JOH. RUDOLPHI ISELII JC. Serenijs. Princip. Bada-Durlac . d Confil. Aul. Rfgg. Berolin. U Nancej. uti Arcadum atque Carton. Academiarmn Sodalis , Inßitt. & Jur. publ. Profejsoris in Augußä Rauracorum Academia Ordinarii , ORATIO DE PIETATE POLITICA Habita die 21. Junii 176z. cum Rectoratum auspicaretur. TURICI HELVETIORUM, Typis AURELII, GESSNERI & SOCIORUM. MDCCLXIIL CICERO EpisL ad famv Lib. IX. Ep. II. Si minus in curia atque in foro ,, at in litteris iS libris , ut doctißmi veteres fecerunt r juvare rcmpublicam de maribus- ac legibus quarere . mm ORATIO DE PIETATE POLITICA. Uintus 'Cicero in Epistola quadam Fratrem suum M. Tullium Consulatum pedentem monebat , ut, quoties ad forum descenderet , haec fecum haberet meditata: Novut sum , Consulatum peto, Roma efl. Eadem & mihi dicta esse arbitror, ante paucos enim annos in Senatum Academicum cooptatus, & usu & gerendarum rerum prudentia expers, novum me esse ultro . profiteor, quamobreminfirmitatis meae conscius, ferio in animum meum induxeram, istam dignitatem, quam humeris meis nuper imponere dignati fuistis P. C. comiter a me deprecari, quod cüm minus feliciter mihi successit, ut eventus expectationi vestne ac votis meis fortunatius reipondeat, ex animo opto. A 2 WXQj. Sentio 4 M ) o ( M Sentio hic Romam esse, ruendam esse Academia: dignitatem , fovendos studiorum conatus, & quicquid sinistri acciderit, id plerumque in eos devolvi, qui consiliis praesunt; quamobrem animi ingeniique viribus, quas in me nullas esse sentio, diffido, ac plane de me desperarem, nisi in vestris consiliis, prudentia ac erga me singulari benevolentia maximum praesidium positum esse, mihi persuaderem, hancce ne mihi in ancipiti caussa fluctuanti denegetis, etiam atque etiam obsecro, atque ita existimetis cupio, vestram potiffimüm dignitatem tunc in tuto fore, quum Rectorem vsstrum ope, consilio efficacissime adjuvare dignabimini- Efficite, quantum possum precibus maximis a vobis P. C contendo, ne vos delati in me muneris, nec me, qui pridem huncce eminentrorem locum in communi Academia: luctu (*) conscendi, nunc eumdem iterum conseendisse unquam poenitear. Qualis cujus que affeßus ejsct , talem esse hominem , veriffime dixit Cicero; hoc enim cummaxime ab aliis distinguimur, ut, quatenus affectionem nostram in hanc vel illam partem magis rninus- ve dirigimus, aliorum hominum videamur dissimillimi. Inter ea autem studia, ad quse homines vehementius feruntur, nullum est communius, ambitione, qua quisque alterum quocunque modo superare nititur, ut ikpe in praesenti vitae ratione minime subsistat, sed, qua potest, ad immortalitatem ulque contendat. {Jti vero hac parte homines sibi invicem quam simillimi videntur, ita fere omnes diversa, ad eundem finem consequendum, utuntur via. Gloriam,, ait Sallustius, honorem , imperium bonus i$ ignarus aque stbi exoptant; sed ille vera via nititur , hic, quia bona (*) Cura Virum pl. Ven.. Dn. J, C. ISELIUM panegyrica Oratione laudarem, Armo 1738. 5 M )s( W bonx artes desunt, dotis atque fallaciis contendite Atqui sime ipsius virtutis, qua sola alter alterum antecellere valet, natura ita est comparata, ut, qui eam minime assequi studet, saltem sectari eam se cupiat videri, ac mentiatur. Dignum hocce mihi visum suis argumentum', de quo ad vos A. A. O. O. H. verba facerem ; animus enim mihi est, de Pietate politica atque Virtutibus, qua Virum politicum, cui Reipublicot cura atque administratio delata est , decent , qua potero , brevitate disserere. Dum vero caussam hancce plane arduam ago, duo sollicite mihi sentio esse praecavenda» alterum , ne, in luculentissimi argumenti adumbratione, sermonis prolixitate aures vestras fatigem; alterum, ne quid dicam, quod ad Praetoris Edictum minime pertineat. Utrumque, si vestram AA. H. patientiam mihi indulgere dignabimini, quantum licebit, evitabo. Primum atque ante omnia Politicus noster in se ipsum de- seendit, ac, qua parte homo sit, considerat, ad Reipublicse ad- ministrationem admotus, seu veluti oblitus , nihil prius , nihil antiquius habet, salute publica. Ascendit dein ad Reipublicse ortum; intuetur, a quo ista potissimum conservetur; unde bona ac mala ei immineant, quaque ope, quove consilio eadem vel promoveri- vel averruncari queant. Denique circumspicit ad eam hominum multitudinem , cui regendas ac tuendae est praepositus. Considerat, esse quasdam-in his obligationes, ad quas vi ac qualibuscunque mediis compelli possint; alias vero ejusce- modi esse, quae in solo pudore consistunt, ac non nisi ab uniuscujusque arbitrio pendent. Quae cum ita sint, ipsas jam illas virtutes, quibus politicum virum praditum ejfe oportet, enumerabimus. Atque ut ab Religione , cujus Politici nostri prima atque praecipua cura esse debet, ordiar, eam ad unicam hancce normam atque regulam diriget, ut de Dei existentia ejusque attributis persuasus, officia, quae ex ista persuasione ultro fluunt, pro sua conscientia obeat. A 3 Ita 6 M ) c> ( M Ita enim semper judicavi, inde in Republica atque etiam hominibus privatis mala oiunia exoriri, quod aut Deus plane non credatur, aut de ejus perfectione homines non latis sint convicti; aliter enim si foret, virtutis studium in illis minime desideraretur. Quantum Princeps in administranda Republica , ac ipsi cives atque subditi in colendis officiis fiducia erga Deum adjuventur, ratio & experientia docent. Ita Numa Romanos suos haut aliä arte ad humanitatem informavit, quam iis, quL imperaverat , auctoritatem divinam obtendendo. Pseudopoliticus ille Machiavellus , etsi in Principe Religionem nullam requirebat, quamplurimis tamen argumentis demonstravit, non aliä ratione tutius ipsi imperium futurum , quäm si affectata superstitione artes ac fraudes suas tegeret. Neque ver.o Politicus noster intra simplicem contemplationem ac persuasionem subsistet ; sed, cum homines exemplis potius quam ratione ducantur, in iis , qux ad Religionem pertinent, talem exhibere sese oportet, quales optat & subditos elfe. Sane propterea inducor, ut credam, non alia ratione Imperatores sive ex animi fui lententia, sive ad ostentationem,piis- simi, religiosiffimi, ac quae alia adhuc ejuscemodi sunt vocabula, titulos in nummis atque inscriptionibus tribui sibi passos fuisse. Namque ut, quse de Gentilium Principibus in monumentis referuntur taceam, cum ex legum nostrarumCodice, tum ex historiarum Scriptoribus constat , Constantinum M. inter christianos Imperatores primum , postquam verae ac salvifies Religionis principiis fuerat imbutus, nihil non egisse, quo,falsos jam ac ficti- tios Ethnicorum Deos sese ejurasse , ac in unum atque verum Deum credere, palam ostenderet; qua re sane factum, ut non modo apud Christianos sibi magnam conciliaverit gratiam, verum ÄS )o( AS 7 rum etiam ex suis bene multos aci verae fidei profesiionem pertraxerit. Ne quis vero optimo isti Imperatori vitio det, quod ex Gentilium instituto Pontificis Maximi titulum sibi tribui passus sit; pietatis id non fuit postremum argumentum, quo ostenderit',* tam humani quam sacri juris curam sibi esse commissam, itaque omnes deinceps Imperatores ad Gratianum usque eundem potestatis titulum gessisse Auctor est Socrates in Hiß. Ecclef. Lib. V. Maximilianum I. eandem appellationem cum ipla Pontificatus maximi dignitate studiosissime ambivisse , nemo ignorat. Ipsos denique Principes Protestantes, etsi ab titulo abstineant, reapse tamen pro Episcopis sese gerere Acta publica comprobant. Senserat porro religiosissimus Princeps Conßantinus , quam necesse sit, tempori servire ; adeoque, ne majora negligeret, quaedam de concubinatu, augurio , aliisque ex Gentilium moribus permisit; quemadmodum & Valens Imperator, qui, cum turbidis illis temporibus Sectas nefarias absque gravissimo Imperii periculo tollere haut posset, cuique liberam sentiendi facultatem reliquit. Ita &, haut ita pridem ,, funestis illis turbis Religionis Caroh V. imperante, cum arduis adeo ac desperatis rebus laboraret Germania, ut neque vi neque ratione ad saniora consilia animi belligerantium reduci, ac inter Pontificios atque Protestantes concordia restaurari posset, haut tutius inventum fuit remedium, quam caussae decisionem Concilio libero in Germania convocando permittere, utque intcrim quisque in suo statu ac sententia viveret, resque suas ita gereret, ut factorum suorum rationem aliquando Deo & Casari recedere posset. Ceterum, quamvis Religionis maximum sit pondus, cavendum est nimiopere, ne , quod cumprimis sub Imperatoribus Christianis fepiüs evenit, superstitionem, qux frequentius pietatis speciem circumfert, pro Religione habeamus. Fuit autem tempus, quo detestanda hzc contagio adeo Principum ac privatorum animos incesserat, ut Respublica inde gravissimum sense- •C . 8 9ß ) O C 95? rit detrimentum. Justinianus ■ sane, quando cuique redimendae salutis animae suae bona sua monasteriis atque ecclesiasticis personis donare permisit, avaritiae ac piis fraudibus latam aperuit portam ; ut taceam immodicas illas donationes Caroli M. ac Ludovici , qui inde PH nomen meruit, in Ecclesias collatas; aut vehementer fallor, aut superstitioni annumeranda est intempestiva illa subjectio , qua summi saepe Principes Pontificum pedes deoscü- ]ati auctoritati suae quamplurimum nocuerunt. Quis mirabitur, Fridericum 111 . Imperatorem , cumis ante genua Legati Pontificis prolapsus, non prius surgere voluit, quarn veniam ab eo pro Sigismundo Austriaco impetraverat, apud suos in magnum contem- tum incidisse. Religioni proxima est Justitia, quam Cicero omnium virtutum exceUmtijstmam vocat, quaeque in constanti proposito suum cuique tribuendi consistit. Eam Politicus-noster ultro erga omnes exercet; est quippe hoc pietatis proprium atque praecipuum, ne ab illa virtutis via, quam semel elegimus, vel latum unguem deflectamus, ut in omnibus actionibus nobis semper simus similes, ideoque & Stoici Constantiam virtutem unicam esse statuerunt, quatenus animus sibi constans atque rectus, in diversa trahi sese minime patitur; etenim qui de rebus dubiis consulunt, ab odio , amicitia, ira atque misericordia vacuos esse decet , haut facile animus vera providet, ubi illa officiunt. In Legibus igitur ferendis, nihil, quod non utile ac Respublicae salutare sit, nihil superfluum, quodque augendis potius quam levandis civium oneribus confefat, constituit. Legibus prudenter latis, temere ab earum tenore haud quaquam recedet; etsi enim aequitatis maximus sit favor, saepe tamen Reijni- blicae status civiumque mores ita sunt comparati, ut interdum aequo duriores Leges sint ferendae, quarum neglectus ipsi Principi contemtum aufert Cujuscemodi de caussa, quae mansuetudinem admittere videbatur, consultus Ulpianus respondit: Hoc perluam durum est t verum Lex ita scripta est. (*) Porro -L. ia, ff. qui & quib. manum, lib. 9 M ) o ( M Porro h«c etsi ita sint, tantum abest, ut ab rigida ista Le= °* gum observatione clementiam procul semovendam esse arbitre- niur, ut potius eam Politico nostro cummaxime commendan- dam esse censeamus. Non quidquam est, inquit Antonimu apud Lampridium (*), quod Imperatorem melius commendat gentibus, iJ qüäm Clementia i hxc Caelarem Deum fecit, haec Augustum con- ^ sociavit. Igitur ä politico viro non id*solum requirimus, ut in f i jure dicundo partes audiat.Kaut invitus, quantumque jfieri per * officium ac rationem potest, in mitiorem & a saevitia alienam 5 sententiam inclinet; verum potissimum hancce clementiam in '• moribus atque vitaj ratione exigimus , qua, qui aliis regendis est praepositus, cummaxime studium, amorem atque auctorira- ' tem sibi conciliare valet. Cum civibus quasi cum liberis Parens vivit, aequalitatem cum dignitate conservat, nec sese prae aliis elatiorem aut praestantiorem putat; sed hoc tantum ceteris major vult haberi, quo melior. Atqui sane hocce indulgentiae atque affabilitatis studium dici non potest, quam nimiopere excitet civium pietatem atque reverentiam erga Magistratus,cum contra superbia ac inclementia contemtum atque odium pariant. Talem igitur sese exhibeat Magistratus, qualem ipse privatus op tastet- Digna sunt verba Plinii in Panegyrico Trajano dictoAnte te Principes (inquit) .fastidio nostri & quodam «qualitatis metu usum pedum amiserant, illos ergo humeri cervicesque servorum super ora nostra , te fama, te gloria, te civium pietas, te libertas super ipsos Principes vehunt; te ad sidera tollit humus, ita communia & confusa Principis vestigia. Nihil est profecto, quod in Republica civium animos magis ad virtutem atque obsequium excitat, quam si sentiant, ipsos illos, qui iis imperant, Legibus se alligatos profiteri, iisque moribus vivere, quales ä luis exoptant-» häcce «qualitatis testificatione tantum abest, ut iis aliquid :«? ' *ijiC-’f4k &&•'& ■'• *tT' %£§& ,y