DISPU TATIO MEDICA
HU MORIBUS.
CowxNszNsutSeduTORITATE eAXtaenifii e$ 4mplisfimi Senatus elcleptader,
ININCLYTA AC ILLUSTRI DASILEENSIUM ÁCADEMIA,
PR£ SIDE Excellentisfimo€ Clarifmpo VIRO
D.JOAN.JACOBO A BRUNN, Medic. Pra&. Profeffore meritisfimo, l'atrono ac Preceptore plurimüm obferv ando,
Exercitii qrati publice ev/jun p velitati 02,
Addiem*4-Martii, horis locodue confuetis,
Propoftta à M. MARTINO BIRRIO, Colmarienfi.
BASILEX, Typs GroRGI DreckEmi, Academ, Typogt, An. 1648.
[tzses] Va

FI K0 ANCobilizfimno, dimplisfno, Prudentzsfmo e9 Con[altisfrmo,
DN. JOH. HENRICO MOGGIO, Reipublice Coltmarienfis Confuli, p. t. primario.
UT ET Confultisfimis ac Clarisfimis yrRIIOGS DN. MARTINO BIRRIO, Juris Utriusque Licentiato, Patruo. DN DANTEILI BIRRIO, Turis-perito celeberrimo, nec non ejusdem Reip. Colmar. Senatori
gravisfimo, Patrucli. Dominis, Patronis, Moecenatibus, Fautoribus atque Cognatis,
Omni quo decet bonore, obfervantid debita, amore€ gratitudine qua potef£, Hasce fuas de Humoribus disquifitiones Offert, dedicat ac donat M. Man TiNus BinRius,Colm, Aut.& Refp.

SE OCTRINAdeHumoribus MeV|dico fumme eft neceffaria, inter alia j ad corporis humani materiam coX enofcendam: quoniam corporanoftra ex iis conftant, augentur& confervantur. 2. ad fanitatis à& morbi effentiam conftituendam: fanitas enim in humorum ouaecéíe, morbus veró in eorundem ape cela, confiftit. 3. ad inhibendos& curandos morbos: cümenim feré omnes ab humoribus fi ant,quomodo illi curari poterunt, fuccorumà quibus gignuntur naturáignoratá? Dequa proinde materia pauca quzdam, exercitii gratià, proponcre libuit.
Ól. Humorisautem nomine Phyfiei quid, em qualitatem primam paffivam defignant, cujusratione corpora naturalia aliená(aperficie non Eradanecom tur: Medici veró. gezeral;er: fignificato humorem definiunt, omne corpus liquidum& fluidum in quacunque corporis cavitate contentum, fiveactu tale fit, five potentià: Spezializs autem& proprie quatuor duntaxat fuccos, quifuntinmaffa fanguinis ,humoresvocant; fanguinem videlicet, pituiA 2

tam, bilem flavam & melancholiam,ad quos tan- quam principes & radices reliqui omnes reduci possunt.
I I l.
Generaliter dictus humor rursum vel est primigenius & nobis congenitus, vel adventitias sive postgenitus. Congenitorum aliiiolz ratione cognoscuntur partibus similaribus inesse, rf/«fensibus-externisobvii sunt. Illorum est communis omnibus rebus ex elementis compositis; humor nimirum tenax,quo veluti glutine terrente corporum partes connectun- tur :<*//<?• proprius viventium corporibus,humidum primigenium dictum, & humidum radicale. Qui vero sensibus externis deprehenduntur humores congeniti, vel sunt oculorum humores; crystallinus, vitreus&aqueus:^e/ humores congenerantes in femine 6c sanguine materno,ex quibus omnes partes nostri corporis in prima conceptioneformatar sunt, auctae & nutritae.
IV.
\_Adventitiush\c postgenitus humor,subinde post ortum ex alimento generatus, dividitur in naturalem & praternaturalem. Illius consideratio ad Physiologiam; hujus vero ad Pathologiam pertinet. Iltrius- que differentias & descriptiones deinceps specialius (omissis congenitis humoribus,tanquam alte^ rius loci )trutinabimus,initio facto ab humoribus naturalibus , qui fiunt instituto naturae; ac prima fronte in alimentarios & excrementttios subdividuntur: alimentarii autem,qui in corporis substantiam transmutantur, in primos, chylum videlicet & massam sanguineam,& ortos dprimis,<\uos3\\is humores secundarios vocant, distribuuntur.
V-Sunt

Sunt qui preter chylum, maffam fanguineam& humores fecundarios, in numerum humorum alimentariorum referunt quoque lac maternum, femen, medullam offium,& humorem vitreum quo cryftallinus alitur. Verüm lacantequam nutriat in fanguinem rurfus convertatur neceffe eft. Seminalisliquor, quo partes fpermaticz nutriuntur, nihil aliud eft,quàm co&ione& partium folidarum alteratrice virtute dealbatus fanguis: medulla quoque offium fitex fanguine. Itaque cüm fanguis fit matcrialis caufa feminis& medulla,perinde eft five dicas fanguine five medullà aut femine partcs quasdam nutriri. Quivitreo humorecryftallinum ali dicunt, improprie loquutur: przparat quidem cryftallino fanguinem, ut ventriculus hepati, non tamen vitreus humor cryftallino affimilatur.
VI.
Chylu itaque, ut ab hoc ordiar, xe t£exl2 vocatur fuccus ille, qui in ventriculoex cibo& potuasfumto conficitur, cremori ptifanz fimilis, cujus ufus communis ac pracipuus eft, utfit reliquorum omnium humorum veluti bafis& materia,ideoQue ex humorum numero minimé excludendus. Proprius vero, quem foli ventriculo praftat, antequàm in fanguinem convertatur, ut qualitatis fuae cognatione& convenientià oble&et& quodammodofaturetventriculum;nontamenpropriénutriat. Neque enim paftio illa, quam excremore capesfit, vera eft nutritio, fed oblectatio quzdam& fatietas nutritionis amula, ut recie docet Fuchfius ] 1. Infüt. Íet.7.c. 5.
A 3

V. T I.
Nam fanguine ventriculum ali(de vera nutricatione fermo)non chylo, confirmatur:. à venis ventriculi& arteriis fanguine plenis, per omnem ventriculi fubftantiam, jpfam etiam internam tunicam difperfis. 2. ab inhabilitate chyli ad nutriendum; quia nondum eft in ventriculo exiftens, expurgatus à foecibus, utráque bile, fero: quiergo commodum poterit efle alimentum ventriculi? ;. ànutritioneventriculiin utero, quz nequaquam chylofed fanguine fit;& quidem puro ac fincero: talis ergo quoque eft extra uterum: prefertim cum nunc cumulatiüs& perfe&iüsali poftulet. 4. ababfurdo: quia cum ratione pugnat, diverfo alimento nutriri tunicam internam ventriculi,ftomachi,oris, labiorum, inteftinorum; cüim omnes hz fint una continua&obid eadem tunica. Atqui inore,gula,inteftinis, fanguine alitur. Eodem igitur in ventriculoquoque.
: VTII.
Qui pro chylo pugnant, inter alia nituntur autoritate Galeni, qui fcripferit chylum nontantüm in ventriculo coqui, fed etiam tunicis ejus apponi, imó affimilari; ut videreeft 3.d.nat. fac.c.6.75.aph. fe&.2.com.i$.& alibi. Sed non de vera nutritione, quz eftconverfio nutrimenti in propriamfubftantiam nutriti,locutum effe, patet ex 1.3. temp. c.2. ubi docet exemplo vini, quod tamen minimam mutationem defiderat, non poffe illud nutrimentum fieripriusquàm in hepate& venis fit coéum& elaboratum. Quod fi devino, quod tamen celerrime nutrit, verum, idem erit judicium de reliquis omnibus cibis.
IX. Maff

I X.
CMuafa faneuinea eft congeries humorum diverforüm ir venis& arteriis permixtorum, in quos chylus vi jecoris ad nutritionem partium omnium transmutatur, Vocatur áliàs chymus,quamvis hc vox ridimentum fanguinis proprié denotet;quod accipit chylus i venis mefaraicis, vi communicatà ab hepate. Partes autem effentiales iftius maffz fanguinea funtquatuor; fanguis, pituita,fuccus bilio: fus& melancholicusquatuor Elementiscorrefpondentés: unde humores quátuor primogeniti Elementorum filii Avicenna dicuntur.
X.
Etíiveró circa numerum humorum alimentariorumin maffa fanguinea,diverfz fint opiniones veterumác recentiorum, aliisftatuentibus unicum tantüm ,eumquevel indefinitum, nimirumaut languinem aut pttuitam, aut alterutram bilem; vel definitum, folumvidelicet fanguinem.: aliis tres, uc in lacte: aliisquatuor di&os: aliisquinque,addendo quatuor illis humoribus quintum,ferum nimirum 5 plerique tamen Medici cum Hippocrate& Galeno quaternarium ampleé&untur, fero, tanquam excremento& vehiculo omnibus partibus maffz fanguiinea communi,ex numero humorum exclufo.
L Quaternarium huncdemonftrant;preteraliamulja r partium formandarum& nutriendarum quadruplex differentia: harumenim alie dura& ficca, ut offa; alie molles& humidz,ut carnes:«liz frieiP]
da& exfangues;ut nervi& cartilagines:aliz calida,
jut hepar,cor& fimiles, 2. àvmN/ia,ex(anguinis misí.
ione P)
SO TRES

fionejin qua vifui fe offert quiddam exa&e rubeum, quiddam magis flavum in fuperficie, aliquid ad atrü colorem vergens in imo,& aliquid denique albidum innatans, preteraquofitatem excrementitiam & fibras,qua funt partes terreftres,concretionis fanguinis caufz. 3. ex diverfitate educendi humores, & fuperpurgationibus, idem demonftrat Hippocr. l.d. natura humana.
XII.
Namque vulnere adapertà venà, inquitHippocr. fanguis profluet: pharmaco quolibet temporeanni& xtatis, qualibet hori exhibito, cholagogum bilem,phlegmagogum pituitam,melanagogum atram bilem educet: Similiter in fuperpurgationibus fumto medicamento quod bilem ducit, primüm bilem vomet homo,deinde pituitam,poftea per vim atram quoque bilem, poftremó moribundus fanguinem quoque purum vomet. lllud ipfum medicamenta pituitam ducentia fumentes patiuntur: primum enim pituitam voment, poftea flavam bilem, tertió atram, tandem verà fanguinem purum,& in hoc mox vitam finiunt,
XIII.
Horum jam quatuorhumorum caufa& accidentia fingillatim explicabimus, initio à materia fumto, qua generatim quidém eft chylus,qui à ventriculo in inteftina detruditur, indeque per venas mefaraicas, tanquam per manus jecori communicatur.— Speciatim autem,cüm idem chylus,tüm ob diverfitatem Elementorum, quibus finguli cibi conftant,tüm ob diverfarum partium diverfam alterationem in ventriculo fa&am,neceffarió obtineat partes,tenuitate,
craffitie,

erasfitie, calore, frigiditate, humiditate, ficcitate differentes; neceffe eft etiam has differentes chyli partes, hujus vel illius humoris generandi proximam fieri materiam.
XIV.
Forma loco confideramus fingulorum temperamentum tum aóuale, tum potentiale. A&u quidem fecundüm manifeftam contemperationem elementorum, omnes humores quamdiu funt permixti, funt calidi& humidi: calidi, quia funt in corpore hominis viventis; humidi, quia funt liquores. Potentiá veró, quatenus vel feparati funt, vel nimium exuperant, non omnes calefaciunt& humecant; fed fanguis eft temperatus, ad calidum& humidum modice vergens: bilis calida& ficca, pituita frigi. da& humida, melancholia frigida& ficca, comparatione factà ad medium univerfz fubftantie, quod eít cutisin vola manüs.
X V.
Caufa efficiens principalis eft vis fanguifica hepatis. Jo[lrumentalis eft ejusdem temperies& calorinnatus, ratione hepatis unus& idem; diverfus tamen ratione objecti&fubjeéi. Itaq;(imul fiunt humores L& ab eodem calore: ut enim varie carnes in unam ollam conjeéta, etíi fimul coquantur,variam tamen epist coctionem ob variam naturam, fic calor jin chylum heterogeneum agens fimulvarios producit humores, ob partium ex quibus conftat diverfitatem. Quofenfu Galen.2. d, natur. fac.s. inquit, fanguinem à temperato calore, ab intenfo bilem,à remiffo pituitam& melancholiam generari.
B

X VI.
Finis& ufus quatuor humorum duplex eft, generalis& fpecialis. Generalis ufus eft, ut fint totius corporis materia&alimonia, partim in utero poft primam conceptionem, partim extrauterum toto vitz curriculo. Specialis eft, quem finguli humores corpori praftant, tüm in formatione, tüm in nutritione partium: cüm enim Galeno tefte 2. elem.2. tanta fit partium diverfitas, mollitie, duritie, calore, frigore,&c. differentium,natura ad formationem fingularum partium in uteroearundemque nu. tritionem extra uterum, convenientem& cuilibet parti propriam materiam trahit: ad partium,e.g.durarum formationem&nutritionem,crasfiorem ficcioremqQue maffx fanguinez portionem;ad formationem& nutritionem molliorum, fimiliter humidiorem, eodemque modo in reliquis procedit: Hzcdenumero&quatuor caufishumorum in masfa fanguinea: accidentia fequuntur, qualitates nimirum fecunda 5& quantitas, five fingulorum proportio.
XVII.
Qualitates fecunda vel zacfiles funt,five modus fubftantiz: vel vif/es five colores: vel guffabiles five fa. pores. Quod ad»edwm fubflantis ive tactles qualitates, fanguis eft mediocris; pituita crasfiufcula, bilis tenuis, melancholia crasfiore confiftentiá, quod Hippocrates commentar. de Principiis expres(it per Pingue, Vifcidum, Fluidum ac Gcelidum. Quod ad«eres, Sanguis venarum eft ruber, arteriarum flavefcens:- pituita alba, bilis fava, melancholia nigra. Quoad /aperes, iid eft
dulcis,

dulcis; pituita infipida, bilisamara, melancholia acida&acerba. Nec propterea tota maffa fitamara aut acida: fiquidem bilis& melancholia ceteris ju. ftà proportione permixta; qualitates fuasnon plané fervant, nec a&u abfoluto permanent: fed ut ex qualitatum clementarium proportione xeze oritur, ita naturz induftriáà ex jufta proportione quatuor humorum,oritur maffa corporinutriendo idonea.
XVIII
Quantitas ive proportio quatuor humorum non eft Arithmetica, utfitzqualis fingulorum quantita$5; fed Geometrica, quam non malé Medicorum pleriquevidentur expresfiffe, cüm dicunt, fanguinis maximi effe portionem: hincenim fit, ut tota maffa à potiore parte nomen& colorem obtineat: poft fanguinem pituitam excellere, quia à natura fanguinis non multum abeft,& multa funt partes fri. gidiores ac humidiores, quz fanguine pituitofo pro fui nutritione egent: tertium locum obtinet melancholia: ultimum bilis lava: nam vená fe&á plus femperatri fubfidet, quàm biliofi fupernatat: unde receptaculum melancholiz capacius quàm bilis. Et ha&enus de humoribus alimentariis primis, fequuntur nünc humores fecundarii.
X IX.
Secundarii bumeres quatuor quoq; ab Avicenna& recentioribus recenfentur, orti à primis gradatim alteratis& dispofitis, ut in animantis fubftantiam convertantur. Primus eft zzzi tus, fanguis vide. licet in propriis fingularum partium exilibus venisarteriisque confiftens, easd; irrigans. Secundus
B: 2

porida fabflantia pet membra difperfa,& fingulis membrorum partibus appofira."Tertius eft e/s'ez, humor jam inftar glutinisadbarens parti. Quartus cambium vocatur, cüm fanguis naturam fuam cambit permutatque noftrz, licéc nondum plane in partis fubítantiam converfus: nam converíus jam & asimilatus parti, inter partes deinceps non humores referendus. Et has quatuor dispofitionesfanguinem acquirere neceffecft, antequam in fubíftantiam nutriticonvertatur. Priusquam enim alimentum non vivens fiat pars corporisviventis& actu vivat; multis modis elaborariillud neceffe eft: quandoquidem natura non fert fubitas mutationes,& omnis motus fiat à contrario in contrarium per medium.
X X.
Ex przditis patet, quod etiam Valefius notavit, humores fecundarios non effe novas humorum fpecies; fed vel cum fanguine idem, ut innominatus, velalimenti portionem partibus appofitam, ut ros: vel à fubftantia partium non multum differentes, ut cambium& gluten.
XXI.
Eosdem etiam humoresfecundarios Galeno ante Avicennam cognitos fuiffe, nec Arabum effe inventum, conftat ex l.i. facult. nat. c. u. Poftquàm fuccus, qui omnem animalis particulam nutriturus eft,€ vafisexcidit,in totam eam primüm difpergitur, mox adjungitur, deinde agglutinatur, demum asíimilatur. Item ex1.7. m. m.c.6. ubi quatuor ficcitates ad tabem perducentes defcribit; profectasex quatuor humori

humoribusfecundariis ordine confumptis& depaftis: unde neceffarió fequitur, has humiditates Galeno priüs fuiffe cognitas. Sed progrediamur ad excrementitios humorcs. XXIL
Excrementitii humores funt, qui non transmutantur in corporis fubftantiam ,fed tanquam inepti ad nutritionem, aut fuperflui à corpore expelli debét. Suntque vel utiles, vel inutiles. Utiles funt vel ad confervationem fpeciei,vel individuicommoduim. Illi vel utroq; in fexu colliguntur, ut femen: vel folo muliebri, ut fanguismenftrnus&lac. Hi veró,qui ad individui commodum fpe&ant, funt bilisad alvum irritandam,& detergendos humorescraffos ab inteftinis: ferum ad anadofin facilitandam,melancholia ad excitandum appetitum. Inutilesfunt triplicis coctionis excrementa inutilia,primz qui. dem fzces alvi, fecundz urina, tertie vcró tüm univerfalia, fudores& cutis fordes; tüm particularia, mucus tenuis vel craffus(quem Prodicus GAéva» appellavit)excrementum videlicet cerebri,quod€ naribus deftillat aut per os rejicitur: fputum,lachrymz, fordesaurium,& reliqua quibusque partibus peculiaria excrementa,quorum omnium ulteriori tractationi brevitatis causá fuperfedeo,& ad humores non naturales me confero, qui à caufis preter naturam in corporegignuntur,& quatuor ad clasfes przcipuas referuntur, fanguinem videlicet, pituitam, bilem& melancholiam non naturalem.
XXIII. Sanguinis praternaturalis differentig funt quatuor:
b 3

receditenimà naturali conftitutione vel quantitate, fi vafa diftédataut vires premat,unde oritur plethora ad vafa& vires: vel qualitate, fi calidior ,frigidior, humidior aut ficcior reddatur: vel alterius humoris non fufficienter expurgati mixtione, à cujus vi&oria ac dominio fanguis biliofus,pituitofus, melancholicus, ferofus, nominatur: vel denique corruptione ac putredine. Hinc etiam fanguis temperiem fuam& naturales qualitates amittit redditurque vel amarus aut falfus, aliamve ejus generis qualitatem prz fe ferens. 4.(impl. fac. c.16. vel venenatus, aut, fi extra conceptacula fua in cavitatem aliquá fuerit effufus, grumofus evadit: qualis excernitur plerunq; liquida picis inftar nigerrimus, inquit Fernelius.
XXIV.
Pituiite p. n. differentiae fumuntur à vario modo fubftantiz,& fapore. Quantum ad modum fubftantiz, pituitaomnis p.n. vel eft tenuis& aquea; qualis plerünq; aque modo deftillat e naribus, aut à cerebro in plurimas partes corporis illabitur,vel niucofa, quz ex tenui à calore corporis ad muci confiftentiam coacta eft: vel vitrea Praxagorae(aliis crudus humor) admodum craffa, frigida valde, colicze pasfionis effe&trix: vel gypfea, ob multam crasfitiem& lentorem, quàm maxime apra, ut in gypfi duritiem convertatur. Ratione faporis pituita alia eft acida, à cruditate feu defe&u concoótionis orta; fic fractus immaturi funt acidi, qui co&ione dul. cefcunt: alia falfa ex falf ferofz humiditatis permiftione, aut putredine pituitz naturalis: alia infipida, mucilaginofa di&a, alia dulcis naturali fimilis,

milis, quz fcreatu rejecta fenfibilem habet dulce: dinem.
X X V.
Bil p. n, fpecies ac differentie quatuor vulgó proponuntur, vitellina, porracea zeecad7, zruginofa i42, coerulea isrád ve, glaftum colore referens. Vitellina Ae942«$ oritur ex flava bilei calore przternaturali tofta in febribus vehementibus. Ceterz tres fpecies bilis p.n. aut in ventriculo generantur, aut in hepate& venis. Cüm in ventriculo generantur, nafcuntur ex corruptione ciborum mali fucci,& qi facile corrumpuntur, cujus generis funt allium, ceepa, brasfica, beta. Dum enim non poffüntab eo.vinci& in chylum converti, colorem fuum máagna ex parte retinent, & primüm ex illis fitporracea, poftea ulterius progrediente calore zeruginofa& cerulea. Cüm in venis& hepate gignuntur, oriuntur ex vitellina ufta, idque per morbos graves& ardentis(imos, calore urente vitellinam bilem in has fpecies gradatim commutante: Utrumque generationis modum Galen.docuit Ld. atra bile:2. progn.t.39. l.:. prorrhet. c..t.1o. Bilis rubra& pallida funt potiüs excrementitiz in naturis debilioribus,& ab optimo ftatu defle&entibus; frigidis quidem pallida, pauló áutem calidioribus rufa& fubrufa.
XXVI.
CMelancholia praternaturalis five atr bilisquatuor fpecies protulit Avicenna, ex aliorum humorum aduftione prognatas. Pr/za eft ex fanguine craffo & feculento affato omnium mitisfima.$ec&244 huic
proxima

roxima eft ex uftione melancholici humoris, acris & mordax, differens à fucco melancholico naturali ut£ex ufta ànonuftá. Terra fit à bile flavà, maxim? cceruleá, perufta, omnium pesfima, à qua dysenteriz lethales. Qwart4 ex pituita prognata eft.falfa przfertim, humore per diuturnum calorem exficcato. Hzcetiam de humoribus praternaturalibus, adeoque totà materi propofita fufficiant.
n tnüásssc—''A4—
ed praflantisfimum
DN.RESPONDENTEM.
39 MORE S5 dotlis follers depingere chartís
ew BIRRI,nmon paruum fama Tibi fpargts bonorem, TRUE maioremá, paras, cathedram[imul ore diferto condecorans, quoniam que pulcrà fcripta tueris dexteritate pari. Sic pergere fedulus tn[la:
vt, quam felici tua nunc praludia cedunt
omine, mox alium, meritum ceumunus, agonem fastineas, clarum nomen. titulumá, reportaus.
M. FRipERICvs Lvcivs ScRETA,
qae.