7w. mK
-
(CrfSlMj '
Armorum us connexorum
TRACTATIO
I' O L I T I C A,
guam
Sub Divini Numinis auipicio,
CONSENSE SAPI ENTIS SIMI
Philosophorum Ordwü»
P R JE S I D E
SIMONE BATTIERIO,
JAI.D. PhiloCPract.Prof. P,& Facultatis p. t. Decano,
Placido eruditorum .examini ßflit
THOMAS AUGUSTUS de GROT,
Nobilis- B-randenburgo-Marchicus.
Ad diem jo. Mart , Anno M PC LXXIF',
Horis Iocoque consuetis.
BASILEiE, Apud Jacobum Web.emfei.sxum.

Jteverendißimo, Generoso ac Strenuo Domino 3
DN. OTTONI de GROT
Serenissimo ac Potentiffimo Electori Branden- burgico a Sanctioribus Consiliis, Episcopalis adeoque Cathedralis Ecclesise Havelbergensis. AntistitfiDynafbe supremo m TattgetMÜnd &c. parenti suo nullo non filialis obsequii cultu devenerando
Specimen hoc
dicat & consecrat
THOMAS AUGUSTUS de GROT1

DE ARMIS, EORUMQUE IN
BELLO USU,
T HES, I.
Acisineimdse ratio nobis utcimq» n uper ob ocu 1 os posita. Martiales illos ludos, Lc arma,quorum terror, saen- ente adhuc ubiq^ fereBellonä, animos & sermones omniu occupat, tantisper, dum illius iterum podundae spes nobis affulget certior, meditabimur. Cujus ea inventum :qute in nomine conside- tatione digna: quid 6 c quotuplicia ea sint: quaeolim inusti fuerint,&qua;nunc sint, ubi breviter proposuerimus,circa eorum usum quid prudentia suadeat, aut jus imperet, breviter ostendemus. Sic ab illis, qua; aliorum imminent,aliorum minantur cervicibus, mentem sonsumque avocabimus,aliquid forte,quod opera; pretium est, facturi.
II.
Illud constat,armorum usum inter mortales futurum fuisse nullum, si natura;, qua; cognationem quandam inter eos con- stituit /. D. des, & f. vocem admittere voluissent. Bine,cum caeteris animantibus quasi arma quaedam , cornua, dentes , «»- gues &c, ad fui defensionem ea tribuerit,solum hominem nudum, inermem,imbecillum^ utTertuliianus vocat, animal edentulum , exungue & excorne produxit» Quamvis enim dentes habeat, 8c ungues, non tamen iis instructus est fortibus,ut sunt ferarum, & ad praelia aptis, Alber. Gentii. t» de fur e Belli,c, 7 , Postquam ve- rb genus hominum negligere coepit jus naturae, ad arma pr»s siluit, quae primo ac simplici seculo manus erant nwjar» un«
A % guess
HÜP ' gL

gues.j pugni &c.-qmbus inter se decertasse auctor est Cassiodo« ‘ rus: Ub, i.c. ;o. Inter ipfessmqmt,adversarios, ut [citis,non erant prius armatacertamma: sed pugnis se,quamvis fervida lacessebat intentio. Fn- de Qipugna nomen accepit. Postquam pugnis certare desitum, Iapides & saxa armarunt rnanus : dein davisssudibus, & his praeustis : postea & acutis inspicatis usi homines, ut Horatius notat: Fngmbm gf pugnis, dein fustibus , atque ita porro pugnabant armis ,.qua poflfabricaveratusus, Tandem aes repertum, & duratum, atque exin deventum ad ferri usum , & mille producta sunt armorum genera, & tormentorum, Belus, z\t C&Riadams, ferreum gladium primus produxit, a quo ££ bellum placuit nominari. Eustathius Lemnios ait,primos omnium tela Lc arma fabricasse: quoniam copiolae.illic metalli fodinae erant. Eam ob causam fabulas datus est locus, Vulcanum fabrum e coelo praecipitatu m eo decidisse. Armis fabricatis primusMars, qui Gradivus,milites armasse inquit Diodorus; unde Deus belliabantiquis creditus,
III,
Venioad nomen. Arma ab armis teu humeris, quos tegunt. Festus: ab arcendis hostibus Marcus Varro deducit. Sunt,qui ad Graecos fontes recurrunt,& ab a^e^r derivant: armorum enim usus nullus est,nisi corpori ira quadrent, & aptari possint,ut neqj illud laedant angustiä,nec laxitate & amplitudine impediant« Graecis o?rX«e dicuntur; unde In qui armatus in speciem |ustae pugnae dimicat: Lc mulier um, si quaesunt, statuae
armatae,
IV.
Significatio utrobique varia, Tribuunturfua arma scholaribus^ libri,pugillares,stylus, calamus Lcc. Rusticis, seu Agricolis ; aratra, rastra,vomeres,ligones,plaustra,trahae &c. Coquis, lebetes, ollae, veru Sscc.Nautis, harpago, haustrum,anchora, velum,remus Lee. Sutoribus acus,subulae, modioli &c. Fabris materiariis, serra,terebra,dolabra,ascia &c. Cementariisjtrulla, malleus,ndrma,decempeda &cc,Fevatoribus, retia,plagae,venabulum See. Musicis fistula, mpnochordium,tibia, lyra,cythara &c. Aleatoribus, tali, tesserae^ calculi, alveolus &c. Et sic omnium fere artificum, & opificum instrumenta armorum nomine late sumpto intelliguntur.
V.A%

V.
At,quaediximus,minusproprieanmdicuntur:ut&: cum arma pro bello capiuntur in illo Ciceronis: Cedant arma
togati, e. beJlum paci. Solet etiam non raro armorum vox ad armatos militessignificandos adhiberi, notante Grotio. l.z.de fare belli & P.c.i 6 . if. Sic quod foedere inter Austriacos &C Hel- vetioscautum esonearma Ausiriaca per viginti millia passuum accederent ad fines Helvetiorum, id figurä fiolenni dictum de armatis esse ex Natale Comite notat Alberic. Gentilis de fare Bellic. zo. Ad proprietatem magis redigitur vox armorum, cum ad instrumenta bellicajcrasduToAs/rtwa restringitur a Cajor»/.41. de V.S. Armorum appellatio non utique tantum scuta , £■? gladios & galeas figmficat :/ed usufies (ß lapides . Illa quidem propiriissime: uc -& lorica, hasta,framea, h. e. romphaa, tibiale, humerale &c. l.q. js.z, devi & viarm,l.i^,S,deremilit.kgt\\i\is lo.c.a^.Faces vero, ligna, lapides,saxa,pocula, candelabra,oleum, venenum, & similia, quas interdum necessitas suadet, extra armorum supellectilem sunt,si naturalem,& proprium eorum usum spectemus: nocendi tamen consilio arrepta armorum appellationem induunt. Wisse nbach. ad d, /.41. deF~.S. Oefustibus Bc lapidibus quod Cajus dl ,idem testatur Cicero in luculenti illa pro A.Cecinni oratione, ubiquinam armati sint,profequens,ait: Quid dicemus? Armatos, fi Latine loqui volumus,quos appellare vere pojfumus ? opinor eos, qmfcutts telisq^parati ornatiquefunt. Quid igitur Zfiglebis, aut (axis, aut fußibtts aliquem de fundo pracipitem egeris, )ußusqueßs, quem hominibus armatis dejeceris, reßituere Bc quse plurima sequuntur in hanc sententiam, sunt & alia, quibus in hominum perniciem homines uti solent. Nam & capilli arma fuerunt, quando, ut legitur z. Samuel. r.i6. apprehenso quisque capite proximi sui, gladium suum infixit lateri proximi sui. Adeo ut minus ridiculum Thesei institutum videatur, qui capillum radi voluit, ne ansem hostibus praeberet: quod Alexander M. in barba jussit imitari suos. Naves quoque, equi,muli &c. quam vis in bello usoi nonnunqUamsint.arma tamen Jure civili proprie non dicuntur, arg. l.z.de Captiv. & poli hm.rev. Arma namque postliminio non redeunt: naves vero longae & onerariae ut 8c equi postliminio recipiuntur, quemadmodum infra dicemus,
A z Est

Est & alia stricta nimis hujus vocabuli significatio,qui ea tantum continentur,quae ab armis nostris, seu humeris pendent, magis parata ad tegendum,quam ad nocendum. Nam cixm arma sint duplicia: ad petendum,& tegendum: illa tela proprie, hsec arma vocantur, teste Lipsioj, de Milit,Rom t dialag,\, Nobis arma dicuntur,quibufcunque vel corpus munimus, vel hostem lacese simus.
VI.
Arma igitur sunt instrumenta, quibus milites in bello ad fui tutelam, hostiumque ostensam utuntur, vincendi causa. Haec armorum qualiscunque descriptio eorundem nobis -divisionem suggerit. Sunt enim alia ad tegendum, alia ad nocendum: illa defensi va, tntews-et Artemidoro dicuntur, quibus scilicet
Corpora muniuntur ac defenduntur; uti est galea,cassis, lorica, d.ypeus,ocre£e&c,Haecostensiva,quaead hostem laedendum valent. Feritur autem,& opprimitur hostis vel cominus, vel emi- ous. Cominus res geritur, pugione, gladio, hasti, securi, bipenni leu Hailabardi,malleo,laqueo &c. Eminus hostislaeditur pilo,usitato Romanis jaculo , hasta jaculatoria, qua equites utebantur Lcc.
VII.
Diversus quoque arma tractandi modus novam eorundem divisionem parit. Alia enim portatilia sunt,q uae corpori circumdari,manibusque singulorum tractari possunt; veluti sunt gladius, acinaces,jacula,segittae,arcus,scloppi Lcc. seuta item,galeae, loricae tibialia,bracchialia &c. quae alterae quasi manus,& lacerti sunt militum :aliavectilia, quae equis & curribus vehi solent, multorumque viribus indigent,ut sunt tormenta, seu machinae fulminales grandiores,catapultae,testudines.arietes Lcc.
VIII.
Arma quoque dividuntur in animata,& in animata. Animata seu viva sunt animalia,quorum operiinbellourimur, ut sunt equi,elephantLcanes,serpentes&c. quibus loco armorum veteres interdum usos fuisse testantur historici, 8 c semiarma dicuntur, semimilites : nec enim proprie in armorum supellectilem veniunt. Est tamen aliquid, quod Conzenius notat io. Poltüc, 18. F.i. Sive bipalio,sive bubus terram evertat agricola, tam boves, quam ferrum instrumenta sunt. Nunc

IX.
Nunc de singulis pauca. Ad corpora tegenda muniendave valent galea seu callis, lorica > clypeus &c. Horum Titus apud Hegesippum meminit: Progredimur , inquit, tn bellum muniti undique, Tegitur galea caput,lorica pe itus, totum clypeo corpus. Tbi feriat hoßü Romanum militem , repenre no» potefi. Primum militis munimento Curetum,ut Diodorus: aut,ut Plinius vult,
Lacedaemoniorum inventum,Graeci n%*vesov,&c it^sKi<paXaja,y vocant: Germani Hdm/ BiMhmib: Lc eil capitis tegumentum. Olim non ex ferro,aut tere,ut casis: sed ex lanä, tomento, vel corio fiebat, auctore Lipsio. Galeae infixus apex plumeus, vel ex re aliä, ad ornatum &c terrorem crifia, grxch vocatur. Eam
galeX addidisse Cares leguntur apud Thucyd. vide Adamum Conz. io./V.if.v.8. Alterum est Lorica, quam alii thoracem, Li- psius pectorale vocatdpantjCt Germani, äMydioMesseneo inventum pectoris tegmen,a priscis e loris de corio crudo pectorali factum ; unde ipsi nomen & origo,teste Varrone. Lineos etiam thoraces vetustissimi ususfuisseostendit Homerus, cum Ajacem i dwfiwgstKce inducit: neque eorum usus a nostris moribus est alienus •, ut nec laneorum coactilium. Procedente tempore., cum
s ilarum tutari videretur pellea lorica, & vehementer interim ca- efaceret,in desuetudinem abiit, & in ejus locum ferrea successit; eaque velexintegrälaminS,qualis& hodie in usu fere est: vel, apud magnates,lamellisfquammatim conserta, ferendo habilis, & hocipfo, quod aliquantum fquammte cederent, ictibus obsistens. Galli postea exannulis ferream succuderunt tunicam, aut hamis commissam,de quä ClaudianusJib. 2 .inRusinuml
- Conjuncla per artem
Flexilis indusiis hamatur lamina membris ,
Horribilis visu : credas ßmulacra moveri Ferrea, cognatoque viros ßir are metallo.
Honestiores & fortiores qui erant,loricS non pectus tantnm,sed & ventrem,& alia deorsum tegebant teste Pausanil liba.Sic corporis tegmen fuit, quod alias pectoris solum, & xagcftepifrag. Parthorum equitum tunicam factam sectamque ad naturam membrorum,ut, quocunque artus necessitas commovisset, nihiH impediret ferrum eorum extensiones,sive contractiones,laminarum

rum circulis tenuibus corporis flexus ambientibus» descriptam videre est apudSuidam,8c AmmianumA/u^,qui equites simili- terferroundiquetectos recenset- Ejusmodi cataphracti, corporum circumquaque muniti tegminibus ferreis» (quos Clibanarios dictitabant Persas) robur olim erant, & nunc sunt militi«. Nostra a£tas,etiamcervinis e tergoribus, ßcbubalinis galeros, &C pectoralia parat, sagittas 8c gladios morantes, maxime crassos, quos Brunsvvicenses appellare consueverunt, Conzen. io.
Pol, rj,
X.
Quibus ad manuum defensionem tegminibus utebantur,*»4- ^
»««dicebantur,a manibus:ut a brachiis brachialia: ab humeroi?#- meraliaPa. femore femoralia -a cruribus ocres, quibus involvuntur:
& a calce calcaria , quibus equi concitantur. Est quoque inter arma,quibus corpus tegitur, parma acor k t re^sgik, FechtHilt/for- mä rotunda, e corio,vel e corio & ligno. Huic similis Graecorum pelta,(emiplenae lunae speciem referens, a quA peltastae,& peltati pedites: eidem affine scutum,a sectura dictum; quia erat b minutis tabellis contextum,juxta Varronem: aliis nomen ha-
bere dicitur, quod pelle seu corio tegeretur a Romanis: <tkvt©* enim graece pellis est. Scutum majus seu oblongum clypeüs, sejt clypenm dicitur a yXxxpos sculpo: scutis enim, qualibus apud Trojam pugnatum est, continebantur imagines,teste Plinio: vel no* menmutuatur exinde,quod clepat,h.e. «/<# totum corpus. Apud antiquos, ut contumacius ferrum transmitteret, taurorum & boum coriis vestiebatur. In medio clypeo protuberans ferrum, ambo vocatur,quo hostes protrudebantur. Porro clypeum peditum : scutum equitum efse vult Servius. Parum in scuto, plus in clypeo fuitmomentL
XI.
Hactenus de defensivis. Inter arma, quibus hostem laedimus, sunt i. enses ßve gladii ; quorum alii aciem tantum unicam & simplicem habent,imprimis falcati: alii exuträque parte secant, ancipitesdicti; quales hodie fere sunt nostri equestres. His primum singularibus pleraeque Gentium usiesunt: aliquando dextris, quandoq; sinistris: post duobus,addito pugione,quem Graecanica voceparamerium, autparazoniuffl, quiaadfemur scilr-
cet,

cet,aut zonam penderet,apposite dixeruut. Illud constat,Romanos,confecto bello Punico secundo,gladiis usos Hilpaniensi- bus,brevitate habilibus, & ad propiorem pugnam: mucronem vero validum habentibus,& utrimque ictum potentem.Lips.j.de ? Milit.Rom.Dutlo?.f.Utebantur tamen eis non cf sim, sed punctim.
Cf sim pugnantes non solum facile vicere,sed etiam derisere Romani. Casa enim pw impetu veniat , non frequenter interficit: cum & armu vitalia defendantur , ojstbue: at contra punbla duae unciae adalla.mortalie est. Deinde cum casa infertur strachium dextrumjatue - que nudatur p unci a autem teblo corpore infertur , adversarium fau- ciat^antequam videat. Veget, hb.i.c.xz. Interdum tamen & caesim utebanturjhinc Seneca libjje Benef galeam machaera Hispanici divisam ait. Nunc diversa genera gladiorum ad utramque pugnam habentur,
XII.
Hasta quoque inter arma ponuntur ostensiva, Earumque aliae grandes sunt;qualesolim conti seu hastae,concursoriae equitum Romanorum, quibus cominus pugnabant, ad hostem feriendum aut dejiciendum: aliae leves & jaculatoriae; cujusmodi velitum fuerunt hastulae,quae eminus,jaculi vice, emittebantur, Sunt&aliaepurae,i.e.ferrononmunitae; aliae praepilatae, ferreas habentes cuspides. Jaculatoriae illae,(eu velitares, veteribus relinquuntur ; ciim earum usum bombardae abstulerint: grandioribus adhuc hodie nostri cominus utuntur,quibus concurrunt,& lanceae,quiqueiisutunturequites,Lancearii dicuntur,Hi nunc easfirmant ad latera,ut toto pondere & impetu ictum perferant. Fuit & hasta olim signum belli praecipuum: unde Carthaginen- ses cum Romanis bellum inituri hastam misere. Fuit & inter praemia,eaque viri fortes donabantur,
XIII.
Secunbue quoque hostes trucidantur,quas Panthesilea Amazo« num regina invenisse traditur. Dicitur autem securis a secando,vel quasi femicuris.Curis lingua Sabinorum hasta nuncupatur,indeq; Romulus fortasse Quirini nomen invenit. Secures ab utraque parte acutae bipennes dicuntur. Securibus nostrae bipennes seu Hallabardae successerunt,dictae ab HM/ vel,ut veteres pronuntiabant,£w((/palatio vel aM,L(bard bipenni,quasi<*»/*c«
JB lancts

Uwes,. Hae a spiculatoribus, seu satellitibus, fctrt TtabanttN ttNi GuatdykmchtM praeferri solent Principibus. Martin, m Lexko Philolog. Alii deducunt ab Jpdsclaro, splendenti, flammeo, &C Bmd/bipenni Vols. z.deF'it. lat.ferm.iq , Ab his bardis, aut longis bardis nomen suum traxerunt Longobardi potius, quam (uc vult Paulus Diaconus de gestis Longob,/z£.i.c 9.) a longis barbis: aut etiam ä longis Barbaris,ut vult Kranzius 11. Hißor.Damcx. zi. Inquisententiinosconfirmatidem Voflius d.l. Longobardi, in- q u i t,non k latina voce barbarum nuncupati: fed d longü bar dußve bar - tü h.e,bipenmbtu,quasgeftarunt, Argumento insuper est , quod ist regniNorwegiae,unde Longobardi exiisse creduntur, insignibus Leo ejusmodi bardo erectus innitatur. Nec novum ab armis nomina integrae nationi imponi. Sic Saxonum Gens inclyta non a latin!,Saxi voce,nomen sortita, tanquam durum genus, sed 'z cultris seu gladiolis brevioribus, quos Saxas prisci vocabant» Job. Loccen. z, Antiqmtßueo- Goth.z.f,m.i$ 6 t
XIV.
Aclides quoque veteribus in usu fuerunt, & amento longe ja- ciebantur,jactae verd in hostem,& peracto vulnere revocabantur. Ad perfringendos hostium dypeos, lorica m, aliaque corporis tegmina, ceflrd quoque seu malleo ferreo, Rstk o&tt FaUsHamMCk prisci in militi! usi sunt, eoque ferrum magisin corpus adegerunt. Atque hanc esse proprie Amazoniam securim, qu! cataphracti equites utuntur,volunt nonmilli, Joan. Loccen. Antiq t Suto-Gothjib.i.c.z.f.m.itf. Laqueos quoque adhibebant, quibus hostes illaqueabant,sternebantque, quemadmodum reti,seu reticulari laqueo retiarii.
XV.
Fueruntarma,quibus cominus resgeritur: sequuntur ea, quibus hostem laedimus eminus. In hoc genere sunt 1 .pila, usitata Romanis jacula, quae circa mucronem hamata erant, ne extrahi possent,sed scutis inhaererent,eaque gravarent. Ut pila Romanorum, sicgesa Gallorum sunt, serissae Macedonum. Sagittas arcus emittit: lapides minores & glandes fundit funda: saxa majora 'Lc graviora balistae,ad mceniaSc turres dejiciendos. Missilia 8c jacula in genere nubes belli a Vergilio vocantur: quia in altüm conjecta nubis instar ccelum obducunt, Z, Haß s jaculatoris de quibus supra 6,li, - XVI.Ma-

XVI.
Machinae (antiquistimum inventum. Conzen.io./V.r?. jf.2. & 5.) sunt opera ingeniose excogitata, factaque ad effectus, quae alias majore sumptu viribusq, egerent. Nomen habent t y* a nox dehiscendo: non enim aboseitantibus, sedrrmltum animum,artemque intendentibus fieri solent ac debent. In iis enim fabricandis,& ad usumdirigendisingenii viribus, sagaci" täte & prudenti! opus est. Hinc gentes eae, quae arte & ratione rempublicam instituunt ac regunt, fere machinis: barbari vi in consulti utuntur.Vereque dictum,quod in praeliis,Lc actionibus belli sunt stratagemata,hoc in operibus esse machinas. Conz..l.cit. Earum u sus etiam in Dei populo fuit. De Oria legitur 2. Chron,z 6 . V, 15. Fecttm jeru[alem machinas mgentofißime excogitatas,ut ejfent ßuper turres, & super angulos ad \aculandum ßagittü , £5? lapidtbm magnis d£c\ Et Deuter on.io,v.ultX)zm praecipit machinas instruere: Arbores, quas noßinoneßfe esculenti fru£lus,eas perdes, & exscindes: ut edificespropugnaculum contra civitatem, que gerit in te bellum, donec ea corruat,
XVII.
Machinarum genera Vegetius recenset testudinem, arietem, falcem,vineam,pluteum,musculum, turrem, //£.4.0.1$, Harum quarundam,ut arietum,&catupaltarum usus estad moenia quassanda, 8t perrumpenda,urbes Lc arces oppugnandas. Hodie bello decernentes a coelo fulmina petimus,&grandinem emittimus, nubemque facimus, quae tamen ingeniös! vi ita intendimus, & asperamus, ut majora 8cpraesentiorafulminu terrestrium, & ferreae,plumbeaeque grandinis,pulvere nitrato,& igni mixtae, mala in hostium capita ejaculemur,&essundamus,quam ullis telis,aut machinis bellicis antiqui potuerunt, foh, Loccen, 2. Antiq, Suco- Goth,e ,%,
XVIII.
Bombardis,quibus hodie utimur,nomen videtur impositum, quod cum sonitu 8c flamm! globos tzvomant; nempe a bombo & ardeo,cujus compositionis auctor quoque Laurentius Valla. Nec inepte, ut censet Vossius 4,lnst. Orat.c,i 0 ,q, a bombo»nomen inditum bombardae:cum,Eustathio teste, bombus tonitrui etiam tribuatur, cujus sonum bombardae imitantur. Lipsiusin Epistol! Poliorceticis praefixa Lombardam vocati ait in superio-
8 r cibus

ribus Annalibus, quod priori etymo repugnat, & non probat Vo ff.loco citato t Bom bardarum inventionem Polydorus Virgi- iius, Blondus, Sabellicus, Bucholzeus, Funccius, Camerarius Sc alii collocant in annumChristiij8o,subimperiumWenceslai:in biennium vero ante,annum videlicet 1378, Platina. Primum earu usum invaluisse apud Venetos in bello, quod ad FostamClodi- amcum Gemien{ibus'gefferunt,putam nonrmVn.^ttultt opemter~ mentum bellicum, a Germano nuper machinatore Bertholdo Nigro (prose stioneMonacho,acChymif iludioso) repertum.atrox bellicis rebus, (F anceps instrumentum inquit Joan.Cluverius Hist.Epit.f.m.ffi, de Bello Feneto .Magius tamen in Miscellaneis tradit,non fatis certo constare de tempore,quo hoc machinae genus inventum sit. Imb longe ante illud bellum in regno China hoc tormentorum mi- jtü£o'*wvgenusin usu fuisse,& primum Regi monstratu a quodam spiritu,qui e terrae claustris eruperat, notat Wendel. 2. Pol.^ 2 . 6.3» 5.4. Digna inventore machina, dignus inventor machina 1
XIX.
Bombardae minores,seu manuales,! fictitio sono,qui ex in flatis & complosis buccis eliditur, 8elopi, seu Stloppi (quae vox apud Persium reperitur) dicuntungermaniceRohr/Handbüchsm. Nec impedit quicquam,quin liceat minora hfcbombardarü genera ä Teutonicis vocibus roras, muscettas: & machinulas illas minores,quibus equites glandes plumbeas in hostem mittere solet, pistollas appellare. Nec barbarae eo hae voces censeri deberes, quod ex lingu! peterentur,quae olim barbara est habita. Nam si necessitas adegit Romanos veteres,ut verba acciperent ab Hispanis, Gallis, Britannis, Afris,dEgyptiis, Syris, Persis, aliis: cur non itidem nobis liceat, quoties rem nescivere Romani, voces Germanicas, Gallicas, alias, donare, flexu Romano, atque ita, quia monet! jam percuffi sunt Roman!, usurpare pro Romanis I Voflius ude Vitiis Jermon.'j.fi^u
XX.
Oblestis ad hostes arcendos prosunt muri,valla,propugnaca-. Ia,aiiaque ejusmodi opera,ex arctitecturae militaris,qualis hodie recepta,legeextructa atque munita. Juxta quam fortificandi rationem unum punctum longam lineam defendit, unumque punctumoppugnatun^nonunicum, sed plura puncta, tuentur, .
Besold,

BeCo\d.fymps.i.c,iz.$,iz. Prosunt quoque ad hostises conatusim- pediendos irritcsq:, faciendos, puta ad machinas exurendas &c* bitumen,sulphur,pix liquida,oleum,quod incendiarium vocatur, aliaque id genusigneafomenta. Olim & fundis, sive fustibalis saxa jaciebantur minora: majora peronagrosdirigebantur: maximis vero pendere, formäque, volubili per praeceps dimissis subeuntes obruebantur,machinamenta confringebantur.Veget. /i£.4,c.8.Cum mu rus ruptus esset, porta effracta, saccis lanä, aut doliis terrä vel fimo repleris intervalla obturabantur. Conz./.io. Pol. c,47« XXI.
Equorum quoque in bello usus est, 8c aliorum animalium, Elephantorum puta, Camelorum,canum &c. quae arma dicere viva & animata nil vetat. Veterum quidam equos insueverant, ad flectenda crura,& sese dimittendum.Silius.//£.i,deequo mirae fidei, & in genii:
Inde mdinatus collum submissus (fl armos De more inflexis f rabebat scandere terga Cruribus (fle.
Elephanti olim in praeliis magnitudine corporum,barritus hof- rore, formte ipsius novitate,homines equosq; conturbabant. Veget. z deremilit.c.z 4. Sic& Equi curules,currusque ferrati fal catique priscis usitati summo hostibus terrori fuerunt. 1'estantur id sacraeliterae Exodn^.vc.(fl io.Deuter.u.v.s[. (flzo,v,i.fos.u.v.4 t (fli>].v.i6,?ud,i.v,i9.(fl4,.v.i$-i.Sam,i3.vj.i k Reg.?,v,iy.?udsth.?,v.6>
XXII.
Fuit tractationis pars prior: sequitur posterior, praxin & usum armorum respiciens,&quidcirca ea fieri utilitas reip.pustulet, quidve per jus liceat,vel non liceat, expendens, atque definiens- XXIII.
Prudentiae praecepta circa armorum usum haec sunt. /.Cum, ut vita hominis,ita etiamreipublicae administratio in duo tem- poradividatur,belli & pacis,juxta Arist. i.Pol,$.£fl /.7.04.Princeps vero rjtJf rreKtfiv i(flj Sfa &lv, ut de Augusto
loquitur Strabo A£,i7.Quod etiam Justinianus agnoscit in proe- mio Institutionum,quando statim ab initio,officium boni Imperatoris describens,ait:/ w/wvz/ot.«»? m fest at em mn [ollum armis decoratam , sed (fl legibus oportet esse armatam: cumque non aliunde
B z magis

magis tutelam imperiaquaavis sperare possint, quam ab armis: Ideo princepsomnino operam dabit,ut eorum copia&prarifaa- til locuples habeat, quibus se adversus insidias, conatus ac vim aliorum defendere: quae sibi suisque ablata,vel cum deberentur, praestiranon sunt,reposcere: violatamque imperii majestatem, attritas subditorum fortunas, violata gentium jura vindicare -s queat, Boxhorn* r, Po/.izS^-
XXIV.
2. Armorum cujusque generis copia paranda est in pace.Sua- det hoc rerum humanarum inconstantia,fluxa hominum fides,& injuriae,quas facile inferuntur,& illatae credutur,ut nihil in pace aeternum sperari possit: sed semper dubia,&cum suspicione belli habenda sic. Qui ergo desiderat pacem, praeparet bellum,nec unquam curas & consilia adversus bella imminentia deponat. Deploratur status populi Istaelitici i.d4-».i;.v.Lr> cum tempore belli non adessetgladius,aut hasta penes totum populum, qui erat cumSaule&Jonathane. Arma autem semel parata non solum in bellum valent, sed 8 c ne sit bellum. Nemo enim provocare audet, autfacere injuriam ei regno,aut populo, quem inteiligit expeditum,atq; promptum ad vindicandum. Lamprid,*# j 4 lex t ^ Lip sj.Pol. 6 . Hinc Romani haud ignari levi negotio pacem in
bellum commutari,quo armis abunde semper instructi essent, fabricas seuofficinas, scutarias, loricarias, sagittarias, arcuarias, fpa- tharias, balistarils 8 cc. instituerunt. Hte in usibus Feudor Ar~ jnandiae,seu Armanniae vocantur, Scio non uno modo accipi jus Armandias: sed modö pro facultate arma fabricandi usurpari: modo pro vectigali ex armentis animalium: modo pro eo, quod ex armorum fabricandorum licentil praestatur: est tamen acceptio illa communior, qui Armandiae nomine intelligitur, officina publica, in qui arma procuduntur. Rosenthal de Fettd. cj.concl.i9,Juudvv.Sjrnops.fKr.Feud.c.i$.f.fti,lt\ officinis istis a Fabricensibus (quisub dispositione Magistri officiorum erant.) ad usiim reipublicas arma fabricabantur: nec in legionibus solum, sed & in oppidis fueruntinstitutae. Fabricas Orientis quinque ex notitil Imperii recenset subtilissimus Vegetii interpres Gode- sealaisStevvegius<«ss/^.2.c.ii./r44.Ponticastres, Asianam unam, Thracias duas. Multas quoque in Occidente fuisse idem autor
est,

est. Ex fabricis istis provinciatim institutis, numeroso 8c sparso Romano militi arma suppeditata,&adcastra vel loca deputata angariis fuerunt transvecta,quodnos docet constitutio Imperatoris Anastasii/, ult,C.deFabricens, Nec alibi, quämin officinis istis arma fieri permisit Justinianus Imper. JNov.%^. Et privatis hominibus sicut non licebat habere fe xxzi\&s,l.ptlt>§ .magnut.de Public.^ veftig. ita nec arma fabricare: praeter cultellos breves,quos nemo in belli usum assumeret. Hincjus tales officinas habendi ad regem 8cregalia pertinet, Ludvv.aU. Hodiearma etiam a privatis cuduntur, nec fine veterum exemplo: nam & pater Demosthenis,qui unus de optimatibus fuit Athenis, gladiorum faber cognominabatur: quod officinam haberet magnam,multos- queservos,quigladioscudebant. Plutarch. inejmvita,
XXV.
Armis,& telis publicis tanquam Reip.nervis in usum belli reponendis loca certa in civitate esse debent. Haec armamentaria, graece öttKoUkaj, German, Anghailjstr vocantur. Duo inde commoda respublica consequitur, i. ut arma tempore neceffita- tisin promptu habeat,quibus milites, pedites vel equites instrui & ornari possint,ut ad quamvis belli actionem apti sint & idonei. 2. Ne passim vulgus armetur, & quidvis cuivis in armorum usurpatione permittatur. Quis enim non videt, promiscuo armorum usu concesso,aperiri fenestram seditionibus, tumultibus, conspirationibus, rerum novarum molitionibus,caedibus, aliisque gravissimis incommodis, malis atque periculis? Rit- tershn f. ad Novells.f.'jzi, Optima ergo ratione illa Gentium victrix Roma suahabuitaedificiaomnifaria telorum copiä referta. Testis est Cicero pro Cajo Rabirio contra Saturninum : Ex adifi- cus,uu.]un,armamentariu^uepubhcu arma populo Romano, C. Mario Consule distribuente,dantur. Ea etiam Regibus Israelis curae fuisse testantur machinarum tormentorumve apparatus varius ac multiplex de quo z.Cbron, 2 ,v,i 2 ,^c. 2 .v.ip. c.9. v.i 6. c.u. v.ii.c.16, v.^.c.i'j.v.iz.Nec curae veterum in armis parandis, & custodiendis cedit industria modernorum. Laudantur armamentaria Venetorum,(quod Arsenale vocant) & Mediolanensium in Italiä: Norimbergensium,Dresdensium,Lubecensium &c, in Germania,omni bellorum apparatu, tormentis,pulvere pyreo,catervis
globo-

glorum', hastis, gladiis, galeis, thoracibus, navibus Lee. referta.
XXVI.
4. Expedit cumprimis id genus arma in promptu habere, quibus adversus hostilium armorum ictus corpora militum,teguntur 8c muniuntur •,galeas, loricas 8cc. peditum 8c equitum olim exaequo tegumenta. Fortior enim, qui munitior, 8c majorem vincendi fiduciam habet,armisdefensivis bene instructus, quam inermis. Ut enim incus ictum mallei non metuit: sic nec miles,qui sibi bene pro vidit,bene qui tectus est. Fidenter vadit in hostem, & arte intrepide utitur : ars autem absorbet omnes rerum difficultates, ut militari jactatur proverbio, Necesse est enim ut dimicandi acriorem fumat audaciam, qui munitocapite Lc pectore,non timet vulnus. Veget. deremtlit.ltb,i.c.zo. SicPhi- lopcemen Achaeos multum exercitatos, & armis ferendis assuetos in eam spem erexit,ut invictos se crederent, Plutarch./» e)m vita . Male vero armatus, miles ingruente telorum impetu, nonde pugni,sed de fuga sollicitus, dum nudum se ad caedem & vulnera expositum videt,in pedum pernicitate Ipem collocat salutis, aut pecoris instar trucidatur. ItaRomani milites,cum primo cataphractas, id est ea, quae corpus kxt*<P£xt%oi , fepiunt ac muniunt , arma: dein Sc cassides deposuissent,detectis corporibus ac capitibus cum Gothis congressi, ab eorum equitatu septi, ac sagittarum nubibus obruti incuriae, actemeritatis poenas dederunt,ut est apud Paulum Diacon. /,§.12. Veget. /i£.i.c,2o.Chen- demusadSelymum Persis bellum inkrentem:Timebuntiliinudum Tuream, haflatum vel sagittarium , qui validioribus equis ferro teblis, tpfi galeati loricatiqueScytbarum sagittas non timuerunt ? J av.lib, 14./ »»490, 5. Arma autem sint talia,uttormentis resistere,sagittas Sc gladios morari possint; levia tamen,ne milites in rebus agendis impediant: sint denique vera arma,quae necangusti! premant,nec laxitate siri milites in pugnando miniis expeditos reddant. Omnia ineo posita, inquitAdamus Conzen.10.integumenta ut levia sint,8c impenetrabilia: quae duo si quis Imperator jungere posset,nas ille facile orbis terraeimperium obtineret. 6. Arma dosen siva priora ac potiora sont ostensivis: estque laudati Principis suos primiun in tuto collocare, dein hosti nocere. Ita Homeru s,
cum

cüm Heroas suos in praelium exeuntes describit,bene ac splendide armatos eos facit. Et apud Graecos legum conditores non eum,qui gladium aut lanceam,sed, qui clypeum amisisset, pu- nieruntjinnuentes priorem fui tegendi,quam hostis laedendi curam habendam. 7. Principem seu belli Ducem praeprimis oportet non nudum & inermem in pugnam ferri, sed probe tectum atque munitum. Si enim, ut Iphicrates distinxit,manibus levis armatura,pedibusequites,ipseautemPhaIanx pectori seu thoraci,capiti Dux respondet; sane hic si temere pericula adeat > non fili ipsius,sed omnium eorum,quorum salus ab ipso pendet, curam abjecjsse censebitur. Plutarchus i» Pelopida. Galeis olim veteres horribiles formas imposuisse discimus ex Virgilioj apud quem Turnus/^. 4. <u£neid. describitur:
Ipse inter primos pr&flanti corpore Turnus Vertitur arma tenens^ toto vertice supra elf.
Cui triplici crinita ytbagalea alta chim&ram Sfifltnet. aVEtrittos efflantem faucibus igneis .
Regesquoque iEgyptiorum, leonum,taurorum, Draconum capita suo capite,velut principatus insignia,gestasse auctor est Dio- dor uslib.i. Hoc Christianis temporibus sensim in desuetudinem abiit,& contra hostem his terriculamentis uti veli e,puerile esset,
XXVII.
7. Ossensiva quoque arma bonae sint temperaturae,& ad cominus & eminus pugnandum habilia. Maximi prae catteris üsus in bello, ad equos hostesque sauciandos, antequam res ad manus veniatur, nec non ad ordines turbandos sunt Moseettae, quae globos majusculos jaculantur. Sclopeta vero illa minora» Pistolm/quibus equites utuntur, a nonnullis non magni siunt: Quel arcibugio corto,che i R ai teri adoperano,chiamato pistolia, est mal atto a far coipi certi, o mortali, per labrevitadello stro- mentoj& perlamobiltadelcavallo. Pero men mali sono dasti- mari Cosocchi,&gli alteri arcobugieri a cavallo, ehe portano 1 ’arcobugio longo da poter ferire di mira,inquit Frachetta nel Seminario de governi h.e. Machmulailla brevior {qua
glandes plumbeas mittit in hofles') quaque equites ttiuntnr , ptfiolla dilht, non cB apta adeertosaut mortiferos tlius infigendos, propter mflrumenti brevitatem & mobilitatem equi. Ideo meliores habendi (unt Cofacci, (3
C uteri

eat erisclopetarii equis insidentes, qui poytdntfclopetum longam, qno certo collimare ferire pojjmt. Machinas vero machinarum sunt tormenta illa bellica,Sc vis pulveris pyrei in tormentis, petarcis,suffossionibus. Adam Conzen. io.sV/h^.js.i.quibus non muri,non viri ulli resistere possunt: S C quamvis veteribus non defuere Machinas ingenioso variae, quibus magna patrabant: hoc tamen unum igneorum tormentorum inventum disjicit aut difflat omnia valida veterum,aut acuta. Lipf. lib.i, Pohorcet.f j. Itaque nuncsere antiquorum machinae, quasi attonitae cesserunt,easque bombardae nostrae grandiores paucis ictibus penitus disjicerent: jaculorumquoqueveterumusum, quibus eminus pugnabatur, pene totum instrumenta haecce bellica abstulerunt: Conzen. d, 4 Non tamen collocanda in iis quoque certa spes victoriae: interdum quippe gladiis & hastis plus proficimus. 6.P0L 9.
/jw^9d.Phii.Camer.z.»2#d,Ä(/?ör.c.z9.yji78,GirolamoFrachetta nel Prencipe lih,z, c, i^.fu 6 ,
XXVIII.
8. Loci quoque,ubi pugnandum nisi ratio habeatur, infeliciter pugna committitur; magnumque ad victoriam momentum habet armatura loco conveniens. Tormenta, quae fecum trahebat Selymus, Turearum Imperator, contra Persas , habere in se magnum ad vincendum usum non inficiatur Chendemus,«Wa, inquit, explicandis tot curribus idonea loca patuerint. Jovius lib. 14. fm. 590. Scuta immensa & enormes hastae inutiles sunt ad pugnam,in saltibus ac syl vis, in terarborum truncos & enata humo virgulta,uti apud Tacitum Annaljib.z. ad milites suos loquitur Germanicus,quiloci opportunitate prudenter usus Arminium & Germanos magna clade affecit. In locis igitur sylvestribus & impeditis,ubi globum facere,aut agmine hostem invadere non licet, levis armatura gravi multum praestat. Cujus rei documentum nobis praebet Demosthenes Atheniensis,cujus exercitus gravi armaturi instructus a Lacedaemoniis & eorum sociis leviter armatis, nullo fere negotio caesiis fuit ac dissipatus. Caspar EnsThef.pol.apotel.^ 6 . Imperatorem ergo non generalem tantum regionis,in qui bellum geritur^pd particularem etiam atqueac- curatissimamomnium locorum eorumque situs notitiam habere oportet,ut seist ubi hosti occurrendum, ubi ab eo declinandum,

ubi praelii copia cum loci praerogativi facienda , qua ducendus» exercitus,ubi castra metanda,quae loca praeoccupanda 8cc. Haec enim recte usurpata siepe numero multo plus hosti, quam quantacunque vis & militum virtus nocent,& uni ratione pauci multis postunt resistere,numerum scii, supplente loci commoditate, Scsicu. Bns^././izo.
XXIX.
9. Temporis etiam,quo cum hoste praelio dimicandum, ratio haberi debet. In conflictibus seu pugnis nocturnis plus momenti est,in armis-quibus cominus pugnatur, & quae manibus retinentur,quam quae conjiciuntur in hostem, aut manibus retenta eminus & elonginquo feriunt: quia obscuritas ictus longinquos facit incertos. Idcirco Paulus Aimilius animadvertens milites siios gladiis & ictu cominus promptiores este Macedonibus, statuit noctu aggredi praesidia Persei, quae custodiebant viam, qui Perrhcebiam iter erat. Liv. Decad. tib.^.n.zo.
XXX.
10, Proderitquoque,ciim usitata vilescant, inutiliave subinde fiant,nova in venire armorum genera, quae novitate sui hosti inexperto terrorem incutiant; aut vetera corrigere,si miniis bona ; aut denique quae veteribus usitata, Lc cum reipublicae detrimento neglecta fuere,in ulum revocare. Sic fecit Philopoemen, qui vitiosam Achaeorum armaturam correxit: scuta angustiora* quam ut corpori tegendosufficerent,clypeis : 8c hastas minores firissis permutari jussit,Plutarchus in ejus w>i.Quam rem non exiguum ad victoriam momentum attuliisetestantur historiae. Sic Persae,caeso HysenaeleSopho, cum equos tormentorum fragore & tonitru territos regere amplius non postent-a Selymo victi fu- gative sunt. Jovius A£,i4.Indorumquoque Peruvianorum numerus perse infinitus abHispanis selopetorum strepitu superatus est. Ita Aduatici,ubi turrim magnse altitudinis»ad castella quaedam expugnanda moenibus suis admoveri conspexerunt, novi atque inusitati ejus specie commoti legatos ad Caeserem de pace miserunt, se suaque omnia ipsius potestati permittentes. Caesi Ub.i.de bello Gull. Pari modo Britanni inusitato tormentorum genere, quo Caeser utebatur, permoti pedem retulerunt. Idemiie.j, & Brigantia,Calceciae urbs,eidem ratione capta Dion, lib. 37, Ar-
C r morum

morum autem inventioni etiamnum aliquid addi posse primas aetatis testatur exemplum, quä. primum manu,calcibus,& (quod caninum,&lege vetitum athletis) morsibus; corporumque colluctatione inter se homines decertabam: mox lapidibus, sudibus ; postea ferro,donec ad ea,quae hodie in usu sunt, arma, bo,n- bardas, scloppos, &c. ad quae ipse armorum Deus ac inventor Vulcanus obstupesceret,deventum est. Glandes sane, seu globi, qui his machinis emittuntur,veterum pilis longe praeferendi, siquidem quocunqueex loco vibrentur, efficaces sint: cum illa antiquorum tela plerunque ex aequo,aut inferiori loco irrita caderent; Hastas quoque veteres equitum graciles ac tremulas int utilesfuissetradit Polybius: &C cum Brutus & Tarquinius per parmas vulnerati conciderent,non hastas fortes,sed parmas infirmas fuisse,monet Lipsius Itb.^.deMilt, Roman .dtalog.n. fi zzy. Non igitur magni fuit veterum armatura, quum ipsi principes ea tuti non essent. Conz, io ,Pol,c. 17.Suntetiam, qui dicunt, Helvetios primoshastas praelongas, longo tempore relictas, postliminio restituisse & in usum revocasse,quo se contra Austracorum equitatum defendere possent: quae assertio dubia redditur, quod jam olim Germani,quorum in peditatu potissimum belli robur erat, contra Romanos hoc velut proprio armorum genere usi fuerint, Testis hujus reiTacitus est l.i,jinnal.\ib\ pugnam memorans inter Romanos & Cheruseos:cfl»/rvi Cheruscis, inquit, sueta apud paludes pretlia, procera membra., haß a ingentes ad vulnera facienda , quamvis procul. Et Germanicus apud eundem Tacitum/, z.n, animos ad fortiter pugnandum contra eosdem Germanos addens suis dicebat: Non campos modo militi Romano ad pr alium bonos,sed, fi ratio adfit, fyluas &saltus: nec enim immensa Barbarorumscuta, enormes ha~ fiasinter truncos arborum (sc,perinde haberi ac pila. Iterum lib,z.n.^Z* Non minor Germanis,sed genere pugna, armorum juperabantur ; cum ingens mnltitudo arttis locis pr&longas haftas non pr&tenderet (fic. Quoniam igitur jam olim ejusmodi hastis usi fuerintGermani,probabile est, ab ipsis earum usam ad Hei vetios vicinos transmigrasse,
XXXI.
ii. Machinis machinae, armis arma, quL eorum vim irritam faciant,opponenda: ars arte deludenda. Sic equitatui camelos Rex Craesus opposuit ; contra Camelorum terrorem Romanus
exer-

exercitus tribulos, aliaque machinamenta ferrea accuminata projecit ConzenX/. Ad scuta perfringenda, tricurium, seu martiobarbuiorum usus invaluit : currus falcatos Alexander ordinibus solutis excipi jussit: Sylla contra eos palos figi cura vit. Elephantos, quos Pyrrhus,Epirotarum Rex, primus in Italiam ad duxit,Romani in hohes verterunt: adversus eos cataphractos in curribus collocarunt- qui sarissas,h.e. longos contos dirigebant: alii milites cataphractos» & undique cuspidibus eminentibus munitos,ne apprehendi posient a proboscide, in aciem hostium immiserunt:quidam funditores & sagittarios: nonnulli spaci- um invadendi dabant,& beluas circumdatas cum suis magistris capiebant. Conz.dJ, Nunc contrahos tormenta omnia valent, ut vix in praelium ducantur. Cambyses praelium commisturus cum digyptiis,qui canes & feles in Diis habebant, eorum superstitione recte usus, animalia isihaec statuit in prima acie, quae fEgyptii ferire revererentur. Alber. Gentil. hb. z. de fure belli c. 7. Philippus,Maced onum Rex, Phocenses bello aggressurus, milites luos laureas coronas capitibus imponere jussit,hocconsilio,ut Phocenses, qui hortatu Philomeli Delphicum fanum spoliaverant,ad aspectum frondis Apollini sacrae terrerentur; quod & evenit: terga enim illico obvertentes incruentam regi victoriam tradiderunt.^/sfw.d,/,
XXXII.
u* Interdum arma quae non sunt, fingenda»ad terrorem hosti incutiendum: ad exercitum fingendum. Sic Cyrus, Perserum Rex,Sardium urbem expugnavit,impositismonti, qui urbi erat vicinus,statuis armatis,quas Sardes ut viderunt, jugum ab armatis occupatum existimarunt. Conzen. iv.Ps/.i8. Et Spartacus, cum a Luc. Varino Proconsule praeclusus esset, palis per modica intervalla fixis ante portam,erecta cadavera, adornata veste atqj armis,alliga vit,ut procul intuentibus stationis species esset, ignibus per tota castra factis,imagine vanldeluso hoste,copias silentio noctis eduxit. Frontinus i.Stratagem, 1J7.
XXXIII.
1Z. Arma sint ornata,polita,splendida: non sordida, rubeglne obducta. Laelius Zechius Damnum,an adjumen-
mentummilitibus in bello adierant galeae pavonum, stmthio-
C Z nymZ

num,cygnoru &c.plumiscristisq; superbae,arma aufogemmisq; collucentia,dubiumreddunt diversae hac de re summorum virorum sententiae. Ornatum in armis vult Caesar; quasi crescat ab illo animus, & altum aliquid spiret miles, qui alte se cinctum videt. Scnban,i.In/l.Polttico-Chrift.i4.,f.zff. In laude virorum fortium ponit scriptura clypeos eorundem igneos, volens nimirum innuere, quä curä, nitentes eos ac bene politos servare studeant. Nachum.z.t'. j. Alibi vero expendit, radios eorum a montibus vicinis repercussos, iompadum accensarum esse similes. i.Machab, 6 .v.$p. & ut refulfitsol in clypeos aureos , & areos , resplenduerunt montesab as,resplendueruntfient lampades ignis. Et Philopoemen luasit Achaeis, ut facultates & opes suas, quaspriiis in luxum & delicias dilapidaverant,in ornamenta militaria con- Verterent,effecitque,JW alii thoraces inaurarent, alti £■? frenis argentum imprimerent ; inter mulierum manus galearum coni .penna variis di- fimlla coloribus equorum velamina,florida militum chlamydes &c, inquit Plutarchus in ejus vita. Et, ut ipse subjungit, earum rerum ajp eidus majorem in modum fiduciam adaugens,atque cohortans ad f ub - eundos terror es } impetum & firenuos ad pericula jp tritus ingerebat. Similiter Homerus inducit Achillem propositisante oculos novis armisardorequodaminflammatumadusom eorum se concitare : Ammianus hb, 16. de cataphractis equitibus: Praxitelis manu polita crederes fimulacra y non viros, Laelius Zachiusloco ante citato, arma auro & argento ornata ducibus tantum & veteranis concedit 5 quod probo, modo non imitentur Demosthenem, qui in pugni contra Philippum,nullo honesto facinore edito, deserto ordine 8c projectis armis turpistime fugit, ne inscriptionem (ut ait Pytheas) scuti veri tus,in quo aureis literis exaratum erat: Quod felix,faustumque sit. Plutarch.m ejus vitdf,m.i 6 . Et certe pretium armorum & vestimentorum militarium,milites ad pugnandum animosiores reddere videtur.dum operam dant, ut iis sc dignos opere ipso ostendantmeve victi cis spolientur. Ideo Brutus in campis Philippicis cum Octaviano Caesore aleam pugnae subiturus,aliquod ad victoriam momentum arbitratus, quod fui hostibus ornatiores essent: Censum enim (inquit in ejus viti Plutar- fchus) quem circa manus ct? reliquum corprn habebant , exißimabat in viris honore stupidis quiddam dignitatis ac elationis inducere, Praterea
hujufie-

hu)ufiemodi ambitiosos atque cupidiores viros bello asperiores fore ,fi amorem L? fiductamin armisperinde,ac divitiis eorum posuissent. Armorum insuper splendor hostibus terrorem incutere solet, cujus etiam Philopoemen ad Achaeos verba faciens meminit apud Polybi- U m : Plurimum, i n qu i t, ad terrorem hofimm jplendor confert. Idcjue confirmat Vegetius/ss\2.c.i4..#.j. dicens: Plurimum terroris hojli- bus armorum splendor importat.
XXXIV.
E diverso Hannibal ornatum in armis aspernatur apud Li- vium ,F~cfiibus Hannibalis mhil inter aquales excellens: arma atque eqm inficiebantur. Imoplus hosti accedere animorum ab hostili ornatu putat. Et ille Achaeorum Dux,utrefert Polybius, in Achaeis reprehendebat supervacaneam in armis adornandis curam,& in militaribus indumentis expoliendis studium. Verba“ ejus apud Plutarchum haec sunt: Oportet eum, qui ad usum armorum je, vel ad mtlitam confert,quando ocreas induit,videre,quomodo concinna sint,(fi rehgacula (fi crepida niteant: quando vero scutum (fi thoracem,^ galeam usurpat,circum/picer e,ac curare } ut chlamys (fi tunica nitidior esfint,ac pretio fiores (fic. dicto adjunxit rationem dices, bene pugnare non posse illum vel illos,qui circa externam magis speciem & apparentiam cogitationibus suis sunt occupati: cum ejusmodi cura ac studium mulieres magis deceat, quam viros. Imo Papyrius Cursor cum Samnitibus dimicaturus , videus eorum exercitum splendide ornatu m,tribunos stios militibus indicare justit: horridum militem esse oportere ■, non celatum auro,argento,sed serro (fi animis fretum: quippe illa pradam verius, quam arma esse,nitentia ante rem,deformia inter Sanguinem (fi vulnera: virtutem esse militis decus, (fi omnia illa viBoriam sequi (fi ditem hoflem, quamvis pauperis vtBorisprammm effe, Geminum huic Rudolphii. Imperatoris judicium, ad quem ciim Ottocarus BohemiaeRex, ab ipso debellatus, magno cum splendore veniret ad obedientiam illi praestandam,famulis ipsum hortantibus,ut prout Lc suadn deceret Majestatem sese exornaret, respondit: Armis cinBi, militaris agminis inflarprocedite, (fipalam iflis ofienditedn armis vos,non invefii- tucultum (fi elegantiam ponerenfla enim me pariter■ (fivos potius decent , supellex pretiosanihilaliudsunt,quam onusScimpedimentuni. inquit Curtius/^,;,

XXXV.
Nobis media sententia placet. Curet militias Dux,'ut nec mendicitatem militum vestesredoleant, nec auro gemmisque fulgurent-ut nihil prester arma hortis videat & exspectet. Nullus elegantiorcultus, inquit Didacus Saavedra Symbolo Pol. 8r» quam si arma armis exornentur: & cristae loco supra cassidem Erinaceum collocat,cujus aculei non miniis aspectu jucundi ob asperitatem, quam pium* struthionis ob mollitiem, tuentur simul ac laedunt. Annorum splendor & elegantia dubio procul aestimanda :cixm arma sim ac rubigineperincuriam foedata, militem arguant minime bellicosum. Veget, Luxum
vero armorum & indumentorum bellicorum quis probet? rem feminis dignam, mollis ac degeneris animi indicem,hostis incitamentum. Hoc ergo est, quod apud Polybium reprehendit Achaeorum Imperator Philopoemen. Nec ergo laudanda omnino sententia M. Bruti, alias viri magni, Junii illius Bruti (quem prisci Romani aereum inter Reges in Capitolio posuerunt, cum ense stricto) dignae fobolis: nec probanda Papyrii Cursoris.
XXXVI.
14, Si confligendum cum hoste eminus pugnare solito, miii- tes^uibus mos cominus rem gerere, ocyssime cum hoste conjungendi. Observavit hoc Ariovistus,Germanorum Rex, qui suos repenteceleriterquein Cseseris exercitum procurrere jussit, ne fpacium pila in eos conjiciendi haberet. Caesar de bello Ga/l.lib.t, ».49. Eidem prudenti! usus Lucullus contra Tigranem, Armeniorum Regem,silis praecepit, ut celeritate impetus tempus sagittandi hosti praeriperent,Imanumque statim consererent cum Armeniis jaculis eminus pugnare afluetis. Plutarchus mvitafu- eullin, 1$. 15. Gladiis punctim potius, Romanorum more utendum,quam caesim. Raro enim plaga mortifera est, quae c-esim infligitur: sed & caesim pugnantium latera nudantur ad vulnera , vide quae dixi supraS.i t.
XXXVII.
\ 6 . Milites,imprimisTyrones,omni armorum genere, sive gravioris sive levioris armaturae; sive equestris, sive pedestris; sive terrestris sive navalis pugnae,diu multumque exercendi sirnt.
Efcerci«

Exercitatio enim militem facit, arrisque militandi /cientia non tam a praeceptis, quam diligenti armorum usu dependet: i enim viros fortes natura procreat , bona institutione plures reddit indu- 'stria, inquit Vegetius, %
XXXVIII.
Haec tyrones exercendi cura este debet Centurionum, Chili« archarum ac Ducum,perinde ac fuit Sopher,Princeps exercitus^ *qui tyrones exercitabat. Atque ideo siipremos Ductores /aeras -literae Magistros Militum vocant,quorum videlicet muneris sit eos instruere & erudire. Genjy.vy6>Jerem,tysv,q, pidac.Saavednc Symbolo 82« Sic olim Roms equites Romani, etiam Senatores plagas vitandi , 8c inferendi praecepta tyronibus tradidisse au- thorest Vegetius lib.vc.q. ctf e.iz. Tirones, neque in ludojteque per Ist* nistasfed m domibus per equites Romanos , ac etiam per Senatores armorum peritos erudiebat, inquit Sueton.de Casare. Maximinum quoque tyronibus praefectum in exercitu Alexandri Caesaris fuisse testatur Herodianus lib.6. Quo in negotio , ait ,mhil fibi ad omnem diligentiam reliqui faciens maximam ah universo exercitu gratiam inivit,
XXXIX.
Fiebant exercitationes istae pacati republicl, & nullo adhuc hoste,optimo dubio procul consilioPax qnippa sicut sancte observanda,tanquam sem per mensura: ita castrensibus studiis exercenda est.velut quae facile & brevi in bellum sit exitura,ut discimus supra TH.XXIV.Experiendo enim cognitum est, nomen pacis inter mortales potius existere,quam usum.Boxhorn, 1. Pol, 15. Tullus Hostilius, qui Numaminregno excepit, exerceri juventutem domi curavit,ut campestribus meditationibus, etiam In akissiml pace ad armorum jtractationem , & omnia militiae munia idonea manus imbueretur, Lycurgus quoque legislator, frequentiora majoraq;militum exercitia in /edibus, quam In castris esse voluit; quävil effecit,ut Lacedaemonii expeditionibus instantibus laetarentur,tantum a best, ut a viti & disciplini castrensi abhorrerent. Plutarchu sin ejus vita, Vegetius de exercitatione militari apud Romanos pacis tempore inquit: Eqm lignei hyeme fitb teblo.astate ponebantur in campo. Super bos juniores primo inermes,dum consuetudine proficerent ; demum armati cogebantur offendere, Tantaque curaerat,») mn Jesum «dextritftd etiam *ß»>ß***
Ist.

O inßlire , (ß desilire,evaginatos etiam gladios, Del contos tenentes , con- discerent,
XL,
An vero bono publico conducar,omnes in universum cives armorum exercitio ad bellum prapararejan vero certum a reliqui civium turbä distinctum perpetim sese exercentium militum aut subditorum numerum habere,non usquequaque expeditum est. Nobis haud videtur quidquam simpliciter hk,ac sine distinctione asserendum, sed prudenri circumstantiarum habita ratione modb ho«, modo illud praeferendum,
XL F.
I. Si princeps diversorum regnorum Sc provinciarum domi» nussit,ut Rex Galliae,Hispaniae,Britanniae,&c.consultius8c rectius ex locis fu« ditionis asperioribus ad armorum tractationem milites eligit, & ad belli praeparationem assuefacit; mollioribus ad opera ip/orum ingeniis congrua relictis. Quin autem natura loci, ccelique temperies gentem unam bello magis minüsque aptam reddat,& ad robur non tantum corporum, sed & animorum plurimum valeat,ipsa rerum Magistra experientia nos ignorare non patitur. Omnes nationes, inquit Veget,/^.i r-r- qua vicina sunt (oli,nimio calore siccata , amplius quidem sapiunt,sed minus kabent sanguinis: ac propter ea conftantiam , ac fiduciam cominus non habent pugnandi ; quia metuunt vulnera,qui (e exiguum sanguinem habere noverunt . Contra Septentrionales populi,remott d solis ardoribus in, consultiores quidem , sed tamen largo sanguine redundantes sunt ad bella promptissimi. Tyrones igitur de temperatioribus legendisunt plagis , quibus & copia sanguinis suppetat ad vulnerum mortis^ contemptum, non possit de esse prudentia,hb.i.c.t,
XL II.
z. Ubi numerus civium est exiguuus, ibi spla propemodum necessitas imperare videtunut omnes,qui armis telisque ferendis idonei sunt,ad onera bellica subeunda exerceantur: simul, vel per vices;ne effitera munia, ut agricultura,penitus negligantur : «contra ubi diffusa est civium multitudo,selectus est instituendus,Lc ii potissimirm sunt exercendi, & ad bellum praeparandi, quorum functiones cum negotiis bellicis magis minusqueeon- gruunt,Fabros ergo ferrarios, carpentarios, macellarios, & cervorum

vorum aprorumque venatores militias sociare convenit: piscatores verS,aucupes,dulciarii castris & palaestris minus censentur idonei,
XLIII.
$. Diversitas quoque belli,pedestris,equestris,navalis,&c. a» lios atque alios ad armorum tractationem deposcit. Nam in vanum laboraret,quijomnibus militandi rationibus inter se distinctissimis singulos adsuefacere vellet cives.Equestribus certaminibus nobilitas ( linde adhuc hodie nobilium, quiolimin Germania solum militabant,ordo dieRitterschafftindigitatur) aptior videtur : pedestribus plebs rustica»cui gestare ferrum , fossam ducere,onus ferre consuetudo de rure e{{,f r egetjtb,i<s.$,
XLIV.
4. Bello jam flagrante Principis institutum,trahere aut celeriter expedire bell um cupientis aliud atque aliud, circa cives vel omnes,vel aliquos tantum armis exercendos consilium suppeditabit.
xlv.
f. Si princeps vel respublica foedere cum alio principe vel re- publicä icto definitum militum numerum, in omnem eventum, certum aut fortuitum, promiserit,nejimparatus deprehendatur, aptos & idoneos ad bellum seligat, exerceat: quo,incidente necessitate,habeat,quos socio & confoederato auxiliares mittat,manu expeditos,promptos & semper paratos; atque hos eo numero,ut & fidem sociis servare»& insuper fines suos ab invadentibus tueri possit.
XL VI.
6. Pro magnitudine & multitudine muniment6m,pro Constantii vel perfidii vicinorum,nunc plures,nunc pauciores,nunc plerosq, subditos omnes bellicis laboribus innutritos esse oportet*
—XLVII.
7. Quamvis aritem inficias ire non licet,sciamachiam,ac umbraticarum exercitationum pugnas aliquid conferre ad faciliorem armorum in bello tractationemsicuti etiam ad duellum promtiores confidentioresque esse videmus , qui arte gladiatori! vel equestri] praepollent; si tamen solae sint » nemi-
D % nem

nem sic praeparare posse videntur,ut subeundis serii belli muniis, quoties id suboritur, fac idoneus miles deprehendatur, ideo futuro militi omnino suadendum, nisi tyro manere semper. velit, & non nisi ad palum certare,ut belia ipsi frequentet,iis lese immisceat,castra videat,ea muniendi, munita loca obsidendi, impetum faciendi,obsessa occupandi,aut defendendi,cum hostibus confligendi,ex fugi se recolligendi occasionibus intersit, atque sic vere &c opere ipso militem agat,& veterani tandem existimationem sibi consequi laboret, quod extra seriae militiae scholam sperare velle absurdum foret.
XLvm,
An verb ad ejusmodi pugnandi peritiam comparandam sub« ditis permittendum sit bella sequi peregrinadn quaestionem venit? Nobis vix licetimprobare eorum institutum, qui rebus do- mi pacatis,bellandi dexteritatemsuis aliunde acquirere,sine suo periculo permittunt, quo, premente necessitate, paratum & exercitatum domi militem habere possint, Facile namque,ut Plato alicubi scribit,eas civitates ab exteris vincuntur, quae prorsos arma desoruerunt.seque totas ocio, pacis certitudine freti man- cvpa.x\i'c\x..Cknftoph.Forß»,h)pomn t peht, i. certior etiam vincendi Ipes est, ubi domestico potius,quam aliunde collecto & mercenario milite Principes fuerint instructi,ac in omnes casos»quiincidere possunt,parati: major enim fides est in cive, quäm in peregrino, qui ex vitios! populi fece,ad tympani sonitum,ut nunc moris est,colligitur: cum ille pro aris 8c focis, pro religionis, pro libertatis,pro patriae, parentum, uxoris ac liberorum defensione longe fortius videatur pugnaturus i hic autem largiore mercede illectui, haud difficulter ad hostem defecturus; Illud autem haud-probandum est,si libera natio patiatur cives soos non ali! de caus! patrios deserere, lares, & externis bellis seimmisoere a quam ut animam venalem pauculis pro nummis circumferant, inhumanum illud homines mactandi artificium condiscant,& sine ullo, justificas causie notiti! sanguinolentam libidinem expleant: Qgo fieri solet,ut ejusmodi homines alienis armis occupati,masofaciendiconsoetudinem contrahant,ac tandem,per- missäimpune grassandi licenti!,cuivis conducturo,etiam adversus patriam seseae operam suam addicere non reformident,verr.
ba sunt

ba sunt Magni Hesenthaleri AthlPol.Ciajfe d.^.Foederis tamen' aut societatis interventu auxiliares copias submittere,sub certir legibus & conditionibus, quas capitulationem vulgo vocant,' nihil omnino vetat.Qui vero pro lubitu,sine supremorum imperantium jussu ac auctoritate,peregrina castra sequuntur,milites- <|ue colligunt adversus eos,qui Patrias suae hostes nunquam .ex- titernntjhi ob imminutum furtim civium ac subditorum numerum, 8c usurpatam sibi Reip.vel imperantium majestarem,pcenis gravissimis subjugandi,& e civium numero tollendi sunt;ne ex milirii propriä voluntate susceptL aliquando reduces, ad obsequium praestandum morosiores, mandatorumque civilium, ui fit,contemprores,exitiosa moliantur patriae incommoda,
XLIX. -
8. Utut autem pro naturä loci, multitudine vel paucitate civium,diversitate functionum & officiorum,discrimine belli gerendi,necessitate temporum, pactionibus scedemm,8c varietate; aliarum circumstantiarum,nunc omnes,nunc plures,modb pauciores civesjjadnegotia militaria adsuefaciendi sunt: illud tamen mininse consultum este videtur,ut ejusmodi milites singularem constituant statum,quod &olim imperio Romano imprimis nocuit,quando optimi quique sub Imperatoribus haud militabant : aliter longe ac usitatum erat illi republici adhuc liberi existente, quando omnes militiae onus subibant. Politicum" enim admodum est praeceptum Artfl.q,Pol,q, iisdem,quibus respublica committitur,arma esse concedenda. Besold , Synopf, Pol t z, cur.F.6. Et haec de armorum exercitatione.
L.
In Provinciis & locis nuper sub jugumredactis,arma setbditis- eripienda,donec imperio adsueverint,Livius, Itb, 4. Dedi imperatorem,arma poni jubet. Et Itb, f, Faleriorum legati ultrb: Mittite , &yunt,qmarma,qui cbfides, qui urbem patentibus portk accipiant, Et- Guntherus lib.q.
Armaque vtBori, casttllaquepiem relinquent , JShidusadhojhlemmifirhompelUturufbem.
Idem in rebellibus imperat lex prudentiae, quibus armorum vel penitus interdicenda lunti&sub potest at epublicäreponenda, ut etiamsi iterum nocere velint, nocendi potesthtem non habeant:
O I vel

vel eorum usurpatio ita temperanda, prout loci 8c incolarum genius suggerit,ne nativum imperantibus militem victorem,aut etiam auxiliarem , numero illi superent armati, qui sub jugum pristinum redierunt,aut nuper demum parere didicerunt.
LI. *
9 . Primarias aliquot urbes moenibus ac vallis suntcingendae: loca munienda.Quod enim arma & clypei singulis: hoc moenia, valla,propugnacula praestant universis.Clypeis 8 c armis corpora tegimus: urbes muris adversus in opinatas irruptiones hostium, qui ob sumptuosas munitionum occupationes ab invasione saepe deterrentur,saltem tamdiu impediuntur, donec vires reparari, aut foederatorum auxilia subvenire possunt. Acceflit ad ipsas Roma portas Hannibal,& ne uno impetu caperetur urbs, civitasque deleretur, muri & moenia obstabant. Possunt, quorum urbes moenibus septae sunt, iis utroque modo uti: hostes virtute arcere - tanquam muros habeant nullos: vel objectu murorum eosdem repellere. In munimenta subditi, ingruente bello, pretiosiora deferre postunt,ad ea confugere ipsimet. Ad decus quoque & splendorem regionis faciunt urbes bene munitae. Imo natura ipsa quasdam urbes montibus,fluminibus paludibus cinxit atque muniit:&cumbeluaelocaquaerant»in quibus tuto sublidere possint,quidni Lc homines fuse securitati consulant ? Sit tamen in munimentis&propugnaculisexstruendismodus:ciim nimia eorum copia oneri interdum sit, non incolumitati: sit situs quoque idoneus,sint & alia oportuna. Non tamen approbandae sunt citadelbe, sive etiam parvae arces montibus impositae,quae libertati saepe insidiantur,& latronum sunt receptacula. Besold, Syn.fol.z, c,n, F.ir.
LII*
jo.Stratagemata quoq;& consilia militaria astuta Imperatori saepe gloriam jreipublicae utilitatem maximam pepererunt.Et majora saepe consilio, quam aperto Marte in praeliis & munimentorum oppugnationibus confecta esse, historiae loquuntur, Hucautem tendunt stratagemata potissimum, ut si ablque ullo cruorenequeat,ab/que copioso tamen hostis superetur,luoque & suorum sanguini victor ad minimum parcat, quod Sc civitati utile,& Duci gloriosum quin, sit, nullatenus dubitandum,'maxime si

me si ad insidiosam hanc belli gerendi rationem confugerit,cum sciret hostes este fortiores,Lc magis milite instructos. An verd, ut utiliter &c gloriose, sic etiam juste ac licite stratagemata in bello adhibeantur infra erit dicendi locus.
LIII.
Ab eo,quod circa' arma facere & admittere ex usu censetur esse Reipublicae,transimusad jus &c fas circa armorum usum.Est is duplex: extra bellum & in bello. Extra bellum iterum vel publicus vel privatus: Ille a supremis imperantibus in pcenarum irrogatione, 8 c in facinorosos animadversione licite exercetur: hic ex privato sumitur arbitrio,& modo justus est, modo injustus. Justus reputatur in defensione fui,cum corpus impetitur vi praesente,cum periculo vitae non aliter vitabili;quod propulsare licitum est, etiam cum occisione periculum inferentis. Sic viator latronem insidiantem occidere potest impune. Grot.dt fure B,{$ P.i,cj.l.z.§,z.&seqq.{$ Alias, si judicis copia detur,ad ejus auctoritatem recurrendum est homini privato. Potest etiam quis permissu legis duodecim tabularum occidere furem noctu,^deprehensum: diurnum, si se telo defendat: creditur enim uterque amplius quid, quam furtum meditari. De usu armorum bellico nobis impraesentiarum sermo est potissimum, de quo sit positio nostra.
LIV.
Prima: Armorum usus in bello licitus est, & ex natur« ac Gentium jure. Non tamen dispositive, sed occasionaliter, distinctis dominiis,utscite aitPortius ad §,\us autem civiles.de J.N, G.& C, Malitia enim hominum,8c habendi libido bellum intro- duxit,invaluitque armorum usus in subsidium justitiae &c ultionis, cum,qui damnum dedit,injuriamve intulit,satisfactionem denegaret, aut in aliis magni momenti rebus alia justitiae media penitus decollarent; hoc casu communi gentium consensu, 8c ipso quasi naturae decreto, ac voce aequum facere,& concessä libertate uti videbatur, qui vim vi repressit,armis arma opposuit, & istL vi res ablatas bello repetiit,aut illatam injuriam ultus est, ymn.ad§./edjus quidem. I.eod , Quidquid enim ab uno populo excogitatum est, id si ab omnibus inde populis, non imitatione potius & exemplo,quam quod statim ac cognitum est,ab omnibus.

bus certo quodam natur« judicio,non modo ut factum ,fed etiam uc probe,juste,& in comunern omnium utilitatem commode factum approbatur,id jus gentiu appellatur. Connm k com,Isir.dv.L\.c. §.F.8./rH-Hoc a.in bello evenit,Lc belli jure introducti servitute, nemo enim,qui de iis audiit, non existimavit «quum esse vim vi repellere, &c.item victos,quos fas erat occidere,servatos victoribus servire. Nam ista jure fieri,& pro communi hominum salute,necefsarib cuique insitum est,& persuasum a naturi. Licet ergo bella , & ejus effecta per se spectata naturali ratione repugnent ; cum societatem humanam,quam utilitas omnium gentium exigit, bella oppugnent atque evertant: Ex hypothesi tamen & haec naturalem rationem habent.Etenim inquit Fmn. d t /.si vim &c injuriam nobis aut {ociis nostris illatam vi Scarmis defendamus, aut etiam vindicemus, captos hostes etiam in servitutem nostram redigamus,ut metu talis poenae improbi ab injurii imposterum abstineant, nemo opinor est,qui negabit,haec summa cum ratione fieri,Est igitur bellum jure naturae permisti- votveluti status subsidiarius,ad pacem civitati restituendam introductus.
LV.
Cum autem quidquid ex ejusmodi jure permittente originem suam repetit, eousque tantum stare & licitum este intelligitur, donec restringatur, dubitari potest, & a multis magnis viris,etiam {anctis patribus in controversiam vocatur^ an belli gerendi libertas interdicta Christianis non sitj, utpote sacris eorum dogmatibus , quibus hostem jubentur diligere, vindictam Deo relinquere,injurioso non obsistere,pacem ubique colere, penitus ut videtur, adversa? His tamen non obstantibus adhuc Evangelien doctrinae confessoribus armorum usum illicitum non esse arbitramur , maxime si neeeslitas,quae nullis legum cancellis .circumscribi potest,omnibus prius,quae ad pacem retinendam laciunt,frustra tentatis, bellum quodammodo imperet. Hoc, Inquam casu ad arma convolare licitum este Christianis asterere nullus dubito. Utpote quibus studium pacis, quae sine armis sie- pe nequit obtineri aut sperari, a Deo (qui ut oiim»ita & hodie Dominus exercituum est,& recte ita. appellatur) ubique imperatur 6c commendatur, Sed & gladii potestas magistratibus de-

mandata non modo in poenis infligendis adversus maleficos se exserit,(ed &in bonis,si ita usus ferat,defendendis, & injuriis vindicandis : Vita quoque Christiana multis in partibus militiae comparatur: & Johannes Baptista milites stipendiis suis contentos esse jussit, non arma deponere: Ipse Christus centurionem, militum recensentem ob!equia,non improbato vitae genere, vehementer collauda vit,&c. Quae in contrarium ex doctrinstEv- angelica adducuntur argumenta in contrarium,nil fere habent, quam patientiae commendationem in ferendis injuriis privatis, quod nihil officit ultioni pubiicae.Ciim au tem quid praecipitur, non aliud continuo prohibetur. Imo tantum abest,ut genuinis Christi confessoribus bellum interdictum esse putemus,ut edi- verso affirmare non dubitemus,tantam ejus libertatem, &,si recte geratur, sanctitatem esse,ut Dei in terris tribunal, a quo rerum inter populos controversarum exeeutio dependet,jure mereantur appellari. Magnus Hefmth.Ath
LVI.
L. Armis quibuscunque in bello uti licet. Sicut enim bellum ipsum jure naturae,non quidem praecipiente, sed in subsidium pacis,permittente nititur,adeoqueincasu necessitatis justum estt Ita etiam belli gerendi modus seu ratio libera est, ac principum arbitrio permissa,ut illis mediis uti non prohibeantur, quae sola idonea sunt, sepositis Dei miraculis, ad subditos defendendos, pacem & tranquillitatem civibusreducendam. Non ergo laeditur jus gentium ex eo,quod humana industria ad sui defensionem , Lc injuriae vindicationem, varia tegendi se,& hostem laedendi, instrumenta invenit & excogitavit 5 cum hostile odium jure naturae vacare omni crimine sano iensu verum videatur Galli apud Nicetam effatum.
L V11.
3. Non ergo in illicitis sunt Tormenta aenea, bombardae,8£ machinae aliae fulminales. HasTheologi& Civilistae quidam Ductores Satanae deterrimum,.& perniciosissimum inventum vocant. Remoraeetiam & impedimenta creduntur esse virtutis militaris,quae,ut olim, vires suas exerere amplius nequeat.Quid enim adversus impetum earum tutum aut securum ? Moenia nulla,nulla propugnacula, turres nullae» quamvis robustae, &
E tan-

tum nön ahene«,loricae null«,autclypei,ipsarum vim frangere, aut iis resistere valent.Strenui milites hoc armorum genere vincuntur, sternuntur,trucidantur,eciaab ignavis,ut verissime,quod Archidemus de catapuld,idem de hoc tormento dici possit: viri periisse per illud virtutem .Plutar.in Lacon.quaß. An ergo contra ; jus hax instrumenta,ut iis uti non liceat ? Minime vero.Quovis enim modo de hoste in bello justo sumere vindictam licet. A- drian. Ileerebord.Exerc.Eth.yi.thcsjo.Dms etiam ipse ad civitates capiendas machinas confici praecepit, Deut,zo,c,zo. Neque veteribus usus earum incognitus,neque neglectus,/»». 9,74. Ut alia atque alia excogitentur arma,quibus magis magisque terribiles hostibus simus,&noceamus , non tamen varii juris est haec varia nocendi industria,autjuris miniis antiqui, Connan.i.Comment , jury .Ratio feil, aut jus gentium non sinitur tempore: at neque 1 loco, Alber, Gentil.dejure belli c.7,Habent genera armorum & telorum nostrorum nonnullam & ab antiquitate auctoritatem, & a gestis seculi prisci. Fuerunt scilicet eadem genere. Machinas Archimedis fuisse has nostras bombardas existimat Franciscus Petrarcha , quam tamen opinionem refutavit Hieronymus Magius in Miscellaneis. GentiLdd ,Non militum solum numero,sed & vario armorum genere vincere hostem veteres consueverunt. /^fr,2,.r.zpCitiusinsuperhisee bella finiuntur. Ut igitur murorum ac mseniorum ad defendendum; ita quoque tormentorum & bombardarum ad offendendum licitus & honestus quandoqj usus esse p>oz<z{[.Gerhard,qtuß.Polit,Pecade 7 7.6.
LVII.
Nec per tormentorum usum nullus fortitudini locus relin- quitur.Non enim ab armis virtus est viri,sed abanimo: nec arma sunt, quae pugnant,sed viri: 01 -st' dvPgv; ehnv, 01 voißvTü 0, w «ev b T*j‘c fadyaujc yiy vuraf. Viri sunt/quorum opera in pugna geruntur cmnta .Inquit Xenophjiby. de Cyri minoris exped. Mu&to/ virgeti s-strr.
/N&toi eiyÜgoyvoi eioip.xwv pSp yS' ths-'Sr« cv fadyn iPett; 7 rai 7 rort jm fere 'Act-triPri-tc irrihaxiv. Decem equitum millia nihilfimt
f Inspuam hominum XM. Neque enim in prdio quifqnam equi morsu^ velcakibm unquam confdlus e/7, Idem fere de Antonii navibug (de quarum magnitudine Maro ii 7 rtpCoXutde } Credae innare revulsae Cyeladas ) dicit Augustus apud Dionem hb.yo, Neque ma-
gnitu„

gnitudinem naviam ^neque crasfitiem lignorum virtuti veflrsi parem ejfe cen[ne, Qua enim unquam navis per je aut sauciavit ullum ^aut occidit? Quod.sivirs.us ab animis est,'illam nec perdent arma illa,&saepe etiam adjuvabunt: utpote quae robustiorum vires viribus im- beciliiorum exaequant.-^/^mc. GmtiLi.de jure belli,c.q,
LIX.
4. Armis tamen , telis Sc sagittis veneno illitis in bello per jus gentium uti non licet. Si morem respicimus barbarorum quorundam, Parthorum, Afrorum, iEthiopum, non abstinuisse eos ab hoc vincendi genere reperiemus : Europaeas vero gentes, & quae ad Europae melioris cultum accedunt, hoc maleficio,taciti quadam conventione,ad minuenda bellantium pericula abstinent. Nec justa contentio este videtur; ciim nec fontes veneno necare liceat jure civili l$,§,i,dePotn. & adversus vim ejus, nihil arma,nihil humana valeat industria. Et cum bruta ipsa hoc nocendi genere ahstineant,contenta arrnisa natura datis: plus quam belluinum erit, hominis necem hoc modo procurare. Quam in rem graviter PhnJib.iS.c.i, Seruit venena tellus & genuit: sed quis invenit illa,praeter hominem? Cavere ac refugere alitibus ferisque fatis est: atque ciim arbore exacuant limentque cornua ElephantijSc saxo RhinocerotesSc u- troqueapri dentium sicas,sciantque ad nocendum se praeparare animalia; quod tamen eorum tela sua, excepto homine, venenis tingit? Nos & sagittas ungimus,ac serro ipso nocentius a- liquid damus. Nos & flumina inficimus,& rerum naturae elementa : ipsum quoque, quo vivitur, aerem in perniciem vertimus. Ferrum igitur infamare veneno (ut loquitur Silius lib.2.) utut contra jus Gentium universale non sit,improbatum tamen a populis melioribus ac muratioribus. Grot.lib.},defur,B,& pack, 4. js.x8. L X.
f. Ex dictis patet,nec ferarum venenatarum, veluti scrpen- tum,neparum,scorpionum,Scc.usum in bello licitum efle. Fla- gitium proin merito habetur Annibalis factum, qui contra Eumenem,Pergamenorum Regem,pugnaturus,cum armis par non esset,dolo agendum ratus,quamplurimas venenatas serpentes vivas colligi, & in fictiles lagaenas conjici curavit, medioq; praelio in naves hostium misit, novo commento victoriam procu-
§„ r xanH

T&nsßftßinuslih$ 2.^4. Hoc stratagema imitati Atreni,cum obsideremur ä Severo Imp.vasa fictilia volucribus quibusdam, vene- natisq; bestiolis oppleta conjecerunt in oppugnantes, quae cum aut oculis involitarent,aut in apertas corporis partes sensim obreperent, graviter eos stuciabant.FArcd./fAyc.zS, Hanc venenosis bestiis pugnandi rationem mos gentium respuit, dum venenatis armis uti nonpermittit,Alia ratio est belluarum non vene- natarum,de quibus infra,
LXI,
6, Ut hosti noceas,flumina & fontes veneno inficere non solum contra morem majorum,sed & contra fas Deum esse auctor est Florus ltb.z. Dicet tamen sine veneno aquas corrumpere, & ad potandum inutiles facere, perinde ac flumina avertere, aut fontis venas intercipere,quod & naturi,&consensu licitum esse ait,/rAz.c.q.F.iy. Ita Solon hostes ad deditionem compulit, cum fontem helleboro infecisset: Et Dani oiim a Scotis superati sunt,ciim cerevisiam herb! quadam adulterassent,qu! pota Dani profundo somno correpti facile ab hostibus internecione deleti f '\xnt,HormmadBoxhor.PoLltb,i t c,iz r
L XIF,
7, Neque Principes,aut Duces hostium veneno,sicutarmis,interficere licet.Infpecto quidem jure naturf nihil videtur interesse, gladio,an veneno quis hostem interimat. Intercedit tamen hrc jus gentium,si non omnium, saltem meliorum 5 vetatque interficere veneno,quem armis delere non probiber.Placiti Gentium ratio fundari videtur in utilitate earum communi: ne extendantur nimium pericula, quae jam alias in bello crebra esse fo-
"s- knt. Nec de nihilo est,quod Grotius^./,j.c.4. js. if. auguratur, a Regibus ita prospectum esse, ne vita ipsorum clandestinis veneni pateret insidiis, quae ab aperti armorum vi fatis munita esse videtur. Religionis ergo horrore,ac infamis metu absterrendi videbantur, qui in sacrata capita palam nihil ausuri effe- cturive essent scelus ejusmodi Pyrrhum clam interficiendi defugiens Fabritius , ideo justus audit apud Ciceronem lib.^Offi- cior,
LXIII.
8, Beluis non venenatis,ut siint equi,cameli,elephanti,&cj'n
btlie,uti nihil prohibete Bellt

Belle armantur equi,bella hac armenta mittantur.
Inquit Virgilius ^,<s/£neid.
Canibus quoque in acie militiäve usas gentes historiarum fflO« numenta tegantur, Valerius Flaccus de Caspiis Populis;
- Claiffirucfjprofiifi
Cafpiada, queis turba canum non segnius aereis:
Exfiliit ad lituos rfugnasefe capesstt heriles .
Magnesios quoque canes in bello auxiliares habui fle,. auctor est Julius Pollux: &c Colophonios Plinius.Sues quoque in bellum adduxerunt antiqui contra turrigeras beluas Elephantos , qui Suis grunnitum abominari ac horrere dicuntur, Adam Conzerr,
LXIV.
p, Non aperta solum vi,sed & per insidias bellum recte geritur. Posterior haec bellandi ratio complectitur sophismata militaria, seu stratagemata, qme sunt consilia callida,ac hosti itnpro- visa,quibus alter alteri, bello durante,per clanculariam simulationem ac dissimulationem, honestate nusquam laesa,damnum lolet inferre.Consilia ejusmodi in hostes apertos & professos licita esse docent historia tam sacra, quam profanae, Deus ipse mandat Josuae,ut civibus dEmkicis struat insidias. /0/8.V.2. & Davidem jubata tergo adoriri Philistaeos.z.-S^.f.v.zj. A Xenophonte pulcherrima belli furta dicuntur: Nam dolus an virtus, quis in hoste requirat ? canit Firgil.z.MEneid, Dolum etiam approbat Ulpian.lj.jf.de Dolo malo. Veteres dolum etiam bonum dicebant, & pro solertia hocnomen accipiebant, maxime si adversus hostem, latronemve quis machinatur. Lysander dicere solebat ubi Leonina pellis non sufficit, vulpina est adhibenda* Dum autem belli haec furtafacimus licita ,non proin vafro cuivis commento,fraudibus Lc imposturis fenestram aperimus, Valeat astus in bello, ast perfidia vacans & dolo,quem vocant malum-Belligerandum caute,attamen citra calliditatesGrfcas,ver- futiasque Punicas. A simplicitate, quä olim in universo bellico negotio usi sun£veter-es,raaoribusgencium discessum est,&discedere etiam nunc licet,ita tamen, ut observetur illud Silii Italici:
—- Mulio optimus ille
Militia, cuipofiremum eil, primum^ tuen Inter bella .fidem,
E ;
Gene-

Generosa interim vox est Alexandri, qui,praedicante Arriano, dicere consuevit «ra/ ^ riW, ä*
ViKM&l TOV AhtfytVePpOV,
LXV,
Hostium vestes armaque induere, signis & velis uti, ad eos decipiendos,res habetur jure licita bellico: Siepeque artem hanc gentibus victoriam peperisse constat:
Mutemus cljpeos, Danaumque insignia nobis Aptemus.
Ad socios apud Maronem lib.a.Aineid.exclamatChoroebus.
--- Sic fatus y dnnde comantem
Androgei galeam,clypeique mfigne decorum Induit: lateris Argivum accommodat ensem.
Hunc socii secuti
- Spoliis ß quisque recentibus armat.
An praeter jus &fasgentium? haud opinor: In quos enim vis aperta valet, quidni & insidiosa ? Ipse Choroebus ibidem factum excusat: Dolus an virtus , quis in hofie requirat ?
Quam sententiam sanae mentis homine indignam dicat, qui in hostem quid liceat, ignorat : Cnorcebum (quem Euphorion stultum inducit:alii Principem non illaudatum) secuti Ripheus justissimus,&aequi servantissimus;imö Scipfe etiam Aineaspius, si Scaligero credimus. Julius quoque Caesar obsessione castrorum in Germanii nunciatä.per stationes hostium Gallico habitu penetravit ad suos. Suetonjn e]us vita, Et Scaevola habitu E- thrusco,non solum sermone,in castra venit hostium, Dionyfltbf. Franci etiam habitus & insignia sompserunt hostium, quod aliquando miratus Anglus est,dum a feroci Rege Franco genus hoc belli non expectaret. Scilicet in bello quaeritur victoria, nullo certo modo. Nullo discrimine virtutis ac doli preßten omnes laudari debent bellorum eventus. Ammiani dictum est.
LXVI.
In hostem immittere percussorem per jus Gentium licet: quamvis ad fallendam fidem praemiis invitare eos, qui fidem hosti dederunt,non liceat. Sic inter percussorem,qui fidem, sive expre{Tam,sive tacitam violat: 8ceum,qui nulla fide hosti tene- s jur/listinguit Grot ) /<£.f-£,j.,jsi2, Hostem occidere nequit subditus,

tus,miles,aut alius,qui ipsi fide tenetur: quia facto inest perfidia: Nec excusandbqui eorum opera & ministerio utuntur: quia qui sic ad hostis interfectionem alisnä utitur perfidia/violaste jus non naturas tantum creditur, sed & Gentium, quibus displicuit nimium intendi pericula,eorum maxime,quieminent.Ideo negabat Eumenes credere/? quenquam Ducumficvelle vincere, ut isse in Je exemplum pejfimum fiatueret. Justin. lib.i^. Ubi ergo bellum geritur solenne, aut inter eos, qui belli soiennis indicendi jus habent, ibi ad occidendum hostem, subditorum ejus sollicitare fidem, aut praemiis invitare fas non est: extra vero bellum solenne habetur id prolicito eodem Gentium jure. Sic licitae perhibentur insidiae Tiberii in Tacfarinatem,desertore & praedonem,quem,cum hostium more ageret, & bellum inexplicabile minitaretur, nipax agrorum concessione redimeretur,Tiberius Junio Blaeso, Africae Proconsuli mandavit, ut vel vivum,vel mortuum in potestatem redigeret: Dat negotium BU(o> inquitTacitus lib. z. Annal.c&teros quidem ad fjem prohceret arma fine noxa ponendi: ipfius ver'ö Duck quoquo modo potiretur . Idem per jus gentium licuisse in Gannaseum, Chaucorum Ducem,temporibus Claudii auctor est Frachetta: Is natione Caninefas auxiliaris, & diu meritus:pofi transfuga Jevibm navigiis pradabundm, Gallorum maxime oras vaßabant. T acit.Annal, Itb.i. Quamvis uterq,- alia etiam ex causä. dolo poterant interfici; quia transfugae erant, & perfidi. Hinc idem Tacitus de Gannasco: Necirrit&^aut degeneres infidit fuere adversus transfugam, & violatorem fidei. Quod dubio procul dixit, ut excusaret Corbulonem, qui alio modo egit cum Gannasco,quam Fabritius cum Pyrrho, & Tiberiuscum Arminio. Quidquid sit,hoc Taciti de Corbulonis in Gannaseum infidiisjudicium e laxa soquioris feculi censura esse,qui licitari hostium capita inter concessas belli artes censetur, tradit Forstner, in not, add, Taciti locum.
LXVII.
Transeo ad alterum propositionis membrum, quo agitur de immittendo percussore ad hostem interficiendum,cui,qui id ten- tat, nulla fide tenetur. Et ejusmodi insidias, quas hostis manus exequitur, improbandas non esse, quasi jure gentium illicitas, tradit Ludovic. Zuccolus in meditationibus politicis & moralibus, considerat,i$. Nimirum hostem occidere ubivis licet, non naturas

tarne tantam,sed & gentium jure,inquit Grotius tib. 4.
nec refert,quot sint,qui faciant, aut patiantur. Et cum Pipinus Caroli M.pater,trajecto Rheno, comitatus uno satellite,hostem in cubiculo interfeciiset,nihil forte in eo facto reprehendendum fuit,quam audacia: quae nihil ad jus hostium pertinet.Siveenim in acie, sive in castris conficias hostem nihil interest. Eadem ratione MutiiScaevolae, Porsenam,Etruscorum Regem,occidere tentantis facinus,8cJudithae,Zaccolus ss/.&ArnoldusClapmar, X A/'.5,^Xmz«.c.7*d elendere conantur. .Separandus tamen a Judiths Scaevola videtur Jllberico Gentili de'fur. belli Ub. z.c.g, Ilia enim,inquit,mulierciimaiiis peccatis, de quibus accusatur ab aliis justissime, peccatum proditionis admisit, quod divinae na~ turaliquelegi adeo est inimicum, utsiquem possim interficere, eum proditorie interficere non possim. Affectus Judithae laudatur,quem tulit ad salutem populi,pro qua fuit & fortis sapra se- :jtum,adquepericulum gravissimum. Sic Albericus,
EX VIII. :
Illicitus armorum usus censeri non debet'in «uT3^«^/f,sea propricidio pulveratio,quod terra marique fieri assolet, dum vel nautae igne in pulverem pyreum injecto seipsos simul cum hostibus occidunt : vel intercepti in arcibus seu propugnaculis similiter incenso pulvere tormentario,una cum hostibus & omni apparatu selethodevovent^nein hostium potestatem veniant bello usuifutura,&potentiam patriae noxiam auctiorem reddant. Imb fortia 8 c heroica interfacinora commendantur,defendique pos- sunt,ut bellicis temporibuslicita, si, qui ea patrant, publica auctoritate muniti sint,nullaque appareat spes victoriae, & patriae,cui militant,bonum potius si spectent,quodin ruini hostium consi- ^ ftit,quam malum,quod in hostium potestatem venientibus perferendum foret. Tranco Burgersd.Pbil.moraLc.i^.§ .17/Utut autem bella haec facta permittant,eaque moralem turpitudinem non involvant,damnanda tamen omnino e(i uvToipovia., qua quis,extra casus supra dictos,sibi ex desperatione quadam, aut vitae taedio,violentas manus infert,& in voluntarii ejusmodi morte mali quaerit.aut remedium aut compendium.
L XIX.
Perniciosiuft verb Reipublicae,8cpceni dignum judicatur armor um

morum usum,eademque fabricandi artem ad hostes & Barbaros transferre. Quod transfugae olim,maximo cum Romanorum damno factitarunt. Nam victo & occiso Nigro, metu Severi,magna vis hominum ac militum ad Barbaros transierunt:quo effectum, Ut validiores deinceps in conferenda manu evaserint: cum enim ante gnari essent tantum arcu pugnare ex equis, neque atmatu- x% muniti,neque hasta gladioque fatis,audaces inter fugiendum averst sagittas intenderent,posteaquam Romanialiquot milites, fabrique nonnulli in eas regiones con fu gerunt, ibi aetatem acturi « (Aovovp&HtSrcti , a?tkci H ottXo. iJ'id'iyßrwrx.v, non solum armis
tui,sed ea quoque fabricare didicerunt .-teste Herodiano,/^.^.Et quid non mali Christians reipubl icas intulit, quod ad Tureas bom- bardarum Si tormentorum bellicorum usus traductus est? Sapienter proin Honorius Si Theodosius Imperatores,his,qui conficiendi naves incognitam ante peritiam Barbaris tradiderunt, capitale judicium proponi decernunt, l.hisqui z$.C,dePoeu t
LXX.
Arma, Si quae alia in bello usui esse solent, veluti bitumen, sulphur, picem, oleum, quod incendiarium vocant,ad exurendas belli machinas, pulverem pyreum,pilas, sagittas ad hostes transferre non licet. Prohibet idipsum Imperator Marcianus Aulo Praefecto Praetorio rescribens: Nemo alienigenis Barbarie,cu- jufcunquegentis ad hanc m hem sacratissimam sub legationis specie,velsub quocunque alio colore vementibus,aut in diverßs aliis civitatibus vel locis,,loricas, t scuta, & arcus sagittas, &spathas, £•? gladios, velalterius cujuf- Cnnque generis arma audeat venundare: nulla prorsus iisdem tela , nihil penitus ferri vel sabli jam,vel adhuc infebluab aliquo dißrahatur . Perniciosum namque Romano imperio £5 proditioni proximum est, Barbaros, quos indigere convenit, telis ut validiores reddantur , instruere . Si quis autem aliquod armorum genus quarumcuhque nationum Barbaris alienigenis,contra pietatis nostra interdiEla, ubicunque vendiderit: bona ejus universa protinus fijcc addici: ipsum quoque capitalem poenam subire decernimus. Imo tanquam majestatis rei puniuntur,quorumcun» que operd .dolo malo,hostes populi Romani comeatu,armis,telis,equis,pecunia,aliave qua re adjuti erunt . L^AdfstuUMa], Ipso enim opere, qui hoc faciunt,fe hostes profitentur» Neque conatum hunc, quem belli rigor excludit, prastenta commerciorum libertas de-
F fendere

Fendere valet. Hostis enim censendus,qui facit, quod hosti placet , quod hosti quodvis auxilium affert, uigath, Ub,$, Vereque apud Procopium/^ro i.de bello Gothor. Amalasuntha, Alarici Regis mater-tutrix, ad Justinianum Imperatorem: in hostium, ait, fartibus est, qui ad bellum necessaria hosti ministrat . Caeterä in hostium numero habendi non sunt, qui res nullum in bello usum habituras, ut quae voluptati inserviunt, hostibus suppeditant. Res quae & in bello & extra bellum usum habent, ut pecuniae, commeatus,naves,&c. qui suppeditat, alio atque alio loco habetur,prout erit belli status,notante id Gratio lib.$.c, i. jT.f. Zieg- 1 erus ad hunc Grotii locum distinguit, utrum rerum illarum subvectio privato,an publico nomine fiat. Priori casti, ubi a mercatoribus mercaturam exercentibus res subministrantur, excusatius delinqui,nectam animum,quam lucri cupiditatem praesumi autumat, atque hinc etiam mitius cum iis agendum: Posteriori vero casu,cum res subvehuntur hostibus publico nomine, & a principe seu republicä utrisque amici, non sine hostilitate aliqui rem geri posse putat. Notandum & hoc est, quod fi in pacis conventione caveatur,ne arma ad hostes deferantur, de illis tantum cautum existimari,quae proprie dicta arma sunt, h.e.quae vel bello tantum apta sunt,utbombardae,sive murales sive campestres: vel quae etiam privatis usibus, puta venationibus,apta cum sint, publico tamen etiam in bello fui usum praestare solent. Grot.hb,z.c,j6. Js.f. Illud etiam acriter olim inter Anglos Sc Hispanos disputatum fuit: Utrum herbam Nicotia- nam,quam vulgo tabacum vocant,liceat ad hostes transferre? Hornius ad Boxhorn,Institut, Polit.u c. iz. certum esse ait hodie. Tabacum inter res illicitas, quae ad hostes deferuntur, referri, cum plerique militum ita assueverint illi fumo,ut pane, quam tabaco malint carere.
LXXI,
Arma in bello nec sine flagitio a milite alienantur,nec sine i- gnominifi amittuntur. In genere tenendum,delicta, quibus disciplina militaris laeditur, severioribus poenis expiari : quantb enim insolentiores prae aliis milites esse solent,eo adductiori se-
verio-

veriorique imperio cohiberi eos,& in officio contineri necesse est. Adam Cenzsen Itb.xa, Pol,c. §8. Hicque manu regia,absque litis sufflamine procedi, & poenae delictorum contra sacramentum militare,ejusquearticulos commissorum utplurimum solent eKe Capitales. Befi/d.Synopf.Pol.z.c.iz. js.2,8. Nam,ut M.Cato alicubi tradit,aliis in rebus errata postmodum corrigi possunt) in bello autem delicta non accipiunt emendationem; & levissimi errores exitii omnium sunt hic,aut esse possunt,causa- Unde apparet aequitas vel atrocissimarum poenarum militarium: Peccata enim bellorum subinde minima esse videntur) & quae in civilibus commissa vix pro peccatis habentur, maxima tamen sunt,respectu noxae,quam inferunt. Boxhorn.Instit.Poltt,i,c,iz,§. z 6 . Ita si quis ex ordine excesserit,exiguum id videtur,& tamen poenä capitali punitur; quia id pluribus facientibus totius aciei compages ac corpus solvitur. Inter delicta ejusmodi militaria est armorum alienatio,vel amissio. Jure-civiii Romano miles, qui in bello arma amisit vel alienavit,capite punitur: humani militiam mutat,ait Me defi t ttus /,j. JT. i$. de re miltt, crimenque illud desertioni exaequatur, utique si tota alienavit. Sed & si partem eorum) nisi quod incerest) nam si tibiale vel humerale alienavit, castigari verberibus debet: si vero loricam, scutum, galeam,gladium,desertori similis est. Tironi in hoc crimine facilius parcetur, armorumque custodi plerunque ea culpa imputatur,si arma mi liti commisse,non suo tempore. Paulus lib , singulari de Pcen miltt.l,i4-.deremilit. Apud Graecos militari lege cautum erat,ut miles,qui scutum in acie amisisset,capite lueret: qui vero gladium,leviori poena plecteretur:quia majoris disciplinae, se ab hostibus tueri, & praestare incolumem,quam cum suL pernicie hostem perdere,summi Duces existimarunt* <^uo spectat yEmyliani dictum: malle fi civem servare , quam multos hostes perdere, Itaque Epaminondas, trajectus hastä moribundus,primum,an clypeus suus salvus esset:deinde,an penitus fusi hostes forent, interrogavit: quae postquam ex animi sententii competit,laetus obiit, dicens: Nunc vester Epaminondas nascitur , quia stcmoritur.Val,Maxim. Ith.j.c.z. Spartanae mulieres exituros ist militiam filios monebant, ut aut vivi cum armis in conspectum suum redirent, aut mortui cum armis referrentur»
k L JLXXII«

LXXII.
Arma bello capta postliminio non redeant; quia turpiter ra- mittuntur./.2.JS>/Wf Captiv,& poßlimjdeoqutin praeda sunt,ut Sc aliae res mobiles,quae similiter postliminio carent, l.fi quid. 28. tod. Sc commercio paratae,ubicunque reperiuntur, manent ejus, qui emit: ita ut nec apud pacatos repertae, aut intra sines perductae, ä pristino domino vindicari poflint. Quamvis autem ab hac reguläolim, gentium consensu, excepta fuerint» quae in bello usum habebant,uti sunt,homines,naves longae & onerariae (non item piscatoriae, aut actuaria* voluptatis causa comparatae) mulus item clitellarius,equus 8c equa,quae frena recipere solet,secundum Ciceronem i« Topic.M arcellum ind.Lz.Sc Modestinum Ita utres modbrecensitaeinpraeda non essent, sed postliminio reverterentur : hoc tamen privilegio non aequegaudebant arma & vestes,quamvis ipsa quoque maximum ac praecipuum in bello usum haberent,nec prioribus dominis recuperabantur: quia minime favorabiles,qui ea inbello amitttebant: imo amittere ea,uti diximus,flagitiiloco habebatur. Atque in hoc notabiliter arma ab equo distabant,qui redibant in pristinum statum, 8c postliminio recipiebantur: quia sine culpä equitis proripere sc potuit,ut inquit Marcellus,«'« d.l, 2. § t i.deCaptiv, &poBHm. rev, Crotjib.y c.^.jT.if.qui tamen duplici uomine reprehenditur a Wi- fenbachioi. Quod navibus lusoriis simpliciter neget jus postliminii, cum ejus generis naves etiam ad belli usum praeparatae essent,Sc ad limitum custodiam destinatae,in Danubio Lc Rheno excubarent: quas proin jure postliminii non esse fraudandas censet, z. Quod in enumerandis iis, quae postliminio carere eX d.l, 2. probare contendit, piscatorias naves omiserit, quarum ibi Marcellus expresse mentionem facit. An (verba refero Wissen- bachii) Hollandis suis favere voluit» qui longe maximum habent numerum piscatoriarum navium, quibus nollet hoc jus ad emptum ? Cseterum illud, de quo dixi,rerum mobilium discrimen,adhuc ultimis occidentalis imperii temporibus valuisse videtur. Nam Boethius ad Topica Ciceronis scribit: Postliminio redeunt homo y navü,mulns clitellarius,equus, equa, qust frenos reciperefo- letjd est domita . At posterioribus temporibus videtur sublatum; paffim enim tradunt morum periti res mobiles postliminio non
redire,

redire, & id de navibus multis in locis constitutum videmus. Grotius <£/.3. c.9. js. 14.1s. Illud forte mirum videatur,quod scribit Ayala lib. 1. c.5. §, 33. constitutionibus regni Hispaniae cautum este, ut, 6quis ex subditis arcem, licet propriam, suä culpa amiserit, quamvis fui opera eandem receperit, Regi tamen petenti eam tradere debeat.
Ethsecdearmis , quorum impetum Deus sistat» &:pacem Christiano orbi quasi postliminio restituat,
D. 8. G.
COROLLARIA.
/. Religionis propaganda caufii infidelev bello invadere non licet.
■2. Nec in bello quidquam permijf um legi divina contrarium.
j. Bellt caufadusta non eB, ni fi & nece fi {ana ♦
Non re Idegeruntur bella , nisi indiBa.
/. Nuda bella fime iniquitate sunt adminiflrari.
6 . In bello bü peccare non licet .
uapo.
f $
Ama

°° o & b'o ~q*o o V o o o c'~ Q-Q
I.
A to sonas Groti, bellorum jura resolvis,
Et fac is e duplici Numine Numen idem.
Iam Phoebus Gradivus gerit, Bellonaque Fallas j /SW Themidisfient arma cruenta libri.
Tenna bipennis er it,doctus cum Marte feroci Doctrina insano pralia docta subis.
Magna fac is ; sed major er is fi Pallade no siris T emporibus pacem reftituifie potes.
Ita generoso Domino Respondenti accinere voluit
NICOLAUS PASS AVANT J. U. D. Inst. Imp. P. P.
!«►
II.
Q Vis que cupit civis jamfido pectore vires,
BRANDENBVRGIACO seque probare throne, ArmiT manugeßant alii: TVfortiter horum y(um prudentem,Iufiitiamque doces.
Non minor est virtus animis certare, nec inde TE manet ex merito gloria, laus que minor.
Generosum ac Nobilissimum Dominum Respondentem, Amicum ac Consalinum suavissimum,cum armis luis triumphantem,ita debitä gratulatione, pioque voto alloqui debuit
JOH. HLNR. V0N OpPM/ !^ob. Boruss.
Dum
%

IIT.
D Vm Mars arma trahit,dum totus militat orbis,
In sua TE prudens caHra Minerva vocat.
Arma Dea sumens , ofientas arma Gradivi ,
Et quam sufficiens fis ad utrumque probas.
Pugnas, expugnas, Magnus vivior que recedis,
Hinc merito cingunt candidaferta caput.
Generoso acEiobiliSimo DommoDefendenti, Amico ac conia lino suavissimo ita lubens meritoque applaudebat
HE1NRICUS ALB. voll M>IIH«iM/
Nobil. Boruss,
F INIS.

4J wi-
>s^G
V. Mifc'.S.^**'
‘«.«fc