ttfn >'>hn n . D3^r"i 4 . ni3i 3 . hiet' nnyi ' , d» aw a ■ vLi3 yow y , 127 qiD o , nVhn »ü'h 4 . nobt!» 'htrn a ( posterius L ) nxim L «121LV3 JOha f*1X3 s . h«i!L" hxh mnntvn x 1 ? o i . nb ?p imi p - D>ny vmy y j—inn d*eji ri . D'i'wn W w , in«- Qyia vulgo plu- res literae majusculae in Bibliis Hebraicis enumerantur , quam hac viginti duae; & caeterae fere inveniuntur Gea. i. i. in Mafora, circumcingente primam vocem N'!VX13, ideo inde eas caeteras literas, quae hic non recensentur, addam : i23tv >hya iv' ts . «nt’l *)V 1 ma« sironi n . q»isy,i3i q . jvLiva ns | , 7vn iy: 4 Hic adhuc enumerantur fex literae majusculae, quae in superiori loco non inveniuntur : sed e contra in hoc posteriori loco non allegantur duae literae majusculae, scii prU7 1 > & 312 Dtp is quae in priori Maso- ra habentur. Praeter has viginti octo literas inveniuntur in Bibliis majoribus Buxtorfii adhuc tres literae majores, scii. 4 in NXIS Sni Levit . , I ii. 30. & a in ü’um> Gen. so. 23. & 0 in Drvi Kum. 13. 30. p :s ’ Buxtorfius in Commentario Masorethico omnes literas majores & • M' : minores enumeravit, ubique cum mysteriis , quae Judaei ex illis eh- tetsi 1 cere solent, iquii : VI. Nos breviter omnia loca , in quibus literae majusculae anno- I tantur , in gratiam Studiosorum , secundum ordinem Alphabeti pro- 1 O 3 fere- lio DISSERTATIO X. feremus; & post earum recensionem judicium nostrum de illis addemusi Totum Alphabetum literarum Hebraicarum cseteris majorum in Veteri Test. invenitur; cujus tamen Alphabeti quaedam literae , ut exsequentibus patebit, sunt geminae , & una triplicata. tt Majusculum invenitur in voce Atiam. r 4 Chron. i. i. Tq omnibus ßibliis figura majuscula & minuscula literarum non accurate observatur. In quibusdam Bibliis Typographi, non attendentes ad antiquum morem & consuetudinem , literas pauciores majores & minores , in aliis vero multo plures annotarunt : propterea in omnibus Bibliis Hebraicis haec litera Aleph majori forma non pingitur. Sed in Bibliis nostris correctissimis & famosissimis , Anno 1667. P er A- thiam editis, fere omnes illae literae majusculae , quas Maiora pro talibus agnoscit, majori forma pinguntur, addita fere nota marginali 'slX! h. e. majuscula .. 3 Invenitur scriptum majori figura in voce j n principia , Gen. i. f. Litera illa, in numero denoransduo, indicat, secundum sententiam Judaeorum, Deum creasse Caelum & Terram. 3 Extat in voce nVnni & raditur, Levit. 13. 5 . *1 Occurrit in voce "'nx mm, Deut. 6. 4. Litera Daleth , in numero denotans Quatuor, indicat Deum «sse solum Dominum & Regem in quatuor mundi partibus. Propterea, quando Judaei hunc Textum inter orandum recitant > in quatuor mundi plagas caput reflectunt, Zt ali- ! quando per dimidiam vel integram horam vocem hanc Hebraice clamando & cantando producunt- j n Pingitur majusculum in voce njn'h'J An Domino, Deuteronomii Cap. 32. v. 6. 1 Vatt geminatum invenitur: primum est in voce f M Venter, Levit, ir. 42. Haec litera Vau majuscula denotat mediam literam totius Pen- j tateuchi: id est , totidem literae sunt ante hanc literam Vau in Pentateucho , quot sunt post eandem. Alterum Vau reperitur in nomine proprio Xnt^ Vaizatha, Esth. 9. 9. Hic fuit decimus filius ventosi Hamanis , qui etsi quidem natu minimus inter fratres fuerit, tamen odio & invidia erga Judeeos multis passibus fratres suos superasse putatur. Li 22 , p: Kta n a H tum ll!k tfcu 3 s l a fec, ft:n öo «s fea tijj k 0 Si ti 1 J 1 «is Litera III De literis ÄdajufcuUs. Litera ? Zain majuscula occurrit: in voce recordamini T Malach. 3. 22. ut continua attentione recolerent quinque libros Mosis, libros Pro', phetarum & Hagiographorum , quibus septem quasi partibus , quae litera Zain denotantur, tota Scriptura continetur. n Majusculum legere est in voce H 1 " 1 candidum, Esth. i. 6 . U Bis occurrit majusculum: primum in voce virga ejm , Job. 9. 34. Litera haec ü , in numero denotans novem , significat, secundum sententiam Rabbinorum , novem calamitates, quas* Jobus vel passus est, vel ii se procul removeri a Deo obnixe petiit. Alterum a invenitur in voce 2i^ bonus f Eccles 7. r. Haec litera majuscula indicat magna & alsidua diligentia nomen bonum esse quaerendum & servandum. » Jod est majusculum in voce Magnificetur, Num. 14. 17. 3 Occurrit in voce & surculus, Psah go. 16. S Bis occurrit primum in voce A disjecit eos , Deut. 29 - 28 - Alterum in voce ^ fi; lacerta , Levit. 11. 30. Masora magna non enumerat vocem posteriorem inter literas majus, culas. Quare igitur in quibusdam Bibliis haec litera *7 majori forma depingitur ? fiejj. Quia Masora parva ad hanc vocem in margine annotat hoc Lamed este majusculum r NO^NI S Non amplius extat vox , & Lamed efi majusculum. Idem dicendum est de litera □ in voce , Gen. so. 23. quae non recensetur in Masora magna; sed Masora parva in margine notat >J 137 DO Mem majusculum. Litera o bis in majori forma invenitur z semel in voce Proverbia , Prov. 1. x. Et semel Genes fo.23. in voc 'Abnepotes. Haec litera in Bibliis Hebraicis Buxtorfii majori forma depingitur ; ideo voluimus eam hic etiam annotare. Majusculum ter invenitur. Primum in voce Servans, Exod, 34. 7- Alterum in voce perno&a, Ruth. 3. 13. Orientalibus Judaeis in hac voce non litera Nun , sed litera Lamed majuscula depingitur, Ter„ 112 DISSERTATIO X. Tertium est Nun finale in voce judicium earum , Num. 27. s« 0 Bis invenitur: primum occurrit in voce summa , Eccles. 13. Htec littera majuscula denotat summam attentionem este adhibendam in lectione hujus versiculi; quia in hoc versiculo , tanquam in compendio, Summa Theologia:sacrae proponitur. Alterum D omissum quidem in Masora, annotatum tamen in multis libris , est in voce & flere fecit, Num. iz.ZO. Nota marginalis in plerisque Bibliis adscribit has duas voces VTOI “|QD1 S Non amplius extat , A Samech est majusculum. y Notatur in voce audi , Deuter. 6. 4. Haec vox est prima dictio illius precatiunculae, quam Judaei singulis diebus sub gravillitna poena recitare , sive potius deblaterare , tenentur. 2 Bis annotatur: primum occurrit in voce SofSfitra Summa amora t . Daniel 6. v. 20. Alterum invenitur in voce Et in serotinando , Gen. 30. 42. x Majusculum est in voce 12 ^ Speculatores ejus, Jes. <;6- 10. Hoc majusculum y denotat magni Interesse , quales exploratores ad explorandam terram Canaan a populo Itraelitico mittantur. p Magnum esi in voce nidus , Psal. 84 4 - Haec litera indicat Providentiam Dei versari etiam circa minimas aviculas, &c. q Magnum est in voce "'hk alius , Exod. 34. 14. yj Invenitur in voce Canticum , Cantic. 1. I. ad significandam prscstantiam hujus cantici , quod alia omnia cantica longe superat. p Bis occurrit: primum reperitur in voce Integer , Deut. rz. 13, Alterum in voce Et scripstt , Esth. 9. 29. Qui plura mysteria, quae ex sententia Judaeorum per has literas denotantur, desiderat, adeat Buxtorfium in Commentario Masorethico cap. >4. VII. De his literis majusculis variae quaestiones moveri possunt. Primi f- ■ 12. ÜKC. mia ilium \oce liblii mi •3 di .f®. >r; n, Hoc Pro löst 1 ifr ,12. de- De literis Majusculk. 113 Primo quatitur. Quot literae majusculae in universum in Bibliis He- braicis occurrunt? Pejpondeo. Circiter triginta : attamen in omnibus Bibliis accurata ratio harum literarum non habetur. In quibusdam Bibliis tantum decem vel viginti praeter propter literae majori figura describuntur. Communiter in Bibliis , majori forma impreslis, plures majusculae li- terae annotantur , quam in aliis Bibliis. Verum secundum Masoram magnam viginti octo literae majusculae occurrunt , & secundum parvam adhuc tres sunt addendae, scii. *7 Lev. ii. 30. e Gen. fo. 23. & D Nam. 13. 30. VIII. Secundo quaritur. Utrum hae literae tali majori figura sint descriptae ab ipsis Auctoribus librorum ; an vero ä quibusdam Judaeis? Respondeo. Harum literarum diversitas non ab ipsis Auctoribus librorum , sed ä quibusdam curiosis Judaeis addita est , qui ubique mysteria venari, & quidlibet ex quolibet probare voluerunt. IX. Tertio quaritur. Quando haec diversitas literarum primum fuit inventa ? fyjpondeo. Tempus & seculum , quo haec diversitas literarum tum majuscularum & minuscularum, tum etiam inversarum & suspensarum annotata suit , est ignotum. Nihilominus licet praecisum tempus non posijt indicari, tamen certiilimum est hanc diversitatem literarum flon eile nuperrime inventam, & in Bibliis annotatam , sed esse perantiquam, & ipsos Masorethas Tyberienses, qui circa quintum aut sextum saeculum ä nativitate Christi vixerunt, antiquitate sua longe superare, in ipso enim Talmude Tractatu DHäiD de Scribis , cap. §. fit mentio literae *7 majusculae in voce kmnVV '1 superius allata ex Deut. 29. 28- ubi Textus Talmudicus sic fatur : in 1 ? tJlIX Lamed in voce D3 ,l ?L2M1 necejfe eß , ut fit longum , id efl, nta - jusculum. X. Quarto quaritur. An literae hae majusculae , minusculae, &c. denotant aliquod mysterium ? Bßpondeo. Nullum denotant mysterium ä Prophetis in locis illis intentum ; sed possent denotare mysterium aliquod , si sententia Judaeorum esset eadem cum Prophetarum sententia. Judaei mysteria quaedam contra mentem S. Scriptorum ex illis locis , in quibus literarum diversitas annotatur , elicuerunt, vel potius quaedam mysteria Philol. Heb r, P in 114 DISSERTATIO X. in Textum sacrum intruserunt, ause revera in Textu ab ipsis Prophetis non fuerunt intenta. In genere literse majusculae , ex sententia Rabbinorum , significant accuratiorem & attentiorem Textus praesentis habendam esse considerationem , denotantque sensum quendam mysticum , qui hodiernis Judaeis jam ignotus est , sed priscis apprime notus fuit. Antiqui Rabbini procul dubio hujus diversitatis literarum alias dederunt rationes, quam hodierni: nam antiqua illa mysteria , quae secundum sententiam Rabbinorum in diversitate literarum continebantur, jam diu perierunt. Mysteria illa, quae ad quasdam literas superius annotavi, sunt nova, & ä recentioribus post-Talmudicis quibusdam Judaeis .excogitata, & non a primis Auctoribus, qui has literas tali diversa forma pinxerunt. Nam rationes diversitatis in singulis literis , a veteribus Judaeis observatae, post longa tempora propter varia exilia , propter diversas transmigrationes , & propter gravissimas calamitates tandem ex memoria Rabbinorum fuerunt obliteratae. XI. Quinto quaritur. An non verisimile est hanc diversitatem literarum majuscularum, minuscularum, inversarum & suspensarum fortuito primum in Biblia irrepsisse ? B^ejpondeo. De hac literarum diversitate tres possunt assignari sententiae ; quarum prima est eorum, qui statuunt hanc diversitatem literarum tradu temporis ex oscitantia quadam in Textum sacrum irrepsisse. Haec sententia mihi maxime arridet. Res tota , ut mihi videtur , sic posset esseperada: Scribae anteriores, exscribentes sacrum Codicem, animi gratia, vel ex oscitantia , aut aliud quid cogitando pinxerunt quasdam literas paulo majores, vel minores &c. Scribae posteriores exscribentes iterum Textum sacrum ex Codice quodam antiquo , invenerunt in Textu lacro quasdam literas caeteris paulo majores , vel minores. Hi posteriores Judaei ab illis antiquis, (uperstitionis ergo, ne latum stramen discedere voluerunt; sed easdem literas, utpote mysterii causa, ut putabant, ita descriptas, in Bibliis Hebraicis ut plurimum retinuerunt i A mysteria quaedam , sive cum Textu quodammodo convenientia, vel a Textu discrepantia, modo viderentur mysteria , excogitarunt. Rabbini ha c mysteria ita excogitata discipulos suos docuerunt, & eandem diversitatem literarum esse retinendam mandarunt: quia putarunt non tantum illam diversitatem literarum sed etiam ipsa mysteria ab ipsis Prophetis esse excogitata & intenta, M |H qi I«; ;IC 0 < It; |equ ■da: :nie -'IO a -j foi II ; ilii' f v f : , % Sectm- quam .Mu !!/■ ii noni Na vata, jititv ibino- literi- miri ;anuB H*t pofit animi * Joa* ):tt3 iTes- li po 'aai:0 KPO- iti* veli ibbini De literis Majusculis. II^ Secunda sententia est eorum, qui putant, quod haec diversitas litera- rum data opera primum a nugivendulis quibusdam Judaeis , ad mysteria quaedam indicanda , sit annotata: sed in mysteriis illis excogitandis omnes non convenerunt; nonnulli haec, alii alia incerta, si non fa ! sa, excogitarunt, & in Textum sacrum intruserunt. Tertia denique sententia est eordm , qui volunt literas majusculas & minusculas tantum denotare numerum aliquem literarum , & non mysteria: & sic literas illae essent termini alicujus numeri literarum ; qui numerus esset desumptus vel ä praecedenti majuscula , vel ä minuscula, vel ä principio libri, vel a loco ex peculiari indice noto: ex. gr. Li- tera majuscula Vau in voce f^na, Levit. 11.42. occurrens, est media litera totius Pentateuchi. De quibusdam quidem literis majusculis dici potest, quod denotent numerum : sed an de omnibus idem affirmari polsit valde dubito. Ut ut sit: causae diversitatis harum literarum veteribus Judaeis suerunt notae , sed jam post longa tempora eae oblivione sunt deletae, & in varia commenta mutatae. XII. Sexto quaritur. An hae literae majusculae, minusculae, inversae & suspensae possent mutari in alias Ineras communes ? Pyejpondeo. Posset haec diversitas literarum , utpote ab ipsis Scriptoribus Textui sacro non addita, oblivioni tradi, & in Bibliis non observari : sed Judaei hodierni, quorum opera ut plurimum Biblia Hebraica typis mandantur , has diversas figuras , ut antiquae sapientiae & mysteriorum aeterna testimonia , nolentes a Veterum sententia discedere, retinent, & in Bibliis annotant. Munsterus h^nc literarum diversitatem, utpote a nugacibus Judaeis inventam, e Bibliis Hebraicis extrusit. Sed parum refert , utrum in Bibliis retineantur , an vero ex iisdem extrudantur , modo talia nugacia mysteria non excogitentur. Decisio quarundam harum quaestionum etiam literis minusculis, inversis & suspensis convenit. 11. De Literis Minusculis. livet' ntiifl pfetis XIII. Jam sequuntur literae minusculae , quarum totum Alphabetum occurrit; sed quaedam literae sunt duplicatae , aliae triplicatae, & una est quadruplicata. Hae literae minusculae annotantur a Masore- P 2 thie il6 DISSERTATIO X. this ia principio Levitici, & in initio Masorae magnae finalis: attamen ' ubique non eodem modo. Ut Lector certo cognosceret quales lite- ix minusculae in Masora occurant, placet ipsam Masoram hic allegare. Alphabetum viginti novem literarum , 'quod in vestibulo quadrato Levit, i. r. circum vocem X" 1 p'l a Masorethis enümeratur. »ri? i . r-w a *?x x 3 po x jwxn nu*jp nvmxa t*ovr *nni )' . n . ma pvy cnx n . terni i . an nua Vits ä . ’ 3 JX «in n . xjw ? . xirS xsj x'fi i . x>^ ^ 3 . »^n *pS ' , amnoi nnx ö . pix 3 j . px yt 33 J . mpm by n . cun»n crinon n . tro>bx e . ns» j/ . naiD 3 b . nsoa *usi*> d . ? 3 ?t?i 33 i j . pnji •i . "N 3 »mp p . ynfi 'ifi by r . mmsi i . xns-iasn : xjtwiö b . xnVQis vn n (trmx pro vitiose) oypx »■$> Haec eadem Masora , sed in nonnullis disterens , invenitur in Masora magna finali pag. X coi. i. Attamen non est animus eam totam hic repetere, sed solummodo illa annotabimus , in quibus a superiori differt : nniy lya i . trnrmai n . N'n x'? 1V231 NL7331 n . nm 7 - 1 'Vxi n . inrvnp 3 na»S p . rmnna- Hic citantur quinque literae minusculae , quae in vestibulo Levitici non in ve- . niuntur : & e contra exemplum literae n , in superiori Masora allegatum, hic non numeratur. ! XIV. Buxtorfius in Commentario Masorethico Cap. i s. Iiteras mi- i nufculas una cum fictis mysteriis ordine recenset, & nonnullas in Ma- i fora omissas addit. Nos ipsius vestigiis insistentes, alphabetum literarum ! minuscularum hic etiam describemus. X Minusculum invenitur in voc A clamavit , Lev. 1 .1. 3 £st in voce 3 n da , Prov. ZQ. i s. i In voce PVb A gleba , Job. 7. s- Haec litera minuscula de. notat De literis Minusculis. i rj notat corpus in minutissimas partes pulveris post mortem redigi. 1 Est minusculum in voce Homo, Prov. 28- 17. rt Occurritt in voce D$n 3^3 Quando creata erant illa, Gen. 2- 4. Htec litera He dicitur scribi minuscula , quia omnia creata minuentur & peribunt: & quemadmodum haec litera constat ex lineis non sibi invicem conjunctis , sed dissolutis, sic etiam creata tandem a^se invicem dissolventur. 1 Vau bis repentur ; primum in voce pax, Num. 25. 12- Alterum in voce in vanum, Psal. 24. 4. t Zain minusculum notatur in nomine proprio silii Hamanis Nrssij Yaifatha, Esth. 9. 9. Haec litera minor contemptus causa ita scribitur: & indicat hunc filium natu quidem fuisse minimum, sed improbitate suos fratres supeiafle. n Minori forma scriptum invenitur in voce *)U nitidut, Job. 33. 9. IS Bis observatur,- primum in voce demersa sunt, Ihren. 2.9. Altesum in voce D£nn°! mundi eritis. Num. 31. 24. » Jod in voce oblitus es, Deut. 32. 18- Litera minuta Jod contemptus causa dicitur de decem tribubus, quae Deum in aeternum ex memoria obliterarant. In Bibliis novissimis anni 1667. Jod in DIU’Ö Num. 2s. II. minori forma scribendum vel scriptum esse monet nota marginalis. 2 In voce ad deflendum eam, Gen. 23.2. Hebraei volunt 2 esse minusculum , quia Abraham parum luxit defunctam conjugem utpote jam vetulam , quasi jam sibi gratularetur potius. Sed alii melius conjectant, qui minusculi 3 eam assignant rationem; eo videlicet doceri planctum & luctum propter defunctos viris minuendum esse, illud- que cavendum uti ne modum excedat, ipsumque Abraham! luctum cum hac moderatione suille. h Occurrit in voce Nlb non, Thren. 1. 12. 8 Minusculum ter legitur. Primo in voce 0H ü O rebelles, Deut, 31. 27. Secundo in voce iTIifl 0 adustio , Lev. 6. 2. Tertiö , V finale P 3 seri- IiB DISSERTATIO X. scribitur minusculum in voce & mundavi eos , Neh. iz. 30. Litera 3 quater invenitur scripta minori forma. Prima est in voce vagantur, Thren. 4. 14. Reliquae tres sunt finales. Secunda invenitur in voce ornus, Jes44„ 14. Hkc litera in contemptum ita scribitur, ad indicandum, quod ex vili ligno magnum Deum sibi faciebant, Tertia est in nomine proprio t 3 T 5 if 1331 & Nebufcbazban , Je- rem. 39. 13. Quarta denique occurrit in voce Susurro . Prov. 16. 28° D Bis legitur ; primo in voce i"IÖ ! ö 3 in tempestate > Nah. 1. 3. Secundo in nomine in tabernaculo suo . Psal. 27. Hac litera minuscula indicatur etiam minimum tuguriolum sufficere ad protegendos pios. y Minusculum est in verbo ad pervertendum , Thren, 3. Z6. L Prius est minusculum in nomine in summa aurora, Dan. 6. 20. ad significandum, quod Rex , prima aurora vix lucente, surrexerit ad visitandum Danielem , de cujus salute admodum solicitus erat, 8 Bis annotatur ; primo in voce clamor , Jerem. 14. 2 . Secundo in voce ^33 ruptura, Job. 1 6. 14. p Similiter bis minori forma describitur ; primo in voce DITDpS Inter adversarios ipsorum , Exod, 32. 25. Secundo in verbo ’sl¥P tadet me, Gen. 27.47. *1 Etiam bis occurrit; primo invenitur in vocibus * 313 ? Principium primitiarum , Exod. 23. 19. & 34. 26. Hae duae voces in duobus illis locis occurrunt; sed ad quem locum Masora respexerit incertum est. Secundo in nomine proprio filii Hamanis Par- masta , Esth. 9. 9. In Bibliis novissimis anni 1667. litera V scribitur minuscula. V Parvum est in nomine proprio Parschandatha , Esth. 9.7. / ja VGG ia t tov. fc zm- ■ndo» r,T,i| - fl?3! um npstl - es in i in-' !ii; : 0 Ei' De literis Minusculis . 119 9. 7. Eadem Biblia exprimunt n minusculum in hoc nomine. fi In nomine proprio Parmaßa , Esth. 9. 9. Hoc nomen tn litera %/?£> etiam fuit annotatum. XV. De literis minusculis hse sequentes quaestiones moveri post sunt. Primo quatitur. Quot literae minusculae in Veteri T. sunt annotatae a Mafbrethis? Re/pondeo. Circiter triginta tres: sed hae omnes in Bibliis Hebraicis non annotantur. In quibusdam Bibliis pauciores, in aliis vero plures literae minores inveniuntur: sed secundum Masoram sere triginta tres literae minori forma in Bibliis Hebraicis sunt depingendae. XVI. Secundo quaritur. Quid literae minusculae in genere significant ? Respondeo. Literae minusculae in genere denotant diminutimem rei, nonnunquam etiam contemptum eorum , quae tali minori litera describuntur. XVII. Tertio quaritur. An haec diversitas literarum minuscularum diu in Textu siero fuit annotata ? Respondeo. Eo tempore, quod diversitas literarum majuscularum in Textum irrepsit , etiam videtur haec diversitas literarum minuscularum in Textum irrepsisse: nam tam harum quam illarum fit mentio in Talmude. In Tractatu CU'ifliD de Scribis Talmudistse faciunt mentionem literre Jod minusculae > quum ajunt : T"]? ^ Ti* t-Ojpnnip iVhjio pDp T nvnh J 0 d in voce (Deut. 32. l8- ) °P US e ft ut fit minus pra omnibus Jod, qua fiunt in Scriptura. Hae ergo literae parvae fuerunt modo annotatae ante compositum Talmud , hoc est, ante quingentesimum annum post nativitatem Christi : sed praecisum tempus, quo hae literae minores primo sunt annotatae nos latet. XVIII. Quarto quaritur. Quis has Iiteras minori forma primus in Veteri T. exaravit? Refipondeo. Auctores hujus diversitatis literarum sunt ignoti. Etiam nullo modo videtur verosimile ipsos librorum Auctores hanc litera— rum diversitatem primo annotasse. Fortasse h <:c consuetudo scribendi tales minusculas Iiteras vel ex incuria & negsigentiä Scribarum quo- rundam olim nata est , 'vel a curiosis quibusdam Judaeis, volentibus mysteria quaedam elicere, primam originem habet. IIL De no DISSERTATIO X. IH. De Literis Sufpenfis. XXIV. Post literas majusculas & minusculas sequuntur literae qua« tuor suspensae, quae non juxta alias literas in eadem recta linea, sed supra alias literas in Textu collocantur. Qui nesciens prima fronte literas suspensas in Textu Hebraeo adspiceret, sorte putaret esse vitium Typographi ; sed melius ä Masorethis edoctus, sciet hanc diversitatem literarum suspensarum etiam diu in Bibliis fuisse annotatam; & alicujus rei, sive mysterii alicujus, sive certi cujusdam numeri este notam. Prima litera suspensa est J Nun in nomine proprio ntffo Menajseh , Judic. i8- 30. Ad hanc literam nota marginalis annotat , quod 7 , id est, quatuor litera sujpensa sint in Bibliis Hebraicis a Masorethis observatae. Causa hujus suspensae literae Nun invenitur inTalmu-. de, ubi quaerunt Rabbini: Quare illa litera Nun sit suspensa? Respondeo. Rabbini in causa assignanda non conveniunt: omnes tamen mysterium quaerunt; quia putant hanc literam ab ipso libri Auctore ita esse scriptam. Gersom 1. Chron. 23. 14. vocatur filius Mosis, & hoc in loco nominatur filius Menaffis. Rabbinus aliquis in Tractatu Talmu« dico Bava Bathra, fol. 109 coi. 2. statuit, quod Propheta studio noluerit Gersomum appellare filium Mosis ; quia dedecori fuisset Prophe*. t£e habere filium impium: sed quod vocaverit eum filium Menaffis, quum revera fuerit filius Mosis, litera Nun suspensa, ut indicaret eam literam potuisle abesse vel adesse ; videlicet quod suerit filius Menaffis imitatione impietatis , sed Mosis filius , generatione & prosapia. Reliquae literae sursum elevatae sunt literae J? Ain. Itaque secunda litera suspensa est y , quae invenitur Psal. 80. 14. in voce “^IQexfylva. In plerisque Bibliis haec litera tali suspensa forma depingitur. Judaei non eandem assignant causam, ob quam haec litera y in hoc Psalmo ita sit suspensa. Talmudistae statuunt hanc literam esse suspensam , quia est media litera in libro Psalmorum. Alii alias rationes excogi«' tarunt. Rabbi Bechai in libro 170,37 73 cap. j. ait, f? '3 rmWi M7JJH * 73 'J? £=37 Litera hac Ain est suspensa , quia cultores sujpenfi, scii. Chn« qua. ,'ä ronte ! Vi. iiver. ii & i ef; t :11 i Iaso, l Imu. i' Wffi. S ystc-' i ese ic ia . Ima. olue. • !fb- lillS| care« 6'ius pro’ rJi )h udsi limo 2® i 4 scii Chi De litem Suspenßs. J2l Christi, sunt quasi, uti dicitur in Textu, *Wrr porcus fyivefiris ; quia Templum Hierosolymitanum vastarunt. Christum per ignominiam vo~ eant fujpensum, & Christianos cultores suspensi. Tertia litera suspertsa est j; in voce improbi, Job. i 3. Per literam Ain suspensam indicant pulverem ; quasi dicerent, impii instar pulvisculi, per aera dispersi , peribunt. Quarta & ultima litera suspensa est litera p , quae invenitur versu is. ejusdem capitis in voce ab improbis. XX. De his literis suspensis primo quaritur. Quot literae suspensae sunt annotatae ä Masorethis? Rgjpondeo. Communiter Masorethae quatuor numerant, sed illae qua- tuor in omnibus Bibliis Hebraicis ita non pinguntur. In plerisque Bi- bliis tantum litera Nun, Judic. ig- ZO. & litera Ain , Psal. 8o. 14. ita scriptae inveniuntur. In Bibliis novissimis anni 1667. quatuor literae suspensae sunt, Sr singulis adseribitur in margine vox ,—!>lbfi suspensas etiam secundum Masoram hae quatuor literae suspensa forma sunt pingendae. XXI. Secundo queritur. Quid literae suspensae in genere denotant? Respondeo. Haec forma suspensa , ex sententia Rabbinorum, denotat has literas, sursum ita elevatas, abesse & adesse posse, manente nihilominus Textus integritate. XXII. Tertio quaeritur. An hae literae tali suspensa forma fuerunt primum exaratae ab ipsis Auctoribus librorum ? Respondeo negando: sed quidam prisci Judaei, qui ex omnibus fere Textibus Kabbaiistice alios sensus elicere voluerunt, harum literarum sunt primi inventores ; & per consequens illae literae suspensae, illaesa Textus integritate, possent in Bibliis Hebraicis juxta alias literas collocari. XXIII. Quarto quaritur. Quando primum hae literae tali suspensa forma depictae sunt ? Respondeo. Tempus nobis ignotum est ; sed hoc est certissimum» quod ante confectum Talmud hae suspensae literae suerint annotatae 1 nam Talmud meminit talium literarum: Ex. gr. In Sanhedrin fol. 103.. coi. 2. rogatur : Quare litera j? vocis O'PVI Job. zg. >Z- sit suspensa? Respondent: quando homo 6t LN pauper infra , fit etiam pauper supra. Et quia hae suspensae literae tam antiquae sunt, ideo P H11. Q L. H E B R. Q, pro- 122 DISSERTATIO X. propter venerabilem antiquitatem ut plurimum in hodiernis Bibliis Hebraicis retinentur. Vide plura de literis suspensis apud Buxtorfium in Coram. Masor. Cap. 16 IV. De Literis Inversis, XXIV. Masorethae annotant in Masora magna textuali ad vocem J 7 DJ 3 Numer. io. Zs. dari novem loca, in quibus litera Nun inversa pingitur: sic ajunt naiSn fU sll'O JHH { 1 H 3 D’K ppiDS Ö Novem sunt versus, in quibus efl hujusmodi signum Nun inversi. Masora ibidem loca illa novem annotat : sed duo sunt versus , in quibus ne quidem litera Nun occurrit, multo minus litera Nun inversa. Inde probabiliter colligimus Masorethas vel errasse in assignandis versibus , vel eos non voluisse ipsas literas esse invertendas , sed Nun , vel simile signum ad formam C illis novem versibus esse praeponendum. In nonnullis Bibliis Hebraicis, sed vitiose, duo loca inveniuntur, in quibus tales literae inversae pinguntur: prior locus extat Num, io. 35. in voce in proficiscendo. Haec litera Nun pingitur inversa ad indicandum sic omnes hostes Israelitarum in fugam esse conjiciendos, & retror- siim agendos. Altera litera Nun inversa invenitur in voce ut quiritantes , Num. i l. I. Haec litera inversa putatur denotare perversitatem populi- .... - In omnibus Bibliis hae literae eodem modo non pinguntur. In quibusdam Bibliis hae literae non sunt inversae , sed ante initium duorum illorum versuum litera Nun inversa, sive potius signum aliquod , repraesentans quasi Nun, praeponitur , ad indicandum illos duos versus non pertinere ad historiam quae ibi narratur, sed eos esse quasi per duo illa signa, tanquam per duo signa Parentheseos, interpositos. In Pentateuchis MSS. ex quibus Judaei lectiones Sabbathinas in Synagogis praelegunt , tantum talia signa inveniuntur , qualia etiam in novissima editione Bibliorum expressa sunt. Reliqui septem versus, qui adferuntur a Masorethis , inveniuntur W Pfah 107. Masora ad hunc Psalmum annotat dari tantum in Bibliis i fe 1 '«M $e f ikcl . Pii k Ta ÜJ fe k Uh fla fia ks i. S "i tiii 3 fi ia ii ?ir De literis Imierßs. \r 3 bliis Hebraicis octo literas Nun inversas j sed in Masoram hic vel illic vitium aliquod irrepsit. Septem reliqua loca, quae in Masora Numerorum cap. io. recensentur , in quibus fecundum crisin Maforetharum esset Nun inversum, sunt haec sequentia. Primus locus est Psal. 107. vers 2 Z. in / 11 * 3 X 3 in navibus. Secundus in voce vniK^tqi mirabilia ejus , versu. 24. Tertius est versu 2s- in quo nullum est Nun. Quartus in voce anima ipsorum , versu 26. Quintus est in verbo 1 P 13'1 fa vagantur , versu 27, Sextus locus est vers. 28- sed etiam in hoc. versu nullum Nun invenitur. Ultimus est in nomine 0*2HJ principes , versu 40. Haec septem loca proferuntur ä Masorethis , sed nulla, quod sciam , Biblia inveniuntur, in quibus litera Nun in supra septem allegatis textibus inversa pingitur. XXV. De his literis , quas nonnulli invertendas esse putant , primo quaeritur. Utrum antiqui Rabbini voluerint ipsas literas Nun essg invertendas ; an vero voluerint literam Nun , vel potius signum aliquod instar Nun inversi, illis novem versibus praeponere , vel apponere? Respondeo. Posterius videtur affirmandum. Nam Masora non dicit, quod in his vocibus sit Nun inversum, sed ait Novem ejse versui , in quibus es signum inversi Nun. 2. Masora non potest intelligi de Nun: nam in duobus versibus ne quidem Nun invenitur, scii, vers 2f. & 28- Ergo est error in multis Bibliis, quando in J 7 DJ 3 & in DOJXDDD Nun inversum pingitur. XXVI. Secundo quaeritur. An hae literae tali inversa figura sint depictae ab ipsis Auctoribus librorum ? Respondeo. Hoc nullo modo videtur verosimile: sed audaculi quidam Judaei, ante mille praeter propter annos , ad venandum mysterium aliquod, sive potius nugas, has literas vel inverterunt, vel talia signa illis versibus praeposuerunt: ideoque possent , illaesa sacrae Scri- pturte integritate, in Bibliis Hebraicis immutari, vel ex iisdem extrudi, 0-3 V. De 124 DISSERTATIO X. V. De Irregularibus Literis. XXVII. Praeter has diversitates jam annotatas, etiam in Bibilis Hebraicis annotatur quaedam irregularitas circa literas Mein & Nun. Quinque literae Camnepbatz aliter scribuntur in fine , aliter in medio; sed in Bibliis annotantur tria loca, in quibus ä communi regula occurrit exceptio. Prima est in Utera Mem, Jes<}. 6. quae in medio vocis extensa repe- ritur, & eodem modo, uti in fine scribi solet , in voce scribitur. Hinc Christiani quidam varia mysteria , sed absque ullo fundamento , collegerunt. Ajunt enim Prophetam haec tria innuere: i. Futuram regni Christi dilatationem-, & aeternam durationem ; quia in hoc versu , in quo de dominio agitur , 1 itera Mem in medio dilatatur. 2. Partum Mariae clauso fore utero , & Christum etiam tali modo este natum; quia litera Mem clausa est in media voce. z. Christum sexcentis annis a tempore vaticinii esse incarnandum , eumque pro- p te rea jam diu esse incarnatum : Mem enim finale denotat in numero sexcenta. Secunda exceptio , superiori contraria , etiam est in litera Mem, quae semel contra communem regulam aperta est in fine Pronominis cn Ne- hem.i.l'i- Hinc quidam duo mysteria eliciunt. I. Quod portae urbis Jerosolymorum quandoque ad formam literae Mem apertae, aperientur & expugnabuntur. 2. Quod illae portae eodem anno quadragesimo ä reditu Judaeorum e captivitate Babylonica sint restauratae & redintegratae. Tale enim Mem denotat quadraginta. Sed taedet has nugas , a nugacibus quibusdam Judaeis inventas , plenius hic enarrare. Tertia exceptio est in litera Nun non finali , quae tamen contra regulas invenitur in fine vocis jq ex, Job z8- i. Nota marginalis Keri. in quibusdam Bibliis Hebraicis annotat esse legendum jn , cum litera Nun finali in fine. j XXVIII. De his literis au teritur. An varietas harum trium literarum 1 est ab ipsis Auctoribus librorum? Rejpondeo. i. Hoc mihi vix videtur verosimile : sed nugaces quidam Judaei vel data opera has tres literas ita videntur mutasse ad elicienda quaedam mysteria; vel hae tres literae fortuito in Textum Hebraeum eo modo videntur irrepsisse, quo literae majusculae , minusculae, inversae & suspensae irrepserunt, %. Si De Irregularibus literis. I2tz 2. Si quis putet hanc irregularitatem trium literarum eile ab ipsis Auctoribus librorum, tum dicendum est literam Mein, Nehem. 2. in voce Dn , esse apertam ; quia subintelligitur He paragogicum : & literam Nun, in voce JS , Job. 3g. esse intermediam; quia post hanc vocem in multis exemplaribus sequitur Maccaph : atqui voces , conjunctae per Maccaph , habentur a Grammaticis pro vocibus conjunctis : & per consequens litera Nun in voce JD non esset habenda pro litera finali ; quia vox JQ conjungitur cum Maccaph. Verum in quibusdam exemplaribus post jo non seqitur Maccaph; & ratione talium exemplarium haec responsio non valet. 3. Non puto aliquem posse certas rationes dare, quare hae tres literae ita irregulärster sint exaratae; sive quis dicat eas ita esse scriptas ab ipsis auctoribus librorum, sive a quibusdam curiosis Judaeis. Saltem illa mysteria retro allegata sunt nugatoria. Ut ut sit, hoc saltem verum est, quod haec diversitas literarum non nuperrime demum sit inventa - sed quod ante conscriptum Talmud in Bibliis suerit observata. DISSERTATIO UNDECIMA, D E Literarum Hebraicarum Antiquitate. Pars Prior. § I. Hodierna litera Hebraica sunt antiqua & primigenia litera t V. T, 2 . Quod probatur ex teßimonio do- Borum qui Mistam conscripserunt. 3. Obje&io I{. Jose solvitur. 4. Isi t io datur quate hodierna litera Hebraica , olim sacra , poßea in Astyria communes saBa ßnt. 5. Tres allegantur sententia quare hodierna litera vocentur Assyria- ca. Appellatur etiam scriptura quadrata & Hebraea. 6. Inter Gemmeos efi Jstb Ckasda , ! qui statuit Utera* D df 0 mir acu - j lose in tabulis stetisse. 7. Is Jeremias & K : Matthias ajunt litera*finales d Prophetis fuisse usurpatas. g. Alii dicunt quod litera legis fuerint coronata apicibus , quibus litera Samaritana defiituuntur. 9. 10. Antiqui Hebraerum doBores , Geonim & Kabbalißa , ut recenti ores Judai statuunt hodiernas lit er as esse antiquas. 11. Idem statuunt multi Christiani. 12. Antiquitas literarum probatur etiam ex nummis. Q-3 IZ. 0 ™- DISSERTATIO XL 126 13. Quatuor instantics Capelli refutantur. 14. Teftimonium Benjamin is est su- jpeilum. - I s. Antiquität literarum probatur ex lamina summi Pontificii. 16. Batio prima probat antiquas Uteros non ejfe Judais ademptas. 17. Objedio Capelli solvitur. 1 8- Patio secunda est desumpta d multitudine exemplarium. 19. Obje&io Capelli pro raritate exemplarium MSS. enodatur. 20. fiatio tertia defumta ex verbis ß Christi Match. ig. 21. Alphabethum Samaritanum exhibetur. Sectio I. Uperiori dissertatione egimus de diversitate quarundam literarum ; sequitur nunc non minus celebris quam difficilis controversia circa antiquitatem literarum Hebraicarum moveri solita , scili- ^ -M cet : An literae hodiernae Hebraicae, quibus sacer Codex jam ubique descriptus esi, sint genuinae & primigeniae literae, quas tum Deus in monte Sinai tabulis lapideis inscripsit; tum etiam Moses aliique Scriptores sacri in Veteri T, usurparunt ; An vero e contra literae Samaritanae pro veris & antiquis literis sint agnoscendae ? Bejbondeo. Haec quaestio diu doctorum exercuit ingenia, & adhuc sub judice Iis ejus haeret. Quidam literas Hebraicas pro primigeniis agnoscunt. Alii ficmicer_asserunt Samaritanorum literas esse primas & germanas, quibus sacri Scriptores in scribendo usi fuerunt. Nos cum Cl. Buxtorfio illorum sententiae subscribimus , qui statuunt lite- N ras hodiernas Hebraicas esse primigenias & antiquas; ac negamus has hodiernas Hebraicas literas vel ab Esdra post solutam captivitatem Babylonicam esse inventas , vel ab Assyriis mutuatas. Buxtorfius tum 1 variis testimoniis Hebraeorum & Christianorum , tum etiam diversis i rationibus sententiam suam probat. Nos nolumus hic actum agere, & omnia testimonia late diducere : hoc enim abunde factum est ü Cl. Buxtorfio in Dissertatione de literis Hebraeorum. Sed cogitamus bre- ! viter testimonia Hebraeorum pro sententia hac militantium in scenam !■ producere. II. Luculentiffima sunt testimonia Hebraeorum , quorum primi & ! praecipui sunt CD’iOJi Tannaim, Do&ores Mischnici, utpote antiquissimi, qui Mifchnam sive legem oralem scriptis mandarunt. Inter illos primus Mi ' reit! ; scii' jam quas cfe vena piv De liter arum Hebraicarum antiquitate. 127 mus est R. Jehudah , qui propter insignem pietatem & sanctitatem cognomento »npjl Smili , ac propter praestantiam > titulo ’tWn principis cohonestatus est. Hic Rabbi disertis verbis in Talmude Babylonico, Tractatu Sanhedrin , Cap. 2 . sol. 2 s. 2 . & sol. 22 . I. ac praecipue in Talmude Hierosolymitano , Tractatu Megilla, statuit, quod r"inist .—>*qiu>X ruro Lex sit data lingua Afchuritk. Scriptura hodierna vocatur nitPX 2712 Scriptura Ajjyriaca, quod secundum quosdam significat scripturam beatam , ä verbo beatum reddere j quia Deus, scribendo Legem his characteribus, hos characteres omnium fecit beatissimos. Alii tamen volunt, quod haec scriptura vocetur Ajsyriaca, quia Assyrii sive Chaldaei ea usi fuerunt, a quibus Judaei eam in captivitate Babylonica didicissent: sed illa sententia non approbatur. III. Contra hanc originem appellationis vocis Assyriacae , quod denotet scripturam beatam, forte nonnemo objiciet verba Rabbi Jose, asserentis Israelitas hanc scripturam vocare quia illi rplX’ 2 n 2 - 1 VX Y"ixn attulerunt eam ex AJjyria. Spondeo. Secundum hunc R. Jose hodierna scriptura vocatur Asl syriaca., quia Daniel & Ezras hanc scripturam, utpote sacram paucis- que notam > in Assyria Israelitas- docuerunt r postea Istaelitae hac scriptura in Babylonia & in terra sancta deinceps usi fuerunt. Etiam verosi- mile videtur, ipsos Chaldaeos ab Istaelitis, non vero Israelitas a Chaldaeis hos characteres- mutuatos esse 5 & procul dubio propterea characteres Hebraei cum Chaldaicis conveniunt, IV. Quaeret forte aliquis. Ob quam causam Estas & Daniel hos characteres , qui antea plebi Istaelitarum erant ignoti, publicavit in Assyria? Rejpondeo. Causa publicandi hanc scripturam sacram fuit ex sententia quorundam Angelus, qui in pariete palatii Regii haec verba scripsit, k'VILI XJO X3Ö Numeravit , numeravit, appendit & dividunt, Dan, f. 2 q, Nonnulli statuunt haec verba soifle scripta hodiernis literis Hebraicis , quas Chaldaei & plerique Istaelitae non poterant legere: quia hae literae erant sacrae , quae in arcis Judaeorum recondi solebant; ad quas non nisi doctioribus dabatur aditus: quique propterea eas solum cognoscebant, Hinc Daniel , utpote ex doctioribus, eos characteres legebat, & Regi explicabat; Daniel docebat eos characteres Assyriae Principes & Magnates, & Estas Israelitas. V. Sunt alii qui arbitrantur hanc scripturam Assyriacam vocari, qui» 128 DssSERTATIO XL quia Abraham, reliquique patres , venientes ex Aflyria ad Cananseos hospites, ista scribendi pingendique ratione fuerunt usi. Tres ergo sunt sententiae de origine appellationis vocis AJJyriaca. j. Quidam statuunt, quod haec scriptura vocetur Assyriaca , quia est scriptura beata. 2. Alii, quia in Aflyria innotuit & ex parte communis facta est. z. Denique, quia Patres eam fecum ex Assyria in Cananaeam tulerunt. Hodierna scriptura Hebraica etiam vocatur VDlnQ 2N2 scriptura quadrata , quia figura harum literarum quadrata est. Talmudistae aliique Hebraei in libris suis eam vocarunt 3 WS seri, pturam Hebraam , quia Hebraei ea usi suerunt. VI. E diverticulo in viam revertamur , descendendo ad Doctores, qui O’STiöX. Amoraim sive Gemarici audiunt , id est , qui Gern aram sive alteram partem Talmudis composuerunt Inter illos est sab Chas da, qui statuit in Talmude Babylonico , Tractatu Megillah cap. r. & de Sabbatho sol. 104. Coi. r. f’Tmy Vn du mmbp» qppl Oo Mem Samech, qua in tabulis erant, miraculose flabant. Hujus Rabbini sententia est literam Mem finalem & Samech , quae sunt literae rotundae fere instar O, miraculose in tabulis lapideis stetisse. Multi Judaeorum putant tabulas Legis fuisse perforatas, & literas tam ä parte anteriori quam a parte posteriori fuisse legibiles. Hae literae igitur dicuntur miraculose in Lege stetisse; quia media pars harum duarum literarum nulli parti circumferentiae affixa fuit; & .per consequens immobilis stetit: & sic fractis tabulis partes hae interiores integrae manserunt. Hinc sequitur, quod hic Rab nobiscum statuerit literas hodiernas esse primigenias: nam in Lingua Samaritana literae Mem & Samech non sunt plane rotundae. VII. Deinde (citante Buxtorfio) R. Jeremias in Talmude Babylonico , & R. Matthias in Talmude Hierosolymitano statuunt Prophetas literas finales Camnepbatz in describendis libris Propheticis usurpasse. Etiam docent hanc diversam formam scribendi eile Traditionem Mosis in monte Sinai. In lingua vero Samaritana non sunt hae literae quinque bisorsties , sed omnes literae eodem modo in medio & in fine vocum scribuntur. Verum in Bibliis hodiernis accurata hujus diversae figurae habetur ratio , & tantum in tribus locis a communi regula & recepta consuetudine est exceptio ; quae loca diligenter annotata sunt a Judaeis; quod non ita factum fuisset, si cre- ira iptun; fidi esa i P > paro e* De lit er arum Hebraicarum antiquitate. 129 didiiTent has literas non eile ab ipsis Auctoribus librorum. VIII. Denique dicitur in Talmude, TraBatu Menachoth , sol. 29. 2- quod Moses in monte Sinai invenerit Deum adseribentem septem literis p coronulas sive armaturas. Inde concluditur , ex sententia illorum Talmudistarum > quod Deus literis hodiernis Hebraicis & non Samaritanis Legem in monte Sinai descripserit: quia literae Samaritanae talibus apicibus sive spinis nunquam coronantur, sed tantum hodiernae Hebraicae z prout, videre est in libris MSS. Pentateuchi & Estherae. IX. His superioribus astipulantur doctores Hebraeorum antiqui, qui ,additiones Talmudicas composuerunt, ut & CJIXJ Geonim , qui pro- I pter singularem eruditionem , quä alios superabant, excellentes sive magnifici vocabantur. Idem sentiunt Kabbalistae , qui ex literis hodiernis Hebraicis multa mysteria elicientes, ea omnia non ad Estam sed ad Molen & Prophetas retulerunt. Ergo illi crediderunt has hodiernas literas Hebraicas esse primigenias: aliter enim originem mysteriorum Esdrae & non ipsis librorum Auctoribus adseripsissent. X. Etiam recentiores Judaeorum doctores ambabus ulnis antecessorum suorum Hebraeorum sententiam amplectuntur. Inter hos primum locum obtinent Ab en Ezra & Salomon Jarchi , qui ambo circa se- culum undecimum post nativitatem Christi vixerunt. Horum ille, propter insignem scientiam tam in Theologia quäm in Philosophia , vocatus est LH2NN Sapiens-, hic vero »« 7 ’ nominatus est Interpres Legis , & Judaeis pro semipropheta, quia futuros rerum eventus dicitur praedixisse, habetur. XI. His testimoniis Judaeorum accedunt diversa testimonia Christianorum, ut Poßelli , Marci Marini , Theodori Bibliandri , Baronii , Schiel^ hardi , Hugonis Brughtoni &c. qui omnes statuunt hodiernas literas Hebraicas esse primigenias Veteris T. literas. Si quis eorum & Hebraeorum testimonia allegata desiderat, adeat Cl. Buxtorfium in Diatrib-i superius allegata , ubi videbit Hebraeorum & Christianorum sententias ex Talmude & ex aliis libris verbotenus citatas. Nemini hoc mirum videri debet , quod auctoritatibus doctorum sententiam hanc probavimus : nam haec quaestio historica est , quae optime auctoritatibus doctorum & praecipue Judaeorum probatur ; quia Judaai multa per traditiones de manu in manum a majoribus suis acceperunt, quo- Philol. Hebr. R runa I 130 DISSERTATIO XL rum veritas rationibus dilucide demonstrari non potest. XII. Hactenus testimonia personarum in apricum protulimus , sequuntur jam testimonia realia, desumpta tum ex veteribus monetis, tum ex antiquis monumentis. R. Afarias refert, quod apud Davidem Pansam, civem Mantuanum, viderit nummum argenteum, in cujus una parte erat figura capitis humani, cum his vocibus margini adscri- ptis, tjhan rinihtp }{ex Salomorr, in altera vero parte erat figura Templi cum tali inscriptione, Templum Regn. Utraque scriptura erat quadrata sive hodierna Hebraica. Praeterea Schickhardus in libro de nummis Hebraeorum statuit Hierosolymis effodi antiquos aeneos nummos, regno adhuc florente procusos, ex una parte vultum Regis, ex altera vero parte templum continentes, cum literis, ab utraque parte, hodiernis Hebraicis. XIII. Hi nummi , praecipue posteriores, Capello suspecti sunt propter quatuor rationes, i. Quia ipsi non videtur verosimile tam opulentum Regem permisifle imaginem suam in nummis aeneis excudi. Reiß. Sed penitius consideranti hoc ipsum nullo modo mirum videbitur : nam ad merces viliores emendas fuerunt utiles, imo necessarii Quis enim vilissimam aliquam mercem, quae obolo , vel triente , aut minori pretio venalis fuit, nummo aliquo aureo vel argenteo emisset? 2- Putat nummos aeneos praecedentium Regum suffeciffe. Re/p. Hoc nihil probat: nam nummi saepiisime vel amittuntur , vel in alia regna sive provincias mittuntur, vel quidam lucri causa eosdem liquefaciunt: vel etiam Reges, ad augendam authoritatem , & noti- ficandum nomen , effigiem suam in omnis, generis, nummis procudunt. z. Capellus ait, ex sententia Judaeorum , este contra secundum Decalogi praeceptum, vultum & nomen suum nummis aliquibus insculpere. Rejp. Hodierni Judaei credunt quidem non fuisse in usu, & esse contra secundum praeceptum; inde tamen non sequitur , quod antiqui Judaei temporibus Prophetarum & Salomonis hoc idem crediderint. Rex ille & antiqui Judaei melius erant edocti , quam ut credidissent esse contra secundum praeceptum imagines regum in nummis exprimere. 4. Denique conjectura Villalpandi Capello probabilis videtur, q«Ei conjicit hos nummos ab Herode in honorem Marci Antonii esse pro- cira a adscri- 'a lectes. t pro* ar§ei> etoti Dc liter arum Hebraicarum antiquitate, izx procusos; quia effigies Antonii effigiem Salomonis optime referebat. lsjp. Hac Vilalpandi conjectura absque ulla probatione & Ipecie veritatis profertur. XIV. Post nummos proferuntur monumentorum inscriptiones, inter quas est inscriptio sepulchri , cujus Benjamin in Itinerario suo pagina Editionis Elzev. 4.9. mentionem facit. Hic testatur se vidisse in spelunca quadam sepulchra Patriarcharum; & inter caetera sepulchrum Abrahami , cui literis - ’ip’pö. sculptis haec verba inscripta erant, "nj> Cnrppx "Op nt Hoc ejl sepulcrum Abrahami patris nostri beata memoria. Sed, ut verum fatear, hoc testimonium, etiamsi a quibusdam proferatur , non videtur alicujus esse momenti ; quia ab homine mendacis, simo & ineptillimo prolatum est: non enim novum in ipso mendacium est. Scribit enim pag. 15. Romulum metu Regis Davidis & Joabi ducis exercitus urbem Romam condidisse. Fortasse etiam ä re- centioribus Judaeis haec verba inscripta sunt : nam Pharisaei studiosi admodum fuerunt inexstruendis & ornandis Prophetarum sepulchris. Etiam ipse Benjamin pag. 48- scribit haec sepulchra in spelunca este trsW a Gentibus, id est, Christianis extructa. Denique Benjamin expresse non dicit, quod hae literse fuerint hodiernae Hebraicae, sed tantum scribit fuisse 3 hplpn sculptas ; & scimus omnis generis literäs sculpi posse. Contra haec regeret forte nonnemo: Benjamin , utpote Judaeus, peregrinas literas non intellexit: ergo illae liter* videntur fuisse hodiernae Hebraicae. Sed rejponderi potest, quod multi Judaei non tantum Hebraicam , verum etiam alias linguas calleant; quidni & characteres Samaritanos ? Majemonides Arabice conscripsit librum suum, qui vocatur min Do&or perplexorum. Aben Esra Arabicam linguam novit. Praeterea notitia diversorum characterum in Benjamine non fuit mira, quoniam per diversa regna profectus fuit. XV. Hac inscriptione Benjaminis praeterita , ad aliam magis probabilem descendimus, scii, ad inscriptionem, cujus mentio fit Exod. 28. 3 6. quae laminae aureae summi Pontificis inscripta erat. In hac lamina scripta erant haec verba nimhJJHp San&itas Dei. Hieronymus testatur nomen Dei huic laminae quatuor Hebraicis literis PII* fuifle inscriptum: si Hebraicis, ergo non Samaritanis. Literae enim Samaritanae tempore Hieronymi non vocabantur Hebraicae. Praeterea R. R 2 Elie- IZ2 DISSERTATIO XI. Eliezer in Talmude asserit , quod viderit laminam in urbs quadam, cui inscriptae erant in una linea hae voces ' ,ft Z tfip SanBitas Dei. Si characteribus tum temporis, cum Rabbi hoc scriberet, non usitatis has voces insculptas invenisset, probabile videtur, quod verbulo hoc indicas, set. Scio quidem argumentum negativum firmiter non probare, attamen probabile hic est. XVI. Praeter argumenta inartificialia , jam retro allata , dantur adhuc rationes , quibus antiquitas literarum probari potest. Harum prima est desumpta a natura & ingenio Judaeorum. Judaei enim ita tenaces sunt, quam qui tenacissimi, eorum scilicet, quae semel defenderunt, & quae crediderunt ad gloriam gentis suae facere. Potius mortem obirent, quam ut paterentur minimum in Lege vel traditionibus mutari. Quis verosimiliter judicare poterit , quod Judaei permisissent sibi adimi eos characteres, quos tam diu habuerant, quosque a Deo in Tabulis, & ä Teli Mose in Lege acceperant ? Praeterea non est credibile , quod Judaei permisissent, Esram sacros characteres , propter Samaritanos, quos Vatiniano odio persequebantur, mutasse. Judaei quidem aliquid commune habere cum Samaritanis in rebus indifferentibus recusarunt} sed inde non sequitur , quod illos sacros characteres genti sibi tam invisae relinquerint, & e contra profanos elegerint. Sed verosimilius est Esdram sacros characteres, in captivitate Babylonica ex parte communes , post solutam captivitatem Babylonicam plane communes & vulgares effecisse, Samaritanas Samaritanis reliquisse. XVII. Objicit Capellus, quod Judaei tum temporis non adeo superstitiosi fuerint, ut Legem Dei constituerint in cortice , in membranis sive in literis. Deinde ait, qnod Lex aeque bene describi potuerit characteribus Hebraicis quam antiquis Samaritanis. Rfjfiondeo. i. Judaei superstitionis insimulari häc in parte non potuerunt, quod characteres sacros, sibi a Deo, summo legislatore & Mose Propheta traditos, retinere maluerint, quam eosdem hominibus inimi- cilsimis relinquere. 2. Licet non putarint fundamentum religionis in eo este situm, tamen non videtur verosimile, eos absque ulla urgente necessitate voluisse hos veteres characteres mutare. z. Praeterea , dato non concesso , Legem aeque commode characteribus Hebraicis quam Samaritanis potuisse describi , inde tamen non sequitur , ( quod in arbitrio 'Esclrae fuerit literas antiquas X De liter arum Hebraicarum antiquitate. 13 ^ quas Hebraicas levi de causa in Samaritanas mutare. XVIII. Secunda ratio desumitur ab impossibili, quod Esdras non potuerit antiquos characteres mutare: tum propter praeconceptam opinionem & pervicaciam Judaeorum; tum etiam, quia exemplaria Veteris Test, per totum orbem fuerunt dispersa. Multi enim Judaei erant in Babylonia, ubi Scholas & Academias suas habebant, & multi in Palaestina , penes quos plurima Legis exemplaria superfuerunt, quae omnia in potestate Esrae non fuerunt: adeo ut Esias non potuisset , si vel voluisset, volumina Pentateuchi antiquis literis exarata vel Vulcano committere , vel in favillas redigere. XIX. Objicit Capellus, quod exemplaria Legis tum temporis ita rara fuerint, ut vix unum atque alterum exemplar Legis superfuerit; adeo ut vel uti miraculo fuerit deputatum, quod Legis volumen in quadam arca Templi tempore Regis Josiae sit inventum , 2. Chron „ 34- T 4* . Respondeo, i. Non mirum fuit, quod tale Legis exemplar fuerit rarum , & Pontifici admirationi. Hic enim Pontifex invenit in arca ipsum authenticum Mosis exemplar, quod Moses propria manu exaraverat; & ob illud authenticum Mosis exemplar ita admiratus fuit. Vidit forte hoc exemplar sacris & non profanis characteribus fuisse exaratum, quod procul dubio nunquam viderat. 2. Posito & non concesso, Judaeos ante captivitatem Babylonicam in exscribendis codicibus sacris suisse negligentes , inde tamen non sequitur, quod etiam in ipsa captivitate Babylonica vel post eam aeque negligentes fuerint : nam homines solent saepe tempore afflictionum ardentiores este in pietatis studio , quam cum omnia ex animi voto succedunt. Praeterea penuria exemplarium, si fuerit , non tam incuriae quam quidem malitiae Judaeorum adscribenda esset. Saepe enim Judaei odio habuerunt S. Scripturam , quia ex ea idololatriae accusabantur. z. Maxime probabile videtur Legis exemplaria , vulgari lingua conscripta , tempore Regum & deinceps fuisse plurima ; quia quilibet vulgaris Israelita, artem scribendi edoctus, exemplar Legis sibi exscribere tenebatur; vel si literarum rudis esset, exemplar ab alio descriptum, sere suo emebat. Hoc probat Majemonides Hal. Tephil. cap. 7. Quilibet fibi ipfi exemplar Legis exscribere tenetur , etiamfi parentes ipß exemplar reliquerint ; & fi propria manu exscripserit , perinde efi ac fi de ipso R 3 monte 134 DISSERTATIO XL monte Sinai accepijset. Sin liter cts nesciat , ab aliis pro se scribi curabit. Et non tantum vulgares Israelitee, sed etiam ipsi Reges Israelitarum tenebantur sibi Legem exscribere. Et si Reges a parentibus suis non accepissent Legis exemplar, tum duo exemplaria exscribere tenebantur ; quod probat idem Majemonid. Hal Melacbim cap. Z. Praeterea addit, quod Reges debuerint unum exemplar asservare in thesauris suis, Sc alterum nunquam a se removere, nisi cum irent ad latrinam, aut balneum, vel loca impura. Cum exirent in praelium, vel reverterentur ex praelio fecum habebant idem exemplar; imo cum convivarentur etiam illud in conspectu habeant. Hinc concludimus exemplaria Legis inter Judaeos non fuisse rara; & per consequens Esram non potuisse literas sacras in omnibus exemplaribus mutare. XX. Tertia ratio , quae a Postello adfertur, desumpta est ex verbis Christi, Matth. s. iF. ubi ait: Jota unum aut unus apex non transibit a. Lege. Per jota intellexit Christus minimam literam Alphabeti: necessarium ergcr esi eam esse antiquam & genuinam scripturam Legis , in quä litera Jod est minima litera Alphabeti. Atqui hoc in Lingua Samaritana locum habere nequit: quia in Lingua Samaritana litera Jod est e maximis Alphabeti literis, referens fere inversum Gi Hebraeorum. Hisce argumentis sententiam communem pro antiquitate hodiernarum literarum probavimus. Diflertatione sequenti argumenta , pro contraria sententia afferri solita» examinabimus. XXI. Ut unusquisque de hac quaestione melius judicare postit, placet totum alphabetum literarum Samaritanarum hic post invicem ob oculos ponere: »an iirt n a a k n v t p r s JX W 1 1 J3t l, 0 sei n f* ic p a. U * Ü w » ( L sii t':>i « Uti ii tu iit DIS. De liter arum Hebraicarum antiquitate . 135 DISSERTATIO DUODECIMA , iz6 DISSERTATIO XII. Christianorum ; vel artificialia sive rationes. Argumenta praecipua, in contrarium opponi solita, ordine recensebimus & confutabimus. II. Ex veteribus Rabbinis tantum duorum Rabbinorum afferuntur testimonia, scii. Rabbi Jo sis, docloris Mi/chnici, & Mar Sutrae , dqcto- ris Gemarici. Quidam his duobus Rabbinis adhuc alios duos Judaeos, Hieronymi praeceptores doctisiimos, annumerare solent; ex hoc solummodo fundamento , quia Hieronymus in illa sententia dicitur fuisse. Et si Hieronymus fuit in contraria sententia, ergo verosimile videtur ipsum contrariam hanc sententiam didicisse a praeceptoribus suis. Duo priores Rabbini plane videntur esse in contraria sententia: statuunt enim in Tal- mude , Tractatu Sanhedrin cap. 2. Esram Legem Istaeiitis dedisse 2 n 33 ♦■yltfiX Scriptura AJJyriaca. Rfjpondeo. Superiori dissertatione docuimus hodiernam scripturam vocari Aflyriacam, vel quia Daniel & Ezras hodiernam scripturam, ut- pote sacram paucisque notam, in Assyria Israelitas docuerunt; vel vocari ä verbo beatum reddere &c. 2. In allegato loco Talmudis est dissensio inter doctores. Rabbi Jose videtur statuere literas Hebraicas antiquas esse mutatas in Samaritanas. Sed huic Eybbi Jose contrariantur tres Rabbini, quorum primus & praecipuus est R. Jehuda, qui propter insignem pietatem nomine tiritjsn San&i fuit insignitus. Hic est ille Jehuda, qui , cum videret sapientiam Judaeorum quotidie imminui, Legemque Oralem oblivioni tradi, cogitavit de ea conservanda : propterea omnes schedas Judaeorum, in quibus unusquisque Legem Oralem memoriae causa descripserat, collegit; &ex illis composuit * 'VJiiJO “£D Librum traditionum. Hujus Jehuda; auctoritas majoris aestimatur quam Rabbi Josis. Judaei enim ut plurimum sententiam» secundum mentem R. Jehudae decisam , amplectuntur ; quod indicant circuli descripti in Mischnä , cum punctis Anno 1646. Amstelodami edita. Huic Jehudae accedunt duo alii Rabbini, feil. R. Simeon & R. Eleasarus. Tres igitur pro nostra sententia pugnant, öt secundum regulam Talmudicam sententia ex plurium suffragiis determinanda est. z. Verba R. Josis possunt intelligi de mutatione, qua Ezras scripturam sacram - vulgaribus Judaeis ignotam , propter odium Samaritanorum in usum restituit. Duplex Linguae Hebraicae character temporibus Esrae videtur suisse usitatus , sacer scii, sive hodiernus Hebraicus, & prophanus sive Samaritanus. Sacro videntur & Deus exarasse decet» »JOi fcn ! vo. iii3 De Ut erarum Hebraicarum antiquitate. 137 decem verba in tabulis lapideis, & Moses Legem suam. Etiam illo sacro charactere videntur ä Mose conscripta tredecim Legis volumina , quorum unum reposuifle dicitur eum in finem in arcam, ut illud, si quis Legem adulterare vellet , ex arca produceretur. Reliqua duodecim exemplaria in gratiam duodecim tribuum exscripta esse videntur. Praeterea putamus licitum finde aliis Judaeis hoc sacro charactere uti in Codicibus sacris exscribendis. Sed prophano charactere scripti fuerunt, libri Legis vulgares , quibus in communi usu , vel in scholis usi fuerunt. Etiam in commerciis, in contractibus civilibus , in monetis & in omnibus vulgaribus scriptis prophanam scripturam adhibitam suille certum est. Respondemus igitur cum Judaeis, Ezratn sacras literas, quae antea latitabant, doctioribusque tantum notae erant, in lucem protulisse, & ex privatis easdem communes fecifle propter Samaritanos, qui vulgarem scripturam retinuerunt. Hac distinctione duplicis characteris semel admissa, pleraeque objectiones, contra genuinam sententiam moveri solitae , facili negotio solvi possunt. Haec sententia de duplici charactere sacro & prophano plurium Judaeorum & Christianorum nititur auctoritate, quorum testimonia verbotenus allegata videri poliunt in Dissertatione Cl. Buxtorfii de literis Hebraeorum. III. Capellus, videns sententiam , quae defendit olim duplicem characterem fuisse usitatum, maxime sententiae suae adversari , omnibus viribus conatur hunc duplicem characterem , sacrum scii. & prophanum, exsibilare; sic argumentando sive interrogando : Si extra Legis tabulas & Mosis Codicem autographum character sacer fuit usitatus, sed raro: Apud quos vel inter quos fuit tum usitatus ? Respondeo. Inter Judaeos omnes , qui libros sacros tali charactere sacro vel ipsi scribere voluerunt, vel ab aliis exscribi curarunt. Non enim liber Mosis autographus sacro charactere tantum fuit insignitus , sed etiam apographi varii, quibus Judaei doctiores aliique fuerunt usi, & qui in synagogis publicis servati fuerunt. Etiam Judaei communiter in phylacteriis, & in riitlfO Mezuzoth , quae postibus sedium affigi solebant, exscribendis, fecundum hodiernam consuetudinem sacro charactere usi fuerunt. Hac relponsione admissa omnes sequentes objectiones in fumum abeunt. IV. Inter Judaeos recentiores est R. Josephus Albus , qui in libro Ik- karim Orat. z. cap. 16. fere solus contrariam sententiam defenden- Philol. Hebii. S dam / iz8 DISSERTATIO XII. dam sumpsit: sed huic unico Judaeo opponimus alios, & quidem doctiores, scii. Aben Ezram, st. Salomonem & Bombum, Hebraicarum lite- rarum genuinam antiquitatem agnoscentes. Quemadmodum uni E:ia Levitee sides nulla adhibenda est in eo, quod dicat puncta vocalium & accentuum esse recentia , & a Masorethis Tyberiensibus inventa; ita etiam huic Josepho , ab omnibus fere Judaeis discrepanti, nulla fides est adhibenda. V. Omissis testimoniis Judaeorum ad testimonia Christianorum descendunt > quae quidem tanti non sunt facienda, quanti testimonia Judaeorum. Christiani enim pleraque , quae ad historiae Judaicae illustrationem faciunt, ex Judaeorum scriptis excerpunt. Praecipuus ex Christianis, contrariam sententiam defendens, est D. Hieronymus, qui circa quartum saeculum vixit. Multi hunc quasi Numen in hac quaestione venerantur. Testimonium ipsius est desumptum ex Praefatione in libros Samuelis, ubi haec verba inveniuntur : Viginti fis duos esse Uteros apud Hebraos , Syrorum quoque lingua fis Chaldaeorum testatur , quo He- brao magna ex parte affinis est. Nam fis ipß viginti duo habent elementa, eodem sono , sed diversis CharaBeribm. Samaritani etiam Pentateuchum Mosis totidem literis scriptitant > figuris tantum fis apicibus discrepantes. Cer- iumque est, Efram Scribam , Leg it que DoBorem, post captam Hierosolymarii, fis instaurationem Templi , sub Zorobabele alias liter as reperijse , quibus nunc utimur , cum ad illud usque tempus , Udem Samaritanorum fis Hebroorum chara&eres fuerint. Ex his verbis concludunt (quia Hieronymus dicit: certum est Efram alias Uteros sub Zorobabele invenisse, quibus nunc utimur ) antiquas literas este ab Ezra mutatas in hodiernas Hebraicas. Re/fiondeo. i. Fortasse Hieronymus illud accepit ab Eufebio , vela Judaeis praeceptoribus suis , qui forte in illa sententia suerunt, vel ab ipsis Samaritanis, (qui olim gloriabantur, & adhuc hodie nostra memoria gloriantur sc Mosis autographum penes se habere,) vel ab omnibus simul. Non mirum est , si viderit constantem vel Samaritanorum , vel praeceptorum suorum , utpote doctiorum - sententiam, quod dixerit certum est. Discipuli enim ut plurimum praeceptorum suorum defendunt sententiam , & illam solam sere omni exceptione majorem esse existimant; praecipue tum, quando discipuli judicant praeceptores suos este viros doctos. Sed Hieronymus magni fecit praeceptores suos propter insignem eruditionem. Alicubi enim scribit Je duos doctilsimos Judaeorum Rabbinos habuisse 9 quorum unus, scii. Lyd- IjffiC IL'I itet sto pdoDt M' (fit': scrös De U terar um Hebraicarum antiquitate, 139 ILyddensis magna apud Judaeos fuit in admiratione propter eximiam jdoctrinam & rerum Judaicarum singularem peritiam. Non mirum ergo , quod hanc sententiam , tanquam certam , defenderit. Audiverat fortasse Samaritanos hoc constanter asseverare, & praeceptores suos iisdem non contradicere , sed e contra in eandem inclinare sententiam. Fortasse etiam alios Judaeos praeter praeceptores suos super hac ; quaestione non consuluit j aut si consuluerit , praeconcepta opinio de praeceptorum suorum doctrina facile contrariam sententiam tanquam falsam rejecit. 2. Alii, ut Picus Mirandulanus & Reuchlinus aliter respondent, scii. Hieronymum loqui de quinque literis faJDD, sive finalibus. Quinque sunt literae in Lingua Hebraica quae aliter scribuntur in medio, aliter in fine; & scriptura Samaritana nullas literas finales agnoscit, sed omnes literae ubique tam in medio quam in fine vocum eodem modo scribuntur. Arbitrantur igitur Hieronymi sententiam fuisse, quod Ezras quinque illas literas finales sive biformes literis viginti duabus uniformibus addiderit. z. Wilhelmus Schickhardus explicat Hieronymi locum de vocalibus, quas secundum sententiam multorum veterum & recentiorum Judaeorum Ezras addidit. 4. Multis videtur probabile, quod Hieronymus intellexerit illam mutationem , qua Ezras characteres sacros, populo ignotos, & raro a populo adhibitos, produxit, & communes fecit - relictis prophanis characteribus Samaritanis, cum quibus Judaei non voluerunt ullam familiaritatem colere; tum quia Judaeorum erant infensissimi hostes , tum quia religionem a Judaeorum religione diversam profitebantur. VI. Alter ex„Christianis est Eusebius, Caesareae Palaestinae Episcopus, qui in Chronico suo, ad annum 4740. haec verba scribit : Fuit Esras •i legis Divina eruditissimus , clarus omnium Judaorum magister , qui de cap- ' tivitate regressi fuerant in Judaam , affirmaturque Divinas scripturas memoriter condidisse, ut Samaritanis non miscerentur , literas Judaicas commutasse. I Bgjhondeo. 1. Ad hanc objectionem solvendam valet responsio quarta, ! quam dedimus retro sectione praecedente. 2. Eusebius videtur non tam ex propria sententia quam quidem 1 ex sententia aliorum loqui. Haec conjectura valde piobabilis videtur, quia f 1 Eusebius dicit : Affirmatur Divinam scripturam memoriter condidisse , j 5 2 & Uti- 140 DISSERTATIO XII. ffp {iteras Judaicas commutasse. Affirmatur scii, ab aliis, non ab ipso Eu- sebio. Quod Eusebius ibi videatur loqui ex sententia aliorum, videtur ex eo probari posse: quia dicitur, Ezram Divinas scripturas memoriter condidisse, quod falsum est. Etiam nullo modo videtur verisimile Eufe- bium putasse omnes leges tam autographas quam apographas semel Vulcano esse commistas, & ab Ezra miraculoso modo este restitutas: nam illud est figmentum, quod ab ipsis defensoribus characteris Samaritani non defenditur. Praeterea quod Lex esset plane combusta refutatur a Nehemia cap. 8- vers. 2. 4 - Omnes rogabant Ezram , ut afferret librum lepis , (ff legit ex eo ante plateam illam , qua eß ante portam aquarum , ffsc. Hic non dicitur , quod ex cerebro suo finxerit legem , sed quod legerit ex lege, quam ibi invenit. 3. Si Eusebius ex propria sententia loquatur, dicendum est quod fortasse hanc sententiam didicerit a Samaritanis habitantibus Caesareae, ubi Episcopum egit. Caesareae enim multi Samaritani degebant, uti refert R. Benjamin in Itinerario suo, qui dicit se in itinere suo Caesareae ducentos Cuthaeos, id est, Samaritanos inveniff. Nam Samaritani fiepisi sime in Talmude & in Itinerario Rabbi Benjaminis Cuthceorum nomine veniunt; cum dicit DOnSlPn OHtTH DH D”sll 3 Cutbai furit Judm Samaritani. VII. Praeter auctoritates proferuntur nummi & sicli antiqui, quiolim & adhuc hodie in Terra Israelis dicuntur effodi, signati antiquis characteribus Samaritanis, in quibus ab una parte depicta est urnula aurea, in qua Manna tempore Veteris T. conservabatur , cum his vocibus StOii’’ SpK? Siclus Ifraelus : ab altera vero parte expressa erant haec verba nttfnpn Hierosolyma San&a. Hi sicli non sunt cusi a Samaritanis: nam illi Urbem Hierosolymam, sibi ita exosam, tali titulo noncc« ronässent. Samaritani enim non Templum Hierosolymitanum, sed illud in monte Garizim pro sancto Templo habebant. Ergo illi nummi ä Judaeis sunt txcusi : & per consequens Samaritanorum character fuit inter Judaeos tempore Templi primi usitatus. Respondeo. Larga manu concedimus hodiernum characterem Samaritanum inter Judaeos stante Templo primo fuisse usitatum : sed alia quaestio est , an solus ille character tantum in usu fuerit ? Hoc nunquam contrariae sententiae patroni probabunt. Praeterea contrarium demonstravimus superiori dissertatione ex Schickhardo , scii. Hiero- soly- tl] ab tut Htl F b bet 1 d ia !!>! a 111: r.o tu ti Ia ?; rii \i i ti »I ! lega 3il f» tl e, cü .i i retat t A 4 f WIEG '■k it j uio!i®' clan aurea, - rodbci ■ imarii." noncc- sed it nam® tofi« an & i: B gcoO. trantU'“' f* De liter arum Hebraicarum antiquitate. 141 siolymae effudi antiquos aeneos siclos, regno florente excusos , quibus ab utraque parte literae hodiernae Hebraicae impressae sunt. Dicimus igitur, quod tempore Templi primi in usu fuerit duplex character, scii. Hebraeus hodiernus & Samaritanus: prior fuit sacer , posterior vero prophanus & communis, quo sicli signabantur, & aliae inscriptiones describebantur. VIII. Quidam adhuc conatur probare literas Samaritanas este antiquas & primigenias "Hebraeorum literas : quia Samaritani adhuc hodie ostendunt exemplar Legis authenticum , ab ipso Mose exaratum? Rejpondeo. i. Falsum est Samaritanos adhuc posiidere ipsum authenticum Mosis exemplar. Dico exemplar illud , quod ostendunt, esse supposititium. Nullum enim est dubium, quin illud exemplar Mosis authenticum vel igne fuerit consumptum , vel alio modo disruptum : nam loca publica, in quibus sacri Codices servabantur, saepiflims fuerunt diruta, combusta, & ab hostibus spoliata. 2. Si concederemus exemplar aliquod Legis Mosaicae apud Samaritanos hodie inveniri, illud scriptum esset charactere vulgari, quali pleraque particularia Legis exemplaria scribebantur: nam quaedam Legis exemplaria tempore Veteris T. suerunt exarata characteribus Samaritanis , qui prophani & communes characteres erant. IX. Auctores, qui pro Samaritano charactere militant, nonnullas rationes opponere solent ; quarum prima est desumpta ab ipsa appellatione: vocatur enim ab ipsis Hebraeis 'IliFX 303 Scriptura Asjy- riaca , quia Israelitae eam , uti R. Jose asserit , ex Assyria fecum attulerunt. Re/pondeo. Superiori Dissertatione Sectione tertia explicui, quare haec scriptura vocetur Assyriaca, & quomodo verba R. Josis sint intelli- gercda. X. Secundo argumentantur ex Deuteronomii capite 17 . versiculo 18 - ubi Moses sic loquitur, Jixtn rninn ruBto*'m 17 3roi scribet fibi Mischne Legis hujus in libro. Per rninn rotrn intelligunt mutationem Legis quoad scripturam. Hp/pondeo. N3V2 non derivatur a nJtP , quatenus significat mutare , sed quatenus denotat duplicare sive iterare. Radix enim utrumqile significat. Sensiis verborum Mosis hic est, uti doctiflimus Maimon bene explicat, quod singuli Reges, si parentes ipsis non reliquissent S z exem- 142 DISSERTATIO XU. exemplar Legis, bina Legis exemplaria exscribere tenerentur. XI. Tertio ita pergunt historice argumentari. Judsei , in captivitate Babylonica delitescentes, linguam & scripturam Chaldaeorum familiarem sibi fecerunt , & e contra proprios characteres oblivioni tradiderunt; ideoque probabile videtur Efram post solutam captivitatem Babylonicam, in commodum Judaeorum, qui reversi erant ex Babylonia , Legem charactere Chaldaico descripsisse. B^ejpondeo. i. Etiamsi concedamus Hebraeos , in Babylonia habitantes , Linguam Chaldaicam & characteres Chaldaicos didicisse , inde tamen non sequitur, quod Legem Dei, charactere sacro exaratam , in Babylonia non retinuerint. 2. Verosimile est , Efram post solutam captivitatem Babylonicam* ( si characteres in Babylonia mutässet , quod tamen probari nequit,) antiquum Hebraeae linguae characterem restituisse. Ezras quidem dicitur Legem restituifle: sed hoc non est Legem restituere , quando quis characteres Divinos mutat in prophanos. 3. Nondum probatum est hodiernas Hebraicas literas fuisse Chaldaeorum proprias: sed verosimilius est Chaldaeos characteres illos ab Hebraeis didicisse. XII. Ultimo R. Josephus Albus argumentatur, quod Ezras propter sonticam causam characteres sacros cum Chaldaicis permutaverit, scii, ut hac ratione inter Judaeos esset perpetuum memoriale liberationis ex captivitate Babylonica. JUefpondeo. Hoc asseritur absque ulla verisimilitudine : nam si hoc ita esset, procul dubio Ezras aliquam illius memorialis sive monumenti fecisset mentionem: sed e contra Ezras aliique Scriptores alto silentio illud praetereunt. Ex his antecedentibus concludimus hodiernas literas Hebraicas esse antiquas & primigenias literas. Vide totam hanc quaestionem solide probatam , & ab exceptionibus vindicatam ä Cl. Matthla . Wasmuth in parte prima doctissimarum Vindiciarum 8. Hebraeae Scripturae. XIII. Illi, qui defendunt literas primigenias esse Samaritanas, etiam statuunt puncta vocalium & accentuum Veteris T. Hebraici non esse authentica. Nam literae Samaritanae destituuntur vocalibus: & per consequens, ex sententia eorum sacra Scriptura esset instar nasi cerei in multas formas mutabilis. Sed hoc & absurdum esse , & certitudini S. Scripturae contrariari, proximis disputationibus probabimus. MEt! iaran ruet; jrlori. i Le- litati. leta- aBa- canit ) an. r Le. :acte- to- cita; i 5-; o il-. teras Sio- ^ th'i - ia:- De Gemina Fundorum antiquitat e » 143 DISSERTATIO DE CIMA- TER TI A, Q_U iE EST DE Genuina Punctorum Vocalium Sc Accentuum in Veteri T. Pars tz. 1. Erf enim edidit Arcanum pun- ctationis revelatum a Capedo compositum. 2. Buxtorstus refutavit Camellum anno 1648- A. Qaatuor quaftiones de antiquitate vocalium accentum V. T, proponuntur. 4. Prima sententia , ad scribens vocales V. T. ipsis sacris Scriptoribus proponitur. Secunda sententia ßatuit vocales ejfe additas ab Efra & Viris Synagoga magna. 6 . Potiones dantur quare Efias Textui addidijfet vocales & accentus. *j. De tertia sententia Elite Levit a, statuentis Masorsthas Tyherienfes esse vocalium auBores. Proponitur judicium variorum. g. Dffr entia infer Elia & Capelli sententiam. S E C 1 Antiquitate» } R I M A. 9, Limitatio Capelli rejicitur. 10. Differentia inter sententiam Elia & quorundam Christianorum. I r. Descriptio Majora, Mafiretha- rum Tyberienfium. 12. Quarta sententia adseribens inventionem punBorum Ben Ascher & Ben Naphtali proponitur. 13. Illis tota inventio punBorum tribui non potest. 14. Cape Ilus frustra illis partem punBorum tribuit. Is. Elias statuit vocales uno tempore fimul semel esfi additas a Ma- firetbis Tyberienfibus. \G. Quatuor sententiis ad duas daß fis reseruntur. 17. Ex duabus prioribus sententiis magis eligitur prima T qua punBa vocalium & Accentuum adfcribit ipsis AuBoribm librorum „ 1 o r» C Larisiimus Ludo vicus Capellus, linguae Sanctae Froseifbr Salmuriensis , anno hujus saeculi vigesimo quarto in lucem edidit librum, quem nominavit Arcanum pun&ationis revelatum *, Hic liber nomine Capelli no» suit excusus,» for« 144 DISSERTATIO XIII. ( fortasse quia novam sententiam defendebat > quam multis ingratam fore credebat,) sed Thomas Erpenius, Professor Lugdunensis , Lugduni Batavorum editionem illius libri procuravit; qui etiam peculiari suä prae- i satione libro & sententiae illi novae magnam auctoritatem conciliavit, i ■ Capellus in hoc libro omnibus viribus conatur probare puncta vocalium i & accentuum, in Textu Hebraico jam usitata , non eile addita a Mose i & ä reliquis sacris Scriptoribus; sed e contra asserit eadem esse addita ä quibusdam Masorethis Tyberiensibus, qui post seculum quintum a na- ; tivitate Christi vixisse putantur- II. Haec sententia de novitate punctorum Hebraicorum multis arrisit, |l alios tamen , praecipue CI. Buxtorfium, summopere offendit, qui etiam I' speciali libro sententiam & librum Capelli anno quadragesimo octavo hujus seculi solide refutavit: ea propter vix operae pretium esset argumenta Capelli, quibus novitatem punctorum defendere conatur, hic re- t, petere, eademque refutare. Sed quandoquidem liber Capelli propter ra- |i ritatem vix comparari potest; & ille, ut & Buxtorfii Tractatus Capello oppositus valde prolixi sunt, ( quales spissos libros de una quaestione Philologien perlegere non omnium patiatur patientia & studiosorum conditio,) ideo nos breviter, quantum fieri poterit, argumentatum affirmantia, pro antiquitate punctorum ^dferri solita, in apricum producemus, eaque urgebimus, & ab exceptionibus vindicabimus i tum etiam argumenta contraria , quae Capellus pro novitate punctorum profert, insistens vestigiis Eliae Levitae, Judaei Germani, refutabimus. Nos igitur argumenta ex illis duobus libris desumemus, nostrasque responsiones & animadversiones addemus. IU. Verum antequam argumenta utriusque partis in medium proseramus, prius status quaestionis formari & dilucide proponi debet, ne de lana caprina rixari videamur. Quaestio, quae hic movetur, tangit puncta Hebraica vocalium & accentuum, & quidem Biblica. Quatitur igitur : Utrum puncta vocalium & accentuum, in Bibliis Hebraicis jam usitata, sint addita ab ipso Mose & a caeteris Veteris Testamenti Scriptoribus 3-soaWs-oK , qui consonantium Auctores sunt, aut ab Ezra Propheta? An vero eadem illa puncta demum sint adseripta multis post seculis vel a quibusdam Judaeorum Criticis, qui vulgo Masorethae Tyberienses vocantur , vel ab aliis celebribus Rab- binis? Hestonde». De Genuina Pun&orum antiquitate . izftj Pejpondeo. Hicc quaestio est quadrimembris : nam proprie hic qua- tuor quaeruntur. Primö : An puncta vocalium & accentuum Veteri T. sint addita ab ipsis Auctoribus librorum ? Secundo : An eadem sint addita a Propheta Esra & k Viris Synagog* magnae sexto seculo ante Christum ? Tertio: An eadem sint Textui adjecta ä Masorethis Tyberiensibus, qui fere circa sextum feculum post Christum vixerunt ? Quarto denique - An eadem demum sint adscripta anno Christi 1040. a duobus celebribus Rabbinis, feil. ä Ben Ascher & Ben Naph- thali ? Ut hae quaestiones melius intelligantur , sententias Judaeorum & Christianorum de antiquitate vel novitate punctorum Hebraicorum , & quidem Biblicorum, hic breviter enumerabimus ; quae etiam sunt quatuor, quas omnes post invicem recensebimus. IV. Prima sententia statuit puncta vocalium & accentuum este adscripta ab iisdem Auctoribus , a quibus consonae sunt descriptae » hoc est, ä Mose & a caeteris Veteris T. sacris scriptoribus. Non quaerimus hic: An ante Mosen vocales Hebraicae fuerint usitatae ? Nam de eo vix videtur esse dubium. Omnes caeterae linguae vocales suas habuerunt? Quare Lingua Hebraea, quae omnium aliarum linguarum quasi mater & regina est, etiam vocales suas non habuisset? Sed verosimile videtur caeteras linguas, ad imitationem Linguae Hebraeae, vocales suas effinxisse. Praeterimus ergo illam quaestionem , qua quaeritur : An vocales Linguae Hebraicae fuerint consonantibus coaevae? Sed movemus aliam quaestionem magis necessariam de punctis vocalium & accentuum Veteris Test. Quctritur igitur : An ipsi Auctores librorum sive consonarum Veteris T. etiam sint Auctores vocalium & accentuum ? Re/p. Auctores hujus primae sententiae hoc affirmant : attamen non concedunt haec puncta consonantibus Biblicis semper fuisse apposita. Cum enim Judaei sub Templo primo, ex quotidiano loquendi & legendi usu, etiam sine vocalibus prompte & expedite legerent, mos adscribendi vocales apud quamplurimos Judaeos tum propter illam promptitu- dinem legendi, tum etiam propter difficultatem Codices sacros exscribendi , in oblivionem venit usque ad Essam Prophetam , qui pun- Philol Hebiu T cta i4 6 DISSERTATIO XIII. cta in usum revocasset , & eadem secundum antiquum modum resti- tuisset. V. Secanda sententia defendit puncta vocalium & accentuum este multo recentiora , refertque eadem ad tempora Esdrte Prophetae, qui in subsidium facilioris lectionis , & remedium oblivionis una cum Collegis , Viris Synagoga; magnte , puncta vocalium & accentuum consonantibus addidisset : adeo ut secundum hujus sententiae patronos ante Esram , qui circa sextum seculum ante nativitatem Salvatoris nostri vixit. nunquam ulla puncta vocalium & accentuum consonantibus fuerint apposita. Hi Auctores statuunt nihilominus haec hodierna puncta Textus Hebraici esse vera & genuina puncta, juxta mentem & sensum Mosis Prophetarum reliquorumque sacrorum Scriptorum expressa. Putant enim Auctores hujus secundae sententiae vocales & accentus Mosi in Monte Sinai fuisse traditos solummodo potentia , & non actu, hoc est, tantummodo juxta potestatem in pronuntiando & legendo , non vero secundum ipsam scriptionem. Etiam arbitrantur genuinam & veram legendi rationem per traditionem oralem fuisse propagatam & conservatam : adeo ut Moses hanc genuinam punctorum rationem tradidisset , juxta cohaerentiam catenae Kabbalisticse , Josuae , Josua Senioribus , Seniores Prophetis, Prophetae Viris Synagogae magnae. Hujus Synagogae magnae Esras fuit caput & praeses: Sc propterea illud saepissime soli Esdrae adscribitur, quod proprie competit centum & viginti Vir:s Synagogae magnae, qui Hierosolymae post solutam captivitatem Babylonicam congregati fuerunt. De his centum & viginti Viris vide supra Dissertationem nonam. VI. Quaret sorte aliquis : Quare Esras puncta vocalium & accentuum consonantibus Veteris T. adjecisset ? Respondeo, j. Esdras apposuisset vocales , ut Vetus Testamentum im- posterum, deficientibus Prophetis , & invalescentibus Judaeorum perse- quutionibus, per vocales quoad sensum tanto purius ab omni corruptione conservaretur. 2 Ut difficultatem libros sacros legendi tolleret. Notissimum enim «st, Textum Veteris T. non punctatum esse lectu difficillimum, imo decuplo fere difficiliorem textu Rabbinico non punctato. Epho- deus capite 7. ait, quod Esras viderit ignaviam & pigritiam Judaeorum circa studium sacrorum librorum > cujus causam cum cogitässet este De Genuma Funßorum antiquitate. 147 este difficultatem legendi, ex carentia vocalium ortam, prudentiffimo consilio adjecit vocales, ut vocalium ope cuivis lectio Biblica esset facilior. 3. Esdras adfcripsisset accentus: tum ut illi monstrarent quaenam vocum syllaba esset acuenda , & ubinam. sententiarum distinctio esset adhibenda ; tum etiam ut iidem illi accentus redderent lectionem Biblicam suaviorem. Accentuum enim melodia cordibus hominum injicit voluptatem. Et propterea Judaei publice in Synagogis & Scholis non legunt Textum Hebraicum , quemadmodum Christiani , sed eundem clara voce cantillant , illique cantillationi inserviunt varii illi accentus Hebraici. VII. Tertia sententia arbitratur puncta vocalium & accentuum este excogitata , ac consonantibus Hebraicis addita ä Masorethis Tyberiensi- bus , qui post confectum Talmud , circa vel post annum ä nato Sospitatore nostro quingentesimum vixerunt. Hanc novam, & superioribus seculis inauditam sententiam , solus magno conamine defendendam suscepit Elias Levita, Judaeus Germanus, qui superiori feculo vixit, & multorum Hebraicorum librorum editione non tantum inter Apellas sed etiam inter Christianos inclaruit: nam Munsterus varios illius Eliae libros unä cum versione Latina in lucem emisit. Hujus Eliae opinionem Judaei ab eo tempore semper rejecerunt, & magno conatu se ei opposuerunt. Christiani in diversa sententiarum iverunt divortia. Quidam sententiam Eliae esse absurdam, omnique ratione destitutam, judicarunt: inter quos sunt Buxtorfii aliique quamplurimi. Alii sententiam Eliae , etiamsi novam, tamen tanquam Divinam, & quasi caelitus delapsam adorarunt: inter hos primus & praecipuus est Ludovicus Capellus , qui non tantum hanc Elise sententiam amplexus est, sed etiam speciali libro contra omnes contrariae sententiae patronos eandem defendit. VIII. Verum enimvero Capelli sententia multum differt ab Eliae opinione. Error unus est causa alterius erroris. Elias Levita, etiamsi defendat puncta esse nova , & recenter inventa ä Masorethis Tybe- riensibus, nihilominus statuit hodierna vocalium & accentuum puncta esse vera & genuina , juxta mentem sacrorum Scriptorum addita : & per consequens defendit hodiernam lectionem , vocalibus & accentibus notatam, esse infallibilem & Divinae auctoritatis. Etiam T 2 omni- 148 DISSERTATIO Xlll. omnibus viribus conatur probare Textum ob illam novam vocalium inventionem nullo modo elfe dubium , & sannis excipiendum , ac si illi Masorethse puncta pro lubitu suo consonantibus addidissent : nam ille defendit veram punctandi & legendi rationem non suisse in Masore- tharum cerebro cusam , sed per traditionem oralem propagatam & conservatam. Longe aliter sentit Capellus, qui statuit puncta hodierna posse mutari, aliaque eorundem loco substitui, si commodiorem sensum pariant. Verba ipsius habentur pag. 292. quae sic sonant: Ad loca autem obscura, dubia & ambigua quod attinet , qua variam possunt admittere pun&ationem , quü jure conqueratur aut indignetur , st quii aliam proferat , pun&ationem. qua jenfum alium tam verum > tam commodum , tam cobarentem , fis consonum pariat , aut etiam veriorem fis commodiorem , quam fit ille , qui oritur ex hodierna Masorethica ? Paulo inferius sic pergit : Sane fi nova pun&atio clariorem , commodiorem , fis veriorem sensum pariat , nulli Maso- retharum religione teneri debemus , ut non iflam novam potius , quam illam Mafirethicam sequamur. Mercerus idem statuit in Amosi caput 2. vers 12. Certe punSla adje&a non debent nos ita adfiringere , quin fi commodiorem videam sensum , illum sequi possimus. IX. Capellus etiamsi statuat Textum sacrum nonnunquam secundum aliam & quidem diversam punctationem posse explicari > non tamen permittit illam novam punctationem in excusos Codices intra ipsum Textum inferri & intrudi, omissa & deleta illa antiqua punctatione Masoretharum. Putat enim, tantum concedendum esse antiquitati , & Masoretharum diligendae , ac industriae plane admirandae & stupendae, ut eorum lectio sive punctatio , licet forte alicubi non satis commoda & apta , ubique farta tecta maneat, & in Codicibus compa- pareat inviolata. Iseßondeo. 1. Quis non videt hanc Capelli restrictionem esse absurdam? Si enim puncta, Textui Hebraeo adscripta, sint falsa > & contra mentem ac sensum sacrorum Scriptorum addita : Quare non liceret eadem rejicere, aliaque eorundem loco substituere ? Antiquitas enim rem fallam non facit veram & genuinam. 2. Etiamsi puncta illa secundum mentem Capelli modö ante mille an- bos fuerint Textui Hebraeo a Masorethis addita, puncta tamen genuina, exprimentia mentem sacrorum Scriptorum , saltem juxta potestatem pronuntiandi, sunt longe antiquiora. Z.Sen- 3 dub plic ) • rar.' I in 1 MI 1 lata ili, ftt divf tua: feti c'i fimi feti 1 im feta E tax !-£ 6a itv; H ein tini t::i 5, tCt; tv f De Gemma I J unciorum antiquitate. 149 3. Sensus in illis locis , in quibus punctatio est dubia, semper erit dubius. Eligat enim unus hanc hodiernam punctationem, alius forte aliam, tertius adhuc aliam eliget, & sic punctatio , per consequens explicatio literalis Textus Hebraei erit incerta : nam dependebit ab incerta opinione hominum. Sed de his postea uberius. X. Christiani nonnulli in maforethica punctorum inventione differunt a sententia Eliae Judaei. Elias enim statuit Masorethas Tyberienses in urbe Tiberiade eodem tempore simul & semel puncta vocalium & accentuum invenisse , atque Textui apposuisle. Verba Eliae Levitae translata ex libro Dyt 3 3113 cap. 2. sic sonant: Meus animus mihi dicit , quod illi , qui invenerunt punBandi rationem, etiam fic invenisse accentus, ac utraque illa apposita ejfe literis tempore uno. Multi vero ex Christianis statuunt puncta non esse ab uno aut altero homine, simul & semel paucis mensibus vel annis consonantibus addita; sed paulatim a variis hominibus, diversisque temporibus, aliis alia subinde excogitantibus, & loco ali- quandiu receptorum alia nova addentibus. Initium hujus punctationis 'statuunt factum esse circa annum Salvatoris nostri quingentesimum, & ultimam manum huic operi impositam esse circa annum Christi millesimum & quadragesimum: & sic intra quingentos annos hoc opus punctationis vix ad umbilicum fuisset perductum. VI. Ut sensus hujus sententiae tertiae melius intelligatur, breviter quaedam de Masora & Masorethis Tyberiensibus hic proferemus. Infra Dissertationibus 22.23. 24. 2s. uberius de Maiora & Masorethis agemus. Illi Critici sacri vocantur Masorethae a conscripta rrvDO Masora i quae vox significat traditionem manualem vel oralem , a Radice *idd tradidit. Masora igitur, definiente Buxtorfio, est doctrina critica ä priscis Sapientibus tradita circa Textum sacrum Hebraeum, genuinae ejus lectioni conservandae inserviens. Haec Masora verlatur. 1. Circa consonas Veteris Testamenti. Masora enim docet, quaenam literae praeter morem caeteris sint majores , vel minores, quae suspensae supra lineam, aut inversae, aut quae extraordinariis apicibus notatae sint. Etiam Masora numerum literarum considerat, scii, quoties talis vel talis litera in Bibliis occurrat. 2. Masora circa vocales diligentem operam praestat , omnes vocales ä corruptione vindicat, aliter dispositas restaurat: non tamen vocalium inventio Masorethis tribuenda est. 150 DISSERTATIO XIII. z. Masora habet rationem accentuum: quoties enim talis vel alius quis accentus in aliqua voce occurrit , circa illum accentum virgulam censoriam notat Masora. 4. Masora etiam ad singulas voces , vario modo cum aliis vocibus constructas, attendit. 5. Masora versatur circa verius Veteris T. & quidem vatiis modis. Masora numeravit omnes versus tam singulorum librorum quam singularum sectionum. Illi Critici ab hac inventione , & a penitiori horum antecedentium & . aliorum multorum consideratione vocantur Masorethae. Sed quinam illi fuerint adhuc sub judice lis est. Quidam referunt Masorae inventionem ad ipsum Mofin. Alii ad Esram & Vim Synagoga magna. Nonnulli ad Doitorcs Tyberienfes. Quaritur : Quare vocantur Tyberienfes ? Kejp. Ab urbe Tiberia- de, sita in Galila-a ad lacum Genezareth. In hac urbe anno circiter post Templi eversionem quadringentesimo trigesimo sexto institutus fuisset celebris eruditorum conventus , in quo congregati suissent, ut Elias ait , Sapientes maximi , & in S. Scriptura exercitatissimi, di- fertissimique omnium reliquorum Judaeorum , qui illis temporibus exti- terunt. Capellus statuit hos Judaeos , in hoc conventu & urbe congregatos, fuisse praecipuos auctores punctorum vocalium & accentuum: sed ejus contrarium in sequentibus demonstrabimus. Communior Judaeorum chorus sentit Esram cum Viris Synagogae maguEe esse Masorae auctorem. Alii sub distinctione respondent, quod Moses fundamenta tam athlantici laboris jecerit , quod Elsas continuaverit , & quod Masorethae Tyberienfes fuerint conservato- 1 res & simul argmentatores tam operosi operis. Vide plura de his prae- i cedentibus apud Buxtorfium in lib. de Punctorum Antiquitate par. 2. cap. i. XII. Patroni quarta & ultimae sententiae adscribunt inventionem pun- j ctorum duobus celebribus Hebraeorum Criticis, feil. Ben Ascher & Ben j- Napbtali, quorum ille in Palaestina, hic in Babylonia docuit. 1. Hi duo Rabbini fuerunt Rectores Academiarum > sed singuli diversae Academiae , & vixerunt secundum supputationem Judaeorum circa annum Christi millesimum quadragesimum. ' 2. Studia ipsorum fuerunt praecipue Critica circa veram & genuinam 1 Te! cre CUI! mic ies; erai phc 3 Jiui 0« Alci 4 noli Asci J Hili! ime; } te« b.c l.c; hu Ais 61. 4 a itit De Genuina P'undor um antiquitate. 151 Textus Hebrsei lectionem & scriptionem. Inter ipsos ortae fuerunt crebrae (Mensiones, tangentes tantum Grammaticam & non ipsam vocum significationem. Inter beiib Hillel & beitb Samntai etiam continuo gliscebant lites, sed majoris erant momenti, & rem ipsam mo- resque vivendi tangebant: ali horum Criticorum disputationes tantum erant de quibusdam vocalibus & accentibus, tum tonicis , tum eu- phonicis. 3. Auctoritas illorum duorum Rabbinorum semper fuit magna. Judaei Orientales sive Babylonii sequuntur lectionem ben Naphtali; Occidentales vero , degentes in Palaestina , eligunt lectionem ben Ascher. 4. Omnes hodierni Judaei tam Hispani quam Germani, & omnia nostra exemplaria Biblica, quae excuduntur , sequuntur lectionem ben Ascher. s. Fini Bibliorum Buxtorfianorum subjungitur longus catalogus omnium vocum, nongentarum circiter, circa quas controversia mota fuit inter ben Naphtali & ben Ascher. XIII. De his duobus Criticis obiter quteritur : Num illi sint primi inventores punctorum Biblicorum? Eejpondeo. Quidam statuunt hos duos Rabbinos omnia puncta vocalium & accentum invenisse: alii tantum ex parte inventionem eorum illis adscribunt. Nullus ex Judaeis est , qui totam rationem punctatio- nis duobus illis Rabbinis adscribit : sed Galatinus, nullo allato teste, hanc sententiam communiorem opinionem vocat; cum sic fatur libro I. capite 8- Quidam ajunt Ezram codices sacros pun&ajse. Alii vero non Ezram , sed alios quosdam duos , qui poß Ezram fuerunt , quorum alter ben Naphtali , alter ben-Aser appellatus eß , prima Uteris sacris pun&a apposuiße affirmant. Quorum quidem opinio communior eß. Sed prima sententia, quae totam punctorum inventionem duobus illis Rabbinis adscribit, est falsissima; quod sic probatur. I. Ex modo dissensionis: ipsorum enim dissidia non fuerunt circa voces punctandas, sed circa voces jam diu punctatas. 2 . Quia Biblia diu ante ipsorum tempora fuerunt punctata. Hi duo Rabbini vixerunt circa annum millesimum & quadragesimum ä nato Christo ; & Masora , quae multarum vocum punctatarum facit mentionem, composita est ad minimum seculo sexto. Ex. gr. Masora notat ad Geneseos caput 19. v. 2. vocem njn ubique occurrere itzr DISSERTATIO XIII. rere cum Tzere, excepto hoc loco, in quo invenitur cum Sago!. z. Doctissimi Rabbini, ut Aben Esra, David Kimchi aliique , qui circa illud tempus vixerunt, sicco pede haec non transiissent, praecipue cum nonnunquam eorum in scriptis suis recordentur: sed e contra docti Rabbini illius seculi punctationis Auctores constituunt Esram & Viros Synagogae magnae. XIV. Capellus, videns primam sententiam non poste admitti , secundam eligit, quae tantum partem inventionis punctorum illis duobus Rabbinis, sed praecipue Ben Ascher , adscribit: & ait Masorethas Tyberienses punctationis opus quidem inchoäste , sed Ben Ascher , operi , adhuc deficienti, naevisque quibusdam laboranti, ultimam manum & coronidem imposuisse. Sed haec sententia absque ullo testimonio Judaico asseriturj ideoque etiam eadem facilitate tanquam falsa rejicitur. XV. Elias Levita (quem Capellus in hac materia tanquam Numen aliquod adorat, & cujus unius testimonium , ut ipse ait, pluris in hac causa faciendum esse putat, quam omnium aliorum contra sentientium , ) e contra statuit, puncta uno tempore simul & semel a Masorethis Tyberiensibus este inventa. Si igitur eodem tempore sint excogitata: ergo non spatio quingentorum annorum , prout sentit Ca- ei ,(D sl pote XI dterutr ia e; : M fail ii tua h i vitori tiad ÖM pellus. XVI. Jam quatuor sententias de antiquitate punctorum proposuimus, & quae ex quatuor illis verissima videbitur, ex sequentibus fatis illucet cet, cum argumenta utrimque ponderavimus. In summa hae quatuor sententiae ad duas classes commode referri possunt, quarum prior defendit punctorum antiquitatem , nempe puncta vocalium & accentuum Biblicorum diu ante nativitatem Christi, ad minimum anno quingentesimo, fuisse inventa, & Textui adscripta. Hatc classis statuit puncta esse authentica & Divinae auctoritatis : ideoque nullo modo a quovis, sive doctiori sive indoctiori esse mutanda, aliaque ipsorum loco substituenda. Posterior classis novitatem punctorum defendit, refertque eorum inventionem ad summum ad Masorethas Tyberienses , qui post quingentesimum annum ä nato Christo vixerunt. Qui se huic posteriori sententiarum classi adjungunt, sive qui duas posteriores sententias defendunt, fere statuunt & puncta habere tantum auctoritatem humanam , & sensum, quem puncta indicant, nonnunquam esse in- cer- novit Gtt J£i te i-fi te h i De Genuina Pun&orwn antiquitate . 153 I certum: nam credunt puncta polle mutari , aliaque ipsorum lo- , (ja 1 co substitui; quae mutatio punctorum etiam diversum sensum indicare :cipcer potest. docäj XVII. Nos duabus posterioribus sententiis tanquam falsis rejectis, at- Viioi terutram ex prioribus eligimus: utram jam alteri praeferamus , parum i in eo situm esse putamus. Nam sive dicamus puncta este ab ip(is Au- , sMsctoribus librorum , sive ab Ezra Propheta & Viris Synagogae magnae, duo-t« nihil refert : auctoritas enim summa & infallibilis sacrae Scriptui ae nihit- ::'kai, ominus manebit. Cum enim statuimus puncta esse ab Ezra & ä Viris op:- Synagogae magnae , tum etiam a sierimus eadem esse profecta ä Viris 11»'‘Propheticis, qui illa in re mentem & sensum Spiritus sancti & Aucto- telii' .. rum sacrorum optime expresserunt. Secundam igitur sententiam, quae 1 fiiiif 1 statuit puncta esse inventa ab Esdrä (sepositis tamen nugis Kabbalistisch de traditione orali illorum punctorum) tanquam probabilem & ra- NV tioni consentaneam esse judicamus; praecipue cum plerique Judaei inil- pluriii lam inclinent sententiam. Nihilominus, cum pace aliorum doctorum 2 fo. virorum, magis verisimiliorem judicamus sententiam primam, quae nel i punctorum inventionem ipsis Auctoribus librorum adscribit : secundam .fc, tamen sententiam etiam defendemus: & utramque argumentis nostris in t Q.| sequentibus dissertationibus confirmabimus, contrariasque sententias, novitatem punctorum defendentes, debellabimus. DISSERTATIO DE C IM A.QUARTA, ipo£' uncti: Q_U E EST DE ^ - Genuina Punctorum Vocalium Sc Accentuum ^ in Veteri T. Antiquitate* ali; PARS SECUNDA. §. 1. Ex quatuor sententia probabi- ^ lijsima efi prima. f 1 "' 2 - Eaque confirmatur primo au&ori- e:; " : täte omnium fere Judaeorum. !s ” : 3. Obje&io Capelli , quasi argu- l mentum tale esset in propria cau- i Philol. Hekr. sa, solvitur. 4. Secundo ex consensu Judaeorum in banc hodiernam pun&ationem. s. Tertio ex Codice Hilleliano. 6. Obje&io contra hunc Codicem enodatur. V 7. Quar- I« DISSERTATIO XIV. 7. Quarto hoc est , von referitur amplius cum Sagol. Nomen ritfx cum affixis habet cum Chirek sub K secundum consuetam hujus vocis punctationem. Si Masorethas sint punctorum Auctores: Quare illi hanc vocem contra regulas communes V 3 ita 158 DISSERTATIO XIV. ita punctassent, & simul notam masorethicam addidissent ? Sane si illi fuissent auctores, procul dubio aliquam dedissent hujus irregularis punctationis rationem. Sed vera ratio hujus notae masorethicae , uti nobis videtur, haec est: Masorethae viderunt in manuseriptis exemplaribus hanc vocem insolenter esse punctatam: ideoque adjecerunt notam, ne quis putaret illam punctationem esse erroneam. Sic etiam i .Sani. 7. 17. occurrit vox judicavit cum duobus Ka- metz & accentu Munath, quum fecundum communem regulam requirantur Kametz & Patach. Masorethae annotarunt hanc vocem , quia tali modo praeter regulam erat punctata: ergo Masorethae non sunt auctores punctorum. Quare enim hanc vocem irregulariter punctassent, & simul notam irregularis punctationis addidissent ? Similiter Dan. i. 1 3. invenitur verbum videbis c um Tzere in fine contra Grammaticam , & contra frequentem S. Scripturae usum. Masorethae in libris hoc verbum, vocali Tzere irregulariter notatum > invenerunt : sed illi nullo modo videntur illius punctationis esse auctores. Infinita fere talia exempla in medium ex Bibliis Hebraicis proferri pot sent, sed haec jam sufficiant. 2. Masorethae etiam annotarunt irregularem usum in accentibus: ergo non sunt illorum insolentium accentuum , & simul Masorae auctores. Ex. gr. Pfal. 27. 4. occurrit vox ’’J1 cum Patach in fine & cum accentu Atnach; quum secundum regulam communem Atnach mutet vocalem Patach in Kametz. Quae causa hic excogitari potest , quare haec vox ita irregulariter sit punctata, & simul nota masorethica ab iisdem auctoribus addita ? Quare non libentius voces secundum regulas communes punctassent ? Nam si voces regularibus & ordinariis punctis ornässent , tum non opus fuisset tam laboriosas notas masorethicas adscribere. Praeterea Pfal. 84-H. scribitur cum Patach in fine, & cum accentu Atnach. Masora annotat bis hanc vocem inveniri cum Patach & Atnach. Masora his similibusque notis clare indicat non fuisse eosdem accentuum & notarum circa accentus auctores ; sed docet Masorethas de vocalibus & accentibus jam inventis , atque consonantibus adscriptis, censuram suam tulisse. 3. Eodem modo Masora annotavit insolentem usum punctorum Dapes & Mappis Literae quatuor gutturales non recipiunt Dages: ast Masora annotat quatuor loca Biblica, in quibus litera Aleph reci- pit i tai S M ei- co $ k I. IU IS t e. Ma- pot ergo ora t De Genuina Punsiorum antiquitate. izg pit Dages contra usum sacrae Scripturae. Quare Masorethae his quatuof tantum in locis literam Aleph cum Dages punctassent, Quare tantummodo notam, & non simul rationem illius irregularitatis addidilsent ? Sed verosimilius est Masorethas his in locis invenisse, literam Aleph puncto Dagesch notatam: & propterea notam censoriam apposuisse. Vide exemplum literae Aleph dagessatae Job. z z. 21. in verbo , ubi in novissima editione margini adscribitur tWU Nsl Illud Aleph efl cum Da - Similiter litera l{efch ob soni naturalis asperitatem Dages excludit: sed Masora i.Sam. 10.24. a ' t literam Reschter, vel ut Kimchi in Mich- lol vult - septies inveniri cum Dages contra communem linguae Sanctae usum. Vide alia loca x.Sam. 1.6. & 17.2s. 2- sseF. 6. Z2- Jer. 39. 12. Ezecb. 16.4. ubi in novissima Bibliorum editione margini adscribitur ’ ncnjn I vel VN Refch eß dagejfatum. Etiam loca, in quibus Mappis omissum est, annotata sunt ä Maso- rethis. Ex.gr. vox nh ter occurrit sine Mappik, quum alias semper habeat Mappik. Simile exemplum Mappik omissi occurrit 2. Bpg. 8. 6. in voce , ubi in margine annotatur n p’ 3 D N 1 ? He non habet Mappis: Exhis concludimus, non eosdem esse punctorum & Masora; auctores. Ergo Sapientes Tyberienses , qui vulgo statuuntur Masorse auctores , non sunt primi punctorum inventores. Vide plura in Commentario Masorethico Buxtorfii cap. 9. IX. Contra haec superiora regerit Capellus, ipsos Masorethas Tyberienses voces sic irregulärster punctässe certo consilio , & peculiari quadam de causa; & posteriores Masorethas, qui antiquas notas masorethi- cas ex propria observatione auxerunt, censuram suam de anomala illa punctatione adhibuisse, ne quis erroneum putaret , quod certo consilio i Masorethis erat factum. J{eß>ondeo. 1. Quod Camellus dicit, posteriores Masorethas notas suas apposuisse, hoc absque ullo teste affertur. Contrarium statuit Elias, nempe quod Masorethae Tyberienses sint totius punctationis & notarum Masorethicarum circa puncta auctores. Si statuamus auctores punctorum & auctores Masorse este diversos , sed eodem tempore vixisse, procul dubio illi notarum Masorethicarum auctores rationem l6o DISSERTATIO XIV.' tionem tam insolentis punctationis ab illis prioribus expetivissent, simul- que ad notas Masorethicas eandem annotässent. Si dicamus eos diverso tempore vixi de , sane nec illi posteriores notarum auctores , nec omnes alii Judaei per totum orbem dispersi, tam Orientales quam Occidentales, tam monstrosam & insolentem contra omnes regulas Grammaticae puncta tionem unanimi consensu approbassem : sed extitissent certe aliqui, qui anomalam illam punctationem ; utpote ab hominibus, errori obnoxiis, fecundum patronos novitatis, profectam , rejecissent, & corrigere tentässent. 2. Capellus jam praesupponit Masorethas Tyberienses esse punctorum auctores, quod plane pernegamus ; praeterea eosdem illos Tyberienses esse totius punctationis auctores, quod ipse antea negavit. Dixit enim punctationem demum post decimum a nativitate Christi saeculum a Ben Ascher esse consummatam. Quomodo ergo hic regerere potest Masorethas posteriores notas suas apposuisse ad punctationem jam absolutam ? z. Capellus nimiam auctoritatem Masorethis Tyberiensibus attribuit, ciim statuit illos pro sua auctoritate & libertate multas voces tam irregulärster & inso'enter punctässe & illam insolentem punctationem in sacrum Textum intrusisse. Sane nimia fuisset petulantia & superbia, quam alii Judaei in privatis fui similibus nunquam approbässent, sed omnibus viribus fele illi novae & monstrosie punctationi opposuissent. Vide Bux- torfium p. 2. c. 6. X. Quintum argumentum , quo punctorum antiquitas probatur, desumitur ab impolsibilitate Textum sacrum absque figuris vocalium & accentuum , quoad veram legendi rationem , purum conservandi. Si enim statuamus puncta vocalium & accentuum usque ad tempora Tyberien- sium tantum fuisse oralster conservata , & demum circa annum Christi quingentesimum consonantibus adscripta : ergo puncta circiter per bis mille annos memoriter suerunt conservata. Nam si punctatio illa non fuisset memoriter conservata , tum lectio non tantum indoctis sed saepis sime etiam doctis fuisset dubia. Nam nulla memoria tot mille versuum pausas, tot vocum distinctam punctationem, pronuntiationem St accentuum notas retinere potuit. Divina requiritur memoria ad haec omnia memoriter conservanda. Si ergo puncta in memoria non potuerint per viginti praeter propter saecula conservari: ergo Textus centenis in locis fuit dubius, & vix ä quoquam recte legibilis. Hanc , Ha ijrii ni >n Itk, 'ano ' iH L ! btia ifa kh ■ fern ipiii ii si, a n Lbb £ Un n , 1 -^0 in Is verfo om. Ocd ?:£• ]k', fern, crura » Dixi: k ja ivi; inii iiiaffl rribci Bui' c? 2 t* ii21 ‘i ■tii nos 11'Jj f: De Genuina PunSIor um antiquitate. i6l Hanc difficultatem legendi Textum Hebraeum non punctatum auget i rimo Absentia trium literarum, scii. Aleph V au & Jod , quae vocan- ur matres lectionis. Hae literae, quae multarum vocalium indicia unt, in Textu Libi ico plerumque sunt omissae: ea propter lectio Bibilia non punctata tam difficilis est lectu. In Scriptis Rabbinorum tex- us Hebraicus non punctatus proponitur, sed lectu facilis est; quia hae res matres lectionis, quae absentes vocales indicant, & quarum ab- entia alias lectionem in multis maxime dubiam redderet , sunt adscri- >tIp accipe , pro Vag . In Targum Jonathae , Jonae Cap. I. v. 14. 3. Dagesch forte, ut * 13’1 pro 121 loquutus est. tis primi Vers. X Jonae. V. Geminum Jod significat vel consonam Jod , vel dagesch sorte. 1. Consonam Jod, ut numerus , in Hos. x. xo. Edit. Venet. pro P1-? , sicuti etiam in Bibliis Buxtorfii habetur. 2. Affixum plurale, ut 'DN1 amatores mei , in Paraphrasi eadem Hos. 2.12. pro quo Buxtorfius, abjiciens matres lectionis, habet , Qt|i: nam Patach jam indicat pluralem numerum. 3. Dagesch forte, ut ad pudesaciendum , pro . Vide Salomonem Jarchi ad Cap. 2. V. 30. Joelis. XII. Sequitur sextum argumentum ex historia desumptum ; & quidem ab universali Historicorum Judaeorum silentio de Masorethis Tyberiensibus. Si doctores illi Tyberienses fuissent primi punctorum inventores, certe omnes Historici Hebraei illud inventum tam X 2 admi- Aben Ezra ad Capi- vel affixum plurale, Paraphrasi Jonathae IÖ4 DISSERTATIO XIV. admirandum & stupendum , ac rem tanti momenti alto silentio non j praeteriissent, sed aliquam talium Tyberiensium punctatorum fecissent mentionem. Ergo non videtur verosimile tales Masorethas Tyberien- 1 ses , qui tantum opus moliti fuissent , unquam in mundo fuisse. Ro- ; bur huic argumento additur: quia historia Hebraica describit cursum studiorum & Sapientum singularum generationum in Babylonia usque ad annum Christi iooo. in Palaestina vero ad annum usque- 340. Atqui nullibi historia res gestas talium Tyberiensium enarrat, cum sane Hebraei rerum minoris momenti, ad studia tantum pertinentium, perfectam faciant mentionem. Utriusque Talmudis tam Babylonici quam Hierosolymitani inchoationem , elaborationem , & auctores magna diligentia & indagine perscrutati sunt, ac annotarunt. Quare «tiam non fecissent mentionem operis majoris momenti , tangentis ipsam sacram Scripturam, ejusque veram & genuinam lectionem? XIII. Csspellus hoc argumentum conatur infringere , dicendo: ' .Non mirum esse, quod historia Hebraica non meminerit eorum Tyberiensium punctatorum , quum fortasse circa annum Christi ^00. > Tiberiadi tantum habitaverit unus atque alter doctissimus Rabbinus, qui punctorum auctor fuit: non enim necesse est plures hic pun- ctationis operi primum vacasse. Praeterea saepissime contingit viros magnos & doctos nonnunquam latitare , & Historiographis ignotos *sse. Re/ponJeo. Non mirum est aliquem ex doctis alicubi latitare & delitescere : sed hoc fere instar miraculi videtur , quod unus vel alter Rabbinus tantam auctoritatem sibi conciliaverit , ut omnes Judaei illius opus , quod ita privatim molitus fuisset , tanquam Divinum & quasi coelitus delapsum approbaverint. Praeterea mirandum est illius unius vel alterius Judaei nullam in historiis Judaeorum fieri mentionem: jiam ipsius opus suisset praestantislimum & utilissimum , reddens lectionem Biblicam plus quam decuplo faciliorem. Attendat hic lector, quid Capellus respondeat, scii, quod fortasse tantum unus aut alter suerit do- ctot Tyberiensis, qui primus punctorum inventor fuit 3 quum antea cum Eliä concesserit primos Masorethas suisse multo plures. VideBux« jorfii partem 2. c. I r. XIV. Jam septimo argumentum Theologicum expendendum venta Theologi Evangelici, quia vident sententiam Capelli esse peri- culo- culo tiasi CODS H tic; ibis aia!: 2, bis uiii X tabi I Lai 1 te i hi % & tda : CiJ II. ii H Sit da !«: I* De Genuina PmMörum antiquitate . 165 culosam, eamque maxime favere adversariis; ideu quasdam consequentias ex sententia Elite eliciunt, quibus novitatem punctorum destruere conantur. Hae consequentiae sunt variae, nonnullas earum & quidem praecipuas hic attingemus, i. Si puncta vocalium & accentuum sunt ä Masore- this Tyberiensibus, ab hominibus qua talibus, infallibilem Spiritum non habentibus: ergo sensus ille, quem vocales & accentus exhibent, tantum auctoritatem habet humanam & incertam; non autem divinam, infallibilem, & propheticam. 2. Tum ista puncta a quovis alio docto & perito possent in locis dubiis & ambiguis mutari, aliaque ipsorum loco substitui. z. Tum Textus , nudis consonantibus constans > esset instar nasi cerei in diversas formas pro ratione additorum punctorum mutabilis. XV. Ut vis harum consequentiarum melius intelligatur , exemplis tribus rem totam illustrabo. Primo depromam exemplum ex Lingua Latina. Quemadmodum enim in Lingua Latina solae consonae , destitutae vocalibus, varios sensus induere possunt, eodem modo in Lingua Hebraica hoc contingere potest. Ponantur, ex. gr. tres consonae c R s. Ex illis tribus consonantibus viginti tres voces pro ratione additarum vocalium possunt formari, i. Curat , accusativus a cura. 2. Potest esse persona secunda a curo. J. Carus. 4. Curis a cura. s. Caros accusativus ä carus. 6 . Caris, dativus a carus. 7. Corus ventus , vel mensura. 8- Coros, accusativus a corus. 9. Coris dativus. 10. Cyrus. II. Ceras a cera. 12. Ceris , dativus a cera. 13. Ceres. 14. Ciris alauda. 1 s- Cures a curo &c. Quis ex varia vocalium additione diversum sensum oriri non percipit? Secundo. Simili modo ex solis consonantibus Hebraicis variae voces per additionem diversarum vocalium formari possunt. Detur, verbi causa, vox culi. Haec vox, destituta punctis vocalium, multorum sensuum capax est. I. Significat caelos. 3. D’üiP ponentes, z. 0*02? Allia. 4. CD’.tatö quod ex mari. t. t?S!^ quod aqua. Si quis eas literas in duas partes velit dividere, tum adhuc multi alii sensus possunt elici, ut 6. C 3 J. tw Ibi mare. 7. Dty Momen maris. 8* Di» P~ suit mare. 9. Dth desolavit mare. 1 o. Allium maris , &c. Tertio. Similiter tres literae 121 novem diversis modis , pro ratione additarum vocalium , pronuntiari & explicari possunt. I "9“* verbum. 3. *»91 pßü. 3. *91 oraculum. 4. *9q loquutut eß. f. *9°1 X A loquens, i66 DISSERTATIO XIV. loqnens. 6. 723 didunt. 7. 727 loqui. 8- 7?7 loquere. 9. 737 loquti- tus est. Vide plura apud Morinum in Exercitationibus Biblicis lib. 1. Exercit. 6- cap. 2 . Ex his exemplis videmus , quam necessariae sint vocales ad Textum Hebraeum bene legendum , intelligendum & explicandum. XVI. Capellus , videns se hic quodammodo esse constrictum, rege» • rit primo. Verum est, voces Hebraicae nonnunquam diversum fen- - sum induere possunt, si scilicet per se solae extra orationis seriem con* 1 siderentur: sed in orationis serie negat hoc procedere : nam si in ea vo- r ces aliter punctarentur, quam punctatae sunt , exsurgeret sensus insulsus 1 & ridiculus. Restondeo. Falsum est, quod voces in orationis serie collocatae non i alium apud nos admittere possint sensum , ac proinde aliam punctatio- 1 nem, quam orationis scopus secundum mentem Spiritus S. postulat. ! Qui hoc negat, fumat librum aliquem Veteris Testamenti, non pun- I ctatum & difficilem, quem raro vel nunquam legit > & experimentum t fumat, an semper antecedentia & consequentia veram lectionem sint I indicatura : contrarium saepissime experietur. Nonnunquam haerebit, ! nesciens, quae puncta subscribere debeat: aliquando alia puncta, diver- 1 sum sensum indicantia, substituet. Nolo hic exempla adserre. Nam si j quis exempla desideret, adeat Biblia non punctata, & innumera inveniet, 1 quae aliis punctis possunt punctari; ex quibus tamen sensus absurdus & ! ridiculus non elicietur. XVII. Secundo regerit Capellus: posito, quod quaedam Scripturae * loca sint, quae variam punctationem admittunt, & cum hac diversa ' punctatione sensum etiam diversum , sed utrumque commodum, a- ptum, cum contextu toto cohaerentem , analogiae fidei non repugnantem , nihil periculi esse , si Petrus sensum talem , Paulus vero sensum alium amplectatur, & sequatur; vel etiam si utrumque fensiim eligat. Respondeo. 1. Hic praesupponitur , quod probandum erat, scii, licere cuilibet pro beneplacito alias vocales consonis apponere , modo illae vo- cales nullum absurdum & absonum sensum contra fidei analogiam pariant: hoc plane negamus, & asserimus cum Elia puncta hodierna este genuina, eaque nullo modo a quovis esse mutanda. 2. Absurdum est dicere , quod perinde sit , quomodocunque S. Scriptura explicetur, modo sensus non eliciatur ineptus. An non relpi- De Genuina Pimchrum antiquitate. 167 respiciendum est ad mentem Scriptoris ? Certe , si non refpiciatur ad mentem Spiritus S. & si cuilibet detur licentia Textum sacrum pro lu- bicu explicandi, tum tali modo fibula laxabitur ineptis hominibus, 8. Scripturam pro lubitu contra mentem Scriptorum explicantibus. Nostri Theologi statuunt tantum dari unicum sensum, & quidem litera- lem; sed Capelltis ita respondendo plures sensus literales concedere debet. Ipsi Judaei nobiscum statuunt dari tantum unicum sensum literalem, qui punctis expressus est. Scriptura igitur secundum mentem Spiritus S. est explicanda. z. Homines translatoribus & interpretibus non concederent, quod Capellus hic vult concedi ä Deo hominibus. Si cui literas nostras transferendas vel interpretandas traderemus, an translatori vel interpreti concederemus talem sensum literis nostris affingere, qualem ille vult, & qualem verborum series posset permittere? An non diceremus, mentem nostram non expressisti , exprimas eam aliter ? Puto quod sic. An ergo talis libertas hominibus ä Deo in rebus coelestibus concedi debet, quam homo homini in rebus mundanis concedere non vult 1 Jam absolvimus praecipua argumenta, quibus tum antiquitas punctorum probari, tum etiam eorum novitas destrui possunt. Vide Buxtorfii partem 2. c. 14. DISSERTATIO DEC IM A - QJJ IN T A, QJJ E EST D E Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in Veteri T. Pars 1 §. I. Sequentur argumenta pro novitate pun&orum. 2. Verba Aben Ezra proponuntur & solvuntur. 3. Ut & D avidis Kimchi. 4. Duo alia teßimonia Eliana refutantur a Buxtorfio. 5. Argumentum , desumptum d Antiquitate. E R t I A. Pentateuchis MSS. non pun&atis solvitur variis modis. 6. Argumentum trium membrorum (scii, a silentio pun&orum in scriptis Kabbalisticis , deinde d silentio eorum in Talmude , denique quia Kabbalißa nulla my- fieria ex fun&is elicuerunt ) 168 DISSERTATIO XV. distin&e proponitur & enodatur. 7 . Argumentum Capelli , quod elicitur ex literis Samaritanis , non probat novitatem vocalium. 8- Ad argumentum , desumptum d notis marginalibus Keri udetis, quatuor modis respondetur. Sectio I. H Ac Diflertatione sequuntur enodanda & refutanda argumenta adversariorum, quibus conantur probare puncta demum este inventa a Masorethis Tyberiensibus, qui circa vel post quintum saeculum a nativitate Salvatoris nostri vixisse dicuntur. Nos superiori dissertatione probavimus punctorum antiquitatem inter caetera tali argumento, quod desumptum erat ä negatione omnium Judaeorum ( excepto tamen unico Elia ) negantium puncta esse ä Tyberiensibus: sed e contra probavimus plerosque Judaeos affirmare eadem puncta esse vel ab ipsis Auctoribus librorum , vel ad minimum ab Esdra Propheta. Capellus nihilominus cap. 2 . & 3 . partis r. libri supra nominati, quosdam Rabbinos in medium profert, quorum verba sententiae suae favere aflerit. II. Primus auctor, qui videtur sententiae Capelli favere , est Rabbi Aben Ezra, qui circa annum Christi n<[o. vixit. Hic in libro sliny, id est, Elegantiarum , fol. izF. sic ait: Oni t-nnatp »Mn JHJn J31 cnni rniDBH 1*n Dnp »3 Talis esi consuetudo Sapien- tum Ttberiadis , qui nobis sunt pro fundamento vel norma: nam ex iis sunt viri Ma for et a , A ab illis accepimus totam pun&ationem. Et in eodem libro fol. 193 . sic scribit: P'VLSN nx dntn D>!fhön Sunt multi Interpretes , qui erroris arguunt Pausator em , id est, Auctorem distinctionis versuum. Et miratur admodum Aben Ezra in sequentibus, quomodo erraverit Pausator , quum ait : 3Ü1VN Nirt C3X '3 qxi maxime vero, fi ille fit Ezras Scriba. Hinc conatur probare Aben Ez- ram credidisse puncta non esse ab ipsis Auctoribus librorum, vel ab Es- dra Propheta, sed ab aliis inferioris sortis hominibus : nam si putässet puncta vocalium fuisse ab Ezra , nemo ausus fuisset eum erroris accusare. Respondeo. Nego Aben Ezram hic statuere Masorethas Tyberien- ses esse primos inventores punctorum : nam Aben Ezra in allegato loco C cum dicit; Nos ab illis accepijfi totam puntiationem ) non loquitur de prima inventione punctorum , vel de primis eorundem inventoribus: De Genuina Fun&orum antiquitate. 169 bus: sed vult indicare , nos eandem punctationem in Bibliis nostris habere , & approbare , quam illi Masorethae approbarunt, & in Lodicibus suis manuscriptis expresserunt. Quod hic sit verborum Aben Ezrae sensus, patet evidenter ex Commentariis ad Exod. 2f. v. 31. ubi sic ait: Vidi libros , quos perscrutati sunt Sapientes Tiberiadis, dejurarunt quindecim ex Senioribus eorum, quod tribus vicibus considerärint unamquamque vocem, & unumquodque punctum, ac singulas voces plenas & defectivas. Hinc ipso jubare clarius illucescit, Aben Ezram non credidisse puncta esse a Tyberiensibus: nam hic dicit illos Masorethas ter Biblia percurrisse , & inspexisse quamlibet vocem & quodlibet punctum. Lustrarunt ergo Biblia punctata , & circa eadem crisin suam instituerunt. Masorethae tempore Aben Ezrae fuerunt noti non propter inventionem punctorum , sed propter veram Textus Hebraei lectionem, propter pronuntiationem & ejusdem conservationem. Illi enim dicun- ' tur novisse differentiam pronuntiationis inter Koph & Kapb dagessatum, inter Teth & Thau dagessatum , & inter Vau & Beth Raphatum, inter quae jam vix ulla differentia in pronunciando sive a Judaeis sive a Chri- 'stianis observatur. III. Alter Rabbinus , qui pro novitate punctorum in scenam producitur, est Rabbi David Kimchi , qui in Michlol, mihi pag.6 9. & 70. ubi agit de discrimine , quod intercedit inter Praeteritum Niphal & ejusdem Benoni, quorum illud per Patach & hoc per Kametz scribitur, sic ait: onxnp »a »jiyani r-i!Mnn tax pa vapn intr Tipan »jpnn ynpa *jij*ani nnaa ncxin saxa' hjjsn pj; isspai r-nx Ordinatores pmi&a. tionis posuerunt discrimen inter lapidem fundamentalem ( hoc est, Praeteritum ) inter Participium: quia le&io utrimque (respectu pronunciatio- nis) est eadem, & punBarunt secundam radicalem Praeteriti per Patach , Participium per Kametz. Hinc sic argumentatur Capellus. Si David Kimchi credidisset puncta esse ä Mose vel ab Esra , ergo dixisset Ordinator punctationis, non verö DOppn Ordinatores posuerunt discrimen , &c. Restondeo. 1. Hoc testimonium nihil probat. Kimchius statuit mon unicum virum, led plures este inventores punctorum: ergo statuit illos esse Masorethas Tyberienses. Quis non videt hanc consequentiam nullo modo procedere ? Quare non potius dicemus, Kimchium per Ordinatores intellexisse Mosen & reliquos Auctores librorum ? Et si ita respondeamus , tum non opus erit refugere ad Masorethas. Philol. Hebr. Y 2 . Qua«- l 7 o DISSERTATIO XV. 2. Quando defendimus Ezram esse Auctorem punctorum - tum non solum Ezram intelligimus, sed praeter Ezram etiam Viros Synagogae magnae. Ezrae quidem communiter inventio punctorum ad- scribitur , tum propter compendium , tum quia fuit Caput & Praeses Virorum Synagogae magnae. Similiter in exercitu victoria Duci, in bello navali summo Gubernatori abscribitur , quam tamen nec Dux solus, nec Gubernator sibi acquisivit. Idem dicendum est de Propheta Ezra: etiamsi ille solus non sit inventor & ordinator punctationis, ei tamen soli hic honor tribuitur; quia ille fuit praecipua causa hujus punctationis. z. Quod Kimchius punctorum inventionem attribuat Viris Synagogae magnae, hoc dilucide evincitur ex Praefatione in Propheta? priores, ubi ait : quod Viri Synagogae magnae Legem in pristinum statum restituerint; & si difficultas quaedam oriretur, quam per collationem variorum Codicum tollere non poterant, tum scripserunt unum, & non punctaverunt illud, aut scripserunt in margine. Ergo Kimchius credidit Viros illos Synagogae magnae fuisse versatos circa Textus Hebraei pun- ctationem; & per consequens non putavit puncta demum ä Masorethis Tyberiensibus fuisse inventa. IV. Capellus ex Elia adhuc duo alia testimonia pro punctorum novitate adfert, unum ex libro D’nflS2 ny, & alterum ex libro Cosri : sed illa solide refutata vide apud Cl. Buxtorfium cap. 3. part. 1. V. Secundum argumentum , quod Cl. Capellus ex Elia objicit . est desumptum ä libro Legis , qui veteri more & consuetudine in omnibus Judaeorum Synagogis, absque ullis vocalibus & accentibus scriptus, in arca servatur. Inde talem elicit consequentiam: ergo Liber Legis a Mose olim conscriptus, & in arcam foederis repositus, etiam fuit destitutus notis vocalium & accentuum. Ratio consequentiae fiaec est: quia libri Legis, qui in Synagogis Judaeorum asservantur, sunt quasi Ectypi illius primi Archetypi Mosaici, hoc est, libri hodierni Legis adumbrant primum librum Legis Mosaicum. Si Pentateu- chus Mosis fuerit punctatus, & Judaei hodierni utantur libris non punctatis : ergo Judaei non veram Legem sed tantum ejus partem in Synagogis suis asservant: ast hoc nullo modo videtur verosimile j quia Judaei admodum superstitiosi fiint non tantum circa consonas & Legis vocales , sed etiam circa ejus corticem. Potius centies mortem obirent, quam ut paterentur aliquid in Lege mutari. Ergo nullo modo De Gemina Punciorum antiquitate . 171 modo videtur probabile eos Legem punctatam a Mose accepisse. Reffondeo. I. Concedimus, quod omnia volumina Legis, quae pasi sim per totum terrarum orbem in Judaeorum Synagogis asservantur , & ex quibus singulis Sabbathis lectiones Sabbathinas recitant, jam sint destituta punctis vocalium & accentuum. Ipsemet propriis oculis siepilH- me talia volumina in Synagogis Judaeorum conspexi, & quotidie adhuc in meis sedibus, quia tale exemplar Legis possideo , conspicere possum. Sed inde non sequitur primum volumen a Mose conscriptum fuisse destitutum punctis. 2. Posito & non concestb , Mosen suum primum volumen Pentateuchi non punctässe, inde tamen nemo bona consequenti»eliciet: ergo puncta sunt a Masorethis Tyberiensibus. Quare non poflent este ab Ezra & ä Viris Synagogae magnae, qui mille annis praeter propter post Mosen vixerunt. Possem eodem modo argumentari de Sectionibus & Capitibus Pentateuchi. Moses non distinxit librum suum in Sectiones & Capita : ergo illa distinctio est a Masorethis , qui mille circiter annis post Ezram vixerunt. Sed quis non videt eam consequentiam no» procedere ? 3. Nondum probatum est Pentateuchos, qui in Synagogis asservantur , femper sine punctis fuisse conscriptos. R. Bechai ad Numer. 11. 15. sol. 162. coi. 3. citante Buxt. pag. 4s. contrarium videtur innuere» cum ait: JuJJl fmm non fundare librum Legis : causam addit: quia vo» fundata omnem sensuum varietatem & multiplicationem excludit, sed, ablati0 fundorum eam sarit. Nam vocales sunt instar formae , & consonae instar materiae. Sicuti materia, careris forma, apta est ad multas formas recipiendas, ita consonae Hebraicae, destitutae punctis, aptae sunt ad varios sensus recipiendos. Et quemadmodum quando materia est informata, etiam est determinata, sic etiam consonae, punctis vocalium ornatae, sunt determinatae. Ergo secundum hunc Rabbinum Pentateuchi sine punctis primum descripti sunt eo tempore, quo Cabbala & varii illi modi S. Scripturam interpretandi a Judaeis eum in finem sunt introducti, ut sensus S. Scripturae esset foecundior & aptior ad plures allego« ricos sensus recipiendos. 4. Fortasse puncta vocalium & accentuum a posterioribus Judaeis sunt omissa : frimb quia Pentateuchi, qui in publicis Synagogis asservantur , debent esse emendatissimi, absque ullo , etiam minimo, vitio. Atqui, quoniam omnes illi Pentateuchi solent exscribi, difficilli- Y 2 mura 172 DISSERTATIO XV, j ffium est Pentateuchum, ornatum vocalibus & accentibus , absque jj ullis mendis & vitiis exscribere. Secundo. Vel fortasse puncta voca- ' lium & accentuum in Pentateuchis sunt omissa: quia fuit dissensio inter Orientales & Occidentales circa quarundam vocum puncta Si j Orientales suo modo voces illas punctässent, talis Pentateuchus non placuisset Occidentalibus ; & vice versa, si Occidentales suam pun- ctandi consuetudinem observässent , talis Pentateuchus rejectus fuisset ab Oiientalibus. Ut ergo Judaei litem illam dirimerent, & Pentateu- : chos omnibus gratos exscriberent, videntur vocales omisisse. Etiam fti puncta ad veram illorum manuscriptorutn Pentateuchorum lectionem hodie non sunt admodum necessaria; quia ex illis MSS. libris in Synagogis publicis non omnes & singuli, sed tantum doctiores legunt, qui i juventute Biblia punctata legerunt, & ita continuo legendo fere memoriter eadem didicerunt. Vide in Buxtorfio part. i. cap 4. VI. Pergit Cl. Capellus, & tertium profert argumentum, quod de- sinnit a punctorum vocalium & accentuum silentio tum in Kabbalisticis Judaeorum scriptis , tum etiam in Talmude. Tali modo Capellus argumentatur. r. Nulla fit mentio vocalium & accentuum in {criptis Kabbalisticis sive in libris Allegoricis Judaeorum : ergo Kabbalistarum tempore, qui vixerunt ante confectum Talmud , non fuerunt in Bibiiis ulla puncta. Si enim fuissent puncta, procul dubio Kabbalistae eorum mentionem fecissent; & per consequens puncta demum inventa sunt ä Maso- rethis Tyberiensibus. 2. Etiam Talmudistat in nulla parte Talmu-Jis , hoc est , nec in Mrsna nec in Gemara uilibi citant nomina accentuum Hebraicorum sive vocalium ; etiam non in illis locis , in quibus necessario vocales essent nominandae: ex. gr. In Talmude alicubi dicitur, Ne legas If-M filii tui, uti secundum Textum punctatum legendum esset, sed Tgjo adi- ficatotes tui. Hic Talmudistae nullam vocalium faciunt mentionem, quum hoc in loco maxime necessarium sic. Si vero vocales tum temporis fuissent usitatae , dicendum fuisset, ne legas per Kametz, sed •pjlj per Ckolem. 3. Kabbalistae > tarn antiqtiiffimi quam recentiores , nugas sitas Kabbalisticas & allegorias, hoc est , mysticos quosdam sensus elicuerunt semper ex solis consonis, scii, ex earum inversione, ex jnetathesi, & ii ex cedi] Ito jnw »i Jiiti Hylle iet fcn ? 3 > 4 j- De Genuina Punciorum antiquitate. 173 jl & ex varia earundem permutatione , sed nunquam ex vocalibus & ac- f centibus. Ex. gr. Kabbalistae probarunt ex prima Veteris T. voce ' « mundum esse creatum primo die Septembris ; quia ex hac ;• voce per transpolitionem literarum haec eliciuntur H 57 sl 3 'N, hoc est, ■ primus in Septembri : ergo inde concludunt mundum illo die esse creatum i quia in illo versu agitur de ejus creatione. Simili modo Kabbalistae ex 3 Beth , prima literä Pentateuchi , varia elicere solent mysteria : ex. gr. Litera Beth in numeris significat duo : ergo sunt duae leges , videlicet lex oralis & lex scripta. Adhuc : ergo erunt duo mundi, scilicet mundus hic & mundus futurus. Has & similes nugas quaesiverunt Kabbalistae in consonantibus, & non in vocalibus: ergo vocales tum temporis non fuerunt. Vel, si posteriores Kabbalistae credidissent vocales suisse a Mose , etiam quaedam mysteria ex iisdem «licuissent. Rejpondeo. i. in genere. Argumentum negativum non probat. Kabbalistae & Talmudistae nullam faciunt punctorum mentionem , ergo ea tempore ipsorum non suerunt. Adhuc multo minus sequitur: ergo puncta sunt inventa quingentis annis post Christum a Masorethis Tybe- rien sibus. I Rejpondeo in specie ad primum membrum negando , quod in antiquis j Kabbalistis nulla fiat mentio vocalium & accentuum. Diversa enim j exempla luce clariora proferuntur ex "iniT Zokar , libro plane Kabba- listico, cujus auctor statuitur Rabbi Schimeon filius Jochai, qui vixit anno circiter centesimo post Christum, quique • irca annum 120. martyrio in bello Adrian! contra Judaeos vitam finiisse dicitur. Hic Rabbi in principio libri fui ex Danielis Capite l2. v. 3, profert locum, & occasione illius loci sic ait : Ißud pun&um eß femen in medio ißius palatii , femen trium pun&orum Cholem , Schures ß? Chirefy. Idem Kabbalista etiam accentuum recordatur in eodem libro , Coi. 106 Secretum rei eß Zarka , Mahfiph , Sch.phar holech , Scegolta &c. Quis clarius indicium. ! vocalium & accentuum ex antiquis Kabbalistis desideraret ? Similia plura exempla ex antiquioribus & recentioribus Kabbalistis afferuntur a Cl. Buxtorfio in libro de antiquit. punct. cap. y partis. 1. Respondeo 1. ad secundum membrum. Non mirum est quod in Tal- mude nulla expressa mentio punctorum vocalium & accentuum fiat. Nam Talmudistae non versantur circa tales minutias, sive circa tales nugas Grammaticales: has enim Grammaticis reliquerunt : sed oc- Y 3 cupati 174 . DISSERTATIO XV. cupati fuerunt circa ritus & mores vivendi a Judaeis ubique terrarum observandos, ut & circa res dubias, jus quarundam rerum spedantes,quarum tantum obiter sacra Scriptura recordatur. De talibus rebus dubiis Talmud prolixe disputat, & variis modis easdem determinat. Non igitur quaerenda est Grammatica in libris Historicis , nec in libris ritus & jus Judaeorum describentibus. Adversus hanc responsionem regerunt. In Talmuds allegantur loca, in quibus necessario mentionem pundorum, si fuissent, facienda esset, cum dicunt, ne legas fic , sed fic. Respondeo primo. Talmudici dodo- ; res non fuerunt sic loquuti ex dubitatione, quasi propter defedum pun* dorum de certa ledione dubitaverint, sed quia voluerunt literali vocis ; explicationi aliam allegoricam & mysticam addere. Hoc inde dare pro- i batur: quia hic mos loquendi ne legas fic, sed fic, non tantum fuit ob- i servatus respedu vocalium, sed etiam respedu consonarum. Ex., gr. Ad Gen. 49. 22. dicunt, ne legas, pj; »bj?, uti in Textu habetur > sedi py »biy. Talia quamplurima exempla possent adferri. Inde tamen non | sequitur Talmudistas credidisse consonas non esse descriptas ab ipsis au- doribus librorum. Per consequens hic mos loquendi, ne legas fic sed fic, non est natus ex eo vel quia Textus respedu pundorum fuit dubius; vel quia crediderunt punda non esse prolata ab ipsis Audoribus librorum. Secundo recentiores Rabbini, qui post Elianam pundorum inven-! donem vixerunt, etiam sic loquuntur. Quis fana mente inde concluderet, eos Rabbinos de vera legendi ratione dubitasse, aut eorum tempore punda non exstititiile? 2. Etiamsi nomina vocalium & accentuum expresse in Talmude non allegentur, nihilominus eorundem implicita fit mentio. Hebrtei varia loca ex Talmude proferunt, ex quibus hoc conantur probare. Unum atque alterum locum in medium proferre sufficiet. In Tradatu Nedarim, fol. 37. pag. a disputant Talmudistae, num liceat docere legem pro mercede ? Diverso modo respondent; tandem R. Jochanan ait, licere accipere p1D£ mercedem pro paufis accentuum docendis. Raschi in margine explicat v'vyvl Ti?'J nabar' quii ipsum docet pun&ationem & accentus. Ergo adualis pundatio debuit exiliere : Quomodo enim aliter docere potuissent ? Alter locus invenitur in primo Tradatu Talmudis, Beracbotb nominato , fol. 62- Quaerunt ibidem Rabbini: Quare non abßergantur sordes manu dextra, sed finijlra ? I{ab Nachman film Isaaci dixit propterea, quia osten- ■ tem: tmp Itktu i fer i' De Genuina Punflorum antiquitate . 17 ^ ostendunt e,< rpin accentui Legis. Vox non rem, sive potestatem accentuum, sed ipsum signum denotat; & in tali significatione semper sumitur ab Hebraeis. Accentus illi dextra, ut referunt, ostendebantur : ergo tempore Talmudistarum Textui Bibiico fuerunt adscripti: aliter enim ostendi non potuissent. ^ 3. Fortasse puncta tempore Talmudistarum nondum certa habuerunt' nomina, quibus eadem ab omnibus aequali modo denominabantur. In libro Zohar expressa quidem nominum accentuum & vocalium fit mentio , sed fortasse illa nomina tum temporis nondum fuerunt ab omnibus recepta & approbata. Deinde si antiquitatem libri Zohar in dubium vocaremus, uti facit Capellus, possemus dicere, quod accentus & vocales tum temporis certa nomina nondum habuerint ; uti fit in Lingua Latina & Belgica. Belgae enim & Latini solent sono , ut a. e. i. o. u. vocales suas denotare. Quare etiam antiqui Rabbini eodem modo vocales suas exprimere non potuissent? 4. Denique nonnulli ajunt, quod ipsas figurae punctorum in Talmuds fuerint expressae ; quod propterea eadem nominare , non fuerit necessarium. Refert Rabbi Alarias, qucd viderit duo exemplaria Misnica, quingentis annis antiquiora , utraque notata punctis & accentibus distinguentibus. Fortasse etiam hodierna punctatio libri Misuajoth, qui editus est Amstelodami anno 1646. fecundum antiquum illud punctatum exemplar est instituta. Vide cap. vi. in lib. Buxtorfii. Respondeo ad tertium membrum. I. Fortaste Kabbalistte propterea in dispositione vocalium non quaesiverunt mysteria , quia crediderunt consonas immediate ä Deo esse profectas , & vocales tantum ab Efdra. 2. Kabbalistae ex vocalibus & earundem permutatione tanta Mysteria elicere non potuerunt: quia consonae instar materiae varias formas induere possunt, quum vocales instar formae omnem sensuum multiplicationem excludant. 3. Falsum est , quod Kabbalistae antiquiores & recentiores nulla mysteria venati sint ex vocalibus. Supra ex Zohar , libro antiquo Kabbalistico , conscripto circiter anno centesimo post Christum, tulimus exempla , in quibus antiquiores Kabbalistae mysteria elicuerunt ex focalibus & accentibus. Si quis desideret recentiores Kabba- listas, legat librum Kabbalisticum R. Joscphi Ben Gecatilja tib. i. qui locus 176 DISSERTATIO XV. locus citatur ä Buxtorfio de punctorum antiq. pag. ^9. & 60. Ibi inveniuntur varia mysteria , quae dictus auctor ex vocalibus & earum transpositione elicuit. Dicit enim quinque vocales Cholem ScbureJ^Chirel^ Tzere & Kametz nos docere secretum dispositionum totius mundi; Cbolern respondere mundo supremo sive intelligentiae, Schures mundo medio, mundo interiori, &c. Hic auctor ante ducentos praeter propter, annos vixit. Similiter Rabbi Asarias profert rationem ex Kabbala de-l sumptam, ob quam litera Jod In nomine Jehova notetur cum simplici Scheva, & non cum Cbateph-patacb. Ex his ergo apparet falsum | esse, quod dicunt adversarii > Kabbalistas tam recentes quam antiquos nulla mysteria ex vocalibus exstruxisse. VI 1 . Pergit Cl. Capellus, & quartum argumentum deducit ex anti- 1 qliä scriptura Hebraica , quam hodie Samaritanam vocamus. Ut vis hujus argumenti melius intelligatur , explicandum prius est , quid Capellus de antiquis Veteris Testamenti literis statuat. Capellus asserit Judaeos fateri literas illas , quibus Biblia a temporibus Esdrae sunt de-' scripta, non esse antiquas Hebraeorum literas , quibus Moses & cse- teri sacri Scriptores Vetus Test. exararunt: sed e contra statuit hodiernas Hebraicas literas esse antiquas Chaldaicas , quas Esdras, loco antiquarum Samaritanarum literarum recepit. Si Capellus probaverit antiquas Veteris Test. literas fuisse Samaritanas , ultro sequitur, quod puncta vocalium & accentuum non sint ab ipso Mose , & a ceeteris Veteris Test. Scriptoribus. Ratio est manifesta: nam literis Samaritanis nunquam puncta vocalium & accentuum fuerunt ad- scripta. [{ejpomleo. r. Falsum est & antiquas literas , quibus Moses caeteri- que sacri Scriptores in exscribendis libris Canonicis Veteris Test. usi fuerunt, suille Samaritanas; & hodiernas este Chaldaicas, quas Et dras in odium Samaritanorum mutavit. Hoc quidem verum est, quod hodiernae literae Hebraicae non suerint vulgares , & communiter usurpatae a Notariis & ab aliis Scribis in exscribendis rebus profanis. Ad res enim profanas exscribendas usi suerunt literis hodiernis Samaritanis , sed ad sacra Legis exemplaria exaranda utplurimum usi suerunt charactere hodierno Hebraico. Duplex igitur character ante tempora Esdrae fuit usitatus, scii. Hebraeus & Samaritanus : horum prior erat sacer, & rebus sacris exscribendis inserviebat; posterior vero erat profanus , & in rebus vulgaribus exscribendis usurpabatur.' k:„ r $ v ': r 'i fei i ^ E o , a ai; hrpi np (/feri ubetis) nominantur. Hae notae marginales, quae ab Elia Levita numerantur 848- versantur circa consonantes, & nulla earum circa vocales aut accentus. Sed si vocales semper aut saltem Ezrae temporibus fuissent consonantibus subscri- Philol. Hebr. L ptse, 178 DISSERTATIO XV. j ptae, etiam hae notae marginales habuissent rationem non tantum consonarum sed etiam vocalium & accentuum. Nam hae notae sunt valde antiquae, & nonnullae earum antiquiores sunt ipso Talmude, congesto circa quintum ä nato Christo seculum. Sive jam dicamus notas illas Keri uketif esse ä Mose & a caeteris sacris Scriptoribus ; sive esse correctiones vocum vitiose scriptarum; sive ex Codicum variorum inter se collatorum dissensione ortas, nihil attinet: nam variae illae lectiones nihilominus fuissent observatae, & quidem saepius circa vocales & accentus , quam circa consonantes. Puncta enim corruptioni magis sunt obnoxia, quam ip!se literae : & per consequens , cum notae hae non recordentur vocalium, etiam puncta Textui Hebraico eo tempore non videntur fuisse adscripta. Rglpondeo. i. Si statuamus Ezram esse auctorem punctorum, & simul fecundum sententiam Judaeorum notarum marginalium annotatorem , tum nullae potuerunt observari variae lectiones circa vocales & accentus, natae ex variorum Codicum discrepantia. Nam tum temporis nondum Biblia fuistent punctis vocalium & accentuum ornata: ergo etiam non potuerunt fuisse notas circa illa puncta. Nam Esras a soluta captivitate Babylonica, postquam Codices omnes considerässet, & inter se contulistet, variasque notas circa consonantes annotdsset, puncta consonantibus subjecisset: & propterea nullas varias lectiones circa vocales potuisset observasse. 2- Si dicamus puncta esse a Mose & a caeteris Auctoribus librorum, tum dicendum est puncta non semper fuisse omnibus Bibliis adscripta j sed tantum illis , quae hic & alibi in Judaeorum Synagogis suerunt conservata ; quorum Bibliorum puncta non tam facile mutationi & corruptioni obnoxia fuerunt. Verum quamplurima Biblia, quae in populi manibus versabantur, constabant tantum consonantibus, & paucissima punctis: & propterea notas circa vocales non observarunt. Fortasse etiam Biblia punctata, quae pauca fuerunt, tempore captivitatis Babylonicae fuerunt disrupta, & igne aliove modo perdita, & ab Esdra additis punctis in pristinum statum restituta. z. Esras non est auctor omnium notarum marginalium, sed multarum inventores suerunt Masorethae Tyberienses , & alii recentiores Rabbini, qui Masorethas sequuti sunt. Quare etiam nullus ipsorum notam marginalem circa vocales annotavit ? An propterea, quia Textus non fuit punctatus ? Non dicet hoc Capellus. Quare igitur illas De Genuina Pimflorum antiquitate. ljq illas notas marginales sicco pede transierunt ? Ratio aliqua debet affignari? aliter Capelli objectio nos non ferit. Non putem Capellum defensurum esse omnes illas 1826. notas marginales , quarum in nova siia Critica mentionem facit , esse inventas ab Efra Propheta , vel a famosis illis Masorethis. Si jam concedatur nonnullas notas marginales esse inventas post tempora Masoretharum: Quare, illi Rabbini etiam in notis marginalibus rationem punctorum non habuerunt ? 4. Falsum est, quod hae notae marginales etiam non fuerint observatae circa quasdam vocales : contrarium enim evincitur ex omnibus illis locis, in quibus vocales scribuntur in Textu , & consonantes in margine. Exemplum unum inter caetera occurrit Ruth Cap. J. v. s. ubi in Textu scribuntur duae vocales, scii. Tzere & Patach , quibus nota marginalis adscripta est , quae indicat Masorethas etiam fuiste occupatos circa vocales : nam judicant illas vocales este legendas per vocem Hebraicam ad me. Ex hoc & ex similibus locis probabiliter quis probare potest puncta non tantum esse ab Ezra Propheta, sed ab ipsis Auctoribus librorum; si nempe statuamus tales notas marginales esse additas ab Ezra. Nam Ezras haec puncta consideravit > & cogitavit aliquem poste haec puncta forte aliter explicare; ideo notam marginalem addidit , ne quis illam vocem aliter explicaret. Nemo facile dicet haec puncta consonantibus esse interposita ä Masorethis Tyberiensibus, vel a vulgari quodam Rabbino. Quis Rabbino- rum tam audax suisset, qui sacrilegas suas manus in Textum sacrum injicere unquam ausus fuisset ? Praeterea , si talia puncta a vulgari quodam Rabbino consonantibus, in nonnullis locis, eflent interposita, procul dubio fuissent aliqui, qui haec puncta vel ex Textu ejecissent , vel auctores eorundem temeritatis accusässent. E contra existimo illas interpositas, vocales ab ipsis Auctoribus librorum compendii causa esse adsoriptas: quod si hoc verum sit, pondus addetur sententiae nostrae. Illae vocales solae, in Textu Hebraeo occurrentes, sunt quasi abbreviaturae Hebraicae; & non mirum est Auctores in nonnullis locis abbreviaturas quasdam adscripsisse. Abbreviaturae enim in omnibus linguis sunt usitatae : ex. gr. Latinorum filii per vocalem e cum linea superscripta denotant eß , & per 6 indicant non , & sic porro. Tales & similes abbreviaturae vocalium videntur temporibus Prophetarum fuisse usitatae. Sed hodiernae abbreviaturae Hebraicae nonnisi respectu consonarum sunt: quia Rabbini nunc commentaria Zi & 180 DISSERTATIO XVI. & epistolas suas absque punctis vocalium & accentuum conscribere solent. Vide similia puncta, consonantibus destituta Judic. 20.13. Ruth. 3.17. 2. Sam. 8- 3- & Cap. 16. v. 23. & Cap. iF. v. 20. &c. DISSERTATIO DE C IM A-S E X T A, Q_U iE EST DE Genuina Punctorum Vocalium & Accentuum in Veteri T. Antiquitate. Pars Q_u arta & Ultima. §. I. Sequuntur argumenta ex historia , sive ex antiquis sacrorum Bibitorum translationibus petita. 2 . In Jpecie probat Capellus novitatem punitorum ex verßone LXX. Interpretum. 3. Historia illius verfionis breviter describitur. 4. Hodierna verso Graea non est antiqua famosa verso. s. Titulus versoni Graea prastxus non probat eam verftonem este antiquam. 6 . Diverfitas versonis Graea a contextu Hebrao ostenditur variis exemplis. 7. Absurda consequentia eliciturs dicatum hodiernam versonem Graeam esse antiquam. Z. Forte fuerunt quidem alicubi Biblia pandata , quibus tamen Interpretes non fuerunt uß vel propter raritatem , vel propter nimiam con- fidentiam , &c. 9. Argumentum k paraphrasibus Chaldaicis desumptum habet duas partes. 10. Historia Faraphrastum describi- tur. 11. Faraphrastum in genere & OnIcelos in Jpecie differentia a Textu Hebrao etiam ejl rejfe&u consonarum. Earum differentiarum causa varia assignantur. j 12. Causa dantur quare vocales non ita stnt necessaria in Farapkrast- bus quam quidem in Textu Hebraico V. T. 13. Argumentum Capelli, quod ex verßone Hieronymi elicit, est bimembre. . 14. Versio Vulgata non est Hieronymi verfio. Hieronymus videtur usus codice punBato. I s. Non sequitur: Hieronymus non fecit mentionem punBorum , ergo ejus temporibus non extiterunt Biblia punBata. 16. Conclufio totius quastionis. 11 A, fct ta t r- «a! S« Sectio De Genuina P unci orum antiquitate. igl S E C X I O I. S Uperiori Dissertatione discuisimiis quinque argumenta pro novitate punctorum vocalium & accentuum adferri solita, quae desumpta erant ä variis testimoniis. Jam sequitur argumentum sextum , ex historia petitum, hoc est, ex antiquis sacrorum Bi- bliorum translationibus in genere , & ex Lxx. Interpretum verholte Graeca in specie; & quidem tali modo. Nulli Auctores translationum five Graeci fuerint, sive Latini, sive Chaldast, sive etiam ipse Hieronymus , usi fuerunt Bibliis Hebraicis punctatis: ergo tum temporis Biblia punctata non extiterunt. Nam si talia punctata Biblia extitissent, procul dubio Interpretes, & praecipue illi Lxx , qui vocati erant ä Pto« lomaeo Rege, & a Synedriomagno deputati ad versionem Graecam adornandam , talibus punctatis codicibus usi fuissent. II. In specie Capellus urget versionem Lxx Interpretum Graecam , quam septuaginta Interpretes ex Bibliis non punctatis adornarunt ; quod clare evinci videtur ex inultis locis , in quibus voces aliter fuissent transferendae, si punctatae suissent, quam jam translatae sunt. Nonnullas voces , ut vis argumenti clarius innotescat, in medium proferemus : ex gr. Psal. 7. v. 7. in Textu Hebraico occurrit ad me , cum Tzere & Patach : Lxx Interpretes legerunt Deus meus cum Tzere & Chirek; & propterea verterunt per ° 3 -sc'j t uu. Sic Psalmo 40. v. 5. invenitur verbum cmtff posuit cum Sin & Kametz. Hoc verbum Lxx. Interpretes transtulerunt per to ovopx nomen , quasi in Textu Hebraeo scriptum fuisset VV nomen , cum Schin & Tzere. Similiter Psalmo 97. v. 3. legitur nomen TO A pefle , cum duobus Saegol: Lxx Interpretes putarunt esse a sermone , cum duobus Ka- metz: & propterea transtulerunt per diro Acya a sermone . Centena forte talia loca adferri possent, si necessitas rei exigeret. Ex his omnibus exemplis concludit Capellus , quod illi Lxx. Interpretes non fuerint usi textu punctato: nam si eo usi fuissent , voces illas supradictas aliter interpretati fuissent : & per consequens Biblia tempore Lxx Interpretum non fuerunt punctata. Et si Biblia Z 3 ' eo 182 DISSERTATIO XVI. eo tempore non fuerint punctata: ergo puncta non sunt addita a Mose vel ab Ezra. Ratio est manifesta: nam Lxx. Interpretes aliquot faeculis post Ezram vixerunt. III. Antequam in specie ad hanc objectionem respondeamus , prius quaedam, historiam versionis Lxx. Interpretum concernentia , praemittenda erunt. 1. Verrio Graeca Lxx. Interpretum adornata fuit trecentis circiter annis ante nativitatem Christi. 2. In causa hujus versionis procatarctica assignanda omnes non conveniunt. Nonnulli statuunt ipsos Judaeos Alexandrinos , quia Textum Hebraeum non intelligebant , petiisse ab aliis Judaeis, Linguae Hebraeae & Graecae peritis , ut Textum Hebraeum in Linguam Graecam transferrent. Sunt alii, qui eam versionem adscribunt Ptolomaeo Lago Regi ffigyptiorum, Denique sunt nonnulli , qui judicant lilium hujus superioris Regis, scii. Ptolomteum Philadelphum quosdam convocasse ad versionem hanc componendam; & quidem eum in finem , ut Bibliothecam suam , quam Alexandriae extruxerat, & quam 50. vel ut alii volunt. 70. millibus voluminum impleverat, etiam hoc sacro libro exornaret.’ z. Haec versio communiter quidem vocatur versio Lxx. Interpretum, sed multi hunc Interpretum numerum in dubium vocant, putantes non fuisse Lxx. Interpretes. Quare in dubium vocant ? Quia numerus septuagenarius a Judaeis videtur effictus. Quare ? Quia Judaei fern per multa mysteria ex hoc numero fuerunt expiscati. Quare ? Quia Synedrium maximum Hierosolymae congregatum T.xx- Viris constabat. In Talmude expresse dicitur , quod tantum quinque Seniores Legem transtulerint Regi Ptolomaeo; Idem etiam statuit R. Azarias , qui fortasse suam sententiam inde deprompsit. Auctores, qui statuunt hanc versionem esse translatam a Lxx. Interpretibus, fern- per intelligunt Lxxir. sed brevitatis causa sumunt numerum rotundum pro non rotundo. Nos hunc Interpretum numerum sic conciliamus: Lxxi 1. Viri, in Synedrio Hierosolymitano congregati, deputarunt ex petitione Regis Ptolomtei quinque viros ex eodem collegio, qui Alexandriani profecti, Textum Hebraeum in Linguam Graecam transtulerunt. Vocatur ergo communiter opus 70. vel 72. Seniorum, quia ipsorum auctoritate haec versio translata est. Saepe opus aliquod toti collegio adscribitur, cujus tantum pauci ad id dele- lacui , P-® rsmit. itet a- 5 EOC :3 Tei- jngus i rscaffl i' i Lago hujus pocilli; ut Bi- «1 ut iao li- taprfr , P°- Qua ii III' Qua- Lst [IICOII! uit H ftores, ,&»■ a t» B & ;cU2® ei 72 , S*p* Idsfe De Genuina PunSforum antiquitate . i8z gati auctores sunt. A nonnullis versio Grreca appellatur opus quinque Seniorum, quia quinque Seniores, a Synedrio toto Alexandriani milii, hoc opus actualiter effecerunt. 4. Corruit jam ultro fabula illa de Lxxri. cellulis sive aediculis, quibus singuli Interpretes tam diu inclusi fuissent > ufquedum singuli totam versionem ad umbilicum perduxissent. Justinus Martyr, hujus fabulae praecipuus effictor, dicit se in infida Pharo, diisita septem stadiis ab Alexandria , adhuc rudera & vestigia illarum aedicularum vidisse. Sed Interpretes Graeci, quotquot fuerint, simul convenerunt in Regia sive magna quadam domo, in qua communi opera versionem hanc Graecam adornarunt. s. Fabulantur etiam, cum dicunt singulos ex Lxxii. Interpretibus totam versionem spatio Lxxri. dierum composuisse. 6. Admodum hallucinantur, quando ajunt omnes Interpretes, etiamsi in distinctis cellulis sederint , nihilominus convenisse non tantum in verbis & phrasibus, sed etiam in omnibus punctis , distinctionibus sententiarum , & in aliis rebus. Philo propter illam convenientiam eos numine Prophetico fuisse indutos asserit. Sed non mirum est omnes Interpretes consensisse , cum simul hanc versionem composuerint. Errant ergo , qui eos propterea Prophetas vocant. Bellarminus peculiarem Spiritus sancti aisistentiam illis tribuit, ne qua in re errarent. Augustinus putat eundem Spiritum Propheticum in Lxxii. Interpretibus fuisse, qui fuit in Prophetis. 7. Fabula una admissa adhuc aliae inde nascuntur. Plerique, qui statuunt exacte fuisse Lxxii. Interpretes, non tantum defendunt ex duodecim tribubus Jacobi Patriarchae viros senos ad Ptolomaeum esse ablegatos, (sexies enim duodecim sunt Lxxii.) sed etiam nomina singulorum Interpretum enumerant: verbi gratia: Ex tribu Juda hi sex Interpretes milii fuissent: Josephus, Ezechias , Zacharias , Johannes, Eze- chiasalter, Elisseus. Ex tribu Gad Nehemias, Josephus, Theodosius, Baseas, Ornias, Datis. Totidem ex reliquis tribubus. 8- Praeterea opinantur hos Lxxii. Interpretes suille Assessores sive Seniores magni illius Sanhedrin, quod Hierosolymis ad negotia ecclesiastica & civilia decidenda erat congregatum. Hoc totum collegium una cum omnibus viris Hierosolyma Alexandrium migrasset, & clavum imperii tam diu disposuisset. Sed quis non videt totam . hanc historiam multis fabularum involucris esse involutam ? Nam Sanhe- i84 DISSERTATIO XVI. Sanhedrin Judaeorum post solutam captivitatem Babylonicam non 1 amplius ex duodecim tribubus, sed solummodo ex tribu Judae con« : stabat. 9. Quia nonnulli tot fabulis fidem adhibuerunt, ideo etiam haec ver« sio magni ä multis fuit aestimata. Singulis annis in memoriam hujus versionis adornatae a Graecis & /Egyptiis anniversarium festum in insula Pharo suit celebratum. j 10. Judaei Graeci longo tempore in Synagogis suis hanc translatio- I nem Graecam singulis Sabbathis publice praelegerunt. | 11. Circa annum a nato Christo ^52. maximae rixae, occasione i hujus versionis, inter Judaeos obortae sunt : quia quidam Textum Hebraeum , alii vero Textum Graecum in Synagogis praelegendum esse i contendebant. Ecclesiae Graecae & Latinae magni semper Graecam ver- - sionem fecerunt. Latini versione Latina, translata ex versione Graeca, ■ quadringentis annis in ecclesiis suis usi suerunt, & dogmata sua exinde , probarunt : quia judicabant versionem illam Graecam Divinitus esse in- | spiratam. 12. Haec voluimus hic obiter de versione Lxx Interpretum praemit- ! tere: tum quia ejus historia etiamsi jucunda non ubivis obvia est; tum > etiam, quia maximopere necessaria est ad solvendam Cl. Capelli obje- i ctionetn. Vide plura de versione Graeca in Philologo Hebraeo-Mixto | Differt. 2.3.4. 1 IV. Respondeo primo. Nego hodiernam Lxx Interpretum versionem : Graecam esse eandem illam versionem, quam famosi illi Interpretes jussu f Ptolomaci Philadelphi transtulerunt : illa enim versio diu, si non in to- ' tum, saltem magna ex parte periit. Praeterea versio haec hodierna, quae specioso hoc Lxx Interpretum titulo circumfertur, est mixta ex aliis versionibus Graecis. Celebris illa antiqua translatio Graeca cum ip- ; sis fontibus Hebraeis maxime conveniebat: nam , antequam in Regiam Bibliothecam inferebatur, ä quamplurimis fuit difcufla, & ad Hebraeum Textum examinata, & ab omnibus fuit acclamatum, Textum sancte ( & fideliter esse translatum; & propterea nihil ei esse vel addendum, vel ! ex eodem delendum. Verum versio hodierna Graeca mirum, in modum : di dentit ä fonte Hebraeo ; plurima enim sunt addita, plurima etiam aciem- ' pta & mutata, prout statim videbimus. Deinde adhuc disputant & quaerunt eruditi : Utrum Interpretes illi' De Germina Punflorum antiquitate. 185 i’li transtulerint totum Vetus T. an vero tantum Legem Mofaicam ? Nonnulli conantur probare quod Josephus statuerit illos Interpretes Legem tantum transtulisse. In hac sententia videntur etiam suisse doctores Talmudici. Etiam multi ex Christianis assentiuntur Talmudicis. Si igi tur Interpretes illi tantum verterint Mosis Pentateuchum , uti nonnulli volunt, ergo argumentum Capelli tantum stringeret respectu Pentateuchi Graeci, & quidem tum demum, quando prius probatum erit, textum Pentateuchi Graeci esse illum eundem textum, quem supradicti Interpretes composuerunt. Denique nondum consentiunt Doctores in Codice , ex quo Interpretes textum Graecum interpretati fuissent : nonnulli asserunt eos ex Hebraeo Codice textum Graecum vertisse, alii ex Chaldaeo, alii verö ex Samaritano. Multis verofimile videtur eos Samaritano Pentateucho in translatione sua -ulos fuisse : quia est maxima convenientia inter textum Samaritanum & inter textum Graecum ; imo in multis locis est major convenientia quam inter Textum Hebraeum & Graecum. Plurimis exemplis possem, si opus eflet, probare majorem esse convenientiam inter Textum Samaritanum & Graecum , quam inter Hebraeum & Graecum ; sed uno atque altero exemplo hoc ostendisse sufficiet: ex. gr. Genes. 4. 8- relinquitur spatium aliquod vacuum in multis ßibliis Hebraicis, & quidem in medio illo versu, quasi ibi voces quaedam deessent. Textus Samaritanus hunc hiatum supplet his vocibus nwn rnhj eamus in agrum , quas versio Graeca ita transfert, htK- 8w,ws» elf to 1 rsS/ov. Inde videmus majorem in illo octavo versu esse convenientiam inter Textum Graecum & Samaritanum , quam inter Graecum & Hebraeum. Similiter Gen. z. 6. Textus Hebraeus habet fö comedit , Samari- - tanus lb2H’1 & comederunt , & Graecus ngq ’ityxyov & comederunt. Sic etiam Deut. i. 28 in Textu Hebraeo est tni- & Altus , in Samaritano 211 & multus, & in Graeco rroht. Vide plurima alia exempla in Thesauro Philol. Hottingeri pag. 294. & seqq. Ex his videre est > quomodo illi , qui statuunt Interpretes Graecos usos fuisse Textu Samaritano , sententiam suam confirment. Saltem ex his exemplis apparet > quod hodierna versio Graeca non sit eadem illa famosa antiqua translatio , vel quod Interpretes illi in multis locis Pentateuchi sequuti fuerint textum Samaritanum ; vel quod ver- Philol. Hebr. Aa sio- 186 DISSERTATIO XVI. sionem-suam adornarint ex textu aliquo valde corrupto , vel quod ni- :q: miä licentia in versione sua usi fuerint , scii, addendo vel adimendo pro % lubitu quaecunque placuerint. V V. Dicet forte aliquis sine causa negari , quod versio hodierna Orse- ;:i ca sit composita a Lxx. Interpretibus: nam ipse titulus hoc latis indicat. :a Etiam Graeca versio , quae anno i6sZ. Londini, juxta exemplar Va- E ticanum, olim Romae editum, excusa est, hunc titulum prae se fert , »i irxKxid xaiTct rovV iSSojumcvIx , hoc est , Vetus Testamentum .1 Graecum ex versione septuaginta Interpretum. Rest. Illa versio Graeca no- ia mine quidem vocatur versio Lxx. Interpretum, sed non reipse : illa enim versio antiqua magna ex parte periit , prout multi ostenderunt. Similiter versio Vulgata Pontificiorum a multis etiam Hieronymo ad- scribitur, & Hieronymiana vocatur, quum tamen certum sit ipsum Hie- •. ronymum illam non composuisse. VI. Respondeo fecundo. In versione Lxx. Interpretum non tantum occurrit disconvenientia, quae orta est ex diversitate vocalium, sed etiam maxima discrepantia a contextu Hebraeo conspicitur in consonan- i," tibus & integris sententiis. Nonnunquam pro Beth legerunt Za'm: ex. gr. Jef. 6o. I s. in Textu Hebraeo occurrit "Uto l’^ 1 & non eß transiens , versio Lxx. Interpretum transfert per H »x w o ßovißäv non eß adjuvans , quasi in fonte Hebraeo (criptum esset T.V PN). Proverb. cap. 28. v. 28. invenitur Verbum, quod Interpretes, adjungendo literam Mem per Prosthesin , interpretati sunt per Nomen. Tex- : - tus Hebraeus ait C1 P 1 fur gentibus improbis, quae Interpretes Graeci transtulerunt per tv alirotg ebrtßüv in locis impiorum , quasi in Textu Hebraeo esset nomen D*p 03 in loco. E contra Hofea cap. 14. v. 3. abjiciendo per Aphaeresinliteram Mem, Lxx. Interpretes plane diversum ex Textu elicuerunt sensum. Textus Hebraeus habet Wslfito 0'iS nphttbl & rependemus juvencos labiis nostris , quae Textus Graecus Interpretatur per nßt dtinofiroluropiv kx(- 7 Tcv %&iAtuv itAwv <& reddemus fru&um labiorum nostrorum, ac si Propheta scripsisset '12 fru&us. Centena similia loca in Textu Graeco occurrunt , in quibus est discrepantia ä Textu Hebraeo respectu consonarum. j Praeter hanc diversitatem invenitur adhuc multo major disconve- x nientia ä Textu Hebraeo: quapropter nonnulli concludunt illos In- De Genuina Punftorurn antiquitate . ig^ terpretes Linguam Hebraicam ejusque Grammaticam non bene calluiste. Aliquando Graeci Interpretes nomina Appellativa explicarunt per Propria: ex. gr. Nehem. cap. 7. v. 70. legitur t=Q'"p Nimo tunica. Sacerdotum, quae Lxx. Interpretes verterunt per tüv it^tcav j ac si esset nomen Proprium. E contra Levit, cap. lZ- v.2i. Moleco, nomen Proprium, verterunt per nomen Appellativum , scii, per n dominanti. Aliquando Interpretes Graeci sensum inconvenientem vocibus per se claris affinxerunt: ex.gr. i.Sam. 11. occurrit aquas meas, Lxx. Interpretes explicarunt per tcv oTvov us vinum meum. Saepe dicti Interpretes vocibus Hebraicis Chaldaicum , Syriacum vel Arabicum sensum indiderunt; quod quidem non mirum est : nam tum temporis nitor Linguae Hebraicae per vicinarum linguarum confusionem quodammodo perierat: ex. gr. Jef. sz. 10. legitur vox 1 X 37 conterere ipsum , quam Lxx. Interpretes ex Chaldaica hujus v£rbi significatione transtulerunt per KctS-afirsu oiwov purgare eum. Nam fr-Of Chaldaice denotat purum ejje , purgari : sed Hebraice significat conterere. Haud raro plane falsum effinxerunt sensum: verbi gratia Jona 3.4. Textus Hebraeus ait, Adhuc Quadraginta Dies & Nineve subvertetur : versio Lxx. Interpretum habet in jubai adhuc tres dies. Quanta hic disserentia sive potius salsitas occurrit ? Hinc jam videmus argumentum Cl. Capelli desumptum ä versione Lxx. Interpretum plane in fumum abire. VII. Respondeo tertio. Posito , sed non concesso , hanc hodiernam Graecam versionem esse illam , quam Lxx. Interpretes composuerunt, inde tum sequeretur Textum Hebraeum jam este corruptum. Ratio est : quia versio illa Graeca olim optime cum Textu Hebraeo conveniebat, sed jam multum ab eodem dissert: & per consequens, haec versio Graeca vel non est eadem cum antiqua, vel Textus Hebraeus jam est corruptus : sed hoc posterius nemo ex Reformatis facile concedet. Vel dicendum est illos Interpretes nimiä cum licentia vel potius ignorantia versionem suam adornasse , vel eosdem fuisse usos in translatione sua Bibliis corruptis & vitiose punctatis. Judaei eo tempore, quo haec versio Graeca fuit adornata, admodum socordes fuerunt circa Legis studium, & circa ejusdem puram conser- Aa 2 vatio- IBS DISSERTATIO XVI. vationem: & propterea non mirum esset, si Interpretes illi corrupto codice fuissent usi. Praeterea illis temporibus Lingua Hebraica non amplius erat plebi vernacula in communi sermone. Etiam in publicis sy- nagogis Lex Chaldaice propter ignorantiam Linguae Hebraicae exponebatur. Non mirum ergo quod Bibliorum Hebraicorum illis temporibus tam accurata ratio non sit habita, quam quidem tum, cum Lingua Hebraica Judaeis erat vernacula. VIII. Respondeo quarto. Potuit fieri, ut alicubi fuerint Biblia punctata, quibus tamen Interpretes illi non fuerunt usi propter raritatem exemplarium. Vel Interpretes Graeci , ut viri docti & in sacris optime versati, propter nimiam confidentiam , voluerunt subsidio punctorum carere ; & sic facile potuerunt voces quasdam contra pun- ctationem receptam legere. Vel ex sententia quorundam ita ä recepta punctatione in quibusdam vocibus recesserunt Interpretes; quia Graecis, utpote Gentilibus , non ausi fuerunt verum Legis sensum, quem punctatio exhibet, tradere. Ratio est: quoniam puncta pertinent ex sententia Judaeorum ad Legem Oralem, quam Gentiles docere Judaeis sen per prohibitum fuit Ex his responsionibus clare apparet argumentum, ex versione Lxx. Interpretum petitum , esse elumbe & stramineum. IX C 1 Capellus punctorum novitatem conatur septimo probare ex Paraphrasibus Chaldaicis, praecipue Onkelosi in Pentateuchum, & Jona- thae in Prophetus; & quidem duplici modo. I. Illi Paraphrastae usi fuerunt in verlionibus luis adornandis Bibliis non punctatis: hoc ita esse, manifestum fit ex multis vocibus, quae, si in Textu Hebraeo punctatae fuissent, aliter fuissent translatae ab iliis Paraphrastis: Ex. gr. Hos. cap. ii. v. 12. occurrit D’Kinp 0^1 & cumsanSh , quae Jonathan vertit per Nsy populus san&us , ac si legisset pro Dy cum Chirek; DJ? Cum Patach , quod significat populum. Sic Zacbariai cap. 14. v. 5. in Textu Hebraeo invenitur CDJlpJl & fugietis , cum Patach sub Nun , quod Paraphrastes interpretatur per C 3 \nnDq obturabitur , quasi in fonte Hebraeo Icriptum suisset Onpai & occlusum est , cum Chirek sub Nun. Haec loca quidem non adferun- tur a Capelio , sed ex talibus similibusque exemplis argumentum suum illustrare & urgere debet. Si ergo Biblia Hebraica tum tempori« fuissent punctata, illi Interpretes procul dubio iisdem fuissent usi: sed De Genuina Punttorum antiquitate . 189 sed non suerunt usi: aliter enim tam absurde has similesque voces non transtulissent. 2. Illi Paraphrastae non videntur versionem suam ex Bibliis punctatis adornasse: aliter enim Paraphrases suas etiam punctässent : sed easdem non punctärunt, consentientibus omnibus Judaeis & Christianis. X. Respondeo primo in genere. Antequam duas illas Capelli objectiones solvamus, prius quaedam de Paraphrasibus Chaldaicis in genere dicenda sunt, quae solutioni argumentorum plurimam lucem ad- ferent. Paraphrasis Chaldaica proprie hic significat versionem Chaldaicam factam ex Textu Hebraico, quam Hebraei unica voce vocant CDI-nn Thargum ä exposuit. Onkelosus, qui est auctor versionis Chaldaicae in Legem, vixit, fecundum communem opinionem, paulo post Christum: Jonathan vero, qui transtulit Prophetas Anteriores & Posteriores , vixit paulo ante Christum. z. Hae Paraphrases magni fiunt a Judaeis. Ipsarum enim auctores a Talmudistis, tanquam Viri Divini, simul cum translationibus suis sunt canonizati: tum quia doctrinam suam a Prophetis j scii, a Zacha- ria, Haggseo & a Malachia dicuntur accepisse j tum etiam quia tot tantaque miracula facta sunt parturientibus Paraphrastis foetum suum Chaldaicum. Cum enim Jonathan Prophetas transferret, tota Palaestina terrae motu dicitur concussa ; & vox caelitus delapsa, quae rogabat ; Quis est iste , qui filiis hominum arcana mea revelat ? Praeterea si forte musca vel aliquod aliud volatile Jonathae in vertendo molestias aliquas pareret, ilico, illaeso ipso vel ipsius charta, volatilia illa coalitus exusta fuerunt. 4. Paraphrases Chaldaicae sunt variae : tres sunt compositae in Pentateuchum. Prima est Onkelcsi. Secunda Paraphrasis vulgo Jonath«, qui Prophetas transtulit , adseribitur: sed nomine Jonathae fako indigitatur, cum quaedam contineat, quae diu post tempora Jo- nathze acciderunt. Tertia Paraphrasis est translata a quodam incerto auctore, quae vulgo vocatur Thargum Hierosolymitanum. Quarta Paraphrasis est in Prophetas anteriores & posteriores , cujus auctor est Jonathan. Auctores, qui Paraphrases Chaldaicas in caeteros libros compoliierunt, non sunt noti. Liber Estherae bis in Linguam A a 3 Chal- 190 DISSERTATIO XVI. Chaldaicam translatus est ; sed e contra tres libri, feil. Ezras , Nehe- mias & Daniel ex Lingua Hebraea in Chaldaicam translati non inveniuntur. Paraphrastae , praecipue posteriores , nimium sabulis Talmudicis indulserunt: sed e contra nonnunquam abstrufiilima mysteria ita acu tetigerunt, ut merito aliquando Talmudistae coacti suerint dicere: Niß Targum illius loci ejfet , nesciremus quid textus fibi vellet , nec sensum ejus intelligeremus. Vide plura de Paraphrasibus Chaldaicis in Bechinath Hap- perufehim Schickhardi Disp. i. & 2 . & in Philologo Mixto Dissert, 5- 6. 7. XI. Reßondeo in specie ad primam objectionem. 1. Haec discrepantia ä Textu Hebraeo in Paraphrasibus non tantum observatur respectu vocalium , sed etiam respectu consonarum , quae videtur orta ex Codicum pugnantia. Ipse quidem Capellus talem varietatem circa consonas concedit, sed ait varias lectiones respectu vocalium esse fre- quentiores. Sed regero: In tota Paraphrasi Onkelosi vix unum exemplum invenitur, in quo observatur varia interpretatio, quae originem sumpsit ex vocalibus. Sed posito, quod in Jonathane sint plures falsae interpretationes natae ex vocalibus , quam quae natae sunt ex consonantibus, inde tamen non sequitur , quod Interpretes transtulerint Textum Chaldaeum ex Bibliis non punctatis: nam non mirum est, quod differentiae respectu vocalium sint srequentiores, cum in universum in Bibliis punctatis vocales consonantibus sint corruptioni obnoxiores. 2. Onkelos, qui pleraque de verbo ad verbum transtulit, nonnunquam sententias aliquas addidit ; ita ut in illis locis non tam sim- plieter Interpres, quam quidem Paraphrastes videatur esse : ex. gr. Genes 4. Z. adduntur haec verba : Eamus in agrum , quae tamen in Textu Hebraeo non habentur. Jonathan ubique fere aliquot voces explicationis ergo addit. Ex Jonathae igitur Paraphrasi non potest probari Textum olim vocalibus suisse destitutum , quia hic & alibi aliquando Textum secundum aliam punctationem explicavit. , Onkel os aliquando vocibus plane alium sensum indidit - etiamsi easdem forte legitimis vocalibus legerit: ex.gr. Genes. 49. 11. occurrit nomen rivy asellus ejus , quod Onkelos transtulit per civitatem ejus , cum tamen haec explicatio sit contra sensum. Ex his sequitur quod omnis differentia Textus Chaldaici a Textu Hebraico non sit or- tf MI De Germina Punflorüm antiquitate. 191 ta ex eo, quod Textus Hebraicus non fuerit punctatus. Quaret forte nonnemo : Unde natae sunt illae discrepantiae inter Textum Hebraeum & verlionem Chaldaicam? Re/fi. Causae illarum discrepantiarum multae & variae poliunt assignari, i. Quia Interpretes multis in locis sedati sunt, omisso sensu literali, sensum allegoricum & mysticum. 2. Quia iidem usi fuerunt Bibliis corruptis sive vitiose punctatis. 3. Quia Interpretes illi judicarunt sensum alium cum antecedentibus & consequentibus melius convenire. 4. In nonnullis locis haec discrepantia fortasse exinde est orta, quia Paraphrastae propter exemplarium pundatorum raritatem ex non punctato versionem suam adornarunt. XII. Respondeo in specie ad secundam objectionem Capelli, qua probat Textum Hebraeum non fuisse punctatum , quia Interpretes illi Paraphrases suas non punctärunt. Punctatio in Textu Chaldaico ad veram ejus lectionem percipiendam non fuit tam necestaria, quam quidem in Textu Hebraico; & quidem propter has sequentes rationes. 1. Quia Lingua Chaldaica, sive proprie loquendo Syriaca, tempore Salvatoris nostri erat Judaeis vernacula sed non Lingua Hebraica: ergo puncta in Paraphrasibus illo tempore ad Textum Chaldaeum bene legendum non erant tam necessaria, quam quidem in Textu Hebraeo: quia id quod est vernaculum & familiare facilius cognoscitur, quam illud quod est peregrinum. 2. In Paraphrasibus Chaldaicis olim inveniebantur , & adhuc hodie in nonnullis editionibus inveniuntur tres literae Aleph, Vau & Jod , quae matres lectionis vocantur, quia multarum vocalium indicia sunt. Hoc ipse Capellus fateri tenetur, cum ait pag. 61. Loch necessariis addita fient matres le&ionis , qua ad legendum valde accommodata & utilissima sunt. Hae superfluae literae, quae vocantur matres lectionis , ex Bibliis Cl. Bux- torfii fere ejectae sunt , sed in Venetis editionibus adhuc inveniuntur. Verum hae tres literae , denotantes multas vocales, in Textu Biblico rarissime inveniuntur, etiam in illis locis, in quibus maxime ad Textum bene legendum essent necessariae: ergo vocales suerunt magis necet sariae in Textu Hebraeo quäm in Chaldaeo. 3. Judaei verum sensum Paraphrasium quoad puncta potuerunt in multis locis elicere ex Textu Hebraico , quem etiam continuo legebant, & post cujus lectionem in Synagogis Textum Chaldaicum addebant. 4. Po- 192 DISSERTATIO XVI. 1 4. Potuerunt in Paraphrasibus Chaldaicis omisisse puncta: tum ! ut facilius eas absolverent ; tum quia Judaei communiter scripturae Hebraicae vocales addere non solebant. Quod Rabbini communiter i scribant sine vocalibus apparet ex omnibus commentariis Rabbino-; rum , quae sine vocalium & accentuum punctis scribuntur & excu- . duntur. XIII. O&avum argumentum, quod a Capello pro novitate puncto- - rum in medium profertur, desumitur ex D. Hieronymo; & quidem du- : pliciter. 1. Hieronymus, qui vixit quadringentis circiter annis post nativi-’ tatem Sospitatoris nostri, & ducentis fere annis ante Masorethas Ty-i berienfes, inversione suä Latina non fuit usus punctato codice: ergo non extiterunt punctati codices. Si enim punctati codices extitissent, Hieronymus nullis sumptibus, nullisque laboribus pepercisset, ut tale ' aliquod punctatum exemplar sibi comparässet. Quod vero Hiero-: nymus non adornärit versionem suam ex punctato codice , patet ex i multis locis, in quibus ab hodierna punctatione in versione sua dis- sentit. 2. Hieronymus etiam punctorum vel punctatorum codicum nullibi, . nec in Commentariis suis Biblicis, nec in aliis suis Scriptis ullam facit ; mentionem: ergo puncta non videntur extitisse. XIV. festen deo ad primam objectionem. I. Si per Hieronymi ver- r sionem intelligatur Vulgata Pontificiorum versio, dico , quod illa non ■ sit composita ab Hieronymo, sed quod sit versio mixta ex aliis versio- nibus. Ipse Bellarminus , vi veritatis adactus, ait versionem non esse unius auctoris, sed esse mixtam ex versione Hieronymi, Luciani, Theodotionis, & alius Interpretis anonymi. Baronius testatur versionem Vulgatam Pontificiorum esse conflatam & mixtam tempore Grego- rii ex Veteri Itala versione, quae translata erat ex translatione Graeca; . & ex Hieronymi versione. Sed quare ex duabus illis versionibus unica facta fuit? Propter rixas, inquit Baronius, quae inter Ecclesias Latinas oriebantur. Nonnullae enim Ecclesiae versione Itala, aliae vero versione Hieronymi utebantur: sed postea propter pacem ex illis duabus unicam versionem fecerunt, quam vocarunt Vulgatam ; quia quae antea huic & illi Ecclesiae erat particularis, postea omnibus Ecclesiis communis sive vulgata facta est. 2. Si intelligatur alia versio Latina , quae in Operibus Hieronymi inve- >N pf(!« unita ilio. escu- do- ada* iTy- ergo fent, irtjie Iero- et ex i dis- Ä jacit ver-; i non ersiO- elfe janij erfio- 'iVC2J unica Lai vero dua- | gjii ■yrni De Genuina PimSlorum antiquitate. IQ 3 invenitur, dico quod de eä hoc tempore mihi judicandi non detur potestas: nam talis versio ad manum non est. Attamen ex multis locis, quae pailim ab Hieronymo allegantur, fatis manifeste.apparet ipsum in versione sua codice punctato suiise usum: ex. gr. Geri, is. n. habentur duae voces, quae, vocalibus destitutae, fatis sunt ambiguae, scii. ariJt Qs abegit eat. Ne centesimus quidem , qui punctatas has voces nunquam vidit, talem sensum inde eliceret. Ipsi Graeci Interpretes male transtulerunt per : & sedit cum eis , quasi descenderet ä Radice ypl sedit , cum sit ä perflavit. Quare Hieronymus Lxx. Interpretes, quorum versio tum temporis magnae erat auctoritatis, non libentius sequutus fuisset, quam magistros Judaeos; quum uterque sensus, sepositis punctis , possit admitti '< Sed verosimile videtur Hieronymum ob nullam aliam causam eas voces ita transtulisse , quam quia illas in Hebraeo codice ita punctatas vidit. Possem quamplurima similia exempla ex Hieronymo proferre, ex quibus probarem Hieronymum ex punctato codice versionem suam adornasse; sed qui eadem desiderat, adeat ipsum Hieronymum in Commentariis & Epistolis, in quibus videbit ipsum vix unquam aut saltem rariisime sequutum fuiflc aliam lectionem , praeter illam, quam hodierni nostri punctati codices exprimunt. 3. Posito , quod Hieronymus in quibusdam locis expresserit aliam lectionem: inde tamen non sequitur, quod usus fuerit non punctato codice. Fortasse formavit versionem suam ex codice vitiose punctato , vel ex corrupto; & sic non mirum esset quod nonnunquam aliter transtulerit. XV. Respondeo ad alteram objectionem. I. Non sequitur: Hieronymus non fecit, mentionem punctorum vel punctatorum Bibliorum , ergo non fuerunt: nam argumentum negativum non probat. Etiam Hieronymus aliarum rerum , scilicet 2'ypi 'ijp , hoc est, notarum marginalium , quse Textum Hebraeum tangunt, ut & Paraphrasium Chaldaicarum non meminit. An quis legitima consequentia inde concludet: ergo non fuerunt? Quis non videt illam consequentiam nullo modo procedere ? Nam illae notae marginales ad minimum tempore Hieronymi fuerunt observatae. Etiam Paraphrases Chaldaicae tempore Christi, vel paulo post extiterunt: & tamen nec illarum nec harum Hieronymus ullam fecit mentionem. 2. Hieronymus , etiamsi punctati codices extiterint, tale exem- Philol, Hebiu Bb pia» 1 194 DISSERTATIO XIV. plar sibi fortasse comparare non potuit propter exemplarium punctatorum raritatem nam tum temporis codices omnes exscribebantur, non Vero typis excudebantur ; & propterea erant rariores. XVI. Haec sunt praecipua argumenta , quae ä Cl. Capello pro novitate punctorum in medium proferuntur; reliqua sunt minoris momenti , quae facile ex antedictis solvi possunt. Ex his jam concludimus puncta vocalium & accentuum esse consonantibus Bibliorum adscripta vel ab ipsis Auctoribus librorum , vel ad minimum ab Ezra Propheta, qui circa sextum fere saeculum ante Christi nativitatem vixit : sed negamus eadem esse addita vel ä Masorethis Tyberiensibus, qui demum circa sextum saeculum post Christum ex sententia Capelli vixerunt; vel a duobus illis celebribus Rabbinis, feil. a Ben Ascher & Ben Naphtali, qui demum post annum millesimum ä nato Christo floruerunt. Si quis plura desideret, legat Cl. Matthiae Wasmuth solidas Vindicias S. Hebraee Scriptura , laboriosillimo & doctisiimo Hebraismo Peßituto adjunctas, quibus Divinam vocalium & accentuum auctoritatem luculenter & non sine justo Zelo probat. DISSERTATIO DECIMA - SEPTIMA D E Linguae Hebraeae Origine & Antiquitate. §. i. Lingua Hebraa alias linguas rejpe&u antiquitatis , utilitatis , A re/ße&u necessitatis longe superat. 2 . Diversa Synodi decreverunt Studiosos Theologia non esse admittendos ad.examen ni fi oßenfis tefiimo- viis Professorum Theologia & linguarum. I. Laudatur Ecclefia Tigurina diligentia , qua circa Candidatos Theologia observatur. Tribus rationibus probatur Linguam Hebraicam homini non ejfe naturalem. 5 . Etiamsi Adamas siatim Deum Hebraice loquentem intellexerit , inde tamen non probatur eam homini ejfe naturalem, 6. Nullam linguam homini ejfe naturalem probatur duobus exemplis. 7. Prima Lingua Hebraa origo eß a Deo. 8. Ex impositione nominum non probatur quod Lingua Hebraica fit homini naturalis. 9. Deus videtur Adamo inßilläjfe Linguam Hebraicam quoad solas Padices. 10. Linguam Hebraicam omnium linguarum ejfe antiquissimam confir- Ii. a ( De linguce Hebraee Origine & antiquitate . 195 confirmatur au&oritatibus. 11. Deinde idem probatur ex perfe- ilione & simplicitate ejus. 12. Ut ex nominibus propriis primorum Patriarcharum. 13. Non videtur verofimile Mofenilia nomina propria mutdjfe , & ex alia lingua in suam transtulisse. 14. Denique antiquitas probatur ex vocibus Hebraicis occurrentibus in aliis linguis. I s. Linguce pur ce Hebraee non sunt ulla voces aliena , ex aliis linguis mutuata , immixta. 1 6. Lingua Hebraa est antiquior Lingua Germanica & Chaldaica. Sectio I. S Uperioribus aliquot Dissertationibus egimus de partibus constituen«. tibus Linguam Hebraicam» de consonantibus scii. & vocalibus; jam ordo nos monet, ut de ipsa hac Lingua Hebraea disseramus. Linguam Hebraeam omnes alias linguas multis parasangis supera« re experiemur , si ejus antiquitatem, auctorem, utilitatem & necessitatem exactä trutina expendamus. Si antiquitatem ejus indagemus , videbimus eam multis sieculis ante omnes alias linguas in mundo exti- tisse. Si Auctorem ejus consideremus, experiemur eam Divinis & coelestibus natalibus esse ortam. Si utilitatem , imo summam necessitatem ejus investigemus > experientia probabit militem aeque difficulter armis militaribus carere posse, ac Mystam notitia linguarum originalium verbi Divini. Si enim Adversarii nostros Pastores ad ipsos fontes, uti saepe numero fieri solet, vocarent: an non maximo cum pudore (si linguarum originalium imperiti essent, uti proh dolor! saepissime fit, ) discedere cogerentur? Praeterea qui aliorum versionibus confidere tenentur, tantum est, ac si in alieno cerebro habitarent: nam tales & proprio ingenio judicioque valedicere, & aliorum judicio se subjicere tenentur. Nam ipsos fontes adire non possunt; quum tamen tutius ex ipso fonte bibantur aquae, uti sonat commune proverbium. IL Propter hanc Linguae Hebraeae necessitatem , & ne fibula socordia: & negligentiae linguarum originalium magis laxaretur, decreverunt variarum Synodorum Theologi & Pastores Anno hujus saeculi vigesimo quarto, ut nemo , nisi ostensis testimoniis tam DD. Professorum S. Theologiae quam Linguarum, ad examen Theologiae admitteretur. Vide diversa Synodorum decreta in Antibarbaro Biblica pag. 147. & sequentibus. Laudabile quidem decretum , sed quam segniter sit observatum quotidiana experientia (ut OEdipo nullo opus Bb 2 sit) iq6 DISSERTATIO XVII. sit) satis fuperque ostendit. III. In aliis Ecclesiis major Candidatorum S. Theologiae habetur ratio , quäm in nostris Ecclesiis, l iguri in Helvetia nemo ad ministerium ecclesiasticum admittitur, nisi ad minimum integrum librum Veteris T. Hebraicum optime explicare possit: & ne fraudi esset locus, {olet ibidem (ut mihi a quodam Tigurino narratum est ) examen linguarum non fieri a quodam Pastore, sed coram Pastoribus ab ipso linguae S. Professore. Cum haec legisset Cl. Hottingerus, ita in Dedicatione ad D. Johannem Rodolphum Stuckium - 8. S. Theologiae in Illustri Tigurinorum Gymnasio Professorem, praemissa Grammaticae quadri- lingui , praefatur. Alta mente manet reposta magna illa animi präsent ia, qua examinibus noßris Philologias , in patria nuper habitis , sts ab exteris Do&oribus non ad exemplum modo propositis , sed etiam scriptis publicis commendatis (luculentum certe de Examinibus Linguarum Originalium apud Tigurinos extat Testimonium in Philologo Hebrao M. Leusden , Professoris apud Ultraje&inos publici, p. 162.) Interesse solebas. Haec breviter in laudem linguae sanctae prooemii loco dicta sufficiant : jam porro linguae sanctae originem investigabimus. IV. Primo quärritur. An Linguae Hebraicae origo sit a natura ? hoc est , An homo , si nullam linguam didicisset, Hebraice a natura loqueretur ? Bpjpondeo negando. Talis homo nullas voces articulatas , quae ä quodam intelligi possent, proferret. Sed posito , quod quidam pueri , separati ab aliis hominibus, educarentur, illi cum tempore sibi formarent novam linguam , quae a nullo alio homine in mundo posset intelligi. Illi non loquerentur Hebraice ; quia jam omnis loquela oritur ex auditu : atqui tales pueri, soli alicubi relicti, nullum audivissent Hebraice loquentem t ergo etiam Hebraice non loquerentur. Fortasse quaedam voces Hebraicae illi novae linguae essent immixtae; sed hoc fieret per accidens, & non quia Hebraei iisdem vocibus u- tuntur. Quod Lingua Hebraica non sit a natura, his sequentibus rationibus evinci potest. I, Si Lingua Hebraica esset a natura, facilius homines eam addiscerent, & ad eam discendam magis proclives essent: sed quotidiana experientia docet Linguam Hebraicam difficilius addisci, quam aliae linguae addiscuntur; & homines minus proclives esse ad Linguam He- brai- D 1 i 'i Imo (ii Nati Nat .SS: 1:1 EU wio 3 , SS De lingua Hebraa Origine & antiquitate . 197 braicam discendam, quäm ad alias linguas Occidentales. 2. Si Lingua Hebraica esset naturalis, ergo surdi ä nativitate Hebraice loquerentur: sed experientia probat tales surdos etiam semper esse mutos. Imo surdi vix possent abstinere ab illa lingua. Naturam expellas furca tamen usque recurret. Nam deprimas vel per annum fumum deorsum , tamen semper ascendet ; quia fumus natura sua semper sursum tendit. Similiter lapidem vel millies sursum projicias tamen semper descendet. z. Varietas illa in Conjugationibus & Declinationibus Hebraicis ac derivatio certa a quibusdam Radicibus non videtur esse a natura sed ex instituto, vel ex certo quodam consilio. V. Atqui regeret forte aliquis. L : ngua Hebraica videtur homini fuisse naturalis : quia primus homo Adamus statim ä creatione Deum Hebraice loquentem intellexit. Si vero Lingua Hebraica fuisset tantum ex instituto & consuetudine, tum homo ad minimum aliquot menses insumere debuisset , antequam Deum Hebraice loquentem intellige- re, & animantibus nomina convenientia naturae ipsorum indere potuisset. J{eJ}>ondeo. Cognitio illa Linguae Hebraicae in primis parentibus non fuit ä natura, nec ex instituto humano ; sed fuit ä Deo homini immediate praeter naturam instillata & infusa. Fuit ergo donum extraordinarium & preeternaturale: & propterea primi nostri parentes illam co- »» gnitionem Linguae Hebraicae , utpote extraordinariam , & ad habitus infusos pertinentem, non propagarunt in liberos, sed liberi didicerunt eodem modo Linguam Hebraeam a parentibus, quemadmodum pueri Linguam Belgicam Anglicam aliasque linguas quotidie a parentibus suis addiscunt. V. Secundo queritur. Si Lingua Hebraea homini non est naturalis: Qurenam igitur lingua homini est naturalis: nam loquela est proprietas hominis, & proprietas est ä natura ? fyjpondeo. Nulla lingua homini est naturalis. Praeterea loquela est quidem homini propria : inde tamen non sequitur , quod Hebraea vel alia certa quaedam lingua homini sit innata. Gravis olim de generis vetustate & quaenam lingua naturalis esset, inter JEgyptios & Phryges nata est controversia ; qui ut rei veritatem experirentur , duos infantes recens natos pastori procul ab omni hominum consortio inter l pecora educandos tradiderunt, prohibentes ne ullus coram eis vocem B b 3 ullain I 9 s DISSERTATIO XVII. D ullam ederet; ut sic prima vox, quae ex his infantibus erumperet, ubi vagire desiissent, litem hanc dirimeret. Exacto biennio infantes tantum beccos clamare inceperunt, quomodo Phryges fanem appellabant. Inde Phryges suam linguam primam & naturalem esse putabant ; & JEgyptii ita superati laudem primaevae & naturalis linguae Phrygibus libenter concesserunt. Haec refert Herodotus lib. 2. Huic haud absimile exemplum etiam legitur in epistolis Patrum Societatis de magno regno & Rege Mogor. Hic Rex triginta infantes loco solitario incluserat, & custodibus interdixerat, ne voculam ullam coram eis ederent; ut experiretur, quanam lingua aliquando essent usuri ; atque adeo ut ejus nationis religionem amplecteretur , cujus infantes linguam proferrent. Sed Rex tandem cognovit & professus est , hunc laborem suille vanissimum : nam nullus eorum distinctas proferebat voces quam ob causam etiam Rex ille nullam adhuc religionem dicitur esse amplexus. Vide hoc exemplum latius diductum apud Besoldum in Dis cursu Philologico pag. 57. Ex his ergo satis evincitur , quod nulla lingua homini sit naturalis. VII. Tertio quaritur. Si Lingua Hebraica non sit a natura; Quis ergo est primus inventor & auctor hujus linguae ? Rfjpondeo. I. Quidam inventionem Linguae Hebraicae adscribunt ipsi Adamo , ac si ipse ex propria industria & ingenio hanc linguam sibi effinxisset; quemadmodum jam omnes hodiernae linguae ab ipsis hominibus excogitantur. Sed haec sententia rejicitur: nam Adamus non potuit tam cito linguam hanc efFormare & addiscere , qua Deum loquen« fem intelligeret , & qua Eum & Evam alloqueretur. He/pondeo. II. Alii statuunt primum Linguae Hebraicae auctorem este ipsum Deum. Haec sententia a nobis approbatur propter sequentes rationes 1. Si Lingua Hebraea homini non sit innata, vel si non sit inventa ab ipso Adamo : ergo a Deo esse oportet: nam non datur quartum. Hanc sententiam defendunt etiam Hebraei : qui propterea Linguam Hebraeam vocant linguam creatam , vel creaturam Divinam i quia Deus hanc linguam in Adamo creavit, eique quasi miraculose instillavit. Nam homo non utitur certa quadam lingua , nisi aliquem audiverit loqui illa lingua; sed Adamus cum Deum Hebraice loquentem intelligeret , neminem ita loqui audiverat, a quo hanc linguam discere potuisset. frs!SC.! M loq E, lairn!: Ma nfai.l «r ti ■ -Miii in U !U: 2 . Lia- a?; De lingua Hebraa Origine & antiquitate. 199 2. Lingua Hebraica propterea videtur esse a Deo , quia ad Adami perfectionem requirebatur talis facultas , quä conceptus suos aliis exprimere posset : aliter enim in principio non fuisset perfectus respectu loquelae, sed suisset similis illis hominibus , qui novas terras invisi- tant, & linguas illarum non intelligunt; quique eatenus etiam sunt imperfecti. VIII. Objiciet fortafle nonnemo, quod Lingua Hebraea videatur esse naturalis: quia ipse Adamus imposuit bestiis agri & volucribus cceli nomina, Genes, cap. 2. v. 19.20. ergo cognitio Linguae Hebraicae non videtur Adamo instillata a Deo, sed ab ipso Adamo inventa. Rejpondeo. Deus ante hanc nominum impositionem Adamum modo alloquutus fuerat vers. 16. & 17. & sic Adamus , antequam nomina bestiis & volucribus imponeret, Linguam Hebraicam callebat. IX. Quarto quaritur. Cum certum sit Deum Linguam Hebraicam creasse in Adamo , quaeritur porro , Quomodo Deus hoc effecerit? An solummodo secundum Radices & fundamenta Linguae Hebraeae, quibus cognitis caetera derivata facile formari possunt ? An vero etiam fecundum omnia derivata , fecundum omnes literas , fecundum puncta & accentus, secundum verba & nomina, & secundum eorum conjugationes & declinationes ? Respondeo. Utramque sententiam defendunt tum Christiani, tum etiam Judaei. Sed nobis videtur illa sententia verosimillima, quae statuit Deum tantummodo infudisse Adamo Linguam Hebraicam quoad Radices; & tum Adamum per propriam scientiam & sapientiam, qua erat praeditus , reliqua derivata, a Radicibus descendentia, formasse. Haec omnia derivata formare non fuit difficile Adamo, cum majori sapientia praeditus fuerit, quam ullus hominum, qui jam facillime , posita Radice, aut primigenia quadam voce in quacunque nota lingua, reliquas voces inde per additionem vel per detractionem quarundam literarum formare possunt: ex. gr. Adamus ex Radice seminavit, ä Deo sibi instillata, facile potuit derivata, in significatione quodammodo convenientia , excogitare ; scii. JHt semen , quia seminatur , brachium , quia brachio serere solemus , & sic deinceps. X. Ex his antecedentibus jam facilis est responsio ad quaestionem quintam , qua quaritur : An Hebraica lingua omnium linguarum sit prima & antiquissima ? Rejpon- 200 DISSERTATIO XVII. Rgßxmdeo affirmando. Si enim Deus statim ä creatione hanc linguam Adamo infuderit, ergo haec lingua est prima , & per consequens antiquiffima. Adstipulantur huic sententiae fere omnes doctores tam Hebraei quam Christiani, quorum longus catalogus videri potest in Dissertatione prima Buxtorfii. Addatur his M. Augustus Pfeifferus, Professor Wittenbergensis, qui in Synopsi quaestionum Philologicarum Disp. i. quaest. 3. hanc antiquitatem approbat ; quem Auctorem amatoribus quaestionum philologicarum , (quales plurimas in dicta Synopsi -tractat) de meliori nota commendo. Sed, miffis auctoritatibus, videamus, quibus rationibus t.Linguae Hebraicae vera antiquitas probari poffit. XI. Primum argumentum,'probans Linguae Hebraeae ultimam antiquitatem , est desumptum a summa Linguae Hebraicae perfectione A simplicitate. Indubitatum est apud Philosophos , & rationi maxime consentaneum axioma , Perfe&um imperse&o , & simplex composto prius efl: & propterea Lingua Hebraea, quä nulla datur perfectior & simplicior in mundo, caetsris omnibus tempore antiquiorem esse ipsa recta ratio indicat. Perfe&io hujus linguae manifesta fiet, si penitius consideretur. 1. Efficacia significationis vocabulorum. Nulla enim lingua in toto terrarum orbe invenitur , quae tanta efficacia naturam & proprietatem rerum effert, quam haec ipsa Hebraea: ex. gr. Ciconia vocatur nTDtj a benignitate, quam illae aves erga se invicem exercent. In Talmude quaeritur: Quare ciconia sic vocetur ? Respondent Talmudistae , quia exercet }—dTpn benificentiam erga socios suos , alimentum cum illis communicando. Similiter columba appellatur nJl», quia oppreffioni & praedae exposita est, a Rad. HJ* opprejßt vi vel fraude. Centena similia exempla proferri possent , in quibus voces simili modo exprimunt naturam sive proprietatem rerum significatarum. Ergo auditis nominibus animalium etiam quodammodo natura illorum animalium nota fit. 2, Loquutiones Metaphoricae in Lingua Hebraea sunt elegantiffimaej & quoties adhibentur tropi, toties micantes videas radiantelque figurarum stellas tanta dignitate ac gratia , ut eas omnes facile videant, qui Hebraea vident. 3. Cum omnes aliae Linguae multas peregrinas voces plerumque admixtas habeant, haec sola nullas alias voces exoticas ex aliis linguis mutuatur. 4.PIU- De Ungute Hebrate Origine & antiquitate. 201 4. Plurimum etiam ad perfectionem Linguae Hebraeae facit ejusdem constantia in omnibus libris Veteris Testamenti. Miratus saepiisime fui quod tanta sit Linguae Hebraicae convenientia in omnibus libris Veteris T. cum sciamus libros illos a diversis Viris , qui saepe proprium stylum expresserunt, diversis temporibus , & diversis in locis este conscriptos. Scribatur liber a diversis viris in eadem civitate habitantibus, videbimus fere majorem differentiam in illo libro vel respectu styli, vel copulationis literarum , vel respectu aliarum circumstantiarum, quam in totis Bibliis. Verum si liber sit scriptus, verbi causa, a Teutonico & Frisio , vel si intercedat inter Scriptores differentia mille annorum, quanta in multis libris Veteris Testam, respectu scriptionis intercessit , eheu! quanta estet differenta linguae. Qui unam scripturam intelligit , vix alteram intelligeret : imo erit tanta differentia , ut vix ullus eas liqguas, ob differentiam temporis & loci ita discrepantes, regulis Grammaticae & Syntaxeos comprehendere possit. Verum in Veteri Test. tanta est constantia, tanta convenientia in copulatione literarum & constructione vocum, ut fere quis putare posset omnes illos libros eodem tempore, iisdem in locis, a diversis tamen auctoribus esse conscriptos. s. Omittimus jam multa alia , quae etiam ad perfectionem Linguae ' Hebraicae plurimum conducunt s nempe quod haec lingua sit omnium linguarum antiquissima, quod sit ab ipso Deo creata, quod Deus saepe hac lingua Prophetas suos alloquutus fuerit, & oracula sua populo hac lingua dederit. Simplicitas Linguae Hebraeae consistit magna ex parte in paucitate literarum, quibus Radices sive voces primitivae constant. Pleaeque Radices communiter tribus tantum constant literis , & ex illis caetera Derivata formantur. Raro occurrunt voces compositae, nisi eaedem sint nomina propria personarum vel locorum : nam ad voces compositas non referimus nomina ornata pronominibus praefixis aut affixis , sive etiam aucta aliis literis servilibus. Non occurrunt in hac lingua aliquae dialecti, uti apud verbosos & mendaces Graecos , quorum singuli fere auctores novam linguam cacozelo quodam videntur sibi fabricasse. XII. Secundum argumentum, quod Judaei ad Linguae Hebraeae antiquitatem demonstrandam adferunt , petitur ex Etymologia nominum propriorum in historia primaeva Veteris Testamenti occurrentium. Philol. Hebr* Cc Nam 202 DISSERTATIO XVII. Nam nomina propria Hebraica, quae in principio creationis & sequentibus temporibus indita hominibus suerunt , sunt Hebraica, & derivan- tur ä Radicibus Hebraicis: ergo Lingua Hebraica illo tempore fuit usi. P>- tata: & per consequens Lingua Hebraica esi lingua prima & antiquissima. Ex. gr. tX3TX Adam dicitur ab nö“IX Adamah , terra ; quia ex terra creatus esi. Similiter Hin Eva vocatur vivificatrix : quia erat sutura mater omnium viventium: hanc Etymologiam ipsa S. Scriptura dat. Falsa igitur est Kabbalistarum Etymologia , qui statuunt Evam derivari ä - nin indicavit, annuntiavit , verbo Chaldaeis usitato ; quia quodam tempore decem cabi sive mensurae loquelae sive potius garrulitatis csditüs descendissent, de quibus novem mensuras sibi foeminae abstulissent : & X propterea Eva ita quasi garrula vocata fuisset. Eodem modo Peleg derivatur a Radice Hebraica uhö divisit: quia divisio linguarum eo tempore facta est. Ex his similibusque nominibus propriis ipso jubare meridiano clarius illucescit Linguam Hebraicam esse primam linguam ; quia nomina illa propria sunt desumpta ex illa lingua , quae temporibus illorum Patriarcharum fuit usitata ; atqui illa nulla alia est nisi Lingua Hebraica. Urgent admodum hoc argumentum Hebraei & multi ex Christianis Scriptoribus, qui hac de materia scripserunt. Si nomina Hebraica Adami, Hevae, Kaini aliorumque fuissent vel Gallica, vel Latina, aut Belgica, descendentia etiam ab illis linguis, inde quis ! f; concludere posset : ergo lingua prima fuit vel Gallica , vel Latina E aut Belgica. Sed cum nomina prima illorum Patrum sint pure Hebraica , quorum origo etiam in Scriptura ex Lingua Hebraica elici- tur, firmiter concludimus Linguam Hebraeam esse omnium linguarum i primam. XIII. Objiciet fortasse aliquis, quod Moses illa nomina propria mutaverit, & ex alia lingua in suam transtulerit. sespondeo. Hoc nullo modo videtur verosimile : nam Scriptores A Historici non solent nomina propria personarum & locorum immutare; sed solent eadem illibata Si invariata retinere, parumper tantum ad linguae sua: flexionem accommodata , ut origo prima illorum nominum : semper adhuc appareat. XIV. Tertium argumentum, quo antiquitas Linguae Hebraeae evincitur , est desumptum ex votibus Hebraicis occurrentibus in omnibus aliis linguis. Vix ulla lingua est, in qua non inveniuntur voces vel ^ purae Hebraicae, vel Hebraicae originis, quae ut filii Linguam Hebraeam matrem, De lingua Hebraee Origine & antiquitate. 203 matrem suam indicant. Quidam Lexica ediderunt, in quibus harmoniam aliarum linguarum cum Lingua Hebraea ostenderunt Ut vis hujus argumenti clarius innotescat , exempla quaedam in medium proferam ; ex. gr. Ad imitationem Hebraeae vocis fo*p Graeci fecerunt vocem rtjufiov signum. Ad imitationem Hebraeae vocis Latini fecerunt piger: nam ua significat piger fuit. Similiter N'l, Belgae vocant reucl^. Similes aliae comparationes cum aliis linguis possent institui, nisi res clara esset: sed re? illa ita clara est ut nulla tali demonstratione indigeat. Ast in Lingua Hebraea nullae occurrunt voces, quae ex aliis linguis mutuatae sunt. XV. Fortasse objiciet nonnemo, quod Lingua Hebraica non videatur esse pura: quia hodiernae Linguae Hebraicae multae voces Arabicae, Persicae, Graecae, aliaeque, ex aliis linguis mutuatae, sunt immixtae. Hoc ita esse , videri potest in commentariis Rabbinorum , in Talmude & ia aliis Judaeorum Scriptis : ex. gr. voces qivhL Philosophus & X'Lioh'2 Philosophia sunt desumptae ex Lingua Graeca. Imo etiam in ipsis Bibliis nonnullae tales voces peregrinae inveniuntur: ex. gr. in Esthera occurrit vox Persica significans sortes. Multae similes peregrinae voces possent in medium proferri, nisi res fatis clara esset. Ergo argumentum tertium non videtur procedere. Pgjpotidere. i. Verum est, quod in hodierna Lingua Hebraeo - Rab- binica & Talmudica multae voces ex aliis linguis desumptae, occurrant: sed tales peregrinae voces non inveniuntur in antiqua Lingua Hebraica, quae pura est in Veteri Test. & de qua solummodo quaestio est. Rabbini debuerunt multas voces Hebraicas excogitare : quia omnium rerum in Veteri Testamento non fit mentio. Sicuti in Novo T. Graeco non inveniuntur omnes voces Graecae, sic etiam in Veteri T. Hebraeo non inveniuntur omnes voces Hebraicae. 2. Lingua, qua Talmud conscriptum est, non est Hebraica, sed sere Chaldaica: ideoque argumentum desumptum a lingua Talmudica ad Hebraicam nullius ponderis & momenti est. 3. In Veteri Testamento Hebraico occurrunt quidem quaedam voces alienae, sive ex aliis linguis mutuatae , sed illae non fiunt Hebraicae.: ex. gr. Gen. 31. 47. Laban vocavit tumulum illum Xrdinfet -u» Cumulum testimonii. Hae voces alienae sunt quidem Textui Hebraeo immixtae . sed eae non fiunt Hebraicae. Similiter vox Persica DHIS significat quidem sortes t sed ea vox in tali significatione nunquam ab He- Cc 2 braeis 204 DISSERTATIO XVIII. braeis usurpatur , nec edam unquam fit vox Hebraica. Lingua ergo £ Hebraea Veteris Testamenti nullas voces ex aliis peregrinis linguis ita jnutuatur, ut easdem faciat suas proprias. XVI. Ex his concludimus, quod Lingua Hebraea sit omnium lingua- t rum prima. Rejiciuntur ergo, qui statuunt vel Linguam Germanicam , ut vult Jo- i hannes Goropius Becanus; vel Chaldaicam , ut sentit Theodoretus, este linguarum omnium antiquilsimam. Qui defendunt Linguam Germanicam este primam, risu potius exsibilandi sunt, quam rationibus refutandi: sed qui hunc primatum Linguae I Chaldaicae adscribunt, errant quidem , attamen majori veritatis specie sententiam suam defendunt. Nam linguam aliquam Orientalem fuisse primam, extra controversiae aleam nobis positum esse videtur; quia nostri primi parentes in Aslyria , quae in Oriente sita est, habitarunt: atqui in Assyria saltem tempore captivitatis Babylonicae Chaldaice loquebantur. Verum enimvero , qui aliqualem cognitionem harum duarum linguarum adeptus est , facile videbit Linguam Hebraeam Chaldaea multo simpliciorem & antiquiorem esse. Pleraeque enim voces Chaldaicae ä Vocibus vel ä Radicibus Hebraicis , additis vel mutatis quibusdam literis, formantur. Ex. gr. Pro Deo Chaldaei dicunt NnVx; pro Rege JO'TO cum adjectione literae Aleph. Ex his videmus voces Hebraicas multo simpliciores esse vocibus Chaldaicis ; & per consequens verum est Linguam Hebraicam multo antiquiorem esse Lingua Chaldaica. DISSERTATIO DE C IM A-0 C TAV A, Q_U E EST DE CONFUSIONE LINGUARUM. Pars §. i. Lingua Hebraa variis goß invicem feculis incorrupta permanfit. 2. Quod Lingua Hebraa diu fuerit sola probatur ex Genes, ii. i. licet nonnulli illum Textum explicent de eadem lingua & phraßbus , aut de unitate animorum. I. Quod unitas lingua inteUiga- Prior. tur, probatur auBoritatibus A ratione. 4. Obje&io, desumpta ex Cap. IO. v. s. Genes solvitur. 5. Falsum efl pugulos arebit eBos calluisse 70. linguas , & Deum intro- [ duxisse in singulos oblivionem 69. J linguarum. 6, Cau- De Consußone Linguarum. 6. Causa confusionis non eß aer Borsippa vel ipsa natura, vel homo , vel Angelus , sed ipse Deus. 7. Deus filus eß auBor confusionis linguarum. g. ObjeBio desumpta ex verbis Gen. 11.7. descendamus fac. non probat Deum usum ejse opera Angelorum. Nec ille modus loquendi usurpatur de unica persona. §. Prava explicatio Judaica verborum Gen. 1. 26. faciamus hominem recensetur. 10. Deus non eß usus hominibus vel mutando eorum corda , vel inducendo oblivionem lingua prima, vel producendo voluntatem eligendi novas linguas. 11, Consufio linguarum non videtur saBa per vocis unius variam fignifi- cationem , aut per novarum linguarum creationem, sed per permutationem fac. 21. Archite&i, non intendentes legitimum finem, peccarunt in adifi- cntione Turris Babylonica. 13, Non adif.cdr unt Turrim ut bel- 20 % lum Deo inferrent , vel ut tuti effient d diluvio, vel ab incendio. 14. Sed ut nomen fibi compararent , fa ne dispergerentur per terras. 15. Facere sibi nomen non significat Genes. 11. 4. facere idolutn propter tres rationes. 16. Peccatum illorum archite&orum recensetur. 17. Alter finis adificationis turris allegatur. 18. Illos architeBos revera peccasse probatur contra Aben Esram fa To- jiatum ex fingularibus panis. 19. Prima poma fuit consufio linguarum. 20 - Magna est disserentia inter confusionem linguarum Babylonicam, fa inter effusionem linguarum in Apostolos. 21. Altera pcena est dispersio populorum. 22 . Incola orbis suiffent quidem eunt tempore di/pergendi sed non tam repente , non ex odio , fa unitatem lingua nihilominus servdjfient. ' Sectio I. P Ostquam Deus ab initio creationis Linguam Hebraeam in Adamo creässet , eandem etiam variis post invicem faeculis in posteris ejus incorruptam conservavit. Lingua enim Hebraea non fuit subjecta tali mutationi, quali communiter hodiernae linguae subjectae esse solent. Nam hodiernae linguae tractu temporis varias subeunt mutationes , ex quarum mutationibus nonnunquam diversae linguae oriuntur : sed Lingua Hebraea setnper pura permansit, & non passa est tales mutationes, quales eseterae hn- Cc 3 gu* 206 DISSERTATIO XVIII. guoe quotidie patiuntur. Vidimus superiori Dissertatione quod Deus Linguam Hebraeam in Adamo creaverit; jam porro originem & causas diversarum linguarum investigabimus , & videbimus an haec lingua in principio creationis sola in mundo suerit. II. Primö quaritur. An Lmgua Hebraea in principio creationis sola fuit in mundo? Et quamdiu fuit sola? l\ejpond:o. Haec Lingua Hebraea sola & unica suit in mundo, ct quidem ultra mille & septingentos annos; toto illo tempore homines tantum Hebraice loquebantur; etiam nulla lingua prater Hebraeam in initio creationis fuit usitata. Hoc probatur ex Geneseos Cap. xr. v. i. E- rat tota lena (id est , omnes incolae terrae ) labii unius ( sermonis unius) (ps verborum eorundem. HcCC verba Mosis ab omnibus eodem modo non explicantur, i. Hebraei nonnulli hic magis subtilius quam solidius distinguunt inter labium & verba, quasi haec eandem linguam, illud vero modum pronuntiandi & orationem contexendi significaret. Sensus ergo illorum verborum ex lententia illorum Hebraeorum talis est , scii, non tantum eandem omnium fuitfe linguam, sed etiam easdem phrases & modos loquendi fuisse adhibitos j ita ut docti non splendidioribus & elegantioribus phrasibus ac verbis mentem suam expresserint quam indocti. 2. Sunt etiam ex Hebraeis / qui verba sermonum eorundem & labii unius. explicant de consensu & unitate animorum & consiliorum in aedificanda turri; nempe quod eosdem sermones inter se miscuerint, & in consilio optime convenerint. III. Nos simplicitatem Textus Mosaici retinemus , quae hanc glossam non admittit: nam in Textu dicitur, quod in initio labium fuerit unicum , & quod lingua ipsorum & non mens fuerit divisa. Auctoritatibus & ratione haec sententia potest confirmari. Nam eam approbat, i. largum Hierosolymitanum in hunc locum, cum ait : onx rrm ns*jn in Vxnai *m xjnxq xnrAa sim phbOO lin XUjllp Et fuerunt omnes generationes terree linguee unius , loquela unius , conßlii unius : nam lingua fan&a loquebantur. Deinde Paraphrasis Onkelosi, & illa, quae vulgo Jonathani adseribi- tur, etiam eandem sententiam confirmant. Similiter Salomo Jarchi, AbenEzra, & alii multi labium unum explicant per linguam fan&am. 2. Ipsi etiam Ethnici cognoverunt suisse tantum unicam linguam ia De Consufione Linguarum. 207 in mundo: sic Abydenus apud Eusebium & Cyrilkun ait: Cum vero ad id usque tempus homines unius lingua fuissent , linguam diversam ipfis d Diis esse immijfim. Imo Ethnici, quod magis est , statuerunt unicam illam linguam etiam brutis suille communem; adeo ut homines cum brutis & bruta inter ie hac lingua conceptus suos expresserint. 3. Ipsa *>atio hanc unitatem linguae vh'etur evincere: nam in principio creationis & deinceps omnes ab amica Adami familia dependebant. Hic Adam , cum hanc linguam k Deo accepisset , eandem etiam filios suos docuit , filii nepotes, illi iterum alios, & sic deinceps ; uti solet fieri apud nos. Filii enim tamdiu imitantur parentes suos in vernaculo sermone, usque dum ab aliis alias linguas discunt, vel in alias terras proficiscuntur, in quibus alia lingua vulgaris est: sed non legimus in 8. Scriptura, quod Adami posteri ante confusionem visitaverint alias terras, in quibus aliae linguae praeter Hebraeam fuerunt usitatae. IV. Sed objiciet forte nonnemo verba Mosis , quae habentur Geneseos tap. io. commate s. ubi Propheta ante linguarum confusionem dicit: Ab hü divise sunt regiones gentium per terras earum , cuique secundum linguam suam. Hinc videtur probari, quod ante famosam illam linguarum confusionem aliae lingua; praeter Hebraeam fuerint usitatae j quia dicitur, quod regiones fuerint divisa secundum linguam suam. Rejpondeo. Est &pcAr,si; anticipatio , quae usitatiilima est in S. Scriptura. Moses hic narrat, quod demum post aedificationem turris Babylonicae fieret. Sic Saul dicitur quaesivisse asinos patris fui, qui tum temporis nondum sic vocatus videtur: sed tum demum , postquam electus esset ä Samuele in Regem, insignitus videtur nomine Saulis, quia petebatur k populo. Saul enim significat petitus. V. Ex his igitur sequitur falsum esse quod dixerunt R. Elieser in Talmud Hierosolymitano & auctor libri Chaskuni, scii, singulos structores turris Babylonicae calluisse septuaginta linguas, quae etiam ab omnibus & singulis intellectae fuissent; & quando Deus dixisset, defendamus & confundamus illic labium , tum tantum oblivionem sexaginta novem linguarum in singulos architectos introduxisset : adeo ut quam linguam nosceret hic, non noverit ille, sed omnes simul scivissent septuaginta linguas: nam, inquit, nihil novi est sub terra. Verum absurda est eorum Rabbinorum glossa: nam si ea procederet; tum eodem modo possem concludere , quod quidem trecentae linguae, imo multo plures ante confusionem fuerint usitatae quia jam 208 DISSERTATIO XVIII. jam quidem totidem linguae in mundo inveniuntur. Concludimus ergo Linguam Hebraicam usque ad confusionem linguarum fuisse solam in mundo. VI. Secundo quaritur. Quis est auctor confusionis linguarum tempore aedificationis turris Babylonicae ? Rejpondeo. i. Causa efficiens illius confusionis non est aer Borfippa, qui, ex sententia quorundam Hebraeorum , inducit homines in oblivionem omnium eorum , quae didicerunt: unde factum esset , ut quid que, perfusus illo aere, linguae suae suisset immemor, & aliam sibi de novo fabricasset. 2. Ipsa natura non est causa confusionis linguarum. Nam si diversitas linguarum e stet a natura, ergo homines , qui diversis linguis loquuntur , vel divisi essent in diversas species pro diversitate linguarum, vel linguae variarent pro diversitate climatum: sed utrumque falsum est. Nam genus humanum non dividitur in varias species , nec linguae oriuntur ex diversis climatibus: aliter omnes sub eodem climate coeli habitantes, vel eo proficiscentes , & degentes , eandem proferrent linguam. z. Causa confusionis non est ipse homo : quia confusio linguarum superat potentiam hominis. Nam in confusione linguarum duo erant facienda. Primo, lingua vernacula, quam homo cum lacte materno imbiberat , erat e memoria ejus delenda, quam vix spatio viginti annorum , imo fere nunquam - etsi eadem nunquam uteretur, obliterare posset. Secundo: nova lingua erat excogitanda & discenda, qua pater filios & mater filias posset alloqui & intelligere. Haec duo non potuerunt ab ipsis hominibus unquam effici, imo multo minus in momento : nam confusio linguarum quasi in momento introducta est. 4. Angeli non introduxerunt linguarum confusionem: nam haec etiam superat angelicam potestatem. Hebraei quidam statuunt septuaginta angelos effecisse omnes illas varias linguas, cum tamen in libro Zohar dicatur angelos tantum Hebraicam callere linguam. An ergo Angeli infuderunt & docuerunt linguas, quas ipsi non callebant ? Sed videant ipsi Judaei, quomodo haec conciliare poffint. s. Ipse Deus invexit diversitatem linguarum. Divina enim potentia hic adhibenda suit: tali etiam potentia usus fuit Deus cum linguam primam Adamo indidit , & cum varias linguas tempore Festi Pentecostes in Apostolos effudit. Quod Deus linguas confuderit, pro- Dc Consußone Linguarum. 209 probatur ex Geneseos cap. ri. v.9. ubi dicitur, quod confuderit Domi, nus labium universe terne. Ex his jam evincitur, quod Deus sit auctor confusionis linguarum. VII. Tertio quceritur. Utrum Deus solus suerit auctor confusionis linguarum; an vero adhibuerit Angelos sive homines, ut causas instrumentales ad confusionem efficiendam? Fejpondeo. Deus nec Angelos nec homines , ut caulas instrumentales & physice ad confusionem introducendam adjuvantes & operantes adhibuit. VIII. Contra haec forte nonnemo objiciet verba Mosis, Geneseos cap. 11. v. 7. ubi Deus videtur usus opera Angelorum : quia eos videtur alloqui , cum ait: Descendamus & confundamus ibi sermonem eorum. Bgjpondeo primo. Sic quidem Paraphrastes Jonathan explicat illa verba , nempe , quod Deus cum 70. Angelis effecerit confusionem 70. linguarum. Sed illa expositio falsa est. 1. Nam in Textu sacro nulla fit mentio Angelorum: etiam in singulari dicitur versu quinto; Descendit Jebova ad videndum urbem illam & turrim. 2. Si Deus Angelos al- loquutus fuiffet, tum quasi aequales Deo hic introducerentur, & Deus quasi unus ex illis esset, constitutus quodammodo cum illis in eodem dignitatis & potentiae gradu. Sed nullibi in tota S. Scriptura aliquis locus invenitur, in quo Deus in prima persona pluralis numeri ita Angelos alloquutus est. Secundo. Alii aliter respondent, nempe quod Deus , dicendo descendamus & confundamus , hominum & magnorum praesertim Principum more de se in prima persona plurali loquatur, quemadmodum reges aliique solent scribere in decretis suis: nos Carolus, nos Ludovicus &c. sie decrevimus. Sed Textus Hebraeus illum modum loquendi plane respuit; nam nunquam unica persona, se solum intelligens, utitur prima persona plurali, uti Textus Hebraeus hic facit. Rabbini nonnulli fex loca ( scii. Job. 18- 2. 2 .Sam. 1 6. 20. Dan. 2. z6. Cant. 1.4. Gen. 29. 27. Num. 22. 6.) ex Veteri T. proferunt, ex quibus hunc loquendi modum conantur probare: sed ea loca nihil probant ; Sc eorum solutiones videri possunt in Spicilegio Philologien capite xvm. IX. Eodem modo solent Judaei explicare verba Mosis, quae legurv tur Gen. 1.26. ubi Deus ait, C 37 X tlUM Faciamus hominem. Lipman- nus, ne cogeretur concedere pluralitatem personarum , statuit Deum quasi in adjutorem vocasse terram j ac si dixisset, 0 terra, des tu Philol. Hebr. Dd cor« 210 DISSERTATIO XVIII. corpus, ego animam inspirabo. Fingunt Judaei Mosen , cum ad illa verba in scribendo pervenisset, substitisse , & ita Deum alloquutum * fuisse: Quare praebes ansam errandi hominibus ? Nam homines erra- i bunt , & ex hoc modo loquendi plures esse Deos occasionem cogitandi capient. Deus respondisset, erret qui vult errare , scribas, quae ego jubeo. Nos existimamus Deum Patrem , quando dicit defceuda- i mus & faciamus , &c. alloquutum suisse reliquas S. 8. Trinitatis perso- i nas, quae in confusionis & creationis opere, utpote transcunte, etiam i operatae sunt. X- Deum etiam in linguarum confusione non est usus hominibus , > tanquam causis instrumentalibus physice concurrentibus ad confusionem i linguarum. Sunt tamen nonnulli qui hoc defendunt, sed eodem modo ; sententiam suam non explicant. Cl. Buxtorfius in Dissertatione secunda > varios modos enarrat, quibus hoc confusionis opus mediantibus horni-! nibus ex sententia Judaeorum factum fuisset. ; 1. Quod Deus tantum cor illorum hominum mutaverit; & quod, i eum antea essent amici, fadi sint inimici: ita ut singuli propter odium, j quo se mutuo persequebantur, novam linguam sibi fabricarint. j 2 . Alii statuunt , quod Deus tantum induxerit oblivionem linguae primae; ita ut homines suissent instar tabulae rasae , apti ad recipien-l dum omnes linguas. Ex ipsorum ergo sententia Lingua Hebraea suissj set obliterata, quä obliteratä singuli novam sibi linguam iterum esse- i cissent. ! z. Quod Deus tantum in ipsis produxerit voluntatem eligendi no-i vas linguas, per quam tales linguas , quales voluissent, elegissent.; Buxtorfius adhuc alios modos dido loco describit : sed nos, illis o-i miffis & rejectis, soli Deo immediate confusionem linguarum adscri-i bimus. XI. Quarto quaeritur. Quomodo Deus linguas confudit ? Respondeo. Scriptura non expresse describit modum illius confusio-- nis, sed dicit tantum, quod Dominus confuderit labium terrae. ; Verbum hoc significat miscere rem cum re , ut stramen cum avena, aut i farinam cum aqua. Tres sunt sententiae de modo secundum quem con-. fusio linguarum facta suisset. i. Nonnulli putant, quod linguae sint confusae non per variarum linguarum multiplicationem , sed per unius vocis variam significationem : ex. gr. vox D!? aqua in qtiorundam auribus significässet lapidem , iHj ‘iHIU L* di < i«r v > i; i .'-.D '3J ii S: ;i 'Hm K '^ti De Confusione Linguarum. 211 dem , in aliorum vero auribus perpendiculum , lignum , vel aliquid aliud. Sed hoc absque ulla specie veritatis asseritur : nam sic ipsae linguae non fuissent confusae, sed tantummodo vocum Hebraicarum diversa significatio fuisset per Deum introducta. . 2. Haec multiplicatio linguarum non videtur facta per creationem novarum linguarum ; quasi Deus tot novas linguas ita creässet , sicuti in principio mundi unicam fecit : nam in Textu Hebraeo Genes. 11.7. non scribitur ^stdivistt , aut Vqnn distinxit, sed nSaj confundamus. 3. Verosimillima videtur eorum sententia , qui statuunt confusionem illam factam esse non per creationem novarum linguarum , sed per vocalium & literarum radicalium permutationem , transpositionem , detractionem , & per productionem syllabarum , qua prosodia mutata nonnunquam alius sensus educitur: ex. gr. In Jylvis leporem , in verbis quare leporem. Haec diversa pronunciatio diversum parit sensum. Tali modo, ut & addendo, vel detrahendo quasdam literas, vel easdem trans, ponendo Deus linguas miraculoso modo confudisse videtur. Nihilominus Lingua Hebraea in posteris Heberi mansit pura & incorrupta; quod postea fusius explicabimus. XII. Quinto quaritur. Ob quam causam Deus linguas ita confudit ? mpondeo. /Edificatio turris Babylonicae occasionem praebuit confusioni linguarum. An igitur Architecti in aedificatione turris illius peccarunt ? An non licet turrim aliquam etiam altam fabricare ? Restondeo affirmando. Iu ipsa quidem aedificatione turris non consistit peccatum ipsorum ; sed in eo consistit , quod non intenderint legitimum finem in hoc opere. XIII. Sexto quaritur. In quem finem aedificarunt turrim illam Babylonicam ? fystondeo. i. Ab omnibus non iidem fines hujus aedificationis as signantur. Saltem non ideo aedificarunt turrim illam, ut ad'coelum viam sibi pararent, & Deo bellum inferrent. Ex hac aedificatione turris Babylonicae nata est fabula illa apud Ovidium, quod Gigantes montes montibus imposuerint > & bellum Jovi inferre voluerint. Sed quis sanae mentis credere posset illos Architectos omnes , inter quos fuerunt multi sapientes, tam vesanos fuisse, ut putässent se polle contra Deum belligerare ? Satis enim Dei potentiam & coeli altitudinem Dd 2 nove- 212 DISSERTATIO XVIII. noverant: quia, testante Josepho , Sethi nepotes jam ante diluvium Astrologiae operam dederant ; qui etiam sua inventa columnis inscripserant, quarum una, vivente Josepho, adhuc in Syria supererat. Ex illis columnis & ex aliis rebus facile magnam illam & inacceilibilem distantiam coeli potuerunt cognoscere. 2. Non ideo extruxerunt turrim illam, ut in ea tuti essent contra v/m aquarum, si fortasse novum diluvium iterum terram inundaret, uti sentit Josephus. Nam nullum est dubium, quin fatis cognoverint illud foedus , quod Deus pepigerat cum Noacho, ejusque posteris, & quod sacramento iridis confirmaverat de non amplius perdendo genere hu- mano per aquas diluvii. < Deinde si propterea aedificassent turrim illam, ut in ea tuti essent contra vim aquarum; Quare ergo, relictis altiffimis montibus Ararat , ir locum depressum descendissent, extructuri turrim illam in valle humil inter duos amnes vastiilimos, Euphratem scii. & Tigrim, quorum inun dationibus Babylonia erat obnoxia? An non potius in altiffimis monti bus Ararat eandem aedificassent, ubi magis tuti fuissent ä suturo di luvio ? z. Non ideo aedificarunt molem illam Babylonicam, ut tuti eflen 8 suturo incendio . Quo mare, quo tedus, correptaque regia coeli Ardeat . Nam quis putässet se fore in turri illa tutum in generali orbis incen dio ab igne coelitus delapso ? XIV. Tribus praecedentibus sententiis rejectis , ipsiim Textum sa erum inlpiciamus, qui ait eos turrim aedificasse propter duos fines: I Ut nomen sibi compararent: dicunt enim Genes, ii. 4. faciamus nobis nomen . 2. Ne dispergerentur : dicunt enim ibider 'Sj? ne dijpergamur in faciem terra. XV. Prior finis aedificationis turris Babylonicae continet comparatic mm nominis: voluerunt enim sibi comparare nomen. Rogabit forte nonnemo: An non licet comparare sibi nomen ? A non viri generosi egregiis factis committendis famam & nomen sibi coir parant ? An non viri docti libros conscribunt ut celebres evadant ? I an hoc est peccatum ? Reßondeo. Hebraei, quia non vident , quomodo architecti illi pc tueiint peccare in comparando nomine, si nomen in Textu simplic De Consußone Linguarum . 213 ter significet famam , excogitarunt aliam explicationem vocis nominis. Putant enim vocem D? nomina eo in loco significare Deum , quemadmodum sumitur Levit. 24. 11. ubi filius mulieris Israelitidis dicitur nuncupasse X nomen , id est , Deum. Itaque illa phrasis, faciamus nobis nomen , fecundum Hebraeos denotaret idem , ac fi dixissent , faciamus nobis Deum sive idolum , quod in illa turri collocabimus & adorabimus. Sed haec expositio Judaeorum falsa est. Turris illa postmodum quidem fuit consecrata Belo, id est, Nimrodo: sed hic Nimrod tempore aedificationis vix erat natus. Deinde Nimrod ille demum post obitum colebatur : ergo illi propterea turrim non aedificarunt. Praeterea verba Textus tali modo de idolo explicari non possunt propter has sequentes rationes. r. Quia vox D» nomen significat quidem in S. Scriptura & in scriptis Rabbinorum Deum verum , sed nunquam idolum : nam idem denotat quod Jehova: & Rabbini saepissime pro jEHOVft, in Textu occurrente , dicunt num nomen. 2. Quando VV nomen sumitur pro Deo » tum habet praefixum articulum n , & dicitur 02'N, ut Levit. 24. II. sed hic simpliciter dicitur D® sine articulo. 3. Facere ftbi nomen est phrasis Hebraica, in S. Scriptura fatis usitata, significans idem, quod famam sibi factis suis comparare : sic scribitur de Davide 2. Sam 8- lZ. David fecit sibi nomen , hoc est , David factis suis se celebrem fecit, aedificarunt igitur turrim illam , ut immortale nomen sibi apud posteros compararent. XVI. Rigabit nonnemo: In quo consistit peccatum illorum architectorum ? Rejfondeo. Fuerunt ambitiosi & superbi in hoc opere. Tantummodo enim ad pompam turrim illam aedificarunt , & non ad aliquem usum; vel ut esset templum, in quo Deum adorarent ; ve! ut eslet altare, super quo sacrificia sua offerrent. Non quaerebant gloriam Dei, quae ante omnia quaeri debebat , sed propriam, ut posteris suis essent admirationi. XVII. Alter finis aedificationis turris Babylonicae exprimitur his verbis: Genes 11. 4. Ne forte dißergamur. JEdificarunt turrim illam , ne dispergerentur; sed illa e contra causa suit , ob quam longe late- que dispersi fuerunt. Quaesiverunt arctam conjunctionem, qualem Dd 1 - 214 DISSERTATIO XVIII. quaerere per se non est illicitum, sed rebus publicis maxime necessarium. Nam, uti etiam est sententia DD. Ordinum harum Unitarum Provinciarum , Concordia res parva crescunt , Discordia maxima ditabuntur. Licet igitur quaerere arctam unionem, si modo talis unio non repugnet voluntati & ordinationi Divinae. Illi quaerebant unionem arctam, ne dispergerentur per terram, sed Deus volebat eos dispergi per terram , eosque eandem implere: nam Genes i 28 - dicitur: Crescite , multiplicamini , replete terram. Huic voluntati Divina; restiterunt. XVIII. Hallucinantur igitur Aben Esra, Tostatus aliique , qui architectos hujus turris a crimine omni liberant , quique statuunt Deum propter nullam aliam causam nisi propter beneplacitum suum linguas confudisse , & populum dispersisse. Sed praeterquam, quod jam peccata eorum architectorum demonstraverimus, eadem adhuc apparent ex poenis singularibus, quibus Deus architectos turris illius punivit. Eae poenae Genes, ii. dicuntur esse duae, scii, confusio linguarum & dispersio populorum. XIX. Consufio linguarum suit prima poena. Ante illam enim se mutuo intelligebant: sed propter confusionem instar mutorum erant, non potentes conceptus suos sibi mutuo revelare. XX. Regeret forte aliquis: Creatio variarum linguarum in Apostolis erat egregium donum, & speciale beneficium Spiritus sancti : ergo in architectis turris Babylonicae non videtur fuisse poena. Pejpondeo. Magna est differentia inter confusionem linguarum Babylonicam, & inter donum diversarum linguarum in Apostolis : nam i. In singulis Apostolis variae producebantur linguae , quibus mediantibus utrimque conceptus suos exprimebant ; sed in singulis architectis tantum erat unica lingua, & quidem diversa , ob quam linguae diversitatem alter alterum non intelligebat. 2- In Apostolis erat beneficium : quia per hoc donum linguarum amissa unitas primigeniae linguae quodammodo in illis restituebatur. Nam quo quis plurium conceptus intelligit, eo magis ad unitatem , linguae primae accedit, per quam ante confusionem conceptus aliorum intelligebat: sed e contra in architectis per confusionem linguarum unitas illa linguae , & potentia aliis revelandi conceptus suos fuit diminuta, & fere annihilata. XXI. Altera poena singularis, quae aedificationem turris & confusionem linguarum sequuta est, fuit dijsersto populorum. XXII. De Consußone Linguarum. 21^ XXII. Objiciet sorte nonnemo: TEdificatores turris aliique incolae orbis habitabilis cum tempore necessario fuissent dispergendi: ergo disperso populorum non videtur suisse poena ob aedificationem turris introducta. stejpondeo. Imo illi suissent dispergendi: nam terrae Babylonicae angusta capacitas tantam hominum multitudinem non potuisset comprehendere. Sed magna est differentia inter dispersionem populorum tempore aedificationis turris Babylonicae factam ,, öt inter eam quae cum tempore facta suhlet. 1. Incolae terrae non suissent tam repente eodem tempore ab invicem disjuncti. 2. Non suissent a se invicem separati ex odio, sed successu temporis crescentibus hominibus ad alia loca colonias quasdam deduxissent communi consensu. Fuissent quidem dispersi , sed in unitate Linguae Hebraicae convenissent , quemadmodum ante confusionem conveniebant. Reliqua de confusione linguarum & aedificatione turris Babylonicae proxima Dissertatione sequentur. DISSERTATIO DECIMA - NONA, QJJ E EST CONFUSIONE LINGUARUM. Pars Posterior. §. I. Flures quastiones , tangentes confufionem linguarum , sunt enodanda. 2 - De numero linguarum non est eadem Hebraorum Gracorum & Latinorum sententia. Z. Hebrai statuunt confusionem esse fa&am in LXX. linguas: quia totidem numerantur nepotes Noachi Genes, i o. 4 - Christiani nonnulli probant ex 70. discipulis Christi totidem populos & linguas. s. Judais non est facile adhibenda fides quando loquuntur de numero septuagenario : quia semper varia mysteria ex hoc numero elicuerunt. 6 . Ex 70. nepotibus firmiter non probantur 70. gentes sive papuli. 7. Nec ex 70. gentibus lingua 70. 8- Non sequitur : fuerunt 70. discipuli Christi j ergo fuerunt totidem populi & lingua. 9. Grad & Latini defendunt confufionem esse fa&am in 72. linguas : quia in verfione Graea Gen. 216 DISSERTATIO XIX. Gen. io. adduntur adhuc duo nepotes. 10. Eupkorus aliique in jq. propter totidem animas qua in Mgyptum descenderunt. 11. Pacianus in I 2 s. 12. Humerus linguarum , occafione turris Babylonica ortarum , eß ignotus. I Z. Lingua quadam, in quas confuso videtur sa&a, recensentur. 14. Figinti sere linguarum meminit sacra Scriptura. Is. Tempore Phalegi confuso linguarum eß sa&a. 16. Inquiritur an confuso st sa&a circa mortem , aut circa mediam at at em , aut circa nativitatem Pha- legi. 17. Confuso videtur sa&a circa nativitatem Phalegi. l8 Prima objeci io , quas nomina etiam imponantur sve mutentur circa mediam aetatem, solvitur. 19. Etiam secunda , quod circa vel poß mortem infantibus nomina imponantur, enodatur. 20. Ut er tertia , quod satio ior. annorum mundus non potuerit ita multiplicari, praecipue cum vita poßdiluvianorum suerit brevis. 21. Concluso hujus quatflionis. S E C T I O I. ^■"^Uperiori Dissertatione egimus de auctore, & de modo confusio- nis linguarum , tempore aedificationis turris Babylonicae factae; ut & de causis, ob quas Deus tot varias linguas effecit: sequun- tur jam aliae quaestiones, quae circa materiam confusionis linguarum moveri solent. II. Primö quaritur. In quot linguas confusio linguarum tempore aedificationis turris Babylonicae est facta ? Bejpondeo. Non est eadem omnium doctorum sententia: alia enim est! Hebraeorum, alia vero Graecorum & Latinorum sententia. i III. Prima sententia est Hebraeorum , qui statuunt confusionem lingua-! rum esse factam in septuaginta linguas: quam sententiam conantur prae- i cipue probare ex 70. nepotibus, qui ex Noacho descenderunt. Nam I lacra Scriptura Geneseos capite .10. ex tribus Noachi liberis septua -1 ginta colligit nepotes \ scii, ex Japheto colligit nepotes quatuorde-' cim , ex Chamo triginta , & ex Schemo viginti fex ; qui simul collecti constituunt septuaginta nepotes, & totidem familiarum capita.i Ex his LXX nepotibus colligunt etiam fuisse LXX. populos : quia putant quod singuli nepotes constituerint singulos populos. Hanc numerum LXX populorum deducunt ex Deuter. 33.8. Quando hare- ditci- De Ccnisußone Linguarum. 217 ditat es difiribuit Excelsus gentibus , quando divisit filios Ad septuaginta. Quot fuerunt Angeli, qui quodammodo ut causae instrumentales linguas confuderunt? Septuaginta. Quot linguas singuli Viri, congregati in magno Sanhedrin , calluerunt ? Respondent iterum more suo septuaginta. Quare tot ? Ut omnes & singulos ex septuaginta populis (qui fecundum sententiam Judaeorum 70. linguis loquebantur ) coram Sanhedrin venientes & litigantes, audire , judicare , & absque interprete intelligere possent. Si enim singuli Viri illius Sanhedrin non calluissent tot linguas, tum Philol, Hebk. Ee quo- 218 DISSERTATIO XIX. quosdam per interpretem judicare debuissent. Nam omnes Judaei, pe- t.r tentes decisionem rerum gravium , Hierofolymam ad Sanhedrin venire (■ 1 debuerunt. Atqui videtur Judaeis absonum Viros tam eruditos & sa- f pientes judicasse per interpretes : ergo singuli ex 70. Viris etiam 70. r linguas ex sententia Judaeorum calluerunt. Hinc fingunt Mardochae- i : um 70. novisse linguas. Et quia Josephus & Salomo non minori ; f' sapientia fuerunt praediti , quam multi ex Sanhedrin, ideo etiam ne- -t cessanö 70. debuerunt calluisse linguas. Ob hanc mysteriorum venationem facilius & libentius concedunt divisionem populorum & confusionem linguarum esse factam in 70. populos, & in totidem lin- j ' g uas * . „ 1 , VI. Respondeo 2■ Verum quidem est quod fuerint septuaginta Noa-! | ' chi nepotes: attamen inde nemo bona consequentia probabit, quod j i etiam totidem populi sive gentes fuerint. Nam non est verosimile patrem a filio, & fratrem a fratre ita fuisse tum temporis separatos , ut, !- terrä & lingua sibi invicem fuerint peregrini & barbari. Si vero pater: non fecerit diversam ä filio gentem, ergo non potuerunt tot esse gentes: nam inter 70. Noachi nepotes etiam decem patres numerantur,: qui non videntur peculiarem a filiis suis gentem constituisse, & lin- j . guam diversam effecisse. Si ergo decem ä 70. sint detrahendi, ma- ' nebunt tantum sexaginta; & sic sententia illa de 70. populis & de 70, i lj:: linguis non erit certa. -ll: Deinde ex Deut. 32. 8- non clare evincitur, quod per filios Israelis in- i' i: telligantur illi 70, qui ingressi sunt in iEgyptum : nam verba Prophe- | tae ( confiituit terminos gentium fecundum numerum filiorum Israelis ) aliud j ■: sonant, scii. Deum inter populos orbem ita-distribuisse, ut Israelitis i olim nascituris tantum terrarum reservaverit, aut in consilio suo desti- I: naverit, quantum requiri noverat genti numerosissimae ad commodam habitationem. Sic explicat hunc locum Doctissimus Bochartus in libro Phaleg cap. 1 Denique si praecisam supputationem ingressorum in iEgyptum instituere vellemus, erunt plures quam septuaginta: nam in Actis Apostolorum Cap. 7. verfi 14. expresse dicitur, quod fuerint 7s. homines, qui in JEgyptum profecti sunt. VII. Refyondeo 3. Posito, sed non conceflo , quod fuerint 70. populi , inde tamen nondum sequitur , quod suerint etiam 70. linguae. Nam non est necesse concedere populos terrä ä se invicem segregatos, etiam Not ■UM b De Confusione Linguarum. 219 edam novas Unguas constituisse: nec hoc etiam evincitur ex Genest ro. s. ubi dicitur : Divisa sunt regiones per terras earum , cuique secundum linguam suam. Ex his verbis tantum elicitur unicuique populo suam suille linguam; sed nullo modo sequitur illam linguam suisse propriam , & k Cdteris in unoquoque populo distinctam. Eodem modo, quia Estherae Cap. Z. versu 9. dicitur ex Assueri mandato literas fuisse scriptas ad Pne- fectos provinciarum centum viginti septem secundum scripturam cujuique Provincia , & secundum linguam cujusque populi , nemo colligere potest totidem fuisse linguas, totidemque scribendi modos. VIII. Pejpondeo 4. Septuaginta discipuli a Christo electi non ad singulas totius orbis gentes sunt emilsi, sed tantummodo ad solos Judaeos , qui 70. populos non constituerunt: nam dicitur in supra allegato textu Luc. 10. 1. Quod miserit illos 70. discipulos in omnem urbem & locum , in quem ipse erat venturus. Atqui Christus non erat iturus ad Garaman- tas & Indos, nec ultra Sauromatas & glacialem Oceanum ; sed , uri ipse dicit Matth. 1/. 24. Non sum missus , nisi ad oves perditas domus Israelis. Ex his jam clare sequitur , quod illi 70. discipuli a Christo emilH non probent tempore confusionis linguarum suille septuaginta populos vel 70. linguas. IX. Secunda sententia de numero linguarum , ortarum ex confusione, est Gr acor uni & Latinorum Patrum, qui statuunt hanc confusionem esse factam in septuaginta duas linguas. Hi Patres etiam sententiam suam stabiliunt ex numero familiarum. Sed rogabit forte aliquis : Quare illi Patres Graeci & Latini numerum familiarum binario auxerunt? Pejp. Patres Graeci & Latini numerum 72. familiarum desumpserunt ex Bibliis Graecis, in quibus Geneseos capite 10. duo Noachi nepotes , scii, duo Kainan adduntur, qui in Textu Hebraeo non inveniuntur: prior est filius Schemi verst 22- alter vero est filius Arphachschadi vers. 24. Alii adhuc paulo aliter hunc familiarum numerum colligunt, sed in numero tamen conveniunt. Hanc sententiam de septuaginta duabus linguis defendunt Eusebius, Epipha- nius, aliique quamplurimi. Eusebii in Chronico lib. x. verba translata sic sonant : Nunc autem redeamus ad turris adificationem , & confusionem 72. gentium ds linguarum. Epiphanii vero adversus haereles lib. i. §. verba sic lele 'habent: Dem dijjipavit illorum linguas , CS 4 ex una dißribuit in septuaginta duas pro hominum numero , qui eo tempore repertus fuit. E e 3 220 DISSERTATIO XIX. Eefpondeo breviter. I. Haec sententia de 72. populis , totidemque Seri linguis nulla specie veritatis asseritur. Saltem illi duo Kainan ( quia non t:;o inveniuntur in Textu Hebraeo, sed tantum in Textu Graeco non au- 'h ctentico) non sunt numerandi inter nepotes Noachi. 2. Posito, quod I- 1 dentur 72. Noachi nepotes, inde nondum sequitur , quod etiam in to- f p tidem linguas confusio linguarum sit facta. Hoc nullo modo sequi pau- j e lo ante fusius probavimus. - ; X. Tertia sententia est cujusdam Euphori, qui statuit confusionem esse factam in septuaginta quinque linguas; quia totidem animae cum Josepho ^ in iEgyptum descenderunt. Ita asserit Clemens : Eupborm & alii plures tistorici , gentes & linguas referunt esse septuaginta quinque. :::; Rgpondeo. Nulla est consequentia : si septuaginta quinque animae deC U : cenderunt in iEgyptum, ergo totidem suerunt gentes & linguae. \ XI. Quarta sententia est Taciani , Episcopi Barcinonensis, qui in opus- culo contra Novatianos ( cujus meminit Hieronymus ) defendit linguarum confusionem esse factam in centum & viginti linguas. Eejpondeo. Absque ullo fundamento & ratione hoc asseritur: & pro- pterea eadem facilitate, qua asseritur, etiam ä nobis rejicitur. XII. His quatuor praecedentibus sententiis rejectis > sequitur quinta & ; \ ultima , quae statuit numerum linguarum , tempore confusionis orta- rum , esse ignotum. Nam nullibi in sacris literis numerus linguarum j describitur, nec rationes supra allegatae ullo modo probant sententias I. illas: & per consequens tutius est hic doctam ignorantiam fateri, quam aliquid, quod incertum est, magistrali auctoritate determinare. Hanc sententiam defendunt multi viri eruditi, & Philologi saniores: conveniunt tamen cum sententiis superioribus, quod confusio illa facta i... sit in diversas linguas; sed in quot, vel in quas non determinant. Hanc ! ; quintam sententiam nos etiam defendendam suscipimus : nam rationes supra allegatae nihil certi probant. Etiam non licitum est ex hodierno linguarum numero antiquum colligere: jam enim forte plures linguarum centuriae dantur, quam olim linguae tempore confusionis. Plinius a Timosthene memorias proditum ait, in unam Dioscuriadem, Colchorum emporium, trecentarum linguarum homines convenire fuisse solitos : & addit ä Romanis postea per centum & triginta interpretes negotia ibi gesta fuisse. Mithridates non magnam Asiae partem , si toti conferatur im- ■ perio, tenens, viginti duas linguas in sua ditione habuisse constanti De Consufione Lmguarum. 221 Scriptorum consepsu asseritur; quibus si addantur caeterae linguae, quae toto terrarum orbe tum temporis diversae suerunt , maximus numerus linguarum inde evadet. Complures etiam aliae linguae , post Christi natalem , ex una primigenia sunt ortae. Quis enim nescit ex Germanica natam esse Belgicam , Anglicam, Danicam aliasque linguas ? Quis ignorat ex Lingua Latina natas esse linguas Gallicam, Italicam , Hispanicam &c ? Maledictio illa , qua Deus punivit homines , occasione turris Babylonicae, non fuit momentanea, sed continua, quae adhuc durat, & usque ad consummationem saeculi durabit. Hinc est , quod omnes linguae, exceptis paucis, sint in perpetuo fluxu, singulis prope saeculis magna fui parte mutentur. XIII. Secundo quaritur. In quas linguas famosa illa confusio linguarum facta est? Et an adhuc hodie quaedam ex illis primis linguis supersunt ? Peßondeo. Nemo hoc facile determinare potest ; quia nomina populorum & regionum sunt variata. Praeterea ipsse linguae olim sunt mu- tatae & adhuc quotidie mutantur. Mihi maxime probabile videtur Linguas Graecam, Germanicam, Aegyptiacam, Aethiopicam , Cananaeam , Philistaeam , Aramaeam Sc Chaldaeam ex confusione esse natas: quia illae linguae nomina sua retinuerunt a Principibus familiarum, hoc est, a nepotibus Noachi : ex. gr. Lingua Graeca nomen accepit a Javan, Genes, io. 2. hinc Lingua Graecorum vocatur fs T . Lingua Germanica nomen habet ab Asche- naz: hinc Germania vocatur, Germanus ’tJSjPS, Lingua Aegyptiaca nominatur a Mitzrajim : hinc Ä gyptus vocatur &c. In quas alias linguas confusio facta sit, & quae adhuc ex confusione supersunt difficile est determinare. Saltem quaedam linguae, ex confusione natae, adhuc videntur superesse: sed illae procul dubio magnam mutationem sunt passae. XIV. In sacris Literis viginti fere linguarum , praeter Hebraeam , fit mentio, quarum quaedam sine dubio sunt primigeniae, natae ex confusione. Prima lingua, cujus mentio fit in S. Scriptura, est Chaldaea , quae in Daniele & Ezra est usitata. Haec lingua vocatur Dan. i. 4. D»TC 3 iwV Lingua Chaldceorum; estque Linguae Hebraeae maxime affinis, & originem habet ex confusione linguarum. In confusione omnes linguae Ee 3 nos 222 DISSERTATIO XIX. |: non erant plane diversae, sibique mutuo oppositae; sed magna suit convenientia linguarum cum matre Hebraea. Et quo populus dispersus Hebraeis, Hebraice loquentibus, erat vicinior , eo viciniorem etiam lin- , guam , proprius ad Hebraeam accedentem, nactus est & retinuit. Om- linia illa capita Chaldaica Danielis & Ezrae in Linguam Hebraicam transtuli , & edidi in fine Philologi Graeci anno I68C Secunda lingua, cujus meminit sacra Scriptura , est Lingua Arabica; A&or. 2. ii. Tertia lingua est Lingua Chanaan , cujus Jesaias cap. io. v. ig. facit mentionem. Haec Lingua Chananaea, ex sententia multorum Judaeorum & Christianorum, non plane fuit distincta ä Lingua Hebraea. Quidam putant quod Lingua Hebraea vocetur Chananaea : tum quia Judaei, loquentes sermone Hebraeo , terram Chanaan inhabitabant; tum etiam quia Lingua Chanaan Linguae Hebraeae valde erat affinis. Nos existimamus primam rationem este veram, scii, quod Lingua Hebraea vocetur Chananaea , quia Judaei loquentes Hebraice Chananaeam inhabita- ; baut. Ergo Jesaias per Linguam Chananaeam non videtur intelligere I linguam novam ab Hebraica diversam. Quarta lingua est Lingua iEgyptiaca, cujus fit mentio Psal. 8 l. v. 6. & 114. v. 1. Quum procejjijset contra terram Aegypti , ubi sermonem ignotum audiebam. Per ignotum & peregrinum sermonem necessario intelli- gitur Lingua iEgyptiaca. Quinta lingua est Lingua Aschdodaea , cujus meminit Nehemias capite 33. v. 24. Filii eorum partim loquebantur Asch do di ce. Sexta lingua est Lingua Persica, cujus nonnulla vocabula continentur l in libro Estherae: nam in illo describitur historia sub Persis gesta: ex. gr. D'qlfl est vox Persica denotans sortes. Septima Sc Oblava linguae, scii. Graecae & Romanae fit mentio Luc.23. z8- in titulo crucis. Nona linguae meminit Lucas in Actis cap. 14. v.u. ubi dicitur, quod turba sustulerit vocem, & Lycaonice loquuta fuerit. Reliquae linguae, quarum mentio fit in S. Scriptura , scii. Parthorum, Medorum, Elamytarum, Cappadociae, Ponti, Asiae, Phrygiae, Pam- j philiae , Libyae , Cyrenaicae, Cretae recensentur Aliorum cap. 2. Hae j sunt viginti circiter linguae , quarum in sacris Literis obiter fit mentio: I quae ex illis linguis a prima confusione natae sint , non fatis constat: ‘ saltem verosimile est supra allegatas linguas, quae nomen retinuerunt a Prin- De Confisione Linguarum. 223 ä Principibus familiarum, originem habuide ex confusione. XV. Tertio auaritur. Quo tempore confusio linguarum est facta ? Rejfiondeo. Eodem tempore linguae sunt confusae, quo homines sunt dispersi. Geneseos capite io. v. 2s. dicitur , quod Hebero nati fuerint duo filii , quorum uni nomen Thaleg : quia in diebus ejus divisa fuit terra. Textus innuit temporibus Phalegi terram fuisse divilam. Per divisionem terrae etiam divisio linguarum intelligitur : haec enim illius causa fuit. Temporibus igitur Phalegi linguarum confusio facta est. XVI. Cum certum sit temporibus Phalegi confusionem esse factam, quaritur : An ea sit facta circa mortem Phalegi ? An circa mediam ejus tetatem ? An verö circa ejus nativitatem ? Rfjpondeo i. Non est eadem omnium Doctorum sententia. Qui primam sententiam defendunt, scii, quod confusio sit facta circa mortem Phalegi , statuunt hanc confusionem esse factam circa annum trecentesimum & quadragesimum post diluvium. Nam Phaleg, natus anno centesimo primo post diluvium, uti Geneseos capite xi. dicitur, vixit ducentos & triginta novem annos. In hac sententia sunt plerique Hebraei ; qui praeterea statuunt Abrahamum fuisse 48. annorum , quando confusio a Deo introducta fuit. 2- Patroni fecunda sententiae adscribunt confusionem mediae Phalegi aetati: sed non eodem modo. Cornelius a Lapide adscribit confusionem anno aetatis Phalegi septuagesimo, hoc est, post diluvium anno 171. Augustinus Torniellus refert confusionem ad annum Phalegi 340. hoc est, ad annum post diluvium 241. 3. Doctores tertia sententiae statuunt confusionem esse factam circa nativitatem Phalegi, hoc est, circa annum post diluvium centesimum primum. Eo enim tempore natus est hic Phaleg, uti apparet ex Geneseos capite xi. XVII. Haec ultima sive tertia lententia videtur verosimillima propter has duas sequentes rationes. 1. Quia hic Phaleg nomen accepit ab hac divisione: ergo circa ejus nativitatem confusio videtur introducta. Nam infantibus, non vero viris circa mediam aetatem » vel circa mortem, nomina imponuntur. Judaei adhuc hodie pueris octavo die, & puellis post fex a nativitate hebdomadas nomina imponere solent. Hic mos infantibus nomina imponendi apud pleralque gentes etiam usitatus est. 2- Si Phalego nomen impositum fuisset circa mediam ejus aetatem, ,24 DISSERTATIO XIX. tem, procul dubio 8 . Scriptura dedisset aliquam rationem , ob quam hoc I z nomen magis impolitum fuisset Phalego, quam aliis tum temporis vi- ' ventibus: sed nulla affignari potest ratio, ldeoque verolimilior est illa al sententia, quae statuit Phalego impolitum esse nomen non circa me- iw diam ejus setatem, sed circa nativitatem. XVIII. Contra hanc sententiam tres obje&iones possunt formari , quarum prima desumpta est a contraria Judaeorum consuetudine; seil. quod y non tantum nomina imponantur pueris circa nativitatem , sed etiam provectioribus circa mediam aetatem , imo etiam circa mortem. Ex. [ gr. Saul nomen accepit circa mediam aetatem , cum in Regem eligere- j a tur. Saul enim idem significat quod postulatus , petitus. Antequam Sauf | ■ in Regem electus fuit, tali nomine non videtur insignitus. Sic etiam i- : Apostolus Paulus, postquam factus esset Christianus, vocatus est Paulus, > . cum antea vocaretur Saul, Actorum cap. 9 . Saul, Saul, quid me perfe - queris ? stejpondeo. Verum quidem est quod aliquando nomina imposita sint \ hominibus, vel potius mutata circa mediam setatem: sed hoc factum est ob specialem rationem, quae illos praecipue tangebat. Verum nulla potest allxgnari ratio , ob quam Phaleg hoc nomen magis accepisset, 1 1 ; quam cseteri ipsius fratres. Sed Saul tali nomine fuit insignitus, quia j Ifraelitse Regem petebant, per quam petitionem Saul ipsis concedebatur. ! j ^ Fuit etiam specialis ratio, ob quam gentium Apostolus loco Saulis po- j ! ! stea vocatus fuit Paulus, quasi pusillus. Nam Paulus nomen suum se- ; ;... eundum consuetudinem Judaeorum mutavit. I ; ; Judaei olim nonnuriquam nomina sua mutarunt ob unam ex tribus ; sequentibus rationibus. 1 . Ob morbos periculosos, qui corpora inva- 'j serant. JEgroti hac mutatione nominis indicabant mutationem esse se- ! j; quuturam vel ad vitam , vel ad mortem. j £ 2 . In signum mutationis vitae anteactae. Hac mutatione indicabant se facere votum, quo testabantur & vovebant se una cum nomine vitam anteactam in melius esse commutaturos , ita ut plane alii & novi homines viderentur. Ob hanc secundam rationem videtur Paulus mutasse nomen suum ; quasi voluisset indicasse, Saul quidem persequutus est ' j ecclesiam, non vero Paulus; jam sum alius homo ; jam non amplius ; ecclesiam Christi persequar. Per mutationem ergo nominis fui in me- 11: moriam revocabat turpitudinem & detestationem vitae anteactae, & simul 1 " quasi tacite pollicebatur se non amplius illam ecclesiam ita perscquutu- rum esse. 3‘Qu' 1 De Confusione Linguarum . 22% 3. Quidam Judaei mutabant nomina sua, ut irritum facerent decretum Divinum, quod Deus contra tales conceperat. Quatuor enim res ex sententia nonnullorum Judaeorum rescindunt decretum judiciale Dei. Primo Eleemosyna. Secundo Precatio. Tertio Mutatio nominis, Sc quarto Mutatio operum sive conversio. Paulus ad hanc decreti Divini an- nihilationem non respexit. Decretum enim Dei non potest irritum fieri. Sed Paulus intendit conversionem; quia voluit indicate se jam esse hominem alium, quem vitae anteactae pm nitet. Concedimns ergo, quod aliquando hominuin nomina circa mediam aetatem sint mutata, sed fuit semper specialis ratio, quae illos in particulari tangebat, & non alios. Atqui potest atfignari specialis ratio, ob quam Rex ille vocatus fuerit Saul; & quare Apostolus nomen suum mutaverit in Paulum. Verum in Phalego nulla potest affignari specialis ratio : nam divisio , unde ille nomen accepit, non tantum illum sed etiam alios fratres tangebat. , XIX. Secunda objectio etiam est desumpta a consuetudine Judaeorum, scii, quod ipsi circa mortem imo post mortem infantibus suis nomina imponant. Nam Judaei solent, si infans ante octavum diem incircum- cisus moriatur, talem supra sepulchrum circumcidere, nomenque ei imponere, ut Deus illius infantis etiam esset memor , & erga eum misericordiam suam exerceret in mortuorum resurrectione. Pestondeo. Circa mortem vel post mortem imponuntur quidem nomina, sed tantum infantibus, nomen nondum habentibus. Ast si Phalegus nomen accepisset circa aut post mortem , tum non. accepisset nomen suum , cum esset infans : nam erat annorum 239. cum moreretur. Deinde illud nomen non fuisset primum Phalegi nomen ; cum, infantium hoc sit primum nomen , quod post mortem accipiunt. XX. Tertia objectio potest esse bimembris. 1. Imposiible est quod confusio linguarum facta sit circa nativitatem Phalegi > hoc est , anno 17^7. post creatum mundum. Nam si tum temporis facta esset confusio, tum dicendum erit quod spatio annorum centum & unius (nam Phaleg natus est anno 101. post diluvium, qui incidit in annum Mundi 17 f 7.) per illos octo homines, qui fuerunt in arca, mundus ita vehementer fuerit multiplicatus, ut tot fuerint gentium capita , & tot diverse familiae, quae tot terras invadebant, tot nationes constituebant, & tot mundi plagas occupabant. Philol. Hebii. Ff 2. Ai 226 DISSERTATIO XIX. 2. Adhuc augetur hoc dubium, cum attendimus ad brevitatem vitae Patrum postuuuvianorum: nam Patres antediluviani duplo fere diutius vixerunt quam postdiluviani. Quidam ex antediluvianis ultra nongentos annos vixerunt , cum Patres postdiluviani tantum quadringentos praeter propter annos vixerint. Arphacsad primus post diluvium Patriarcha tantum vixit annos 433. Etiam alii Patres postdiluviani respectu Patrum antediluvianorum non diu vixerunt. Rejpondeo j. Quidam hanc objectionem solvunt dicendo , quod plu- res homines in arca Noae suerint quam octo; & quod in Textu tantum supputentur praecipui, quodque famuli, ancillae , pueri & puellae subintelligantur. Putant enim in arca non supputari eos, sicuti in curru non supputatur auriga. Si enim aliquis quaerat, Quot homines fuerint in curru ? Respondebitur quatuor aut sex , omiflo semper auriga: ideo idem, quia non numeratur, etiam non solvit vectigal. Idem observari solet in nuptiis & conviviis: si enim quis roget , quot fuerint convivae nuptiales ? Respondebit alius , quinquaginta aut sexa- ginta , aut plures vel pauciores, omisiis ancillis & famulis , qui non numerantur; etiamsi in nuptiis etiam edant & bibant. Idem putant nonnulli etiam dicendum esse de octo hominibus in Arca Noae contentis. Narravit mihi nonnemo , qui audiverat Pastorem in publica concione hanc sententiam defendisse. Mihi tamen haec sententia non videtur verosimilis : nam in Textu dicitur, quod suerint octo homines , qui contradistinguuntur caeteris hominibus, qui in diluvio perierunt. 2. Alii majori specie veritatis adscribunt hanc humani generis multiplicationem Dei benedictioni, qua Deus humano generi affatim benedixit. Hanc benedictionem Deus hominibus pollicitus est, Gen. 9. r. quando dixit: Testificate, multiplicamini, & replete terram , & vers. 9. Abunde progignite in terra. Simili benedictione Deus benedixit Istaelitis in jEgypto sub jugo Pharaonis habitantibus : ibi enim septuaginta circiter homines, qui cum Jacobo Patriarcha in fEgyptum descenderant, in aliquot centena hominum millia trecentis circiter annis excreverunt; adeo ut jEgyptii decreverint Israelitas variis modis opprimere , ne ab illis , utpote cum tempore futuris fortioribus , vincerentur, & ex regno suo pellerentur. Unde videri est , quid Dei benedictio efficere possit. , I» Vita Patrum postdiluvianorum fuit quidem multo brevior vita Patrum. Pairt |«t 331 X A ii : ili' i De Confiifione Linguarum. 227 Patrum antediluvianorum ; sed Patres antediluviani multo ferius etiam inceperunt generare quam Patres postdiluviani. Plerique enim Patres, post diluvium viventes , circa annum trigesimum circiter generabant, cum Patres, ante diluvium viventes, demum circa annum centesimum fere generare inceperint. A damus coepit generare anno 130. Seth anno 10^. Sed Schelah, cum eilet 30. & Heber cum esset 34. annorum, genuerunt. XXL Concludimus ergo sententiam illam , quae statuit linguarum confusionem esse factam circa nativitatem Phalegi , hoc est, anno centesimo primo post diluvium, sive anno 17^7. post creationem mundi, nullo modo esse absurdam, vel S. Scripturae contrariam ; sed potius sacrae Scripturae & sanae rationi consentaneam. Nam nomina hominibus imponuntur non circa mediam aetatem , vel circa mortem, sed circa nativitatem, & quidem saepe ob oblatam aliquam occasionem. Erga Phalego , qui sic denominatus est ä divisione linguarum, nomen impositum est circa tempus nativitatis: quia illo tempore linguae confusae sunt. Haec dicta sufficiant de linguarum confusione. DISSERTATIO VIGESIMA , D E Linguae Hebraeae post confusionem conservatione, & ejusdem propagatione. §. 1. Lingua Hebraa tempore confusionis permanfit pura. 2. Lingua Hebraa eß conservata in unica familia. 3. Quinque rationibus probatur quod ea in familia Heberi fit conservata. 4. Ratio datur quare ea potius fit conservata in familia Heberi , quam in aliis impiis familiis. s. Schern vocatur pater filiorum Heberi , & non pater aliorum filiorum. Nomen Hebrai est nomen patrony- micum & nomen professionis. 6. Quod Sebem non fuerit Melchife- del^ duabus rationibus probatur contra Judeeos. 7. Lingua Hebraa fuit conservata in Mesopotamia , in Canaan , ( cujus terra linguam Abrahamus facile propter vicinitatem potuit intel- ligere ) in Aegypto , in deferto , iterum in Cannaan (quod tribus rationibus probatur ) df tandem in Babylonia. 8- Cum in Capt. Babyl. Lingua Hebraa defierit esse vernacula, in Ff Z 228 DISSERTATIO XX. 10. Lingua Hebraa poß captivitatem Babylonicam nunquam alicubi Ju- dats fuit vernacula. 11. Verofimile efl beatos in calo post j ultimum judicium sermone articulato , & quidem Hebraico ese usum. Sectio I. Uperioribus duabus Dissertationibus egimus de confusione lingua- rum, & de earundem diversitate; sequitur nunc , ut porro in- vestigemus, ubi & apud quos lingua Hebraea in & post confu- sionem suerit conservata. De hac materia has sequentes quaestiones movebimus. Primo quaritur. An Lingua Hebraea tempore confusionis permansit m sua puritate ? Bßjpondeo affirmando. Deus hanc linguam utpote sanctam servavit puram in illis, qui nec consilio nec auxilio structuram turris Babylonicae promoverunt. Illi enim non peccarunt in aedificatione illa : & per consequens non videtur verofimile, quod Deus illos in lingua puniverit. II. Secundo quaritur. Utrum Lingua Hebraea tempore confusionis sit conservata in populis & familiis pluribus; an vero tantummodo in unica familia ? Bejpondeo i. Quidam statuunt Linguam Hebraeam in multis familiis & locis, ut in tota Syria, Assyria, & in terra Canaan > ut & in posteris Chami incorruptam mansisse. Ab hac sententia non plane alienus est Scaliger, qui expresse in Epistolis suis ait Linguam Hebraeam partim in Assyria , pardm etiam in Canaan integram mansisse. Et si in Canaan Lingua Hebraea etiam mansisset integra , tum etiam inter posteros Chami mansisset. Nam in divisione terrae posteris Chami concessa est Cananaea. Sed haec prima sententia videtur improbanda: nam Cham & familia ejus consenserunt in aedificationem Turris, propter- quam Deus linguas confudit. Si ergo posteri Chami sint participes peccati , procul dubio etiam participes fuerunt confusionis linguarum: & propterea in posteris Chami Lingua Hebraea nullo modo videtur in pu - ritate sua permansisse. 2. Alii putant non sine ratione eam sententiam esse verosimi- Korem, quae statuit Linguam Hebraeam in unica certa familia, BOB ejus locum successit pura lingua Chaldtea : deinde illa diale&us pura successu temporie impurior ja&a eß. 9, Lingua Chaldaica vocatur nomine generaliori Syriaca. De Ungute Hehr Cea conservatione & propagat. 229 non vero in pluribus familiis este conservatam. III. Tertio qmritur. Si Lingua Hebraea in unica familia fit conservata ; Quaenam illa familia fuit ? Respondeo. Receptissima Doctorum tam Hebraeorum quam Christianorum sententia est eam familiam fuisse Heberi familiam: inde enim Lingua Hebraea nomen suum accepit. Haec sententia his sequentibus rationibus probatur. 1. Quia haec familia Heberi non consensit in impium Babylonicorum fabrorum consilium de aedificanda Turri. Patres enim illius familiae fuerunt viri pii, Deum timentes, qui nullo modo videntur tam insanum & impium opus approbasse. Qui vero non fuerunt participes peccati, etiam non videntur fuisse participes poenae , quam Deus specialiter ob illud peccatum inflixit. 2. Dispersio populorum per terras fuit sequiita linguarum confusionem ; verum Schern! familia, per Heberi lineam descendens, tempore confusionis non fuit dispersa more aliarum familiarum per terras , sed mansit tamdiu in suis sedibus, donec Abrahamus speciali vocatione inde vocatus fuit. Si ergo haec familia non fuit passa dispersionem per terras, non videtur etiam passa linguarum confusionem. Z. Posteri Schemi & Heberi loquuti fuerunt Hebraice ; ergo in illa familia Lingua Hebraea fuit conservata: nam non est verosimile posteros Schemi, per lineam Heberi descendentes, alia lingua fuisse usos, quam qua usi fuerunt patres ipsorum. Quod posteri Schemi Hebraice loquuti fuerint, apparet tum ex nominibus Patriarcharum, Abraham! , Isaaci, Jacobi, omniumque ipsius filiorum ; tum etiam ex nominibus locorum , ut Zoar, Beerzebah &c. Haec omnia nomina sunt pure Hebraica ; & per consequens illi, qui haec nomina imposuerunt, Hebraice loquuti fuerunt. Sed illi fuerunt posteri Schemi per lineam Heberi descendentes : ergo Lingua Hebraica videtur in familia illa conservata. Nam illi, qui multis seculis post ex illa familia descenderunt, loquuti fuerunt Hebraice. 4. Lingua Hebraea magis videtur conservata in familia Heberi quam in aliis familiis: quia posteri Schemi, per lineam Heberi descendentes , semper in vera pietate permanserunt. E contra posteri patris Cham ä Deo & vera religione discesserunt; & multo probabilius est linguam sanctam fuifle conservatam in illa familia, quae verte religionis & pietatis fuit conservatrix, quam in alia , quae a Deo fuit maledi- * Ff 3 cta. 230 DISSERTATIO XX. cta. Sic enim dicitur Geneseos Capite 9. v. 2s. Maledi&us Canam , be. nediBus fit Dominus Deus Schern. Vide plura de hac materia in Dissert.3. Cl. Buxtorfii. Hinc est, quod Hebraei meliores praerogativas tribuant posteris Schern! quam posteris aliorum filiorum Noachi. Statuunt enim, quum Deus inter septuaginta angelos per sortem distribueret septuaginta populos, (in tot enim populos homines omnes tempore confulio- nis linguarum esse distributos asserunt, quod fors Dei ceciderit in familiam Abrahami , ex Heberi familia & linea descendentem ; ita ut illa familia fuerit quali peculium Dei, in qua, quum vera religio permanserit, etiam linguam sanctam permansisse probabile est. 5. Denique si Lingua Hebraea etiam fuisset in aliis familiis conservata, quam in Heberi familia; ergo non solum vocata suisset Hebraea ab He- bero, sed etiam aliis nominibus , desumptis ab aliis posteris filiorum Noachi, fuisset insignita : verum lingua haec sancta nullis aliis nominibus posterorum Noachi fuit denominata. Vocatur quidem lingua Canaan, sed hoc fit propterea, quia posteri Heberi, loquentes hanc linguam, terram Canaan inhabitarunt. IV. Quarto queritur. Quare Lingua Hebraea potius in Heberi familia, quäm in aliorum filiorum Schemi familiis fuit conservata. Rejpondeo. Deus voluit potius linguam suam conservare in familia, quae sinceri cultus & verae pietatis erat conservatrix, quäm in aliis familiis, quae alienos Deos colebant. Verbum Dei lingua sancta conscribendum erat, & cultus Dei hac lingua peragendus: & propterea illi , per quos ecclesia Dei erat propaganda, linguam sanctam callere debuerunt. Etiam ecclesia Dei suit ordine propagata per Hebraeos , scii, a Noacho per Schemum, per Heberum, per Lelegum, per Rehu, per Se- rug, per Nachorem, per Terachum , per Abrahamum, perlsaacum, per Jacobum &c. Hi omnes Linguae Hebraeae usum constanter retinuerunt > & Hebraei xxT fuerunt vocati; cum cauteri posteri Schemi, etiamsi ab Htbero etiam descenderint, hoc nomine fuerint destituti. Vera ecclesia in caeteris Schemi posteris non fuit conservata. Hinc Schern Genes. 10. 21. vocatur Pater omnium filiorum Heberi. V. Quinto quaeritur. Quare Schern non vocatur etiam pater aliorum suorum filiorum, quorum aeque pater erat quam Heberi ? Kefßondet Abarbanel, quod Schern vocetur tantum pater filiorum Heberi ob amorem, quo Heberum ejusque posteros prae omnibus aliis filiis prosequebatur: nam videbat Heberum esse justum coram facie sua, De linguae Hebraeae confertuatio?ie & propagat. 231 sua, & filium sapientem, ex cujus lumbis descenderent, qui Deo adhaererent. Hinc posteri Heberi vocati sunt Hebraei; quod nomen non solum est Patronymicum & Gentile, sed etiam nomen prosestlonis, fidei & doctrinae. Lingua Hebraea ergo in posteris Schemi per lineam sive familiam Heberi fuit conservata. VI. Hic Schern , pater Heberi, falso ab Hebraeis cum Melchifedecho confunditur. Paraphrasis, quae vulgo Jonathae adscribitur, explicat in Genesi cap. 14. v. 18 Melchifedechum per si'J ia Dii’ xirt ille efi Schern fi- lias Noachi. Etiam Paraphrasis Hierosolymitana, Midrash Agada , &Kab- balistae idem statuunt. Quare ? Quia putant non este verosimile alienigenam Abrahamo benedixisse, eumque ab eo tanquam Sacerdotem ordinis superioris decimas exegisse. Sed Judaeorum sententiam, ( quae asserit Schemum este eundem cum Melchifedecho ) esse Llsam probatur his duabus rationibus. 1. Melchi- sedech dicitur Hebr. 7. z. ‘hrrxtuip , «uifrMp, , fine patre, fine matre, fine genealogia : hoc est, ipsius parentes non fuerunt noti, & ipsius genealogia latuit: dicitur enim versu 7. quod ejus generatio non annumeretur in eis. Verum Schemi parentes fuerunt noti, & Abrahamus fuit ex descendentibus Schemi: sed ad ejus genus non pertinuit Melchi- scdech; ergo Melchisedech non fuit Schern. 2- Melchisedech regnavit in terra Canaan, in qua Schern non videtur regnasse. Nam terra Ca- naan pertinuit ad sortem Chami. VII. Sexto quaritur. Cum Lingua Hebraea in posteris Heberi aliquan- diu suerit vernacula : quaeritur porro, Quando eadem vernacula esse desierit? Et ubi tamdiu fuerit conservata? Rejpondeo 1. Lingua Hebraea ab Hebero usque ad Abrahamum suit propagata in Mesopotamia, quae Hebraeis vocatur E’VtJ DiX Syria duorum fluviorum: quia sita fuit inter duos fluvios, Euphratem scii. & Chid- dekel sive Tygrim. Resp. 2. Abraham specialiter vocatus ä Deo ex Mesopotamia in terram Canaan, fecum hanc linguam in Canaan apportavit; & sic Lingua Hebraea in terra Canaan inter Abrahamum & ipsius amicos fuit vernacula. Rogabit fortasse aliquis. Quomodo Abraham cum Cananaeis, & illi iterum cum ipso loqui potuerint ? Respondeo. Cananaei erant Syris propinqui 5 & propterea videtur verosimilceos suisse usos lingua ? quse non multum disserebat a lingua tum temporis usitata in Meso- pota- 2zr DISSERTATIO XX. j potamia: & si non magna fuerit differentia inter illas linguas, tum facile j alter alterius linguam potuit intelligere. ' Rejp. z. Jacobus, quum ad Joscphum proficisceretur , linguam He- > braeam fecum in JEgyptutn detulit, ibi que linguam illam immutatam ! retinuit. Hoc pailim testantur Rabbini ; qui praeterea ajunt Israelitas i propter meritum quarundam rerum ex dEgypto este liberatos. Intercae- i teras res, ob quas Israelitae illam liberationem a servitute iEgyptiaca me- i riti fuissent, etiam numeratur haec, quod linguam suam sanctam in JE- j gypto non mutaverint. Reff. 4. Israelitae omnes, liberati ex /Egypto, in deserto Hebraice 1 fuerunt loquuti; etiam hanc linguam per totum illud tempus , quo ia i deserto vixerunt, retinuerunt. Btff. ^. Israelita; linguam Hebraeam fecum , expulsis Cananaeis, at-1 tulerunt in Canaan ; in qua omnes docti & indocti, viri & sturninae,. principes & subditi, juvenes & senes Hebraice fuerunt loquuti. Quod Judaei in Canaan loquuti fuerint Hebraice , primo patet pailxmi in Veteri Test. ex variis nominibus locorum & personarum pure Hebraicis, ut Vfti Gilgal, Schemuel , 'OJJJ Noomi , quae, Iwrith, r. 20. vocata «st nnn Mara, 'h Nw lön‘>3 quia, dicit, Omnipotens me ama-\ ritudine affecit. Haec omnia nomina sunt pure Hebraica: ergo illo tem-' pore in illis locis Hebraice suerunt loquuti. Sunt quidem nonnulli, i qui absque ullo fundamento statuunt Iseaelitas in terra Canaan Chaldaice fuisse loquutos: sed illi refutantur fecundo ex Danielis capite 1. ubi dicitur, quod, postquam Nebucadnezar Judaeos ex Canaan Babyloniam abduxisset, jusserit eligere ex illis captivis quosdam juvenes, eosque docere linguam Chaldaeorum. Ergo Judaeis , in terra Canaan habitantibus,’ Lingua Chaldaica non fuit vernacula. Verum quidem est , quod nonnulli ex doctioribus etiam Linguam Chaldaicam intellexerint; sed populus in terra Canaan Hebraica Lingua ut vernacula utebatur. Hoc tertio invictissime evincitur ex 2. Regum cap. ig. v. 26. ubi ministri Regis Hiskife dicebant Rabsaki: Alloquere servos tuos Aramice , (Chaldaice ) quia nos intelligimus ; ne alloquitor nos Judaice, (Hebraice) audiente populo hoc, qui eß super murum. Colloquium hoc institutum est in Canaan annis circiter centum & vfginti tribus ante captivitatem Babylonicam. Hinc ergo illucescit ipsa luce diurna clarius populum in Canaan Hebraice fuisse loquutum. Reff. 6. Judaei, transportati ex terra Canaan ia Babyloniam , ad-; huc facile i He. tatam dias :ic-e- a meli £• iraice 10 ia at- linae, aiSn : Hs- i i. «- teffl- iuli» :daice nab* ocere ibas, non- iopu- ctit- Regis lice) nfA nan- Hinc itaice De linguae Hebraee conservatione & propagat. 233 huc Hebraice loquebantur ; sed quum aiiquandiu ibi suissent , linguam Hebraeam oblivioni tradiderunt, & linguam illi terrae vernaculam , h. e. Chaldaeam, didicerunt. Sic enim communiter fieri solet; homines praecipue plebeji communiter addiscunt linguam usitatam ia terra, in qua habitant. Hoc idem etiam accidit Judaeis in Babylonia captivis: ibi enim linguae Hebraeae familiaris usus cessavit, & noa amplius sub Veteri Test. unquam Judaeis vernacula fuit. Nehemias in libro suo cap. 13. v. 23. 24. dicit se vidisse suo tempore Judaeos, quorum filii Asdodice loquebantur, & nesciebant loqui Judaice , hoc est, Hebraice: ergo Lingua Hebraica tum temporis desiit esse plebi Judaicae vernacula. Vide plura apud Cl. Buxtorfium in Dissertatione tertia. VIII. Septimo quaritur. Quum Lingua Hebraica in captivitate Baby- ' Ionica desierit Judaeis esse vernacula : Quae igitur lingua in locum ejus fucceslit ? Vel qua Lingua Judaei in & post captivitatem Babylonicam tanquam vernacula suerunt usi ? Respondeo 1. In ipsa captivitate Babylonica didicerunt linguam in Babylonia vernaculam , hoc est , Chaldaeam. Omnes enim Babylonii tam Principes quam subditi in Babylonia Chaldaice loquuti fuerunt; & filii Judaeorum , qui in captivitate nascebantur , facillime absque ullo labore ä Chaldaeorum pueris Linguam Chaldaeam addiscebant. Sed procul dubio Patres , qui ex terra sancta abducti suerant, adhuc in ipsa captivitate usque ad finem vitae Hebraice fuerunt loquuti. Idem etiam concedendum videtur de Sacerdotibus & Judicibus j uti videre est in libro Costi, ubi dicitur , quod cognitio Legit & Lingua Hebraa manserit in corde Sacerdotum & Judicum. 2. Judaei fere omnes post liberationem ex captivitate Babylonica, in qua 70. annos habitaverant, & reducti in terram sanctam , Chaldaice loquebantur > & quidem secundum dialectum puram, quä Daniel in libro suo usus est. Sed cum aiiquandiu in terra sancta habitässent, etiam linguam illam Chaldaicam parumper corruperunt. Sic enim fere solet fieri in omnibus linguis: nam ese varias tractu temporis patiuntur mutationes , & quotidie magis magisque a primaeva puritate degenerant. 3. Sequentibus seculis post captivitatem Babylonicam , scii, stante Templo secundo usque ad consectum Talmud , hoc est , usque ad quingentesimum sere annum post nativitatem Christi , imo adhuc Philol. Hebr. Cg 234 DISSERTATIO XX. diu post illud tempus, Judaei Chaldaice sed dialecto impuriori loquuti fuerunt; & non tantum ita loquuti fuerunt, sed etiam libros suos tali lingua & tali impura dialecto conscripserunt; uti videre est in Thalmude Babylonico & Hierosolymitano , & in aliis libris circa illud tempus tali dialecto conscriptis. Praeterea quo libri Chaldaici citius post captivitatem Babylonicam sunt conscripti, eo etiam elegantiori & puriori dialecto Chaldaica sunt exarati. Hoc verum esse apparet ex Paraphrasibus Chaldaicis Onkelosi & Jonathse , quae circa tempora Christi conscripta; sunt; quia populus Linguam Hebraeam non amplius intelligebat. Ante illud tempus, fortasse adhuc in ipsa Captivitate Babylonica, vel paulo post procul dubio Paraphrases quaedam Chaldaicae suerunt conscripta*; sed illae jam diu perierunt. Hae Paraphrases, Onkelosi scii. & Jonathae, puriori dialecto Chaldaica constant, quam Talmud & alii libri Chaldaici, posterioribus temporibus conscripti. Noster Salvator, in cruce pendens , etiam partim Chaldaice, sive Syriace, loquutus est, cum exclamaret ’JfljMIP • Dem mi, Deus mi, quare me dereliquisti? Ultimum verbum est Chaldaicum occurrens in Paraphrasi Chaldaica Jonathse Pfal. 22. 2. In Textu enim Hebrteo habetur verbum Hebraicum ’Jnn'_y dereliquisti me, quod in significatione cum voce illa Chaldaica sive Syriaca convenit. IX. Objiciet forte nonnemo, quod Judaei tempore Salvatoris proprie loquuti fuerint Syriace, & non Chaldaice: ergo falso dicitur, quod Salvator loquutus fuerit Chaldaice. Re/p. Lingua Chaldaica & Syriaca non sunt diversae linguae, sed tantummodo diversae dialecti: ideoque qui loquitur Chaldaice etiam Syriace loqui dicitur. Daniel in libro cap. 2. vers. 4. dicit Chaldaeos Regem alloquutos fuisse i Syriaci, cum proprie Chaldaice loquuti fuerint. Lingua Chaldaica saepissime nomine generaliori vocatur Syriaca; quia Syria comprehendebat Babyloniam, in qua proprie Chaldaice loquebantur. X. O&avo quaritur. An Lingua Hebraica post captivitatem Babylonicam illo tempore alicubi fuerit vernacula? Rejpondeo negando. Lingua Hebraea , postquam semel ejus familiaris loquendi usus desiit, nullibi nec olim Hierosolymis, nec jam vel ullo tempore in Germania , Hispania , Portugallia , vel in ullis aliis locis amplius vernacula fuit. Inveniuntur quidem hodie multi inter juda.cs , qui Hebraice loquuntur ; sed illa loquela ipsis non est verna- | De linguce Hebraa conservatmie & propagat. LZtz ! nacula: nam Judaei, etsi quidem citius, tamen eodem modo, quo Christiani, Linguam Hebraeam addiscunt. Judaeorum pueri quinquennes ita ad scholas Hebraicas mittuntur ad discendam Linguam Hebraeam, quemadmodum Christianorum filii mittuntur ad scholas Teutonicas ad discendam linguam .Teutonicam. Lingua igitur Hebraea non est vernacula Judaeis hodiernis , nec illis , qui temporibus Christi & multis sequentibus seculis vixerunt, unquam suit vernacula. Quae lingua igitur Judaeis est vernacula ? Illa lingua ipsis est vernacula , quae est usitata in illis locis, in quibus habitant : ex. gr. Judaeis Germanis in Germania habitantibus Lingua Germanica est vernacula, Hispanis Hispanica, Belgis Belgica & sic deinceps. Multi ex hodiernis Judaeis Linguam Hebraeam nec intelligunt, nec loqui possunt; nihilominus, etiamsi multi ex iis Linguam Hebraeam non intelligant, tamen solent ut plurimum preces suas Hebraice recitare: nam credunt talem vim & efficaciam illi linguae inesse , ut nihilominus, \ etiamsi ipsi preces suas intelligant vel non intelligant, putent Deo eas gratiores esse, quäm si in nota aliqua lingua recitarent. I Si quidam Judaei scripturam Hebraicam ne quidem legere poffint, | quales multi Amstelodami inter Hispanos & Germanos inveniuntur, illi solent preces suas quotidianas Hispanice vel Germanice in Synagoga re- | citare. Et quandoquidem Lingua Hebraea desiit esse vernacula , ideo illa fortasse jam diu e memoria fuisset deleta, nisi extitissent Biblia Hebraea, ; quae speciali providentia Divina hactenus fuerunt conservata. Ex illis Bibliis quidam Rabbini ante aliquot saecula Grammaticam con- I scripserunt, ut linguam Sanctam conservarent, & studium illud Hebrai- ; cum promoverent ac facilius redderent. XI. Nono qu&ritur. An beati in futuro saeculo articulate loquentur & quidem Hebraice ? Rejpondeo. Melius conjecturis ad has & similes quaestiones responderi potest, quam certis rationibus, petitis vel ex 8. Scriptura, vel etiam ex recta ratione. Nam ipsa S. Scriptura nullibi ejus rei facit mentionem ; nec rationes , quae pro affirmativa sententia afferuntur, certo probant. Nihilominus nobis videtur maxime probabilis ea sententia , quae statuit beatos post resurrectionem in futuro seculo articulate , & quidem Hebraice esse loquuturos. Rationes probabiles, quibus sententiam nostram confirmamus, sunt hae sequentes, Gg 2 fri« zz6 DISSERTATIO XX. Primo. Beati in suturo saeculo videntur articulate loquuturi. i. Quia loquela pertinet ad perfectionem hominis, eaque etiam pertinuit in statu innocentiae ad perfectionem Adami; sed e contra mutum esse , dicit imperfectionem. Atqui in futuro saeculo summe beati & perfecti erimus r vel saltem maxime probabilem, quae statuit beatos in futuro saeculo articulato sermone & quidem Hebraico este usuros. Sed cum erimus in coelo, melius & certius de häc uträque quaestione judicabimus. DISSERTATIO VIGESIMA - P RIMA, D E Appellationibus, quibus lingua prima post confusionem fuit insignita. §. 1. Lingua prima usque ad consu- fionem non indiguit specialibus nominibus. 2. Nomina Ungute primte poß confusionem suerunt quinque. 3. Lingua prima in Vet. T. nunquam vocatur Hebrtea. In N. T. per Linguam Hebraam sepe inteUigitur Syriaca. 4. Lingua prima vocatur Hebrtea ab Hebrteis. 5. Nomen Hebnei , datum Abraha- mo , postea diu in ejus poßeris fuit continuatum. 6. Quadruplex etymologia nominis He- brtei vulgo assignatur. y. Prima Hebraum male derivat ab Abramo. 8. Secunda itidem male d “I 3 J? transivit: quia Abram tranfiijset Euphratem, vel Jordanem, vel Tig- rim , quod rationibus probatur. 9. Nomen Hebraei remote derivatur d ~\ 2 ]} transivit, sed non immediate. 10. Tertia sententia etiam non satis convenienter Hebraum deducit d “125J trans. 11. Quarta denique sententia vere fla- tuit Hebraum denominari d "OH Hebero, filio Schemi. 12. Non sequitur : fi Hebraus descendat ab Hebero , ergo omnes poßeri fic denominarentur : nam Hebraus etiam denotabat talem , qui religionem Heberi profitebatur. 13. Judaus derivatur d Juda, filio Jacobi. 14. Nomen Judai innotuit poß deportationem decem tribuum. Jam omnes poßeri Jacobi vocantur Judai. I s. Obje&io desumpta ex 2* E?g. Gg z r6.6. 238 DISSERTATIO XXL 16. 6. solvitur. 16. Non certo conßat quando Lingua Hebraa primum vocata sit Judaica. jy. Judaeus denotat & generationem naturalem & professionem religionis Judaica. Ig. Lingua Hebraa vocatur Cana- naa: quia Hebrai Canaan inhabitarunt. 19. Explicatur Labium Canaan - cujus Jesaias meminit. 20. Lingua Hebraa vocatur San&a non propter au&orem fan&um , vel propter formam internam , vel propter populum aut terram san- &am , vel propter defe&um vocabulorum objctenorum , sed propter I materiam Veteris Tejt.fan&am. 21. Lingua Hebraa jam propter muL : tas causas poteß vocari san&a. 22. Lingua Hebraa videtur in vel paulo pofl captivitatem Babylonicam% . ut diflingueretur d Chaldaica , vocata lingua San&a. 23. Lingua Hebraa, vocatur labium purum. 24. Quod Zeph. 3.9. non denotat puram professonem vera religionis , sed ipsam Linguam Hebraam. 2 s. Lingua Hebraa nominatur pura propter eloquia Dei pura. Sectio I. L ingua prima per septendecim saecula usque ad confusionem linguarum non videtur fuisse specialibus quibusdam titulis insignita : quia usque ad illud tempus sola & unica in mundo fuit. Etiam scimus nomina vulgo rebus imponi distinctionis ergo. Sed cum haec lingua diu sola fuerit in mundo , non indiguit (pedalibus nominibus , quibus ab aliis linguis distingueretur. Verum postquam linguarum confusio in mundum introducta fuisset, necesse fuit linguam primam aliquo nomine sive quibusdam nominibus insignire, ut haec ab aliis linguis, quae variae post confusionem fuerunt, distingueretur. II. Nomina illa, quibus lingua prima post confusionem fuit insignita. sunt quinque; suntque desumpta vel ab hominibus, in quibus haec lingua fuit conservata, & sic fuit vocata Hebraea : quia fuit conservata in Hebraeis; vel a Tribu, in qua post dispersionem tribuum permansit, & sic fuit Judaa nominata; vel a terra, in qua fuit usitata, & sic appellata fuit Cananaa ; denique duo reliqua nomina sunt desumpta a dignitate & puritate , atque sic fuit vocata lingua San&a St sura, De singulis ordine disseremus. I. De De dppellationibm linguae primae. 239 I. De Appellatione Hebraea, Hl. Primum nomen , desumptum ab hominibus, in quibus lingua prima fuit conservata, est, quo vocatur Lingua Hebraa. In Veteri T« nullibi lingua prima vocatur Hebraei, etiamsi Hebrai creberrima ibidem mentio fiat. Verum in Novo Test. Apostoli saepisiime Linguae Hebraeae meminerunt. Paulus ait Achr. 2,6. 14. se audivisse vocem, quae loquebatur t? 'e£/w?S( SixaUIu. Hebraica diale&o sive lingua, SaulSaul, quid me persequeris ? Sic etiam A&or. 21.40. Paulus dicitur loquutus Lingua Hebraa i & ejusdem libri capite 22. v. 2. habetur, quod Judaei audiverint Paulum Hebraa Lingua ipsos alloqui. Etiam in Evangelio Johan- nis cap. 19. v. 13. locus Lithostrotos dicitur vocari 'Essais» Hebraice Gabbatha. Attamen certum est vocem Hebraicam , utpote vocem generalem, in Novo Test. ambiguam esse : saepisiime enim peream denotatur Lingua Syriaca , quae Judaeis tempore Christi fuit vernacula. Lingua Syriaca saepe vocatur Lingua Hebraica ; quia illa non tam est nova lingua quam quidem Linguae Hebraeae diversa dialectus. IV. Unde, quaeso, haec prima lingua vocatur Hebraa ? Bgjp. Ab Hebraeis qui hac lingua utebantur. De hoc nomine Hebraeo hae duae quaestiones moveri possunt. V. Primo quaritur. Quis primus Hebraei nomine fuit insignitus? Pejpondeo. Primus omnium nomine Hebraei fuit vocatus Abrahamus, Genes. 14. 13. Venit profugus , & indicavit Dqaxh AbrahamQ Hebrjeo. Hoc nomen posteri Abraham! Si posteri caeterorum Patriarcharum diu retinuerunt. Jolephus Genes. 39. 14. vocatur servus Hebraus. Posteri Jacobi in JEgypto habitantes vocantur Exod. 1. 1 *HrP Judaeus , Amalekita : ergo nomen Hebraei non est desumptum a transitu alicujus fluvii. Nam nomen desumptum ab actione aliqua non est Patronymicum aut Gentile. Praeterea si a transitu fluvii derivaretur, tum non haberet hanc formam, ..imi Ifl rat :bia iiaiu End: -u K5I a; E, f: 1 ' ea: --t: »4 *0 I«1 es. Au. oRe. m 4t vo: cui Eihä A ‘rjr« : ect U opo- b G» SOS i !» ’.At- .Kffl naü rä- idü De Appellationihm linguae primae. 241 formam , sed Abram potius vocatus fuisset 331!? in Participio , vel 33£ tranfmis. 2- Quia nullo modo videtur verosimile populum tam sanctum, & ita semper in Veteri Test. a Deo dilectum , nomen accepisse a transitu alicujus fluvii: nam transitus alicujus fluvii non est res tanti momenti, ut inde tota illa gens tam longo tempore denominaretur. Z. Populus Hebraeus etiam videtur vocatus a patre suo secundum morem aliorum populorum, in Veteri Test. memoratorum, qui denominati sunt a patribus suis: ex. gr. Ammonitae denominantur ab Am- mon > Moabitae a Moab, &c. 4. Est etiam contra morem aliarum linguarum, in quibus nomina populorum nunquam desumuntur ab actione quadam transitoria , sed semper ä Patribus, vel a terra quam inhabitant : ex. gr. Galli, Angli, Hispani, Germani aliique sic denominantur , quia ex Gallia, Anglia, Hilpania, vel ex Germania sunt oriundi. Similiter etiam in Lingua Hebraea '38Y /Egyptias nomen habet a terra iEgypti. Ex his concludimus nomen Hebraei non derivari ä 33V transivit. IX. Objiciet forte nonnemo, quod nomen Hebraei videatur derivari a verbo 33J? transivit: quia in omnibus Lexicis Hebraicis , etiam in Lexico Buxtorfii nomen '33i? Hebrai collocatur sub 33y tanquam Radice sua. ijejpondeo. Verum quidem est nomen '33!? Hebrai derivari a Radice transivit , sed remote, non proxime. Hic vero movetur quaestio, unde nomen '33!? Hebrai proxime & immediate derivetur ? Nos negamus proxime derivari a tranfivit. X. Tertia sententia deducit nomen Hebrai a 33!? trans , per compendium pro 3Nm 33J? trans fluvium , hoc est, transfluvialis: quia Jof 24. Z. dicitur: Et accepi patrem vestrum Abrakammn 3nirt 33M e trans fluvium. Abrahamus ergo hoc nomen accepisset ä terra, in qua natus aut educatus fuit, aut in qua diu habitavit. Haec terra, sita fuit in Mesopotamia trans fluvium ; & Abraham > postquam cum suis ex Mesopotamia , sita trans fluvium Euphratem respectu terrte Canaan , mi- grasset in Cananaeam - vocatus fuisset '33Z?, ( concise pro '3N3 '33!? ) nomine desumpto a terra nativitatis. Haec etymologia majorem speciem veritatis habet quam ulla ex praecedentibus: nam non est praeter morem populum nominari a terra , in qua natus vel educatus est. Deinde tales etymologiae etiam sunt frequentes in aliis linguis j Philol. Hesiu Hh 242 fic quidam See. DISSERTATIO XXL denominantur Transmarini , Transalpini* Transylvani Attamen nec haec sententia nobis plane a'fridet propter sequentes rasiones. 1. Quia nullibi in S. Scriptura sumitur pro : ergo non videtur idem esse, qui Transfluvialis. Si unicum exemplum posset produci, in quo sumeretur pro "inan 133; , tum sententia haec haberet majorem speciem veritatis : atqui nullum tale exemplum potest in medium proferri. 2. Moses nullibi Abraham! patriam vocavit "I3J? transfiuviant. Dicitur quidem Jof. 24. quod patres Abrahami habitaverint 13V2 nnin transfiuvium , & quod Deus Abrahamum inde vocaverit; attamen illa terra, vocata oqx Syria interamnis sive Mesopotamia , nun- 1 quam ä Mose nominatur 135? ; ergo Abrahamus inde non videtur, nominatus. I 3. Si nomen H3y Hebrai desumptum esset a terra , ergo omnibus filiis Heberi conveniret: quia omnes ex regionibus , trans fluvium Euphratem sitis , nati sunt. Sed nullibi legimus quod ullis hoc nomen , etiamsi etiam trans fluvium habitaverint, sit datum praeter quosdam, qui ex Abrahami linea descenderunt, ejusque fidem & professionem se- quuti sunt. Ergo nomen Hebraei videtur respicere populum & non terram. Hoc confirmat Jonas, quum rogantibus, ex quonam populo esset, respondit cap. 1. v. 9. Hebraus sum. XI. His tribus superioribus sententiis rejectis siiperest quarta , statuens nomen Hebraei derivari ab *'3y Hebero filio Schemi, cujus mentio fit Genes. 10. 21. ubi Sebem vocatur pater omnium filiorum Heber. Nomen igitur Hebraei secundum hanc quartam sententiam est nomen Patrony- micum deductum a patre Heber. Haec ultima & quarta sententia a nobis etiam approbatur propter has sequentes rationes. 1. Quia tales locutiones sunt frequentes in sacris Literis: ex. gr. Uti per ßlios Israel intelliguntur Ifraelitae , & per filios Ja da Judaei, sic etiam per filios Heber denptantur Hebraei. 2. Nttm. 24.24. Posteri Heber nomine primi patris Heber nominantur, mutato nomine proprio in Patronymicum. Textus sic ait : Et affligent Affar , & affligent Heber. Sicuti hic per Assur intelliguntur filii Assur, hoc est, Assyrii, sic etiam per Heber denotari debent filii Heber, bac eft, Hebraei. Ergo nomen Hebraei derivatur ab Heber. Hanc ex- ■jjCMi .fcapre Ein) ! M 1I.N IS)I »p;t; t hi iipie ra a m tää % äm ai fei; -*!Cl 13 .! U ICO De Jppellatio?2ibm linguae primae. 24z plicationem etiam confirmat versio Graeca, quae vnlgo vocatur Lxx. Interpretum : illa enim explicat vocem Heber per 'Eßfetlm , Hebraos . Etiam Paraphrasis, quae Jonathae adicribitur, exponit vocem Heber per filios Heberi. 3 . Nomen Hebrai non est desumptum a Terra , uti jam probavimus ; nec etiam ab Urbe quadam: ergo derivatur ab Auctore sive primo patre. Ratio est: quia nomina Hebraica Gentilia & Patronymica in Jod desinentia a nullis aliis desumuntur, quäm ab his supradictis. Ergo remotis illis antecedentibus causis appellationum necessario sequitur nomen Hebraei desumptum esse ab auctore. XII. Objicere posset aliquis. Si Hebraei deriventur ab Hebero, filio Schemi, ergo omnes posteri , scii, filii Keturae, filii Esau , aliique etiam vocati fuissent Hebraei: sed falsum est consequens : nam nullibi legimus filios Esau, filios Keturae , aliosque fuisse vocatos Hebraeos. Respondeo. Si nomen Hebraei tantum esset nomen gentile , denotans tantummodo descensum & generationem naturalem , tum argumentum procederet: sed jam non procedit : quia hoc nomen postea etiam <5c quidem praecipue , transivit in nomen profeffionis & religionis; atque illi solummodo Hebraei vocati sunt, qui linguam , doctrinam, religionem & pietatem Heberi retinuerunt. Ex. gr. Jonas interrogatus de quonam populo esset , respondit Hebraus fitm , & immediate, majoris explicationis ergo , addit , Jehovam Deum coelorum timeo. Hinc est , quod iEgyptii noluerint edere cum Hebraeis: non quia ex Mesopotamia Vel simpliciter ab Hebero descenderant , sed quia diversam religionem profitebantur. Nam Hebraei jumenta illa , quae iEgyptii venerabantur - comedebant. Nomen igitur Hebraei non tam denotat generationem naturalem , quam quidem eandem profeflionem & veram religionem, quam Heber professus fuit. Ex his omnibus apparet nomen Hebraee Linguae derivari ab Hebero ; & quidem eum in finem, quia illa lingua tempore confusionis in ipsius familia fuit conservata. Atque haec dicta sufficiant de prima linguae primae appellatione. Qui plura cupit, adeat Dissertationem tertiam Bux- torfii, in qua multis testimoniis Judaeorum & Christianorum hanc sententiam confirmatam videbit. Hh 2 H. De 244 DISSERTATIO XXL De Appellatione Judaica. j. XIII. Alterum primae linguae nomen est , quo /VtliT Judaa sive ja - daica vocatur. De hoc nomine hae sequentes quaestiones moveri possunt. Primo quaritur. Unde Judaa derivatur ? Rejpondeo. Judaa descendit a Judais , & Judai a Juda quarto filio Jacobi Patriarchae, & Juda a verbo Hiphil rt confessus est , laudavit , quasi Juda esset celebrationis filius : quia mater a partu Deum celebravit j quae propterea etiam hujus nominis rationem dat, Gen. 29. Zs. Et dixit Lea rniX Celebrabo hac vice Jehovam , idcirco vocavit ejus nomen Je - hudam. Quod Judaei deriventur ä HTln* Juda , etiam apparet ex Psal. 76. 2. Notus est in Jehudah Deus : in Jifrael magnum nomen ejus. Hic per «Trini nomen proprium intelliguntur Judaei sive posteri Judae. XIV. Secundo quaritur. Quando nomen Judaorutn incepit inno- i tescere ? tjejpondeo 1. Nomen Judaeorum plane suit ignotum ad illud usi 1 que tempus , quo posteri Jacobi fuerunt in regimine & religione conjuncti. 2. Quum tempore Rehabeami, filii Salomonis , decem tribus ab 1 ipso discederent, & duae tantum tribus, scii. Judae & Benjamin , ipsi adhaererent, non tamen legimus eo tempore posteros Jacobi vocatos fuisse Judaos : sed decem abscissae tribus nominabantur hüW JV 3 domus Israel , & duae tribus domui Davidis adhaerentes , vocabantur HTin’ n ’3 domus Jstuda, 3. Postquam decem tribus a Salmanefare Astyriorum Rege in Assyriam & Mediam transportatae fuerunt, posteri Jacobi , ex Juda descendentes , primo vocati sunt Judai. Ueinde quoniam tribus Benjamin unum cum tribu Judae regnum faciebat , ideo etiam Benjamitae nomine Judaeorum suerunt insigniti. Hoc verum esse probatur ex Esth. 2. 5. ubi Mordechai vocatur NlT #>X Vir Judaus , qui tamen fuit ex tribu Benjamin : nam additur TY' vir Jemini, hoc est, Benjamita. Denique omnes posteri Jacobi, ex omnibus tribubus descendentes, postea vocari fuerunt generali nomine Judai. Hanc consuetudinem \ Paraphrastae Chaldaei ut plurimum observarunt: nam illi nomen He- kai fere semper, praeterquam in libro Geneseos, transtulerunt per Ju- daum ; De Appellationibus linguas primse. 24^ dairn : exemplum ejus occurrit Jon. i. 9. ubi verba Hebraus sum , Paraphrastes transfert per XJX nx*Tln> Jebudaus sum. Similiter per Hebraeos in Veteri lest. denotantur omnes posteri Jacobi, Etiam hoc tempore omnes posteri Patriarchae jacobi generali nomine vocantur Judai. Post deportationem ergo decem tribuum nomen Judai demum innotuit. XV. Contra haec forte objiciet aliquis verba 2. Reg. cap. 16. v. 6. occurrentia, ubi 8. Textus Judaeorum meminit, quando dicit*. Rezin ex- fuht Judaos ; cum demum in capite sequenti fiat mentio deportationis factae per Regem Assyriorum : ergo ante illam deportationem nomen Judai fuit notum. Rejpondeo. Hic est anticipatio, quae saepistime in S. Scriptura usurpatur. Deinde liber ille Regum post transportationem decem tribuum conscriptus est , quando posteri Jacobi modo vocabantur Judaei. Etiam Textus dicit, quod Rezin expulerit eos , qui tum , cum liber conscriberetur, vocabantur Judaei. Hanc sententiam confirmat Elias Levita in Tbisbi in voce 'MN', ubi dicit: DHIrt* ixqpltf Xqpa? XS 03 X 1 ? D’Bip'rt rnlPJ?. mha toto pq Non invenitur in Bibliis , quod Hebraei vocentur Judai , nifi ab eo tempore , quo decem tribus abdu&a suerunt in captivitatem. XVI. Jam fatis innotescit, quando Hebraei vocati sunt Judaei. Jam porro quaritur : An eodem illo tempore etiam Lingua Hebraea vocata suerit Judaica? Respondeo. Hoc non adeo clarum est. Saltem 2. Reg. 1 8- 26. & Jes. 36. ix. fit mentio linguae JVTinj Judaica , quando Hiskiae ministri dicebant Rabsaki: ne alloquitor nos Judaice, id est, Hebraice. Hoc colloquium dicitur institutum annis 123. ante captivitatem Babylonicam: ergo ad minimum illo tempore Lingua Hebraea vocata fuit Judaica. XVII. Tertio quaritur. Utrum nomen Judai fit tantummodo nomen generationis naturalis; an vero etiam professionis ? Rejpondeo. AfE post. Nam si nomen Judaei tantummodo denotaret generationem naturalem, tum nemo posset fieri Judaeus : sed in libro Estherae cap. %. v. 17. legimus , quod onrEno yqxn >byp ED’aq Multi ex populis terra sa&i ßnt Judai. Atqui illi non sunt facti Judaei per generationem. Quare ergo dicuntur facti Judaei ? Quia fidem Judaeorum profesti fuerunt. Paraphrastes exponit hoc verbum annyin Judai sa&i sunt per pqi^bp proselyti sa&i sunt. Ex his mani- Hh. 1 festum 246 DISSERTATIO XXI. festum est, quod nomen Judai, praeter generationem naturalem, etiam significet professionem religionis Judaicae. III. De Appellatione Cananaea. XVIII. Tertium nomen primae linguae est, quod Cananaa nominatur. Ejus appellationis fit mentio Jes. 19. ig- ubi Textus sacer ait: Tempore illo erunt quinque civitates in terra Asgypti loquentes labium > id est, linguam Canaan. Quaritur. Quare haec lingua prima vocatur lingua Canaan. Respondeo I. Non vocatur ideo Lingua Canaan , quia Cananitae sive posteri Canaan ea fuerunt usi. Nam Canaan fuit maledictus, & cum aliis etiam auctor aedificationis molis Babylonicae: & propterea ipse & posteri ejus participes fuerunt confusionis linguarum. Per consequens , cum hic per Linguam Canaan intelligatur Lingua Hebraea, qua Cananitae non fuerunt usi: ergo haec lingua, cujus Jefaias fecit mentionem, non vocatur Canaan, quia Cananitae ea fuerunt usi. Nam incolae Canaan aliam linguam, natam ex confusione, usurparunt. 2. Nullibi in S. Scriptura legimus, quod Lingua Cananaeorum tum vocata fuerit Cananaa , cum Cananaei adhuc terram Canaan possiderent: sed postquam diu pulsi fuerunt Cananaei, tum demum haec lingua nomine Canaan fuit insignita. 3. Per Linguam Canaan intelligitur ipsissima Lingua Hebraea, quae vocatur Canaan, quia Judaei, expulsis Cananaeis, terram Canaan inhabitabant j non vero quia Cananaei Lingua, Hebraea fuerunt usi. Sunt nonnulli, qui statuunt Linguam Hebraeam etiam vocari Cananaeam, quia Hebraeae valde fuit affinis; sed illam sententiam ut minus probabilem supra refutavimus. XIX. Sed rogabit nonnemo : An ergo Jefaias in loco praedicto praedicit iEgyptios tempore gratiae loquuturos elfe Hebraice? Rg/pondeo. In Annotationibus versionis Belgicae labium Canaan , cujus Jefaias facit mentionem, sic explicatur : JEgyptii loquentur de verbo Dei quod Lingua Canaan , id est, Hebrcea conscriptum est. Vatablus vero paulo aliter exponit: Labio Canaan, quafi Scriptura diceret tempore gratia erit tantum commercii Judaü cum Mgyptiit , ut multa urbes Asgypti fint loquu- tura sermone Hebrao. IV. De De Appellationibus linguae primae. 247 IV. De Appellatione Sancta. XX. Sequitur nunc quartum nomen , quo lingua prima vocatnr Lingua San&a. Judaei hodierni vix ullo alio nomine linguam primam indigitant quam hoc nomine : Hebraice enim eam vocant ripn fiuih linguam fan&itatis , vel Mb vel nunpn linguam fan- &am. Primo quaritur. Ob quam causam lingua prima a Judaeis vocatur Lingua San&a ? Rgjpondeo. Auctores in assignanda causä, ob quam haec lingua vocetur San&a, non conveniunt. r. Quidam ajunt, quod haec lingua prima vocetur San&a, quia Deus, qui est Sanctus, hujus linguae auctor est. Deus enim linguam Hebraeam Adamo instillavit: & quia opus aliquando nomen accipit •ab auctore, ideo putant hanc linguam vocari sanctam , quia Deus sanctissimus hanc linguam creavit. Sed haec sententia rejicitur. Nam sic omnia Dei opera possent vocari sancta, quia Deus omnium operum auctor est} & sic hoc epitheton sanctitatis soli Linguae Hebraeae non competeret. 2-. Alii rejecta hac sententia statuunt linguam primam etiam ab Auctore vocari sanctam; sed tum San&am explicant per incorruptibilem & aeternam: quia sicutiDeus, qui est auctor hujus linguae, est aeternus, sic etiam haec lingua est aeterna , & in aeternum mansura. Sed nec haec sententia placet : quia tum potius lingua prima esset vocanda lingua aterna & incorruptibilis quam san&a. 3. Sunt qui propter formam internam hanc linguam titulo sanctitatis coronant, feil. ob summam ejus perfectionem, quae consistit in emphasi verborum, quä verba exprimunt naturam ßc. proprietatem rerum: ex. gr. rrn Eva nomen accepit ab effectu, quia fuit vivifkatrix & mater omnium viventium. Verum efficacia significationum dat huic linguae quidem excellentiam quandam, sed ea non acquirit ipsi titulum sanctitatis. 4. Non desunt, qui hanc linguam nominari san&am volunt, quia populus Judaicus, utpote in Veteri Test. Sanctus , ea lingua usus fuit, Rationem hujus assertionis hanc dant, quia linguae saepissime nomen -recipiunt a populo qui eä utitur. Hoc apparet in Danielis Capite i. ubi 248 DISSERTATIO XXL ubi mentio fit Lingua Chaldaorum, quae sic vocabatur , quia Chaldaei ea utebantur. Alii hanc linguam sanctam nominari ajunt a Terra san&a, scii, a terra Israelis , in quä Israelitae usi fuerunt hac lingua: nam terra illa vocatur terra sancta , Ezech. 20.40. In monte fan&itatis mea : & Jes 64. 9. urbes terrae Israelis vocantur urbes fan&itatis. Sic Lingua Gallica nomen accepit a terra: nam vocatur Gallica , quia habitatores, habitantes in Gallia, eä lingua utuntur. Sed hae duae sententiae , quae vel ä subjecto scii, populo, vel a terra hanc linguam vocari fan&am ajunt, non arrident: nam nec populus nec terra in se inhaerentem habuerunt sanctitatem, a qua haec lingua vocari potuit fan&a. Praeterea populus Judaicus saepiiTinie praecepta Dei graviter transgressus est; unde non videtur verosimile hoc epitheton sanctitatis huic linguae propter populum concessum fuisse. 6. Nonnulli defendunt hanc linguam vocari fan&am , quia in hac lingua nulla occurrunt vocabula proprie denotantia pudenda viri aut mulieris , vel etiam actum venereum; sed haec omnia exprimuntur & circumscribuntur vocabulis tropicis & metaphoricis. Hanc sententiam defendit Maimonides. Sed haec sententia falsa est propter has duas rationes. Primo: quia in Lingua Hebraea occurrunt tales voces , quae auditu quodammodo sunt obsccenae: ex. gr. verbum coire significat propriissime ipsum actum venereum; ac proinde Judaei pro eo utuntur verbo honestiori 33 $ cubuit. Secundo: Posito & non concesso, quod non dentur in lingua sancta talia vocabula , inde tamen haec lingua non potuit vocari fan&a , sed potius vocanda fuisset Caßa A Verecunda. 7. Denique quamplurimi inveniuntur auctores, qui ajunt hanc linguam ä Veteribus fan&am fuisse vocatam, quia Vetus Testamentum , in quo sunt oracula & praecepta Dei sancta, hac lingua conscriptum est; & sic a materia Veteris Testamenti sancta haec lingua vocata fuisset fan&a. Haec sententia ultima maxime arridet; quam etiam videtur confirmare Apostolus tum in 2. Epistola ad Timotheum cap. 3. v. 1 s. ubi Idem Scripta V eteris T. vocat r* fycc ypduuxrx sacras liter as , tum etiam in Epistola ad Romanos cap. 1. v. 2. ubi eadem appellat y$x Scriptura ocj. “ Prophetarum fan&a , &c. hac lingua sunt conscripta; imo quia illa ho- D;i " die nullibi amplius pura, quam in Libris Sacris existit : San&a me- k- tl ritö dicitur , quia niveo pudore ubique verecunda , profana san&e , " turpia caste & verecunde profert, & vocabulis obscoenis, quae ä pu- !in< " doris lege abeunt, vel destituta est, vel non fiepe utitur. San&a est Ei- " ob summam perfectionem , quam a perfectissimo auctore consecuta cii- “ est, prout etiam alia hanc ob cauläm San&a vel Divina appellare fode- " lemus. San&a etiam vocari potest propter Populum olim San&um, “ cujus haec lingua erat peculium ; propter Terram San&am , in qua expia £< ercebatur ; propter Urbem San&am & Templum San&um , ubi Sacra ea odo “ lingua peragebantur. „ ium XXII. Secundo quaritur. Quando & ubi lingua prima vocata est lin- üoti gua fan&a. ftefiondeo. Tempus hujus denominationis difficulter potest determi- neb nari: nam lingua prima nullibi in toto Veteri T. vocatur Jan&a ,* sed sed in Paraphrasi Hierosolymitana ad Genefeos Caput 11. v. i. voces nnx sermo unus explicantur per Köllp linguam san&am. Etiam Paraphra- liti- sis Jonathae eodem modo sermonem unum explicat : sed quando illae Papa raphrases sint compositae, non adeo certum est. Etiam Salomon Jarchi, sil; Aben Ezra, qui circa undecimum a nato Christo saeculum vixerunt, si primam linguam vocant san&am. :ot- Communis Doctorum sententia est hoc epitheton san&itatk linguae ubi primae esse datum in ipsa captivitate Babylonica , vel paulo post ean- itf. dem; & quidem eum in finem, ut linguam Hebraeam a lingua Chat- ■ r si daica, utpote profana, & quam in captivitate Babylonica didicerant, distinguerent. Pentateuchus olim & adhuc hodie praelegitur , preces ";3 etiam lingua sancta recitantur: & propterea illa lingua in vel post i* Phjlql. Hebr, Ii capti 2%o ?D1 SS ER T ATI O XXI. captivitatem Babylonicam videtur vocata san&a , ut distingueretur a Lingua Chaldaeorum , quam Judaei in captivitate Babylonica didicerant. Quod Judaei a temporibus Ezrae Legem in publicis synagogis Hebraice, etiamsi eandem in tali lingua non intelligerent, praelegerint, hoc testatur Maimonides in Pandectis Juris Hebraei de precibus & benedictione Sacerdotum cap. 12. §. IO. ubi praeterea addit, quod lector publicust unum tantum versum ex Lege Hebraica legerit, & tum tam diu tacuerit, usque dum interpres eundem interpretatus suisset ; & quod tum iterum lector publicus alium versum tali modo legerit, & sic deinceps. Putamus linguam primam vocatam fuisse Linguam San&am ad distinguendum hanc linguam a Lingua Chaldaica. Etiam nullo modo videtur verosimile, quod haec lingua hoc epitheton sanctitatis acceperit ante captivitatem Babylonicam ; quia nullibi S. Scriptura ejus tituli mentionem facit. A captivitate igitur Babylonica usque ad hodiernum diem haec lingua prima hoc titulo sanctitatis fuit insignita. Etiam Professores, qui hanc linguam docuerunt, vocati sunt Lingua San&a Professores. Hunc titulum sanctitatis nemo ex Doctoribus tam Judaeorum quam Christianorum Linguae Hebraeae ademit; sed omnes Doctores tam antiqui quam recentes hanc linguam vocarunt san&am , & procul omni dubio usque ad finem mundi eodem titulo denominabunt. V. De Appellatione Pura. ns D-vid nni Da 4 ? ai« ::eoi -Til I XV I V XXIII. Quintum & ultimum ephitheton linguae primae est , quo no- j minatur lingua Pura. Nomen hoc perquam rarum est, imo fere inter I [j Judaeos obsoletum; attamen in 8. Scriptura est usitatum, scii. Zeph. 3.9. Tum mutabo in populis iTVna ntsitf labium purum sive ele&um , ut omnes invocent nomen Jehovje, ut serviant ei humero uno. Explico rni"i 3 per ; 1 ' purum sive ele&um : quia Radix utrumque significat, scii, purgare & eligere. Paraphrasis Jonathae explicat vocem per TW ele&um , & : i' Versio Belgica per purum. XXIV. De hoc titulo quaritur primo. Utrum per labium purum intel- j. P ; ligatur peculiaris quaedam lingua, & quidem Hebraica ; an vero tan- (% tummodo pura profeflio verae religionis. f£,, Pgjpondeo. Mihi verosimile videtur, quod hic intelligatur certa l» quaedam lingua, & quidem Hebraica. Hanc sententiam confirmat I '.D; Aben Ezra ad hunc locum . qui expresse in Commentariis suis riflfc ?nn? : De Appellationibus linguae primae. 2%I !TVna labium furum exponit per üHpH linguam fan&am. Etiam David Kimchi allegat in Commentariis suis ex Aben Ezra hanc expositionem. Abarbanel in Commentariis super Prophetis posterioribus ad hunc locum sag. 272. etiam labium furum explicat per linguam fan&am. Etiam scimus in explicatione verborum non facile esse recedendum a sententia Rabbinorum, nisi sufficiens ratio contrarium suadeat. Deinde labium furum , cujus Zephania capite tertio fit mentio , voca- Jes. 19. 1 §. labium Canaan ; & probavimus suprä per labium Canaan intelligi Linguam Hebraeam, & in Zephaniae loco per labium furum in- telligitur Lingua Canaan: nam eadem est utrobique prophetia. Ergo per labium furum intelligitur Lingua Hebraea. Zephanias tamen in dicto loco non vult, quod gentes tempore Novi Test. loquuturae sint labium furum sive Hebraicum. Nam verba Textus sic videntur explicanda: Reddam in fofulis labium furum , hoc est, ego faciam eos loqui verba Dei, quae lingua pura, hoc est, Hebraea descripta sunt. XVX. Secundo quaritur. Quare lingua prima vocatur labium furum ? Rejpondeo. Quia eloquia Dei sunt pura : sic ait Psalmista Psal. 19. 9. Pr aces tum Dei est i"P 3 furum. Atque haec hoc tempore dicta sufficiant de quinque nominibus, quibus lingua prima insignitur. DISSERTATIO VIGESIMA-SECUNDA, QUiE EST D E M A S O R A. Pars Prima. §. I. Hic datur plenior explicatio Maforte , quam in Jona illustrato. 2- Mafira tribus modis Hebraice scribitur. 3. Descendit d “IDE tradidit, cujus correlatum est accepit. 4. Ea definitur. Au&ores ejus vocantur Maforetha. s. Docetur ubinam habeatur Mafira. Ea magna ex farte feriit. 6. Maforetha in genere versati sunt circa totum Vetus Test. & in specie circa o&o partes Veteris Testamenti. 7. Primo circa literas majores, minores , suspensas , inversas, irregulares , medias librorum, finales, non finales, circa numerum liter arum cujusque libri & fi&ionis. Ii z 8- ' 2Z2 DISSERTATIO XXII. g. Secundo Mafiretha crifin suam eirca vocales , vocibus jam adscri- ptas , instituerunt. 5. Tertio etiam circa accentus. 10. Quarto Masoretha considerarunt voces plenas , deseBivas j earum situm , locum & significationem ; f/i« c^k A quarum Syntaxi firuBura quis dubitare posset j etiam multas voces simplices & quindecim voces punBis superne coronatas numerarunt. 11. Ipsi auBores librorum non ad- scripserunt quindecim vocibus superna punBa. 12 . Illa punBa sunt adscripta ante conseBum Talmud. iz. Qmnto. Masoretha numerarunt versus fingulorum librorum, SeBionum legalium , medios versus , & multorum librorum simul i etiam varias affeBiones ver- suum considerarunt •, denique 27. versus annotarunt , in quorum medio est hiatus. 14. Enumerantur oBodecim loca qua vulgo DHS1D Jlpn Ordinatio sive correctio Scribarum vocantur. Is. Galatinus ex ig- illis vocibus 1 male probat Textum este corruptum. l6- Scriba sunt ipsi auBores librorum , qui oBodecim illa loca ita scripserunt uti jam in Textu seri- ' pta inveniuntur. 1 17. Recensentur quinque voces , qua 1 vocantur OHfllD llüji ablatio i Scribarum. 18- Ipsi auBores librorum non addi- , derunt illis quatuor ad minimum vocibus liter am Fau, j Sectio I. I N Jona Illustrato nonnulla de Masora proposuimus ; quia ibi Masorae parvae & Masorae magnae varia exempla ; in Bibliis majoribus ad Jonam annotari solita, in medium protulimus : sed quandoquidem multo plura de Masora proferri possunt, ideo in hoc Philologo Hebraeo , in quo ex professo quaestiones Philolo- gicas tractamus , pleniorem Masorae tractatum damus. II. Antequam de materia Masorae in specie agamus, prius nomen» ejusque origo & definitio inspicienda veniunt. Masora est vox origine Hebraica , & apud Hebraeos tribus modis hebraice solet efferri. Dicitur enim Hebraice rniDn Masora , rniDÖ Masoreth, & ) nivo Massoreth. Horum trium nominum primum est omnium frequentislimum: dicimus enim communiter Masora, Seraro Massoreth, III. Haec De Masora . III. Haec tria nomina in genere significant traditionem manualem vel oralem: derivantur enim ä ion tradidit. Hoc verbum "D2, significans tradidit , tantum bis in Bibliis, scii. Numerorum capite 31. v. s. & ejusdem capitis versu 1 6- invenitur. In genere hoc verbum 1 DD dicitur (ut Elias Levita ait ) de rebus , nonnunquam etiam de personis , quas homo tradit sive committit in manum alterius , ut eam pro lubitu recipiat in potestatem suam. Hoc in loco " , DD tradidit sumitur de rebus animo conceptis, de doctrina & scientia, de consiliis & secretis , quae unus alterum docet, & quasi in manus tradit. Verbi correlatum est accipere, ä quo derivatur Kabba - la , quae proprie, ex sententia Judaeorum , denotat studium, quod vertatur circa altiffima Legis mysteria , quae vocibus, punctis , accentibus musicis, & praecipue literis continentur, ex quarum mutatione , transpositione, in numeros resolutione, aliisque modis mysteria, sed saepit- sime tantum nugatoria, eliciuntur. IV. Vidimus nomen & originem Masorae, jam porro definitionem inspiciamus. Masora (definiente Buxtorfio) est doctrina Critica, k priscis Hebraeorum sapientibus , circa Textum Hebraeum sacrae Scripturae , ingeniose inventa, qua versus S. Scripturae , ejusque voces & literae numeratae, omnisque ipsarum varietas notata , & suis locis cum singulorum versuum recitatione indicata est; ut sic genuina ejus lectio conservetur, & ab omni mutatione aut corruptione in aeternum praeservetur, & valide praemuniatur. Vel brevius: Masora est doctrina critica, quae versatur circa rectam, lectionem vocum, quoad literas, vocales, accentus, &c. Auctores, qui hanc Masoram conscripserunt, vocati suntMasorethae. Et quia illi Masorethae versus, voces & literas cujusque libri etiam numerarunt, ideo vocati sunt anaiD Numeratores. V. Per Masoram ergo intelliguntur illae annotationes , quae in Bibliis Cl. Buxtorfii immediate supra & infra Textum Hebraeum , St nonnunquam ab ejus latere , atque praecipue in fine illorum Biblio- rum post Textum Hebraeum ordine Alphabetico collocantur. In. Jona Illustrato & in Joele Explicato Masora parva disposita est a latere Textus Hebraici , sed magna immediate sub Textu Hebraeo, hoc est, inter Textum Hebraeum & Commentaria Rabbinorum collocata est. Ubique sere per tota Biblia Buxtorfiana & Bombergiana con- Ipicitur Masora: attamen non integra, prout olim suit, in illis Bibliis Ii 3 inveni- 2^4 DISSERTATIO XXII. invenitur. Nam Masora magna ex parte periit ; adeo ut jam vix dimidium ejus amplius supersit; quod etiam non mirum : nam Judaeis jam longo tempore nullibi tuto vivere licuit: sed semper sub aliorum, & nonnunquam sub tyrannorum dominio habitarunt, qui aliquando Judaeorum scripta disruperunt, & Vulcano dederunt. VI. Explicato nomine Maforte , & proposita ejus origine ac definitione, ad ejus causas tum internas, tum etiam externas descendemus. Quaritur igitur in principio : Quaenam est materia Masorae ? Sive circa qualia Masorethae fuerunt versati? Respondeo. Masorethae in genere crisin suam instituerunt circa totum Vetus Testamentum Hebraicum , numerando omnes libros sacros & canonicos , ac eliminando e numero canonicorum libros profanos & non canonicos ; sed in specie etiam versati fuerunt circa minimas partes S. Scripturae, hoc est, circa haec octo sequentia. 1. Circa consonantes Veteris Testamenti, 2. Circa ejusdem vocales. 3. Circa accentus Hebraicos. 4. Circa integras voces V e teris T. s. Circa versus Biblicos. 6. Circa o&odecim voces , quae vulgo vocantur Q^fiO |lph ordinatis sive corre&io Scribarum. 7. Circa ganeae voces, quae vulgo nominantur OnfllD ablatio Scribarum. Z. Circa notas marginales , quae vulgo 2^21 'Ij? Keri & Cetib vocantur. De septem prioribus partibus agemus hac. Dissertatione , & de ultima parte disseremus Dissertationibus vigesima tertia & vigesima quarta. I. De Consonantibus. VII. Primo. Masorethae versati fuerunt circa consonantes Veteris Testamenti variis modis. 1. Masorethae annotarunt in Veteri Test. triginta circiter literas, quae canteris literis, alibi occurrentibus , multo majores sunt : duo exempla occurrunt Deut. 6. 4. in verbo Jjntfl audi & in nomine -j-tx unus. In his vocibus pinguntur literae y & -j majores quäm in aliis locis pingi De Masora. pingi solent. Hinc posteriores Judaei varia mysteria elicuerunt, quae fere in nugas mutata sunt. 2- Etiam Masorethae observarunt circiter triginta tres Iiteras minores. Exemplum occurrit Genes. 2. 4. in verbo OSOjrn quando creata erant illi. Haec Litera He in plerisque Bibliis minori forma describitur. 3. Masorethae etiam annotarunt quatuor hteras f.ujpensas , quae non in eadem regula juxta alias Iiteras collocantur, sed quae supra easdem scribuntur. Ex.gr. Ffal. 80. 14. in nomine ex sylva , litera y in multis Bibliis non scribitur in eadem recta linea cum aliis literis, sed multum eminet supra alias Iiteras. 4. Etiam attenderunt ad noveni Iiteras inversas, quarum duae in nonnullis Bibliis inversa figura scriptae inveniuntur: ex.gr. Num. 10. 35. in verbo yDC 3 in proficiscendo: sed in quibusdam Bibliis Hebraicis nullae li- terae inversa figura exaratae occurrunt. 5. Masorethae considerarunt tres Iiteras irregulares, scii, duas Iiteras Mein & unam Nun : harum una litera Mem finalis occurrit in medio Jes 9. 6. in voce N 21 2 * 7 . Deinde altera litera Mem intermedia invenitur in fine, Nehem. 2. IZ. in pronomine an. Denique litera Nun intermedia scribitur in fine , Job Z8- i- in praepositione jq. De his quinque antecedentibus, scii, de literis majoribus , minoribus, suspensis , inversis , & de tribus aliis literis vide supra Dissertationem decimam . ubi omnia loca enumerantur , in quibus hae diversae lite- rae occurrunt. 6. Masorethae annotarunt cujusque libri tam majoris quam minoris mediam literam: ex. gr. Levit, r l. 42. occurrit vox prU venter. Masora notat literam Vau in illa voce esse mediam literam totius Pentateuchi. In Psal 80. 14. occurrit vox iy'L> ex Sylva, in qua, ut ajunt Talmu- distse, litera y ( Ajin ) est media litera totius Psalterii. 7. Masorethae numerarunt omnes Iiteras finales , scii, quoties haec vel illa litera finalis in Bibliis occurrit. Exempli gratia,^in Bibliis Hebraicis inveniuntur, fecundum supputationem Masoretharum , literae Caph finales 1098 r- literae Mem 24973. literae Nun 8719. literae Pe 1975. & literae Tzade 4872. Hae simul collectae constituunt Iiteras 51520. finales. Ergo ex sententia Masoretharum 51520. literae finales in Veteri Test. occurrunt. 8- Etiam numerarunt illas quinque supradictas in medio scriptas: ex. gr. in Veteri T. inveniuntur literae Capb intermediae 37272. literae Mem 2^6 DISSERTATIO XXII. Mem 52805. literae Nun 32577. literae Pe 20750. & literae Tzade 16950. Ras Saadia Gaon circa annum Christi 927 composuit carmen Hebraicum , in quo subtiliter expressit numerum literarum , quoties unaquaeque litera tam finalis quam intermedia in Veteri lest. contineatur. Carmen hoc invenitur in Tyberiade Buxtorfii capite 18. Nos breviter hic schema dabimus , ex quo numerus omnium literarum tam finalium quam intermediarum in Veteri Testamento ( vel ut aliis placet in solo Pentateucho j aut in Prophetis & Hagiographis simul) occurrentium innotescet: rf, 'G still K Aleph 42377 * 7 Lamed 41517. 2 Beth 38218. n Mem 77778 * a Gimel 295 37 - i Nun 41696. Daleth 325 JO. 0 Samech 13580. n He 47754 * V Ajin 20x75. 1 Vau 76922. S Pe 22725. r Zain 22867. X Tzade 21822. n Heth 23447. p Koph 22972. V Theth 11052. 7 Befch 22147. > Jod 66420. V Schin 32148. 2 Caph 48253. n Tau 59343 * PI; Hae literae in unam summam collectae constituunt 815280. literas. Nonnulli hunc numerum literarum interpretantur de toto Veteri Testamento ; alii de solo Pentateucho; alii de Prophetis & Hagiographis simul. Ut ut sit, an hic numerus singularum literarum bene sit collectus & numeratus, non adeo constat. Ipse supputationem literarum totius Veteris T. rudi minervä institui, & dinumeravi primo paginas, deinde unius paginae literas , & has per illas multiplicavi, sed inveni circiter 1128800. literas. Qui otio abun- i dat, instituat tali vel simili modo supputationem literarum in diversa- > rum editionum exemplaribus. Schickardus in Bechinath Happeruschim pag. 47. superficiaria sup- putatione literas Veteris Test. supputavit , & multo plures esse exper- 1 tus est : & propterea putat in Masoretharum supputatione tantum- comprehendi literas , quae in Prophetis & Hagiographis inveniuntur, exce- De Masora. exceptis litetis, quae inveniuntur in Pentateucho Molis, in quo solo, ex sententia Elise Levitte, sunt literae 600045. quae si addantur ad numerum Masoretharum scii. 815280. exurgent 1415325. literae j qui numerus ad meum literarum numerum , quem ego supputavi, propius accedit. Ut ut sit, saltem hinc apparet stupenda & incredibilis priscorum Judaeorum in servanda integritate Bibliorum diligentia : nam li- teras eum in finem numerarunt, ut Textum Hebraeum purum inviolatum & integrum servarent , atque ut nemo quicquam vel adderet vel demeret. 9. Masorethae etiam ad calculum revocarunt literas singulorum librorum Veteris Test. & literas singularum sectionum legalium. Exemplum ejus supputationis invenitur in fine Geneseos , ubi dicitur de r cribi numerus literarum totius Geneseos , quae enumerantur 4395. Sed ibi error est: nam ille numerus literarum ibi expressus non intelligitur de toto libro Geneseos, sed tantummodo de ultima ejus sectione , incipiente a versu 28 - capitis 47. usque ad finem libri. II. De Vocalibus. VIH. Secundo. Masorethae praecipue posteriores , scii. Tyberienses, aliique versati suerunt circa vocales ; non quidem eas invenerunt, sed ä corruptelis conservarunt , & irregulares punctationes annotarunt, ne forte aliquis puncta in vocibus irregulariter punctatis mutare praesumeret. Qui punctorum inventionem etiam Masorethis Tyberiensibus ad- scribunt, eos toto coelo errare demonstravimus supra Dissertationibus 13. 14. 15. & 16. Sed si aliquis per Masorethas intelligat Esram & Viros Synedrii magni, qui primario per Masorethasintelligi debent, iisque vocalium inventionem adscribat, ille sententiam maxime probabilem defendit. Saltem illis Tyberiensibus Masorethis nullo modo punctorum inventio tribuenda est. Hinc queritur. Quid ergo illi Tyberienses aliique doctores circa vocales fecerunt , si eas non invenerunt ? Kejpondeo. Illi tantum occupati suerunt circa multarum vocalium rectam lectionem, earumque conservationem : Ex. gr. Genes. 1. Masora magna ad dictionem lixh notat septies vocem illam cum Kametz ita notatam inveniri. Masora hanc vocem pro- pterea annotavit , ne aliquis putaret sub Lamed debere scribi Sehe- Philol. Hebr. Kk 2^8 DISSERTATIO XXII. va > prout alias tredecim vicibus scripta invenitur. Similiter Jonae cap. i. v. 6. occurrit verbum fe appropinquavit, ad quod Masorethae annotant illud quinquies inveniri scriptum cum Pa- tach in fine. Plurima talia exempla cuivis Biblia tantum aperienti & inspicienti occurrent. Hae & similes notae circa vocales non tantum Masorethis Tyberiensibus, sed etiam ipsi Prophetae Ezrae adscribi possunt : nam hae notae plurimum faciunt ad conservandam S. Scripturam , in cujus conservatione multum desudavit Esras cum Viris Synagogae magnae. Et propterea nullo modo videtur absurdum statuere multas similes notas circa vocales esse observaKis & annotatas ab Ezra. Posteriores Masorethae notas ab Ezra observatas retinuerunt > & alias de novo excogitarunt: attamen iidem praecipuam Masorae partem non composuerunt. ni. De Accentibus. IX. Tertio. Masorethae etiam diligentem rationem habuerunt accentuum. Nam quoties alicubi vox aliqua accentu non communi notabatur, eum accentum annotarunt > & monuerunt talem accentum illo in loco requiri, etiamsi talis vox tali accentu communiter non notetur. Ex. gr. Nomen filius cum accentu tonico semper habet Tzere, sed ante Mabfiaph habet Saegol. Haec est communis regula: sed Masora annotavit septies vocem notari cum Sagol & accentu tonico, & quater cum Tzere ante Makfiapb. Similiter Jonae capite i. v. z. occurrit verbum HX3 cum accentu in ultima syllaba. Masora parva in margine annotat hoc verbum undecies in Bibliis inveniri cum accentu JhSd , hoc est , in ultima syllaba. Has & similes multas observationes circa accentus potuerunt observasse Masorethte posteriores; si nempe defendamus Ezram & Viros Sy- nagogae magnae esse punctorum vocalium & accentuum primos auctores. Sed si dicamus ipsos Auctores librorum esse simul inventores punctorum , tum commode possumus defendere Ezram & Viros Synagogae magnae esse praecipuos auctores hujus partis Masorae , quae versatur circa vocales & accentus. iv. Di 259 De Masora. 1 V. De Vocibus. X. Quarto. Masorethae etiam attenderunt ad integras voces constantes consonantibus & vocalibus; & quidem diversis modis. i. Masorethae annotarunt voces plenus, hoc est , scriptas cum literis quibusdam quiescentibus , quae alias solent vel possunt abesse. Masora utitur primo hac voce nVd plena de vocibus, in quibus literae Vati & Jod quiescentes expressae sunt, ubi non semper exprimi solent. Masorethae ad omnes voces plene vel etiam defective scriptas non sta- tim notas suas adjecerunt , sed praecipue ad eas, quae ex communi suo usu scribuntur plene, & raro defective; & e contra ad eas etiam respexerunt , quae communiter defective scribuntur, & nonnunquam plene. Quando voces plene scriptae raro occurrunt , tunc annotarunt loca in quibus voces illae plene occurrunt ; & quidem propter ea , ut genuina vocum scriptio semper conservaretur. Er. gr. Masora Gen. i. 12. notat verbum NJfihl fs protulit bis inveniri plene cum Vau in medio, quae litera Vau semel abesse debet fecundum Masoram. Similiter Geneseos cap. 2. v. 7. formavit semel scribitur plene “cum duplici Jod, quum alias unum Jod ab hoc verbo semper absit. Secundo. Masorethae utuntur hac voce Nba de litera He paragogicä, addita vel secundae personae Praeteriti, vel Affixo ejusdem personae H 3 . Exemplum personae secundae Praeteriti occurrit Pfal. 31.6. in verbo NNNS redemijli. Hoc verbum vocatur plenum : quia in fine addita est litera He , quae illaeso verbo posset abesse. Affixi personae secundae exemplum extat Geneseos cap. 27. v. 7. in verbo npoiDX.l A benedicam tibi. Ad hoc verbum Masora in extremo ■latere annotat illud non amplius inveniri plene cum He in Affixo P 13 . 2. E contra Masorethae etiam considerarunt voces Ö'ipn defectivas, hoc est, scriptas sine literis quiescentibus Jod , Vau , Aleph , vel etiam sine finali He. Hae literae in aliis S. Scripturae locis communiter illis vocibus ad scribi solent; sed quando in quibusdam vocibus expressae non sunt, tum illae voces vocantur defe&iva : nam eae non habent illam literam quiescentem, expressam, quäm alias communiter habere solent. Singularum literarum defectivarum dabo unicum exemplum, Kk 2 ia 26 o DISSERTATIO XXII. in quo una ex literis quiescentibus deest , quae aliis in locis addi solet: Ex. gr. Jonce i. 7. occurrit 1 ^ 1 ! & projecerant .. Masora parva notat ad hoc verbum, Ipn b non amplim ejse defeilivurn, scii, eum defectu literae Jod ante Lamed. Nam secundum regulam generalem ibi requiritur Jod : est enim in Conjugatione Hiphil: & per consequens plene esset scribendum lVS'1 cum Jod. Exemplum deficientis literae Vau occurrit Jana 2. Z. in verbo circumdedit me, pro U 331 D» cum Vau post Samech. Masora ad hoc verbum notat illud novies defective inveniri, scii, cum defectu literae Vau in medio, quae alias addi solet. Defectus literae k invenitur Levit. 11. 11. in verbo tnsp inveni , pro »JlfcOfD. In margine scribitur 8 ipn deficit Alepb: nam secundum regulas communes deberet in medio exprimi litera Aleph. Denique Ruth. x. v. 9. extat exemplum defectus literae N in verbo fNtfOl cb* invenite , pro Ad hoc verbum Masora parva notat , 7 DIT S non amplim ejse defe&ivum , scii, cum defectu literae He in fine, quae alias semper ibi adscribi solet. 3. Masorethae etiam considerarunt situm & locum multarum vocum, an eae essent in principio , in medio > vel in fine versuum. Singularum talium vocum dabo unicum exemplum. Verbi gratia Jona 1. 2. occurrit verbum 0!p fiurge in principio illius versus. Masora notat hoc verbum novies inveniri in principio versus. Deinde Gen. 6 . 4. in medio versu habentur hae voces posea. Masora parva notat has voces ita conjunctas ter in medio versu inveniri. Denique Genes. 1.1. versos ille primus finitur voce T“!?? terra. Masora marginalis scribit ad hanc vocem has literas, *SD'J pro plDfi H'V 'J hoc est, ter inveniri in fine versus. 4. Masorethae etiam rationem habuerunt significationum in talibus vocibus > in quibus ambiguitas este potuit. Ex. gr. Gen. 26. 12. Masora notat ad nomen Qfss© , quod communiter significat portae , tantum hoc in loco significare mensurae , nec amplius ia tali significatione in Bibliis- occurrere j quod exprimit voci- feas NJS mn amplim extat in bac significatione. Hanc crisin observa- fervi ?■ scrib Billli Ej |fe m | Ift i: tan : ::a |F 6. It KOI! h a b I3J !;□ in Visa nft ■er» iCI> fina ’i s- V- cck [ii- V '3> , De M-asora. 261 servarunt Masorethae, ne aliquis forte aliam significationem illi voci affingeret. s. Masorethae etiam notas suas addiderunt ad voces , quibus ad- seribi solet putantur, quas aliter scribendas vel punctandas esse nonnulli putare possent > vel quia in aliis locis ita scribi solent, vel quia regula: Syntaxeos aut Grammaticae aliam scriptionem requirunt. Ex.gr. Genes. 19.23. inveniuntur htec verba NW «Sntfrt sol prodibat. -Secundum regulas Syntaxeos deberet esse nxs» Genere foem. quia lkym sol ut plurimum Genere Farm, usurpatur ; ut Exod. 22- 3. ortus fuit sol &c. Masora parva notat ad hoc HNy* |H’ 3 D '3 tria putan- ' titr legi debere nfctl’’ Genere Foeminino. Masorethae addiderunt hanc notam, ut lector certus esset hanc lectionem verbi Genere Masc. etiam!» fit contra regulas Syntaxeos, esse nihilominus veram: & propterea per illam notam voluerunt indigitare illud verbum Masculinum a nemine iri genus Fcemininum esse mutandum, 6. Masorethae etiam sub censuram revocarunt sru&uram quarundam. vocum, quae non fecundum communem modum vel cum aliis vocibus vel cum literis servilibus construuntur. Irregularis structura vocis cum alia voce extat 2. Reg. 20 . v. 13. ub£ occurrit haec verborum constructio , aujcultavit eis. Masora magna observat hanc structuram esse contra communem regulam; nam communiter verbum yntf significans auscultare conjungitur cum praepositione , ideoque eadem Masora annotat ad hanc structuram SjT 2' D2 Sn njf’QKt S2 , id est , Hoc verbum in hac significatione requirit , sed excipiuntur duodecim loca , quae ibi ad- feruntur , in quibus hoc verbum construitur cum praepositione Irregularis & inconsueta structura vocis cum litera aliqua servili occurrit Geneseos cap. 42. v - 16. ubi Masorethae ad verbum HPM & accipiet notant S~i S non amplius extat raphatum , hoc est > lene, feil. cum Scheva sub Vau, & sine Dagescb post Vau: aliter enim semper scribitur FtjSn cum Patach sub Vau sequente Dagesb. 7. Masorethae etiam , ne aliquis voces aliquas adderet vel demeret» infinitas fere voces numerarunt. Ex. gr. Jor.ce 2 6 . Masora magna annotat ad 'tdxhb capiti meo eam vocem quater inveniri in Bibliis. '■tr Kk 3 262 DISSERTATIO XXII. Sic in eodem libro Jonac cap. z. v. 6 . ad verbum Masora notat novies hoc verbum occurrere. Aliquando Maforethse libros vel Veteris T. partes , in quibus hae voces inveniuntur, addunt. 8. Masorethae in Veteri T. attenderunt ad quindecim voces superne uno vel pluribus punctis notatas, quarum decem occurrunt in Lege , quatuor in Prophetis, & una in Hagiographis. Haec puncta nec vocales sunt, nec accentus, & tamen ea pasiim instar vocalis Cholem illis quindecim vocibus superne inveniuntur adscripta. Judaei antiqui varia mysteria excogitarunt, quae putarunt per illa puncta fuisse denotata. Haec omnia loca adferuntur ä Clariss Buxtorfio in Tiberiade cap. 17. & in ejusdem Thesauro Grammatico cap. 5. Nos breviter voces punctis iliis coronatas hic dabimus , & simul loca addemus in quibus hae voces punctatae inveniuntur. Decem voces punctatae, in Pentateucho extantes, sunt sequentes. 1. rptfll K inter te, Gen. l6. s. Punctum est supra literam Jod. posteriorem. Masorethae putarunt literam Jod non frustra esse additam; quia haec vox in tota Lege ita plene cum litera Jod non amplius invenitur: ideoque Masora hanc vocem sub censuram vocavit vis verbis: nwaaa NI mira nmpj ' jo "in 'nna ' dp npj 7^,21 D01D23 NI Punitum est supra Jod poßerim , eßque unum ex decem pun - itatis in Lege , & quatuor in Prophetis, & uno in Hagiographis. 2. vSs ad eum, Gen. 18.9. In hac voce tres literae sunt punctatae, feil. Aleph, Jod & Vau. 3. rtaipal cum [urgeret illa, Gen. 19. 33. In margine annotat Masora 1 dp npj punitum efi supra Vau. 3. lnpL'1 Et osculatus efi eum, Gen. 33. 4. In hac voce quatuor li- terse punctatae sunt. s. Ad vocem I 'X Genes. 37. 12. notat Masora TIHIpJ 1E3 fO *in miD3 unum ex quindecim pun&atis in Lege. Vel Masora hic hallucina- tur, vel est vitium Typographi : nam Masora aliis in locis constanter ait esse tantum decem voces punctatas in Lege ; vel pro miro in Lege est substituendum HNHp3 in Scriptura ; rei misi hoc in loco a Masore- tha sumitur pro toto Veteri T. 6 . WM •' §, Ei 'i?: > . j. tua I "Ibac !.sj I id per ßt (i ■a Ibi -1 tn: ’ä3 n m:'. ii vi I' ira !po. inv> rfe 1'J'J fall* tii )tt I tl cic* W foi' De Masora. 563 6. M71X1 & Aharon , Nuraer. 3.39. Omnes literae hujus vocis sunt punctatae. 7. rijPirn longinqua, Num. 9. ro. Masora notat Mlfl “llpj pun- Satum efl super He. 8- q»od, Num. 21. 30. Haec vox duobus punctis notata est. 9. plöyi & decima, Num. 29. 14. Haec vox non invenitur punctata in quibusdam Bibliis ex incuria Typographorum : sed Masora notat hanc vocem etiam esse punctandam. 10. W’32^1 lab Robis & liberis noßris , Deut. 29. 29. Hse decem voces tot variis punctis in hege coronantur. Quatuor voces punctatae, in Prophetis occurrentes, sunt: 11. egreßts eß , 2.8am. 19. 20. Omnes literae hujus-vocis sunt punctatae. Masora notat quatuor voces punctatas inveniri in Prophetis. 12. riart ipsa , Jes. 44. 9. Litera Ile est punctata. 13. ho'nn templi , Ezech.41.20. Quatuor puncta sunt scripta supra hanc vocem. 14. sniy^pno angulata , Ezech. 46. 22. Is. Ultima & decima quinta vox punctata invenitur in Psal. 27* IZ- in Adverbio xbY? niß, quod tantum punctatum est in Hagiographis. XI. De his supra allegatis quindecim vocibus superne punctatis primo quatitur. An illa puncta vocibus illis sint adscripta ab ipsis Auctoribus librorum ? Respondeo. Mihi non videtur verosimile haec puncta esse adscripta ab ipsis Auctoribus librorum; sed potius inclino in eam sententiam, quae statuit ea vel casu in Textum irrepsisse post tempora Ezrae & ante confectum Talmud ; vel eadem certo consilio a quibusdam Judaeis circa illa tempora esse addita; & quidem eum in finem , ut efficta quaedam mysteria ex Textu elicerent. Credo posteriores Maforethas invenisse haec puncta vocibus superne adscripta, qui non ausi suerunt aliquid in illis mutare ; sed cogitarunt eadem esse addita vel ab ipsis librorum Auctoribus , vel ab Ezra Propheta. Quare? Ad denotanda quaedam 264 DISSERTATIO XXII. quaedam mysteria; in quibus effingendis jam non conveniunt, neque etiam olim convenerunt. XII. Secundo quaritur. Si haec puncta non sint adfcripta ab ipsis Auctoribus librorum: Quando igitur illa in Textum Hebraeum irrepserunt. Respondeo. Tempus certum , quo haec puncta sunt adfcripta, nobis est ignotum: ast certiffimum est haec puncta Textui esse adfcripta ante confectum Talmud. Ratio probationis : quia in Talmude horum punctorum fit mentio. Ex. gr. in Tra&it/i Beracboth , cap. j. fol. 4 . a. fit mentio vocis X717 punctatae : etiam in aliis locis allegantur aliae voces punctatae. Hinc elicimus hoc consectarium : ergo Mafo- rethse Tyberienfes non sunt auctores illorum punctorum : nam illi circiter centum annis post confectum Talmud vixerunt. . Et per consequens Maforethae Tyberienfes non sunt auctores totius Ma~ forne. V. De Versiculis . XIII. Quinto. Maforethae etiam occupati fuerunt circa versus Veteris Testamenti. I. Maforethae numerarunt versus variis modis. Primo in singulis libris totius Veteris T. ex. gr. in Genesi sunt versus "qx H 34 . In Jofua continentur versus 'fcjlj 6 s 6 . Et in Psalmis qso" 2 ^ 27 . Hic numerus versuum in fine singulorum librorum est expressus. Ego hic brevitatis causa literas numerales tantummodo prosero , sed in Bi- bliis Hebraicis etiam numerus versuum singulorum librorum vocibus Hebraicis plene exprimitur : ex. gr. Post Genesin haec verba haben- tur: Q’PSaq niKO VLM -jbx TTL'XII 1LVN 'PDS qx JtTDl r"l]?37Xl : hoc est , Numerus versuum iibri Geneseos mille, quingenti, fö triginta quatuor , signum ipsorum efl IS34 Eodem modo numerus versu um in fine aliorum librorum exprimitur. Secundo. Maforethae numerarunt versus in singulis sectionibus majoribus Pentateuchi , quae per tres literas Sfifl vel ODD distinguuntur : ex. gr. Prima sectio Geneseos a principio libri usque ad versum nonum capitis sexti, vocata Bereschith , comprehendit versus "iQp 146. Simili modo in omnibus sectionibus versus numerati sunt. Numerus ver- De Masora, versuum post singulas sectiones in Bibliis Buxtorfii est expressus tum literis numeralibus, tum etiam nominibus propriis, quae in se continent totidem versus: ex. gr. Post primam sectionem Geneseos habentur hae yoces lrvprn» lDp, hoc est, 146. Amafia , Jehiskia. Haec duo nomina propria memoriae causa adduntur ; quia in singulis illis etiath idem numerus continetur, si literae eorum nominum in numerum resolvantur. Idem exercitii causa tentari potest in eae teris sectionibus. Tertio. Masorethae et»m numerarunt medium versum singulorum librorum per totum Vetus T. Exempli gratia: Versus medius Geneseos continetur capite 27. vers. 40. ubi in margine annotatur CD’piD23 *12DH '2N Sj/1, hoc est, Versus ille, qui incipit ä voce Syi ET SUPRA , est medium libri in versibus. Hic medius versus etiam solet exprimi in fine nonnullorum librorum : ex. gr. In fine Geneseos, ad indicandum versum medium illius libri, scribuntur hae voces rvnn *]2"in *?yi VJtm & medium ejus libri est , & supra gladium tuum vives , hoc est, medius versus incipit ab illis vocibus. Similiter medius versus in Exodo extat capite 22. versu 28- qui incipit ab his vocibus, SSpfi Judicibus non maledices. In Josua capite 10. vers. Z- invenitur medius versus illius libri; & sic porro in aliis libris medius versus a Masorethis est annotatus. Quarto. Masorethae etiam supputarunt versus multorum librorum simul: ex. gr. In toto Pentateucho sunt 5845- versus: sed hic numerus male est expressus in hodiernis Bibliis Hebraicis, in quibus loco hujus veri numeri dicuntur in toto Pentateucho esse tantum versus r-ipom O'piKi ernaoi 0'27» W2N, hoc est ^245. Si omnes totius Veteris 1. versus ad unam summam redigantur, invenientur in universum 23206. vel 23202. versus in toto Veteri lest. Hunc laborem Masorethae eum in finem susceperunt, ne aliquis sacrilegas suas manus in S. Scripturam injiceret, interponendo vel ejiciendo hic vel alibi versum aliquem. 2. Masorethae considerarunt versus secundum varias ajse&iones in vocibus & literis. Primo considerarunt in versibus voces : ex. gr. Jonce 3. v. 4. occurrunt in versu haec verba *1DM’1 Klp'1. Masora notat inveniri P H 1L 0 L. H E B u. L1 CH ! p1D2 » 266 DISSERTATIO XXII. tOp'l O’plDfl ' decem versus , in quorum singulis haec duo verba Hebraica inveniuntur. Similiter in eodem libro Jonae capite i. versu 9. sunt tres voces rsMI DNl r\H . Masora ad hunc versum notat inveniri sex versus , in quorum singulis tales tres voces tali ordine occurrunt. Secundo. Masbrethae considerarunt versus fecundum literas, hoc est, annotarunt primas & ultimas literas versuum ; etiam multorum versuum literas numerarunt, & sic deinceps. Haec omnia clara fient ex exemplis sequentibus : ex. gr. Masorethae annotarunt quosdam versus, in quibus literam initialem & finalem considerarunt. Dantur undecim versus in Veteri Test. quorum prima & ultima litera est Nun. Aliquando tantum annotarunt initialem vel finalem literam in versibus : ex. gr. In Lege sunt duo versus , qui incipiunt a litera Samecb , scii. Exod. Z2. 8- & Num. 14. 19. In Pentateucho dantur duo versus, quorum omnes & singulae voces exeunt in Mem: prior locus invenitur Genes. 32. 14. in quo occurrunt octo voces desinentes in Mem ; posterior locus est Numer. 29. 33. in quo sunt septem voces similiter in Mem desinentes. Nonnunquam Masorethae numerarunt literas in versibus : ex. gr. in Veteri Test. extant tres versus , in quorum singulis sunt octuaginta lkeraej, quorum unus invenitur Num. 36. 8- qui incipit a vocibus *731 ni In Veteri T. inveniuntur viginti fex versus, in quorum singulis omnes literae Alphabethi extant; & inter hos viginti fex versus est unus, scii, versus 8 » capitis tertii Zephaniae , qui, praeter omnes Alphabethi literas , etiam quinque finales comprehendit. Haec loca omnia enumerantur in Masora Textuali ad Ezech. 38 - 12 . ubi eadem sic fatur. 3 Ü S3 pna rvtn Nwip 3 PPDS 13 fo -iri . Ö’DI Versus hic incipiens a vocibus bbt? est unus ex 26. versibus occurrentibus/« Scriptura, in quorum singulis est totum Alphabetum, qua loca ibidem post invicem recensentur. Masora parva ad eundem versum notat 3 di plD 33 7 M est in hoc versu alphabetum. 3. Masorethae etiam observarunt hiatus sive stati a vacua , quae in Medio viginti quinque vel viginti octo versuum inveniuntur. In medio M (St icti Dl |Soc .'A v h- ; 111 I Sät £1 5C De Masora. 267 dio horum versuum Hebraicorum relinquitur spatium vacuum : quia Masorethae judicarunt sensum ibi esse hiulcum & ellypticum , ac voce; quasdam subintelligi, quae ad persectum sensum exprimendum videntur requiri. r Primus versus, relinquens in medio spatium vacuum , vulgo annotatur in Genesi capite 4. v. 8- ubi textus Hebraeus ait: Et locutus est Knin cum Abde fratre suo. Post haec verba relinquitur ut plurimum in Textu Hebraeo spatium vacuum, in quo aliquando circulus notatur. Hoc spatium Textus Samaritanus & Textus Graecus supplent his vocibus : Eamus in agrum. In Textu Hebraeo post hiatum haec sequuntur verba , A fa&um est cum ejfent in agro. Si spatium illud non suppleatur vocibus subintellectis, sensus erit imperfectus. Quis enim est sensus eorum verborum : Et Kain locutus est cum Abde , & fa&um est cum ejfent in agro. Sed si voces eamus in agrum subintelligantur , sensus erit, ut putant Judaei, multo perfectior, scii, talis: Et Kain locutus est cum Abe~ le fratre suo , eamus in agrum, & fa&um est cum ejfent in agro &c. Ma- sorethae considerarunt & numerarunt omnes illos versus , in quibus sensus ita est ellypticus : ideo Masora ad hunc locum in margine ait p1D3 ’pD3 ID3 slD Sunt 28. versus desinentes in medio versit , scii, quoad sensum. Dices. In utraque editione Bibliorum Hebraicorum, ä me per Jose- phum Athiam annis 1661. Sc 1667. editorum, non relinquitur spatium vacuum Genesi 4 . 8 - contra fidem plerorumque Codicum , & contra Masora rn parvam in hunc locum. Eejjondeo 1. Maimonides , qui secutus est , in sectionibus & hiatibus enumerandis , exemplar antiquissimum a Ben Ascher correctum , non enumerat hic pausam. 2- In antiquisiimis exemplaribus, ante quingentos circiter annos conscriptis, nunquam hic pausa fuit annotata : sed errore novitiorum Scribarum & Typographorum pausa in hunc locum etiam irrepsit. 3, Haec Masora videtur huic loco a Rab- bi Chajim collectore Masorae adscripta. Nam haec ipsa Masora, margini adscripta, refutatur a simili Masora ad Geneseos caput 35. v. 22. ubi in margine habetur plD3 J11572fO ’pD3 1D3 <13 , hoc est , dan- , tur viginti quinque versus habentes hiatum in medio versus. Ergo est distensio in numero horum versuum > & non mirum cum nullibi, quod sciam, L 2 Ma- 268 DISSERTATIO XXII. Masora hos versus recenseat. Buxtorfius in ultima editione Tiberiadis pag. 266. nostram sententiam confirmat bis vocibus: R Menachem de Lonzamo in libro MI' vult Genes. 4. g. nullum esse debere Pishg : nullum quippe poni in Codice Hilleliano , nullum etiam initium fe&ionis fecisse Majemonidem & I\af Hammeiri. Sic in Pentateucho Conftantinop olit ano nullum ejl spatium , sed continuata scriptio. Ex his concludimus quod Gene- seos cap. 4. v. g. non debeat esse hiatus in medio versu. Primus igitur versus , in quo hiatus est relinquendus, occurrit Gene- seos cap. 35. v. 22. post illa verba audivit Jifrael. Secundus versus extat Numerorum cap. 25. verf. ultimo > post verba nSJQn Hnfct Vl'1 Et fuit post illam plagam. Hic versus in multis Bibliis Hebraicis non finitur accentu Silius, sed tantum accentu Athnach , qui solet esse in medio versu , & caput vigesimum quintum incipit a medio versu capitis praecedentis. Verba versus ultimi sunt, & fuit pofi plagam i & post haec verba incipit caput 2s. his verbis , dixit Jehova Mosi &c. Tertius versus occurrit Deut. 2. g. ubi etiam tale spatium relinquitur. In nostris Bibliis Hebraicis ubique apponuntur margini hae voces plDfl NpDfl Hiatus in medio versu ; & in medio versu, ubi relinquitur spatium, habetur talis circulus (o) , denotans ibi esse hiatum in medio versu. Quartus versus invenitur Josuae cap. 4. v. I. post p*VH JW. Quintus versus extat Josuae cap. 8. v. 24. post DDfi "iy. Sextus versus est Jud. 2. I. post D» 33 n Sfcf. Lacteri versus fere inveniuntur r.Sam. cap. 14. v. 19. & v. 36. Etiam cap. 16. V. 2. & v. 12. Adhuc Cap. 17. v. 37. & cap. 21. v. IO. Etiam cap. 23. v. 2. & v. 11. 2. Sam. cap. s. v. 2. & v. 19. Etiam cap. 7. v. 4. Et cap. 12. v. I Z. Adhuc Cap. 16. v. 13. Et cap. 17. V. 14. Et cap. Ig. v. 2- Et cap. 21. v. 1 & v. 6. Etiam cap. 24. v. 10. & v. 23. , I. Regum capite 13. versu 20. Ezechielis capite 3. versu 16. Hos praecedentes viginti septem versus video annotatos in novissima editione Bibliorum Hebraicorum anni 1667. qui multum disserunt ab illis versibus, qui annotantur a Buxtorfio in Tiberiade pagina 266. ad vocem KpDS. XI ara Hui ,ilve i- 11 jlw hi |EN !;k sio |BD at X X • k 1. ia j&U i Bf tai B, B, 269 De Masora. VI. De Ordinatione Scribarum. XIV. Sexto. Masorethae observarunt oSlodecim voces, quas vocant D’iaiD flpjj) Ordinationem sive corre&ionem Scribarum. Hrec loca recensentur in principio libri Numerorum in interiori Masora, & Psalmo 106. ad versum 20. occasione vocis CDfPD , ubi in exteriori latere habetur nnaiD ppn nxnpj s'^2 n» ja *in dum : Vox muD est una ex oSlodecim vocibus in Scriptura , qua sunt Ordinatio Scribarum. Primus locus extat Genes, ig. 22. Ubi Abraham dicitur stetisse coram Je- HOVA. Judaei putant magis ad honorem Dei esse , si scriptum suis, set, Et JEHOV& stabat coram Abrahamo. Masora parva annotat esse C3HÖ1D Hpsl 1’ba n* oSlodecim voces , quae vocantur Ordinatio Scribarum. Scribae cogitarunt: fortasse homines quidam hunc Textum posteriori modo legent, eumque depravabuntj ideo ordinarunt, ut omnes versum illum tegerent, sicuti scriptus est, etiamsi Textus verba aliquid gloriae Divinae videantur detrahere. Secundus locus est N inner. 11. vers is. ubi Textus ait »sijna malum meum pro □/lp'O malum ipsorum. Masora ad hanc vocem ait, este unam ex octodecim vocibus, quae vocantur Ordinatio Scribarum . Tertius & Quartus locus est Numer. 12. 12. in vocibus iSX matris suet pro matris nostra , & in carnis ejus pro UIJCQ carnis nostra. Masora notat, tOTJ? pp’s) n’ oSlodecim sunt corre&io Ezra. Qmntus locus est 1. Sani. 3.13. in on 1 ? fibi pro mihi. Sextus locus occurrit 2 . Sam. 16. 12. in voce oculum meum pro afßi&iouem meam. Septimus & O&avus est i. Reg. 12- 16. & 2. Chron. 10.16. vel 2.Sam. 20 . 1. in ante tentoria sua pro VHPnS ad Deos suos. Nonus locus extat Ezecb. g. 17. in DÖN ad nasum suum pro 13 K Sx ad nasum meum. Masora ad hanc vocem notat esse unam ex octodecim vocibus, quae sunt Ordinatio Scribarum. Decimus locus invenitur Hab. 1. 12. in JT 10 J iÖ non moriemur pro slian N 1 ? non morieris. Undecimus occurrit Malach. 1. 13. in 1D1& illud pro me. Duodecimus locus invenitur Zach. 2. 8- in )yp oculus ipfius pro 0'JJ oculus meus. L1 3 Oeci- 270 DISSERTATIO XXII. Decimus tertius est Jer. 2 - 11. in 11122 gloriam fumi pro '1122 gloriam meam. Decimus quartus est Hos. 4.7. in 21122 gloriam ipsorum pro '1122 gloriam iri fc Ibri meam. Decimus quintus est Psal. 106. 20. ubi etiam est 21122 , pro quo »1122 putant esse scribendum. Decimus sextus est Job. 7. 20. in '1P super me pro •pbi» super te. Decimus septimus est Job. 32. Z. in 2 VN HX Job um pro s'1 fiN Judicium , vel 2 'nlN m Deum: Decimus oBavus & ultimus locus extat Thren. 3. 20. in 'hy pro *p*?y. Haec sunt octodecim illa loca , quae vocantur D' 121 D P?n CorreBio Scribarum. De his vide Clariss. Buxtorfium in Lex. Talm. Rad. Jpfi - & Glaffium pag. 41. XV. Occasione horum locorum quaritur. An ex hac correctione Scribarum in octodecim illis locis non sequatur corruptio Textus He1 !■ sdil bilis ia r?t i : V: /V "TO ...i . - braici ? Ee/pondeo. Galatinus lib. r. cap. 8- probaturus Scribas multa in S. : Sriptura depravasse, utitur argumento desumpto ab octodecim voci- bus, quae vocantur 2HS12 pp’2 CorreBio Scribarum. Non quidem vult ; . Judaeos depravasse Textus illos malo animo , sed propter rationes probabiles : & addit has depravationes esse restituendas ex Talmude Judaico: nam credit ea loca aliter olim fuisse lecta quam jam leguntur. Sed falsa est haec Galatini assertio : nunquam S. Scriptura a Judaeis data opera ! corrupta est. Obstat enim specialis Judaeorum reverentia sive potius fu- i perstitio erga S. Scripturam , quam Philo Judaeus probat cum ait: Quemlibet Judaum potius centies ejse moriturum , quam ut pateretur Legem in aliquo mutari. XVI. Sed instabit forte nonnemo. Octodecim voces vocantur CorreBio Scribarum: ergo Scribae videntur quaedam loca mutäfle , quae antea erant depravatae. Ee/pondeo r. Si per Scribas intelligantur Ezras & Viri Synagogae magnae , tum dicendum est illos S. Scripturam in oBadecim illis locis non depravasse, sed emendasse , & antiquam lectionem restituisse. Multi non sine ratione per 0’ISID Scribas intelligunt Ezram & Viros Synagoge magne; & non sine ratione: nam Numer. 11. is. Masora pro □’ISID pp’s! Ordinatio Scribarum expresse dicit NITJ? |)j?n CorreBio Ezra. in 5 S l !>S 6 *■ it 2. Si Im; hm a Jd s mii « |U- sH 1 inii TCv ; Ö Op e;.- tt:Jr 3ü# j! 0 J c:‘ i' % De Masora. 271 2. Si per Scribat intelligantur Maforethee post-talmudici, tum responderi potest illos testari non quid revera factum sit, sed quid factum esse Hebraeorum Rabbini tradunt. 3. Mihi verosimile videtur per Scribas esse intelligendos ipsos Auctores librorum, feil. Molen & Prophetas , qui sic scripserunt , prout hodie scriptum est: verum Sapientes Hebraeorum viderunt inconvenientiam quandam in illis locis, ideoque judicarunt primos Auctores propter antecedentia quae Vocantur OHSiD Ablatio Scribarum. Haec nota margini adfcripta respicit literam Vau , quae quinque vocibus in initio ab imperitis fuit addita: sed Masorethae notarunt illud Vau esse abjiciendum ; quia judicabant ipsos librorum Auctores illud Vau non addidisse. Primus locus est Gen. ig. s. in voce IHN postea. Imperiti forte addiderunt Vau, & legerunt IN-ii & posteat nam sensus videtur Vau requirere. Masora parva ad hanc vocem annotat DHS1D NILZ'p l’*?0 •"* este quinque voces quae vocantur ablatio Scribarum. Secundus locus est Genes. 24. 5 s. in eadem voce IHK . Tertius locus extat Numer. 12. 14. in voce insi. Masorethae rejecerunt hoc Vau , sed in nostris exemplaribus adhuc conspicitur. Buxtorfius in Rad. miratur , quare auctores editionis non abstulerint hoc Vau juxta Masoram. Quartus locus occurrit Psal. 6Z. 26. ubi iterum est NN8 pro inUl. Quintus 272 DISSERTATIO XXII. Qaintui & ultimus locus invenitur F sal. z6. 7. in voce TVLV2 Judicia tua , pro Masora magna notat eße unam ex quatuor vocibus in S. Scriptura, quae vocantur Ablatio Scribarum ; cum ait, tznaiD na]; nanps p*?a -i [o nn r-iyi omn TB2»n- Jam etiam tantum quatuor voces in corrediffimis editionibus habentur, quibus Vau ab initio non est additum. Sed Buxtorfius judicat hic unum locum esse omissum. XVIII. Circa has voces, quae vocantur Ablatio Scribarum, quaeritur: Quinam hic intelliguntur per Scribas ? Eejpondeo. Ipsi Audores librorum intelliguntur , qui literam Vau illis quinque sive potius quatuor vocibus non addiderunt. Sed viri Synagogae magnae annotarunt has voces; quia videbant imperitos Scribas facile addituros esse in posterum , vel modo addidisse Vau, quod tamen ab ipsis Audoribus non erat additum. Hujus notae, scii. Ablationis Scribarum fit mentio in Thalmude Trada- tu Nedarim, sol. 37. Ergo haec nota Masorethica perantiqua est , & antiquitate sua Masorethas Tyberienses superat. Ex hac curiosa Masoretharum diligentia circa haec septem superiora apparet, quam salsa sit quorundam assertio statuentium S. Scripturam per Judaeorum malitiam esse corruptam. ui j,4 DISSERTATIO VIGESIMA. TER TIA, Q_U E EST Pars Secunda. DE MASORA. Et P A ss. S P Ii I 0 De K E R I & K E T I B. §. i. Jam sequuntur explicanda nota marginales vulgo Keri & Ke- tib vocata. 2. Voces np fe explicantur. 3. Inquiruntur auBores notarum Keri Ketib. • 4• Eres sententia de au&oribm earum \ proponuntur. 5. Omnes illa nota non sunt d Mafo- \ rethh Tyberienßbus : 6. Nec ab Ezra & d Viris Synagoga > magna ; 7. Nec De M.dsora. 7. Nec ab ipfis Auctoribus librorum. 8. Sed sunt partim ab Ezra fis partitu a Maforethis Tyberienfibus, 9. Sunt septem Jpecies notarum. 10. Prima jpecies continet literus quiescentes fis mobiles deficientes aut a- bundantes. 11. Secunda eß quando Utera una , > five quiescens jive mobilis , scribi- ' tur pro alia. 12. Tertia continet literas per Meta- thefin tranjpofi.tas. 13. Quarta jpecies .docet liter am vocis pracedcntis pertinere ad vocem sequentem. 14. Quinta continet voces qua scri- 27Z buntur fis non leguntur , fis vice versa , qua leguntur fis non scribuntur. 15. Sexta jpecies comprehendit voces conjunctas dividendas, fis vice versa divisas conjungendas. 16. Septima (pecies continet voces ob . scoeniu , quas per voces honefiiores scriptas in margine , judicant ejse pronunciandas. 17. Difficile efl determinare quas ex septem Jpeciebus composuerint Ezras fis Viri Synagoga magna , aut Ma- soretha Tyberienses. 18- Quinque causa not arum marginalium ut vera enumerantur , A sexta ut falsa rejicitur. Sectio I. S Uperiori diflertatione diximus Masoram praecipue circa octo diversas res versari, scii, circa Consonas , circa Vocales , circa Accentus, circa integras voces , circa Versus Biblicos , circa Ordinationem Scribarum , & denique circa Notas Marginales vulgo vocatas Btnpt Jieri fis Ketib. De septem praecedentibus egimus in superiori Diflertatione , jam in hac & sequenti disteremus de Notis Marginalibus. Haec materia valde difficilis est : & pro- pterea multos tum Judaeos tum etiam Christianos vehementer vexavit. Nos quibusdam quaestionibus totam hanc materiam , quantum fieri poterit, dilucide proponemus, & eandem variis exemplis illustrabimus. Ante omnia vocum Keri & Ketib Etymologia inspicienda est. II. Primo quaritur. Unde hae voces Hp derivantur? Et quid significant.* Eejpondeo. 'ip significat Le&um , estque Participium Praeteritum in Conjugatione Chaldaica Pehal sive Kal i Hebraice dicendum eslet N 1 ij 3 ä iOp vocavit , legit. In margine brevitatis causa sacpenumero scribitur solummodo litera 'p Koph virgula transversa notata: sed in no- Philol. Hebr, Mm viffijna 274 DISSERTATIO XXIII. visfima Bibliorum & Psalterii editione saepissime integra vox im-- preisa est. Masorethae per hanc literam sive voculam indicant vocem ita, prout in margine scribitur, esse legendam; non vero prout in Textu scripta est. Ejus vox opposita est Ketib, sive Hebraice 31 fD, & significat Siriptrm ; estque in eadem Conjugatione & in eodem Tempore; de-_ notatque , ex sententia Judaeorum & multorum Christianorum , vocem in Textu scriptam, (quae communiter circello notatur) per vocem in margine notatam, esse emendandam & legendam. In multis Bibliis Hebraicis omne Keri in margine non annotatur, sed tantummodo circulus vocibus in Textu adscribitur , qui denotat in margine notam marginalem esse annotandam. III. Secundo quceritur. Quinam sunt Auctores notarum marginalium vulgo Keri & Ketib vocatarum? Rejfondeo. Hoc in loco non investigabimus Auctores totius Masorae, sed tantummodo inquiremus, quinam sunt Auctores harum notarum marginalium. circa harum notarum marginalium antiquitatem IV. Tres sententiae & Auctores sunt examinandae. Prima sententia est Talmudistarum statuentium notas has marginales esse U’DO NL' 27 > roSn Traditionem Moßs e monte Sinai , hoc est, eas esse ä Mose & ab Auctoribus singulorum librorum. Verum enimvero Auctores, qui hanc sententiam defendunt, nolunt omnes omnium & singulorum librorum notas marginales esse vel a Deo Mosi , vel ab ipso Mose aliis doctoribus posterioribus traditas: sed volunt hanc consuetudinem aliter quasdam voces scribendi in Textu, & aliter legendi in margine primum ä Mose este profectam , iliumque hunc modum docendi accepisse in monte Sinai , & Senioribus suis tradidisse. Etiam defendunt caeteros Scriptores in describendis cLeteris Veteris T. libris postea eam consuetudinem esse sequutos, hoc est, Moses fuisset auctor notarum marginalium quae inveniuntur in Pentateucho , & caeteri auctores fuissent inventores notarum quae in cacteris libris inveniuntur. Sed haec sententia nullam speciem veritatis habet; ideoque sicco, quod aiunt, pede eam praeterimus. Vide hanc sententiam allegatam ex Talmude a Buxtorfio in Tiberiade p, 39. & ab Hottingero Thes Phi- lol. p 413. Secunda sententia de antiquitate notarum marginalium, quse mul- De Masora. 27 ^ to verisimilior est , statuit notas marginales eile inventas ab Ezra & ä Viris Synagogge magnae, qui sexcentis fere annis ante nativitatem Christi vixerunt. Hanc sententiam defendunt plerique Judaei & quamplurimi ex Christianis. Qui hanc & primam sententiam propugnant , statuunt has notas marginales non habere auctoritatem humanam sed Divinam. Patroni Tertia sententiae arbitrantur omnes has notas marginales elfe inventas k Masorethis Tyberiensibus, qui sexto fere saeculo post Christum vixerunt Inter hos patronos praecipuus est Cl. Capelius , qui etiam defendit has notas habere tantum auctoritatem humanam, & este tanquam correctiones, quae ex mero & solo judicio & arbitrio Maso- retharum sunt natae. V. Nos nullam ex his tribus sententiis putamus separate & abstracte este veram. Primo. Omnes notae marginales non possunt esse a Masorethis Tyberiensibus propter has sequentes rationes. 1. Quia multarum notarum marginalium fit mentio in Talmude. Ex. gr. in Talmude Hierosolymitano , Tractatu Sanhedrin , & in Babylonico > Tractatu Joma expresse dicitur, quod verbum , Hagg. 1.8- sit in Textu scriptum sine He, cum legendum sit ex sententia Judaeorum per He. Et in codice Megilla cap. Z. vox numeratur inter eas, quae honestatis causa mutatae sunt. Atqui doctores Tybe- rienses vixerunt post confectum Talmud : ergo omnes Notae Marginales non sunt a Tyberiensibus. 2. Masora ubique enumerat Keri & Ketib ; & maxima pars Masorse non demum a Masorethis Tyberiensibus est conscripta , sed antea ab Ezra ; uti postea clare probabimus : ergo Masorethae Tyberienses non sunt Auctores omnium Keri & Ketib. 3. Paraphrasta; Chaldaei, qui circa tempora Christi vixerunt, fere fem r per vocem le&am sive marginalem in Paraphrasibus suis Chaldaicis transtulerunt; aliquando tamen vocem scriptam retinuerunt: ergo Keri fuit notum ante Tyberienses ; & per consequens omnes notae marginales non sunt a Masorethis Tyberiensibus. 4. Accedit universalis consensus omnium Judaeorum statuentium has notas marginales esse ab Essa. Nullus ex Judaeis est qui defendit notas Keri & Ketib esse a Tyberiensibus. VI. Secundo. Omnes notae marginales non sunt inventae a Pro- Mm 3 pbeta 276 DISSERTATIO XXIII. pheta Ezra propter has rationes. r. Quia nullo modo videtur verosimile quod Ezras' Propheta & Viri Synagogae magnae, inter quos multi Prophetae suerunt, tales nugas excogitaverint, mutando scilicet voces prolatu obscoenas in voces honestiores. Quis credere posset Viros illos sapientes pro Drrxnn ßercora sua, Jes 36. 12. scripsisse DJINIÄ eje&a sua : & pro rvtsatTin latrinis, 7. Reg. JO. 27. substituisse i — Htfi'ID exortus'i Si enim ipse Spiritus sanctus iit auctor earum vocum, easque sacris Scriptoribus dictaverit ; & per consequens nullo modo judicaverit voces illas esse obsccenas, quo minus in S. Scriptura scriberentur; quare igitur erunt prolatu obscoenae ? An verosimile est Spiritum S. dictasse , & voluisse describi in S. Scriptura quasdam voces , quas coram honestis auribus proferre indecorum esset ? 2. Non est verosimile Ezram & multos Prophetas , scii. Nehemiam, Haggaeum, Zachariam, Malachiam (viros Synagogae magnae) dubios haeiine, quid in varia lectione, orta in nonnullis locis ( uti jam videtur) ex discrepantia codicum, statuendum esiet. Nam illi opera Spiritus S. quo ducebantur, illas varias lectiones tollere, & secundum mentem Dei corrigere potuissent ; adeo ut lectores non mansissent dubii & penduli in hac lectionum varietate. z. In ipso libro, ab Ezra composito , quaedam notae Keri annotantur , quae non possunt esse ab Ezra. An enim Ezras ita propriam mentem ignorässet , ut nescivisset, utram lectionem eligere debuistet ? Hinc ergo sequitur quod omnes notae marginales non sint ab Ezra & a Viris Synagogae magnae. VII. Tertio Omne Keri & Ketib etiam non est a Mose : quia Mosis tempore libri Prophetici & Hagiographi , in quibus maxima pars harum notarum annotatur, nondum erant conscripti. Verum quidem est, quod Auctores, defendentes notas marginales esse Traditionem Mofis e monte Sinai , non statuant omnes notas totius Veteris Test. esse a solo Mose: attamen statuunt nihilominus plerasque notas marginales in singulis libris esse a singulis Auctoribus librorum. V erum haec sententia est absurda: nam nota marginalis aliquando respectu sensus est contraria voci in Textu occurrenti: atqui haec contrarietas nullo modo videtur esse ab ipsis Auctoribus librorum. VIII. His sententiis rejectis statuimus notas marginales Keri partim esse ab Ezra , partim etiam a Masorethis Tybsriensibus , qui post consectum De Masora. 217 sectum Talmud vixerunt, i. Ezras annotavit multas varias lectiones, tVi.ii quae sunt ut parvae expolitiones , ne lectores voces dubias contra in- s;:. tentionem Spiritus 8. explicarent: ex. gr. Genes. 30. 11. occurrit vox "W 3 proprie significans pravaricatus efl: sed nota marginalis monet vocem Jillam elfe compositam, & per duas voces , feil. per i) N3 venit turma • R:; esse explicandam. Sic etiam idem Ezras multas voces anomalas anno- tus;: tässe videtur; & quidem eum in finem, ne aliquis eas secundum analo- & :: giam aliarum vocum corrigere praesumeret. Postea in specie plura ador- feremus, in quibus Ezras videtur fuisse versatus. r..i 2. Non tantum Propheta Ezras est auctor notarum marginalium sed , fc etiam Masorethae posteriores, scii. Tyberienses, & procul dubio etiam ak- alii, qui ante ipsorum tempora vixerunt, sunt notarum marginalium auctores. Nam non est verosimile quod Ezras illas voces obscoenas in voce: honestiores mutaverit. Deinde Masorethae Tyberienses non sunt omnium notarum auctores, uti jam jam ex Talmude probavimus : vi::- ergo illi simul earum notarum auctores esse videntur. Näm Masore- $p thce posteriores videntur notas ab Ezra inventas retinuisse , & alias de ie- novo addidisse. Procul dubio hi Masorethae etiam nonnullas notas an- ilii notarunt, quae natae sunt ex diversitate codicum. Non enim ausi suerunt quicquam in Textu mutare ; ideoque unam tectionem in margine ice & alteram in Textu scripsisse videntur. ue IX. Tertio quaritur. Quot sunt species variarum lectionum ? Et: Respondeo. In genere notae marginales variis modis versantur vel V:.. circa integras voces, vel tantummodo circa literas. Elias Levita enu- 41 merat septem species notarum marginalium Keri & Ketib circa literas & )Jot! ' s voces. ■i0 , X. Prima species continet literas , quae leguntur & non fcribun- ;;i:tur; & vice versa, quae scribuntur & non leguntur *. & versantur prseci- ■ j: t'ij pue circa literas quiescentes OHN Ebevi , & nonnunquam circa literas ;ici •>j mobiles. H;ec species r? Keri duplex est : r. Ostendit literas quas- ' ' dam esse omissas, quae ad perfectionem vocis requiruntur: Ex. gr. 2- Sam. 21. 12. occurrit verbum Olbsl fujpenderant eos , ad quod Keri in margine monet Aleph esse omissum: & propterea addendo Aleph legit DlNm Similiter in eodem versu vox ibi , ä Keri corrigitur in NllV cum He in fine: nam n ad perfectionem vocis requiritur. % E Mm 3 278 DISSERTATIO XXIII. 2. £ contra , quaedam literae scribuntur in Textu , quae ex sententia Judaeorum non leguntur: ex. gr. 2. Reg. 7. J 2. in Textu scribitur n*|iyn 3 in agro , sed Keri legit r"nt73 fine He : nam hic litera n scribitur, quae secundum Keri non debet legi. Simile exemplum occurrit Psal. zF- 21. in verbo persequi me, ubi litera Vau per Keri judicatur esse superflua. Quamplurima similia exempla possent in medium proferri, sed diligens lector, talia inter legendum inveniens , eadem ad hanc speciem referre poterit. 3. Haec eadem species etiam locum habet in aliis literis praeter Ehevi, sed rarius : exemplum occurrit 2. Sam. 10. 9. ubi in Textu scribitur hxntSO, sed Keri in margine legit ‘Jini?’ sine Beth. Erpenius in Grammatica Hebraea Lib. 4. Cap. 4. recenset post invicem numerum literarum deficientium & abundantium Veteris Test. Idem i Es ii ait ibidem literam ti Aleph quinquies deficere: ex.gr. Kum. ir. II. occurrit T?? pro 'JnXSQ cum Aleph. H He in 44. locis, ut pro 1 Vau in 30. locis, ut ppx pro HQN. » Jod innumeris fere in locis, ut pro Non tantum hae literae quiescentes deficiunt , sed etiam nonnullae mobiles aliquando deficiunt : ex. gr. literae mu semel deficiunt, literae Ssn bis, & litera j ter deficit in Veteri Test. Lector ipse exempla inter legendum, ubi hae literae deficiunt, inveniet. E contra literae quiescentes & nonnullae mobiles aliquando abundant: ex. gr. & Aleph in media voce redundat in 45. locis, ut pro £9* efflorebit. H He in initio, medio & fine in 33. locis: ut JVJrt.rr. 1 Vau in 9^. locis abundat, ut ViOX’l. 1 Jod in 147. locis, ut - Literae tantum semel abundant, literae HDD bis, litera J ter , 3 quater , & litera: quinquies abundant in Veteri Test. Haec fusius videri possunt in dicta Grammatica E r penii. Hac varietas literarum quiescentium & mobilium ad hanc primam speciem debent referri. Has & similes irregularitates in Clavi Hebraica Veteris T. explicavi. XI. Secunda species est, quando una litera scribitur > sed alia legitur. Haec species Keri praecipue etiam locum habes in literis PHN Ehevi quiescentibus , sed valet etiam siupisiime in literis mobilibus. Dabo quae- dem exempla, ex quibus haec species innotescet. E.x. j5|U( i:j ite De Masora. 27 9 Ex. gr. Dent. 2 r. 7. occurrit verbum n 3 fig> effuderunt per n , sed Keri legit 122‘i’ per Vau. Similiter Masorethse observarunt &0 (non) in quindecim locis scribi, pro quo legendum est f? (ipsi ) f. lieg. 12.33. occurrit iaVo per Daleth pro 1flVo ( ex corde ejus ) per Vau in fine > quam vocem ita etiam transferunt largum, Versio Lxx Interpretum, & Versio vulgata. Eccles. 12. 6. occurrit Cheth pro Tau. In Textu scribitur pnv procul amoveatur per n , sed Keri in margine legit pjYV concatenetur per Tau. Masora magna ad hanc vocem annotat inveniri in Bibliis undecim voces quae leguntur per Tau, quae tamen in Textu per Tau non scribuntur. Erpenius in Grammatica sua, loco jam citato, descripsit catalogum, in quo ostendit , quaenam literac in Veteri Test. inter se permutentur, & quoties: ex. gr. f 2 pro N -> semel. 2 sexies. 2 undecies, fi semel, si semel. T bis. 1 bis. 1 semel. 2 bis. J semel. D bis. 1 sexies. y semel. 71 semel. J semel. 3 pro 0 pro $ S pro 1 pro L? pro n pro H lemel. 1 semel. 2 semel. 3 semel. H bis. n semel, 2 semel, n semel. X quinquies, y semel, 3 semel, a semel. 1 quater, ü lerne!. T semel. H bis. Haec mutatio literarum , desumpta ex tertia parte Grammatica: Hebraeae Avenarii , ad secundam speciem referri debet: nam hic una lite- ra scribitur pro alia , prout in hoc catalogo videri potest. Vide ibidem Avenarium omnes irregularitates literarum & vocum literasque abun- v N 380 DISSERTATIO XXIII. abundantes & deficientes post invicem enumerantem. XIf. Tertia species continet literas, quae per Metathesin transponuntur. Tales sexaginta duce dictiones Inveniuntur , in quibus literas radi cales vel serviles ita transponuntur: Ex.gr. Ezech. 42.17. occurrit tfnn pro quingenti. Litera Mem in voce miax scribitur secundo loco, cum debeat scribi primo loco : & propterea Keri in margine legit rTIKD. Esdr. 4. 4. legitur & turbabant , ubi Keri scriptum in margine legit D’bnaai per transpofitionem literarum Limed & He. Eadem haec species etiam locum habet in literis servilibus: ex. gr. J udic. 16.26. in Textu scribitur OVQ'M & fac ut palpem, sed juxta Keri est legendum per transpofitionem literae Jod , scii. Si quis plura exempla hujus tertite speciei , ut & praecedentium & sequentium specierum desiderat, adeat ipsa Biblia Hebraica , praecipue ultimae editionis Anni 1667. ubi plerasque voces , quae concernunt septem species notarum, annotatas videbit. XIII. Quarta species est tantum de tribus dictionibus copulatis, quarum primae dictiones assumunt He demonstrativum a dictione sequenti, quod He cum sequenti voce juxta Masorethas est legendum. Primus locus occurrit 2. Sam. 5.2. in rmjvn ; Keri legit N’Iinn r~V'n, ubi He vocis praecedentis rejicitur ad vocem sequentem. Secundus locus extat Jobi cap. z8- verf. 12. ubi in Textu scribitur IstV nfijn», quod in margine corrigitur per Djn*. XIV. Quinta species continet integras voce?, quae scribuntur, sed juxta Masoram non leguntur; & e contra continet voces , quae leguntur, sed non scribuntur. Haec species igitur duplex est : I. Continet voces quae scribuntur & secundum sententiam Judaeo-' rum non leguntur; quae ideo etiam in Textu Hebraeo destituuntur vocalibus , suntque decem numero , quarum quaedam inveniuntur in locis sequentibus: 2. Sam. 1^.2. in Textu scribitur Odi sine vocali, ubi Ma- fora in magine annotat np fcOl 3’sO , hoc est, vox illa scribitur quidem, sed non legitur. _ - Etiam 2. Sam. 13. 33 .St Jerem. 39. 13. occurrit vox Dfci, ad quam vocem idem annotatur. Ter. < 1.3. occurrit verbum *p 'V tendat, quod caret punctis ; ideo- que secundum Masoram judicatur esse superfluum & non legendum i propterea Masora in margine ait, scribitur , sed non legitur. 2- Haec Es, H‘ib Eab a,q Eius De Masora. 2. Haec species etiam esi reciproca , hoc est , continet voces quae in Textu non scribuntur , sed tamen leguntur; suntque etiam numero decem , quae recensentur ia vestibulo Deuteronomii. In Textu tantum scribuntur vocales, subintellectis consonantibus , quae in margine scribuntur. Ex. gr. Judic. 20. lZ. in Textu habentur Scheva & Tzere-, at in margine scribuntur hae consonae 02 filii, cum additis his vocibus np 3’ro , legitur , sed non scribitur. Similiter Ruth cap. 3. v.y & 17. in Textu habentur vocales Tzere & Patach , at in margine exprimuntur consonantes ''y-r ad me. Reliqua loca, in quibus tantum scribuntur vocales , omiffis consonantibus, inveniuntur 2.Sam. 8. z. in voce rns. Etiam 2 .Sam. 16. 23. in ubi in Textu tantummodo scribitur Chirefi , sed in margine cum his adjectis vocibus 3>fl3 >1p legitur & non scribitur. 2- Sam. 18- 20. in Textu esi Tzere , quod legitur per I? . 2. Reg- 19-31. inveniuntur in Textu vocales Scheva , Kamelz Se. Cho- lem , quae in margine leguntur per fiiXOS. Ejusdem capitis versu ultimo in Textu sunt duo Kametz , quae in margine denotant 103 fiH° S ejus. Jerem, 31.38- Kametz & Cbirefi , ia Textu occurrentes , significant E3’N3 veniunt. Denique serem, so. 29. est Kametz denotans nb ei. Haec decem loca sunt superioribus contraria, & pertinent ad hanc quintam speciem. XV. Sexta species continet voces , quae conjunctim tanquam una scribuntur, sed divisim tanquam duae leguntur: & e contra etiam continet voces, quae divisim ut duae in Textu scribuntur > sed conjunctim ut una leguntur. Haec igitur species iterum duplex est. 1. Comprehendit voces in Textu conjunctas, quae per notam marginalem in duas dividendae sunt; suntque numero quindecim: ex. gr. Senes. 30. 11, occurrit verbum compositum , quod secundum Keri |in duas voces, feil. in TJ X 3 venit turma est dividendum. Hanc vocem HI. Capellus in Critica sua pag. 77. aliter punctati posse ait , scii, per f 7? in turma: sed hanc nimiam audaciam in mutandis punctis reji- :imus. Reliqua loca, in quibus voces conjunctae pro divisis in Textu ha- >entur, inveniuntur Exod. 4. 2. ubi legitur Nw pro nt iit ?. Philol. Hebr. Na J e s- 282 is DISSERTATIO XXIII. pro mSö in Textu , legitur & scribitur in margine H em nn. Ezeck. 8- 6. LUNV dividitur, per notam marginalem in cpi p>v. Jer. 6. 30. legitur in Textu DDCND pro C1M VW. Jerem. lg. 3 - pro litjn legitur in margine N 1 H rUil. Psal. 10. IO- vox D'SoSl dividitur in D»SO vN. Psal. solvitur. 8- Pleraque septem Jsecies notarum marginalium sunt etiam usitata in aliis linguis. 9. Altera obje&io , qua fi Ketib non pojst ese authenticum , enodatur. 10. Ex notis marginalibus Keri non potest probari corruptio Textus Hebraici. Sectio 288 DISSERTATIO XXIV. S E C T I O I. |kn;i Gimus superiori Dissertatione de Auctoribus notarum margina, lium, vulgo Keri & Ketib vocatarum ; ut & de fpeciebus & causis, ob quas hae notae marginales sunt excogitatae; jam sequuntur , cseterae quaestiones, quae circa hanc materiam moveri possunt, enodandae. II. Quinio quaeritur : Quot sunt notae marginales, quae vulgo Keri & Ketib vocantur ? Rejpondeo. Elias Levita ( Judaeus, natione Germanus, qui superiori saeculo vixit) omne Keri dt Ketib numeravit, & invenit in toto Veteri Test. notas marginales Keri octingentas & quadraginta octo ; feil. 6s. in Pentateucho, 454. in Prophetis, & 329. in Hagiographis. Harum notarum summam & numerum duabus vocibus Hebraicis Karjan vellatban expreffit: illae enim voces, si in numerum resolvantur, efficiunt numerum 848- Miratur admodum idem Elias Levita , quod in toto Pentateucho tantum inveniantur notae marginales sexaginta quinque, inter quas sunt una & viginti voces W., quae scribuntur sine He , & leguntur myj cum Hei quum in solo libro Josuae , qui mole vix aequat decimam Pentateuchi partem, occurrant notae marginales Keri triginta dute; & in libris Samuelis, qui vix quartam Pentateuchi partem aequant, inveniantur 133. Keri, 2. Numerum variarum lectionum, ab Elia enumeratum , hodierni Doctores augent. Cl. Capellus in Critica sua cap. 1. lib. 3. docet se varias editiones, scii. Bombergianam in folio , Plantinianam in quarto , & Biblia Regia edita Antverpiae contulisse , & plures notas in nonnullis edi- «nnihn« pnnmeraPse. Ouot notas initur invenit? In editione Bomber- fm -lüjüon y* tionibus enumerasse. Quot notas igitur invenit? In editione Bomber- giana invenit notas 1171. in Bibliis Regiis 98Z. sed in Plantinianä editione tantummodo 793. 3. Ex hac diversitate numeri notarum marginalium apparet in omnibus Bibliis omne Keri & Ketib non annotari; aliquando quaedam exempla notarum marginalium adferuntur, omiffis aliis, quae vel nulla nota designantur , vel aliquando circulis in Textu supra scriptis ornantur & insigniuntur; quibus lectores monentur de subintellectä vel de adseri- bendä varia lectione in margine. 4. Ut ut sit, nullus dubito, quin numerus notarum marginalium sit J i '1 -c cl: 11 it 8SJ i N p i ^: : ! :I ‘S 11 A i i «In Ä i s l JVslTa I >-h ai;:! ■■■•s tQBi '*P>, - Jtst ' filii De Majora. 289 sit augendus ; attamen certus numerus ex variis editionibus non est hauriendus : nam Editores Bibliorum semper non aeque accurate attenderunt ad omnes varias lectiones. Unde ergo verus notarum marginalium numerus est elicilndusr' Re/p. Ex Mafora , quae antiquitate sua omnes hodiernas editiones longe superat. In quantum igitur numerus notarum est augendus ? Rejp. Hoc non adeo facile determinari potest. I I. Sexto qu teritur. Utrum Textus Hebraeus sit legendus St explicandus fecundum Keri marginale ; an vero fecundum Ketib tex- tuale ? Rejponcleo. Non est eadem omnium Judaeorum & Christianorum 'i sententia. Nos ad has tres sequentes sententias diversorum Auctorum opiniones reseremus. IV. Prima sententia est Judaeorum, qui statuunt lectionem margina- i| leni semper esse legendam , & vocem in Textu scriptam secundum - notam marginalem ut plurimum etiam esse explicandam. Hinc om- nes Judaei semper lectionem marginalem non tantum privatim sed : etiam publice in Synagogis , quando sectionem legalem ex Pentateu- ’ I cho praelegunt, exprimunt. An ergo in omnibus libris , & in Pen- 1 tateuchis MSS. ex quibus Judaei lectiones Sabbathinas praelegunt, notae marginales sunt descriptae ? Re/p. Iri multis Bibliis omittuntur notae Keri; imo in talibus Pentateuchis MSS. ne unica nota margini adscribitur. Quomodo ergo eas inter legendum proferre possunt ? Resp. .1 Notas marginales facillime, quia continua lectione eas memoriter didi- y cerunt, proferunt. ' Quod Judaei semper debeant legere notam marginalem , probatur ex libro rituali, qui vocatur Schukhan Aruch , parte i.Num. 141. ubi • expresse dicitur, quod Aseris debeat scribi, & Keri legi ; atque immediate subiungitur historia de quodam Lectore, qui coram magnis Rab- binis, R. Ifaaco Abuhab, R. Abrahamo Valantiniano, aliisque legit vocem scriptam, & non marginalem ; jusserunt ipsum repetere & legere vocem marginalem ; quod quum facere recusaret, eum de ambone sive r i suggestu deturbarunt. J Verum Judaei in expositione Textuum majori libertate aliquando suerunt usi. Nonnunquam enim Paraphrastae Chaldaei ipsum Ketib in Paraphrasi sua Chaldaica expresserunt. Exemplum occurrit 2. Sam. V22. sl. ubi in Textu scribitur , quod Paraphrastes transfert P H i L o t. H e b r. O o per 290 DISSERTATIO XXIV. per ’ 3 D 0 multiplicam , cum Fieri legat SllJia turris , quod etiam versio nostra Belgica imitatur. V. Secunda sententia est multorum Christianorum , qui Textum sacrum " translaturi fluctuarunt & dubitarunt*, nescientes utram lectionem eligerent; textualem verö, an marginalem. Inter hos dubitantes sunt Junius & Tremellius , Piscator, Arias Montanus, aliique quam- plurimi Interpretes , qui saepissime Textum sacrum secundum notam marginalem explicarunt, nonnunquam tamen ipsum Textum retinuerunt. Imo aliquando in reiteratä editione sententiam suam mutarunt, exprimentes in prima editione notam marginalem vel lectionem textualem , & in secunda pro nota marginali lectionem textualem , & vice versa. Exemplis res fiet clarior. Junius & Tremellius 2. Reg. 8- IO. in prima editione verterunt voces Hebraicas nV'iox Abi dic ei , sequentes notam marginalem 1*7; sed in aliis editionibus hic expresserunt ipsum Textum, vertentes illas voces per Abi dic , non vives, retinentes in Textu scriptum. Similiter Ezrae cap. 4. v. 2. in editione prima transtulerunt dictiones Hebraicas O'rDU WnJN tctl Et eidem nos sacrificamus , quod est in margine ; in posterioribus vero editionibus verterunt Et nos non sacrificamus , per H'? non , quod est in Textu. Sic etiam mutarunt sententiam primam in I. Reg. 22. 49. ubi in prima editione habetur , Josaphat TW$ paravit classem , prout est in margine: sed in posterioribus editionibus habetur, Josaphat ijpy decem naves, fecundum vocem textualem. Qui plura exempla fluctuationis desiderat, adeat Antibarb. Biblicum Amamas pag. 472. editionis posterioris. ' Piscator, etiamsi ut plurimum notam marginalem exprimat, in multis tamen locis ipsam lectionem textualem retinuit, scii. Levit. 11. 21. Psal. 100. Z. 2- Reg. 20.4. Jes 9. Z. Job. 6 . 21 . &c. Idem etiam fecerunt Arias Montanus, Auctores vulgatae editionis Latinae , & Interpretes versionis Graecae. Hi omnes nonnunquam voces quasdam transtulerunt , prout in ipso Textu habentur. Nova Versio Belgica saepius lectionem textualem expressit; in nonnullis tamen locis notam marginalem elegit : exempla nonnulla videri possunt Ezech. J^2. 16. x .Reg. 12. Z). 2 .Sam.20. 14. 2.SE.2Z.XZ. &.vers.20. 21. 2. Sam.Zep. 16. Curiosus lector, percurrens & conserens versio- De Masora. versionem Belgicam cum Textu Hebraeo , inveniet quamplurima loca, in quibus Interpretes expresserunt notam marginalem Keri : sed eadem (quia ipse Lector haec loca conferre potest ) brevitatis causa praetereo. VI. Tertia sententia est quorundam Theologorum, qui semper lectionem textualem legunt, & in Versionibus suis eandem exprimunt. Nos huic tertiae sententiae subscribimus propter hoc argumentum. Vel Keri marginale est auctenticum , vel Ketib textuale. Si Keri marginale est au- ctenticum, ergo illud semper est legendum & transferendum : sed pleri- que Interpretes saspiffime quidem, ast non semper, Textum secundum Keri exposuerunt; quod tamen facere necessario semper debuissent, 11 Keri edet auctenticum. Si vero Ketib est auctenticum , ergo illud est retinendum & explicandum : nam si Interpretes crediderunt Ketib non esse auctenticum, Quare illi sepiiiime Textum secundum Ketib explicarunt? Et quare adhuc in ipso Textu Hebraeo illud , quod non est auctenticum, retinetur ? Nam si credamus Ketib non esse auctenticum, nec ab ipsis Auctoribus librorum profectum , tum omne Ketib tan- quam alienum ex Textu esse rejiciendum , 6c Keri in ejus locum substituendum. Nos igitur judicamus hanc tertiam sententiam , quae defendit ipsum Ketib ab ipsis Auctoribus librorum esse profectum, multo esse verisimiliorem & tutiorem sententiis duabus praecedentibus. Nam quis Judaeorum unquam ausus fuisset voces non auctenticas in Textum intrudere , & auctenticas ex Textu eliminare , & ad marginem ablegare ? Obstat, & semper obstitit superstitio , & superstitiosa Judaeorum religio, quä Textum sacrum mirum in modum honorant: nam potius centies mortem obirent, quam ut paterentur quicquam in sacro Textu mutari. Dices. Si Ketib sit auctenticum , quid ergo sibi volunt illae correctiones marginales, per quas , voces in Textu irregulariter scriptae, emendantur, & fecundum analogiam aliarum vocum punctantur ? sseA. Doctores Judaeorum viderunt multas voces irregulariter esse scriptas, vel sensum fore convenientiorem , si aliter voces illae legerentur & explicarentur; ideo judicium suum apposuerunt, quo judicarunt voces illas ita regulariter poste legi , & sensum etiam fore convenientiorem, si vel litera addatur, vel abjiciatur, vel etiam transponatur , & sic deinceps. VII. Contra haec forte objiciet nonnemo, quod impossibile sit Oo 3 Tex- 292 DISSERTATIO XXIV. Textum femper explicare fecundum Ketib. Nam si Textus fecundum Kedb explicetur, fiepiffime vei nullus erit sensus , vel sensus erit plane absurdus; etiam voces erunt ita irregulärster scriptte, ut ad nullas Grammaticae regulas referri poilint. Pejpondeo. Sensus verborum , quando Textus fecundum Ketib expli- [ catur, nihilominus erit bonus ; etiamsi fecundum nostrum judicium i sensus videatur paulo convenientior, si aliter explicetur. Nos fapiili-1 me etiam explicamus Textum, prout Keri judicat este explicandum:; sed hoc non facimus , quia Fieri est auctenticum ; vel quia est ab ipsis | Auctoribus exaratum: sed ideo, quia Keri in multis locis difficilioribus | nobis ostendit verum sensum , quem Prophetae in Ketib intenderunt, j Nam facillime homines imperiti sensum Spiritus S. in Ketib intentum, i aliter explicare potuissent; ideo Ezras vel alii Masorethae.margini adscri-: pferunt notam Fieri > qua verum sensum , a Spiritu S. in locis dubiis i intentum , expresserunt. Quare hoc fecerunt ? Rejp. Ne aliquis a scopo ! Spiritus sancti & Auctoris aberraret. Fieri ergo nobis in multis est ex-; positio, explicans verum sensum ab ipsis Auctoribus librorum intentum, i Similitudine aliqua hoc negotium illustrabo. Est ac si nonnullus in Ea- j tino Auctore, in quo occurrunt voces voßer, olli , faciundum margini j adfcriberet vester, ulli , faciendum . Similiter judicamus de multis voci-I bus margini adfcriptis, quae nobis nullo modo videntur esse a Spiritu I S, sed eae sunt additae vel ab Ezra , vel ab aliis Maforethis, qui genui-j num sensum Spiritus sancti lectoribus voluerunt suggerere. ViE. Ut haec expositio magis innotescat, breviter septem species i Fieri & Ketib percurram, & ostendam, quomodo voces, in septem fere speciebus notarum Keri occurrentes, explicari poffinr. Prima species, in quä litera vel abundat vel deest , etiam est usitata in aliis linguis: ex. gr. Latini dicunt gnavm pro navus , relligio pro religio: & contra nascor pro gnafcor , caldum pro calidum, turi pro tune, & sic deinceps. Non mirum ergo , si etiam in Lingua Hebra’a quaedam litera: ve! abundent - vel deficiant. Secunda species notarum marginalium, respiciens liter^ quae invicem mutantur - etiam locum habet in aliis linguis: ex. gr. Latini efferunt voster, olli, faciundum pro vester , ulli, faciendum. Quis mirabitur An- tithesin hanc etiam locum habere in Lingua Htbraeä? Tertia species continet literas , quae per Metathesin transponuntur: hinc De jMasora. 293 iiinc in Lingua Latina dicitur pistris pro pristis , &c. Quarta species est nullius momenti. Tantum tria exempla ejus speciei occurrunt, in quibus nihil situm est: nam litera vocis praecedentis facile potest addi voci sequenti. • Quinta species continet tum voces non punctatas in Textu, tum etiam e contra comprehendit puncta destituta consonantibus. Voces sive consonae , destitutae vocalibus, ita sunt exaratae ab ipsis auctoribus librorum: nam illi Auctores tantum consonas expresserunt omilsis vocalibus , quae subintelliguntur. An ergo illae voces carentes vocalibus non debent pronuntiari, uti faciunt Judaei? Debent nihilominus pronuntiari. Atqui vox non potest pronuntiari sine vocalibus: sed ä nobis potest pronuntiari per vocales subintellectas ; uti Latini pro qd legunt quod , & pro ft legunt sunt. Vocales solae , scriptae in Textu sine consonantibus, sunt ita etiam exaratae ab ipsis Auctoribus liberum. . An subintellectae consonae cum expressis vocalibus etiam sunt legendae? Imo. An in versionibus etiam transferendae ? Imo. Nam vocales illae solae ita sunt in Textu descriptae ab ipsis Auctoribus librorum. Miror quare Versio Belgica tales vocales, translatas in linguam Belgicam ,uncinulis includat , ac si essent voces additae , & non expressae ab ipsis Auctoribus librorum. Hic mos scribendi vocales absque consonantibus etiam est usitatus in Lingua Latina : ex. gr. Litera o , apice notata , denontat non , & e significat est. Quare hic modus etiam in Lingua Hebraea usitatus esse non potuit ? Rabbini antiqui & hodierni formant quidem tantum abbreviaturas ex consonantibus, & non ex vocalibus: sed hoc non est mirum : nam Rabbini communiter tantum consonantes in commentariis suis & non vocales exprimunt. Sexta species continet voces compositas quae conjunctim scribuntur; & e contra comprehendit etiam voces separatim scriptas quae conjunctim leguntur. Voces compositae, quae per duas simplices voces explicari debent, in omnibus linguis sunt usitatissimae. Voces aliae, quae in Textu divisim scribuntur, quum debeant conjunctim scribi, sunt procul dubio profectae ab incuria quorundam Scribarum , qui ex oscitantia voces diviserunt, quum debuerint easdem conjungere. An non in talibus vocibus, ita divisim scriptis, est corruptio Textus ? Rejb. Non est corruptio Textus : nam omnes Oo 3 liter» 294 DISSERTATIO XXIV. literae sunt expressae; sed Keri tantummodo notat eas voces separatas esse conjungendas. Septima species, quae mutat voces prolatu obsccenas invoces honestiores , habet etiam locum in aliis linguis. Ipsis pueris hic modus voces obfcoenas in honestiores mutandi est notissimus. Hinc pueri min. gere nominant rv.iteren; & Latini coire explicant per cubare ; & sic deinceps. In communi loquela quotidie audimus & efferimus sine superstitione voces honestiores loco obscoenarum. Sed antiqui Judaei > qui olim voces obsccenas, per alias honestiores, legendas & explicandas este judicarunt, magis superstitiosi suerunt quam religiosi : & multo melius iidem olim fecissent, & adhuc hodie facerent, li voces legerent , prout a Spiritu S. sunt descriptae, licet impuris & petulantibus auribus auditu essent obscoenae. Ex his apparet quod Ketib ubique poffit esse auctenticum ; & quod non sit necesse dicere vel Keri esse auctenticum , vel Textum, praeterito Ketib , fecundum Keri esse explicandum. IX. Sed adhuc fortasse objiciet aliquis. Keri necessario in multis locis - debet esse auctenticum : nam multae voces , quae Ketib constituunt , i non sunt Hebraicae : ex. gr. 2. Sam. 23. 20. in Textu occurrit vox j m , quae in margine corrigitur & explicatur per roboris. Nostri I Interpretes in versione Belgica vocem, uti in margine habetur, expri- ! munt. Etiam nullibi in Lexicis significat robur: ergo Vrt est aucten- 1 ticum. Rpjfiondeo. I. Fortasse litera ultima per Apocopen est abjecta, sicuti ; aliis in locis media litera , ubi dicitur Sn - abjicitur. 2. Nomen in Lexicis non annotatur j quia plerique fere auctores, 1 qui Lexica scripserunt, putarunt Keri tantum esse auctenticum: & pro- j pterea Ketib in Lexicis suis non annotarunt. I z. Verosimile est 'H significare vivum vel vividum , & descendere ä | Radice rrrt vixit ; & sic in loco allegato denotaret virum vivi- | dum. Hanc expositionem ro Keri fere exprimit, quando 'N exponit per b’H Ui'N virum roboris. 4. Vox VD pollet esse pro vita; quasi virum vita , hoc est, roboris dicas; & sic Ketib commode in hoc & in aliis locis potest retineri & explicari. Reliqua exempla , quae adferri possent, &; quae nostram sententiam videntur infringere , commode aliquo modo vel per Metathe- sin De Masora. - 29 ^ sin literarum, vel per earundem mutationem, vel alio aliquo modo explicari possunt; ita ut non opus sit fugere ad notas marginales tanquam suctenticas, & ab ipsis Auctoribus librorum profectas. Sunt etiam multa notarum marginalium exempla, in quibus nihil situm est quocunque modo explicentur: sive enim quis ea per Keri, sive per Ketib explicet, tamen sensus , qui inde elicitur, erit bonus: ex. gr. Exod. 32.19. parum refert utram lectionem quis sequatur: nam sensus, utroque modo explicatus, est bonus. Vide plura exempla in Thesi Phi- lol. Hotting. pag. 423. X. Septimo queritur. An ex his notis marginalibus non sequitur corruptio Textus Hebraici ? Epjßondeo. 1. Nullo modo: nam Textus sacer est integer, & voces margini adscriptce non pertinent ad essentiam Textus Hebraici. Plerae- que enim voces marginales sunt tantummodo parvae expositiones & notae explicantes genuinum sacrae Scripturae sensum. Nam annotare lite- ras abundantes & deficientes, scriptionem irregularem & alia similia, genuinum sensum conservantia, non est corrumpere Textum, sed potius ä corruptione conservare. Pontificii etiam ex his notis marginalibus & variis lectionibus non possunt probare corruptionem Textus Hebraici : nam similes notae marginales sunt ad marginem variarum editionum Vulgatae Versionis annotatae ab illis ipsis; quarum tamen annotatores propterea ab ipsis corruptores Bibliorum non vocantur. Quis unquam Lovanienses Theologos, varias lectiones ad marginem Bibliorum Latinorum annotantes , corruptores Bibliorum vocavit ? Vide Hotting. in Thesi Philol. pag. 423. Si quis Editiones Sixti V. & Clementis VIII. conferret, inveniret in illis aliquot millia variarum lectionum ; cum tamen inter eas Editiones tantum unius biennii intervallum fuerit. Vide Antib. Bibi. Ammnapag. 476 Ergo si Pontificii Textum Hebraeum corruptionis velint accusare propter illas varias lectiones, tum nos meliori jure illud de Versione Vulgata , quam tamen ipsimet pro auctenticä populo obtrudere volunt, asserere pollemus: nam in illa adhuc fere infiniti sunt errores , etiamsi Isidorus Clarius octo vitiorum millia annotaverit & correxerit. 2. Posito & non concesso , quod Keri in plerifque locis sit aucten- ticum, & ab ipsis Auctoribus librarum profectum : inde tamen non sequitur Textum esse corruptum. Nam ipsum Keri , si concedamus illud V 2y6 DISSERTATIO XXIV. illud esse auctenticum , & ab ipsis Auctoribus profectum , est adhuc ia. tegrum, etiamsi margini sit adscriptum. Jam, utrum K.eri margini ad. scriptum, an vero Kedb in Textu descriptum sit auctenticum, a quibus dam disputatur; saltem alterutrum est auctenticum, & utrumque est adhuc conservatum. Sed dubitetur pro tempore , utrum sit auctenticum; inde nullo modo sequitur, quod Textus sit corruptus. Ego hoc tempore judico voces in Textu scriptas esse auctenticas , alius vero judicat voces in margine scriptas esse Divinas. Sive quis pro tempore eligat prius, sive posterius, inde tamen non (equitur Textum este corruptum. Saniores e Pontificiis , qui in Hebraica veritate aliquandiu desudarunt , non solent desumere ex illis notis marginalibus argumentum pro corruptione Textus Hebraici: sede contra potius judicant sextum esse incorruptum; quia Critici illi sacri tam curiosi fuerunt circa conservationem S. Scripturae , observantes etiam minima, quae remoram aliquam lectoribus injicere possent. Hinc iidem Pontificii in locis dubiis recurrerunt ad Textum Hebraeum tanquam ad infallibilem fidei & morum regulam. DISSERTATIO V1G ESIM A-QUINTA, i Q_U E DEMA Pars Q_u a r t §. i. Forma Mafora diversis temporibus fuit diversa. 2. Mafora est triplex : parva , mediocris & maxima i & cuilibet loca assignantur. 3. De au&oribm Maforte dua sunt sententia,', quarum prior eam ad- fcribit Maforetbh Tyberienfibus : sed ea sententia refutatur. 4. Posterior sententia Mafora primos autiores constituit Ezram fff Ciros Synagoga magna, Mafora cognitio fuit diu difficilis ; EST S O R A. a & Ultima. \ tum quia fere lingua Chaldaica con- I stat , tum etiam propter raritatem. j Sed illas difficultates sustulerunt i Buxtorfius & Bombergus. 6 . Causa finalis Mafora est conservatio sacra Scriptura. 7. Ex conscriptione Mafora concludimus sacram Scripturam non effie d Maforethis vel ab aliis Judais corruptam. 8 - Capita & Versiculi fingulorum librorum Veteris T. enumerantur. 9. Summa eorum recensetur. Generalis ralrs differentia supputationis Bibliae Alaforethicts allegatur. 10. Etiam /fecialis circa quosdam libros. 11. P\itbnes dantur quare detur differentia inter supputationem versiculorum in Bibliis observari solitam , & inter Masoretbi- - cam. 12 . Capita K verficuli Novi Tefl. recensentur. iz. Differentia inter versiculos Ve- 297 teris N. T. & borum auBor allegatur. 14. Omnes 7959. verßculi N. Teß. sunt rcdaiii ad l 829. versiculos , in quibus omnes voces totius N. T. continentur. I s. Hoc tempore invefligantur verficuli Veteris Teftam. in quibus omnes voces tam primitiva quam derivativa occurrunt quum illud antea pnecipue circa voces primitivas fit tentatum editum. De Mafora. Sectio I. I N superioribus tribus Dissertationibus egimus de materia , circa quam Mafora versatur; jam porro in hac Diisertatione disseremus de caeteris Mafora; causis. In principio scse offert forma Masorae, de qua quaeritur. Quae est forma Masorae ? ffejpondeo. 1. Forma Masorae, quae hodie in libris impressis invenitur, longe alia est, quam quae olim in libris manuscripds fuit. Olim Mafora margini Bibliorum non adfcribebatur, sed in separatis chartis & libris exprimebatur. Nec tota Mafora etiam potuisset juxta Textum Bi- blicum describi: nam magnitudine suä ipsa Biblia Hebraica majora longe superabat; sed jam ejus magna pars injuria temporis periit, 2. Postea quidam superbientes Scribae in manufcriptis Bibliis partes Masorae singulis paginis librorum Biblicorum adfcribere inceperunt ; & quidem praecipue vanas ostentationis causa. Nam Scribae Masoram variis figuris & imagunculis in libris suis, postquam eam inceperunt Textui Biblico addere, expresserunt. Tale exemplar Manuscriptum in 80. vocalibus & Mafora ornatum ex Oriente attulit Magnus Golius , in quo notae Masorethicae ita artificiose sunt conscriptae, ut ursarum, canum & boum imagines prae se ferant. Simile exemplar olim Capnio dono accepit a Divo Maximiliane I. Romanorum Imperatore , quod idem , cum moreretur , patrias Phorcensi legavit. Hoc exemplar olim ante aliquod faecula erat con- Philol. Hebr. Pp 298 DISSERTATIO XXV. scriptum pro Rabbi Aben Ezra. Schickardus in Praefatione ad Bechi- nath Happeruschim testatur se vidisse hoc ipsum exemplar. Idem praeterea ait notas Masorethicas minutiisimis literulis in hoc exemplari, non iineatim, sed instar picturae tam affabre fuifle conscriptas ut eminus inspectae viderentur esse leonum , ursarum , boum, ovium, aliorumque animalium imagines ; nec artificium prius innotescere potuiste , antequam oculos suos cominus membranae admovisset. Hae imagines ita depictae occasionem praebuerunt depravationibus: nam aliquando quaedam addiderunt, vel quaedam omiserunt; prout ratio figurae exprimendae requirebat. z. In hac forma permansit Masora usque ad publicam ejus impressionem , quam primus procuravit Daniel Bombergus Typographus Venetus Antio is2Z> Hic Bombergus (a quo Biblia Boinbergiana nomen acceperunt) linguam Hebraeam optime calluit , & mirifice propagavit. Is enim primus typis in lucem emisit Biblia magna in folio ornata & circumcincta Masora & Commentariis Rabbinorum. Hic ergo Bombergus fuit primus auctor editionis Masorae. An etiam idem Bombergus Masoram ex libris manuscriptis collegit, & in hanc formam redegit ? Rej}. Auctor dispositionis Masorae in Bibliis Hebraicis est doctissimus Rabbi Jacob ben Chajim, conductus a Bombergo eum in finem, ut Masoram adornaret , & in commodum ordinem disponeret. Hic Rabbi magno pretio varios Masorae manuscriptos libros conquisivit, ex quibus ingenti labore & studio Masoram, tum temporis in separatis libris & ex parte in Bibliis MSS. adhuc confuse dispositam, in hunc ordinem, qui in impressis Bibliis jam conspicitur, digessit. In primam illam Bombergi editionem innumeri fere errores irrepserunt; sed eorum magnam partem Cl. Buxtorfius in sua editione correxit. 4. Hodie Masora, postquam ea publice excudi coepit, non separatim amplius, sed conjunctim cum Textu Biblico semper in lucem emittitur. An tota? Non tota : nam’magna ejus pars jamdiu periit. II. Tota superstes Masora, quae hodie una cum Bibliis Hebraicis in lucem emittitur, est triplex; Parva , Mediocris A Maxima. Parva Masora est, quae literis numeralibus, vocibus decurtatis ,& symbolis obscurioribus breviter describitur. Haec Masora non allegat ipsa Scripturae loca, nisi quando vox bis in Bibliis occurrit5 tum saepissime alter locus unä alteräve voce indicatur. De Masora. 299 Ubi haec Masora in Bibliis Hebraicis collocatur \ Fejp. Inter Textum Hebraeum & Paraphrasin Chaldaicam. Mediocrit Masora, quae i quibusdam magna, sed textualis vocatur, est, quae ipsa loca Scripturae , in quibus voces allegatae enumerantur, post invicem recenses, vel ad minimum allegat locum ubi caeteri Textus Scripturae inquiri poliunt. Quare haec Masora vocatur Textualis ? Rejp. Quia ea in Textu Bi- blico pallim vel supra , vel infra , nonnunquam etiam ad latus describitur , quando nempe commentaria Rabbinorum deficiunt. Haec Masora fere semper supra Textum Hebraeum tribus tantum regulis ornatus causa describitur, sed infra saepissime pluribus ; prout copia textuum allegatorum requirit. Ad hanc mediocrem Masoram etiam pertinent praeliminares Masorae , quae pallim in vestibulis librorum Biblico- rum ornatus causa instar magnificae alicujus portae majusculis literis describuntur. Hae praeliminares Masorae saepiffime non ad locum vel Textum illum , ad quem adferuntur , proprie pertinent, attamen ob aliquam eorum, quae ibi in Textu habentur, qualemcunque occasionem adferuntur. Maxima Masora, quae alias magna finalis denominatur, multo plura loca Scripturae recenset, quam praecedens textualis. Quare vocatur finalis ? Rejp. Quia ea in fine Bibliorum ordine alpha« betico disposita est. Haec Masora sere continet illa loca, quae in mediocri Masora ob spatii angustiam disponi non potuerunt. III. Hactenus egimus de causis internis Masorae , sequuntur jam considerandae causae externae , scii, ejus causa efficiens & finalis. De causa efficiente Masorae quaritur. Quinam sunt Auctores Maso- i fae? Et quando eadem conscripta est? Rejpondeo. Duae sunt sententiae circa causam efficientem Masorae. Frior sententia statuit Masoram esse conscriptam a Masorethis Ty- beriensibus, qui post confectum Talmud circa sextum fere saeculum post nativitatem Christi vixerunt. Hi Doctores vocantur Masorethae a conscripta Masora, & Tyberienses ab urbe Tyberiade , in qua congregafle , & Masoram conscripsisse dicuntur. Haec urbs , vocata Tyberias a Tyberio, sita fuit in terra Galilaeae ad lacum Gennasareth. Josephus de ea urbe refert, quod Herodes, receptus in summam amicitiam Tyberii, de nomine ipsius urbem a se conditam vocaverit Ty- beriada, In Novo T. nonnunquam Tyberiadis fit mentio. Johannes Pp % in 300 DISSERTATIO XXV. in Evangelio cap. 21. v. i. scribit, quod Jesus manifeflaverit [e prope mare Tyberiadü. Vide plura de hac urbe ia libro Cl. Buxtorfii, qui vocatur Tyberias, cap. 4. Aben Ezra & praecipue Elias Levita statuunt primos & praecipuos Maforte auctores fuisse Masorethas Tyberienses, qui simul eodem tempore convenerunt, & plerasque notas Masorethicas invenerunt & annotarunt. Attamen Elias Levita statuit hos Tyberienses fuisse praecipuos Maforte auctores , sed asserit postea innumeros alios posterioribus feculis extitisse, qui Masoram , jam exparte ä Tyberien- sibus inceptam - locupletarunt. Quando locupletarunt ? Idem Elias putat principium & finem , quo inceperunt & desierunt, certo & praecise non posse determinari. Nos hanc sententiam rejicimus. Certum quidem est studia Hebraica diu in Pakestina , & praecipue Tyberiade viguisse & conservata esse: inde tamen non sequitur, certo quodam tempore sexcentis fere annis post nativitatem Christi tot celebres Judaeos convenisse, qui Masoram conscripserunt. Rationes probabiles , sententiam hanc priorem infringentes , sunt hae sequentes. Prima ratio est desuirmtaa silentio Historicorum. Historia Judaica nui-. Jam facit mentionem talium Tyberiensium doctorum ; sed Elias Levita,' novitius Judaeus, est praecipuus auctor Masoretharum Tyberiensium, qui in cerebro suo eos effinxit. Verum quidem est , quod argumentum negativum firmiter non probet: sed an ullo modo videtur quidem ve- rosimile , quod Chronolog! Hebraei tam mirabile & utile inventum , conservationi sacrae Scripturae optime inserviens, sicco pede ita transiis- sent ? Hoc nullo modo videtur probabile: ergo argumentum negativum, hoc in loco; aliquo modo probat. Accedit quod Chronolog! quidem circa multo minora admodum diligentes fuerint: nam utriusque Talmu- dis tam Babylonici quam Hierosolymitani tota historia quoad elaborationem, quoad conscriptionem, quoad Auctores, & quoad alia minima perfecte ab illis descripta est. Secunda ratio desumitur a tempore. Ipsum tempus, quo Masora dicitur conscripta , satis superque hanc sententiam refutat. Nani Masora demum post confectum Talmud dicitur composita ; sed hoc salsum esse probatur ex ipso Talmude, Si enim in utroque Taimude nominis Maforte , & rerum pr&’dpuarum , circa quas Masora versatur , mentio fiat: ergo Masora non demum inventa .& conscripta est De Majora. est ä Masorethis Tyberiensibus post conscriptum Talmud. Consequentia est manifesta: nam illi Masorethae demum post conscriptum Talmud vixerunt. Major propositio ergo est verissima. Minor probatur ex quibusdam exemplis. Cl. Buxtorfius in Tybe- riade cap 8- multa exempla ex Talmude profert , ex quibus probat totam Masoram non esse conscriptam post confectum Talmud a Tyberiensibus. Ex. gr. l. Omnes notae marginales Keri non sunt annotatae a Tyberiensibus i quoniam multarum fit mentio in Talmude : ergo tota Ma- sora non est descripta k Tyberiensibus. Nam magna pars Masorae versatur circa Keri. 2. In Tractatu Talmudico Sopherim, cap. 6 . & 7. fit mentio Masorae, cum dicitur 'VI3 p&Olpl 'VI plDsl j' 31 O 3 Illa sunt scripta cum de- fe&u Vau, & leguntur cum Vau. In Tractatu p£’Hp Kidduschin, cap. i.fol. 30. prope finem, expresse multa ad Masoram pertinentia allegantur. Masoretharum opus fuit numerare literas voces & versus sacrae Scripturae ; atqui numerationis lite- rarum vocum & versuum fit mentio in hoc loco; ubi sic dicitur: Prisci sunt vocati C 3 HfiiD numeratores , quia numerarunt omnes literas Legis. ! Liter a Vau vocis pnj , Levit. II. 42. est media litera Legis. tthl Uh 7 , Levit. 10. 16. eß media vox Legis j & n^nni, Levit. 13.33. e ß medius versus in Lege. Similiter Ps. 80. 14. litera ]} vocis *lJVD dicitur este media litera in Psalmis. Ex hoc loco clarilsime probatur totam Masoram non esse descriptam a Tyberiensibus. Accedit , quod in hoc ipso loco Talmudis i illi numeratores , hoc est Masorethae , vocentur a Talmudistis i priores, prisci, antiqui. Ergo Masorethae diu ante tempora Talmudisla- rum vixerunt. In Talmude fit mentio literarum majuscularum , minuscularum, inversarum, suspensarum, &c. Atqui Mafora enumerat omnia illa loca , in quibus disserentia harum literarum observatur: ergo Mafora non de- ! nuun est inventa a Tyberiensibus , qui post confectum Talmud vixiile i dicuntur. IV. Posterior sententia defendit Masoram esse conscriptam ab Eara & ä Viris Synagogee magnae , qui congregati fuerunt in concilio centum & viginti Virorum , quos Ezras convocavit ad restituenda & restauranda omnia, quae ad aedificationem & conservationem ecclesiae P P 3 Ju- 302 DISSERTATIO XXV. Judaicae faciebant. Et quia per Masoram sacra Scriptura optime potuit conservari; ideo putant Ezrarn cum Viris illius concilii operam Ma- sorae dedisse, & literas, versus , aliaque numerasse & annotasse. De hoc collegio centum & viginti Virorum vide supra in Dissertatione nona. Hanc secundam sententiam sere omnes Judaei defendunt } etiam Elias Devita hoc ex parte satetur in Praefatione tertia , cum dicit : Sententia multorum eß , Ezrarn Scribam & concilium ejus fecisse Masoram. Accedit etiam consensus multorum Christianorum , qui statuunt Ezrarn cum Viris illius concilii hoc studium inchoasse, & magnam ejusdem partem confecifle. Sed quia negotium illud fuit difficile & laboriosum , nec unius tantum aetatis vel hominis ; ideo successores varii post Ezrarn studium hoc continuarunt , & alia nondum observata observarunt. Sed longo tempore studium hoc refriguit, & poene extinctum fuit propter varias persequutiones, quas Judaei saepissime passi sunt. Verum circa sextum fere saeculum post Christi nativitatem Tyberiade (ut referunt nonnulli ) celebris doctorum Judaeorum conventus convocatus fuit, qui collapsum Masorae studium iterum restauravit: & propter illam restaurationem Elias Devita putavit illos Tyberienses fuisse primos Masorae auctores. Sed nonnulli etiam in dubium vocant, an unquam Tyberiade talis Maforetharum Tyberiensium conventus convocatus fuerit. Ergo non potest certo probari, quod Masorethas Tyberienses sint auctores Masorae. Ut ut sit , arbitror Masoram partim ab Ezra & a Viris Synagogae magnae, partim etiam ab aliis doctis Rabbinis vel Tyberiensibus, ali- jsve > qui post Ezrarn & deinceps per aliquot secula vixerunt, esse compositam. V. Quia Masorä est conscripta post solutam captivitatem Babylo- nicam, quando Judaei didicerant linguam Chaldaicam ; ideo eadem, propter admixtas voces Chaldaicas , & propter varia aenigmata, fere Chaldaica , Judaeis vulgaribus & Christianis fuit intellectu difficilis, & fere inaccessa. Accedit quod Judaei Masoram sibi in scriniis suis conservarim, & rarissime eam legendi veniam Christianis concesserint. Sed illam difficultatem sustulerunt Elias Devita & Buxtorfius. Ille in libro Hebraico Maßoretb Hammajsoreth , hic vero optime hoc praestitit in Tyberiade, in qua omnia Masorae penetralia , qua; lecto- |a De Masora. 303 lectores retardare possent, Latine reseravit. Raritatem Masorac sustulit Bombergus: nam ille per editionem Bibliorum magnorum cuilibet accessum ad Masoram concessit. VI. Jam sequitur causa finalis Masora;, de qua queritur. In quem finem Masora est conscripta? Lejpondeo. Finis Maforae non est inutilis vel frustraneus , sed maxime necessarius. Masora enim est conscripta , ut genuina lectio semper conservaretur, neque ulli potestas daretur vel literas aut voces addendi, vel abjiciendi, vel etiam mutandi. Nam si aliquis sacrilegas suas manus in sacram Scripturam injeciiset, ille statim ex Masora convinci poterat. Judaei vocant Masoram nmnb Sepem legis ; quia defendit legem sive sacram Scripturam a corruptione. Nam sicuti sepes hortum munit, ne serarum vel furum invasioni pateat , ita Masora S. Scripturam defendit, ne a falsificis corrumpatur & depravetur. Aben Ezra in principio libri NN12 "11D’ hunc Maforae finem etiam allegat, cum dicit: Merces magna debetur Maforetbis , quia sunt quafi custodes murorum civita~ th: propter eos enint perstat Lex Domini , & libri sacri in forma absque ulli additione aut detra&ione. Vide hunc locum Hebraice citatum a Buxtorfio in Tiberiade Cap. 20. Sacra ergo Scriptura antiquis temporibus nec injuria temporis nec per malitiam Judaeorum potuit corrumpi. Masora enim S. Scripturam ä tali corruptione olim semper defendit. Verum hoc tempore Masora S. Scripturam ita nequit defendere ; quia jam est corrupta , & dimidia parte mutila. Hinc Masora hoc tempore non potest esse certa & infallibilis regula verae lectionis S. Scripturae, Judaei olim & jam diu in exilio sub jugo aliorum habitarunt: & propreres Masoram suam tam nitide & incorrupte conservare non potuerunt. Hinc tractu temporis magna Maforae pars periit ; & reliqua pars, quae adhuc supererat, corruptionem talem passa est, ut non amplius regula incorruptibilitatis sacrae Scripturae esse possit. VII. Hactenus vidimus materiam, formam , causam efficientem &£ finalem Maforae ; & ex illis omnibus luce meridiana clarius illucescit Masorethas hac Maforae scriptione nullo modo voluisse sacram Scripturam corrumpere, sed. e contra eandem conservare. Nam literas , accentus , voces irregulares numerare , aliaque multa annotare, non est velle sacram Scripturam corrumpere : atqui hoc fecerunt Masorethae, uti supra latius probavimus. Abeant ergo omnes illi, qui 304 DISSERTATIO XXV. qui statuunt Judaeos data opera unquam S. Scripturam vel corrupisse, vel unquam corrumpere voluisse. Sed eam Scripturae integritatem & incorruptibilitatem infra Disseratione xxxiii. fusius probabimus, ADDITAMENTUM D E Versiculis Veteris & Novi Testamenti. Sectio VIII. U T integritatem sacrae Scripturae quoad Capita & Versiculos magis conservarem, placet hic post invicem adjungere numerum Capitum & Versiculorum totius Veteris Testamenti in genere, & singulorum librorum in specie ex. gr. Pentateu- chus continet. Capita. Versiculos. Prophetae posteriores compte- hsndunt Genesis So. V 33 - Capita. Versculos Exodus 40. 1209. JeiaJas 66. 1291 Levit, 27. 8 59 ’ Jerem. 52 . IZ64 Numer. Z6. 1288- Ezech. 48 - 1273 Deut. 34 - 955 - Hosca 14. 197 187- 5844 - JoeI 4 - 73 Am os 9 - 146 Prophetae anteriores habent Obadja 1. 2k Jona 4 - 48 Capita. Versculos. Micha 7 - IOf Josua 24 - 6s6. Nahum 3 - 47 'Judic. 21. 618. Habak. 3 - 56 i.Sam. 3 '- 811. Zeph. 3 - 53 2- Sam. 24. 695 - Ha gg- 2. 38 j.Reg. 22. 8 i 7 - Zach. 14. 211 2. Reg. ✓ 2 5 - 719. Malach. _ 3 - •_V ‘ I47. 4316. 23 Z. 4978 Hagio De Masora. 30$ Hagiographa continent I Ecclef. Versiculos, j Esther Capita. Versiculos. I Cantic. Ruth Job Psalmi Proverb. Capita. I^O. ;r- 42 . N 8 . 4 - f- 2527. 9 is 1070 , I i.Chron. | 2. Chron. Nehem. 12 . 222 - IO. 167. 12. Z57- 10. 280. 13 " 40 §. 29. 942. 36. 822. enti Threni 362. 8064. IX. Ergo totum Vetus Test. continet Capita 929. Sc Verticulos | 23202. Sed Masorethae olim enumerarunt in toto Veteri T. versicu- SB 1 los 23206- Et quando numerum versiculorum , qui in fine singulo- 0 1 rum librorum allegatur , colligimus , inveniuntur tantum versiculi :rt |j 23100. Hinc colligimus eos , qui in fine librorum Hebraicorum nu- merum versiculorum expresserunt , graviter circa quosdam libros erlasse. X. In specie haec circa numerum versiculorum Veteris Test. sunt ^ consideranda. 1. Masora ait in Genesi inveniri versus 1534. quem tamen unicum versum, licet adhibuerimus magnam diligentiam, non po- rjitti tuimus expiscari. Hinc eadem Masora enumerat in Pentateucho versi- I2jl culos ^84v quum tamen nos tantum hoc tempore inveniamus versi- ijil culos >844. 12;; 2. Vulgares Codices Hebraei, Latini, Belgici aliique in Josua enu- ls j merant versiculos 658 Sed Masora , Codices antiquiores & aliquot re- ' centiores tantum recensent versus 6 ^ 6 . Ejus rei rationes vide in Praefa- 1|! tione Bibliorum Hebraicorum A. 1667. editorum Cap. 2. §.4. J! 3. Masora enumeravit versus duorum librorum Samuelis simul: nam 4! illi libri olim non fuerunt divisi in duos libros. Idem etiam observavit i: in libris Regum, & in libris Chronicorum. 4. Circa finem Regum dicuntur in illis libris tantum contineri versi- (; culos if 34. cum revera contineantur versiculi 1536- i; 5. Subscriptio Jesaiae subjuncta adscribit ei versiculos 129;. quum " revera jam tantum inveniantur versus 1291. 6. Masora librorum Esrae & Nehemiae versiculos simul enumeravit, i aitque in illis contineri versiculos 6Z8- quum revera tantum continear». s, tur versus 6Z6. Phxlol. Hebr. QjJ 7. In 3 o6 DISSERTATIO XXV. 7. In Chronicis inveniuntur simul versiculi 1764. sed subscriptio, illis libris subjuncta, assignat illis tantum versiculos 1656. Ergo est differentia centum & octo versuum g. Supputatio versiculorum , enumerata fere a Masorethis & fini Bibliorum addita , vel alia in ipsis Bibliis observata non in totum convenit cum illa versiculorum supputatione , quae fini Concordandarum Hebraicarum additur : ex. gr. Genesi assignantur etiam versiculi siiita K® 1 143 - Priori Samuelis libro versiculi 812. Posteriori vero 694. Jesaise adfcribuntur versiculi 129^. Jeremiae iz 6 s. Danieli conceduntur versiculi 1 f 7. sed procul dubio est error typo- graphi: nam in eo revera sunt versiculi 3^7. Michae vero 104. cum sint versiculi 105. Jobo dantur versiculi 170. cum sint 1070. quod iterum errore typo- graphi factum est. Estherae adfcribuntur versiculi 166. cum sint 167. Esrae & Nehemiae 688- cum tantum inveniantur versiculi 6Z6. Chronicorum versiculi omittuntur. XI. Quaritur .- Quare numerus versiculorum in hodiernis Bibliis Hebraicis non exacte convenit cum' antiquo numero Maforetharutn ? Refi. 1. Illa disterentia quatuor versiculorum totius Veteris Test. forte hinc nata est : quia nonnulli quatuor versiculi olim in binos versiculos divisi , tractu temporis fuerunt conjuncti : adeo ut jam tantum inveniantur versiculi 23202. quum olim Masorethae nume- rärint versiculos 23206. Sicuti e contra in Nova Versione Belgica duo versiculi , in Textu Hebraico jam conjuncti , inveniuntur divisi: ex. gr. Jesaiae caput sexagesimum tertium continet versus 19. sed ex ultima parte hujus versiculi , incipientis ab his vocibus r~ljnp , faciunt Belgae versum primum Capitis sequentis : & propte- rea caput 64. habet versiculos 12. cum in Textu Hebraeo tantum sint undecim versiculi. Idem etiam factum est ä Belgis in Capite septimo Nehemiae versi 73. ubi similiter posterior pars versiculi ultimi facit versum primum capitis octavi. Hinc hoc caput continet versiculos 19. cum in Textu Hebraico sint tantum versiculi octodecim. Hi vel similes quatuor versiculi olim in Textu H.braeo procul dubio fuerunt divisi. 2. Non mirum quod tali« levicula confusio olim orta sit eirca i an N Et tot®.' ralBK De Masora. 307 versiculos Veteris Test. quum similis & major confusio nata sit circa multa Capita Veteris Testamenti. Accedit quod distinctio Capitum sit recens, & ante quingentos praeter propter annos demum excogitata ; cum sciamus versiculos Veteris Test. este modo divisos ab ipsis auctoribus librorum. Vide talem Capitum confusionem i. Chron. cap s. & 6. ubi caput s. in Bibliis Hebraicis continet versiculos 41. & in Bi- bliis Belgicis tantum 26. E contra Caput sextum continet versus 66, sed in Belgicis comprehendit versiculos 8;. Vide etiam Jobi Capita 38. & 39. &c. 3. Numerus versiculorum , in fine singulorum librorum jam expressus, fortasse non est additus ab ipsis Masiorethis, sed a posterioribus Judaeis, qui in adscribendo illo numero circa nonnullos libros errarunt. XII. Occasione Capitum & versiculorum Veteris Test. addemus hic etiam summam Capitum & Versiculorum Novi Testamenti, quod continet. ffislfc ? 's Tei 1 bica ut Et!» Ir scis N* Pf ■. 1L»* VÜ 1 . I ti& Matthaeus Marcus Tueas Johannes Acta Ad Rom. I. ad Cor. 2- ad Cor. Ad Calat. Ad Ephesi Ad Philip, Ad Coi. l . ad Thess. 2- ad Thess 1. ad Tim. 2. ad Tim. Capita. 28. 16. 24. 21. 28- 16. 16. 13. 6. 6 . 4 - 4 - 5 - 3 - 6. 4' Versculos. Capita. Versiculos. 1071. 678 - Ad Tit« 3 - 46. 1151. Ad Philem. 1. 2s- 880. Ad Hebr. 13. 303 . 1006. Jacobi 5 - I08. 434 - I. Petr. s. lOs. 437 - 2. Petr. 3 - 61. i S6. I. Joh. 5 - IO). 149 . 2. Joh. 1. 1 3 - isv 3- Joh. 1. 's- 104. Judae. i. 2s- 95 - 89 - Apoc. 27 . 40 s- 47 - Capita totius Novi T. sunt 160. 113. 83 - Versiculi vero 79 >9. ii»» l£' XIII. Haec distinctio versiculorum Novi Testamenti non est tante auctoritatis quantae quidem est distinctio Veteris Testamenti. Q_q 2 Nam 308 DISSERTATIO XXV. 'f; flQ I ;v Ro< Nam distinctio versiculorum Veteris Test. est ab ipsis Auctoribus libro- W sßffl rum, vel ad minimum ab Esra Propheta & ä Viris Synagogae magere ; fcjKv sed distinctio versiculorum Novi Testamenti est demum superiori seculo (p j:os excogitata, & primum inventa ä Roberto Stephano , Typographo Pa-£ "fein risiensi, qui prima vice Novum T. cum distinctione versiculorum duo- bus voluminibus in forma minori edidit Anno issl. Vide supra in Philologo Hebraeo pag. 4. XIV. Hos 7949. versiculos Novi Test. olim ornatistimus D. Ada« i/uT MUS ab Halen , Roterodamensis , summa diligentia & indefefto labore numeravit , & ex illis, sub meo ductu , collegit versiculos ioco- in quibus omnes voces tam primitivae quam derivativae totius Novi Test. inveniuntur. Ergo qui illos versiculos 1900. diligenter perlegerit, intelliget totum Novum Test. quod Gratce edidi in minima forma anno 167s. In ea editione Ultrajectina Novi Test. Graeci , illi supradicti 1900. versiculi stellulis sive notulis ä caeteris versiculis 6os9- sunt distincti, ut unusquisque primo intuitu illos versiculos conspicere, legere & evolvere posiit: ex. gr. In Novo Test. sunt annotati tot versiculi ia« In Matthaeo 149 j Ad Ephesi 43 Ad Hebr. 126 In Marco i >5 Ad Philip. 43 Jacob. 48 hi In Luca 264 Ad Coi. 34 r. Pet. 49 In Johanne 92 i. ad Theff. 20 2. Pet. P In Actis 329 2. ad Thess. xo 1. Joh. 8 Ctn Ad Rom. 107 i. ad Tim. 55 2.Joh. 3 I. ad Cor. 86 2. ad Tim. 41 3. Joh. 4 2. ad Cor. 75 Ad Tit. 27 Jud. 21 Ad Gal. Z6 AdPhilem. 7 Apoc. 88 ' 1/; Pii versus simul collecti faciunt versiculos 1900. l r ' Hoc tempore habeo sub prelo Novum Testamentum Graecum, quod In minori & portatili forma in publicum emitto , in quo non tantum hi 1500. versiculi asterifeis erunt distincti , sed etiam omnes & singulae voces semel aut ssepius in N. T. occurrentes, primo intuitu ä quolibet Lectore conspicientur; quod hactenus a nemine est tentatum. XV. Idem ratione versiculorum etiam tentatur circa Vetus Test. eumque in finem omnes modo Versiculi Veteris Test. sunt enumerati , atque differentia supputationis Masorethicae & BibUcae est supra annotata. Nam tempore hujus fecundae editionis simili diligentia inqui- reba- 'H De Masora. 309 rebamus omnes versiculos totius Veteris T. in quibus non tantum omnes voces primitivae sed etiam omnes voces derivativte inveniuntur» quos jam tribus vicibus in lucem edidimus sub nomine Compendii Biblicii bis in forma, quae vocatur duodecima, & anno i68s- in forma, quas appellatur octava. In hac tertia editione omnes Radices & Voces in simplici forma, qualibet pagina, subjiciuntur. Rogabis forte: An tales versiculi Uteris Teil. non modo sunt annotati & stellulis distincti in tribus Psalteriis, & in fine Manualis Hebraeo- Latino Belgici ? I{eff>. In Psalteriis quidem sunt annotatae voces primitivae & derivativae in Psalmis occurrentes, sed in fine Manualis sunt tantum enumeratae voces primitivae; quae in Psalmis non inveniuntur. Sed in tribus illis editionibus Compendii Biblici Vet.T. praeter voces primitivas, etiam omnes voces derivatas annotavimus. DISSERTATIO VIGESIMA-SEXT A, KABBALA & §. f. Lex Judaorum eß Scripta vel Oralis. 2 . Lex Oralis iterum eß Mifna vel Kabbala. 3. Comparatio Legü Scripte , Mi fine, st Kabbala inßituitur. 4. Confideratio triplicis legis etiam exemplo illustratur. 5. Menajfie docet quo tempore Moses hanc triplicem legem acceperit. 6. Explicatur vox n"?3p Kabbalae. 7. Ut st vox Kabbalfia. 8- Kabbala eß praBica vel theoretica. 9. Describitur Kabbala praBica, ejufi que varia exempla allegantur. 30 . Y.:h'o eaadficribitur Christo,quafiper eam omnia sua miracula e ffecerit. JI. Describuntur quales finit qui Ju- dass imitantur. D KABBALISTIS. 12- Kabbala theoretica definitur , ejus, que tredecim J jedes fuse enumerantur, st variis exemptis illustrantur. 13. Cognitio Kabbalajudicatur a Ju- dteis infignis eruditio. 14. Disterentia inter opus Mafiore- tharum st Kabbahstarum ostenditur. Is. Moses non est primus auBor Kab- baLe, nec Efiras , nec Propheta sunt ejus continuatores st propagatores: sed ejus auBor es (st propagatores fiunt superstitiosi quidam Jndai. 16- Varii fines KabbaLe theoretica, (st praBicue , tum rejje&u Judaeorum , tum etiam reJjeBu Christianorum demonstrantur. Tota Kabbala, licet Judtei eam magni faciant, est nugatoria , (st merum inventum humanum. Qct i Sectio 3io DISSERTATIO XXVI. &ir. -5U Sectio I. L Ex Judaeorum, secundum quam vitam instituunt, est duplex •, Scripta scilicet & Oralis: illam vocant 3N22V mjn Legem , qu* in scripto est , sive Legem Scriptam ; hanc vero rnin Legem , ajue per os , supple tradita est, sive Legem Oralem. Lex Scripta continet quinque libros Mosis ; sed Lex Oralis comprehendit traditiones > quas Deus , secundum sententiam Judaeorum, Mosi in monte Sinai tradidit. II. Judaei dividunt Legem Oralem in duas partes, scii, in Misnam & Kabbalam. Misna continet penitiorem explicationem ceremoniarum & praece-j.-tn ptorum, quorum tantum obiter in Lege Scripta facta est mentio, j Misna ergo est quasi plenior commentarius rerum in S. Scriptura noni fatis explicatarum ; has res obiter tantum in Scriptura explicatas* Misna clarius suo more explicat. Haec oretenus fuit conservata ä temporibus Mosis usque ad annum centesimum & quinquagesimum post nativitatem Christi. Tum enim Rabbi Jehuda varias schedulas collegit, in quibus nonnulli quaedam memoriae causa annotaverant ; & ex illis annotatis dictus Rabbi Jehuda composuit Legem Oralem, quae jam ; DVJtPQ Misna nominatur. Altera Legis Oralis pars est Kabbala , quae est scientia occulta incumbens indagandis altisllmis Legis Scriptae mysteriis, quae vocibus , literis,& punctis & accentibus Hebraicis continentur. III. Primi , qui solummodo Legem Scriptam considerant, vocantur homines stupidi: quia tantum versantur circa externum corticem , hoc est, circa historiam earum rerum , quae in libris Mosis describuntur. ' Illi, qui Misna operam dant, majoris aestimantur ä Judaeis j & coni- w. parantur Apothecariis, qui, potiones & medicamenta sua ex variis simplicibus parantes, cum vires eorum ipsi ignorent, tantum praescriptum Medicorum sequuntur. Ultimi & omnium praestantisiimi, quique hos duos praecedentes longe superant, sunt Kabbalae studiosi > sive Kabbatista. Hi Medicis similes, y sunt, qui causas & rationes eorum, quae Apothecariis paranda dederunt, . y apprime noverunt. '■ ^ IV, Exem- & De Kabbala & Kabbalißis. gn IV. Exemplo res fiet clarior. Menasse ben Israel in Conciliatore pag. :6). adfert exemplum, quo triplicem hanc considerationem Legis illustrat. Deus Dent. 6- 8- mandat JTisato , hoc est, Deus jubet, ex dnpi-i sententia Judaeorum , ut Tepbillin sive Phylacteria inter oculos ponan- tur , & ut in signum manibus alligentur: Alligabis ea in fignum manui "i"- tua, & enmt pro frontalibus inter oculos tuos. Ut hoc obiter moneam, p, omnes Judaei hoc praeceptum de Phylacteriis induendis literaliter ex- xOx plicant; nos vero e contra illud praeceptum de Phylacteriis induen- ijon; dis sic explicamus : illa, quae ego praecipio tibi, ita semper versentur ob oculos tuos > ac si Phylacteria & frontalia essent. Vide plura de ia! Phylacteriis capitis & manuum apud Buxtorfium in Synagoga cap. §. Hoc mandatum ita literaliter propositum pertinet ad Legem Seri- ptam. ni;.: Sed in Lege Scripta non explicatur, quid proprie sint Tephillin; ota:; aut quid proprie significet vocabulum fllAUltJ ; aut ex quali materia, spls» aut quali forma debeant fieri; & quo in loco ante frontem & in bra- jje chio poni : ideo Mifnarn sive primam partem Legis Oralis necessa- fiam esse idem Menasse statuit. In Lege enim Orali explicatur ex ' quali corio , & quali forma debeant componi ; qui Textus S. Scriptuli ne in ea debeant recondi; quod requirantur quatuor capsulae, quarum njp singulis includendae sunt membranulae, textibus quibusdam S. Scripturae consignatae. idcc: Haec poterant jam sufficere, sed homines curiosi solent rationes ho- |k: rum omnium indagare ; Quare Deus hoc praeceptum de Phylacteriis dederit ? Quare eadem tantum conficiantur ex corio nigro , & non ocit; ex corio alterius coloris ? Quare in Phylacterio , quod capiti alligatur , sint quatuor capsulae ; cum in Phylacterio manui alligari solito wr tantum sit unica capsula? Et quae mysteria sub his omnibus lateant? ^ Omnium harum rerum rationes investigare pertinet ad Kdbbalam & Kab- jj balistru. V. Judaei plerique arbitrantur has tres Leges in monte Sinai ä Deo Mosi esse traditas quadraginta illis diebus, quibus in monte Sinai morabatur. Sed Menasse ben Israel , quia judicat tempus illud nimis breve esse, putat Molen ter quadraginta dies in monte Sinai commoratum fuisse ad triplex hoc studium discendum , & cuilibet studio quadraginta dies impendisse. Quo ordine ? Moses primis quadraginta diebus didicisset Legem Scriptam ; sequentibus quadraginta dielt bus 312 DISSERTATIO XXVI. bus Mifnam ; ultimis vero Kabbalam, quae a Judaeis vocatur anima ani- ma. Haec hoc in loco ita obiter illustrata sufficiant, postea quid sit Kab- bala magis illucescet, quando species ejus enumeraverimus. VI. Antequam ad divisionem & species Kabbalae descendamus , ante omnia inquirendum est, quid significet nomen. Quaritu* igitur primo: Quid significat Kabbala? Rgjpondeo. Kabbala, Hebraice , significat acceptionem Cive receptionem i estque vox origine Hebraica, descendens ä verbo ‘JSj? accepit; & significat doctrinam, quam Moses a Deo in monte Sinai accepit. -Ejus correlatum est Masora sive Traditio, quia quod Deus Mosi tradidit, hoc ; Moses a Deo accepit. VII. Auctores, qui Kabbalam tractarunt, vocantur Kabbalistae. Kab- balista igitur est nomen appellativum & non proprium. Errarunt erga omnes illi, qui putarunt nomen Kabbalistae este nomen proprium, vel qui aliena ipsis adscripserunt. 1. Sunt nonnulli qui crediderunt Kabbalistas non este homines, sed hircocervos, centauros, vel monstruosa quaedam animalia. 2. Sunt alii qui putarunt Kabbalam suisse hominem perfidum & diabolicum, qui multum contra Christum scripsisset} & quod sequaces ejus inde vocati fuissent Kabbalistae } sicut a Scoto sequaces vocantur Scoti- i stae, & a Thomä Thomistse. 3. Etiam hallucinati sunt, qui crediderunt Kabbalam fuisse vetulam veneficiis deditam, a qua, eidem arti operam dantes, vocatae suissent Kabbalistae. Nos his nugis rejectis ad verse Kabbalae , prout ea consideratur ä Judaeis, species descendemus. VIII. Secundo quaeritur. Quomodo Kabbala dividitur ? Hefpondeo. Kabbala dividitur in duas species , in PraBicam scilicet & Theoreticam. I. De Kabbala PraBica. 1 IX. Kabbala PraBica est ars Magica sive Diabolica , qua Judaei mi- I racula sive potius miranda quaedam efficere conantur. Talis enim Kabbala agit de Diabolis pellendis per literas aliquas, vel collo appensas, vel pronuntiatas} etiam agit de incantationibus Diabolicis,- & & de multis aliis rebus in bene constituta Republicä non permittendis: est enim Magica & Diabolica , conjuncta cum verbi Divini horrenda ^ prophanatione. Judaei hodierni negant se exercere hanc diabolicam littiü 8 rai: k;::, ■r' : : -E;'. :t, b*- EA I; ii :CS Scoi ■s- tuili: 1 t oir^ 313 De Kabbala & Kabbalßk. Kabbalam. Ut ut sit , saltem antiqui Judaei saepe ei operam dederunt, uti clare ex libris ipsorum apparet. Hottingerus in shetauro Philo!, pg. 444. & seqq. adfert exempla Magiae Practicae ex libro Schalsch. Hakkab. Auctor illius libri narrat historiam de sene aliquo, qui ob suspicionem scortationis comburendus educebatur. Quum hunc senem in ignem projicere putarent, ipsemet beneficio Kabbalae Practicae ita se permutavit, ut loco ejus asinum in ignem projicerent, & ipsemet ex manibus ipsorum liber evaderet. Etiam superiori historiae adscribitur alia de Rabbi Mose bar Nachman, , alias vocato Ramban , qui voce Jehova nominata Barzilonae coram ! Rege grandem navem in mare deduxit, quae antea a multis hominibus in mare deduci non poterat. 1 Mullerus in Rabbinismo pag. 145z. duorum Judaeorum facit mentionem, quorum alter beneficio hujus Kabbalae extinxit incendium, alter vero curavit febrim. X. Judati nonnulli etiam Christo hanc Kabbalam Practicam adfcri- bunt. Nos, Deitatem Christi contra Judaeos probantes, utimur inter caetera argumento ab operibus sive miraculis desumpto. Judaei non audent negare miracula Christi ; sed ajunt Eum omnia illa miracula fecisse per nomen Jehova , cujus rectam pronuntiationem solus tum temporis scivit. A quo, quaeso, & ubinatn Christus illam rectam pronuntiationem nominis Jehova didicistet ? Respondent Christum quodam tempore intrasse Templum , ibidemqne illud nomen alicubi scriptum vidisse. Quod nomen , cum vidisset Christus , inscripsit membranae, & in vulnere pedis, eum in finem facto , posuit. Multi quidem eo tempore intrarunt Templum, sed tali astutia non fuerunt usi : legerunt quidem illud nomen, sed propter horrendum rugitum leonum, sive latratum duorum canum , duabus columnis ferreis ante januam positorum , haec pronuntiatio e memoria semper suit delata. Omnes intrantes facile quidem potuissent illud nomen in chartula quadam scripsisse , sed non licitum fuit aliquid ex Templo portare; ideoque hodierni putant antiquos Judaeos nulla miracula patrare potuisse. Vide hanc fabulam in Lexico Talmudico Buxtorfii p. 2541. Judaei referunt Christum stetisse coram Regina Helena > & dixisse, possum mortuos excitare. Judaei jusserunt Judam Iscariotem etiam intrare Templum , ut simili modo illam pronuntia« Phiiol, Hebr, Rr tionem 314 DISSERTATIO XXVI. tionem disceret. Christus postea coram eodem illo Judä gloriatus fuisset quod miracula efficere, & quod volando in aerem ascendere pos set. Quod T cum Christus per aera volaret, & Judas volando eum se- queretur, rixae ortae suerint inter Christum & Judam. Ajunt quod Judas Christum percusserit; adeo ut ceciderit , & brachium suum fregerit. Hanc horrendam Judaeorum fabulam sive potius blasphemiam detestamur , & pernegamus Christum unquam tali diabolicae arti operam dedisse. XI. Hanc Kabbalam Pra&icam sequuntur illi, qui per literas , vel per nomina quaedam collo vel supra januas suspensa se contra pestem, contra bellum, contra Diabolum , & contra alia mala defendere volunt; vei qui putant fe morbum Herculeum aliosque morbos sanare poste pronuntiando vel insusurrando clanculum in aurem nomen Jehova. Etiam hujus Kabbalae participes sunt , qui per Evangelium Johannis miracula quaedam efficere tentant. Sed omnes, sive sint Judaei, sive Christiani deridendi & exsibilandi potius sunt quam rationibus refutandi, qui literis aut vocibus ullam physicam vim vel morbos sanandi vel diabolum pellendi adscribunt. II. De Kabbala theoreticd« XII. Jam porro sequitur consideranda Kabbala Tbeorstica , quae est acuta inventio , qua ex literis transpositis , vel in numerum resolutis, aliisve modis mutatis, vel ex vocibus, ex punctis , aut ex accentibus musicis mysteria quaedam eliciuntur. Haec Kabbala Theoretica sub Ce varias habet species. Menasse in Conciliatore, quaest. ult. in Exodum hujus Kabbalae Theoreticae tredecim enumerat species ; alii tamen pauciores lpecies , feil. tres vel quatuor, utpote celebriores , tantum solent enumerare. Nos hic omnes tredecim species dabimus, & ostendemus quomodo mysteria ex S. Scriptura per singulas lpecies eliciantur. Prima lpecies Kabbalae Theoreticae vocatur Gematria ; est- que vox origine Graeca: Graece enim dicitur ysaSed Gematria hic in latiori significatione sumitur r nam hic denotat primariö & praecipue Arithmeticam , sed secundario etiam Geometriam , hoc est, dimensiones aedificiorum sacrorum, ut arcae , tabernaculi > &c. Haec igitur Kabbalae lpecies , quae Gematria vocatur, duos habet modos. Prior De Kabbala & Kabbaliflis. 313 Prior modus Gematriae est, quo diverse voces eundem numerum literis suis exprimunt, ut una per .aliam explicetur. Fundamentum hujus speciei est: quia literae Hebraicae in numeros resolvi poliunt: ideo Kabbalistae alios sensus ex vocibus, in numeris cum aliis vocibus convenientibus , elicuerunt.: Exempli gratia: Geneseos cap. i. v. j. occurrit vox , ex qua per Gematriam probant , quod Deus mundum creaverit in lege: nam voces W rniro in lege formavit & vox svt?i03 in principio eundem numerum, scii. 913. exprimunt. Hinc Judaei per Kabbalam eliciunt, mundum in lege este formatum. Hic modus etiam valet in pluribus vocibus conjunctis : ex. gr. Kab- balistae ex primis duabus vocibus Pentateuchi , X13 JVtMoa in principio ''creavit , probant mundum in principio anni, olim ä Septembri inchoati, este creatum ; quia in vocibus S03J i IJw’n 5?s03 In principio anni creatus eß , & in his duabus primis vocibus idem numerus ubique exprimitur, scii. Ii6. Ergo ex t'-iU sTirNIH in principio creavit , probatur mundum in principio anni, hoc est, in Septembri esse creatum. Similiter per hanc speciem quaerunt : Quare Vetus T. incipiat a li- ■tera 3 Beth ? Quum I in numero significet duo , ajunt Mosen denotasse duplicem Legem , Scriptam scii. & Oralem. Alii volunt Mosen respexisse ad duplicem mundum , scii, ad ntn nnSiy Manium hupe, in quo jam vivimus, & ad'N3n oViy Munium futurum. Qualis mundus denotatus per Nt3n obiy Munium futurum ? Reß>. Mundus futurus temporibus futuri Judaeorum Messiae, A mundus gloriosus post hanc vitam in coelo. Haec species Kabbalae etiam .ad alias linguas emanavit. Apocalypseos cap. 13. v. Ig. fit mentio bestiae, cujus numerus est 666. Irenaeus vocem huc applicavit; quia in hac Graeca voce idem numerus exprimitur. Posterior modus Gematriae versatur circa dimensiones sacrorum aedificiorum, ut arcae, tabernaculi, altaris, templi &c. Sacra Scriptura perfecte recenset -quantitates plerarumque fabricarum , scii, earum longitudinem, altitudinem , & profunditatem; sed S. Scriptura hoc non videtur frustra fecisse : ergo sunt quaedam rationes, ob quas sacra illa aedificia sunt tantae, A non majoris vel minoris quantitatis. Rationes illarum quantitatum inquirere pertinet ad Kabbalam j ideoque Rr 2 Kab- zr6 DISSERTATIO XXVI. Kabbalistae quantitates illas metiuntur, & numeros vel subtrahunt, vel multiplicant, vel etiam dividunt: Exemplo hunc posteriorem modum Gematriae illustrabimus : Genes. 6. ir- Arca Noachi dicitur 300. cubitos longa, fo.cubitos lata, &30. alta fuisse. Hinc quidam Kabbalistae occulte Christianizantes probant nomen Jesu. Kabbalista primo longitudinem 300. cubitorum dividit per altitudinem 30. & prodeunt decem , qui numerus designat Jod. Huic Jod adjungatur longitudo 300 , denotans Scbin. Tandem longitudo 300. dividatur per latitudinem 50, & emergunt fex, hoc est, Vau. Hae tres literae simul conjunctae denotant ijy» Jesu , nomen Messiae nostri. Judaei solent in contemptum Christianorum pro scribere Jesu. Haec de prima specie dicta sufficiant. Vide plura in Be- chin. Happer. Schickardi pag. 6f. Secunda species Kabbalae appellatur r Qtaribgn ; quando ex singulis vocabuli alicujus significativi literis totidem aliae dictiones formantur : ex. gr. Literae vocis 'fSSMacckabt&i possunt resolvi in totidem integras voces ; quae singulae incipiunt a literis nominis »J3D , scii, ia nm* D (t 7X3 qiOO >0 Quis ßcut tu inter Deos 0 JEHOVA ? Quidam ex Christianis allegorice Trinitatem conati fuerunt probare ex verbo *03 Creavit , Genes 1. 1. nam in eo verbo sunt tres literae, quarum prima 3 denotat si? Filium , secunda Wi Spiritum S. & ultima 2 X ' Fairem. Socinianus Enjedinus risu hanc Kabbalam & merito explodit, sed scelerate aliam Kabbalam elicit, scii, ex 2 facit Belial , sceleratus i ex n efficit caput, princeps-, & ex format Hflfl tu, hoc est, Tu es caput sive princeps sceleratorum. Haec species etiam in Lingua Latina brevitatis ergo usurpatur : ex.gr. Literae J. U. D. denotant Juris Utrimque DoBorem ; Literae L. A. M. in- digitant Liberalium Artium Magistrum. S. P. R. varia possunt denotari, scii, vel Senatus populmque Romanus. Vel, Serva populum quem redemisti. Venerabilis Beda, cum Romam ingrederetur, legebat, Stultus populus quarit Romam. A nonnullis per interrogationem de Papa Romano explicatur , S an ile pater, quare rides? Quibus ille retrogradam responsionem dat, Rideo , quia Papa sum. Per hanc eandem 'speciem unum vocabulum etiam in duo dividitur: ex.gr. Nomen potest in duo vocabula dividi , scii, in St JVl 0 Creavit sex. Ergo vox N'VdNI denotat vel sex dies creationis vel fex extrema mundi, scii, summum, imum, & quatuor latera. Hae« De Kabbala & Kabhaliftis. 317 Haec eadem species etiam locum habet iri Lingua Latina ; scii, quando voces simplices summus-, terminus, magister dividuntur in voces divisas, nempe in Sum mus, ter minus, magis ter. Tertia species nominatur mtün Ver mutatio ,• & fit, quando una Alphabeti litera sumitur pro alia: ex. gr. fi pro N , vel 8 pro fi , vel pro 3 , & sic deinceps per totum alphabetum. Judaei solent tali modo integros libros transferre. Cl. Hottingerus ait se totum Pentateuchum ita translatum posiidere. Menasse ben Israel hanc speciem probat ex serem. 27. 26. ubi Propheta , ne irritaret Regem Babel, eum vocavit Re gern pro *233 , sumendo literas 2? pro 3 > & q pro ; scii, per modum qui vocatur Lt3fik athbasch y nempe quando literae alphabeti inverso ordine recensentur» hoc est, quando fi-significat literam N , t? literam 3, & q literam Z , atque sic deinceps. Nonnulli putant Sapientes Babyloniae propterea non potuisse legere verba parieti adseripta , Danielis cap, 7. quia eadem judicantur hoc modo fuisse scripta. Ut ut sit, haec species Kabbalae non tantum est usitata In Lingua Hebraea, sed etiam in Lingua Belgica & Latina ; & praecipue in literis, quibus secreta quaedam transcribuntur. Nemo talem scripturam legere potest , nisi sciat qualem literam Scriptor sumpserit pro A > aut unde literas alphabeti numerare inceperit. Multi modi ita occulte scribendi pro cujusque ingenio & industria possunt formari : nam prima alphabeti litera potest esse B , C , D, E , vel alia quaecunque litera. Quarta species Kabbalae appellatur Ziruph , hoc est, combinatio ; estque, quando ex alicujus vocis consonantibus per Methathesin transpositis, aliterque coagmentatis, nova dictio significativa exurgit: Ex. gr. Kabbalistae Genes, r, 1. ex voce fi'VdN 3 in principio probant mundum creatum esse primo die Septembris; quia ex hac voce Hebraica per Methathesin formatur alia dictio, scii. H 55 TI 3 ti, hoc est , prim f Septembris , seil. mundus creatus- est. Similiter ex verbo N2V' laetabitur fit Pl '890 Messias per Metathesin. Graeci & nonnulli Latini häc in parte Judaeos nonnunquam sunt imitati: sic ex Julius formarunt Livius i ex Roma Maro ; ex Corpus porcus ; Corpus Juris potest transformari in porcus viris : nam eaedem literae continentur in his vocibus, quae ita invicem transmutantur. Rr 3 QuintA 3 x8 DISSERTATIO XXVI. Quinta species vocatur mjX Znra , hoc est , forma aut figura. Haec species argumentatur ex figuris sive formis characterum. Per hanc speciem quaerunt ; Quare litera; N> 3» 3 &c. talem habeant figuram , & non aliam? Omnium harum figurarum Kabbalist.e dant rationes. Quarunt : Quare Vetus T. incipiat a 3> sive a literä , quae talem habet figuram & non aliam ? Respondent •. Quia I habet apicem superne respicientem. Si quis ergo quaerat ex I. quis te creavit ? Respondebit, qui apice literae I denotatur, scii. Deus habitans in coelis. Menasse ex prima illa literä I.aliud quid probat , scii Deum, qui mundum creavit, esse unicum, & quidem tali modo: Litera 3 continet tres lineas, hoc est, tres quasi llteras Vau. Litera Vau , si plene scribatur, scii. 1N1 Vau, valet in numero tredecim. Si tredecim triplicetur (nam in 3 sunt quasi tres literae Vau ) exurgent triginta novem; qui numerus etiam continetur in vocibus HIN nisV. Ergo fecundum Menasse propterea Lex incipit ä litera I habente tria Vau , quia Deus suam unitatem voluit indicare. Sed taedet & pudet tales nugas Judaeorum referre; ex illis nihilominus iidem sua dogmata eliciunt & confirmant. Idem Menasse in Conciliatore in Exo& pag. 172 . ait: Sane ipsa ratio dici are videtur, char aster um formas , a supremo Artifice repertas , mysteria continere. Sed deplorandum est, homines alias in sacris literis versatifli- mos, tempus suum in talibus nugis terere. •Hinc etiam, quia ex figura literarum mysteria quaerunt, solent in libris MSS. ut in Pentateuchis , in Phylacteriis , & in Mezuzoth literam n scribere cum gibbo superne respiciente , & literam fl contortam, quasi duplicatam. Quaritur de causis, ob quas Judaei literas n & 3 tali modo soleant describere -? Rejp. 1 . Judaei de litera N hanc dant rationem: quia ea litera est prima litera vocis »n viventis. Ideo illa litera debet coronari gibbo ascendente > qui denotat Deum viventem in excelsiori loco mundi sive in coelo habitare. 2 . Litera 3 pingitur contorta, & quasi duplicata : quia 3 est una ex literis vocis nbnn denotantis orationem , precationem-, ad indicandum quod cor nostrum debeat esse contortum & contritum inter orandum. Vide Hackspannum de Kabbala Judaica pag. 310 . ubi sic ait: Ve plus justo incurvatur , fedusts apicibus , |’NS? 0*73/1 73V "V? *101*7 "f? 1 i k 1 i De Kabbala & Kabbaliflh. man HJ’M tjl33' nm rmJI 2Q na h. e. ut moneat fe r preces-,, quibus cor fra&um & contritis,n , Spiritusque incurvatus non ejl conjunBus , Deo gratas non ese. Quare 2 magis pingitur contortum , quam ullae ali x literae vocis rT 7 flsl ? Rfjfi. Procul dubio quia cz est prima litera Radicis , a qua descendit n^Ssl, cum literae Jl & lint serviles & ad- dititiae.. Sexta species versatur circa m'am *£PDY MÜ*?! 'KhO circa Principia verborum & circa fines verborum , vel nonnunquam etiam circa - '?i,1 media verborum. Haec species elicit alias voces vel ex literis vocum initialibus, Vel ex finalibus , vel nonnunquam etiam ex literis intermediis. Ex.gr. Deut. zo. 12. dicitur na»a»n ljb nby» '2 Quis faciet aßen - dere nos in ccelum ? Quatuor literae initiales in his quatuor vocibus constituunt nVo' circumcifionem & quatuor literae finales earundem vocum formant mn’ Jehova. Haec verba ergo ex sententia Judaeorum continent & quaestionem & responsionem. Quaestio est : Quis nos evehet in ccelum ? Respondetur Kabbalistice per hanc speciem , Jehova per circumcifionem , Hae literae sive initiales sive finales,, vocem aliquam denotantes , a Kabbalistis solent notari accentu Saegolta , hoc est , tribus punctis tali modo £; ut lectores certi estent, utrum ex initialibus, an vero ex finalibus literis aliae voces formentur. Septima species Kabbalae Theoreticae est xhaT *>Dtt defe&ivum & plenum. In Textu Hebraico saepisiime voces quaedam scribuntur defective sine Vati vel sine Jod ; quae literae fecundum regulas generales in illis vocibus regulariter requiruntur. Quando ergo in quibusdam locis illae literae desunt, quum in aliis omnibus locis adsint , tum rationes talis desectus expiscantur Kabbalistae; scii, quare in uno loco addatur Vau, & in alio loco illud omittatur ; quare in uno loco vox scribatur plene cum litera Vau vel Jod , & in alio loco illud Jod vel Vau omittatur. Ex. gr. »tihS? Deus m Regimine scmper defective, hoc est, sine Vau scribitur; sed excipitur unicus locus , annotatus a Masorethis, ubi in Regimine scribitur plene cum litera Vau, scii. Pfal. ig. 47. Praeterea eadem vox cum affixis scmper etiam defective scribitur, exceptis duobus locis, scii. Pfal. 143. 10. & 147. 1. in quibus Vau additur: ibi enim scribitur 'Nlhx, & hic 'MhX Deus meus. Kabbalistae horum omnium dant vel fingunt quasdam rationes , ob quas 320 DISSERTATIO XXVI. quas in tam paucis locis fit talis exceptio a communi regula. Octava species appellatur sVimAöl rvininp clause & aperte. Hrec species considerat literas D & Ö , paifim in Pentateucho occurrentes: a est prima litera vocis nnlnp aperta, & D vocis noino clausa. Kabbalistae inquirunt, & dant rationes , ob quas in quibusdam locis Pentateuchi occurrat 3 vel D- Litetae ilice 3 & D non sunt in Pentateucho ab ipsis Auctoribus librorum , sed a posterioribus quibusdam Judaeis adscriptae. Ergo mysteria, quae ex literis 3 aut D eliciuntur, non sunt intenta a sacris Scriptoribus, sed tantum a curiosis quibusdam Judaeis. Similiter totus Pentateuchus dividitur in ^4. Sectiones majores, quarum lingulae tribus literis 333 vel tribus DDD distinguuntur , excepta ultima sectione Geneseos, quae incipit cap. 47. vers. 28- ad haec verba, 'N'1 & vixit Jacob. Haec sola sectio major distinguitur vel unica litera 0 , vel tantum spatio vacuo. Ejus irregularitatis causam investigarunt Kabbilistae per hanc speciem ICabbalae. Ad hanc speciem etiam pertinent hiatus sive spatia vacua, qure in medio viginti septem versuum Hebraicorum inveniuntur. Sensus 8. Scripturae aliquando videtur esse hiulcus & mancus in medio illorum versuum , quos Masorethae enumerarunt; sed Kabbalistae rationes perscrutati sunt , quare haec ita sese habeant : ex. gr. Genes. 3^. 22. relinquitur spatium in medio versu, in quo scribitur circulus , qui denotat ibi verba quaedam esse subintelligenda. Kabbalista hujus rei rationem dat. Huc etiam pertinet, quod Jes. 9. 7. occurrat Q finale in media voce fOlO 1 ?» & Neh. 2. lZ. Q intermedium in fine vocis 2N- Horum omnium rationes investigare pertinet ad Kabbalam & Kabbalistas, Mona species comprehendit Nbl , 2'yp xSt H{ 3 , hoc est, legitur nec scriptum efi, scriptum eß nec legitur. Ut hrec Kabbalae species clarius intelligatur, sciendum est in Textu Hebraeo nonnunquam vocales occurrere sine consonantibus , & e contra aliquando consonantes sine vocalibus. Rabbini puncta sine consonantibus vocant 3 ’sp tfbl Hj? legitur $ non scribitur , hoc est, eo in loco , ubi vocales sunt expressae, legitur vox, quae tamen in Textu non est scriptat ex. gr. Judic. 20. iz. occurrunt Scheva & Tzere , quae denotant ex judicio Masoretharum »J3 filii. E contra Rabbini consonantes vocalibus destitutas vocant 2M3 - De Kabbala & Kahbalißis. 321 np Ni '71 scriptum & non legitur, hoc est , vox illa, etiamsi in Textu occurrat, non tamen legitur; quia caret vocalibus : ex. gr. Jerem. si. z. occurrit verbum TTV sine vocalibus, quod in legendo omittendum esse judicarunt Masorethae. Horum omnium causas & rationes investigare, quare quibosdam in locis tantum vocales inveniantur, in aliis vero locis tantum consonae, pertinet ad Kabbalistas: nam illi nihil ignorant, vel saltem nihil volunt ignorare. Decima species Kabbalae continet fllhrfJI fVOOp nhffiK Literas parvas magnas. In Veteri T. Hebraico occurrunt fere triginta tres literae caeceris multo minores, & circiter triginta caeteris multo majores: ex. gr. Genes. 2. 4. in voce litera n est multo minor, quam aliis in locis: e contra Deut. z r. 6. eadem litera in voce mmhn est multo major. Imo totum Alphabetum literarum minuscularum & majuscularum invenitur in Veteri T. quas retro in Dissert. 10. enumeravimus. Kabba- listarum officium est inquirere rationes, quare literae quaedam Alphabeti in uno loco minori vel majori forma describantur, quäm in aliis locis. Huc etiam pertinent quatuor literae suspensae & novem inversae : ex. gr. Psal. 80. 14. in voce litera y est suspensa supra alias literas; & Nutner. 10. ; f. in verbo yDsJ litera N«n in quibusdam codicibus ut litera inversa pingitur. Masorethae posteriores invenerunt has literas ita esse descriptas; sed Kabbalistae rationes inquisiverunt, ob quas hae literae tali diversa figura in quibusdam locis scriptae inveniantur. Undecima species vocatur variatio-, estque, quando una litera scribitur pro alia: ex. gr. Deut. 21. 7. est verbum NPSV effuderunt, quod in fine habet He loco Vau. Similiter Gen. 13. 2. est nomen Plurii* tentorium ejus , ubi juxta regulas Grammaticae scribendum esset 1-Ndi cum Vau. Horum rationes inquirunt Kabbalistae. Duodecima species considerat JVnip} pun&a : estque , quando mysteria quaeruntur ex punctis. Quando vox aliqua irregulariter punctata est, ejus irregularis punctationis rationes inquirit Kabbalista. Ex. gr. Jehova. communiter notatur cum Scheva in principio, & cum Kametz in fine; sed in quamplurimis locis aliter scribitur, scii, cum Cateph Saegolin principio , & cum Chirekin fine, tah modo nin*. Haec irregularis pun- ctatio cadit sub censuram Kabbalistarum. Ad hanc speciem etiam pertinent quindecim voces superne vari» Philo L Hebr. Ss pun- 3 22 DISSERTATIO XXVI. punctis ornatae, quae nec vocales nec accentus sunt: Ex. gr. Genes, cap. 16. v. s. h. cap. 18. v. 9. A cap. v. 4. ut & Dent . cap. 29. v. 29. & in aliis locis quaedam puncta vocibus superne imponuntur. Kabbalistas dant rationes, ob quas illae quindecim voces & non aliae ita punctatae sint. Vide de vocibus punctatis supra Diisertationem 22. Decima Tertia & ultima species Kabbalae Theoreticae continet D’GpJ accentus, scii, irregulares, quales aliis in locis regulariter non inveniuntur. Nonnulli accentus in Lingua Hebraea distinguunt sententias, sed quibusdam in locis iidem sententias non distinguunt : ergo a Kabbalistis excogitata est ratio, quare accentus illi uno in loco distinguant, & non ita alio in loco. Ex.gr. Genes 1. 1. accentus Athnach sub nomine divino D'H/N, denotans Colon, jam non distinguit , cum alias soleat distinguere. Similiter Numer. 27. 3. filiae Zelophad dixerunt *13 “103 1 J’ 3 N pater noster mortuus est in deferto. Vox 1 J’ 3 X habet accentum Zarka, qui solet distinguere a sequentibus; sed hoc in loco nullam efficit distinctionem. Rationes hujus irregularitatis investigant Kabbalistae. Praeterea singulae voces Hebraicae per tota Biblia communiter tantum unico accentu tonico notantur; sed excipitur Decalogus, in quo quam- plurimae dictiones duobus accentibus tonicis notatae sunt. Kabbalistae rationes hujus multiplicationis accentuum in Decalogo investigarunt. Sed rationes, quas Rabbini de multis dant, risu & cachinno exsibilandae sunt. XIII. In his tredecim speciebus tota scientia Kabbalae consistit; & qui talia ficta mysteria excogitare novit, ille magni fit apud Judaeos, & pro docto ac subtili viro habetur; & quo quis plures similes nugas expiscari potest , eo doctior etiam aestimatur. De his nugis Kabbalisticis consule Menasse ben Israel loco supra citato, Schickardum in Bechinath Happeruschim pag. 60. & seqq. Hottingerum in Thes. Phil. lib. I. sect. & Reuchlinum de arte Kabbalistica. XIV. Ex hactenus dictis apparet manifesta disterentia , quae intercedit inter opus Masoretharum & Kabbalistarum. Aliter versati fuerunt circa Textum Hebraeum Masorethae, aliter Kabbalistae. Masorethae enumerarunt in genere omnes literas Veteris Test. & in specie literas majusculas , minusculas , inversas , suspensas & irregulares : praeterea annotarunt tum omnes voces punctis superne notatas, tum etiam voces plenas & defectivas: deinde sub censuram vocarunt De Kabbala & Kabbalißis. ' 323 ] carunt vocer destitutas vocalibus, & vocales destitutas consonanti- 1 bus. Kabbalistae haec omnia , ä Maforethis enumerata , etiam considera- l runt & considerant, sed alio modo. Kabbalistae omnium anteceden- 1 tium investigarunt & dederunt rationes; scii, quare in hoc vel illo lo- 1 co sit litera majuscula, minuscula, inversa, aut suspensa; Quare illa i VOX illo in loco sit punctis superne ornata, & quare aliae voces aliis i in locis punctis talibus destituantur; Quare vox uno in loco scribatur plene vel defective, & quare non eodem modo etiam in aliis locis ; ■ Quare nonnunquam tantum consonantes sine vocalibus in Textu oc- ) currant, & e contra; Quare aliquando tantum vocales sine consonantibus inveniantur. Horum omnium rationes investigarunt Kabba- listte, sed siepissime sunt tam futiles & absurdae , ut virum alicujus tantum judicii pudere debeat tam sutilium ratiuncularum, quibus fides Apellarum innititur. XV. Tertio quaritur. Quinam sunt primi Auctores Kabbalae , & ejusdem per varia secula Propagatores? Respondeo, i. Primus Auctor Kabbalae ä Judaeis communiter statuitur Propheta Moses, qui creditur doctrinam illam in monte Sinai accepisse. Quando & quo ordine Moses Kabbalam in monte Sinai acceperit, vide supra Sectione V. 2. Moses hanc artem , ex sententia Judaeorum , nunquam literis mandavit, sed de ore ad os tradidit aliis sequentibus usque ad Esdram Prophetam, qui dicitur Kabbalam primus in literas retulisse, & septuaginta volumina implevisse. Huc trahunt illud quod habetur quarto libro Esdrae cap. 14. v. 46. 47. 48. Priores libros, quos scripsisti , propone palam , ut legant digni K indigni. Posteriores septuaginta libros conserva , ut tradas eos sapientibus e populo tuo. Jn his est vena intelle&us , A sipientia fons fy scientice flumen. Per septuaginta libros nonnulli intel- ligunt libros Kabbalisticos. Ezras ergo, ex multorum sententia , primus Kabbalam scriptis mandavit. Picus Mirandula refert , quod ipse quosdam libros Kabbalisticos, ab Ezra conscriptos , viderit ; & quod eosdem a quodam Judaeo septem mille ducatis coemerit» ac plerosque perlegerit , & totam religionem Christianam in illis invenerit, scii, mysterium Trinitatis , Incarnationem Verbi , Divinitatem Messiae aliaque multa Christianorum religionem contra Judaeos confirmantia. Vide integrum Mirandulae locum allegatum a Schickardo in Be- S s z chinath 3 24 DISSERTATIO XXVI. chinat Happeruschim pag. 94. 3. Propagatores scientia: Kabbalisticae statuuntur Prophetae , & inter illos praecipue Jeremias : quia ille quaedam vestigia Kabbalae in libro suo dicitur reliquisse; uti supra ad tertiam speciem demonstravi- vus. Etiam Salomonem Kabbalae fuisse perkiffimum statuunt Judaei; quia dicitur f.Reg. 4. 30. 31. Erat sapientia Scbelomonii major , quam sapientia omnium Orientalium fy JEgyptiorum. Etiam fapientior fuit Ethane , Hemane , Ac. qui tum temporis pro sapientiffimis celebrabantur. Judaei hanc Salomonis sapientiam in Kabbalae studio sitam fuisse asi serunt. 4. Nos rejicimus illam sententiam Judaeorum statuentium vel Mosen esse primum Kabbalae auctorem , aut Ezram vel alios Prophetas harum nugarum Kabbalisticarum esse propagatores. Nullo enim modo est ve- rolimile vel Mosen vel Ezram vel alios Prophetas harum nugarum esse primos vel inventores , vel propagatores. Absit ä talibus doctis & piis viris, quod 8. Scripturam vel ita peffime in multis explicässent, vel ejus sensum ita torsissent. Quinam ergo Kabbalae sunt primi auctores ? Ejsf. Primi ejus inventores & continuatores sunt quidam nugivenduli & superstitiosi Judaei, qui quidlibet ex quolibet probare voluerunt. Buxtorfius in Bibliotheca Rabbinica quosdam auctores librorum Kabbalisticorum enumerat, qui ibi paffim videri possunt. Schickardus in libro jam jam laudato pag 95. integram genealogiam antiquorum Kabbalistarum usque ad Mosen citat. Kabbala alicujus Kabbalistae invenitur in Bibliis Bombergianis & Buxtor- fianis, in exteriori margine Pentateuchi , sub nomine l—bj73, hoc est, AuBorh Ordinum, quod est nomen appellativum: nam ejus Kabbalistae nomen proprium fuit Jacobus. XVI. Quarto quaritur de fine. Quis est finis Kabbalae? Rgfrondeo. Finis Kabbalae est duplex: alius est finis respectu Judaeorum , & alius est respectu Christianorum. 1. Judaei utuntur Kabbala Theoreticä , ut per illam nova dogmata & mysteria religionis excogitent. Ejus Kabbalae varia exempla in supradi- ctis tredecim speciebus attulimus. 2- Iidem utuntur Kabbala Practicä, ut fiant familiares cum Angelis > per quos miracula sive potius mira quaedam efficere tentant. Per hanc Kabbalam conantur sanare morbos , diabolos expellere, & contra ejusdem insultus aliasque noxas se defendere. Extat libellus, refe- L)c Kabbala & Kabbalißis. 32-5 referente Amama Antib. pag. z 27 . vocatus O'^sl EMDtP usu hymnorum, in quo ex singulis fere Psalmis quaedam Symbola Kabbsiistica pro certis morbis curandis collecta inveniuntur. Ex gr. Ut quis liberetur ex tempestate maris recita Psalmum 2 ,inscribe eum testae, ac projice eam in mare & consilescet. Si cui caput dolebit, scribe hunc Psalmum usque ad illa verba, confringes eos virga ferrea , fec. & suspende illam membranam de capite ejus. Psalmus ^-AxHiuc-si alicujus caput dolebit, pronuntiet etiam hunc Psalmum super oleo olivarum, & inungat eo partes affectas. Psalmus 7 . utilis est ne homines tibi poisint nocere , & ut in fugam vertas inimicum tuum, qui te persequitur. z. Finis Kabbalae Theoreticse respectu nostri est , ut eo utamur contra Judaeos, harum nugarum Kabbalisticarum summos admiratores. Ex Kabbala multi Judaei fortius & citius ad silentium redigentur , & quodammodo convertentur, quam ex ipso sacro Textu; ideoque , quando ea nostram confirmat sententiam, utiliter a nobis contra Judaeos adhiberi potest. Ex. gr. Quando, Judaei negant, quod Genes. 49 . 10 . per nS'ti? Schilt intelligatur n’S7D Messias , refutari possunt ex propria Kabbala: nam voces 1 —I*7'iLt »L 2 ' per Gematriam denotant l“Pt£?D Mejfiam ; quia idem numerus, scii. 3 ^ 8 . ubique exprimitur. Schickardus refert exemplum cujusdam Judaei medici, qui nullis remediis ad Christianismum converti poterat , nisi per Kabbalam. Ostendebant literam V esse tricipitem: inde ipse concludebat esse tres personas in Deitate. Etiam monstrabant Radices Hebraicas communiter conflare tantum tribus literis, non pluribus, nec paucioribus ; inde similiter concludebat esse tres personas in Deitate. Judaei antiqui & no vitii semper Kabbalam occultarunt, ita ut vulgus Judaeorum nihil, & Doctorum vix centesimus aliquid ex illa cognoscere potuerit: unde non mirum est tam raram Kabbalae cognitionem inter Christianos inveniri. Ex illa tamen , quam novimus, licet nobis argumentari contra Judaeos; quia pro Divina & infallibili scientia a ple- risque Judaeis habetur. Haec auctoritas Kabbalae colligi potest ex dicto Talmudico, quod habetur in Tractatu , qui vocatur rtJ 2 £M pag. 19 . coi. I. ubi sic dicitur: 1231 misi '1212 <1*721 '1211 Nil.l n*72p '121 Ss 3 Verba DISSERTATIO XXVII. Verba Kabbala sunt , A verba Kabbala aquiparantur verbis Legis. Alibi solent Kabbalam vocare DDXn "j"n nox nnx Ferfoi scripta fecundum viam veritatis. Longe majoris faciunt Kabbalam , quam ipsam 8. Scripturam. Comparant enim sensum liceralem S. Scripturae , candelae , quae minimo quadrante emi potest ; sed Kabbalam preciosiffimae margaritae, quae per studium Kabbalisticum tanquam per accensam candelam invenitur. Sed revera tota Kabbala , etiamsi Judaei statuant Mosen k Deo eam accepisse, nihil aliud est, quam inventum & commentum humanum: propterea illa nihil nobis praescribere debet vel potest. Haec de Kabbala & Kabbalistis dicta sufficiant. DISSERTATIO VIGESIMA SEPTIMA, QUJE EST Pars Prima DE NOMINIBUS DEI HEBRAICIS. §. i. Deus proprie , quia eß ens singu- latissimum , non indiget nomine. 2. Nomina Divina usurpantur vel proprie de vero Deo , vel participative de magistratibus & angelis , velabu- sive de falsis diis. 3. NommnDivina sunt vel Graea vel Hebraica. 4. Hebraica sunt decem > quorum tria ab essentia & reliqua fere a proprietatibus desumuntur. Etymologia nominis Jehova ejusque ßgr.ißcatio allegantur. 6. Nomen Jehova propter excellentiam sex diverßs titulis solet insi- niri: 7. Illudque soli Deo proprium esse probatur tum quibusdam Textibus , tum etiam qnatuor rationibus e Grammatica petitis. 8- Obje&io, quasi nomen Jehova tribueretur creaturis & angelis, solvitur. 9. Nomen Jehova tribuitur etiam Filio A Spiritui San&o. IO- Fuit notum Patriarchis ante tempora Mosis. 11. Obje&io , desumpta ex Exod. 6. 3. enodatur. 12- Galatinus frustra variis modis ex nomine Jehova Trinitatem conatur probare , 13. Ut sff duplicem rejfe&um in Christo ex geminata secunda Utera H in Jehova. 14. Rationes dantur quare Jehova a Rabbinis exprimatur per geminum De Nominibus num Jod , tali mode (ss) • Is. Nomen Jihsva dicitur explicatum per nomen duodecim & per nomen quadraginta duarum Hierarum. i6. Christus per propriam potentiam Dei Hebraicis . 327 CT Moses per virtutem Dei miracula effecerunt , & non per simplex nomen Jehcva. 17. Jehova (y Jehovi sunt idem nomen rejpe&u consonarum , sed differunt rejpe&u vocalium. Sectio I. N Omina propria induntur rebus distinctionis ergo: hincprimus homo, solus in mundo existens , vocatus est simpliciter tznN homo, nomine quasi appellativo; quo nomine homo in genere adhuc indigitarisolet: nam ille, utpote tum temporis solus in mundo, non indigebat nomine proprio, quo ab aliis distingueretur. Similiter in Deum proprie non cadit nomen : quia est ens singularissimum , & ita ab omnibus rebus distinctum, ut non opus sit nomine quodam discretivo, quo ab aliis distinguatur. Pro- pterea Proverb. 30. 4. rogatur: Quod est nomen hujus, fig quod nomen filii ipsus ? fi noveris ? Sic etiam Angelus foederis Manoae, nomen roganti, respondit: Ecquid interrogas de nomine meo ? Judic. 1J. 18- Deus nihilominus in S. Scriptura se nobis variis nominibus manifestavit; ut ita per illa nomina tenuitati nostrae succurreret, & ad sui cognitionem nos deduceret. Sed sciendum est quaedam nomina Divina, in S. Scriptura usurpata, non tantum Deo vero tribui, sed etiam nonnunquam creaturis. II. In genere nomina Divina tribus modis in S. Scriptura usurpantur. I. Proprie , quando de vero Deo dicuntur : ut Genes. 1. I. Deus creavit coelum & terram. Similiter nomen niru ( Jehova ) proprie soli vero Deo convenit. 2. Nonnullla nomina Divina participative, propter aliqualem similitudinem & communicationem excellentiae & dignitatis , creaturis attribuuntur : ex, gr. nomen LDtihx ( Elohim ) datur Angelis propter communicatam excellentiam & gloriam ; ut Psal. 8 6. Minorem fecisti euroi fauli(per D’hSnd Diis , hoc est, Angelis. Propter eandem rationem etiam hoc idem nomen convenit Magistratibus ; ut Plal. 82. 6. Dixi dii estis , & filii Excelsi vos omnes. Tali modo Anti-Christus, 2. Thesti 2. 4. se debebat efferre supra quicquid dicitur Deus aut Numen. Nomina Divina nonnunquam abusive vel putative sumuntur, quando de salsis diis dicuntur 3 ut Ex-od. 22- 19. Qui sacrificat D'riSiO DIIS Z 28 DISSERTATIO XXVII. DIIS FALSIS , anathema fit. III. Nos nomina Divina praecipue primo modo considerabimus: quia ea de vero Deo proprie & per se dicuntur; de creaturis vero vel de idolis plane in alia significatione. Nomina Divina , quibus Deus se nobis in S. Scriptura revelavit, sunt Hebraica vel Graeca. Graeca hoc tempore , quia in Veteri T. versamur, praeteribimus. IV. Nomina Divina Hebraica vulgo enumerantur decem , quorum tria desumuntur ab ipsa essentia Divina: ut nin» ( quod sequente vel praecedente nomine Adonaj punctatur nin|, iisdem vocalibus quibus Elohim solet punctari ) tvnx & FV; & reliqua septem nomina fere desumuntur ab effectis & proprietatibus ejus : ut ritx > , riiiOV, ‘iK O’nSx & , 'na*. De prioribus nominibus primo agemus, & postea de posterioribus. De Nomine nin» Jehova. V. De nomine Dei Jehova variae quaestiones moveri possunt. Primo quaeritur. Unde nomen Jehova derivatur ? Eestondeo. Nomen HW derivatur ä Radice nin Est, suit. JEHOVA igitur significat Ens , existens ab aeterno & in aternum. Johannes nomen Jehova per circumscriptionem optime interpretatur , cum ait in Apocalypsi cap. i. v.q.. « 7 to tk '0 uv 0 >jv 5 tpxiuw®*. Pax ab eo qui est, quierat, & qui venturus est. Nonnulli has tres temporum differentias ex ipsa forma nominis eliciunt tali modo : Litera Jod in principio dictionum apud Hebraeos saepe denotat Futurum : ideo putant illud Jod in Jehova denotare Futurum, ut “Tipfi’ visitabit-, Vau in medio est saepe nota temporis praesentis , ut °W'S visitans vel vifito & He punctatum cum Kametz in verbis quiescentibus Utera ultima denotat tempus praeteritum, ut revelavit. Hinc concludunt Deum habere essentiam & existentiam aeternam a parte ante & a parte post, eun- demque etiam omnis compositionis esse expertem. Nam si Deus habeat essentiam & existentiam a se ipso , ergo non videtur ullo modo compositus. VI. Judaei nomen Jehova , utpote gloriosum , variis titulis condecorarunt. Buxtorfius in Dissertatione de Nominibus Dei plerosque illos titulos enumerat. 1. Jehova vocatur ä Rabbinis DSjjn 0# vel nji!Vt Momen fub- fi.mti* De Nominibus Dei Hebraicis. 329 fiantia. vel existentia ; quia Je hova denotat ens existens ä seipfo ab rcterno & in aeternum. Multa nomina Divina denotant tantummodo proprietatem aliquam; sed nomen Jehova significat ipsam essentiam & existentiam Divinam : & propterea tali titulo a Rabbinis fuit insignitum. 2. Hebraei nomen Jehova vocant TWfln 0!v Nomen proprium ; quia soli Deo proprium est , & nunquam ulli creaturae directe tribuitur. 3. Iidcm nominant illud unlfian Dct Nomen explicatum, a explicavit : vel quia Divina essentia hoc nomine proprie explicatur; vel quia Deus eo nomine Divinam suam essentiam Israelitis exposuit. Nonnulli hunc titulum explicant per nomen separatum ä , quod etiam significat separare ; quia plane ab aliis Dei nominibus est separatum & distinctum , quum hoc nomen soli Deo competat. 4. Jehova etiam nominatur > 'lTiiX yinx D'p Nomen quatuor Uterorum j quia quatuor literis constat. Sed dicet aliquis. Et am alia nomina Divina quatuor literis constant: ut n*nx & ’ 3 iX. Quare ergo rnrq vocatur tantummodo ä Rabbinis no- tuen quatuor literarum , & ä Graecis riTfxy^xfxfxxIcv ? Rgjpondeo. I. Jehova axT vocatur nomen quatuor literarum; quia est nomen Dei proprium, quod nunquam creaturis tribuitur : sed i—vnx tantum Exod. Z. est nomen Dei, & aliis in locis est prima persona temporis suturi significans ero. 2. Praeterea nomen , etiamsi quatuor literis constet, non tamen est nomen Dei proprium: nam saepissime creaturis tribuitur- 5. Nonnulli reverentiae causa nomen Jehova ex Deut. 28 - s8. vocant xnuni 733 oct nomen gloriosum sts terribile. Fortafle propterea vocarunt nomen Jehova nomen terribile , quia non ausi fuerunt illud pronuntiare. Nam nonnunquam plebi sub poena mortis pronuntiatio nominis Jehova vetita fuit, uti videre est in Lexico Hebr. Buxt Rad. mn. Abba Saul in Misna Tract. Sanhedrin Cap. i. §. i.ait: Quicunque VJlvmso c^n firr nmn profert Nomen tetragrammaton per literat sutu , non habebit partem in futuro seculo. In Talmude, Tract. niUjf mi , tragica historia occurrit, quam Talmudistarum Epitome his verbis refert. Chanina filio Teradion addu&o dixerunt , qua ratione egisti sic in lege? Cumque rejpondijset: ficut pracepit mihi niH’ Deus meus, egi; ' e vestigio ipsum ad combustionem , uxorem ejus ad necem , filiam denique ad lupanar condemnarunt. Ipsum quidem ad combustionem , quia nomen Dei Phibol. Hebr. Tt pro- 330 DISSERTATIO XXVII. proprium juxta hieras enuntidrat, &c. Vide integrum locum etiam Hebraice allegatum ab Hackspan in Sylloge quaest. Theol. & Philol. pag. 170. 6. Rabbini in Commentariis suis saepe nomen Je h ova exprimunt per CJtsrt Nomen ; quia Levit. 24. 1 r. de filio mulieris Istaelitidis dicitur , quod maledixerit vel exprelserit Nomen , per quod intelligunt nomen Jehova. VII. Secundo quaritur. An nomen JEHOVA ita soli Deo est proprium, ut nunquam creaturis tribuatur? Rgjpondeo affirmando. Rationes, hanc sententiam confirmantes, par- tim sunt desumptae ex S.Scriptura, partim etiam ex Grammatica Hebraea. 1. Deus in S. Scriptura nomen Jehova sibi ipsi vendicat, Exod.^ 3. V. 1 s. Jehova Deus patrum vefirorum misit me ad vos: hoc eß nomen meum in ficulum , & hoc memoriale meum in omnem atatem. Etiam Exodi cap. 20. v. 2. idem asseritur: Ego sum Jehova. Similiter Jefaiae cap. 42. V. 8- Eg° s im Jehova , illud eß nomen meum. Hinc Israelitae in Cantico suo, Exod. ls. Z. cantant: Jehova eß bellicofijsimw , nomen ejus eß Jehova. Et David Psalmo 8Z> v. 19. ait: Ut cognoscant te solum nomine tuo esse nirv Jehova. 2. Ipsa Grammatica Hebraea etiam docet nomen Jehova esse nomen proprium: nam nomen Jehova habet omnes proprietates, quas nomina propria in Lingua Hebraea habere solent. Trima proprietas nominum propriorum est carentia literae n em piraticae ab initio. Nam nomina propria non solent ab initio recipere N He Pronomen demonstrativum; quia ea per se, utpote individua, satis sunt determinata. Nam Pronomen N solet determinare illud, cui praeponitur : sed individua sunt per suppositalitatem suam satis determinata ; ideoque non opus habent recipere aliquid, quo ulterius determinantur. Hinc nunquam dicimus EDm3Nn Abraham aut prtiPn Jsaac cum pronomine He; quia sunt nomina propria. Similiter nunquam legitur mrvrt cum pronomine n praefixo, sed bene O'n^Nn , &c. Ratio est manifesta: nam Jehova est nomen soli Deo proprium, quum Ö’hSn & 7 K non tantum Deo sed etiam creaturis competant. Secunda proprietas est. Nomina Propria nunquam ä fine recipiunt Pronomina affixa: nam nunquam scribimus Jacobm noster cum ISE, i De», Hpio^ V De 'Nominibus Dei Hebraicis . 331 cum affixis, sed bene Deus noster. Similiter nunquam Jehova recipit affixa a fine; quia Jehova est nomen Dei proprium. Tertia proprietas nominum propriorum est , quod illa nunquam sint in statu regiminis. Status regiminis est , quando Substantivum regit Substantivum rei diverse in Genitivo, ut palatium l{egis. Sed apud He. braeos prius Substantivum mutatur, quando apud Latinos posterius variat. Verum post Jehova nunquam sequitur aliud Substantivum , ob quod communiter , verbi gratia, dicendum esset nilüy J“ llsl' cum n in fine; quum tamen stepiffime occurrat haec constructio rritn* 'hSk. Ratio .est manifesta; quia Elobim non est nomen Proprium. Sed dices. Etiamsi in nin’ non mutetur n in n , nihilominus tamen'Jehova videtur aliquando construi cum Nominibus Appellativis, quando, exempli gratia, in S. Scriptura dicitur nuoy nw. . Rejp. 1. In ta'ibus locis prima fronte videtur quidem esse constructio, sed revera non est: nam est tantummodo Ellipsis alterius Substantivi: ex.gr. 'hSn. Ergo talis constructio /""IliOy nin» videtur este pro niStt* NIN' Jehova Deus exercituum. 3. Vel potest esse Appositio: nam flltoy saepe etiam est nomen Dei. Quarta & ultima proprietas est , quod Nomina Propria ex singulari non flectantur in numerum pluralem: nunquam enim dicimus &e. Similiter nunquam invenimus scriptum Jehovim, vel alio quodam modo in plurali numero. Alia nomina Divina , quae noa sunt propria, habent pluralem numerum: ut OTiPtf > D'*?K. Ratio est manifesta: nam eadem non sunt nomina propria, sed creaturisnon- nunquam tribuuntur. VIII. Contra haec nonnemo objicere posset : Quod nomen Jehova aliquando tribuatur creaturis: ex gr. Numer. 10.3s. Moses arcam videtur vocare Jehova., cum ait: MN' HDlp furge Jehova. Et Judic.6. 12- Angelus missus ad Gideonem vocatur verst. 14. & 16. Jehova. Similiter Genes. 1%. 2. Tres viri dicuntur venisse ad Abrahamum , quorum unus verf. 13. vocatur Jehova. Rgstpondeo. 1. In illis locis nomen Jehova non tribuitur creaturis. 2. Moses Numer. 10. 35. non alloquitur arcam , sed ipsum Deum, qui per specialem praesentiam ibi praeiens erat. 3. Quantum reliqua loca attinet, in quibus nomen Jehova tri- T t 3 buitur 352 DISSERTATIO XXVII. buitur Angelo, dico in illis locis per Angelum illum non intelligi aliquem creatum Angelum, sed increatum, Angelum nempe fcnderis, Bilium Dei, qui revera una cum Patre est verus Jehova. 4, Nomen Jehova soli Deo proprium est , & nunquam creaturis in casu recto & absolute tribuitur , licet nonnunquam in casu obliquo de creaturis praedicetur r ut cum dicitur , Civitas jEHOViE, Templum Jeho- vje , vel Jehova Schamma , &c. IX. Tertio quatitur . An nomen Jehova etiam tribuitur Filio & Spiritui Sancto? Rejbondeo. Affirmativa sententia ex collatione locorum Veteris & Novi Teso fit manifesta. Ex. gr. Filius vocatur Jehova Numer. 21. f- 6. ubi populus in deserto contra Deum legitur murmurasse , & JEHOVA dicitur immisisse serpentes ,■ &c. & r. Cor. 10. 9. habetur : Ne- que tentemus Christum > scuti quidam eorum tentarunt , & per serpentes perierunt. Similiter nomen Jehova etiam Spiritui S. tribuitur: ex. gr. Kum. 12. 6. Jehova dicitur loquutus per Prophetas , & 2. Pet . I. 2l. Prophetas dicuntur acti a Spiritu S. &c, Hinc jam ultro sequitur Jesum Christum St Spiritum S. esse verum Deum i quia illis nomen Jehova » quod soli Deo proprium est, tribuitur. X- Quarto quaritur. An nomen Jehova ante Molen ulli fuit notum? Vel, An Deus Patriarchis vel aliis quibusdam se unquam hoc nomine revelavit? Respondeo affirmando: nam in Genesi aliquoties Jehova dicitur allo- quutus Patriarchas, & viciffim Patriarchae Jehovam. Ex. gr. Gen. 1 s. 7. Deus dicit Abrahamo: Ego sum Jehova qui te eduxi &c. Et Abraha- mus dicit Melchisedecho , Genes. 14.22. Sustuli manus meas ad Jehovam Deum fortem excelsum. Et Genes. 4.26. ait Moses: Tunc captum est invo- sari nomen Jehova. XI. Sed objiciet forte aliquis, quod Exodi cap. 6. v. z. contrarium videatur doceri, ubi dicitur : Et apparui Abrahamo , Isiaco , Jacobo nomine Dei sortis omnipotentis r sed nomine meo JEHOVA non cognitus sum illis. Re/pondeo. In illo Textu non tam est sermo de nomine, quam quidem de re significata per hoc nomen. Patriarch* audiverunt quidem ipsom nomen , sed quid nomen illud significaret , non intellexerunt. Non sciverunt illud nomen proprie denotare ipsam essentiam Divinam, De Nominibus Dei Hebraicis. zzz nam, & esse quasi fundamentum & basin omnium attributorum, quae Mosi una cum nomine revelata sunt. XII, Quinta quaritur. An ex nomine Hin»- Trinitas personarum probari potest? Rejptmdeo. Galatinus, in multis nugator , probat libro 2 . cap. io. ex nomine niiT Trinitatem, & duplicem respectum in Christo ; & quidem variis modis. 1. Sic procedit. Nomen nVT constat tantum tribus diversis literis: ergo sunt tres personae. In nin’ videntur quidem esse quatuor literae, sed secunda est geminata ; & propterea tantummodo sunt tres literae , scii, diversae, quae tres personas ex ipsius sententia denotant. Jod significat Patrem: quia sicut Jod est principium literarum, ita Pater est prima inter Deitatis personas , a quä reliquae personae sunt. He , derivatum ab nm ejfe , innuit filium r .quia per Filium omnia , quae facta sunt, esse coeperunt. Vau , denotans ET , significat Spiritum S. qui cum sit amor Patris & Filii, quo se vicilEm amant, recte copula , id est, nexus utriusque nuncupatur. 2 . Idem Galatinus eandem Trinitatem etiam probat ex tribus syllabis , quae in Jehov a occurrunt. Eadem facilitate potuisset ex tribus vocalibus etiam tres personas elicuisse. Sed fortasse de hoc mysterio tum temporis non cogitavit. Z. Galatinus etiam probat Trinitatem ex antiqua scriptione nominis NIN' per tres literas Jod, circulo inclusas, & vocali Kametz notatas, tali modo (70’ Galatinus asserit Judaeos in antiquis codicibus Hebraicis tali modo nomen Jehova expresiisse ad denotandam Trinitatem. In Joele explicato pag. 9 ; & jo. doceo quomodo Judaei olim nomen nin* expresserint, & ibidem allego causam, quare Galatinus dicat, quod antiqui Hebraei tribus literis Jod nomen Jehova denotärint. Ut ut sit , saltem hodierni Judaei tantummodo 1 duabus literis Jod hoc nomen Jehova pingere solent. Tres illae literae Jod ex sententia Galatini significant tres personas, & unica vocalis Kametz , tribus Jod subscripta , denotat unicam Divinam essentiam. Circulus, cui hae tres literae includun- duntur, indicat identitatem Divinae essentiae , Praeterea ait idem Galatinus , quod tres literae Jod aequales significent trium personarum aequalitatem. Tt z xhl 334 DISSERTATIO XXVII. XIII. Galatinus his nugis adhuc aliam addit, quum queerit: Quare in nomine JEHOVA sola secunda litera n geminetur , & non prima vel ultima ? Respondet: Filius habet duplicem respectum : nam a Patre est genitus, & simul -cum Patre Spiritum S. mittit. Sed singuli, Pater nempe & Spiritus S. habent tantummodo unicum respectum : nam Pater mittit: & Spiritus 8. mittitur: & propterea putat solam secundam literam esse geminatam. Posset eodem modo ex duplicata illa litera He duas naturas in Christo, scii, humanam & divinam probare : std taedet has nugas hic in medium proferre. Galatinus intendit quidem Judaeos omnibus mediis convincere, & ad Christum ducere j sed talibus stramineis argumentis non facile debellantur. XIV. Sexto quaeritur. Quare Judaei, loco nominis Jehova, jam utuntur potius duabus literis Jod (tali modo ' ’) quam literis Beth, ^ Gimel, aut aliis quibusdam literis ? Rejpondeo. i. Fortasse quia antiqui Judaei nomen Jehova olirn tribus Jod expresserunt. 2. Vel quia judicarunt nomen mn* , incipiens 'a Jod , esse legendum per aliud nomen Dei ’JlN , desinens in Jod. XV. Galatinus in Arcanis Catholicae Veritatis lib. 2. cap. xi. & xi r. facit mentionem alicujus libri , vocati wn Revelatoris arcanorum , qui fortasse nunquam in rerum natura fuit. In hoc libro nomen Jehova . aliis duobus nominibus fuisset explicatum , quorum unum duodecim , & alterum quadraginta duabus literis constat. Nomen duodecim literarum est, CHp- ni“rt {3 3X Täter , Filius , A Spiritus SanBus. Sunt quidem hic plura nomina , sed illa communiter vocantur tantummodo unicum nomen duodecim literarum. Praeterea sicuti Judaei , asserente Galatino , hoc nomen duodecim literarum ä nomine Tetragrammato Jehova derivant, ita etiam ex hoc nomine duodecim literarum aliud nomen quadraginta duarum literarum eliciunt, scilicet n^tr X*? h3X , *?X VlpN Mll, Sx fa, *?X 3X 1NX nSx DX >3 D’riSx Täter Deus, Filius Deus, ac Spiritus Sandus Dem : at non tres dii , sed Deus unus. Vel aliter solent nonnulli illud nomen quadraginta duarum literarum explicare , scii, per D'ti'lX f3, O^K 3X Jlttfhtfa 3 NX , *mxa , D»n I )K rnpn MI, Toter Deus , Filius Daus \ Spiritus SanUm Deus, tres in uno % unus in tribus. Si haec nomina itain ipsis De Nominibus Dei Hebraicis r 33 Rabbinorum scriptis exposita inveniremus , multum ad religionem nostram ex ipsis Judaeis confirmandam efficerent. XVL Septimo quaeritur. An Christus & Moses omnia sua miracula per nomen Jehova effecerunt ? Eejpondeo. Judaei hoc affirmant, idemque firmiter credunt. Ex hoc solo fundamento etiam nostra argumenta refellunt, quae nos pro Deitate Christi solemus proferte. Quando nos Christi Deitatem probamus ex effectis miraculosis, quae ipse , fatentibus ipsis- Judaeis, effecit, tum respondent; verum est, Christus quidem multa miracula edidit, sed omnia per rectam pronuntiationem nominis Jehova. Ubi, quaeso, Christus rectam illam pronuntiationem nominis Jehova didicisset ? Respondent in Templo, in quo illud nomen vidisset, scripsisset , & vulneri pedis imposuisset. De hac blasphema sabula vide plura supra in Dissertat. 26. §. 10. Iidem Judaei etiam asserunt Mosen omnia sua miracula effecisse per nomen Jehova , quod inscriptum fuisset virgae , qua pulsabat petram in deserto. Buxtorfius in Lexico Hebr. ad Rad. Hin ex libro Caphtor haec de Mose excerpsit, quae translata ita sonant: Moses non es usus nifi nomine ißo maximo , & omnia miracula sua . qua fecit , fuerunt per nomen expositum, quod est ipsum nomen Jehova, & Ehieh ascher Ehieh. Sed haec tanquam falsa rejicimus. Verbis enim & characteribus nulla inest vis vel morbos sanandi, vel diabolum pellendi , aliave miracula efficiendi. Christus per propriam virtutem & Moses per virtutem Dei miracula ediderunt. XVIL O&avd quaritur : An ( Jehovi ) & nfrlt ( Jehova) sunt anum idemque nomen? Eestondeo. Sunt unum idemque nomen , & eandem plane habent significationem ; etiam ab eadem Radice derivantur •, sed differunt solummodo respectu vocalium > quae quodammodo sunt diversae» DIS- 336 DISSERTATIO XXVIII. DISSERTATIO VIGESIMA- OCTAVA, Q_U I EST P a r s Secunda. DE NOMINIBUS DEI HEBRAICIS, ET P B^I M A De vera lectione nominis J E H o V A. §. i. Pro Jehova non efl legendum Adonaj. 2. Quod primo probatur: quia omnis vox Hebraica ita legitur uti scribitur. A. Instantia prima, quafi pro vocibus obfcanis legantur bonestiores , solvitur. 4. Item fecunda, desumpta d voce Je- hovi, pro qua multi legunt Elobim. 5. Ut & tertia: quafi Jehova non haberet suas proprias vocales. 6. Secundo : quia in compofitis ex Je- ho .fis Aio verbo retinetur Jeho : ergo non efl legendum Adonaj j uti in Jehonathan , Jehocbanan , fise. 7. Prima inflantia , quafi talia nomina non essent composita ex Jebo- va , enodatur. g, Item secunda , quafi esset indecorum Deo ita componi cum creaturis. 9. Similiter tertia , quia non efl conflans pun&atio. 10. Ut fis quarta , quia aliquando dicitur Jonathan fine h , cui Utera He videtur inserta euphonia vel devotionis causa. 11. Adhac quinta inflantia , quafi tantum fit compositio indire&a fis paitialis, solvitur. I 12. Denique etiam sexta , quafi I f/IJin» fise. sint composita ex n' fis Yau copulativo. 13. Tertio : probatur Jehova male pronuntiari per Adonaj j quia tum nec exprimuntur consona nec vocales, quibus olitn nomen Jehova fuit le&um. 34. Contra hoc arg. tres inflantia formantur, quarum prima efl, quod Scheva fips Cateph - patach fint eadem vocales. I y Secunda , quod Scheva fiepe ponatur loco vocalis Cbateph-patach. 16. Tertia , quod sub Jehova Compendii causa ponatur Scheva loco Chateph-patach. Sed illa tres inflantia suis locis solvuntur. 17. Quartum arg. quia Christiani , legentes Adonaj, quodammodo Ju. daos in superjlitioja le&ione confirmant. ig. Quintum arg. deducit ad absurdum: ergo etiam legendum efl A- donaj in illis locis , in quibus Deus \ hoc nomen fibi proprie vendicat: ut Exod.6.3. bsd.i].l 9 - &c. 19. Sextum arg. quia per le&ionem Adonaj pro Jehova falluntur sepe auditores. 20. Arii 1 t& /lu ro prc ii nis Ü ter. CiIS b s! 5 : w b fer trai Ho I / De Nominibus Dei Hebraicis . J0. Argumentum proponitur contra le&ionem Eiohim , quando in Textu babetur N'.n» iehovi. 2r. Patio datur quare pro Jehova 337 legatur Adonaj tam a Judais quam a Chriflianis. 22. Le&io vocis Jehova videtur prohibita sub Templo secundo. Sectio L H Ac Dissertatione examinabimus celebrem illam quaestionem Philologicam , qu« ä longo tempore inter doctos fuit agitata , scii de genurna pronuntiatione nominis Jehova. Nonnulli hoc nomen ita legunt , quemadmodum scribitur; alii vero pro eo substituunt Adonai. Quaritur. Utrum nomen Jehova debeat legi iis vocalibus K consonantibus , quibus in 8. Scriptura describitur; an vero praestet pro eo legere Adonai ? Respondeo. Priorem sententiam nos judicamus esse eligendam ; alii vero posteriorem praeferunt. Utramque sententiam examinabimus. Prius argumenta pro lectione Iehova praemittemus; deinde objectiones, pro lectione Adonaj adferri solitas, examinabimus , easque pro viribus debellabimus. II. argumentum, probans lectionem Jehova, est tale. Omnis vox Hebraica legitur secundum consonas & vocales quas habet: ergo pro Jehova non est legendum Adonai. Major procedit: quia Jehova non habet consonas , nec vocales t 5 Adonai: ergo non debet legi per Adonai. Quod Jehova non habeat consonas t 5 Adonai, hoc apud omnes in confesso est, & nemo nisi caecus negare poterit. Etiam JeHovA non habet vocales t» Adonai , sed habet aeque suas proprias vocales ac nTliV Jehuda. Capellus , lectionis t 5 Adonai pro Jehova magnus propugnator, in Critica sua pag. 715'. expresse negat vocales nominis Jehova & Adonai esse easdem; sed probat easdem tum respectu soni , tum etiam respectu figurae multum differre, & tantummodo abusive vocari easdem vocales. Scheva enim effertur ut E, quum Chitephpatach pronuntietur ut A. Minor propositio etiam est manifesta: non enim potest vel unicum contrarium exemplum dari, ubi vox aliter legitur quam scribitur: ergo in Jehova vel Jehovi non facile fingenda est exceptio. III. Contra hoc argumentum variae instantiae possunt formari. Prima instantia talis est. Decem voces obscosnae , in Textu Hebraeo Philol. Hebr. Vy occur- 338 DISSERTATIO XXVIII. occurrentes , leguntur per alias voces honestiores in margine annotatas: ex. gr. Superstitiosi Judaei i.Sam. 6.4. pro voce obscnna, ipsum anum denotante, legunt mnt 3 vocem honestiorem. Similiter pro nhx?'vitiabit eam , Deut. 2Z- 30. legunt .TUDU' cubabit cum ea. Omnes Judaei legunt notam marginalem , & multi ex Christianis Judaeos hac in parte imitantur: ergo omnis vox non legitur secundum consonas quas habet. Restondeo x. Superstitiosum est legere voces honestiores loco vocum obscoenarum. Verum quidem est, quod Judaei voces honestiores sem- per legant; sed scimus Judaeos ä longo tempore superstitioni fuisse ad- dictillimos. 2. Praeterea Christiani häc in parte non deberent Judaeos superstitiosos imitari. An illae voces sunt obsccenae , quas ipse Spiritus S. Prophetis dictavit ? Et si Spiritus S. eas voces dictaverit , & Prophetae easdem scripserint, quare ita non possent pronuntiari ? 3. Denique omnes illae decem voces obsccenae commode possunt per consonas & vocales suas, etiamsi irregulares, pronuntiari: & propterea non decet cum superstitiosis Judaeis lectionem hanc marginalem, utpote in cerebris nu- givendulorum Judaeorum fictam , eligere. IV. Secunda instantia. Hoc argumentum respectu consonarum non videtur procedere: quia pro trin* Jehovi non tantum ab omnibus Judaeis sed etiam a multis Christianis legitur Elohim. Quare ? Quia vox rrjfl? habet vocales nominis Elohim. Respondeo. Verum est: omnes Judaei, & multi Christiani, legentes alias Jehova, pro Jehovi pronuntiant Elohim. Sed salluntur: tum enim legendum est Jehovi , quia ejus vocales & consonas habet. Sed regeret aliquis. Jod litera non gutturalis in principio nunquam solet habere Chatephsaegol, nisi in Jehovi ; nec He unquam solet quiescere in Chirek: ergo pro Jehovi legendum est Elohim. Respondeo 1. Saepissime sub literis non gutturalibus invenitur Scheva compositum, uti videre est in Thes Gram. Buxt. pag 19. Ergo non videtur absurdum , quod talis vocalis composita sit scripta sub Jod. 2. Non est magis absurdum literam He quiescere in Chirek in hac unica voce Jehovi , quäm in Patach in unica voce Ny. Nam in Hebraicis multa sunt, de quibus dicitur non est ipfi simile. Quidni Jehovi etiam inter talia numerari posset? V. Tertia instantia. Posito, quod JEHOVA habeat proprias suas / con- / räche« ? oiivi -1 otio ,raidi i J E ‘ De Nominibus Dei Hebraicis . 3^9 consonas, non tamen habet suas proprias vocales ; & vocalium etiam est habenda ratio. Ergo pro Jehova est legendum Adonai. Rejpmdeo. Nomen Jehova habet suas proprias vocales , & non alienas. Sed fortasse quares. Quare ergo nomen Hin* non semper eas vocales retinet, si illae vocales sint propriae? Nam Jehovi saepisiime recipit puncta t 5 Eiohhiu Bp/pondeo. Quando defendimus vocales in Jehova este proprias vocales , tum non statuimus easdem esse proprias quarto modo, quae semper conveniunt, uti risibilitas homini. Sed proprium contradistinguimus alieno, hoc est, vocales subscriptae nomini Jehova sunt propriae vocales, & non alienae, sive aliunde mutuatae. Sed adhuc regeres. Si vocales in Jehova sint propriae, quid fiet de Jehovi? An etiam in illo nomine sunt propriae vocales? Bejpondeo. Utraeque vocales tam in Jehova quam in Jehovi suat propriae, hoc est , non sunt alienae, vel aliunde mutatae. Nam quis Judaeorum ausus suisset vocales proprias ex Textu ejicere , & alienas loco illarum propriarum in Textum intrudere? Et qui statuunt has vocales ita esse mutatas , illi concedere tenentur Textum Hebraeum toties esse corruptum, quoties tales alietfse vocales sunt substitutae. VI. Secundum argumentum pro lectione Jehova est desumptum a nominibus propriis virorum , compositis ex in’ Jeho , parte nominis Jehova, & ex alio quodam verbo , ut JDJ. pn &c. ex. gr. irum» Jebonathan , pnin* Jehochanan &c. Hinc sic argumentamur. Si pro Jehova est legendum Adonai, ergo in nominibus propriis, compositis ex J eho & ex quodam alio verbo , legendum esset Adona- than, non vero Jehonathan. Consequentia procedit : quia Jeho est pars t S Jehova. Ergo si pro Jehova est legendum Adonai, tum etiam in compositione pro Jeho legendum erit Ado. Sed nemo ex legentibus Adonai pro Jehonathan pronuntiat Adonathan : ergo pro Jehova non est legendum Adonai. Hoc argumentum valde stringit ; & propterea illi qui legunt Adonai, omnes vires intendunt , Sc varias instantias excogitant, quibus hoc 'argumentum solvi posse videtur. VT. Prima instantia. Patroni contrariae sententiae negant illa nomina propria, ut |Jljm» ( Jehonathan ) ULVIN’ ( Jehoschaphat ) &c. esse composita ex nomine Tetragrammato , & ex alio quocunque verbo. Vv 2 B^/pOlt. 340 DISSERTATIO XXVIIL Rgjpondeo. Quod illa nomina sint composita ex nomine Divino, patet inde} quia nomina illa pro Jebo in initio sepe habent El: ut pro jroirv. pnin» & D’p’irv sepe occurrunt . jjhSn & crp»'?«: ergo sunt composita ex nomine Divino ; & quidem ex nomine Tetra- grammato : nam non potest dari aliud nomen Divinum , ex quo nomina illa propria composita essent. VIII. Secunda instantia. Illa nomina {fi-lit* &c. non videntur esse composita j quia indecorum videtur nomen Dei proprium cum creaturis componi. Sejpondeo. Nullo modo est indecorum nomen Dei componi cum creaturis : nam praeterquam quod jam demonstraverimus nomen Dei appellativum cum vocibus profanis conjungi, etiam nomen Dei Jab, quod aeque est nomen Dei proprium ac JehOVA , cum creaturis componitur in nominibus desinentibus in fi», ut nOJn dicimus cum nomine Dei *78 in fine. IX. Tirtia instantia. Non videtur esse compositio in jnjiri' &c. quia non lemper est constans punctatio : nam aliquando in principio pro Jebo est Jthu: ut hjln» Jehnchal, Jerem.37. z. & in fine pro rr sepe est ID* ut VVJ 7 P*, &c. Respondeo. 1. An illud nomen Jehucbal sit compositum ex Jehova, non adeo certum est. Sed si dicamus esse compositum , tum dicendum erit, quod hoc in loco sit irregularis punctatio. 2. Illud irn in fine, nominibus propriis additum, videtur componi ex !V nomine Divino, & Van literä servili, formante multa nomina propria virorum. Quemadmodum enim in Lingua Latina multa nomina propria desinunt in us, ut Antonius, Petrus, Paulus, &c. sic multa nomina propria in Lingua Hebrrea desinunt in Vate cum Schürest, ut innmy &c. X. Quarta instantia. Nomen JEHOVA non videtur cum iHis nominibus esse compositum ; quia aliquando dicitur JJIJl’ QJonathan') U2DP ( Joschapbat,') Sic. pro j/lJin»» veMN'. Deinde forma haec [sUV, £ 33 ^ 1 ’, &c. sine He videtur efle prima; & litera He videtur inserta vel eupho- nse vel devotionis causa in memoriam , quod Deus nomini Abraham inseruit He. Rejpondeo. i. Ionathan per Jo non est forma prima , sed Ieho.ia- than; D;: ■ De Nominibus Dei Hebraicis. ab 0 > 341 than; & nomen Jonathan est contractum per Syncopen ex Jehona- than. 2. Posito, quod nonnulla nomina, ut ;V1N' &c. polsint esse ex Hi- ph.il ; inde tamen non sequitur , quod litera illa He lit addita vel Eu- phoniae vel religionis causa : nam illa litera He erit characteristica conjugationis Hiphil , in qua nonnunquam He retinetur: ex, gr. salvabit potest esse Futurum, pro quo regulariter dicitur >’wV sine He, charactere conjugationis Hiphil. 3. Illud He in verbis quiescentibus Pe Jod potest quidem esse chara- cteristicum; sed in verbis persectis, deficientibus, aut quiescentibus media vel ultima radicali hoc impollibile est. Etiamsi enim ex Futuro JWV formari posiit jJ'CJfW per additionem literse characteristicae Hiphil; inde tamen non sequitur, quod aliquis eX JW , si usitatum esset , vel ex , vel ex C'p> formare posset s/MN' > , vel o p'lfl’. Unde, quaeso, erit illud Cholem? Et quis talia Futura in verbis deficientibus, perfectis, aliisque unquam vidit? Sed revera , nisi velimus apertae veritati refragari, talia nomina composita derivantur ex parte nominis Jeho- VA, & ex verbis filJ - 22 V & D’p». 4. Nominibus propriis non solet communiter inseri litera He. Unicum quidem exemplum occurrit in Abrahamo , ubi Deus ob specialem causam literam He interposuit: sed in aliis nominibus hoc non solet observari; quia est contra genium Linguae Hebraeae. In C]D1iT Pfal%\. 6. videtur fere litera He interposita; quia semper in Textu alias occurrit «|DP sine He. Sed responderi potest illud nomen JpV esse contractum ex ipliT , ut Jonathan ex Jehonathan. Vel potest derivari ex Futuro Hiphil, ubi He characteristicum regulariter ejicitur, sed hic semel more Chaldaeorum retinetur : nam ex verbis quiescentibus Pe Jod talia Futura formari possunt, sed non ex aliis verbis. XI. Quinta instantia. Posito , quod in Jehonathan &c. sit compositio nominis Jehova & alicujus verbi ; inde tamen non sequitur esse legendum Adonathan &c. quia est tantummodo compositio indirecta, obliqua & partialis: nam nomen Jehova non adhibetur integrum. Pejpondeo. Ipse Drusius ( qui alias vehementer in legentes Jehova invehere solebat, vocans eos Jehovistas ) concedit compositionem nominis Tetragrammati in 22V1M, jjnirp &c. Vocat enim talia nomina /*«< plp» & Si ergo sit compositio, V v 3 sive 342 DI S S E RT A^T I O XXVIII. sive jam sit directa , sive indirecta & tantummodo quoad duas syllabas , tamen est compositio ; quod sufficit ad probandam lectionem Je- HOVA. XII. Sexta instantia. Capellus contra hoc secundum argumentum aliam instantiam excogitavit : nempe quod nomina illa propria, ut jnjirv &c. sint composita ex nomine Divino n*, & non ex Jehova. Unde igitur est illa litera Vau? Ait duas priores literas J ad & He esse nomen Pi* & literam Vau cum Cholem esse copulativum , qua nomen Divinum cum sequenti verbo copulatur. Rejpondeo. Hoc effugium nimis inane est: nam n* habet Kametz, & in* notatur cum Scheva. Deinde Vau copulativum nunquam habet Cholem, quemadmodum hic habet. Ex his antecedentibus ergo sequitur quod illa nomina propria sint composita ex Jehova : & per consequens , si legendum sit Jehonatha», etiam legendum erit Jehova. XIII. Tertium argumentum pro lectione Jehova est ad hominem, uti Philosophi loquuntur ; estque tale. Qui legit Adonai , non exprimit eas consonantes, nec eas vocales , quibus nomen Jehova ab ipsis Prophetis & a Viris Sanctis ante prohibitionem fuit pronuntiatum & lectum. Nam qui legit Adonai , latentibus omnibus contrariae sententiae patronis , non exprimit consonantes t5 Jehova : nam hodiernae consonae semper fuerunt. Deinde qui legit Adonai , non exprimit vocales, quibus Jehova antiquis temporibus fuit lectum : nam vocalis Scheva in Jehova distert ä Chatephpatach in Adonai respectu figurae, & respectu soni; uti supra ex Capello demonstravimus. Praeterea multi ex legentibus Adonai negant vocales rS Adonai consonantibus nominis nin' fuisse ab initio subscriptas. Capellus defendit puncta genuina nominis Jehova fuisse Patach, Scheva , & Cholem , & lectum fuisse i ; 3» ' iir, ria 0"'i Fatemur ingenue nos hoc ignorare ; nec putamus aliquem facile poife ejus rei certam rationem dare. Dicitur quidem , ne aliquis bis legeret Adonai Adonai , sed unde hoc probatur ? Gomarus , parte Z. disp.4. de Nominibus Dei, facilem responsionem ad hoc argumentum excogitavit, cui tamen non facile possumus assentiri , nihilominus judicamus illam responsionem esse sufficientem ad respondendum illis , qui negant puncta esse auctentica, vel qui statuunt eadem demum inventa esse a Maforethis Tyberiensibus , qui facile potuerunt errare. Sic ait Gomarus: Diversitas haec scriptionis originem traxit ab audaci Masore- tharum licentia, qui ut vicariam oc vulgo receptam consuetudinem legendi Adonai confirmarent, haec puncta ita mutarunt. Ergo ex Goma- ri sententia haec puncta sunt mutata a Maforethis Tyberiensibus; & tantummodo eum in finem, ut lectionem a superstitiosis Judreis aliquan- diu receptam, hac sua irregulari punctatione confirmarent. Quod illi Masorethae tali simili imo majori licentia usi fuerint circa Textum sacrum , hoc probat idem Gomarus ex decem illis vocibus , quae vulgo obscoenae vocantur ; quarum loco Masorethae voluerunt alias voces margini adscriptas legi. Gomarus non videt rationem , quare haec mutatio vocalium in Jehovi etiam non posset esse a Masore- this. Attamen non possum facile Gomaro häc in parte assentiri. Noa enim puto Judaeos unquam ausos fuisse alias vocales in Textum intrudere. Judaei scripserunt quidem in margine alias voces, sed non in ipso Textu. Nihilominus haec Gomari responsio est valida contra omnes Novatores punctorum , ut Capellam , Amam am , aliosque. Nam si quis, qui defendit novitatem punctorum , sic opponat: nin* t ( Jehovi ) habet puncta nominis Elohim , ergo est legendum Elohim. Tali respondebit Gomarus: illa puncta sunt ita adfcripta a Maforethis, qui, ut confirmarent superstitiosam illam lectionem , haec puncta adjecerunt. Sed haec Gomari responsio non valebit contra eum, qui statuit puncta esse ab ipsis Auctoribus librorum , & adhuc incorrupta. Posito, sub Jehova este vocales r£ Adonai (quod tamen nunquam probabitur) & sub Jehovi vocales rS Elohim , inde tamen nondum sequitur, legendum esse Adonai & Elohim. In legendo enim non. tantum est habenda ratio vocalium > sed etiam consonarum , & quidem praecipue : nam in pronuntiatione semper etiam consonae expri- Xx Z mendse 350 DISSERTATIO XXIX. mendae sunt. Verum in pronuntiatione Adonai & Elohim pro Jehova & Jehovi ad summum tantum vocales illorum nominum & non consonae audiuntur & exprimuntur. Atqui propter similes vocales statim non est alia vox substituenda. Est enim ac si sic velim argumentari ; pro aliquando legi potest " 10 $, aut aliud quodcunque verbum iisdem vocalibus notatum: nam N2L? easdem habet vocales, quas npfl. Sed quemadmodum hacc consequentia non procedit, sic nec illa. IV. Secundum argumentum desumitur ex literis praefixis 2*721 ( Ve- chalebb ) & ex litera a - Hae literae non punctantur eo modo, quo deberent regulariter ante Jehova punctari; sed punctantur ad formam punctationis Adonai: ergo legendum est Adonai. Ut haec objectio clarius intelligatur, quaedam exempla illustrationis ergo in medium proferemus. Ex. gr. Literae 2*721 ante Jehova deberent regulariter notari cum vocali Chirek , ut nin>2, N 1 N '*7 ad formam nominum incipientium ä Jod, ut , niln >c ? &c. Sed literae illae recipiunt Patach, acsiscriptae essent ante ’JIN, ut , N 1 N '2 &c. ad formam OIX*? &c. Similiter litera Mem ante nomina ä Jod incipientia communiter recipit Chirek, ut rnln*a &c. sed ante Jehova notatur cum Tzere eodem modo, quo ante Adonai scribi solet, ut NINjy: ergo pro Jehova videtur esse legendum Adonai, Eesondeo. i. Concedo 1 iteras 2*721 & 0 regulariter ante nomina ä Jod incipientia requirere Chirek; sed in Jehova est exceptio ä communi regula: & non mirum: quia in nominibus Divinis respectu litera- rum praefixarum saepe est irregularis punctatio. Meelfurerius, in Epitome Gramm, suae sect. 41 . expresse a communi regula punctationis excipit nomen Jehova , quando ait: Excepto solo nomine Divino niD’, cum quo Patach pro Cbires ponitur. Regula generalis sic sonat: Concurrentibus in principio duobus Scheva , prius mutatur in Chirek, & alterum, si sub Jod suerit, tollitur: sed in flfri’V &c. est exceptio a communi'illa regula: quia in nominibus Dei saepe est anomalia respectu literarum praefixarum. Anomaliam punctationis circa nomina Divina approbat ipse Buxtor- fius in Thesi Gramm. pag. 17 . quando ait : Anomalia Scheva composti triplex hic occurrit: primo Chatepb-S^gol & antecedens Sagol contrahuntur De Nominibus Dei Hebraicis . 351 bmtur aliquando in Tzere ; & adfert tria exempla > quorum duo sunt nomina Divina. Regula sic sonat: Liter a guttur alis pun&at fie & praceden- iem: ut n3lQK3 &c. sed in Elohim , Adonai , & in unico verbo TiOX'j est tantummodo exceptio a communi illa regula. Ergo in nominibus Divinis respectu literarum praefixarum laepe est anomalia. Et quare etiam aliqua anomalia non posset habere locum in nomine Jehova? Sed fortasse objicies , quod haec punctatio non videatur esse anoma- lia, vel exceptio a communi regula ; quia illa ubique sibi similis est. Refiondeo. Hoc nihil obstat, etiamsi punctatio sit sibi similis: nam ubique est exceptio a communi regula. Sic etiam in & OTK3 punctatio sibi ubique similis est; sed ubique etiam est exceptio. 2 > Punctatio literarum ''2^31 cum Patach ante Jehova non videtur esse adeo absurda, ut propterea opus sit legere Adonai: nam concurrentibus duobus Scheva in principio, prius non tantum mutatur in Chi- rek, sed etiam seepiffime in Patach , ut in &c. Quare etiam haec punctatio seque non posset habere locum in unico nomine Jehova, quäm in aliis vocibus? V. Tertium argumentum, e Grammatica petitum, desumitur a literis J1S2“W3 ( Begad-kephath ) punctatis cum Dagesch leni in principio dictionum post niiT. Hinc talis formatur objectio : Eiterse illae fex Begad^ kephath post niH’ non debent recipere Dagesch lene ; quia JEHOVA terminatur litera quiescente , post quam illae sex literae communiter non recipiunt Dagesch. Atqui illae literae. Begad-kephath recipiunt Dagesch j ergo legendum est Adonai. Nam quando legitur Adonai , tum in fine est litera mobilis , post quam literae fiSD-siQ communiter recipiunt Dagesch. Iod enim in Adonai quasi diphthongescit; & per consequens est mobile. Refiondeo i. Regula illa de Dagesch leni in literis Begad-kephat post literas mobiles habet varias exceptiones. Buxtorfius in Thesi Gramm, cap. s. septem exceptiones enumerat , in quibus literae Begad-kephath recipiunt Dagesch post literas quiescentes. 2. Regula illa de literis sex punctandis post literas mobiles non ita valet in lectione, quam quidem in scriptione , hoc est, literae Begad kephath recipiunt Dagesch lene , quando praecedit scripta litera mobilis; non vero quando tantummodo pronuntiatur vox, quae litera mobili terminatur. z. Quan» 352 DISSERTATIO XXIX. 4. Quando JehovA notatur unico ex septendecim accentibus Regiis, tum necessario, fecundum tertiam Buxtorfii exceptionem, literae Begad- kephath debent recipere Dagesch lene: atqui nomen Jehova saepisiimi accentibus Regiis notatur. 4. Reliqua loca, ubi praecedit accentus minister in ultima syllaba, referri poliunt ad sextam exceptionem Buxtorfii pag. 50. Ubi Odo exempla adfert, quae ad praecedentes 'regulas sive exceptiones referri noa possunt. 5. Si propter Dagesch lene in Begad-kephath sit pro Jehova legendum Adonai ; ergo si post ita scriptum non sequatur Dagesch in Begad-kephath , vice versa pro Adonai legendum erit Jehova, ut Psal.' 68. l8- ubi scribitur C 33 U“1N absque Dagesch in Beib : ergo legendum esset D 3 mrv : nam Beth non est dagessatum. — Sed qui legunt Adonaj, negabunt hanc consequentiam: ergo & nos eodem jure similem consequentiam , desumptam a literis Begad-kephath post N1N' punctatis, negabimus, tx his videmus argumentum , a literis Begad-kephath desumptum , non procedere. VI. Quartum argumentum pro lectione Adonai est desumptum ex terminatione I-S Jehova j estque tale: Si legendum est Jehova ut sic, tum nomen Dei proprium nln|, denotans essentiam Dei , pronuntiabitur sub forma nominum femininorum j' quod videtur esse absurdum & indecorum Deo. Restondeo 1. Si non sit indecorum scribere in sacro Codice sub terminatione feminina, quare erit indecorum pronuntiare? Ipsi sacri Scriptores ex sententia saniorum Philologorum haec puncta subjecerunt:' Quare ergo non licitum esset ita legere ? Ipse Amama, qui vehementer lectionem Adonai propugnat in Antib. Bib. pag. 297. & seqq. expresse ait pag. 324. Nulla Grammaticorum regula leSlioni Jehova adversatur . j\[ec insolens est , inquit, nomen proprium etiam Masculini Generü in n defluere. Ecce enim exemplum in rnin* Jehuda. Quis posset meliorem responsionem ad hoc argumentum desiderare? 2. Deo attribuuntur adhuc alia nomina, habentia terminationem femininam. Ex. gr. nomen J habens terminationem fern. pluralis numeri tribuitur Deo. Etiamsi non sit nomen Dei proprium, habet tamen terminationem femininam. Praeterea nomen rk, Deo aeque proprium ac Jehova , habet terminationem femininam , sive potius terminationem affixi fern. generis tertiae personae. z. Non De Nominibus Dei Hebraicis. 5^3 3 Non mirum eil in Lingua Hebraica terminationem femininam competere viris, cum talis terminatio etiam in aliis linguis sit usitatissima. Ex gr. Jugurtha , Catilina terminantur terminatione feminina j cum tamen sint masculini generis , &c. Ergo non videtur absurdum nomen jEKOvr scribi & pronuntiari sub terminatione feminini generis. Proxima Dissertatione reliqua argumenta ia medium proseremus. D IS SER TA TI C Q_U E Pars < DE NOMINIBUS E T T De vera lectione nc §. r. Quintum argumentum , quod - lecho Jebova fit nova , d Ga- latino monacho demum inventa solvitur. 2. Sextum arg. efl desumptum tum d Patribus Gracls , qui Jebova nomen oivtxtpuvrdov ineffabile vo. cdrunt ; tum etiam d Patribus Latinis. Targumistis aliisque, qui omnes legerunt Adonaj : quod ex vcrfione Jebova in xJfioy probant. 3. Septimum argumentum , quasi > TRIGESIMA , EST !_U ARTA DEI HEBRAICIS. UT IA ninis J E H o V A. Chrißus tjs Apoßoli legerint Ado' naj, variis modis solvitur. etiam potefl derivari d xvsw £ sum, exilio. 4. O&avum argum. elicitur ex Levit. 24. v. 11. & 16 ubi filius Israe- litidü ob prolationem hujus nominis videtur lapidatus. s. Conclusio totius quafiionis , admonitio. 6. De nominibus Jehovifiarum & Ado- nisarum disseritur. Sectio L Uperiori Dissertatione quatuor argumenta, quae pro le- ctione Adonai objici solent, attulimus : jam sequitur qum- 1 j» tum argumentum, quod desumitur a novitate ; ellque tale. Haec lectio t5 Jehova demum superiori seculo est in- Philol. Hebr. Y y venta Z54 DISSERTATIO XXX. venta ä quodam Galatino , monacho, qui floruit Anno Christi irfg. Nam ante eum omnes Judaei & Christiani femper pronuntiarunt Adonai. Imo quidam ex Christianis , ne Calatinum, Monachum illum imitarentur, vix audent pronuntiare Jehova; sed volentes niil' nominare, vocant illud, Nomen Jod He Vau He. An non praestaret brevitatis causa (impliciter dicere Jehova , quam Nomen Jod He Vau He ? Nullus dubito. Eejpondeo i. Calatinus non est primus inventor hujus lectionis: sed fortalse Calatinus fuit primus auctor, qui pristinam lectionem in usum revocavit; quod tamen ex ipsius scriptis clare demonstrari non potest. Ait quidem lib. 2 . cap. io. quod quatitor liter a MN'- fi> ut pun&uUe. sunt, legantur, Jehova efficiunt. Ibi tamen non ait, se vel primum lectionis Jehova este inventorem, vel primum restitutorem. 2. Posito, quod Calatinus pristinam lectionem in usum revocaverit, inde tamen non (equitur, quod haec lectio sit nova: sed hoc sequitur, quod haec lectio sit renovata , & a superstitione Judaeorum reformata. Similiter religio nostra, superiori sarculo restituta, non tam est dicenda nova , quam quidem renovata. Idem dicendum est de lectione Jehova. 3. Etiamsi Calatinus fuerit Monachus , quid hoc facit ad Philologiam ? Etiam Lutherus in initio ante conversionem fuit Monachus; propterea tamen ipsius reformatio non est rejicienda. Si igitur Calatinus primus legerit Jehova ; ergo ille antiquam & veram lectionem in usum revocafle & restituiise dicendus est. 4. Valde de eo dubitatur, an Calatinus fuerit primus inventor > vel restitutor lectionis Jehova ; contrarium potius apparet ex Lib. 2. Cap. jo. circa finem i ubi ait, Judaeos este a Mole edoctos, ut legerent Ado- nai. Sic enim inquit: Obeant rem, feil ob nominis hujus reverentiam, antiqui Judaormn a Mose illo magno edo A i , fiatuerunt hoc nomen minime proferri: sed ubicunque inveniretur , loco ejus nomen hoc '218 ( Adonai) pronuntiari debere. Si Calatinus judicarit Judieos accepisse lectionem illam Adonai ä Mose; ergo non videtur, quod ille novam voluerit excogitare. s. Sunt fere certa indicia, .ex quibus probari potest etiam ante Calatinum hanc lectionem Jehova fuisse usita f am. Amanto, in Antibarb. Bibi. Edit, pofir. pag. 321. ait, qui tamen lectionem Jehova vehementer improbat, se invenisse in Commentariis Dionysi Carthusani adExod. 6. cap. »0- ira tio- r', :ur, for- iei one z>0- ;USi lati- a!:. ■aii ni-- esse De Nominibus Dei Hebraicis. 35 ^ 6 . cap. Edit Colonienfis anni i s 49. lectionem Jehova ; qui Dionysius vixit anno 1472. Ergo haec lectio fuit usitata ante Calatinum , qui demum fere qo. annis poti illum Dionysium vixit. Quod Amama putet Correctorem fortasse in iliam editionem pro/as iutrusisse Jehova, hoc idem de omnibus editionibus dici pollet. Ipse etiam Drusius locum produxit ex Commentariis , vulgo Hieronymo inscriptis, in Psal. 8- Edit. Planti-nianae , ubi legitur Jehova. Idem Drusius quidem ostendit in aliis editionibus ibi eile Jao-, sed fortasse illae editiones sunt corruptae ab illis, qui pro JEHOVA legerunt Adoriat. Dide Amamam pag 33-0. II. Sextum argumentum pro lectione Adonai est desumptum tum ab auctoritate omnium Patrum Graecorum , qui nomen Jehova vocarunt dver-fcorfiov , «Aissr, £ defendit. Ille enim statuit Graecos nomen JehovA vocasse ineffabile , quia ipsi Graeci hoc Nomen Graece, sive Graecis literis aut Graeca lingua non potuerunt legere sive exprimere. Ratio ergo, quare Nomen Jehova vocetur a Graecis ineffabile , est desumpta ab inextricabili pronuntiationis Graecanicae difficultate. Nam Jehova difficillime & male a Graecis pronuntiatur. Ratio ejus difficultatis & malae pronuntiationis potest esse triplex. 1. Quia Graeci non habent literam Jod consonantem. 2- Quia iidem ignorant literam Vau consonantem. Atqui illae duae consonae Jod & Vau in Jehova inveniuntur. 3. Quia Gratci talem aspirationem literae H respuunt. Obj. Haec expositio, quare nomen Jehova a Graecis vocetur ineffabile , non videtur procedere : nam Graeci saepillime & quidem variis modis illud nomen pronuntiarunt. Pronuntiarunt quidem sed difficulter & male. Experimentum igitur faciamus, & Graeco more hoc nomen efferamus: omnino dicendum erit kaiovd aut ituucl. Verum quanta hic est prolationis inconcinnitas ? Litera aspirata H penitus perit, & diphthongus supposititia in genuinae consonantis locum subrepit. Hinc ergo apparet quam operola & molesta sit unius hujus Nominis Graeci prolatio : & propterea Graeci non sine causa vocarunt hoc Nomen ineffabile. Quia tanta est in pronuntiatione hujus Graeci nominis Jehova difficultas , ideo Docti variis modis Nomen Jehova Graece legerunt. 1. Macrobius Sattmial. lib. 1. cap. 18. citante Fullero lib. 2. cap. 6. ait Deum vocari 'ima lao , pro quo Fullerus putat legendum esse 'Io>* per Metathesin. 2- Porphyrius Nomen Jehova transfert per ’leuw Jeno. Vide Fulle- rum ibidem. 3. Epiphanius vertit Graece in pro quo in initio scriptum suisse ioiQci credit idem Fullerus. 4. Eu sebi us, citante Fullero lib. 4. cap. 1 j. septem vocalibus tali ordine isHwsuai dispositis, Nomen Jehova Graece exprimit. 5. Septuaginta Interpretes verba Textus 2. Sarn. 1. 2. Pllil’ Oy sic De Nominibus Dei Hebraicis . 3^7 sic transferunt, h n' t a«ov ilvlx. Sed Fullerus putat hic vitium aliquod irreplisse, & delendam esse iiteram 4, ut maneat hvd. Ex his quinque modis videmus Graecos non sine ratione dixisse Nomen Jehova elfe ineffabile. Ergo Graeci non vocarunt hoc Nomen ineffabile , quia Hebraice pronuntiari non potest; sed ideo, quia Gra’- ce esserri nequit. An per haec quinque Nomina , jam jam allata a Ful- lero, certo denotetur Nomen Jehova , quidam non sine ratione dubitant. F^ßondeo II. Verum quidem est , quod multi Patres putärint Nomen illud Jehova vocari ineffabile , quia crediderunt illud non posse pronuntiari: sed hoc absque ulla ratione crediderunt. Illi Patres fuerunt decepti a Judaeis, qui hoc facile Patribus imponere potuerunt. Nam ple- rique Patres Linguam Hebraeam non calluerunt ; qui propterea de hac quaestione apte judicare non potuerunt. Tantum duo Patres Hieronymus scii. & Origenes Linguam Hebraeam intellexerunt , quorum prior Linguam Hebraeam didicerat a Iudacis praeceptoribus, qui facile ipsi auctoritate sua hoc imponere potuerunt. Unus Pater deceptus fefellit multos sequentes ; quia haec quaestio plerorumque Patrum captum superabat. Et scimus in multis aliis quaestionibus , quam nimis creduli Patres fepiilime fuerint. Quid non potuit unus Papias toti antiquitati imponere? Quare etiam auctoritas omnium Judaeorum , & unius aut duorum Patrum multos Linguae Hebraeae imperitos in quaestione Hebraica fallere non potuisset? Feßondeo III. Non sequitur: omnes Patres & Interpretes transtulerunt nomen Jehova per Kv/nQ- vel Dominus, ergo legerunt Adonai. Possunt nonnullae dari rationes, ob quas Patres Nomen Jehova transtulerint per Dominum, Belgae per Heere. X. Potuerunt ita transtulisse , ut lese accommodarent ad intellectum communem > cui maxime S. Scripturam destina'am sciebant. Nam communiter Jehova sic transferebatur ; & propterea Interpretes noluerunt k communi sententia discedere. 2. Quia non est vox aliqua in ulla lingua, quae unica voce absque ulla circumscriptione perfecte Nomen Jehova explicat: & propterea , quia talis exacta interpretatio est impossibilis , transtulerunt Nomen Jehova per nomen Dominii; quia qui est verus Jehova, qui dat omnibus bona, Sc qui conservat omnia, is sane est Dominus Postea ad argumentum septimum aliis responsionibus , argumen- Y V 3 tum 358 DISSERTATIO XXX. tum ä translatione desumptum , refutaturus sum. Jam solummodd» ostendo illam consequentiam nullo modo procedere : Interpretes transtulerunt Nomen Jehova per Kv/n^ Dominus , vel per Heere $ ergo legerunt Adonai. Exemplo res fiet clara. Viri in Synodo Dordracenä congregati , vel saltem plerique, ut & Interpretes novae versionis Belgicae legerunt Jehova, & nihilominus judicarunt Nomen Jehova commode poste transferri per Heer*. Quod Viri illius Synodi legerint Jehova , & quod nihilominus judicarint illud Nomen commode per Heere poste transferri , apparet ex Actis Synodal. Seffione 12. ubi lic rogatur de futura verlione Belgica. Secunda quaßio fuit. Quomodo nomen Jehova. in Vet. Teji. fit transferendum ? Utrum in Belgico fit retinendum, an vero per vocem Heere , uti ka&enus , aut similem exprimendum ? At consultum fuit judicatum , cum alia commoda atque ufitata vox Begica non exstet, qua vis ifiim nominis exprimatur, ut interpretes vocem Jehovam transferant per vocem Heere , utque hac vox majusculis literis iu textu exprimatur. Ubicunque vero vox JehovjE emphafin habere videtur peculiarem , ibi ponendum ejfie asterificum, A vocem Jehova in margine adficribendam. Ex hoc decreto videmus, Viros illius Synodi legisse Jehova , & nihilominus judicasse Nomen illud transferendum esse per vocem Heere. Ergo non procedit consequentia supra in objectione allegata. Si enim procederet, tum etiam similis consequentia formari posset de nomine divino Jah, quod interpretes novae versionis Belgicae etiam transtulerunt per vocem Heere. Sed quis non videt ibi nullam esse consequentiam ? Nostri igitur Interpretes nomen Jehova secundum communem consuetudinem interpretati sunt per nomen Heere: quia non noverunt vocem aliquam Belgicam, quse perfecte sine circumlocutione aliqua nomen Jehova exprimeret. Be/bondeo IV. Paraphrastae Chaldaei nomen Jehova per suum l *, sive per duas literas Jod transtulerunt: & propterea ex illis firmum argumentum pro lectione Adonai deduci non potest. Nam quis nobis certo & line ulla dubitatione dicet Interpretes illos Chaldaeos per illas duas literas Jod olim denotasse Adonai? Jam quidem illud duplex Jod communiter ita legitur ä Judaeis ; inde tamen non sequitur omnes JudtSos semper ita illas literas expressisse. III. Septimum argumentum est desumptum ab auctoritate Christi & Apostolorum ; estque tale. Christus & Apostoli semper pro Je- hoya legerunt Adonai j ergo & nos ita legere debemus. Antecedens pro- De No?mnibus Dei Hebraicis. probatur, quia illi - allegantes Textus ex Veteri Test. femper nomen Jehova transtulerunt per af/a©- ; quod nomen est ejusdem significationis cum Adonai : ergo legerunt Adon ai. Si verö Christus & Apostoli legerunt Adonai, ergo eodem modo nos illud legere debemus ; nisi veli- ..nus este sapientiores Christo & Apostolis. Rsjftondeo i. Non sequitur , si Christus & Apostoli pro Jehova legerunt Adonai , ergo & nos ita legere debemus. Nam posito quod Christus & Apostoli ita legerint, hoc non fecerunt ex superstitione > vel ut lectionem illam ä Judaeis tunc temporis modo, ut putatur , receptam, stabilirent; sed ideo (ut Comatus inquit ) ne intempestiva vocis Jehova pronuntiatione Judaos irritarent , & ab Evangelio alieniores redderent , ideo consuetudini eorum in re libera & indifferenti prudenter cesserunt , cognomen pro nomine usurpärunt. Sed regeret aliquis: Si hoc ita sit, ergo Christus & Apostoli Judaeos in superstitiosa lectione confirmarunt; & sic quodammodo videntur participes superstitionis Judaicae. ffsondeo. Nullo modo : Christus & Apostoli omiserunt quidem pro tempore illam pronuntiationem, attamen non ex superstitione: sed ideo, ne Judaeos illo tempore irritarent, qui procul dubio Christo & Apostolis obloquuti fuiflent, si Jehova pronuntiässent ; ita ut Judaei ad verba Christi & Apostolorum non recte attendiifent. Christus & Apostoli häc in re non fuerunt superstitiosi , etiamsi idem fecerint quod Judaei : nam duo intendentes diversum finem , etiamsi idem facere videantur , non tamen idem faciunt. 2. Falsum est Christum & Apostolos nomen Jehova femper transtulisse per K : contraria enim dantur exempla, in quibus nomen JEHOVA translatum est per ©sst. Exempli gratia: Genes i^. 6. Njrqtr fi? TMtfnn nfcva poxm Credidit vero Jehovje , & imputavit ei illud in justitiam. Hic Textus allegatur ab Apostolo ad Rom. 4. z. ubi sic dicitur, t< ydf> sj y/xxstj Kiyu , iirl?tv nam ibi dicitur irviüpux y.vsx W iffit , Spiritus Domini super me. 4. Posito & non concesso , quod Christus & Apostoli femper nomen Jehova transtulerint per kD ominus , inde tamen nullo modo sequitur , quod illi etiam legerint Adonai. Nam x.opi&- non tantum Dominum significat, sed etiam idem quod iw; & ita idem denotat quod Jehova. Kisii^ enim aeque potest derivari ä Themate xvpeai cü , quod significat sum, exifto (uti videre est inLexico Scopula Si Stepbani) quam ä xvp©- aiiBoritiu. Si dicamus vocem x.vsiQ- derivari a «.vpia Z , sum , exifto, unde commode derivari potest , tum haec objectio nullius erit momenti, sed poiius stabiliet nostram lectionem. Sed objiciet nonnemo. Si y.Jpi@- idem denotet quod Jehova , ergo nomen x vpi& aeque erit Deo proprium, quam Jehova. In significatione enim conveniunt: sed hoc falsum est: nam xJp^ ssepe tribuitur creaturis. [je spondeo. Nomen xJp«^, derivatum a xWw Z sum, est soli Deo proprium , & nunquam creaturis tribuitur: sed quatenus derivatur ä AuBoritas , eatenus etiam creaturis tribuitur: sic Caesar Ailor. 2 s. 26 vo- - catur xvpi©' ab auctoritate, qua pollebat. Non enim absonum est idem nomen ä duobus Thematibus derivari: ex. gr. In Lingua Hebraicä vox '—derivatur vel a Radice nix expetivit , & tum significat defi- • Aerium ; vel ä Rad. nxfi determinavit , & tum denotat finem terminum. IV. Otfavum & ultimum argumentum elicitur ex Levit, cap. 24. v. 11. Et expresse nominavit filius ille Jifiaelitidis mulieris nomen illud & maledixit. Et versi 16. nai’ mia nin> apji & postea lupja mal’ L-D ' Et qui expreße prohuncidrit Momen Jehova moriendo morte afficietur, - quando e'prejie pronunciaverit Momen morte afficietur. In nis distinguuntur simplex nominatio Nominis Tetragrammati & maledictio per illud Nomen : ergo Mosis tempore prolatio illius Nominis . fuit interdicta. [{e/fi;ndeo. 1. Verbum 2pJ non tantum significat expreße nominavit, sed etiam maledixit , execreatus est. Hinc Buxtorfius verbum 3 pJl versi | 16. inLexico exponit per Qui exsecratur. Pagninus per blasphemans, & j 13 pJ 3 C!l »t bla/Jhemaverit. Junius & Tremellius sic vertunt versi 1 r. 1 Tunc exsecraris filius ille — bla/bhernavit. v. 16. Qui vero exsecratur—quum ii exse- 1 De Nominibus Dei Hebraicis. . 36l exsecratus suerit , &c Dices. In Textu haec duo distinguuntur. Ijejp. Sed posterius exponit prius : nam sensus est ; qui expresse nominavit maledicendo. Si enim clam nominaret , non poterat propterea occidi. 2 Ple filius non est punitus propter simplicem prolationem: nam expresse additur versi x j.. BIASPHEMUM ISTUM extra cajira. Et v. 2$. Et eduxerunt blajphemum illum extra cafira. Nam si simplex prolatio v. 16. absolute eiset prohibita , tum ne quidem Sacerdotibus in Sanctuario licitum fuisset solennem benedidionem per hoc Nomen pro- nunciare ; cum tamen illa fuerit licita , & quidem , teste Maimonide, alta voce , populi turba tota adfiante , & quantum per locorum intervalla poterat > auribus percipiente. 3. Tum etiam omnibus aliis pronunciatio illius Nominis esset prohibita , licet summa cum devotione vellent pronunciare, vel Deum per hoc nomen invocare, vel jurare. Cum tamen aliquando pronunciatio in talibus casibus sit mandata : ut Jerem. 4. 2. 'N r-lpUUl JIDfcO niH’ Et jurabis , vivit Jebova, 'in veritate , in judicio & i n jußitia. Vide etiam Deut. 21. v. 8- & cap. 26. v. 7. ro. Hic ergo filius mulieris Jisraelitidis non est lapidatus propter simplicem Nominis Tetragrammati prolationem, sed propter temerariam, & cum diris ac exsecrationibus conjundam pronunciationem. V. Ex his jam videmus, quam straminea sint omnia argumenta, quae pro ledione Adonai in medium proferuntur. Placuit ita hisce tribus Dissertationibus sententiam meam explicare. Nulli volo aliquid praescribere. Si quis nolit dediscere, quae antea didicit ; & antiquam Judaeorum consuetudinem non vult aut potest deponere , per me licet, fruatur ille suo judicio , ego meo; legat ille Adonai , ego Jehova legam: quia judico ipsos sacros Scriptores has consonas & vocales in S. Codice exarasse. His jam simul satisfadum est Johann! Apatzai, S. S. Theologiae Dodori, qui in Epistola Philologicä , quam Encyclopaediae Ungaricae adjunxit, argumentum suum de genuina ledione nominis Jehova , quod mihi publice ante aliquot annos opposuerat , ulterius urget. Plura jam nolo addere, nisi quod illum, cui haec mea sententia offendiculo erit, amice moneam illius Apostolici ad Gal. v 26. Ne fimus inanis gloria cupidi, alii alios provocantes, alii aliis invidentes. VI. Drusius olim solebat eos , qui legebant Jehova, vocare quasi Philol, Hebk. Zz per 3 62 DISSERTATIO XXX. per ignominiam Jehovistas. Hinc quaritur: An non meliori jure illi, qui legunt Adonai pro Jehova , possint vocari Adonfia, quäm alii qui legunt JehOva , jEHOvisTiE? Eestondeo affirmando. Ratio est: quia non est specialis ratio, ob quam ille titulus JehovistaRUM nobis competit. Nam si propterea vocandi simus Jehovistje , quia ita legimus prout in Bibliis scribitur ; ergo etiam eodem jure vocari possemus Elißa , Elobiß <& & Schaddi/he &c. quia illa nomina Divina ita proferimus, quemadmodum scripta sunt. Sed qui legunt Adonai, majori veritatis specie possunt vocari Adonista : quia tantum unicum nomen Dei JeHova vel Jehovi excipiunt, quod aliter legunt, quam scriptura est. Ergo quia exceptionem faciunt tantummodo in unico hoc nomine Divino, ideo ob specialem illam exceptionem etiam Ipeciali nomine Adoniftarum, sinos Jehovistas nominare velint, vocari possent. Sed praestat rem ipsam tractare, & k talibus aliisque nominibus abstinere. DISSERTATIO T RIG E SI M A - PRIMA, QUfE EST DE DE NOMINIBUS DEI HEBRAICIS. Pars Qu i n t a. §. i. Duo nomina divina P"VnN A H* , desumpta ab Essentia , sequuntur. 2 . Etymologia st fignificatio nominis iTnN proponuntur. Z. rvnK (Ehjeh) efi revera nomen Dei, licet tantum ter in Vet. T. occurrat. 4. Dubium est an in rrnN trium temporum disterentia inveniantur. f. Kabbalista dant rationes quare septem literis pTJtJy '17 addantur terni apices, qui simul sunt 21 . §. Probatur H’ esse nomen Dei. 7. Etymologia nominis ss» investigatur. 8- Ejus significatio efi dubia , (st differt d Jehova. 9. Nomeu fl* fape additur nominibus propriis,ut WM', N'NI19 tstc. 10. Sequuntur septem nomina Divina desumpta fere a proprietate aliqua. 11. Nomen Sn EI derivatur ab Vx fortitudine. 12. Nomen El tribuitur Deo vero, idolis > creaturis inferioribus st Angelis. 13. Deus vocatur 7 M 22 Exercitus, st Deus diversorum exercituum. H- De Nominibus 14. r~ilN 2 Y est nomen Dei quando cum rnn» vel cum Elohim per appositionem conjungitur. I s. Nomen , separatim postum , nunquam est nomen Dei. 16. Docetur quomodo r”llN 3 ¥ debeat verti. 17. est nomen Dei , st ratio datur quare fic vocetur. 18. Rati enes , qua videntur probare }V 7 y non este nomen Dei , non sunt sufficientes. A Rabbinis Deus vocatur D’DJ 7 Ctelum, st in N. T. favis. Dei Hebraicis. z5z 20. Etymologia nomina Adt- nai investigatur. 21. Nomen Adonai est pluralis numeri , st , variis modis scriptum , dicitur de Deo. Ratio datur quart in fine habeat Kametz. 22. Docetur quomodo debeat verti. 23. Adon, Adonim (st Adotiaj primario Deo vero , st secundario creaturis tribuuntur. 24' Etymologia nomina Ht? Schad- daj investigatur. 2 s. Nomen ni? soli Deo sed in compositione aliquando creaturis competit. II. De Nomine rvnM Ehjeh. Sectio I. H Actenus egimus de nomine Divino Jehova , quod desumi, tur ab ipsa essentia Divina; sequuntur adhuc duo alia nomina Divina, essentiam Dei etiam denotantia, scii, njnx & N». Nominis il'Ndi fit mentio Exodi Cap. 3. v. 14. II. Quaeritur primo de Etymologia: Unde hoc nomen Divinum rrrtN Ehjeh derivatur. Restondeo. Nomen nnx est Futurum , descendens a Verbo ^ fuit. Hoc nomen ter repetitur Exod. 3.14. ubi sic legitur: —'JX COffl^X : CD3’hx onhr rrnx oab inxn ha n*nx -itrx njnx r-Wo Et dixit Deus Most, Ehje , qui sum : dixitque , ita dices filiis Jifraeiis , Ehje mißt me ad vos. .TUN TJK ad verbum sonant ero qui ero , scii, semper vobiscum in vestris afflictionibus, tanquam is, qui semperidem est ac permanet. Haec Futura commodius possunt transferri per Präsentia, Sum qui Sum: nam Futurum siepilsime in re continua pro Praesenti ponitur. Lxx. Interpretes & Hieronymus confirmant hanc expositionem: illi enim transferunt per iyd h/si i uv, hic vero , si versio Latina sit Hieronymi, per Sum qui sium , vel Sum quod sunt , vel Qui est. Deus videtur hic vcluifle idem Tempus observare, ut doceret in se nullam varietatem temporis locum habere. Zz 2 Goma- 364 DISSERTATIO XXXI. Gomarus parte 3. Difp. 4. ait , quod nomen rvntf non tam denotet Ero , vel Sum , quam Ens , & quidem non ejusdem generis cum creatis ac finitis essentiis; sed xxl’ i'v peculiare atque infinitum, nempe aeter- * num absolute, atque immutabile. Non est eadem omnium sententia circa expositionem vocum nnt< rvrtN , quae occurrunt Exod. 3. 14. Quidam cum Pagnino explicant per Ero qui ero , sive Ero quod ero. Alii cum Piscatore exponunt per Ero qui eram. Junius ab aliis discedens reddidit per Ekjeh , quia sum , ita ut prius sit Nomen Divinum & posterius profanum sive Futurum verbi mn- Vatablus transfert per Ero, quia ero. Vide plura de his explicationibus in Dissert. Thomae Gatakeri de Nomine Tetagr. pag. 7. §. 9. III. Secundo queritur. Utrum mnfci ( Ehjeh ) Exod. 3.14. usurpatum, sit nomen Dei; an vero tantummodo prima persona Futuri? Eejpondeo. Nomen Ehjeh aeque est nomen Dei ac Jehova. Hoc inde probatur: quia Moses Deum ita alloquitur vers. 13. Si dicerent mihi, quodnam est Nomen ejus? Deus respondit vers 14. ;—pnx 1VX n\“IM SUM QUI SUM ita dices Ifraeiitis , & N'NH mißt me ad vos. Hic Deus sibi hoc nomen tanquam proprium tribuit. Ipsi Hebraei & plerique Christiani hoc nomen inter decem Dei nomina referunt, & vix ullam differentiam inter Jehova & Ehjeh esse ajunt, quam quod Jehova sit tertiae & Ehjeh primae personae. In N>N8 est quidem Jod, in MN' vero Vau sed illae literae facile inter se transmutantur. Duobus ergo modis ex illo Textu probatur N'N» esse nomen Dei. I. Quia Deus eo nomine se ipsum nuncupavit. 2. Quia iTHN dicitur misisse Moscn. E contra Capellus putat N'N8 non esse nomen Dei, quia tantum ter in S. Scriptura occurrit. Sed hoc minime obstat, quo minus Ehjeh sit nomen Dei: nam unum nomen Dei saepius invenitur, quam aliud. Jehova in Bibliis sepiiis occurrit, quam Jah } inde tamen non sequitur, unum minus esse nomen Dei, quam aliud. IV, Tertio quxritur. An in nomine Divino mflN continentur differentiae trium temporum, hoc est, An ex vi nominis illius possit probari, quod Deus jam st't , fuerit & erit ? Eejpondeo. Galatinus lib. 2. cap. 14. probans has tres temporum differentias ex hoc nomine, ait Aieph denotare primam personam Fürs fur, rr Mi 1 ini tis IE I iliOi nun P h \ h 1 ult Itii ter. litt £: Dlii u2) ij; iri, r:« fibi no- De 'Nominibus Dei Hebraicis. 365 turi, quod significat Ah?,- He & Joci primam personam Praeteriti, quia sunt prima: literas verbi He verö in fine Participium Praesens Hin Hove, id est, Sum. Sed haec incerta videntur, etiamsi idem Gala- tinus dicat se ex Talmudistarum dictis haec sumpsisse. V. Kabbalistae, referente Galatino ibidem, ex R. Abrahamo Pico in libro de significatione apicum refert , quod singulis ex septem literis pTJ£3>*S? superscribantur tres apices , qui in universum sunt viginti unus. Hinc qnaritur . Quare tot apices illis literis adduntur ? F{eJJ>. Judaei per illos apices viginti & unum indigitant nomen Divinum fl’ilK , quod in numero etiam significat xxi. Porro cjucerilur. Quare singulis illis literis tres apices apponuntur ? Pejpondeo i. Vel quia Exodi tertio capite ter occurrit nomen Dei fPilN. 2. Vel quia fuerunt in Veteri T. tres Patriarchae, feil. Abraham, Isaac & Jacob. Ut hoc obiter moneam, apices illi in libris impressis nunquam inveniuntur: sed in libris manuscriptis, (ex quibus Judaei in Synagogis publice Textus sacros praelegunt) m phylacteriis, & in membranis > quae Mezuzoth appellantur, accurata horum apicum ratio habetur. Sed haec Kabbalistica Kabbalistis relinquimus. Ia I- III. De Nomine fl’ Jah. er fi r , , VI. Tertium nomen Divinum, ab essentia desumptum, est J ah , quod a Belgis eodem modo ut Jehova per nomen Heere trans- -j fertur. Quod Jah sit nomen Dei probatur ex Pfal. 68- s- ubi expresse Jah nomen Dei vocatur. Etiam Pfal. 1^0.6. dicitur, Omnis anima lau . .A dabit Jah. De hoc nomine Jah hae sequentes quaestiones moveri possunt, t VII. Primo quaritnr. Unde hoc nomen Divinum Jah derivatur ? Pejjoudeo 1. Quidam derivant nomen Jah a nn> idem significante , quod rvn fuit. jjjj .■* 2. Alii ajunt nomen Jah esse per Syncopen contractum ex prima & jp 1 ultima Iitera nominis nisi’- ct Z. Alii statuunt nomen Jah esse dimidium nominis JEHOVA, continens jjf s\ duas priores literas. Schelomoh Jarchi ad Jes 12^ 2. vocat filii’ nomen fu. 'tc integrum j sed nj vocat nomen Pl^rt divisum . Zz 3 4 Hie- 3 66 DISSERTATIO XXXI. 4. Hieronymus putat nomen Jah non componi exlehova, sede eoa- tra Iehova componi ex nomine Iah geminato. 5. Denique nonnulli statuunt Jab esse nomen primum sive radicale ä nullo alio derivatum. Haec sententia nobis videtur valde proba- bilis. VIII- Secundo quaritur. Quid nomen Jah denotat? Respondeo x. Kabbalistae ajunt nomen Jab idem denotare quod Jehovaj quia utrumque nomen eundem numerum exprimit: nifl' enim valet26. totidem valet n» Jah-, si nempe literae ip & ^17 integre seribantur, & in numerum resolvantur. 2. Reuchlinus, libro 3. Kabbalsc , ait nomen Jah aliquid participare ex tribus nominibus Dei, sci), principium exflVV, medium ex 0 ’n^K ( quia in medio est litera He ) & finem ex TNNdi. z. Judaei, reserente Reuchlino ibidem, volunt Deum vocari Jab propter beneficia, & El propter vim & virtutem. Sic enim ajunt, n’ pin oSlJ? K 1 HS 7 D'DPnn 0*715; wna; Jah, quod fit seculum clementi it i Adonai, quod fit seculum severitatis. 4. Graeci Interpres reddiderunt nomen Divinum Jab per ; quia judicarunt idem significare quod Jehova. Hieronymus ait nomen Jab denotare invisibilem. 6. Maimonides vult nomen Jab significare ntWfDH fiini'J aeternitatem essentia. 7. Ut ut sit, nomen Jab videtur esse nomen Dei distinctum a Jeho- vA : sed quid vi vocis denotet, non puto aliquem esse certum. Jes 26. 4. occurrunt simul Jehova & Jab, cum dicitur niiT N' 2 : unde probabiliter colligi potest, quod quaedam sit differentia inter haec duo nomina Divina. IX. Tertio quaritur. An nomen Dei Jab sit additum nominibus propriis , desinentibus in rv, ut rr jw’ > r-raT . maij; &c. Rejpondeo affirmando: nam quaedam nomina propria nonnunquam, loco nominis Jab , habent in fine El: ut m?y & ItOTp &c. Atqui non potest esse aliud nomen Dei, quod illis nominibus propriis additur quäm Jah: ergo illud nomen Jah talibus nominibus est annexum. Litera He ex Jah in nominibus compositis destituitur quidem puncto Map- pik, sed hoc non mirum est: nam nomina in compositione siepiilime aliquam patiuntur mutationem. Haec dicta sufficiant de nominibus Dei Hebraicis desumptis ab ipsa edentia Difina. in. De De Nominibus Dei Hebraicis» 367 III. De Nomine EI. X. Jam sequuntur septem nomina Divina desumpta ä proprietate aliqua , scii. D'H^N . rQK. nr . . IvSj? ' DUO* ' Spinter haec nomina primo se offert nomen ^ El , desumptum a fortitudine , quae Deo competit. De hoc nomine EL hae duae sequentes quaestiones moveri possunt. XI. Primo qu&ritur de Etymologia : Unde hoc nomen El derivatur. Respondeo i. Quidam deducunt ab SlN robore , ex Pfitl. 73. 4. ubi dicitur O^'X robur eorum , q. d. robustus. 2. Nonnulli ajunt nomen Dei este decurtatum ab -7^, quemadmodum putant r*T esse ex nw. 3. Alii ab hLN [fortitudine sic dictum volunt. Hinc quidam nomen non simpliciter per Deum transferunt, sed per Deum fortem. Apud Danielen! Cap. 1 r. v. 3 6. Deus vecatur D^btt fortififmm omnium fortium. Nos putamus derivari ab b’X fortitudine ; quia Deus alias creaturas fortitudine sua longe superat. Vide Buxtorf. in Dissert. de Nominibus Dei> §- 4 V XII. Secundo queritur. An nomen Dei ^x El etiam creaturis competit ? Respondeo affirmando. 1. Nomen El primario aliaque perniciosa animalia sunt exercitus Dei. XIV. De hoc nomine quaritur. An - '1X3X Tzebaoth , conjunctum I cum alio nomine Divino, semper sit nomen Dei ? Re/pondeo negando. Quia saepiffime per /11832 denotantur exercitus tum superiores, tum etiam inferiores. Sed J“n832 tum videtur esse nomen Dei, quando cum alio nomine Divino Jehova vel Elohim per appositionem conjungitur : ut quando dicitur ni832 rtff Jef. j. 9. 24. & cap. ;. v. I. &c. vel cum OTI^N ; ut quando legitur D'ilbN, r*>iN32 Pß. 80.8 i*. & 84. 9. Jef. 3. is. In his locis Jehova & Elohim non sunt in regimine: nam Jehova, utpote nomen Proprium , non potest esse in regimine ; ideoque illi, qui negant este constructionem , statuunt per Ellipsin post nin* subin- telligi »nbN. Praeterea voces /"11832 E3'n*?8 videntur etiam conjunctae per appositionem ; quia in regimine communiter solet esse »iV?8. Ergo nomen j—>1832 , per appositionem conjunctum cum alio nomine , videtur esse nomen Dei. XV. Quaritur. An nomen r"H832 separatim sine alio nomine Divino unquam tribuitur Deo ? Respondeo. Nomen /"11832 nunquam separatim Deo tribuitur, quemadmodum alia nomina Divina Deo separatim tribui solent ; sed semper invenitur conjunctum cum alio nomine Divino. Hinc tamen i nemo bona consequentia probabit ni832 non esse nomen Dei: nam - ha:c appositio nominis /11832 cum alio nomine Divino sufficit ad No. I De Nominibus Dei Hebraicis. 369 Nominis Divini constitutionem. Etiam constructio in aliis locis o- stendit nomen rntOI' in appositione cum nomine Divino ipsum Deum denotare. XVI. Quaritur. Quomodo nomen debet transferri ? ste/ßondes. Nomen non bene in illis locis , in quibus est appositio , transfertur per Deam vel Dominam exercituum : nam tum non est constructio , sed tantummodo appositio ; ideoque etiam per apposi. tionem sunt exponenda, Propterea videtur convenientius , si retenta voce Hebraica tales appositiones verterentur per Deus vel Dominus Tze- baotb : quia Tzebaotb -eque est nomen Dei ac Elobim & El. VI, De nomine Eljon. XVII. Inter nomina Divina etiam numeratur Excelsus , ut Psalmo 82- v. 6. Vos estis dii , & filii Altsisimi vos omnes. Et Psal. 92. v. 2- Bonum est canere nomini tuo }pSy Altissime. Similiter jesaiae cap. 14. v. 14. Ascendam supra excelsa nubis dense , aqaaba me fl’hyb Excelso. In his locis per p»*7y intdligitur Deus, qui sic vocatur a nSy ascendere i quia ille solus est eminenti siimus & celsissimus , gloria , majestate, & potentia suä alias creaturas longe superans. Hinc Psalmista Psal, 97. v. 9, ait: Tu Jehova summus es supra omnem terram , admodum exaltatus es supra omnes Deos. XVIII. De hoc nomine P’hjf Quaritur: Utrum proprie sit nome» Dei, an potius Epitheton Dei ? Eejpondeo i. Multi statuunt nomen aeque este nomen Dei ac JiiNny- 2. Alii verosimiliter defendunt p^y potius este nominis Divini Epitheton, quam ipsum nomen. Quare? 1. Quia est Adjectivum, Sc pro Adjectivo ab Interpretibus transfertur: nam Latini vertunt hoc nomen p’*?y per Excelsus, Altus , & Graeci per 2. Vox fvSy saepissime aliis Dei nominibus adjungitur; & quando separatim absque nomine Divino invenitur, tum multi judicant aliquod nomen Dei este sub- intelligendum. Ut ut sit, nos judicamus p»>y in multis locis este nomen Divinum; & rationes, quae contrarium videntur suadere, non sunt tanti ponderis, ut propterea neceste sit contrariam sententiam eligere. XIX. Deus, quia altisiimum locum inhabitat , u Rabbinis meto- Philol. Hebr. Aaa nymi- 370 DISSERTATIO XXXI. nymice vocatus ctelum : nam cadum est primaria, sedes gloriae Divinae. Propter eandem causam Deus in Novo Test. Mattb. 2k. 2s. ä Christo vocatur £q«vo {; quando rogat : Unde Baptismus Johannis esset, e coelo, hoc est, ä Deo, an ab hominibus ? VII. De Nomine Adonaj. XX. Deus in sacris Literis fiepiisime appellatur Osi* Adomi , de quo hae sequentes quaestiones moveri poliunt. Primo quaeritur. Unde hoc nomen Divinum ’J"I« Adomi derivatur ? Pejpondeo. i. Non derivatur ü jn judicare, ut Adonai idem denotet quod Judex. 2. Nomen Adomi descendit a Radice fJX baßs ; quasi Adonai sit subditorum basis & columen. - Similiter Gnoci ajunt , quod Rex denominetur ßounhiCo , quasi ßdris t S a xS bafis populi. Vide Gomar. dilp. 4. de Nominibus Dei. XXI. Secundo quaeritur. Utrum Adonai sit nomen plurale , an singulare ? Reßjndeo. Adonai est nomen plurale descendens a singulari filX Dominus. Hoc nomen Divinum Adonai usurpatur de Deo variis modis. 1. Nonnunquam usurpatur in plurali constructe , ut MHN Deut. 1°. 17. 2. Aliquando absolute C 3011 X Malach. I. v. 6 . ubi Deus dicit DN SJN D'JTlN fi Dominus ego. 3. Saepisiime de Deo dicitur cum Jod praecedente Kametz , ut ’jtX; ita Abrahamus Deum compellavit Genes, if. 2. Haec ultima forma pluralis numeri in Jod est irregularis: nihilominus tamen in quibusdam aliis exemplis etiam usitata est in S. Scriptura : ut in feneßrae, serem. 22. 14 in principes , Judic. s. is. in >nij Scc. Quaritur: Quare in his exemplis scribitur Patach in fine, quum in Adonaj scribatur Kametz ? Resp. Sacri Scriptores in Adonai addiderunt Kametz , ut hoc nomen Adonai distinguerent ab Adonai cum Patacb, quod explicatur per Domini mei. XXII. Tertio quaeritur. Quomodo nomen Adonai debet transferri? Utrum simpliciter per Dominos, vel Dominum i an vero per Dominum meum , vel Dominos meos? Rpfpoti- De Nominibus Dei Hebraicis . 371 Respondeo. Nomen Adonai non debet transferri per Dominum meam, vel per Dominos meos ; quia illud Jod finale non est affixum : sed optime vertitur per Dominum in singulari , etiamsi sit plurale. Nam Adonai ^ significat singularem numerum : & Deus propterea vocatur Adonai in 4 plurali numero, quia multarum rerum Dominus est. * XXIII. Quarto quaritur. An Adonai sit nomen Dei proprium? Respondeo i. Nomen Adotiim & Adone in plurali nonnunquam creaturis tribuitur: ut Jtf. 19. 4. riS 7 p DUn«, «St Genes. 42. ZO. de Joss-phodi- ij citur pixrt OlN Dominus terra. 2 Nomen Adonai notatum cum Kameiz per se , hoc est, quando illud Kametz in fine sub Adonai non est propter accentum aliquem, tum soli vero Deo & non creaturis tribuitur. Matorethse annotarunt nomen MTX de Deo sic scriptum & lectum inveniri in centum & triginta quatuor locis; inter quae septem loca sunt, in quibus est bixb ; & quinquaginta, in quibus est 'iTXl. Vide Buxtorfium in Lexico Hebr. & ejusdem Concordandas Hebr. in fine. z. In singulari Dominus , vel blX Dominus meus tum Deo, tum etiam hominibus tribuitur. Jos. z. 11. Deus vocatur Adon , & Pfal. 110. 1. nominatur . E contra Genes. 4s. 8 nomen p*iN Josepho tribuitur, & Genes. 23.1^. Abraham vocatur Adonai. 4. In genere Adon , Adonim & Adonai in primaria significatione conveniunt Deo; quia ille est summus omnium rerum Dominus: sed eadem nomina, vel saltem pleraque creaturis tribuuntur propter participationem dominii alicujus, quod Deus iis in hisce terris concedit. VIII. De Nomine ’W Schaddaj. XXIV. Sequitur nomen ’jttf Scbaddai , cujus prima mentio fit Genes 17. 1. Ego Jam '"Hi Deus fortis OMNIPOTENS. Saepissime hoc nomen nö in sacris literis usurpatur; de eo has duas quajstiones movebimus. Primo quaritur. Unde hoc nomen ' 7 ' 4 ' derivatur? Respondeo. Buxtorfius, in Dissertatione de Nominibus Dei , varias ejus nominis adfert Etymologias. 1. Quidam derivant k "NiS vastavit; quia Deus eä potentia, quä omnia creavit, etiam eadem omnia vastare potest: vel quia Deus pro lubitu suo vastat virtutes superiores, scii, syderum &c. Sed haec Etymologia rejicitur. Ratio est: quia Jod in A a a 2 fine 972 DISSERTATIO XXXI. fine additum non solet esse loco literse geminatae. 2. Alii deducunt a TO Mamma ; quasi HS7 denotaret mammosum : quia Deus omnes creaturas alit & nutrit. Sic apud prophanos scriptores invenitur Ceres mammosa , Diana mammosa , &c. }. His sententiis rejectis maxime arridet sententia eorum , qui derivant ä tp, idem denotante quod iVdi qui , & H sufficiens , vel suffi, cientia: & sic HtC idem esset, quod H Ivdi qui sufficit , vel qui sufficiens est , vel qui sufficientia eß. Hanc sententiam approbant Maimoni- des More nev. part. i. cap. 63. & Elias in Thisbi , aliique quam- 1 plurimi. Hoc nomen HE 7 est desumptum a proprietate quadam , & non ab essentia Divina: sed a quä proprietate hoc nomen sit desumptum , non adeo clarum est. Communis Doctorum sententia statuit hoc nomen Deo dari propter potentiam sive omnipotentiam > ideoque communiter transfertur ä Latinis per Puepotentem , Omnipotentem , & a Graecis per rrasJoKpxTUfX. XXV. Secundo quaritur. An hoc nomen »NV Schaddaj etiam creagris tribuitur? Peffiondeo, Nomen NV nunquam Creaturis tribuitur , sed semper soli Deo proprium est. Duobus quidem in locis nomen HSP componitur cum Nominibus propriis, ut Humer, i. 6. & 12. in & in ; attamen inde non sequitur , quod Creaturis communicetur. Nam nomina propria, utjEHOVA, Jah, etiamsi extra compositionem nunquam communicentur creaturis, tamen in compositione saepiffime nominibus propriis adduntur, ut HH 31 J 7 , ffljirp &c. Vulgo objiciuntur quaedam loca, ut LrecA l. L4. Job. 6 . 4. L 22.25. in quibus nomen H5? videtur tribui creaturis: sed revera circumstantiae & loca similia ostendunt Deum intelligi: nam potest esse vel Ellipsis Adverbii similitudinis ficut , vel alio quocunque modo loca illa possunt explicari; (altem nullo modo ex illis Textibus probari potest quod nomen Schaddai etiam creaturis tribuatur. DIS- De Nommibm Dei Hebraicis. 373 DISSERTATIO TRIGESIMA. SECUNDA> Q.UI EST NOMINIBUS DEI HEBRAICIS. Pars Sexta & Ultima. §. 1. Sequuntur nomina «ftX A D'rftx explicanda. 2. Etymologice nominum Eloah & Elo- him , qua vulgo dantur , sunt incerta. 3. Significatio eoruni nominum investigatur. 4. Nomen Elohim etiam tribuitur Judicibus, Angelis & Idolis. j. Rationes earum appellationum dantur. <5, Nomen Elohim primarii competit vero Deo & secundario Judicibus, Angelis aliisque. 7. Ex verbo singulari , conjun&o curri nomine plurali > non potest probari pluralitas personarum in Ejjentia Divina. 8- Multo minus Trinitas. Z. Argumentum , desumptum a prima persona plurali , usurpatum de Deo j probat pluralitatem persona* tum. IX. X. De Nominibus Eloah & Q'Tbn Elohim. Sectio I. H ActenUs egimus de tribus Nominibus Del desumptis ab IpsA essentia Dei , & de quinque aliis desumptis a proprietate ali» quä Divinä. Adhuc supersunt duo nomina Divina * scii, fi^x k L^X. Sub quadruplici forma hsec duo nomina in 8. Scriptura occurrunt: dicimus enim ‘nhX, ijhx, omhx, & cum affixis in fine , vt 'N^X, q'N^X <^c. Hinc, quia hoc nomen Divinum 'saepe cum affixis in Bibliis occurrit , elicitur non esse nomen Dei Proprium, sed Appella« tivum. Ratio est : quia nomina Propria non solent a fine recipere affixa. De nibt< & D'PiSk has sequentes quaestiones movebimus. II. Primo quaritur. Unde nomina Divina rTI^N & OTftlX derivantur ? Rfsiofa A as 3 374 DISSERTATIO XXXII. Ijejpondeo. Variae a Doctis assignantur Etymologiae hujus nominis vel horum nominum, sed omnes sunt incertae; quia S. Scriptura nullibi ejus Etymologiam ostendit. Nam cum He Mappicato in tota Scriptura non occurrit, nisi in nomine divino Fsihx . 1. Quidam nomen deducunt ab antiquo nhx, verbo apud Arabes adhuc usitato, apud quos scribitur Alaba , quod significat adoravit. Hinc apud Arabes Adabo est Deus : & sic ex eorum sententia idem significaret quod colendus sive adorandus. 2. Alii derivant nomen a verbo nhx sine He mappicato, significante execratus efi , juravit > quia in Juramentis & execrationibus fit mentio Dei. Sed haec Etymologia non videtur tam verosimilis quam prima; tum quia in hoc verbo n'JK execratus eft non est He Mappicatum , quale in praecedenti verbo invenitur; tum etiam quia non solet simplex fle mutari in He Mappicatum. 3. Nonnulli deducunt a nomine fortes , & sic D’ri7N denotaret ZV- tentiffinum. Sed illa Etymologia non videtur approbanda ; quia litera He Mappi- cata , qualis est in n’ftx , nunquam solet este servilis, sed semper radi- calis, nisi sit affixum fern. gen. Hanc difficultatem videns Abarbanel dicit ad Caput i.Geneseos & D’n^N derivari quidem ab , sed caeteras literas addi ex Nomine Tetragrammato Jehova. Sed quomodo, quaeso, caeterae literae adduntur ex Nomine Tetragrammato ? Idem Abarbanel ait in rn'wj esse duas literas nominis niH’, nempe Vau & He i totidem etiam in feil. He & Jod. In a'nSK sunt quidem additae tres literae ; sed putat literam illam Metit tantum esse additam ad denotandum , quod CD’nS>{ non sit in statu regiminis. Praeterea asserit non esse nomen plurale, sed tantum singulare. Ex his duabus literis, quae quasi ex nomine nVT adduntur voci 7« ad formandum , elicit rationem , quare semper scribatur plene cum litera Vau, excepto unico loco Deut. 32. i?- ubi de Daemonibus sermo est, & ubi dicitur quod non sint Deus. E contra, idem Abarbanel hinc desumit rationem, quare CDtnb&t, 'nhx, & cum affixis, semper defective sine litera Vau scribantur, exceptis astt De 'Nominibus Dei Hebraicis . f wi-lji rai-r ffl;H ; ibubL 1 se»! ;if> si3 1 ptis tribus tantum locis, feil. semel secundum Masoram, in *ni*?X Psal. ig. 47. & bis in Psal- 14Z. IO. & 14^. 1. Abarbanel dat hujus rei hanc rationem , quia duae literse Nominis Tetragrammati, additae huic nomini, sufficiunt: nam si scriptum esset >nV?K, tum quidem tres literse nominis mrv essent additae. Sed haec suo loco relinquimus. 4. Nos putamus certam Etymologiam nominis rtl^N dari non polle; & propterea in Lexicis scribitur literis majusculis , uti voces primitivae scribi solent. III. Secundo quaritnr. Quid nomina Eloah Sc Elohim proprie significant. Pefpondeo. Multorum nominum Divinorum , quando eorundem Etymologia dari potest , lignificatio est nota : ex. gr. nominum JvSj7*btt. '1V> utpote desumptorum ä proprietate quadam Divina, significatio est certa. Sed quia nescimus, unde Eloah derivetur', ideo etiam significatio illius nominis ignota est. Similiter nescimus , quid proprie significat 06oj; quia ejus nominis certa Etymologia dari non potest. In genere tres sunt sententiae de significatione nominis Eloah & Elohim. 1. Judaeorum communis sententia est nomina mbfct & proprie denotare Judicem sive Magistratum, & Jehova Deum gratiosum. Vide Lexicon Hebr. Buxt. in Rad. .tSn. Unde , quaeso , hoc eliciunt Judaei? Pgfp. Quia I. Sam. 2 - 25. dicitur: Si peccaverit vir in virum judicabit eum r~nnSi< Elohim. Et Exod. 22.7. Et accedet Pater- familias ad Elohim , hoc est, Judices. Sed hoc gratis a Judaeis asseritur. 2. Abarbanel, quia Eloah deducit ab *78 , putat nomen Eloah significare effe&orem & omnium rerum produBorem omnipotentem. Unde hoc probat ? Resp. Quia Deus tanquam Creator hoc nomine insignitur: ut Jes 44. 6. Ego sum primus , & ego fum ultimus , & praeter me non est D*nSx quasi dicas, Influens , vel Efficiens per influxum. Vide plura apud Buxt. jn Diflert. de Nominibus Dei. Addi posset & haec ratio , quia in principio Genescos, ubi agitur de creatione , statim dicitur 0>r6N t*sn 3 Creavit Elohim. z. Capellus in Diatriba de nomine O’itbfct , Capite 3. negat nomina Divina Eloah Sc Elohim eile concipienda sub concentu alicujus proprietatis Divinse in particulari, uti caetera Nomina Divina, '1V . 376 DISSERTATIO XXXII. }V^y &c. sub conceptu unius proprietatis Divinae communiter concipi solent: sed vult Eloab & Elohim in conceptu suo involvere omnes proprietates sive perfectiones Divinas, quemadmodum in aliis linguis no. men Deus. Omnes enim Gentes hoc nomine in lingua sibi propria & vernacula designant summum Numen , quod omnes perfectiones in se Comprehendit, Haec ultima sententia mihi verosimillima videtur : nam concipiendo Elohim, non concipimus eum sub hac vel illa proprietate; sed in genere concipimus eum ita, quemadmodum Graeci Q»v, Latini Deum, & Belgae Godt concipere solent, IV. Tertio quaritur. Quibus nomen Elohim praeterea in S. Scriptura tribuitur quam vero Deo? Ee/pondeo i. Nomen Elohim tribuitur Magistratui sive Judicibus > Psal. 82- 6. Ego dixi an« O’hSn vos Dii estis : & versu 1, Deus dicitur, stare in medio OTQn Judicum. Et Exod. 21. 6. Dominus adducet eum pl’n^K Sn ad Deos , hoc est, Judices. 2. Nomen Elohim etiam tribuitur Angelis , Psal. 8- 6. Fecißi eum inferiorem paululum O’n^Na infra Angelos ; quam vocem per Angelos Vertit Apostolus in Epistola ad Hebraeos cap. 2. v. 7. Fecißi eum paulijper inferiorem Angelis. Et Psal. 97, 7, Adorent oum omnes Angeli ; quam vocem similiter idem Apostolus in eadem Epistola cap. 1. V. 6« transfert: Et adorent eum omnes Angeli Dei , 3. Tribuitur falsis Diis, Exod, 22- iy- Qui sacrificat Diis Falsis , anathema fit. Sic eodem nomine etiam Vitulus aureus appellatur Exodi cap. 32. v. 31, V. Quarto quaritur. Ob quas causas nomen Elohim aliis creaturis tribuitur quam vero Deo? Ee/pondeo. Causae appellationum ( licet non eaedem assignentur ab omnibus) videntur fere esse hae sequentes. Primo. Nomen Elohim conceditur Regibus , Magistratibus & Judicibus propter has rationes. 1. Quia sunt supra communem reliquorum sui generis sortem & conditionem: nam illud Divinum vocamus , quod est eximium & excellens; sic Divinum scriptum, Divinum ingenium nominamus illud , quod est excellens supra reliqua sui generis scripta & ingenia. Similiter montes excelsi, qui caeteris montibus altiores sunt, vocantur Psal. 36. 7. montes Dei. 2. Vel nomen Elohim datur Magistratibus & Judicibus , quia vicem De Nominibus Dei Hebraicis. 377 cem Dei in hisce terris gerunt: illi enim ssepilsime exequuntur judicia Dei, puniendo sontes, quos Deus puniri jullif. Fortasse Reges & Magistratus vocantur Elohim, quia subditi saepe Reges suos & summos Magistratus ita colunt, ac si Dii essent. Secundo. Nomen tribuitur Angelis, j. Quia in ipsis Divina Si coelestis gloria quodammodo refulget. 2. Verolimiliter nomen Elohim tribuitur etiam Angelis; quia vulgo hominum errore tum temporis pro Diis habebantur ab hominibus impiis & ab idololatris. Nam vix videtur verosimile Angelos in principio tam specioso nomine ab ipso Deo fuisse nominatos ; quia tam magni- ficum nomen fuisset in hominibus magnum idololatriae periculum. Facilis enim datur a nominis communicatione ad honoris & cultus communionem transitus. Sed dices: simile periculum etiam est in Regibus & summis Magistratibus, qui tamen k Deo vocantur Elohim. Epjp. Tantum periculum non est in Regibus & Magistratibus ; quia homines fatis vident eos non esse Deos, sed mori instar aliorum hominum. Deinde Angeli sunt magis similes Deo : nam sunt immortales & plane spiritualis naturae ; quum Magistratus sint mortales, & praeterea corpus habeant. Tertio. Nomen Elohim datur salsis Diis; quia idola sive falsi Dii pro veris Diis a cultoribus suis habentur. VI. Quinto quaritur. Quum nomen Elohim tribuatur vero Deo, & nonnunquam etiam creaturis : quaeritur ; Utrum de Deo, an vero de creaturis dicatur in primaria significatione ? Eejpondeo i. Maimonides More Nevoc. parte 2. cap. 6. pag. 119. in initio ait: Hoc nomen primario fignificat Judices , A metaphorice transfertur ad Angelos & Creatorem , eo quod ipse fit Judex super Angelos. Sed haec sententia salsa est. Nam nomen Elohim rariflime dicitur de Angelis & de Judicibus, sed millenis fere in locis de vero Deo; & illud magis pro propria significatione est habendum, quod saepissime in S. Scriptura usurpatur, quam illud, quod tantum rariflime est usitatum. 2. Aben Ezra videtur asserere hoc nomen primario dici de Angelis ; & Deum vocari Elohim, quia ejus opera fiunt per ministerium Angelorum. Sed haec sententia eodem modo refutatur, quo prima refutata est. Deinde Deus non vocatur Elohim , quia omnia mediantibus Angelis Philol. Hebr. Bbb crea- 378 DISSERTATIO XXXII. creavit : nam Genes, i. i. dicitur , quod Elohim creaverit coelum, terram & lucem , antequam essent Angeli , quibus mediantibus potuisset creasse. z. Nos putamus nomen Elohim in prima & propriä significatione competere Deo , & in secundaria significatione Judicibus & Angelis. Rationes ejus assertionis jam jam dedimus. Vide plura apud Buxtor- fium in Dissertatione de Nominibus Dei. VII. Jam sequitur celebris & diu agitata inter Doctos quaestio sexta , quä quaritur: An ex nomine pluralis numeri Elohim, conjuncto cum verbo singularis numeri ( ex. gr. 101 ) possit probari Trinitas, vel ad minimum pluralitas Personarum in unica essentia Divina ? spondeo. Nego cum Calvino, Mercero , Drusio , Paraeo, Goma- ro , Buxtorfio, & cum multis aliis praestantilsimis Theologis & Philologis. Nolumus hanc sententiam tantum auctoritatibus confirmare , & Judaeis vel Socinianis ullo modo patrocinari, rhhn abfit hoc: sed volumus rem ipsam e genio Linguae Hebraicae ad exactam trutinam , ab omnibus praejudiciis liberam > penitius examinare. Prime considerabimus ipsum nomen OTO& Elohim , & probabimus illud, (licet saepissime de creaturis in significatione plurali usurpetur) in quamplurimis locis attribui rebus singularibus ; quod sequentibus exemplis confirmamus. I. Angelus ille singularis , qui apparuit Manoae, vocatur Elohim : nam Judic. iZ. 12. habetur : Moriemur , quia vidimus Angelum. 2- Nomen Elohim saepissime in S. Scriptura dicitur de unico Idolo in singulari: sic Exod. Z2. Z l. vitulus aureus vocatur 'NhN Deus aureus , 8 c versu 4. Aaron ostendens aureum vitulum , dicit hSn Hi sunt Dii tui, qui te eduxerunt e terra Mgypti. Et Judic. 16. 2Z. 24. Idolum Dagon vocatur Elohim , pnS Dagoni Deo suo, &. jnj dedit Deus NOSTER Sampsonem. In his locis sermo est de rebus singularibus, scii, de vitulo aureo & de Dagone. z. Moses dicitur Exod. 4. 16. Pharaoni fuifle in Deum. 4. Area vocatur D’D^K: nam Phelistaei de adveniente arca in castra > Mraelitarum dicunt, OTl^St fc!3 venit Deus. Capellus in diatriba sua de hoc nomine varias exceptiones contra haec exempla adfert, quae facile ä quovis solvi possunt. Secando. De Nominibus Dei Hebraicis. 379 Secundo. Elohim non denotat plures Deos sive personas', etiamsi sit pluralis numeri : nam fecundum genium Linguae Htbraeae multa alia nomina pluralia, significantia dominium aliquod , ut Beha- litn & i—una Adonim , seepilfime per singularem numerum explicantur. Exempla sunt haec sequentia ; Exod. 2 r. 19. dicitur vhjls in plurali cum affixo de unico domino : nam scriptum est lJ’lDtJt’ : Quod si bos petulcus fuerit antea , & quamvis denuntiatum fuerit Domino ejus , A non asservaverit eum. Habetur proprie dominis ejus i sed ex adjuncto verbo UIOtSM apparet vSjD singulariter esse explicandum. Simile exemplum invenitur in eodem versu noi» Domini ejus pro dominus occidatur. Utrumque verbum est singulare, sed nomen est plurale , & nihilominus de unico domino tantum sermo est. Sic Exod. 22. Ii. dicitur np*? de unico Domino. Simiiiter Jes I 3. etiam sumitur de unico Domino. Etiam 001N nomen pluralis numeri fiepifllme de uno singulari dicitur , ut Gen. 24. 9. VJ1N DmjH “p> rinsl sub femore Abrabami do~ minorum suorum, hoc est, domini sui. Gen. 42. ?o. Josephus vocatur fUtn Vir ille Domini terra. Genes. 40. 1. □rPJtNb Dominis suis Regi &c. Ex his exemplis apparet nomina pluralia fepiffime etiam in singulari numero usurpari. Vide Lexicon Hebn Buxtorfii. Hsec duo nomina & O’JIH plane conveniunt cum Elohim: nam sicuti illa duo nomina in singulari & in plurali numero usurpantur, sic etiam dicimus Eloah & Elohim. Deinde sicuti eadem illa in plurali significant singulariter, sic etiam Elohim ; uti jam multis exemplis probavimus. Buxtorfius , videns ex multis illis exemplis nomina pluralia sopiffitne significare singulariter , hanc exinde formavit regulam in Syntaxi cap. 2. Nomina dominii ptK , 0>nhx , hyjs , ex lingua use & proprietate, efferuntur numero plurali cum antecedente singulari , ad summam dignitatem gT honorem excellentissimum persona indicandum , ut He- braorum Interpretes tradunt .. Tertio . Ex tali constructione non potest probari pluralitas personarum; quia saepissime verbum singulare conjungitur cum nomine plurali, ubi tantum sermo est de unica persona. Exempla occurrunt quamplu- rima, quorum pauca tantum adseremus. Exodi cap. 21- v.4. legitur; 1*7 jn» VJiK OH Si domini ejus, Bbb 3 pru 380 DISSERTATIO XXXII. pro dominus, dederit ei uxorem. Hic VJ 7 X nomen plurale conjungitur cum verbo singularis numeri, & tantum de unico domino est sermo. Exod. 21. 9. nöl’ 03 etiam dominus ejus morte afficiatur i ubi vSj ?3 etiam est pluralis numeri cum affixo. Genes. 42 : 30. de solo Josepho dicunt 131 NpX Domini terra \ ( pro dominus ) loquitur. Psal. 4s. 8- de solo Patre dicitur Elohim , 1NV2 D'n^N unxit te Deus. In hoc Textu fit mentio trium Personarum, & verbum singulareqns’0 conjungitur nomini plurali CDTI^N , quod eo in loco solum Patrem denotat. Simile exemplum occurrit 2. Sam. 2: 7. ubi de solo Saule dicitur , SlX 57 D 3 UV 1 N na mortuus est domini veßri ( pro dominus vefler ) Saul. Etiam nomen plurale aliquando jungitur cum pronomine singulari: ex. gr. Jos. 24:19. l*siin D’SHp '2 nam Deus fandus ipse ejt ; ubi Elohim est plurale & -rin singulare. Simile exemplum habetur Malach. 1: 6. in 0'JtX Dominus ego. Buxtorfius in Syntaxi , cap. x. ex his similibusque exemplis format talem regulam. Hic Ennallage numeri efl , quando Nomina Dominii pluralia junguntur verbo singulari , ad summam majefiatem exprimendam, five ut Hebrai loquuntur , ad indicandum > dtrisn ’ttn Pluralitatem VIRTUTUM ET Potentiarum in persona dominante. Ad hanc regulam etiam referri potest illud Jobi cap. 40. v. 10. ubi j plurale HVIDru jungitur cum verbo singulari Interpretes expli- | eant nomen plurale naro per Elephantem ; Sl inquiunt esse plurale ob i magnitudinem, qua instar plurium est. Simile exemplum invenitur Joci 1: 20. in verbis mst jnjin Bestia agri clamat ; ubi nomen plurale jungitur cum verbo singulari. 1 Quarto. Si flftx in singulari denotat Deum , ergo in plurali, si denotet plures , denotabit plures Deos , & non personas; & per consequens liceret dicere dari plures Deos : sed hoc esi absurdum. Consequentia est firma: nam numerus pluralis differt ä singulari non in significatione, led tantummodo in pluralitate. Ergo si in singulari numero denotet Deum , in plurali significabit plures Deos; quod tamen nemo concedet. Quinto De 'Nominibus Dei Hebraicii. 381 Quinto. EtTam nomen plurale 00"IN Adonim tribuitur Deo ; ex eo tamen nemo hactenus, quod sciam , Trinitatem vel pluralitatem personarum conatus est probare. Ex.gr. MuLtch. i. 6- habetur, ’JX G\ 3 " 1 X Domini ego. Cur magis haec loquutio ’JN G'N^?X denotabit pluralitatem, quam pnecedens >JX G'J"IX ? Deuteronomii capite io. v. 17. conjunguntur in eodem versu ’srix 0>nSx & D’JIttn ».HX, cum verbo singularis numeri. Si pluralitas personarum poilit probari ex OVl'jxn ’H^X , quare etiam eadem non probabitur ex G'inxn \nx 'i Detur verosimilis ratio hujus diversitatis. Praeterea nomen plurale cum Kametz in fine soli Deo in S. Scriptura tribuitur; inde tamen non solent pluralitatem personarum in Deo probare. Vide plura apud Buxtorfium in Diisertatione de Nominibus Dei. VIII. Hinc jam elicitur hoc consectarium: si rie quidem pluralitas personarum ex constructione verbi singularis cum nomine plurali posi sit probari, multo minus inde probabitur Trinitas. Plerique etiam auctores, qui ex illa constructione pertonarum pluralitatem conantur probare, negant, quod inde etiam Trinitas probari poisit. Ex his videmus argumentum , desumptum ä verbo singulari, conjuncto cum nomine plurali, non esse firmum pro probanda pluralitate vel Trinitate personarum. IX. Verum aliud argumentum, desumptum ä prima persona pluralis numeri, est firmum pro probanda pluralitate personarum Divinarum. Ex. gr. Genes. 1.26. dicitur, G1X ficiamm hominem. Ibi Deus alloquitur Trinitatis personas: nam est contra genium linguae sanctae usurpare verbum plurale primae personae pro persona singulari. Haec jam clicta sufficiant de Nominibus Dei Hebraicis. DISSERTATIO TRIGESIMA.TERTIA, D E Integritate Textus Hebraici Veteris Teii, in genere, & de voce nX3 Psal, 22 . v. 17. in specie. §. j. Inquiritur an Textus H ehraus V. T. fit corruptus , uti Pontificii aß erunt ? 2 Docetur de quali corruptione non fit qutsfiio inter ms fi> adversarios , fis de quali fit quaflio. 3. Tria probanda sunt quando volu - mus evincere Textum Hebraum esse incorruptum. 4. Multis argumentis probatur Ju~ B b b 3 daos / 582 DISSERTATIO XXXIII. daos Vetus Tefl. nunquam corrumpere voluijfe : Nec etiam potuisse fi vel voluissent. 6 . Nec etiam revera esse corruptum. ij. Vetus T. non est corruptum d Ju- deris etiamsi fuit jurati hostes Christianorum. g. Vulgares Judaei vocales Veteri T. non addiderunt, multo minus falsas. 9. Corruptio Textus Hebraici non probatur ex o&odecim vocibus qua vocantur CDnfllD flpfl correctio {sive ordinatio ) Scribarum. 10. Nec ex differentia verfionum d Textu Hebrao. 11. Etiam non ex voce 'INO Pfal. 22. 17. circa quam duo. quastiones examinabuntur. 1 2. Multi statuunt vocem >182 effe corruptam. i z. Quod frustra probatur auBoritate stabbi Chaijm , dicentis fe in quibusdam Codicibus invenijfe 1182 . 14. Mafora Textualis , dicens ad Num. 24. 9. 1182 ejfe scriptum , non probat vocem >182 effe corruptam. 1 s. Non sequitur : Interpretes verterunt vocem '182 per transfoderunt , vel per foedarunt , vel per aliquod aliud verbum, ergo fuit in Textu 1182. 16. Vox illa non videtur corrupta d Juderis , quia in 1182 crucifixio Chrijli fit perforatio manuum ac pedum clare praedicuntur .. 17. Falsum est quod vox 1182 non non fit restituta in Bibliis tantum propter metum damni. 18- Diverse significationes vocis >182 recensentur, quarum, ultima , explicans per sicut leo , approbatur. 19-'Quatitor obje&iones contraham significationem proponuntur A solvuntur. I. De Integritate Textus Hebraici V. T. Sectio I. P Ontificii ad stabiliendam auctoritatem Versionis Vulgatae plenis buccis effutiunt Codicem Hebraeum multis in locis esse corruptum, & ä primaeva integritate alienillimum ; & per co-nfequens eundem non posse esse regulam fidei & morum, ad quem tanquam ad infallibilem regulam in controversiis tuto confugere licet. Audiantur hac de re verba Gordoni Hundaei Jefuitae, quae in Epitome Controversiarum Tom. 1 cap. 8- nimis au- daciter effutit : Non solum Textus Hebraicus est ambiguus , sed in multis etiam locis depravatus, qua tamen loca in nostra vulgata editione adhuc cor - reti e fis integre extant, quippe qua fari a est ante illam depravationem. Quare non reris faciunt illi , quirejerio vulgato fit sincero textu , confugiunt ad Tex- De integritate Textus Hebraici V. T. Z8Z tum Judaicum depravatum. Ob hanc causam operae pretium duximus penitius Codicem Hebraeum examinare , & inquirere : An Codex Hebraeus vel injuria temporis, aut Judaeorum malitia ita corruptus sit, ut in controversiis norma fidei & morum esse nequeat. Pontificii id affirmant, nos negamus. II. Ut quaestio melius intelligatur , prius haec sequentia praemittemus. 1. Quando defendimus Textum Hebraeum esse incorruptum , tum non loquimur de particularibus Codicibus Hebraicis, in quos facile malitia quorumdam depravatorum nonnulla vitia irrepere potuerunt: ex. gr. Genes, j. i s. in Bibliis interlinearibus apud Christophorum Plautinum A. 1^72. excusis , pro wn ipse, in gratiam Vulgatae Versio- nis , Xirr , ipsi , ut excuderetur , curatum fuit , addito circulo variae lectionis nota , ac si litera Vnu scripta suhlet loco Jod. Haec corruptela > insigni insuper vitio typographico aucta mn pro Nin, in lucem prodiit. Sed hujus pudendi facinoris postea Pontificios puduit, qui in reiterat» editione A. 1 5 84. pristinam lectionem tilN ipse restituerunt. Hanc impudentiam superat adhuc alia , quam adhibuerunt in Psalterio Latino Bonaventurae, pro Deo substituendo Mariam. Judaei etiam accusant Achabum, quod S. Codicem corruperit, scribendo fern per pro nomine Dei nomen Baal: ex. gr. Genes 1. 1. Achab dixisset > In principio creavit Baal, &c. Haec omnia detestamur. Nihilominus talia particularia vitia non obstant, quominus S. Scriptura in aliis codicibus incorrupta permanserit. 2. Non loquimur de vitiis, quae in nonnullos particulares Codices Hebraeos ex oscitantia Typographorum nonnunquam irrepserunt. Nam illa vitia in reiteratis editionibus utplurimum corriguntur. In plerisque Codicibus Hebraicis sunt quidem nonnulla talia menda, ex oscitantia typographorum nata, sed illa nullo modo obsunt integritati & incorruptibilitati Textus Hebraici. Editio illa Hebraica Veteris T. quam nos anno 1667. per Josephum Athiam Am- ftelodami in publicum emisimus , omnes alias editiones , etiam Bom- bergianas & Plantinianas multis parasangis superat. Quae propterea non tantum ab Illustribus & Praepotentibus DD. Belgii Ordinibus Generalibus est recepta, sed etiam a plerisque Belgii Academiis, imo etiam a Synagoga Judaeorum est approbata. Haec editio nonnulla vitia, 384 DISSERTATIO XXXIII. vitia, in aliis editionibus admissa , emendavit. z. Non est quaestio de vocibus irregulariter scriptis, hoc est, de vocibus defectivis, de vocibus plenis, de transpositis , aliisque non ordinario modo scriptis vel punctatis: nam illae voces ita irregulariter sunt scriptae ab ipsis Auctoribus librorum. 4. Non est sermo de levioribus quibusdam erroribus, qui fortasse injuria temporis vel incuria Typographorum in omnes Codices irrepere potuissent. Ex. gr. Posito , sed non concesso , quod accentus Pefik^ Maccaph , Dagesch lene vel in nonnullis locis Dagefcb forte , aliique accentus non distinctivi perierint ; Quid illa omnia ad sensum Textus Hebraei faciunt ? Plane nihil ; sive absint, sive adsint , perinde est, illa sensum non pervertunt, vel turbant; illa etiam auctentige veritatis Hebraicae nihil derogant. Buxtorfius in libro de antiquitate punctorum pag. 2Zl- puritatem Textus Hebraici strenue defendens, non vult propterea Textum Hebraeum jam in minimis punctulis esse, prout ab ipsis Auctoribus fuit exaratus. Verba ipsius sic sonant. ‘ c Non dicam , quod Santes Pagninus olim in Praefatione Gramma- " ticae suae scripsit & dixit ; Hebraea volumina nec in unii di&ione cor- “ rupta reperies. Neque enim existimo tales esse, ut in nullo plane pun- " ctulo, apiculo , aut literulä , a primis Mosis & Prophetarum auto- “ graphis apographa unquam discesserint , aut nullum omnino vitium " vel levissimum in eos irrepserit. Nam ne ipsi quidem Judaei hoc a C- “ serunt, qui & antiquitus jam exemplaria corrupta , sed ab Esrä ite- " rum correcta esse &.restituta fuisse; & posterioribus temporibus, cum " inter celebres Auctores , tum inter exemplaria varia, dissensiones & " discrepantes quasdam lectiones notant. Tales sunt praeter notas rS " Keri uketif, dissensiones de quarundam Vocum lectione inter Judaeos " Orientales & Occidentales, & inter Ben Ascher & Ben Naphtali &c. Hinc apparet , etiamsi talis corruptio in talibus minimis concedatur, vel non concedatur, nihil propterea derogari puro sensui, qui ab ipsis Scriptoribus in Textu Hebraeo est intentus. s. Quaestio , quae inter nos & adversarios circa integritatem Textus Hebraei movetur , est majoris momenti , scii, de erroribus , sensum Textus Hebraei ita pervertentibus , ut in locis controversis regula decisionis esse nequeat. Nos pernegamus Textum Hebraeum in pro, batiffimis Codicibus esse corruptum , ut regula fidei & morum esse non possit. III. Ad De integritate Textus Hebraici V\ T 38 ^ I I. Ad hanc integritatem Textus Hebraei evincendam haec tria sequentia probanda erunt. 1. Quod Judaei nunquam voluerint Vetus Teil. corrumpere. 2. Quod iidem nec etiam Christiani unquam Vetus Teii, ita potuerint corrumpere. z. Quod Vetus Testamentum etiam revera non (it corruptum. Haec tria post invicem probabimus. IV. Primo quaritur. An Judaei unquam Vetus Testamentum Hebraicum voluerunt corrumpere ? Respondeo negando. Rationes negationis sunt hae sequentes. 1. Obstat eorum religio , sive potius iuperstitio circa conservationem Textus sacri. Judaei magna reverentia sunt affecti erga S. Scripturam ; non audent illotis manibus Textum attingere , insidere grande ducunt esse nefas: imo potius centies mortem obirent, quam ut •paterentur aliquid in Textu sacro mutari. Tradunt indicenda esse jejunia , & metuendum , ne totus terrarum orbis in pristinum chaos redigatur , si forte fortuna contingat Codicem S. in terram cadere. Si ergo ex natura tali religione affecti versentur circa externum corticem S. Scripturae ; Quis eorum unquam ausus suisset sacrilegas suas manus in Textum S. injicere , eumque corrumpere ? Judaei etiam admodum superstitiosi sunt in exscribendis Codicibus sacris; tale requiritur atramentum; membrana debet esse pura, & abscissa ab animali puro, ac parata a Judaeo ; & nescio , quibus non ceremoniis membranas illas parare soleant, in quibus Textus sacer describitur. 2. Si Judaei sacrum Textum corrumpere voluissent, illam corruptionem praecipue instituissent in illis locis , in quibus prophetiae de futuro Meisia clare describuntur. Nemo unquam Judaeos accusavit, quod voluerint vel tentaverint corrumpere insignes prophetias de adventu Meffiae , quae describuntur apud Jesaiam capitibus septimo & quinquagesimo tertio , aut Geneseos cap. 49. v. 10. vel Danielis cap 9. versibus 24. 2s- 26. aut Haggaei capite 2. & in aliis Veteris T. locis. Imo quis unquam expertus est vel vidit Judaeos in illis locis ullam corruptionem instituere voluisse ? Ergo multo minus verosimile est Judaeos unquam aliquam corruptionem voluisse instituere in aliis locis, quae fidem Judaicam non refutant. 3. Si Judaei unquam S. Scripturam corrumpere voluissent , hoc Philol. Hebr. Ccc tea- 386 DISSERTATIO XXXllI. tentässent etiam in Paraphrasibus Chaldaicis , quae saepissime multo clarius sententiam Judaicam refutant , quam ipse Textus Hebraeus; praecipue cum sciamus Paraphrases illas apud Judaeos esse magnae & apud nonnullos auctenticae auctoritatis. Et propterea, si Scripturam corrumpere voluissent , talem corruptionem etiam instituissent in Paraphrasibus ; quia saepe fortius inde convincuntur quam ex ipso Textu Hebraeo. Ex. gr. Genes49. 10. legitur: Sceptrum non recedet d Juda , donec Silo veniat, &c. Nos per Silo intelligimus Messiam , quod Judaei negantj sed convincuntur ex tribus Paraphrasibus Chaldaicis, quae vocem rh'lff Silo explicant per Nrv©0 Mejsiam. Similiter probamus ex iisdem Paraphrasibus vocem ibidem denotare Sceptrum, Sl non virgam j prout quidam Judaeorum eam vocem explicant: nam Paraphrastae vocem 132^7 exponunt per & J'tD'btJ' Rsges & Dominatores , &c. Plurima talia exempla in medium proferre possemus , nisi brevitati studeremus. 4. Judaei non videntur unquam 8. Scripturam corrumpere voluisse, quia ipsis Codices corrupti admodum displicent; & lege quadam apud ipsos cautum est, ne librum Pentateuchi Manufcriptum diutius apud se retineant quam triginta dies. Praeterea si integrum folium membranae contineat tria errata , corrigibile est; sed si quatuor contineat, judicant illud folium esse rejiciendum. s. Quid dico de voluntate corrumpendi S. Scripturam, iidem e contra omnibus conatibus > & fere ridendis > ejus integritatem semper conati fuerunt conservare. Nam omnes lite ras totius Veteris Test. & plerof- que accentus, ac omnes versus numerare , & plerasque irregulares voces annotare, non est signum , quod 8. Scripturam corrumpere voluerint, sed e contra, quod eandem conati fuerint conservare. Haec omnia antedicta, imo multo plura , Masorethae magno labore circa conservationem S. Scripturae effecerunt , quod etiam supra in Dissertatione 22- multis probavimus. Ex his jam manifestum est Judaeos nunquam S. Scripturam corrumpere voluisse. V. Secundo qaaritur. An Judaei unquam potuerint Vetus T. corrumpere ? Rejpondeo negando. Rationes , quibus hanc sententiam probamus, sunt hae sequentes. 1. Obstat studium Masoretharum , qui, ut Textum S. integrum servarent , omnes literas, multas voces, omnes versus , &c. numerarunt. De integritate Textus Hebraici V. T. 387 runt. Si quidam Judaei suissent, qui Textum sacrum unquam corrumpere voluissent, iidem hoc efficere non potuissent; quia statim ex Maiora redargui potuistent. Si enim quidam literam aliquam substituere, ve! voces aliquas mutare, vel versus quosdam e Textu ejicere voluit sent , statim Masora illam corruptionem monsträsset. Et scimus studium illud Masorethicum non esse recens, sed perantiquum. Ipse Et dras & Viri Synagogae magnae sunt primi Auctores Masorae. Praeterea fuerunt alii Masorethae , qui studium hoc praestantiffimum , ab Esdrä inchoatum , continuarunt. Rabbi Aben Esra , qui circa undecimum saeculum post Christum vixit, refert , quod viderit nonnullos libros ä Masorethis examinatos , ubi quindecim Seniores jurejurando confirmant, quod tribus vicibus attente considerarint singulas dictiones , singulas literas , singula puncta &c. Hinc Maibrethag Masoram vocare solent nninh dD Sepem Legis ; quia ea S. Scripturam a corruptione defendit. 2- Posito, quod quidam scelesti Judaei fuissent, qui S. Scripturam : corrumpere voluissent, judico hoc ipsis fuisse impossibile : quia Codices ! Hebraei fuerunt permulti, & per totum orbem fere dispersi ; quorum quidam fuerunt in manibus Christianorum , alii in manibus piorum Judaeorum , vel nonnulli etiam in publicis Bibliothecis fuerunt at servati, qui in potestate malevolorum illorum Judaeorum non suerunt: 1 quique propterea eosdem corrumpere non potuerunt , etiamsi voluit sent. 3. Obstat Divina Providentia, & sedula Dei cura circa 8. Scripturam. | Omnia alia scripta , circa tempora Mosis & Prophetarum composita, jam diu perierunt ; sed Vetus Test. utpote scriptum Divinum, semper I contra insultus Diaboli fuit defensum. Ratio ejus conservationis est Dei I Providentia, quam Christus ostendit Matth. s. ig. Amen dico vobis, donec pratereat cedam & terra , unum jota mus apex non prateribit ex Lege , donec omnia fiant. Et Luc. 16. 17. Facilius efl cielum & terram transire , quam Legis unum apicem cadere. Si ne Jota vel apex perire potuerit, ergo multo minus aliqua pars Legis Divinae. Si enim Providentia Divina circa S. Scripturam eo usque progrediatur, ut ne unicum jota vel unicus apex e Lege tolli possit , sequitur quod Judaei Vetus T. univer- sim corrumpere non potuerint: nam sic apex etiam de Lege cecidisset. Vide plura apud Glaifium Philol. Sacrae pag. 2s. VI., Tertio quaritur. An Vetus Test. etiamsi Judaei idem nunquam Ccc 2 voluc- 388 DISSERTATIO XXXIII. voluerint vel potuerint corrumpere , revera jam fit corruptum ? Rejpondeo negando. Nonnullae rationes , ad priores quaestiones jam supra allatae , etiam hanc quaestionem probare possent. Sed eas rationes jam praeteribimus, & solummodo hanc sequentem hic urgebimus: scii. Si VetusT. esset corruptum, illa corruptio accidisset velante Christum, vel post Christum. Illa corruptio non videtur instituta ante Christum. 1. Quia Christus' procul dubio auditores suos monuisset de illa corruptione. Verum Christus non admonuit auditores suos , sed e contra ad Scripturas Veteris T. eos adhortatus est; dicendo Joh. 5. 39. Scrutamini Scripturas t scii. Veteris T. 2. Christus multa dogmata ex Veteri Test. probavit ; quod sine praemissa cautione procul dubio non fecisset , si idem corruptum fuisset. r. Christus vel Apostoli unquam Judaeos reprehendissent , & salsitatis eosdem accusassent, si 8. Scripturam corrupissent: sed e contra Apostoli eos, tanquam veros ejusdem conservatores , laudant ; cum ajunt ad Rom. z. 2- Eis concredita ejfe verba Dei. Augustinus Judaeos propterea vocat Capsarios ; quia S. Scripturam ita conservarunt. Vetus Test. etiam non videtur corruptum post tempora Christi Sc Apostolorum, propter has rationes. 1. Quia Masora extabat, quae Vetus Test. non tantum ante , sed etiam post Christum diu incorruptum potuit servare. 2. Fuerunt post tempora Apostolorum multi viri Aposlolici, viri pii & eruditi, Patres Graeci Sc Latini , ut Augustinus, Origenes , Hieronymus, aliique quamplurimi , quorum quidam circa quartum secu- lum post Christum vixerunt. Hi Judaeos salsitatis accusassent, si circa illa tempora 8. Scripturam corrumpere voluissent. Sed e contra multi ex illis Patribus testantur S. Scripturam esse incorruptam : ex. gr. Hieronymus in cap. 6. Jesaiae inquit: " Quod si aliquis dixerit He» " braeos libros a Judaeis este falsatos : audiat Origenem , quid in " octavo volumine explanationum Jesaiae huic respondeat quae- « stiunculae : quod nunquam Dominus, & Apostoli, qui caetera cri- « mina arguunt in Scribis & Pharisaeis , de hoc crimine , quod erat « maximum, reticuissent &c. Vide plura testimonia pro integritate Textus Hebraici ex Veteribus allegata apud Clariss Hotting. lib. r. cap. 2. qusest. 4. Thes. Philpl. Inspiciatur etiam Edvrard Leigh in System. / De integritate Textus Hebraici V. T. 389 System. Theol. Anglice conscripto, pag. 82. VII. Contra haec praecedentia nonnulli conjecturas quasdam proferunt, ex quibus putant se probabiliter probare posse S. Scripturam a Judaeis esse corruptam. Primo objiciunt. Judaei sunt jurati hostes Christianorum ; ergo procul dubio Vetus T. in odium ipsorum corruperunt. Pejhndeo i. Non tam respiciendum est ad ipsorum odium , quam quidem ad Dei providentiam. 2. Si Judasi propter odium Christianorum quaedam loca mutare voluissent, procul dubio ea loca mutassent, quae fidem Christianorum confirmant: sed hoc non fecerunt. Ergo non videntur S. Scripturam unquam voluisse corrumpere. VIII. Secundo objiciunt. Judaei , qui sunt vocalium Auctores, in odium Christianorum procul dubio falsa puncta consonantibus subscripserunt. Rejpondeo i. Judaei sive Masorethae Tyberienses non sunt Auctores vocalium. 2. Posito & non concesso , quod Judaei sint primi inventores vocalium ; Unde, quaeso , probabitur eos falsas vocales addidisse, nisi ex vanis conjecturis ? IX. Tertio objiciunt. Sunt octodecim voces in Veteri lest. annotatae a Masorethis , quae vocantur CJHfiiDn sipfl CorreBio Scribarum : ergo quaedam loca olim videntur fuisse corrupta a Judaeis. Pgfyondeo r. Hic per Scribas intelliguntur ipsi Auctores librorum. 2. Vox PpJl non tam denotat Corre&ionem , quam quidem Ordinatio- nefn. Vide plura de hac objectione retro in Diilertatione 22- §. l s. X. Solent nonnulli adhuc multa alia loca ex V. V. adferre , quorum corruptionem probant ex versionibus antiquis; quia antiqui Interpretes olim aliter legerunt, quam hodie in Textu Hebraeo invenitur. Sed multa a talia loca, & responsiones ad eadem vide in Hottingeri Thesauro Philol. \ pag. 147. & finii De Voce Pfal. 22 . 17 . : XI. Praecipuus locus , ex quo Pontificii aliique conantur probare Textum Hebraeum Veteris Test. este corruptum; & per consequens non i polle esse regulam fidei & morum, occurrit Psalmo 22- versi 17. qui sic sonat : fyy) N' '2X2 erjna mj? ooSa umo >2 : Ut Ccc % osten- 390 DISSERTATIO XXXIII. ostenderem argumenta, ex hoc versu desumpta, esse tantum straminea & ficulnea, nullo modo probantia Textum Hebraeum vel injuria temporis, vel ex malitia Judaeorum , aut ex oscitantia Scribarum esse corruptum ; ideo statui has duas quaestiones enodare : 1. An hodierng lectio vocis HK3 jam usitata in omnibus Bibliis, sit genuina , & exarata ab ipso Davide ? 2 . Utrum vox HN3 debeat exponi per stent leo ; an vero per transfoderunt. XII. Ad priorem quaestionem respondent non tantum Pontificii, sed etiam multi Reformati, dicentes vocem illam a priscis Judaeis primo ex mera librariorum inscitia , deinde ex mera malitia esse corruptam; & scribi debere TIX3 foderunt , sicuti etiam transfert vulgata versio. Sed quare hanc vocem prae caeteris corrupissent Judast ? Rejp. Quia in voce fodiendi manifestam de crucifixione Christi prophetiam videbant proponi, quae in pastione Christi etiam impleta fuit. Quando haec corruptio circa hanc vocem esset instituta ? Ante factam Masoram paulo post tempora Christi. XIII. Rationes , quibus hujus vocis corruptio statuminatur, sunt multae & variae. Prima desumitur ab auctoritate Rabbi Chajim, collectoris Masorae > conducti ä Bombergo , typographo Veneto, ut Masoram (quae hactenus usque ad annum circiter isOO. vel in separatis libris suerat descripta , vel ad marginem variis figuris in libris MSS. depicta,) hinc inde colligeret, & supra vel infra Textum Hebraeum, aut etiam nonnunquam ad latus ejusdem Textus collocaret ; quod etiam supradictus Rabbi in initio superioris saeculi praestitit. Hic in Masora magna finali ad ordinem literarum Alphabeti IN , h. e. inci- . plentium ab Aleph Reich , ad vocem sic fatur pag. io. versa, coi. 4 . circa f. n *0 31D3 C3’p»Ha DHflD li'pD3 npi n*n «pDa i p^a pj'&o »nsrpa jdn hso npi pa »h r-Lipan qftm trm cruiarna ruaj vnaya N 2 S 1 » : ÜIV njaj tvj'll ’Naiyai *Nn:na In quibusdam li'.ris corre&is in. veni scriptum Tiso & in margine leclum nso. Sed quafivi inter ULu vc- cei , qua cum Vau scribuntur in fine vocis , & leguntur cum Jod , sed non inveni illam vocem (N 8 I) numeratam in enumeratione earum i neque etiam recensetur inter varietatem , qua sunt inter Orientales & Occidentales. Rgjp. 1 . Non sequitur. In quibusdam codicibus fuit VISO , ergo ea «i li( : v tu 1 bi ci so bi J : in is f, u ]= 2’ £r k in h ci: !: D P Iu «1 sfe De voce nto. 391 ea est genuina lectio. Nam oppono illis paucis exemplaribus omnia re. iiqua exemplaria, etiam accuvatisiima , tam MSS. quamimprefla, in quibus omnibus, nisi totus fallor, habetur »3X3. Si fecundum multitudinem exemplarium sit judicandum , sane numerus exemplarium habentium » 3 X 3 erit decuplo, si non centuplo, major. 2 . Ha*c nota Rabbi Chajim non est nota JVlasorethica a Maforethis Masorse addita, sed est particularis glossa, quam ille Rabbi addidit; quaeque propterea etiam diverso charactere est exarata , neque ipsi Ma- sorse praejudicare potest. 3 . Ipsa haec glossa confirmat lectionem '3X3. Sic enim inquit Rabbi : quaesivi vocem 13X3 inter voces scriptas cum Vau & lectas cum Jod , sed non inveni. Ergo secundum Masoram non fuit VISO scriptum in Textu, & lectum per Jod in margine. 4 . Ipsa Masora finalis , cui haec glossa immediate est subscriDta, satis refutat lectionem 13X3 : nam sic eadem ibidem infit: '2 »3X3 *n«3 3^3 »n»u7 . > 3 x 3 33L7 jra »di pnna 31 ;»yap ♦Siii >->' »>S 3 , nxs naira’ 'r-»>xaj nrp, h. e. Vox »3X3 quater occurrit, bis cum Kvnetz, & bis cum Patach ; quorum loca sunt: Incurvavit se, accubuit sicut leo, Numer. 24 . 9 . Posui usque ad mane sicut leo, Jes 38 . iz. Conjuratio Prophetarum ejus in medio ejus : sicut leo , Ezech. 22 . 2 ). Sicut leo manus meas 383 ; quinque propterea non sunt tantae auctoritatis , quantae est ipsa Masora. Similiter est mihi Psalterium, Wittebergae typis Johannis Catonis Anno 1 ^ 66 . impressum , in quo est scriptum '383 , & in margine '383 & 133 : sed illud nullo modo potest praejudicare Masorae , quae ad minimum abhinc mille, vel forte abhinc bis mille annis est conscripta. XIV. Secunda ratio contra hodiernam lectionem desumitur ex Masora Textuali ad Numer. 24 . o. ubi sic habetur J?33 »DI '3 >3X3 33L? 392 DISSERTATIO XXXIII. 31 fü 1383 ,^31 >3' >383. *383 33D Hoc est, Vox '383 bis occurrit, quorum loca sunt , incurvavit se , accubuit sicut leo , Num. 24 . 9 . Sicut leo manus meas & P^ es meos - Psal. 22 . 17 . ubi 1383 scriptum est. [{est. 1 . Procul dubio haec nota Masorethica hoc in loco est vitiosa, & pro 1383 scribendum est >383. Nam Mafora parva , quae ibidem annotatur juxta Textum ad vocem >383 , contrarium docet , cum ait j’nna '31 j’i'Qp '3 'l , h. e. vox >383 quater invenitur , bis cum Kametz , A bis cum Patsch. Ergo Psal. 22 - 17 - invenitur , dicente Mafora, >383 cum Jod in fine. 2 - Alterum mendum, quod in Mafora Textuali ad Numer. 24 . 9 . occurrit, consistit in eo, quod dicat >383 bis occurrere , nempe eodem modo cum Kametz sub Caph; hic scii. & Psal. 22 . 17 . cum Numer. 24 . 9 . inveniatur '°>83 cum Patach ab initio. 3 . Si quis velit contendere Masoram Textualem Num. 24 . 9 . non este vitiosam» dico eam tum esse intelligendam de quibusdam codicibus, in quibus vitiose scriptum fuit 1383. XV. Tertia ratio est desumpta ab Interpretibus quibusdam, qui hanc vocem 1383 transtulerunt quasi verbum 1383. Ex. gr. Lxx. Interpretes, qui fere 300 . annis ante Christum vixerunt, verterunt vocam >383 per ros? us transfoderunt manus meas , & Aquilas per mv foedarunt , h. e. indignis modis tractarunt , ab ; Para- phrastes Chaldaeus per 8nX3 Tl? Pr?33 mordentes ut leo. Ergo antiquis temporibus videtur fuisse scriptum 1383 transfoderunt , & non >383 sicut leo. Pest. 1 . Hodierna versio Graeca non est eadem illa, quam olim trecentis annis ante Christum famosi illi Interpretes Graeci, qui abusive Lxx. vocantur, conscripserunt. Nam illa antiqua versio Graeca vel periit, vel si adhuc quaedam ejus rudera supersint, ea cum aliis versioni- bus Graecis sunt mixta : adeo ut pro antiqua & famosa versione Graeca (quae dicebatur esse correctillima, & cum fonte Hebraeo optime convenire ) jam ostendatur corruptissima versio. Ex. gr. Jonae 3 . 4 . habetur: Adhuc DI* C3'J?338 Quadraginta dies & Ninive sub- vertetur ; cum in versione Graeca Lxx. Interpretum habeatur er< toUs v/sepcu adhuc tres dies &c. Si aliquis inde vellet concludere : ergo antiquis temporibus in Textu Hebraeo fuit scriptum d’Q’ P3£>bt£> tres dies. An non talis se deridendum praeberet ? Fortasse a quibusdam Zelotis hic versus 17 . Psalmi 22 . est interpolatus, & transformatus ad Textum lfS£ lid © De voce nxs. 393 Textum Graecum Novi Test. ubi elocetur quod Judaei transfoderint manus & pedes Christi. 2 . Versio Aquilae , licet dicatur centum circiter annis post Christum conscripta, nihil hic probat. Nam si Aquilas legerit 11X3 , procul dubio illud sumpsit pro 11513. Nam 1J13 idem significat quod Et pro aliquando dicitur 1X3: nam hae duae literae frequenter inter se permutmtur. Et quomodo haec interpretatio verae lectioni potest pnvjudicare, cum Aquilas in interpretanda hac voce vehementer hallu- cinatus fuerit. Nam si 1160 debeat exponi per verbum , tum descendet a Rad. rnq fodare ; non vero a 112 vel INU , uti Aquilas putavit. Et cum idem Aquilas in Lingua Hebraica talem Radicem non inveniret, cogitabat este Syriacae originis, ubi invenit Ito habere significationem Hinc illud 11X3 vel »1X3 per ßeddrunt , etsi absurde & male, transtuht. ;. Paraphrastes Chaldaeus forte verbum', quod judicavit subintelligi, addidit, uti saepe alias factum est. Nam Interpretes Chaldaei non tam sunt Translatores , quam quidem Paraphrastae. Nonnunquam , praecipue posteriores > pro tribus vel quatuor vocibus Hebraicis substituerunt decem vel plures. Hic Paraphrastes, judicans sensum este ellipticum , si verbum »ilS’pn circumdederunt explicetur, videtur illud verbum , ad Textum supplendum , addidisse. Et sic »1X3 , vertens per P-P1N3 ficut leo , legisset, sicuti jam in omnibus fere Bibliis legitur. XVI. Quarta ratio est. Judaei videntur hanc praecipue vocem corrupisse; quia crucifixio Christi & perforatio manuum & pedum ejus hic clarissime praedicuntur, quando 11X3 in Textu retinetur. Re/A i. Verum est. Crucifixio clarius tum exprimitur: sed propte- rea ad eam denotandam , non licet vocem alienam in Textum intrudere. Imo si adderetur 'iSl sujpensus , tum adhuc clarius crucifixio exprimeretur : sed inde non sequitur, ergo Judaei sorte illam vocem e Textu eliminarunt. 2 . Si 11X3 mutässent ad obscurandam crucifixionem; quare non aeque mutarunt versum 19 . ubi clare divisio vestium & projectio sortis describuntur ? z. Nullo modo videtur verosimile eos Textum hunc vel ullum alium data opera interpoläste : nam potius centies mortem obirent, quäm ut paterentur vel hilum in Textu mutari. Qifis unquam tam Philo l. Heer, Ddd curio. 394 DISSERTATIO XXXIII. curiosus fuit circa conservationem Textus quam Judaeus? Quis omnes literas, voces, & versus numeravit sicuti Judaeus? Quare non mutavit alia loca fidei fuse directe opposita, ut Genes. 49 . 10 . Mich. 5 . 1 . Mal. 2 . Dan. 9 . &c. XVII. Quinta ratio est. Quod vox 1150 non sit restituta in Bibliis , factum est propter metum damni. Nam Judaeus quidam , corrector Bibliorum (dicente Drusio apud Amamam in Antib. Bibi. p. 461 .) ausus fuit denuntiare Bombergo , cum is vocem 1150 vellet restituere ad fidem correctillimorum codicum, se procuraturum apud suos ne ullum exemplar istius editionis emeretur. Rgfp. Non mirum : nam ille corrector credebat lectionem 1150 non este genuinam. Deinde sciebat eam novam lectionem este contra Ma- soram, quae expresse ait in Textu debere esse »150; & contra receptissimam lectionem. An non simile quid Christiani responderent typogra-* pho alicui, si locum aliquem sive Veteris sive Novi Testamenti contra receptam lectionem, quam credunt esse genuinam, corrumpere vellet? Vide pluribus Cl. D. Matthiam Wasmuthum hanc receptam lectionem »150 docte probantem & confirmantem in parte 3 . Vindiciarum pag. 3 ^ 1 . & seqq. XVIIf. Altera jam sequitur quaestio > concernens vocis »150 significationem ; de qua quaeritur: Utrum vox »150 debeat exponi per sicut leo i an vero per transfoderunt? De significatione hujus vocis variae sunt sententiae. 1. Augustinus Nebiensis in suo Psalterio quinquelingui, & Polanus in Syntagmate vocem »150 explicant per sicut leo , & subintelligunt verbum , ex. gr. transfoderunt. Nam tales ellipses sunt usitatae in Psalmis : ut Psal. 120 . 7 . Ego pacem ( subintellige dilige ,) at cum loquor , ipsi ad bellum (supple conclamant ) 2 . Avenarius putat vocem »150 esse compositam exi ha fodit, & /eo; sensu eo: sicut leo foderunt. Ergo 3 esset simul praefixa servilis & litera radicatis verbi 150 , quod in Lingua Hebraea est insolens. 3 . Gesnerus putat legendum esse '1R3 in regimine pro LONR3 perforantes. Sed talis expositio est contra punctationem receptam. Deinde a J113 in Participio Benoni esset Qlb, *ii3, & ä 150 esset DlJO, *1H3. 4 . Receptiflima sententia explicat QR3 per transfoderunt. Sed duo huic De voce h * o . M ion lia- ?1 siM ?a-' 3 on- )ere N 1 ■4 W 'hlt :f suat 9 j W! I vernis: i --> . 5 ’*f vw $ 39 * huic expolitioni obsunt, i. Tum dicendum est Aleph per Epenthesin interponi. 2. Tum in fine litera Jod esset loco literae Vau : nam fecundum regulam communem deberet scribi V3. Non sine ratione aliquis judicabit esse absurdum tales duas anomalias fingere in tam parva voce, constante tantum quatuor literis. s. Sunt qui exponunt vocem *7X3 per fient leo; & verbo ’JlÖ’pn aliam assignant significationem , hoc vel simili modo; ut talis sit sensus : Nam circumdederunt me canes , ceetus malignantium perforarunt ( perfoderunt vel inciderunt) instar leonis manus metu pedes meos : adeo ut ’JIS’pn descenderet a ipj habente eandem fere significationem cum 3pp ; nam literae 3 & fl facile inter se permutantur. In hanc sententiam inclinat Venerandus D. Voetius parte i. disputat, pag. 52. Si tali modo hic versus exponeretur, non opus esset vel Textum accusare corruptionis , vel ullam anomaliam in voce nM3 admittere. XIX. Contra hanc expositionem variae objectiones possunt formari. 1. Objeclio. Verbum ’JlÖ'pn significat circumcinxerunt a Radice tjp», inde in Hiphil est ssp? ambivit, circumivit , &c. Restondeo. Quidam judicant ’JlS’pn aeque posse derivari ä *lp3 excidi?. . incidit , perfodit , quam a f)p’ : nam uti a tPPJ in Hiphil fit , sic regulariter ä qpj sit 1ö*pn , & cum affixo . N am verbum epj perforandi > frangendi &c. significationem habere , probant tum ex Jobi cap. 19. v. 26. tum etiam ex Kimchio in Lexico ad Radicem fi|pj; ubi idem ad illa verba Jobi sic commentatur : läpp niy inxj 0*7131 oi*5?n St? T°irrr ivrri mr O'xSmn rtpji naw pvra nnn31 rTV33' Et postquam pellem meam perfoderint hanc i expositio est confregerunt & perfoderunt vermes hanc & dicit Textus fit*? de ojfe, & omnia illa significant fra&ionem & excisionem. Lxx. Interpretes, quia verbum ’JlSl’pn ä duabus Radicibus formari potest , duplicem significationem expresserunt: nam mgtk^or est ex significatione qpt circumcingere t & oifv^xv a JjpJ transfodere. 2. Obje&io. non significat ficui leo: nam litera 3 , utpote una ex literis 3^>31, est punctanda per Scheva , vel sequente guttural! cum Chateph-patach per Patach, uti hoc in loco. Rejp. Hic extruditur litera N; nam tres literae 3*73 saepe post se extrudunt n - & tum illae literae 3*73 recipiunt illud punctum, quod n hic reciperet. Est ergo pro ')trn3. Ddd 2 3 .Obj. 396 (DISSERTATIO XXXIII. z. Obj. Verbum Olfl'pn non potest conjungi cum sequentibus sicut leo <&c. nam notatur cum Athnach, denotante Colon: ergo post UlÖ’pn est Colon. stefi. Accentus Athnach communiter quidem denotat Colon , sed saepe nullam facit distinctionem , ut Genes, r. i. In principio creavit Dem coelum & terram. Sub voce 0'N^dt Deus est Athnach ; sed post illam vocem non est Colon. Vide etiam Psal.%3. 13. & 119. 13. &. 130.2. Jer. 7. 20. &c. 4. Obj. Masora magna finalis pag. 1. versa, coi. 4. sic fatur : "3M HD3 pmnni "33 {0 , h. e. Est Alphabetum constans ex binis vocibus, <\uee diversam habent significationem. Voces nonaginta odo , eodem modo scriptae, sed significatione differentes, post invicem ibi enumerantur. Ex. gr. 1 "U 33 bis occurtit in Bibliis , feil. Gen. 39. 12. ubi significat in veste ejus, sed Exod. 2r. 8- denotat in praevaricando ipsum. Similiter numeratur vox HiO inter tales voces: & dicit Masora eam vocem bis occurre in duplici significatione. ' ion ij; 'DNV ‘Q ’373 »J 133 D '3 HM 3 scii. Jes. 38- 13. ubi necessario per sicut leo debet exponi, & hic Psal.%%. 17. ubi secundum Masoram necessario debet aliquid aliud significare. stejp. Haec Masora est bimembris, cujus priorem partem, rejeda posteriore, approbamus. Nam ' 3 RZ occurrit bis: ergo olim Pfal. 22. 17. non fuit N 83 - Sed quod Masora judicaverit vocem HiO habere duplicem significationem , in eo errat Masora. Nam nemo facile dixerit Masoram falli non posse ; praecipue in assignandis significationibus vocum. Masorae officium primarium suit numerare h teras, voces, versus, &c. sed non indere significationes vocibus. Et scimus Commentatores vel Interpretes saepe hallucinari & caefpitare in excogitandis aut effingendis etymologiis & vocum significationibus; quare non potuisset eadem hallucinatio locum habuisse in Ala so- rethis ? Ex his concludimus vocem '182 este genuinam , eamque commodis, sime poste explicari per ficut leo. Vide plura de hoc versu apud Reverendum olim Praeceptorem & postea Collegam conjunctissimum D. Voe- tium in prima parte disput. p. 52. ubi etiam pag. 54. & seq>q. describitur sententia Buxtorfii de hoc eodem versu. Inspiciatur etiam Glassii Philologia Sacra lib. 1. Tract, 1. pag. 124. & seqq. DISSER- De Pentateuchis Manuferiptis . 397 DISSERTATIO TRIG ES IMA- QUARTA, D E PENTATEUCHIS MANUSCRIPTIS. §. 1. Ex curiosa librorum MSS. descriptione probatur Judaos Fetus T. non voluisse unquam corrumpere. 2. Duodecim sunt confideranda in libris MSS. primo materia , qua ejl membrana , circa quam , ut fit licita , multa requiruntur. Secundo dimensio: nam longitudo debet esse proportionata ejus altitudini. 4. Tertio conjunctio diversarum cortinarum. <[. Quarto atramentum ßieciali modo praparatum. 6. Quinto exemplar , juxta quod alii Codices scribuntur. 7. Sexto literae, qua sunt hodierna Hebraica. g. Septimo spatium inter lileras, di- Biones , lineus , seUiones & inter libros Pentateuchi. Sectio T. J Ani jam multis argumentis probavimus Judaeos Textum Hebraeum nunquam voluifle corrumpere : hoc idem etiam evinci potest ex curiosa librorum MSS descriptione. Ut hoc argumentum de libris Judaeorum MSS. melius Intelligatur , in principio sciendum est Judaeos in publicis Synagogis nunquam Textum Pentateuchi praelegere ex libris impresiis , sed semper ex manuscriptis; in quibus exscribendis miram adhibent curiositatem. Hanc curiositatem , ut inde etiam appareat quod Judaei nunquam S. Scripturam corrumpere voluerint, hac Dissertatione de- D d d 3 clara- 9. OBavo carmina Pentateuch. Exod. ls. A Deut. 32. alio modo sunt scribenda quam prosa. 10. Nono nomina Dei curiosius A cum majori devotione sunt describenda quam catera. 11. Decimo correctio librorum MSS. 12. Undecimo Libri MSS. tornatis lignis alligantur , fascia & palliolo involvuntur , lamina argentea fy fiy- lus argenteus anne&untur , & tandem in arcam, intrinjece & ex- trinsece ornatam , reconduntur. -IN' & scribuntur pro MN> & 13. Duodecimo Viginti sunt vitia, quorum singula faciunt libros MSS. profanos inutiles ad legendum ex iis. 14. Usus librorum MSS. profanorum & inveteratorum oßenditur. g 9 8 DISSERTATIO XXXIV. clarabimus. Maimonides in libro Jad Chasaka tomo primo, Hal. Thephillin capp.j. 8 - 9- & IO. & Schckardus ex ipso in libro qui vocatur tJSEta "pon (Mischpat hammekch ) modum libros sacros exscribendi dilucide describunt. II. Nos haec omnia, quae in describendis & descriptis libris sacris observanda sunt, ad haec duodecim capita reseremus. lYmio. Codicum MSS. Materia consideranda est, quae nunquam est charta vel papyrus; sed semper membrana. Quare ? Ut codices illi, qui magna difficultate exscribuntur , tam facile corruptioni obnoxii non eisent. Sed non perinde est , quali membranae Textus sacer inscribatur. Multae conditiones requiruntur, quae membranam illam licitam reddunt. 1. Membrana illa desumenda est ex animali mundo, & non ex immundo. Si enim membrana ex animali immundo desumpta sit, totus liber est profanus, & ad legendum ex illo illicitus. Omnes schedae, ex quibus fiunt Mezuzoth & Phylacteria , etiam ex pelle animalis puri praeparantur. Nonnunquam etiam solent in membranis avium scribere , sed aves illae debent esse magnae, ut magna pars Textus Hebraei commode in illis exscribi possit. Solent etiam in pellibus sponte mortuorum vel discerptorum scribere, fi modo pelles illae sint desumptae ex animalibus puris. 2 . Membrana illa debet esse parata a Judaeo , & non a Christiano ve4 Gentili; & quidem eum in finem , ut Textus sacer ei postea inscriberetur. Aliter si sit parata a Judaeo in alium usum , vel a Christiano aut Gentili in hunc uliim, ut inde liber fieret, tamen liber ille , qui inde pararetur, esset profanus. 3 Ipsi Judaei in membranis illis scribunt, non Christiani, non etiam Gentiles : nam librum a Samaritano scriptum comburunt; sed ä Gentili, vel ab Israelitico apostata, vel a servo , ä muliere, aut ä minorenni scriptum, in terra sepeliunt. 4 Non scribunt supra pergamenum contiguum carni, sed supra alteram partem, quae antea pilis ornata fuit. Si tamen corium in duas partes dissectum fuerit, scribunt in parte illa corii, quae suit vicina carni. Omnes regulae, in membrana describendae, prius sunt delineandae , ut scriptura appareat elegantior & rectior. Si liber absque lineato scriptus sit, habetur tanquam profanus: quia putant se hanc le- gem De Pentateuchi$ JSAanuscriptis. 39g gern de sulcis faciendis a Mose accepisse. Sulci linearum nonnunquam ducuntur a tergo, ita ut eminentiae antrorsum conspiciantur : in aliis tamen exemplaribus iidem fulci in illa ipsa parte ducuntur, in qua Textus describendus est. In duobus exemplaribus MSS. Estherae, quae possideo (quorum alterum est in folio , alterum in octavo ) sulci linearum ä parte scripturae ducti sunt. In exemplari MS. Estherae in folio fulci linearum non sunt ita conspicui > quam quidem in altero exemplari ; ita ut prima fronte illi sulci vix appareant. Judaei ex hoc ipso meo exemplari diu in festis Purini publice in Synagogis historiam Estherae & Hamanis praelegerunt. Omnes ergo Scribae tenentur sulcos in membranis ducere; nec puto etiam expertissimos Scribas sine lineato audere scribere. Tandem mihi comparavi Pentateuchum MS. (non tamen totum) nitidilsime in membrana conscriptum Francofurti ad Moenum , qui pro me inde allatus est per Rabbinum aliquem. In eo exemplari lineae tam subtiliter sunt ductae in parte scripturae, ut centesimus, licet admodum attendat, vix lineas conspicere possit, nisi de iis moneatur. III. Secundo. Consideranda est dimenfio librorum MSS. Judaei non solent libros iäeros in complicatis libris more Christianorum scribere, sed in longa continua membrana, quae aliquando vigiuti, triginta, vel etiam plures ulnas longa est. Haec dimensio sive distributio fecundum certas leges fit. I. Membranae longitudo ejus altitudini proportionata esse debet, ne craffities respectu altitudinis sit nimis enormis. Itaque altitudo Pentateuchi Manuscripti non est facienda longior ejus ambitu. Hoc optime observatum est in libris meis MSS. Estherae. 2- Communiter altitudo Membranae est fex palmorum, & longitudo ejus est proportionata alitudini. Si omnes membranae lemper ejusdem essent crassitiei, facile posset aliqua certa mensura praescribi, quam omnes Scribae commode sequi possent: sed quum hoc fieri nequeat; & ne altitudo ambitum excedat , solent nudas aliquot membranas a scriptura vacuas aliquoties convolvere , donec justam crasii- tiem nanciscantur. Deinde in rejectitia aliqua membrana prius experimentum faciunt, ut supputent in quantum literas augere vel minuere debeant. Altitudo mei Pentateuchi MS. est circiter trium pedum. Z. Multas columnas in qualibet membrana faciunt; aliter enim libri 4 oo DISSERTATIO XXXIV. libri MSS, in legendo nimium essent dissolvendi. Paginae columnares non debent esse ampliores & latiores semisse altitudinis , ne visus inter legendum ob regularum longitudinem titubet & hallucinetur. Mai- monides putat circiter 30. literas in qualibet regula esse scribendas, ut ter vox polysyllablca DD’JUiljD^aV familia veflra in ea commode describi pollit. Singulae mei Pentateuchi regulae fere etiam constant triginta literis. 4. Inter lingulas columnas spatium aliquod est relinquendum vacuum. Quantum? Duorum digitorum, ne lineae videantur esse continuae: sed paulo majus spatium est relinquendum inter singulas cortinas , ut illae commode consui possint. s. Lineae etiam secundum antiquam consuetudinem non sunt nimis multiplicandae, nec nimis minuendae. Non solent certum linearum numerum cuilibet columnae assignare ; communiter tamen non pauciores quam quadraginta octo, nec plures quam sexaginta regulas in qualibet columna exprimunt. In qualibet columna Pentateuchi jam laudati habentur regulae quinquaginta tres. 6 . Lineas in membrana non incipiunt ä summitate describere, & in extremitate paginarum finire : sed supra communiter relinquitur spatium trium digitorum vacuum , & infra spatium quatuor digitorum. Nam in exscribendis sacris codicibus etiam ornatus ratio habetur. IV. Tertio. Quia totus' Peutateuchus non potest in unica continui membrana describi, ideo variae membranae , quasi diversae cortinae, consuuntur & conjunguntur. Sed quomodo illa conjunctio diversarum cortinarum fieri solet, ut in illis commode totus Pentateuchus describi possit ? Respondeo: his sequentibus modis. 1. Non solent has cortinas nectere filis quibusdam sericis, vel cannabinis, sed nervis animalium mundorum. 2. Nervi illi , quibus membranae consuuntur , nectuntur extrinsecus , & non intrinsecus > ubi scriptura est , ne nodi illi varii Scriptu, ram deforment. 3. Si nervi illi vetustate vel casu quodam rumpantur , prima & secunda vice resarciuntur; sed non tertia vice, ne scriptura laedatur. V. Quarto. Non perinde est quali atramento Pentateuchi k Judaeis describantur; sed requiritur atramentum speciali modo confectum. Maimon H. Tephill. 1.4. transferente Schickhardo , sic ait. " Colligunt . K <1 II II ve fici a soli Ale teai tali p ^110 tl' te, intn 1 b; CE I tai Ii IMI, De Pentateuchis Manujcriptis. 401 ** gunt fumum olei, vel picis , vel sevi, vel talium, & pinsunt in exu- " sto ligno cum exiguo mellis, 6 t depsunt valde, donec attenuetur: “ postea exsiccant & reponunt. Tempore scriptionis macerant vel dis- " solvunt in aquis gallarum aut similium, & scribunt eo. Non solent vel unicam litterulam rubeo, viridi, alioque colore depingere. Pontificii veteres, exscribentes S. Scripturam, initia librorum & capitum a literis aureis, rubeis, & aliorum colorum inchoabant ; led tales colores solent Pentateuchos Hebraeorum profanare. Referunt de Pentateucho Alexandri M. quod in eo nomen Dei ubique aureis literis descriptum fuerit: sed Sapientes Judaeorum , de hoc Pentateucho interrogati, judicarunt e medio este tollendum. VI. Quinto. Ne errori esset locus, solent suos particulares Pentateuchos ex auctentico quodam exemplari describere. Antiquitus originale exemplar servabatur a Levitis in Sanctuario. Ex eo Rex Pentateuchum suum describebat & corrigebat : nam singuli Reges propriis manibus totum Pentateuchum exscribere tenebantur. Sunt quidem Judaei , qui integrum Pentateuchum memoriae callent, & £ quolibet dato loco recitare possunt : sed talibus tamen non licitum est vel unicam literam absque auctentico quodam exemplari scribere; ne, nimium memoriae confidentes , vitia quaedam in Textum sacrum intruderent. VII. Sexto. Non perinde est qualibus literis Pentateuchi describantur. Nonnullae conditiones requiruntur , quae literas licitas efficiunt. 1. Literae hodiernae Hebraicae usurpari debent : nam si quis aliis literis in describendo uteretur, is totum librum profanaret. 2. Occurrunt quaedam voces Chaldaicae in Pentateucho, ut Gen. z k. 47. sed illae etiam iisdem characteribus sunt exprimendae. Fuerunt nonnulli inter Christianos , qui Textum Hebraicum literis Graecis vel Latinis in commodum lectorum expresterunt, sed talis transformatio plane in libris MSS. Judaeorum illicita est. Z. Non licitum est voces aliquas dividere ; ita ut quaedam literae in prima, & aliae in sequenti regula scribantur. Nonnulli solent etiam quasdam literas extra communem regulam in margine aliquando collocare} sed hoc alii Rabbini prohibent. 4. Diligentiffima ratio habetur literarum Majuscularum , Minuscularum , Inversarum , Susoensarum , & Punctatarum. De Philol. Hebr. *Eee his 402 DISSERTATIO XXXIV. his vide supra in Dissertatione decima. In MSS. Pentateuchis, & in similibus libris Estherae , in Phylacteriis & in Mezuzoth diligenter attenditur ad septem literas , quae quibusdam corniculis sive apicibus superne coronantur. Etiam Scribae solent literam n cum gibbo , & literam Q stepe reduplicatam pingere. Rationes ejus scriptionis vide retro in Dissertatione 26. VIII. Septimo. Omnes literas decenti modo dispositae esse debent; St spatium quod inter literas & dictiones est relinquendum , non debet eile nimis magnum vel nimis parvum. Hinc variis modis distantias illas determinarunt. 1. Omnes & singulae literae a se invicem ita debent esse distinctae, ut una alteram non attingat. In multis linguis Orientalibus & Occidentalibus literae inter scribendum conjunguntur ; & propterea facilius scribuntur : sed in Scriptura Hebraica literae ita divisae este debent, ut spatium unius pili inter singulas literas vacuum relinquatur. 2. Inter singulas dictiones relinquendum est spatium unius lite- rulae. 3. Inter singulas lineas omittitur spatium unius lineae. 4. Inter sectiones clausas , quae in Pentateucho litera Samech denotantur, relinquitur spatium trium literarum ; inter sectiones apertat, quae litera Pe indigitantur , relinquitur spatium novem literarum ; Sc I inter sectiones maximas , quae tribus literis Samech vel Pe denotantur , g omittitur spatium trium regularum vacuum. Maimonides 'toto ca- 5 pite 8- in Ha). Tephil. omnes sectiones clausas 8t apertas enumerat, I & ibidem allegat loca in quibus sectiones aperta & clausa observari I debeant. Sectiones illae sunt variae. Maimonides ait sectiones J CD’pifiD clausas in Pentateucho inveniri trecentas septuaginta novem ; !- apertas vero ducentas & nonaginta. Ergo in Pentateucho j» simul occurrunt sectiones tam clausae quam apertae sexcentae & sexa- k ginta novem. Sed hae omnes & singulae in multis Bibliis Hebrai- I cis accurate non exprimuntur. Vide de his sectionibus supra in Dis. 9 sertat. iv. S 5. Inter singulos Pentateuchi libros omittitur spatium quatuor li- flj nearum. Haec omnia accurati Scribae in Pentateuchis MSS. tenentur R diligenter observare. |1 IX. O&avd. Exodi capite 1 s. & Deuteronomii capite. 32. occur- W runt Isi De Pentateuchis Mamiscriptis. 403 runt carmina , quae ita sunt scribenda, ut quisque primo intuitu videat elfe carmina : aliter enim liber esset profanus. Maimonides capite 7. describit modum , secundum quem haec duo carmina describenda sunt. Docet unde initia regularum sint desumenda, & quot voces in singulis regulis sint scribendae, &c. Non mirum est Judaeos disterenti am aliquam observare in carminibus Hebraicis exscribendis , quum ille mos apud Christianos etiam sit usitatissimus: nam carmina Virgilii, Ovidii, aliorumque Poetarum aliter disponuntur , quam prosa Ciceronis & aliorum Oratorum. X. Nono. Nomina Dei cura magna devotione sunt describenda ; & qui fecundum leges Judaeorum eadem bene exscribere vult, has conditiones observare tenetur. 1. Scriba intingens calamum non audet tali jam intincto calamo nomen Dei describere; sed tali pleno calamo ab antecedente literä incipere debet, ne nomen Dei prae nimia atramenti copia maculetur. 2. Scriba, describens nomina Dei, semper attendere debet ad Majestatem Dei. Si enim quis eo tempore , quo Pentateuchum exscribit, non esset devotus, totus liber redderetur profanus. 3. Scriba eo tempore ita astrictus esse debet scripturae , ut Regem salutantem non resalutet, antequam duo vel tria verba post nomen Dei addiderit. XI. Decimo. Quandoquidem ex oscitantia Scribarum nonnunquam quaedam vitia in Textum irrepunt, ideo Pentateuchi MSS. diligenter ad exemplar auctenticum sunt examinandi & corrigendi : & ut Pentateuchi MSS. bene corrigantur, hae conditiones requiruntur. 1. Correctio illa intra breve tempus, scii, intra 30. dies post scriptionem , ne plane oblivioni tradatur , est instituenda : si enim liber intra hoc tempus non corrigatur, profanus est. 2. Si liber MS. ita negligenter sit exaratus , ut vix corrigi possit, plane abjicitur. Attamen ut certi essent, an corrigibilis esset nec ne, ita rem hanc determinarunt. SL pagina sive columna contineat tantum tria errata, corrigibilis est; si vero contineat quatuor, pagina illa removenda est. 3. In nominibus Divinis nihil licet mutare. Si quis vel unicam literam corrigeret vel deleret, graviter eum peccare existimant. Attamen concesserunt pronomina praefixa & affixa corrigi posse. Ex his decem antecedentibus observationibus videmus , quam Eee 2 curio- 404 DISSERTATIO XXXIV. «uriosi sint Judaei in libris MSS. exscribendis. Xll. Undecimo. Judaei circa libros jam descriptos adhuc haec sequentia observant: 1. Judaei solent Pentateuchis, in Synagogis asservari solitis, ut iidem commode ex arca depromi, & per Synagogas gestari possint, bina tornata ligna una cum manubriis ab utraque extremitate annectere, quae ab ipsis D”n \’V. ligna vita vocantur ex Prov. 3. l 8- Sapientia lignum vita est apprehendentibus eam. Infantes semestres solent hos cylindros, quando Sabbatho in Synagogam deferuntur, attingere. In Synagogis Hispanorum, utpote Judaeorum divitum , ligna illa variis ornamentis , ut turriculis, factis ex auro , argento aliisque pretiosis rebus , ornantur. In sola Hispanorum Synagoga sunt sexaginta circiter MSS. Pentateuchi , ornati variis splendidis ornamentis - quos omnes vidi unica vice a totidem Judaeis ter circumgestari per Synagogam in festo , quod vocatur min nriDi? Latitia Legis. 2. Omnes & singulos MSS. Pentateuchos fascia cuidam, quatuor aut quinque ulnas longae, & palmum latae, semper involvunt. Tales fas cias solent pueruli semestres donare , quando in Synagogam primum deferri solent. Et quia plures pueruli in Synagogam deferuntur, quam ibidem sunt Pentateuchi, ideo solent eas, ut ipsemet saepe vidi, in angulum Synagogae projicere. In omnibus & singulis illis fasciis nomen infantis, nomen patris , aetas, & dies nativitatis ipsius artificiose sunt depicta. 3. Jud-ci judicant hanc fasciam ad Pentateuchum servandum non sufficere ; ideoque adhuc alii cuidam palliolo Bombycino, vel ex alia quadam materia facto , eum involvunt. Omnes adstantes solent illud palliolum , una cum Pentateucho circumlatum , quando illud attingere possunt, osculari; vel si ore eo usque pertingere non possint , solent idem digitis attingere , quos repente ori & oculis suis admovent. Nam putant talem attactum adversus oris sectorem & oculorum lippitudinem optimum esse remedium. 4 Ab hoc palliolo, cui Pentateuchus involvitur, de catenula argentea dependet lamina argentea , cui nomina festorum - dierum, aliaque inscripta sunt. Memini me in Synagoga Judaeorum Germanorum talem laminam vidiste , in qua haec sequentia verba inscripta erant ab unä parte: I Sr !2 eu lei rt pa 111 fi P c iic tu K* ferius a-3 OS, Jgii ■J, rft vice VOMI . fT Ä lillt-Tfl , :■ n* jiilt S'i 3 s ; . r s & i n> V De Pentateuchis Manufcriptis . 405 *1122 ovi njpn vrri nyian *?in Pto .aiu a» rr^lv 2 py» 7-12 nbuyn Ab altera vero parte haec eidem laminae erant inscripta: a^j/n *iy a’>n rwnn n« n mi cnh '2 aiab 7-32V Sir nni2K 12 nrua s. Edam dependet de Pentateucho, ex quo lectiones Sabbathinas in Synagogis praelegunt, ßylus argenteus , in cujus summitate est parva manus argentea. Hunc stylum Praelector in manus sumit, ut Textum eo demonstrare'poilit, ne inter legendum hallucinetur. 6 Postquam sectionem aliquam ex Pentateucho praelegerunt, solent eundem rursus recondere in arcam , quae parieti versus plagam orientalem affixa est. Arca Amstelodamensis , quae in Judaeorum Germanorum, utpote paucorum , Synagoga erecta est , non est magna; quia pauci Pentateuchi in ea reconduntur : sed quae in Judteorum Hispanorum , utpote multorum divitum , Synagoga splendide fabrefacta extat, est multo major; quia ut ante dixi, sexaginta, vel fortasse plures Pentateuchi ibidem pro tempore asservantur. Arcae illae intrinsecus solent ornari eleganti velo acupicto ; atque quo festum est majus, eo pretiosius solet esse velum. Communiter avium picturae in velis illis exprimuntur. Vide plura in Synag. Buxtorf. cap. 14. Nonnunquam extrinsecus in januis arcarum solent Textus quidam Bilici depingi Amstelodami in antiqua Synagoga Hispanorum haec verba magnis aureis literis depicta olim in arca conspiciuntur: Eee z *1*70 n 4 o6 DISSERTA 1*7 11 * 72 » " . 1122 Ü& 1112 : iyi Dliyl 1711212 nsa 2*7 m* min n*7np NV 112 tviin " 2 py» Niin 111' !2'11«,1 Tiy iii' dhInh rix 112 ' " in» ioy1 ■ 21*7V2 ioy 1 VX '» n »12 D71N 1N’J7(12 Haec ita Latine transferuntur: TIO XXXIV. > " 1*72 " iii' *7N1V' yvs : 1NN 111' 2 'iSn ds> t.?n minn jinii *7N1V' 22 22*7 NV2 1*72 111' 1*72 111' iiyi L2*7iy*7 11*72' » □yj '211 N'211 •mlj n’m2’su *721 E2l? 1VX IHN 2»/712N Dy 7112 • D’11'2 1*1X2 Jehova Regnavit » Jebova regnabit in seculum & (eternitatem. Benedictum sit nomen gloriae. Regni ejus in seculum & aeternitatem. Legem praecepit nobis Moses, Haereditarium congregationi Jacobi. Dent. 33.4. Jehova est Deus, Jehova est Deus. Jehova robur Populo suo dat , Jehova benedicit Populo suo cum j 1. Jebova regnat Audi Jisrael, Jehova Deus noster Jehova unus est. Deut. 6. 4. Haec autem illa est lex , quam proposuit Moses filiis Jisraelis. Dent. 4. 44. Jehova regnavit, Jehova regnat, Jehova' regnabit in omnia secula. Exod. 15. 18. Viae ejus sunt viae amoenitatis, Et omnes semitae ejus, pacis. Prov. 3.17. pace. Psal. 29. Arca, in qua est foedus Jehovae, quod pepigit cum Patribus nostris, quum educeret eos e terra jEgypti. 1. Reg. 8. 2r. Hoc i i 'i 4 i De Pentateuchis NLanufcriptis, 407 Hoc unicum hic observandum est , quod pro nirp & Dnbfct in asseribus , in libris profanis , & in aliis rebus utplurimum scribant *rn> & DhSn , vel nonnunquam etiam D'p^N. Quare? Quia verentur, ne, si instrumenta illa profanarentur - etiam nominum Divinorum profanatio fieret. Propter hanc causam ante arcam Amstelodamensem inveniuntur “1VV & DH*7K pro niTV & 0'nbN. XIII. Duodecimo. Ut sudat i certi essent, quinam libri sint sacri Sc liciti, & quinam propter scripturam illiciti; ideo Maimonides Hal. The . phillin cap. 20 . viginti vitia enumerat, quae libros MSS. reddunt profanos , & ad legendum ex eis illicitos. Omnia illa vitia ordine & breviter hic enumerabo. Si quis plura de his desideret, adeat ipsum Maimo- nidem loco citato. Viginti vitia, qua libros MSS. reddunt profanos. ny by anaj cdn .2 •n&töö nana my ' anajs a D'diV r-nina nana • naiya vhw naiya r-rnty •nmn nao oy/b Dipaa vhv anawn tmpaa Sun na»na oipna «jSpn bjn ntpa "ixV wjfpo awV . n by lrarpai °7'un by •i .. «i*jpn X. Si liber sit scriptus supra pellem immundae bestiae, liber ille est profanus. 2 . Etiamsi sit scriptus in pelle animalis puri, si pellis illa non sit debito modo parata, liber est profanus. z. Si pellis debito quidem modo sit parata , sed non cum hac intentione, ut inde liber legis fieret. 4 . Liber est profanus, quando scriptura non est scripta in debito loco scripturae, hoc est, si in parte pergameni, quae contigua fuit carni, aut in parte illa membranae, in qua fuerunt pili, scripta sit. Ut hoc in- telligatur , sciendum est Judaos pelles nonnun- quam dividere in duas partes ; quod fi hoc faBum fit, tum non licet scribere ubi fuerunt pili.Illa pars membrana,qua pilis olim ornata fuit, vocatur fjbp, & nos diflinBionis ergo vocamus membranam; sed quando pellis non est divisa, tum eam nominamus pergamenum. s. Liber est profanus , quando pars ejus est scripta in pergameno, & pars in membrana. 6. Si DISSERTATIO XXXIV. 408 anaje? 0 •DisDiDan viui'V N^a anajer •? mrvj toi anajc? -n nmyn . nuie^ id cujus cum vidisset aliquot quinterniones : volo, inquit, De Verßone Sanffis F agnini. 411 inquit, ut meis impensis totus transcribatur liber , & typis, exacte revisus, excudatur. Propterea etiam idem Leo non modo pro scribis, sed etiam pro parandis iis, quae ad opus edendum necessaria erant, impensas suppeditavit. Sed propter mortem Leonis omnia pro tempore sunt intermissa Clemens VII. anno die 6 . Junii dedit Pagniuo per quinquennium privilegium imprimendi Translationem S. Scripturae ; quod privilegium Pagninus primae suae editioni, editae Anno 1528- ubi etiam legi potest, praefixit. Vide haec fusius allegata & probata in Philologo Graeco , Dissertatione octava. Hinc Arias Montanus in Praefatione Bibliorum Regiorum, volens Pagnini versionem laudare , sic ait: Ex versionibus vero iis qua ad verbum haBenus exiitere , illa pracipue doBk probatur qua d SanBe Pagnino Vaticana Bibliotheca quondam prafeBo, edita fuit , tum quod summorum Pontificum privilegiis comprobata, tum etiam quod ea ad eum, propter quem edita efl, usum , commoditatis plurimum, suspicionis A offensionis minimum habere censentur* Laurentius Beyerlinck, S. Theologiae Licentiatus , Archipresbyter , & Canonicus Ecclesiae Cathedralis, ac librorum Censor in civitate Ant- verpiensi , in Praefatione , quam Bibliis variarum Translationum Anno 1616. Antverpiae praeposuit, ita de versione Pagnini praefatur: “Prio- " res omnes versiones Latinas tum sermonis puritate, tum proprie- " täte verborum ab ipsis fontibus cum delectu petita , praecellit ea " quam Sanctes Pagninus Lucensis indefesso studio , & stupenda " judicii maturitate, pererudito sagacissimi sui pectoris arcano, ma- " gno Ecclesiae commodo depromsit, & lucem ab omnibus desidera- “ tam adspicere voluit sub annum Dominicae Incarnationis millesi- “ mum, quingentesimum » vigesimum octavum. Quam Translatio- “ nem in doctissima sua . quam in Origenem evulgavit Praefatione, ‘ c nunquam interituris elogiis celebravit fui saeculi & soli non infimum “ decus Gilbertus GemebrälRDUS in Academia Parisicnsi Profet “ for» &c. De Versione Hilpanica Bibliorum, quam Casiidorus de Reyno in linguam Hilpanicam transtulit, & Anno 1569. in publicum emisit, satetur Auctor in Praefatione , se pafllm sequi translationem Sanctis Pagnini. Idem satetur etiam Auctor versionis Italicae, editae Anno 1 s6r. quod in emendatione & expolitione veteris Brucciolinae translationis, F ff 2 oubli- 412 DISSERTATIO XXXV. publicatae Venetiis Anno isz8- sequutus suerit Pagninum. Vide totum locum Italice allegatum ab Arnoldo Bootio in Indice Auctorum , quem Animadversionibus sacris praefixit V. Reformati multis encomiis eam versionem utpote maxime fidam commendarunt. Ut hic breves simus , inspiciatur Praefatio , quae fere omnibus Biblils Pagnini, quorum editiones Reformati procurarunt, pra mittitur. Sic ibidem praefantur : Ergo cum hujusmodi Biblia summo studio & labore , annis quoque multis , paraverit vir in lingua sacra stst dili- gentijjimus & do&ijfimus D. Sancies Pagninus Lucensis , cujrn verfio- nem Testamenti Veteris ut maxime literalem & propriam stdamque do&i linguarumque periti plerique commendent atque legendam suadeant , studiofis sane sacrarum literarum hac in re inservire volentes , istius verstonem Testamenti Veteris summa diligentia excusam hic tradimus. Non est autem quod in ejus taudibus decantandis multum insumam laboris. Exstant ejus libri editi de lingua sacra} exstat jam editio Veteris Testamenti, adeoque integer Codex Bi- bliorum, qui fatis idonei sunt laudum ejus praecones. VI. Lutherani paffim in scriptis suis eam versionem tanquam de meliori nota lectoribus commendant: imo Theologi Lipsienfes Anno hujus feculi 1657. Biblia interlinearia , ex mandato potentiffimi & serenissimi DD. Johannis Georgii I. Ducis Electoris Saxoniae , una cum ver- sione Sanctis Pagnini, egregiis & praestantisilmis literis, Lipsiae in folio ediderunt; cui editioni Collegium Facultatis Theologicae in Universitate Lipsiensi prolixam praeposuit praefationem, qua eam ut correctam Lectoribus commendat. VII. Remonstrantes Pagnini versionem ut fidam & Textui Hebraeo exacte respondentem etiam laudant. Vide Institutiones Theologicas Episcopii Lib. 4. cap. 21. pag. 278- ubi sic ait : Hinc laudanda mihi videntur supra modum versiones S. Pagnini, B. Aria Montani qua fine notis ullis edita sunt , ac proinde ab omnibus promiscue leguntur. Et pag. " 279. Versiones istae caeteris omnibus praeferuntur, quae proxime ac. " cedunt ad sacrorum Auctorum verba, sive quae de verbo ad verbum " reddunt Textum sacrum , absque ulla elegantiae adfectatione , & privati propriique sensus seu interpositione seu immistione; cujus " modi versio est B. Ariae Montani, quam ego longe caeteris omni- " bus, eam unam ob cauflam , praeferendam esse existimo, quia pes ** eam nec dictioni Spiritus S. nec mortalium cuiquam fit injuria; sed ** contra, Spiritus S. dictio reverenter habetur., & de sensu ejus suum cuique De Vcrßone Sanclis Pagnini. 413 “ cuique judicium liberum relinquitur. Ad has proxime accedunt eae,, “ quae textus sacros non quidem reddunt de verbo ad verbum, sed " verbis tamen adeo religiose insistunt, ut adscititiae omnis aut ad- u sectatae elegantiae cura nulla magna duci, comperiantur ; cujusmodi “ verso est S. Pagnini.. VIU. Ergo haec verso Pagnini , cujus editionem in octavo aut in magno duodecimo olim moliti suimus , esset commoda tum studioss, qui eam ubique, propter parvitatem, fecum portare, eamque facillime cum Textu Originali conferre poterunt; tum etiam omnibus Christianis- cujuscunque suerint prosesionis communi poterit esse usui. IX. Quod Pagnini translatio revera ab illis diversae professionis Christianis st recepta, apparet ipso jubare meridiano clarius ex creberrimis editionibus, quas illi ipsi procurarunt. Ipse Pagninus eam prima vice Anno i f 28- approbante Clemente VII, Lugduni edidit. Robertus Stephanus eam,, duobus voluminibus in folio , una cum versone Vulgata & Commentariis- Vatabli publicavit Parisis Anno Arias Montanus eandem una cum Textu Hebraeo ut interlinearem in publicum emist Anno 1572. apud Plandnum, quae editio postea Anno 1584. iterum eodem modo excusa est, LAnno i6i§. in octavo ex ofscina Plantiniana RaphelengiL Prima editio Pagnini pura „ prout eam ipse evulgavit prima vice, est in publicum emissa Antverpiae Anno- 1616. per columnas apud Jo- hannem Keerbergium: adeo , ut in Veteri Testamento hae quatuor ver- sones Latinae juxta invicem* conspiciantur , videlicet Verso Vulgata, Verso Pagnini, Verso Latina Lxx. Interpretum, & verso Latina Pa- raphraleos Chaldaicae t sed in Novo Testamento expressae sunt totidem versones Latinae , scii. Verso Vulgata , verso Latina Textus Syriaci, Verso Ariae Montani, & Verso ErasmL Haec Biblia sub hoc titulo sunt edita & approbata: Biblia. Sacra variarum translationum , tribus tomis diflin&a. X. Reformati versonem Pagnini multis vicibus in diverss formis ediderunt. Vide nonnullas editiones in quarto & in octavo , quae diverss temporibus & in diverss locis a Reformatis sunt editae ; quas omnes & sngulas enumerare supervacaneum est , praecipue cum pas- sm manibus Christianorum terantur. Sed praetereundum non est F ff 3 quod 4U dissertatio XXXV. quod Angli eam verfionem, ut interlinearem , in famosissimis Bibliis Po- lyglottis supra Textum Hebraeum collocarint , prout antea Arias & postea Lutherani Lipsienses etiam fecerunt. XI. Sed quia nonnulla sunt in illa laudata versione > quae ulteriorem emendationem postulant, ideo verfionem eam quibusdam in locis, collatione facta cum Textu originali e recentioribus translationibus Muiu steri, Tigurina, Junii, Deodati, Anglica, praecipue etiam Belgica (communicatis operis cum Reverendo D. Johanne Levingstono, veterano Verbi Divini Ministro j Scoto-Britanno ) emendavimus i quas emendationes infra Textum Pagnini collocabimus. Non mirum est Spicilegium aliquod post messem adhuc fuisse relictum, cum ipse Pagninus in prima editione multa loca , ante eam absolutam & editam, moneat esse corrigenda; prout videre est in prima editione: ex. gr. 'Genes. 3. 24. pro, fis ejecit Adam monet corrigendum esse: A ejecit hominem. Sic Genes. 49. 10. pro, de inter pedes ejus, ait scribendum esse: e pedibus ejus. Similiter versu 18- pro, Ghad , exerdtum succidet , & ipse succidet calcaneum , monet scribendum esse: Ghad exercitus super a* hit eum , fi$ ipse superabit demum. ‘Imo aliquot annis post editam primam editionem videtur ipse Pagni- nu» propria manu multa loca correxisse: sic enim testatur Robertus Stephan us in editione versionis Pagninianae Anni 1 ^ f 7. cum ait: In exteriori autem parte interpretationem SanBis Pagnini (quam potijjimum , ut maxime fidam omnes mo ore laudant') crassioribus literis excusam damus : sed hanc quidem certe multis partibus ea quam in aliis editionibus habes , meliorem. NaBi enim fumus duo ex prima illius editione exemplaria , in quibus non filum typo graphica errata non pauca , nec levia > manu propria ipse au- Bor correxerat, sed multos etiam locos diligentius fis accuratius quam antea examinatos recognoverat. —■ Ejus praterea Lingua Hebraica Thesaurum no* fine ■magno sruBu in consilium sere semper adhibuimus. Arnoldus Bootius -in Animadversionibus sacris , in Indice Auctorum, ad vocem Hieronymi idem confirmat, -cum sic fatur: Unum pra omnibus nominasse sufficiat P agninum, qui non modo primam suam Verfionem interpolavit plus semel , sed sexcentos locos in DiBionario fiso interpretatur longe aliter fi nonnunquam plane contrario modo , quam in ipfius corporis Eiblici verfiont fecerat. Hinc procul dubio editiones versionis Pagnini , quae Francofurti & alibi saepissime editae sunt, tam multum differunt tum ä prima editione t!Q Kei pre iii te c:, sit sind K-' s.;r; iiiii snt \ TO, ; bOC £on X tisfi K!I Ä am | ! ton it, c fi G fkii Htbi De Verßone SanBu Pagninh 415 tione quam ipse auctor prima vice procuravit , quamque Johannes Keerbergius Antverpiae Anno 1616. fecundum primam editionem impressit ; tum etiam ab aliis editionibus, quae nomine Pagnini evulgatae i sunt. Imo illa Pagnini versio, quam Arias Montanus in Bibliis interlineari- ! bus in publicum emisit, non convenit nec cum prima Pagnini editio- ne, nec cum aliis editionibus Francofurti & alibi editis. Ejus rei hanc ; assignat causam Arias Montanus in illa Praefatione, quae de versione Latina Pagnini disserit: Censores- Theologi , collatii inter se tribus ipsi tu Pagnini i exemplaribus, diversis temporibus in lucem emissis, adhibito etiam ejus Di&io - - nario Hebraico , aliisque lucubrationibus & vigilii;, pleraque loca adnotarmt, "i qua ipse Pagninus veritatis & sapientia amore duBus , aliter quam in prima editione habebanturlegenda, & tenenda esse , & ingenue agnovit, & con~ ßanter asseveravit. Video editiones Latinas versionum Pagnini, quae ejus nemine in octavo , in quarto, & in alia forma eduntur , esse impressas secundum editionem , quam Robertus Stephanus Anno 1557. una cum Vulgata Versione Parisiis evulgavit. XII. Ut verum fatear, prima editio , quam ipse procuravit , infinitis fere in locis magis congrua est cum Textu Hebraeo quam caeterae editiones: Ex. gr. Genes i. if. Voces Hebraicae nniND / VHl vertuntur in prima editione: Et sunt in luminaria , cum in posterioribus editionibus habeatur: Sint inquam luminaria, quae sane non tam bene conveniunt cum Textu Hebraeo quam priora. Versu 20. verbum lJntP’ repere faciant vertitur jam per producant , eum prima editio multo melius vim verbi exprimat: vel dicendum fuisset abunde producant. Genes 2 . IO. NIDIT 2 NN vertuntur in prima editione: Et aurum terra illius bonum , cum in posterioribus editionibus habeatur: d? aurum terra illius optimum. Gen. z. 24. Q-INH Dtt 5 Pi 3 3 l Et ejecit hominem: in postremis edit, habetur : Ejecit inquam hominem. Gen. 4. 9. ih Et dixit: non novi : in aliis edit, habetur ; qui reffiondit , nefio. Gen. s. 12. In multis editionibus posterioribus adduntur post: Fixit autem Cenan septuaginta annos , df genuit Mahaleel , haec sequentia verba? quadraginta & oBmgentos annos, genuitque filios & filias , cum illa ©mnis 416 dissertatio XXXV. omnia nec in prima Pagnini editione, nec in Textu Hebraeo inve- .nianrur. Genese. IZ. OsVfWa ’JJHI Et ecce ego disterdo eos-, sed in aliis editionibus habetur: itaque ego paratus sum dijferdere , quae cum Textu originali non conveniunt. Gen. 9. 8- 128^1 dicendo, alibi vertitur per hunc in modum. Et vers. 9. r—npn ON 1 Et ego , ecce ego statuo , transfertur in poster, edit, per: Equidem ego statuo. Ex his allatis exemplis dare probatur editionem priorem in multis praeferendam este editionibus posterioribus. XII. Ut ut sit,, nos infinita talia loca (quae judicamus magis esse corrupta quam emendata, quaeque in prima editione bene fuerunt expressa) fecundum primam .editionem restituimus & emendavimus in ipso Textu Pagnini: nam in illis locis Textus Hebraeus magis convenit cum prima editione, quam cum caeteris editionibus; prout apparet ex locis sectione,praecedente allatis. Et propterea muniti & confirmati auctoritate primae editionis, quam .semper sequimur, verba primae editionis, quae cum Textu Originali melius conveniunt, in ipsum Textum intru- simus: ex.gr. Genes, i. is. In Textu Latino habebitur, prout in prima editione fuit expressum: Et fint in. luminar ia, Et versu 20. repere faciunt. Et sic deinceps. XIV. Sed quia adhuc in prima & in reliquis editionibus nonnulla occurrunt, quae ulteriorem emendationem postulant: nam nihil simul & inventum & perfectum est, nec una, eademque aetas omnia in lucem profert, nec etiam unius mente omnia perspici & peragi possunt: ideo, adjuti aliorum versionibus& interpretationibus, nonnulla observavimus , quae emendanda Lectores, inspicientes & conserentes Textum Originalem, judicabunt. Eas emendationes, ut versionem Pagnini puram servemus, infra Textum literulis Alphabeti annotabimus: quarum emendationum diversa exempla duabus Dissertationibus sequentibus proferemus , ad quas Lectorem curiosum ablegamus. dis: De Verßone Sancll* P'agnini, 417 DISSERTATIO TRIGESIMA- SEXTA, Q_U £ EST DE VERSIONE SANCTIS PAGNINI. Pars Secunda, Continens caßigationes in triginta priora Capita Geneßos. §. I. In verßone Pagnini ( licet ßt prtestantiffima , pracipue ejus prima editio in quamplurimis locis') adhuc nonnulla sunt, qua ulteriorem emendationem poßulant. 2- Qupd multis exemplis demonstratur in triginta prioribus capitibus Gene- feos. Z. Ex illis antecedentibus tria confe&a- ria eliciuntur. Primo. Quod editio Pagnini prima fit prastantior posterioribus editionibus. Secundo. Quod nova verßo Belgica aliis verßonibus vel fit praferenda , vel ad minimum cum iis aquipa- randa. Tertio. Quod verßo Vulgata Latina multum disterat a Textu Originali. Sectio I. I N praecedente disputatione monstravimus versionem Pagnini este versionem optimam, quae seriem & phrasin Hebraicam accurate sequitur, & dilucide exprimit; etiam diversa loca protulimus, in quibus versio primae editionis magis congrua est cum Textu Originali Hebraeo quam editiones sequentes. Nihilominus nonnulla sunt in illis editionibus, (sive sola versio prima sumatur, sive omnes illius versionis sequentes editiones) quae ulteriorem emendationem postulant. Promisi superiori disputatione me has emendationes, incipiendo ab initio Geneseos, jam secundum ordinem capitum esse enumeraturum. II. Exempli gratia : Gen. I. 22. habetur NS crescite , quod melius potest transferri per fecundi estote. Sed Pagninus hoc retinuit ex versio- ne Vulgata, & ex Lxx. quae habet do^dveS-e : sed Interpres versionis Syriacae vertit hoc verbum rectius per fecundamini, & versio Bel- Phiiol, Hebr. Ggg gica 418 DISSERTATIO XXXVI. gica per: zijt vruchtbaer. Vide etiam Cap. 8- v. 17. & Cap. 9. v. 2. 7. Vers. 30. p*i» *73 DK Omne ohn herb a. erit, pro , dedi omnem viridem herbam: nam praeterquam quod subintelligatur verbum ’flsU ex versu 29. quod apparet ex /in denotante Accusativum , etiam 3I7P pl» significat viridem herbam. Auctor versionis Latinae in largum vertit per virentem herbam , & versio Belgica per [ hebb 3 ick ] al % t groen fiuyt [gegeven.] Gen. 2. ls. np'l Et tulit, pro, Et accepit : Sed sequutus est versio- nem Vulgatam, quae habet Tulit ergo. Vide etiam Cap. 3. v. 6. Et Cap.2i. v. 14. Vers 24. Idcirco derelinquet jjnfct Unusquisque patrem suum & matrem suam & adhaerebit uxori sua. Praestat vertere per Idcirco derelinquet VIR; quod etiam correxit Montanus , & versio Belg. vertit: de man. Gen. 3.2. 73NJ vescimur pro vescemur : nam est futurum : hinc versio Belgica habet füllen wy eten. Vers 11. rj?n''rpn : Nonne ex arbore quam pracepi tibi, pro An ex arbore : nam non habetur denotans nonne, sed tantum n an. Vers. 13. JVSir ]} JINI N2 Cur hoc fecisti ? Praestat vertere per Quid hoc est quod fecisti ? Nam HD non significat cur. Ita vertit Junius ; & Versio Belg. habet: Was is dit [dat] gy gedaen hebt ? Vide etiam Cap. 12- v. 18- Vers 24. roennan ainntin 1 ? fiNT & aciem gladii versatilem, pro Et Laminam-flammantem gladii fefe-vibrantü. Accurate ita vertit Versio Bei. JEnde een vlammigh lemmer eenes zweerts , dat sich omkeerde. Pagninus ex parte sequutus est versionem Vulg. dicentem; & fiammemn gladium atque versatilem. Genes 4. 12. Non addet dare nro FRUCTUM SUUM, pro facultatem suam, sive vim suam, Belg. fijn vermögen. Vers 22. ntyflJ 17*1(1 S3 Omne opificium aris , pro omnem artificem teris: nam est Partie. Benoni, & non Pahul. Miror hoc non animadvertisse Montanum, cum in aliis aliquando sit nimis curiosus. Versio Belg. habet allen tverfir in kpoper. Genes, s. 12. Haec sunt add'ta in posterioribus editionibus , quae in Textu Hebraeo non habentur , scii, quadraginta & o&ingentos annos, genuit que sthos *7 Ad'VIVENDUM tecum, pro, ad conservandum in vita, Belgice otn met u hi t lexen te bebouden : nam verbum non est in Kal, sed in Hiphil. Gen. 7 . 11 . M13381 ET fenestrje adi aperta sunt, pro, & catara&a, Belg. de sluyfen. Vide etiam Gap. 8 - v. 2 . Vers. 19 . Et aqua 380 INO 1133 ROBORAVERUNT SE VALDE. Melius est si sic vertantur , invaluerunt vehementissime. Belgice : namen gan- fich feer dioverhand. Nam 333 non significat roborare Je , & Adverbium 182 bis repetitum plus denotat quam semel valde. Vide etiam vers 18 - & 20 . Vers 21 . J7W1 et MORTUA Est omnis caro , pr o expiravit. Belgice, en alle vleefch gas den geest. Vulgatus Interpres male vertit Consumpta- que est omnis caro. Versio Graeca habet HSM dmed-cm, quod sequutus est Pagninus, Vers 23 . GDlp'H *73 PK fföjl Et delevit Deus omnem substantiam , pro, Et deleta est omnis substantia : nam nOO est Futurum Passivum: in Activo enim est nna*. Particula ri 8 post Verba Activa regit quidem Accusativum , sed post Passiva Nominativum. Hinc Versio Belgica, quae omnium versionum accurratissima sere est, etiam passive transfert: Also wirrt verdelgt al wat beßond. Gen. 8 . 2 . 8^3'1 Et prohibita est pluvia, pro, & cohibita est. Bei- gice, wert op-gehouden ; nam aliud est prohibere ; aliud cohibere. Vers 7 . Donec siccarentur aqua fP&Jsl Spa super terram , pro desuper terram'. Belgice van boven de aer de. Vide etiam vers. 11 . & 13 . Gen. 9 6 . Efundens sanguinem hominis 0183 IN homine sanguis ejus e fundetur. Pro , per hominem , Belgice door den mensche : quod verito Vulgata plane omisit. Vers z. 308^7 hunc in modum habetur in edit, poster, pro, dicendo. Vide etiam Gap. 22 . 20 . Vers 20 . 13333 U 2 'l 7123813 V '8 N3 ^N'1 Et ccepit Noach agricola plantare vineam , pro, Et coepit Noach agricola este, sts plantavit vineam. Eodem modo habet versio Belgica. In prima editione fuerat sic Ggg 2 impret 420 DISSERTA 11 O XXXVI. impressum: incozpit Noach colere terram , plantavit vineam , quod quoad partem posteriorem melius cum Textu Originali convenit. Vers. 22.23. 1’3K nnj? HU turpitudinem patris fui. Praestat explicare per nuditatem sive pudenda patris fui : nam descendit a mjl nudari. Hinc versio Belg. habet fijns Vaders naekthoyt. pinu in platea , pro foris. Gen. 10.5. D’Wn ”N mDJ rPND Ab illis separata sunt infula gentium, pro divisa sunt , si cuti etiam transfert versio Vulgata. Vers 21. * 5 n 3 n fiS’ ’HM frater Je pheth major, pro , majoris : nam * 7 H 5 n Dfl’ sunt getitivi : hinc versio Belgica habet van Japketh de grootste. Gen. n. 6. 1 ^ 3 ’kS non prohibebitur , pro nonne prohibebitur ? ih hoc in loco est particula interrogativa: aliter enim sententia esset falsa, si haberetur non prohibebitur. Interrogative etiam vertit versio Belg. en foude hem niet afgefneden worden? Gen. 12- 10. 11. 14. & alibi. N3PX2 Mifra'im. Praestat vertere in Mgyptum quam retinere vocem Hebraicam. Sic etiam habet editio prima & Ariae Montani: hinc miror quomodo in alias editiones irrepserit ipsa vox Hebraica. Vers. 19. Ut quid dixisti foror mea est ? iTTlN npNl Et TULI ( vel Accepi , prout habetur in posterioribus editionibus) eam mihi in uxorem: quod debet transferri per accepissem eam: nam Pharoh nondum acceperat Saram in uxorem. Hinc versio Belgica habet foude genomen bebben. Genes. 13. 11. Et profe&us est Lot ITlpD AB Oriente, pro versus Orientem : nam Lot non deseruit Orientem, sed profectus est versus fluvium Jarden , qui erat situs versus Orientem : hinc versio Belg. habet tegen ’t Oosten. Pagninus sequutus est Vulgatum interpretem , qui habet A recessit ab Oriente , & Lxx. ßi «Vjips Awr «Va dvxlo^div A abiit Lot ab Oriente. Gen. 14.14. 1 P 3 V 30 PI PN pPI armavit pueros suos , pueros domus sua, pro & armavit, (vel expedivit) initiatos suos, vernas domus sua : sic transfert etiam versio Belg. so tvapende hy fijne ondenrefene , d’in- geborene vanfijn huys. Absurde vertit Vulgatus p-piper numeravit expeditos vernaculos suos , & Lxx. per rpiS-utitri. Vers. 18. imy SnS JH 3 Et ipse quum esset Sacerdos Beo altiffmo, pro & ipse erat Sacerdos Dei Altißmi. Ita Vulgatus etiam transtulit; ( erat enim Sacerdos Dei altißmi. ) Lxx. ^ itj ms t S SeS vf!?x. Belg. Ende De Ver/tone Sanflis Pagnini, 421 Ende hy was em Priester des Alderhoogflen Godts: nam literaV saepe etiam denotat Genitivum: ut "II *1*7 *11213 P fimus D.ividis. Genes is. f. "IDK '1 additqtte , melius habetur in prima & Montani editione : dixit. Vide etiam Gap. 16 . v. i O. II. Vers. 6 . iT3DN'1 & imputatum ( vel reputatum ) est , pro & imputavit illud: nam est verbum activae conjugationis. Hinc Belgae vertunt Active ende rekgnde het hem. Pagninus sequutus est tum Vulgatum (y repu~ tatam est ilii , tum etiam Lxx. ksm itoyiSr,. Vers. 18 . Semini tuo »p"u dabo terram hanc , pro dedi: nam est Praeteritum. Iterum Pagninus sequitur Vulgatum & Lxx. Melius habet Ver- sio Belg. heb gegeven. Scriptura de re certo futura saepe loquitur tan- quam de re praeterita. Genes. 17 . 6. Wlflsll Et multiplicabo , pro, Et fecundum faciam : ita etiam habet Versio Belgica: En icl^fd vruchtbaer maken. Vide etiam Cap. 17 . 20 . Vers. 14 . 1/17*1? 1123 nit *712’ 7Vdi Qui non circumciderit carnem prceputii fui , pro , cujus non circumcisa fuerit caro preputii : nam *712' est Futurum Passivum ä Radice *712 circumcidit. Vide etiam vers. 24 . Gen. 18 . 2. Et incurvavit se P1JHN SUPER TERRAM, pro in terram , Belg. ter aer de. Nam N locale, fini additum , denotat motum ad locum. Versio Vulgata habet: & adoravit in terram. Vide etiam cap. 19 . vers. I. & cap. 24 . v. s 2 . Vers. 14 . 737 mn ’2 K*72'n Nun quid abscondetur d domino quicquam, pro, Num nimis mirabile ejfet Jehova quicquam ? Belg. Soude iet voor den HEERsi te wonderlijl^sijn ? Vers. 16 . Et vejpexerunt 07B >J2 *7? CONTRA FACIEM SEDOM, pro verpis S edom. Belg. Ende sagen na Sodom toe. Genes 21 . 2 . 7?1D l 7 TEMPORE quod dixerat ei Dem , pro tempore pra- fixo. Belg. ter gefeiter tijd. Pagninus hic sequusus est Vulgatum Interpretem. Vers 9 . Et vidit Sara filium Hagar pPl^D LUDENTEM , pro irridet fitem , vel ut Montanus correxit subsannantem , Belg. (pottende. Vers 16 . i"!N7N ^N non videbo, pro ne videam. Belg. dat ici ^ niet en sie. Vers. 22 - 72K7 his verbis , pro dicendo. Vers 34 . 737 et habitavit Abraham , pro A peregrinatus est. Sic emendavit etiam Montanus, G gg 3 Gen. 422 DISSERTATIO XXXVI. j Gen. 22. 6. IO. Et accepit in manu sua Jl*? 3 NOn gladium , pro cultrum ' Belg. bet mes. ' j Vers 12- 16- 133 JIS fi 3 *JTI sSl quod non peperceris filio tuo , pro, stfi non prohibuisti (vel subtraxisti) filium tuum, jta etiam scriptum est ia prima editione. Belg. dat gy mven fine niet en hebt onthouden. Vers. 14. fiNT flliT Jehova videbit , melius Jehova providebit , Belg. De Heere sal *t versien. Et ibidem nXV nvi’ 1 N 3 In monte Jehova vi- \ debitur: potius providebitur. Gen. 23. IO. Et Ephron HABITABAT, pro fidebat. Belg. Ephrcn m statt. Vers. 16. OPn 3 N JlO&’l & obedivit Abraham, pro & auscultavit Abraham. Belg. Ende Abraham luysterde na Ephron. Gen. 24. 6- C 3 IT 13 N Vls ION’1 Qui rejfiondit, pro Et dixit ad ernt Abraham, prout etiam in prima editione fuit impressum. Vers. 1 8- 20. mim "inam & festinavit & descendere fecit. Sic etiam habetur in prima editione. ■Vers. 3f. llJPl "lita JIS 113 NIN '1 Cui Jehova benedixit mirum in modum, sta crevit, pro, Et Jehova benedixit domino meo valde, stp magnus fatim -est. Iterum editio prima multo melius Textum Originalem expreffit, quam posteriores editiones , quae tamen dicuntur emendatae ab ipso Pagnino: sic enim prima vice hae voces suerunt translatae: Dominus benedixit domino meo valde , st? magnificatm est. .Eodem plane modo habent Biblia interlinearia. -Veis. 57. Et posui inaurem SUPER KARES EJUS , pro super fa- - eiern ejm. Belg. ob haer aen-gefichte. Vulgatus Interpres etiam transfert per faciem, sed plura addit : Suspendi itaque inaures ad ornandam faciem ejm. Gen. 2s. 1. Hpl DH 13 K Abraham vero aliam duxit uxorem, pro, Perrexit autem Abraham, st? duxit uxorem. In editione prima & in Bibliis interlinearibus melius habetur: Et addidit Abraham, A accepit uxorem. Vers. > 8- Iu confpeBu omnium fratrum suorum mortuus est , pro cecidit. Vulgatus habet obiit. Versi 21 .Et oravit Ifchac Jehovam PRO UXORE SUA , pro, in prafentia uxoris sua. Belg. Inde tegemroordigheyt van fijne Huyfvrouwe. Arias Montanus : e regione uxoris sua. ] IJIJJ ’1 Et complacuit, pro, sts exoratus est, Belg. De Heere liet sich ver- j bid- | De Verßone Sa?j$is Pagnini. 42Z bidden. Arias extrudens st? complacuit , vertit per st?-exorabilis fuit. Gen. 26. 3. nK’n ritO IU Inhabita ergo terram hanc , pro , peregrinare in terra hac - Belg. Woont als vreemdelincs in dit Land. Vulgatus habet: Et peregrinare in ea. Vers g. pnia pnaT’ runi iOM v iderctque Ishaac ludentem, pro, & vidit , A ecce Ishac ludebat. Eodem modo habetur in prima editione. Vers 27. Et emiseritis'me CDDsUtD NE essem VOBISCUM , pro a vobis. Belg. ende hebt my van u wegh gefonden. Vers. zs. nP min pnm Et irritabant spiritum Ishaac , pro „ st? fuerunt amaritudo spiritus Isbaaco. Belg. Ende defe -waren Isaal ^ — eene bit - terheyt des geestes. Gen. 27: 4. 7. 9. 14. 17. Fac mihi D 5 OJ?i 3 D CIBOS pro cupedias, vel cibos sapidos aut dele&abiles , Belg. fmakglijke Jpijfen. Vers 34. Esau clamavit clamore magno " 1 ND TJ 7 mal ET AMARITUDINE ATTECTUS EST VEtiEMENTissiME, pro > amore admodum. Belg. Ende Esau schreeuwde met grooten ende bitteren schreeuw gansch seer. Vulgatus habet st? consternatus , quod nullo modo convenit cum Textu Originali. Vers 37. Etfrumento, st? musto VD3QD flabilivi eum, pro fulcivieum, Belg. ondersteunt. Vers 40. iSy npläV “1HI1 *It£?&Orvm quum autem incipies dominari, franget jugum, pro, Erit autem quando dominaberis, ut (vel st? j frangas jugum. Pagninus in prima editione multo melius verterat quam in posterioribus editionibus. Sic enim haec transtulit: Et erit, quando dominaberis, frangesjugum. ■ Vers 44. 3 l 5 ?,n * 1 &'W “ 1 JJ DONEC OJUIESCAT furor fratris tui , pro, donec avertatur, uti etiam Pagninus ipsum verbum I1V versus sequentis in prima editione transtulit. Belg. tot dat de hittige gramfchap uwes Iroeders beere. Gen. 2 ss I I. OBM Et posuit sub capite suo, st? dormivit , pro, st? posuit cervical suum st? cubuit : Belg. ende maeste fijn Hooft-peu- luwe, ende leyde sich te slapen. Vide etiam vers. 13. & ig. Gen.. 29. 1. Et ivit ad terram mp ’J 3 Orientis , pro filiorum Orientis.. Belg. En gincs na bet Land der linderen van V Oosten. Pagninus in prima editione scripserat ad terram filiorum Orientalium. Vers 25- njni NpI 3 ’H’l Mane autem sa&o cognovit esse Leah , pro , Fuit autem in mane , sts eccs erat Lea. Pagninus in prima edi- 4 24 DISSERTATIO XXXVI. editione habuit: Et fuit mane, & ecce erat Leah-, quod melius cum Tex_ tu Originali convenit, quam quod habetur in aliis editionibus. Verb 3 7 ’ IH ’1 Et iratus est furor Jaacob , pro & accensa est ira Jacob. Belg. Doe ontstifi Jacobs toorn. Vers. 8- Et dixit fachsl’: LUCTATIONIBUS VEHEMENTIBUS lu 3 ata sum , pro lu&ationibus Dei. Belg. irorfielingen Codes. Per luctationes Dei intelliguntur quidem luctationes vehementes, sed in Textu Originali occurrit vox Dei. Sic Nineve dicitur Urbs magna Deo, h. e. maxima. Cedri Dei, h. e. maximae. Vers. ir. NZ3 venit frojperitas , pro venit turma. Belg. Daer kpmt een hoop .- nam est vox composita ex N3 & "U- Vers. 13. ut beata dicar , pro, ad felicitatem meam: Belg. tot mijn geluclfi nam non est verbum sed nomen cum affixo: absolute est “UffN beatitudo , &c. Vers. 30. 3lS pä*l & crevit vehementer , pro, & erupit in multitudinem. Belg. dat is tot een menigte uyt gebrofin. Vers. 32. 53 - 35 - L 3 'L 7332 D1H rufum inter oves , pro, fuscum inter agnos. Belg. Het bruyne onder de lammeren. III. Ex his allatis exemplis haec tria sequentia elicimus. i.Quod editio prima Pagnini Anni 1528- in multis sit praeferenda posterioribus editionibus , quae respectu multorum locorum potius sunt depravatae quam emendatae. An non posteriores editiones sunt mutatae ab ipsoPagnino? Epfp. Sic vulgo asserunt. 2. Quod ex superioribus exemplis Belgicis appareat praestantia Ver- fionis novae Belgicae: nam in omnibus locis allatis , etiam difficilioribus, Versio nostra Belgica optime cum Textu Originali convenit. Hinc non mirum est quoji Versio nova Belgica a plerisque ita desideretur, & ab aliis Christianis, etiam diversae profeffionis & lingure, toties in Scriptis laudetur, atque in locis difficilioribus & dubiis allevetur. Audeo Versionem novam Belgicam Veteris Test. vel pneferre omnibus aliarum linguarum versionibus, vel ad minimum cum prse- stantiffimis aequiparare. 2. Quod ex praecedentibus exemplis manifesta fiat disconvenien- De Verßone Sanäis Pagimii. 425 tia Versionis Vulgatae Pontificiorum a Textu Originali Haibraeo. Hinc Reformati aliique justas ob caulas concludunt Decretum Concilii Tri- dentini, quo hanc Versionem canonizärunt , este irritum & absonum. DISSERTATIO TRIGESIMA-SE? T1MA, ET ULTIMA, QXJE EST DE VERSIONE SANCTIS PAGNINI Pars Tertia & Ult. §. i. Adhuc multa alia exempla ex reliquis capitibus Genefeos , d Capite 31. ufqus ad finem , proseruntur, ex quibus clare probamus in versone Pagnini quamplarima adhuc ejse emendanda. j 2. Facillime pofiemm tali modo totum Vetus T. percurrere , & in singulis libris ac capitibus annotare > qua. emendanda sunt: nam eadem modo sunt parata , tsp in chartam conje&a. z. Concluso totius operis. Fit mentio Philologi Grad , in quo smiles quce- fiiones Philologica circa Novum Tefi. tra&antur. Sectio I. H Actenus percurrimus triginta priora capita Genefeos , & ostendimus nonnulla in Versione Pagnini (licet sit prsestantiisi- ma, & ä multis jure merito laudata) adhuc fuperefle , quibus medica manus adhibenda est. Jam igitur ordine fequun- 'y tur reliqua capita Genefeos examinanda. W Gen. 31.7. Et pater vester U ‘mi mentitus est mihi, pro illusit H mihi. Nam 7 nn significat ludificavit , delusit , illusit. A Verf. 36. rip)n '2 quod persecutus es, pro , quod fervide inse&atus es. M Belg. dat gy hittiglijlq hebt na gejaegt. '1 Verf. 37. 1 NU 1 N ET DECLARENT inter nos duos, pro, & arguant. J Ita etiam illud verbum emendavit Montanus in Textu. Gen. 32. 25. Et tetigit UT fp3 nervum (sive palam) foemo- Philol. Heer. Hhh ris 426 DISSERTATIO XXXVII. Ris EJUS, pro, acetabulum (sive curvaturam, uti vertit Montanus) fis. moris ejus. Ppfil ET movit se nervus , pro > si pendebat — luxatum aceta - bulmni nam ypi significat pendere luxatum , luxari. Vide vers, 32. Versi28- si praevalebis , pro, si pravaluifii. Belg. en hebt ver. möcht , nam Vau est conversivum. Gen. 33.5. ii. Liberi sunt pjn quos, donavit, pro, quos benigne donavit , Belg. die genadelijl ( verleent heeft. In versione interlineari est, quos benigne dedit : sed in versione prima & in aliis editionibus est simpliciter donavit. Versi IO. Vidi faciem tuam ac fi viderem ( sive vidissem ) ijfl faciem Angeli, pro Dei. Sic vertunt Lxx. Vulgatus & Versio Belgica; sed Targum habet faciem principum. Versi 11. 13 Ufl’1 si coegit eum , vel vim fecit ei : pro, si institit apud eum. Belg. en hy hielt by hem aen. Versi 13. CDIpan Et si pulsavero eas , prout habetur in prima & interlineari editione: pro, (si pulsaverint eas. Vulgatus habet: quas si plm in ambulando fecero laborare. Versi 18- "VJ?n iJ3 stu si mansit ante urbem , pro , si castrametatus est ante urbem Vulgatus habet: (si habitavit ante urbem. Belg. en hy leger de sich in 7 t gesiebte der Stad. Genesi 34. 8- CH 3 J 133 npt^H filii mei adhaesit anima cum filia vestra , pro, filius meus , amore propendet anima ejus erga filiam vestram. Pagninus fequutus est Vulgatum Interpretem. Lxx. Filius meus elegit animo filiam vestram. Targum: anima filii mei complacuit filia vestra, strias , extrudens verbum adkafit , intruflt complacuit: Sed omnes his ver- sior.ibus praeferenda est versio Belgica, quae ait: Mijns foons ziele is verlief op u- lieder dochter. Versi 14. II 1 ? Ntn N 21 N quia abominatio est nobis , pro, quia probrum effiet nobis. Absurde Vulgatus : quod illicitum si nefarium est apud nos. Melius Lxx. & Targum : quoniam opprobrium est nobis. Belg .dat ■wäre ons een schände. Versi 18- nnn vnp arsnm 13 v "1 si placuerunt verba eorum ipsi Ha- mor , pro , (si bona fuerunt verba eorum in oculis Hamor. Belg. Ende hare woorden waren goet in de oogen Hemors. Vulgata Versio longe recedit ä Textu Orig. Placuit oblatio eorum Hemor. Versi 24. 1 * 712'1 circumciderunt fe , pro, si circumcisi sunt. Belg. en Jy werden befneden. Iterum errat hic Versio Vulgata , quae pro vocibus hujus De Verßone Sanclk P agnini. 427 hujus versus ( Et obedierunt Chamor , A Sechem filio ejm omnes egredientes per portam civitatis ejm : (fi circumcisi fiunt , omnis maficulm , omnes egredientes per portam civitatis ejus , hrec tantum substituunt: Ajfienstque fiunt omnes: circumcifis cun&is maribus. Hoc sane non est vertere. Nulla ex aliis famosis versionibus tantum differt a Textu Originali, quam heec Vulgata Versio. Propterea non postum mihi persuadere qua fronte Pontificii Versionem suam, ita corruptam , tam longis passibus a Fonte Originali discedentem , ausi fuerint canonizare. Sed cordatiores int.r Pontificios in locis dubiis, relicta Versione Vulgata, se ad Textus Originales contulerunt. Gen. Zs. IZ. ET DISCESSIT AB EO DEUS , e loco in quo locutus ejt fiecum , pro , (fi aficendit ab eo Deus. Belg. Doe voer God van hen op. Vulgatus omittit omnes posteriores voces, & simpliciter sic ait: Et recefifit ab eo. Vers. 14 Et erexit Jacob N322 TITULUM ( pro statuam ) — /“13*0 TITULUM LAPIDEUM (pro statuam lapideam.') Pagninus sequutus est Versionem Vulgatam, Lxx. & Targum. Gen. 37 . 19 . Ecce DlDl^nn bj?3 SOMNIATOR, pro > dominus somniorum : sic vertit Targum. Belgice transfertur: Siet de meester droomer. Montanus habet, magister fiomniorum. Pagninus sequitur Vulgatum & Lxx. Vers 36 . HinS DHD principi Par oh , principi lanionum , pro, aulico ( sive eunucho ) Pkaraonis , prafe&o fiatellitum. Belg. Pharaos Ho- velincfi Overste der Trauwanten. Vide etiam cap. 39 . v. r. Genes. 38 . 8 . nniN CD3’1 fi affinitatem contrahe cum ea, pro , (fi fira- tris jure (sive nomine') duc eam. Belg. ende troinvtfie in uwes broeders nante. Nam 03» non est simpliciter affinitatem contrahere , sed denotat fratris defunSi absque liberis uxorem ducere. Vers. 14 . 21 . OU’J? nsl33 32?fll & manfit in ostio Enaim , pro , fi fied.it in aditu duorum sontium. Belg. ende fiettede haer aen den in-ganffider twe fionteynen. Prxstat □'!']; explicare per nomen appellativum quam per nomen proprium. Vers. ig. 2 s. "p'NSI fi pallium tuum, pro , fi vittam tuam. Belg. ende mven snoer. Vulg. fi armillam. Lxx. fi parvum monile. Targ fi sudarium tuum. Genes. 39 . io. 33LP N'*7di }?Q5P fi non pareret ei ut dormiret , pro, fi non auscultaret ei ut cubaret. Hhh z • VetC 428 DISSERTATIO XXXVII. Vers. 19 . TVD'J Q'7373 Talia (vel fecundum hac') fecit mihi , pro, fecundum verba ifia fecit mihi. Belg. Na defe sehe woorden heeft hy my gedaan. I£)N 7,7'1 & iratus est furor ejus , pro, & aceenfa est ira ejus. Vide etiam Cap. 44 . v. 8 - Gen. 40 . 9 . 16 . |sU runi '21^N3 me somniante videre videbar vitem, pro , in somnio meo , & ecce vitis. Belg. In mynen drocm , fiet, foo was een wijn stocfi Lxx. In somnio meo erat vitis. Targ. In somnio meo ecce vitis erat. Vulg. somnium suum : videbam vitem. Vers. 13 - 19 . D’D’ TTihü 71>D In fine trium dierum, pro, Intra adhuc ires dies. Belg. Binnen noch drie dagen. Vulg. post quos. Vers 17 . nSIN n&’V njna *73X0 *?3£3 ex omnibus cibis Paroh opere pistorio , pro, ex omni cibo Paroh opere pistoris. Belg. Van alle Jfiijfe van Pharao , die backers wer fi is. V ulg. portare me omnes cibos , qui fiunt arte pistoria. Vers 22 . Quemadmodum interpretatus fuerat f)DV DH7 et Joseph , pro, eis Joseph. Nam Dnb est plurale. Genes 41 . 1 . HJni putabat fe stare, pro, & ecce stabat. Belg. Ende fiet, hy stont. Vers 17 . 7 Qiy ’JJH me somniante putabam me stare , pro , in somnio meo , ecce ego stabam. In prima editione sic habetur : me somniante ecce stabam. Vers 37 . Et in oculis V73JN^3 servorum EJUS, pro, omnium fervorum ejus. ^ Vers 40 . Et ad sermonem tuum ’0J7 *53 ptt» ARMABITUR UNIVERSUS populus MEUS, pro, osculabitur manum universa populus meus. Belg. Ende op u bevel sal al mijn volfi [dehand] finfsen. Lxx. & Vulgatus vertunt per obediet. Autor Miclal Jophi explicat etiam genuino modo, quando ait Hp’tJO pjU pt>’’ significare osculationem , cujus sensum clarius sequentibus verbis exponit jnx7 1I1N1N7 7DlSn. Vers. 43 . 773N Abrech, pro fieBe genua , Belg. Knielt. Targ. hic est pater regis. Alii pater tener. Non est nomen, sed Infinitivus in Hiphil, ii Rad. -pa. Ita etiam explicatur in Miclal Jophi : i]V«n -p 3 }< VJ0*J 1‘ianS nxj nh 701^3 7ip2 Ntim ^73.7 rapa In verbo "p3i< Aleph est loco He -p 3 n , estque infinitivus , quasi diceret, conveniens est ei , ut genua steBant coram eo. Allegorie! scribunt , quod *}73N sit quasi 70373 3di pater sapientia , 0 W3 171 & tener annis. Vers 47 . D’l'OpS JI3V7 ’Ji? P3V3 p7Lt7 Et congregaverunt habitatores terra, in septem annis saturitatis frumenta in horrea , pro, Et De Verßone Sanclis Pagnini. 429 Ei produxit terra ipsa in septem annis saturitatis ad manipulos. Belg. Ende bet Land brachte vbort inde seve jaren des over-vloeds , by band vollen. Vulg. periphrastice, uti sepe solet , exponit : Venit que fertilitas septem annorum : & in manipulos reda&a segetes , NI HI iste inquam in quo augurando augurari solet, tentando tentat, pro sfl ipse experiendo experietur per eum. Belg ende daer by by [ yet] fikerlijs waer- nemen sal. Pagninus in prima editione multo melius transtulerat: & ipse tentando tentat in eo. Vers 9. Nos erimus »JtN 1 ? DOMINO TUo fervi , pro domino meo. Belg. mijnen Heere. Gen. 46. 29. 1HNW & jatlavit se super collum ejus , pro , & H h h 3 irruit 430 DISSERTATIO XXXVII. irruit in collum ejus. Belg. fi viel hy hem aen fijnen hals. Targum habet: ruit super collum ejus. Lxx. procidit super collum ejus, Arias: A cecidit super collum ejus. Gen. 47. 2. npv VnN HjspDI Et de extremis fratribus suis cepit , pro , partem fratrum suorum cepit ; [ videlicet ] Belg. Ende hy nam een deelfijner broederen , [te weten] vijf mannen-, Si c. Vers 7. IO. niH2 slN 3pj?> "pa’l Et salutavit Jaacob ipsum Paroh , pro, & benedixit Jaacob ipsi Paroh. Belg. Ende Jacob figende Pharao. Ita transferunt Lxx , Targum & Vulgatus Interpres. Vers 9. D'jni 2>a parvi et mali suerunt dies annorum vita mea , pro, pauci & mali. Belg. weynig ende quaed. Pagninus sequutus est Verfionem Vulgatam: parvi & mali. Sed Lxx Sc Targum vertunt per pufilli vel pauci. Vers 13. nbm ET LABORAVIT, vel DEFECIT terra JEgypti : pro & furebat terra JEgypti. Belg. Ende het lant raesde van wegen dien bonger.. Lxx & Targum explicant per defecit. In Miclal Jophi eodem modo ex- ponitut, scii, per jnnPsll ä Rad. . Vers 24. r~1NUsl2 ex frugibus, pro, ex (vel cum') proventibus. Belg. met de in-kpmflen. Vers 27. IBM piO Dnjfa pfcO ‘WTJM Habitavit igitur Israel in terra Gosen, pro , Et habitavit Israel in terra PEgypti, in tefra Gosen. Ita etiam fuit translatum in prima editione , sed in aliis editionibus quaedam omissa sunt. Gen. 48. 2. "IDN’l DpP’P *1^1 Renuntiatum eß autem ipfi Jaacob tale nuntium, pro, nunciavit Jacobo, & dixit quis. Ita fere habetur in prima edit. Et nunciavit ipß Jaacob nuncius, & dixit. Nam “u» est activae conjugationis Hiphil. Absurde Vulgatus ait': Di&umque eß seni. pinsi’! & consoratus eß , vel vim fecit fibi, pro , & confirmavit fi. Belg. hy verflechte sich. Vers 4. "paa OJH Ecce ego crescere facio te, pro , Ecce ego facundum faciam te, Belg. Siet is sal u vruchtbaer masen. Vers. 6. qmbiai Liberi autem tui, pro , Progenies autem tua Belg. Maer u geslachte. Vers. 7. bm ’by nna Mortua eß mihi Racbel , pro , apud me. Arias vertit super me. Belg. hy my. Vers 9. np’1 & tulit , pro, & accepit, lJ'a ’3 d dextera sua, pro, dextera sua , Belg. met sijne rechterhand. Vers. i De Verßone Sanciis Pagnini. 431 Versi 14 . " 1122 N H57JD '2 quamvis M enasse ej Jet primogenitus, pro, quin Menajse erat primogenitis:. Belg. yvant Menage was de Eerß.geborene. Pagni- nus in prima editione vertit: quod Menajfeh foret primogenitus , Vers x 6 . 27*7 131>1 & multiplicentur plurimum , pro, ■& instar piscium fint in multitudinem. Ita habent verbo prima, & Biblia Interlinearia. Belg. ende dat zy vermenigvuldigen ais Vijshen. Gen. 49 . 4 . nby ’ 9 U*’ nS^n IX ex quo polluisti stratum meum evanuit , vel tunc polluißi , stratum meum excisum fuit: pro, tunc polluisti , stratum meum ascendit. Belg. do e bebt gy ( het) gestehend : ky beestt mijn bedde beklommen, Vulgatus non vertit verbum nSy. Vers s. On’slHDD O 2 N ’bl Arma iniquitatis in habitationibus stuis , pro Instrumenta violentia sunt negotiationes ( sive pn&iones ) eorum. Belg. Mare handelingen fijn wer st tuygen van gewelt. Absurde vertit Vulgatus Interpres per: Vasta iniquitatis bellantia. Vers 6 . 112 npj? eradicaverunt murum, pro, avulserunt boves. Belg. Sy hebben de Offen weg geruest. Lxx. subnervaverunt taurum. In Miclal Jophi 1152 , denotans bovem, exponitur per / 112,12 bestias (feil, in notis Abendanse) ad indicandum iis non denotare Hi? murum. Vers 7 . Maledi&m sturor eorum TJ? '2 QUIA pertinax pro , quia vehemens. Belg. w ant hy is heftig. Arias habet: quia fortis. Versi 9 . X’2*721 & sicut leana, pro, & sicut leo major (vel immanis.') Belg. en als een oude Leeuw. In prima editione >1X2 & X’2*72 explicantur bis per sicut leo: sed -<'2*7 est leo annosior & major eo leone , qui »IX vocatur. Vulg. etiam vertit lemam. Vers. 1 o. D’39 V Hp’ 1*71 sts ei erit aggregatio populorum , pro ei erit obedientia populorum. Targum habet; & ei obedient populi. Ita etiam explicatur in Miclal Jophi C215P5? HO arpty ^72P*7 C 2 'Qj;n IJ/Dt?» 1 '^XV quod auscultabunt ei populi, ad suscipiendum in se id quod pracepit ipsis. Versi 14 . Dlj inrt asinus fortis, pro, asinus osiibm-valens: nam 21 Z est os ossis. Arias habet osseus. Belg. een stierest gebeent EZel. Versi 24 . ini?p |1>X3 257/11 Et habitavit in forti arem ejm , pro , Sed permansit in robore arem ejm. Belg. Maer fijn böge is in stijvigheyt gebleven. Gen. <;o. 10 . 11 . Et venerunt usque ad 12 X 1 pj Goren Atad, pro, aream Kynosbati ( h. e. Rubi canini. ) Belg. pleyne vanden Doorn-bofch. Versi 14 . Et reversus est Joseph in JEgyptum, ipse 1'NXl ET FRATER EJUS, pro , nui' vwp SALUTEM TUAM EXSPECTO JEHOVA. INDEX Rerum in hoc libro contentarum A. A Donai est nomen divinum. 370 — ejus etymologia. ib. — eß nomen plurale. ib. — quando soli Deo tribuitur. 371 — debet transferri per dominunt. ib. JEdificatio turris Babylonica: $ in quem finem extru&a fit. 2 l i, 212,213,$' 2*4 — ArchiteBorum piena. 214., 21 5 ! Annus intercalaris Judaorum. 38 Antiquitas vocalium $ accentuum, j 54 — varia circa illam sententia. 149, 146, & feqq. j — eadem probatur septem diversis argumentis. 154, 15s. $ feqq. Autographum exemplar V. T. ab Ezra corre&um , omnino periit : lex non est ab ipso miraculose restituta: Apographa authentica etiamnum habet Dei Ecclefia. 10j, 106 B. Beati in coelo an Hebraici sunt loquu- turi disquiritur. 23 s. $ feqq. Ben Äscher $ Ben Naphtali doBores Hebrai. i so — non fuerunt inventores punBorum. Ifl. ls2 Biblia 4 M co-" INDEX RERUM. Biblia quadruplicia ferte edentur. 410 C. Canticum legitur in feßo Paschas is. 1 g - ejus appellatio. 86 - le&ie ejus jiroenibus interdiBa : Patio eius. ibid. Carmina Hebraica occurrunt in omnibus partibus V. T. 79 - sunt perantiqua. ibid. - —plurimum differunt ab hodiernis, 80 Carmina sacra non conßant metro. 8I —sacra profana distinguuntur. 82 Cetkubim sive hagiographa cur fic vocentur ? 17 - cur quinque eorum : feil. Canticum Canticor. stuth , &c. immediate Pentateucho subjungantur. 18 ’IJO legendum est , non llfrO. 391. 392 - &fiqq. ——debet transferri per sicut leo. 395-396 Character literarum Hebraicarum duplex fuit usitatus temporibus Ezra. 13 6 Chronicorum appellatio auBor inquiritur. 9 5 -- ea Latini & Graci diviserunt in duos libros. ib. Codex Hebrans a Latinis vocatur Vetus Eestamentmn. 8 - etiam instrumentum. 9 Collegium magnum extraordinarium collegit libros canonicos. lOs Collegia ordinaria erant tria. 104 - ea enumerantur. 104.10s , Compendium discendi totum Psalte -1 ritrn. 73 Philol. Hebr. 433 \t Concilium centum A viginti Virorum. 103. 104 Confufio linguarum Deum habet anciorem. 208-209.210 - in quot A quas linguas. 216 z\y.& ffqq. - quomodo d Deo hac facia stt ? A quare ? 211 - quando qff ubi hac confufio acciderit ? .223. 224 .&fieqq. - ejus differentia inter confusionem linguarum Babylonicam , inter effusionem linguarum in Apostolos offenditur. 214. Consona sunt quasi materia vocum Hebraicarum. 107. 108 Corniculum superponitur septem literis. 89-92 O. Danielis progenies A captivitas. 91 - -- est Propheta, ib. - ejus libri divisio. ib. - immertito e numero Prophetarum extruditur. ib. —— raro d Judais legitur. 92 - ejus leBionem aliis interdicunt: stationes dantur. - ib. - multa habet Chaldaica , qua sunt translata in Linguam Hebraicam. 92. 93 - ipse conscripsit suum librum in captiv. Babylon. 93. 94 DifinSio versuum Textui Hebraeo efi coaeva. 4 — aliter se habet in Textu Graco. 2 % Distin&io versuum Graecorum & veterum LatinorumV.T.est obsoleta .23 I ii Autken- 434 Authent ia rationibus confirmatur. 2— tempus conscriptionis INDEX RERUM. 433 F. Fontes appellationum V. T. enumerantur. i - ut fi> librorum Hebraicorum. 21 - etiam Latinorum , Belgicorum , aliorumque. 22 H. Hebrai nomen efl nomen patronymi- c:mfi nomenprofejjionis. 231 ti’Sp est nomen Dei. Z69 I. Jab est nomen Dei essentiale. 365 - eß radicale seu primitivum. 3 66 - ejus stgnificationes recitantur, ibid. - differta JEHOVA. ibid. - additur etiam nominibus propriis. ibid. Jehova est nomen Dei essentiale. 328 - ejus derivatio. ibid. - epitheta. 329 - est soli Deo proprium. 330.331 - tribuitur etiam filio (fi Spiritui san&o. 332 - fuit patribus ante Mosen cognitum. ib. Argumenta pro vera le&ione nominis Jehova. 337-338 ■ &fiqq- Argumenta pro le&ioue Adonaj recitantur ac refutantur. 34.7, 348 & tm- Jeremia stylus, origo, vita, mors. 61 Jefaiie stylus, origo, vita, mors. 60 Initia librorum, capitum, se&ionum, fi nomina propria F. T. non incipiunt . a literis majusculis. 108 Jobi bistom non est parabola. 84 - tempus vita ignoratur. ib. - asuhor libri Jobi efi ignotus. 8 s - ejus authoritas ejl Divina, ejusdem stylus difficilis. ibid. Judaus derivatur ä Juda filio Jacobi. 244 - denotat generationem naturalem (fi profejjionem religionis Judaica. 24s Judaorum nomen obtinuit post deportationem decem tribuum. ibid. - obje&io desumpta ex 2 .Egg.i 6 . 6 . solvitur. 24s Judai refutantur ex F. T. ex Targu- mim fit ex Talmude. 12 - Udem cantillant libros non Poeticos. 81-83 - tanti non faciunt Hagiographa, quanti cateros libros. Rationes dantur. 91.92 K. Kabbala etymologia. 312 - quanti fiat apud Judaos. 326 - dividitur in prcilicam fi“ theo- reticam. 212 - hujus usus. ibid. - illius tredecim (Jedes. 314.315 fisfiqq. -- ejus authores. 324 - duplex ejus stnls. ib. Twv Keri fi 1 Ketib derivatio. 27j, 274 - authores. 274,275 • & Mi- - septem diverse (Jedes. 277, 278 - fi fiqq. - causa finales. 283,284. & fiqi- - numerus. ' 288 I i i 2 Ketib 436 INDEX Ketib est authenticum. 296 Le&iones Sabbatina. s.Z9 - prophetica. 40 -- earum origa. ib. Lex chara&tre Chaldaico non est exarata. 142 Libelli quinque publice praeleguntur, , A tempus assignatur. 18.19 -- eorum primus est Canticum Cant. 86 Liber nullus canonicus V. Tefl. periit. 102-103 Libri allegati in V. T. non probant ca- nonem ejfe imperfe&um - 99 Libri Apocryphi non sunt canonici, sationes dantur. 96. 97.98- -—ipsorum etymologia inquiritur. 98 — in Bibliis retinentur po&pmun- tur. Satio datur. 99 Libri Josua au&or anquiritur. 52 Libri Judicum nomen. Satio nominis , anni, & au&or dubius. 53 Libri MSS. destituuntur distin&ione versuum. 4 Libri fiegum mm en. Satio nominis , anni A' au&oritas. <54 Librorum Samuelis nomen. 5 3 -- anni K au&oritas. 54 Libri tredecim , in V. T. allegati, recensentur. 100.101.102 Lingua Chaldaica etiam vocatur Syriaca. 2J4 Lingua Hebraa'fila gaudet titulofunditatis. 3 -- usque adeonfufionem Linguarum fila fuit in mundo. 10. 307 HERUM. - populo suit vernacula. 11 - est omnium antiqiiijjima , utilis fima , & maxime necessaria. 19 5 - ea homini non est naturalis. Sationes dantur. 196. 197 -- ejus origo est a Deo. 159 -- variis post invicem seculis incorrupta permansit. 20s. 206 - tempore confusionis mansit pura. 228 - est conservata in unica familia Heberi : quod probatur rationibus. 228.229.2 J0 - post captivitatem Babylon: desiit ejfe vernacula. 234.235 Nulla Lingua homini est naturalis ; quod probatur duobus exemplis. 197. 198 Ut er arum D & S significatio. 3 2. 33 -- au&or ignoratur. 33.34 - usus earum apud Christianos nuUus. 34 - ustis antiquus demonstratur, ib. - in Bibliis adhuc retinentur. Satio datur. ib. - possent omitti. ib. - earum significatio & numerus. , . . 35 - 36 Litera finales d Prophetis usurpata. 128 Litem hodierna Hebraica sunt antiqua & primigenia. 126 - earum antiquitas probatur ex nummis, 130 - etiam ex lamina summi Pontificis. 131 Utera kodiern* Hebraica elim sacra pofiea INDEX RERUM. 437 faßen in Assyria communes Pa&a sunt. Rationes dantur. 127. l 28 Novitas ■ Literarum Hebraicarum pro- ponitur. iZs Liter a irregulares tres sunt. 124 -- auctores inquiruntur. 124 Litern legis suerunt coronatae apicibus 129 Litern majuscula recensentur. 11 o IIX.II2 -- revera non denotant' mysterium. 113.114 — - earum au&ores non sunt fieri scriptores. 113 -- earum diversitas ante Masore- tbas Tyberienfes in Bibliis fuit observata. ib. Litera minuscula circiter 33 . enumerantur. II 6. 117. &seqq- -- earum fignificatio origo. 119 Litem Samaritana destituuntur apicibus. 129 Litem Jafienfir. 120 ■- earum fignificatio. 121 - - au&ores. ib. ——quo tempore suerint usitata. I2i. 122 M. Masora est triplex. 298. 299 Masorn definitio. 2s Z -- versatur prneipue circa c&o diversas res. 2s4 -- ejus au&ores non sunt soli Ma - sorethn Tyberienfes. 3 00 Masora non est tota ab Ezra & Viris Synagoga magna. 302 - ejus finis fuit conservare sacram" Scripturam puram. ZOZ Masoretburum appellatio, quales suerint 'l quidnam ipsorum opus ? 116. II7-2)'2 .&fiqq. Matres le&ionis enumerantur, & earum significatio indicatur. 162. i6z Medium■ investigandi caieras 68). Radices V. T. 76 Moses a Judais prnsertur omnibus Prophetis. 5 8 - Variis honoris titulis condecoratur. id. - distinguitur ab aliis Prophetis. ib. Muhammedani tfiagnisaciunt Alcora- num. 3 N. NehemiiU est libri sui au&or. 94 - ejus liber vocatur nomine Ezra. 94 - 95 Nomina Hebfaica librorum Pentateuchi videntur olim tantum fuisse tituli fe&iomm. 38 Nun inversum. 122. 12) O. Ordo librorum in omnibus Bibliis non est idem. 21 P. Pagnini verfio est prastantiffima. 410 - verfio prima posterioribus editionibus in multis est prastantior. 415.424 - laudatur a Pontificiis. 410. 411 - a Reformatis. 412 - a Luther anis, ib. Ii i 3 i Renm- -- a Pemonstr antibus. 412 - forte edetur. 410 -— causa motiva. 4 [ o. 413 ■ - ejus commoditas. ib. -— castigationes in 30. capita priora Genefeos. 417. & seqq. —- in viginti posteriora capita. 42 s & feqq- Parapbrofis Chaldaica quotuplex fit. 189 ■ - ejus significatio. ib. - ex ea non potest probari novitas punilorum. 190,191 Pentateuchi auBor est Moses. 44 -- admodum curiose a Judeis describi solet. ' 398- 399. & feqq- -- ejus le&io inchoatur 2 Z. Sept. Patio datur. 3 9 -—ejus dijlributio in quinque libros videtur esse d LXXJnterpretib. 40 -—author divisionis in 54, se&iones videtur ignotus. 39, 40 - astus illius divisionis. 3 8 ■ - inveteratorum usus. 409 Poefeos antiquitas. 79 Propheta anteriores abufive fic vocantur. qz -— Authores eorum sunt ignoti. 5 5 -- Anni Historiarum in illis contentarum recensentur. s 2 , s 3 , s 4 Prophetarum officium erat duplex. 5 6 -— eorum nomen quintuplex. s6,57 -— nullis insigniuntur titulis. Patio datur. ^7 Prophetarum minorum catalogus recensetur. 63 -— eorum appellationes dantur. ib. '— olim solebant simul compingi. Patio datur. ibid. - eorum origo, vita, mors. 63,64,6s Proverbiorum liber est canonicus. 83 - ejus author. ib. - authores colle&ionis assignantur, ib. Psalmorum appellatio. 67 — authores vulgo statuuntur decem, ib. Psalmi singulis suis assignantur autbo- ribus. 67,68,69 Psalmus isl. non est authenticus: & recensetur. 70 ■- author colleclionis Psalmorum anquiritur. ib. - Greci & Latini illos aliter supputarunt quam Hebrei. patio datur. 70,71 - Septem eorum secundum literas Alphabeti dijstofiti sunt. Patio datur. 71 - Patio quorundam Psalmorum , ordine Alphabet ico conscriptorum, datur. 72 - Hieronymi sententia 9 numero septenario adversa , quodammodo conciliatur. 71 Psalterium Hebraicum a Judais dividitur in quinque libros, 72 Psalmi sunt carmina. Patio datur quare aliquando ea occurrant. 78,79 Pun&a vocalium accentuum sunt adscripta ab ipsis authoribus. 149 - aliquot questiones de pun&is moventur. 147,148 -&fiqq. - sunt authentica. 154, iss - probatur hoc variis argumentis. Iss, lZ6. &fiqq- resu- INDEX RERtI M. 439 - refutantur argumenta contraria. 168. i 69 'A feqq- - conclusto totius quastionis. 194 ß triplicis usus. Vide literas. Q, Quasiiones , qua circa 6lZ. pracepta Pentateuchi moveri solent, enume- merantur. 47. 48- & fiqq - FL Rab , Rabbi , Rabban , KiW/, aliique tituli sunt excogitati temporibus Christi. s? -- eorum ßgnißsatio. 58 -— differentia. ib. Radices ipsa , in illis versibus occurrentes, recensentur in Manuali. 78 Radicum Hebraicarum & Chald. numerus. 72 Ruth legitur insesto Pentecofles, 18 -- ejus author eß ignotus. 86 S. Samaritani chara&eres non sunt primi & authentici V.T. 126, 127. &seqq. - - argumenta , in contrarium opponi solita , solvuntur. 13 6, 13 7 - & feq - —— eorum Utera destituuntur apicibus. 129 Schaddaj est nomen Divinum desumptum a proprietate quadam. 372 -- ejus etymologia. 371, Z?2 - soli Deo proprium eß. 372 Schern vocatur pater filiorum Heberi , & non pater aliorum filiorum. Ratio datur. 230,2JI - non suit Melchisedei 231 Schema divisionis V. T, 2,0 Schema versuum 5 64, in quibus ! 184» Radices occurrunt. 73 Scriptura V. T. vocatur quadrata & Hebraa. R,itio datur. 12 8 - obje&io solvitur. 141 Sectionum legalium origo , numerus » leBio appellatio. 3 5 Se&iones prophetica explicantur. 4 r - fingults vocantur rnuan stve missa- 41 - ejus le&or dimittens. 42 - Ratio hodierna le&ionis allegatur. ib. - convenientia cum textibus domi- nicalibus. ib. Se 3 io ultima Geneseos non distinguitur tribus literis. 3 6 Supplicia capitalia ordinaria Judaorum erant quatuor. Ll T. Targum. Vide Versiones Chaldaicae. Textus Hebraus est primigenius & authenticus. 9 - est aliis versonibus longe antiquior. 1 3 - non legitur fine magna prapara- tione. 1 - variis & insgnibus condecoratur titulis. ib. - non est corruptus. 385, 386. A feqq. Threni Jeremia leguntur nono die tnenss Julii. iZ - ejus appellatio & contentum. 87 - nomina Alphabeti versibus plerorum - INDEX R E R II M. 440 rorumque capitum proponuntur, ih. Tzebaoth eß nomen Dei , quando cum mn> vel cum Elobim per appofitio- nem conjungitur . ;68 -- feparatim positum nunquam tribuitur Deo. ib. V. Yer fictili quatitor penultimi in V. T. bis imprimuntur. 28 Yerfio Belgica non eß authentica. 1 3 - omnium optime cum ipsis fontibus convenit. ib. -— aliis verfionibus vel eß proferenda , vel ad minimum cum ii; oquipa- randa. 424 Yerfiones Chaldaico V. T. non sunt authentico. 12 -—in multis magis sunt paraphrases quam verfiones. ib. ■ - sunt utiles. ib. -— eas Judoi fere pro