VIRIS FEERRUM DONANTIBUS
Eisen-Bibliothek
Stiftung der Georg Fischer Aktiengesellschaft Schaffhausen
EM/R b 9 8 5819

als NII SECVNDl c MVNDI LIBRI XXXVII HISTORIAE VETVSTOS CODICES COLLATI, ET DENVO AD plurimis locis emendati, ut patet ex adiunctis Annotationibus. In calce operis copiosus Index est additus. BEN FRO 38 re als 8 Een BASILEAE IN OFFICINA FROBENIANA M. D. X L V. 625 Joannis Henriche Fries

8 5I1GIS MWVNDVS GELENIVS LECTORI s. p.
Vm præſentis editionis typos recognoſcerem,& ad manus etiamtũ eſſet uetus exemplar, quo ab hinc decimo anno uſus fueram, libuit periculum facere nuncubi in priore collatione non ſatis oculati fuiſſemus: cumqꝙ; mox ſocium conferendi animaduerterẽ attentiorem illo cui olim fiſus fueram, perrexi uſqʒ ad finem ueterem codicem in conſilium adhibere.ita factum eſt, ut in hacuelut racematione caſtigationes quatuor folijs creuerint, quãuis nihil minutiarũ(nam talium infinitus erat numerus) indicetur: quod& in prima caſtigatione ſedulò uitaui. id te ami
ce lector, monitum uoluimus, ut ſcias nos nihil uel laboris, ucl tedij defugere, dum tuis deſiderijs pro uirili ſatis facere conamur. Vale.
7BSIL. vUEL.
—
1u.u““““
en
„—n 2

*
REVERENDISSIMO
Tutso0, Olmurzenſi epiſcopopts. aRasavs hornRop. s. p.
Maszaur hoc egregia magnorũ aruſcum opera, præſul orna/ Iqbüiſsime, ut non ſolum nobilitent autotes ſuos, quorum auſpicijs Mimpendijsũe nata ſunt, aut quibus dicata fuerant: uerum etiam IEbdoamnes, quicunq; uel in qjel in ſarciendo portionem Nlaliquam induſtriæ ſuæ cõtulerunt. Quorundam etiam æmulaen feliu. tamen iſluſtris fuit. Quis enim hodie
um, aut huius coniugẽ Artemi/
WEMaaamn quis Scopaã. Btyacem, Timotheum, Leocharem, aut PiMauſoleur opus longe celebratiſcimum omnibus famam dediſſet immorta/ pſum ſeſe ab iniuria tẽpotis exedentis omnia, uindicare non potuerit. Nullum eſtigi extat operoſi tabernaculi quod cõdidit Moſes. aut celeberrimi quondam quod Hieroſolymis extruxit Solomon, Eſdras reſtiuit:& tamen ſemper uictu/ lin homihũmemotia nomen laudati Beſelehelis,& Hyrã Tyriorũ regis. Quin Solomon; quamlibet alijs quoq; nominibus inchytus, bonã Ld.nn7 Ae ſux obili debet ædificio. Solidior aũt ueriotq́; gloria cõtingit ex his monumẽtis quæ ortaliũ inſiguem aliquam adferunt utilitatem, q́; ex Aegyptiarum pytamidum ulentiæ barbarieæ ſtultam& ocioſam oſtentationẽ nihilbabẽt:
is nodis inexplicabilibus, muſcis tegentibus quadrigã, Dodo betibus, heptaphonis porticibus, alijsq́; id genus argumentis, quæ delectant qui/ is& ingenij miraculo, ſed præterea nullo inuant uſu. buiuſmodi famam pariunt uis glotiam. Nobilitatus eſt ſuo tauto æneo Perillus.ſed ut præ/ ſcurũ eſſæ. Pius itaq; ueræ laudis promeruerunt, qui extructis pontibus, portu — aquæ ductibus utilitatẽ cum operum magnificentia cõiunxerunt. E qui/ hus omulbus, ſi quod eſt ptæſtantiſzimũ eligas, quid ad hoc opus, quod nobis uiuũ ac irans ingenij ſui monumentũ reliquit Pliniusc Imò nõ opus eſt, ſed iheſaurus, ſed uere mundus rerum omnium cogꝑitu dignarum. Proinde non mirũ ſi unum tot uiros nobilitauit.hodieq; nobilitat. Nemo fuit tam obſcurus, quin illuſtris eſſe cœpetit, poſteaquã huic operi manum admovit. Perierat nobis hoc diuinũ munus, ni certatim à ſummis in/ genijs aduigilatũ eſſct.ut ezx. I. deploratis otbi tenaſceret᷑. Inter hos prima citra controuerſia laus debetur Hermolao Batbaro, non tantũ ob id quod primus omnium — pulcherrimũ auſus ſit aggredi, uerũ etiã quod cæterorũ nemo unus plura reſtituerit. Ac ne longũ texã catalogon, inter plurimos qui Barbari exemplũ ſunt æmu/ lati. non inſtrennuã operã hic nobis nauauit Guilelmus Budæus. uir præter abſolutam eruditionẽ, exquiſitæ diligẽtiæ Poſt hũc Nicolaus Beraldus, homo ſupra peritiã huma —v etiam pulchre callens.quodq́; hic uel præcipuũ erat, ſani iu/ dicij,nõ minorr ſtudio q́; religione uerſatus eſt in hoc labore. Nuper omniũ poſtremus loanmnes BEI11“ ratum exercitatiſsimus, non infelicem operã præ ſtitit. Atq; hotum omniũ quidem induſttiæ debemus, quòd Plinium habemus multo quam antehac emendatiorem. Cæaterum ut in picturis—— artis exquiſitæ, ſem/ 8 oculis contemnplantiũ offert ſeſe noui quippiam quod admirẽtur, ita in emaculando linio uerſantibus, nunquã defuturũ eſt quod ſarciendũ ſit. Feſtiuiter quidem diedam eſt à Plauto: Negocij ſibi qui uolet uim comparare, nauim& mulierem hæc duo comp̃a/ rato. Nam nullæ res magis duæ plus negocij habent. Idem ſerio uereq́; dicipoteſt, nùn quam ei defuturũ negotium, qui in Plinio reſtituendo uelit operã Chich. Vt enim nihil
2 aliud

ERAISMI hnOTERODAMI 4b STANISLLA aliud, certe raphorum incuria facit, ut in probatiſsimis quibuſqʒ ſcriptotibus.ſem/ per sesene Ct gt ita dicam aela Penelopes, quandoquidem illi quotidie
plus deprauant ſua ſocordia, q; eruditorũ diigentia poſai reponi · Nonnullotum ope/ tum ea diuinitas fuit, ut omnium artificũ manus inimitabili quadam artis eminẽtia de/ terrerent, uel à ſupplendo quod erat inchoatum, uel à ſarciẽdo quod erat deprauatũ.In/ ter Apellis opera duæ potiſsimum Veneres celebrantur à ſcriptoribus, altera emergẽs mari, unde& 2eαωωαμνν dicta, altera quam Cois inchoavit.illam ctiam ſuperaturus: niſi mots inuidiſſet operi naſcenti. Priotis inferiorem partem corruptã nullus inuentuʒ eſt qui poſſet reficere: poſteriorem im perfectam nemo powmit ad præſcripta lineamenta perficere. Quo magis probata eſt artificũ modeſtia, hoc magis da eſt quotun/ Haumn temeritas. ne dicam impietas, qui Plinianũ opus, omnibus omnium ſculptorum ae pictotum operibus anteponendum, ſic uel deſcribendo uel excudendo corruperunt, ut Hcuotis anitmis in tam eximij ſcriptoris exitiũ conſpiraſſe uideri queant. Atqui id ne fie/ tet,opottuit regum eſſe curam, quum nullus ſit liber digniot qui regum manibus terat᷑. beeg; non ex 40 citius hauriatur rerum omnium cognitio. Quid autem—⸗ decet ot bis monacchas, quaàm cæteris antecellere prudentiac᷑ Prudentia uero qua tebus perichitandis colligitut, nõ ſoſum miſera eſt, quemadmodum uere ſcripſit ille ꝑropterea quòd magno ne. mnaes malo paratur, uerum etiam diſpendioſa, ut plerun ſero contingat. At iſtas moras nihilo magis fert Reſpublica, quaàm nauis in mari perici nauclerum imperitum donec proficiat. Præſens enim periculum artiſicem iam promptum requirit. Itaq; Monarchas non uacat ullamm uitæ pottionem amitteve, nec pueros eſſe licet, etiã ſi ſint imberbes.animi canicies adſit oportet: ea nõ aliunde rectius colligitut bee ex hoc opere, quod tanto compendio rerum docet uniuerſitatẽ. Mundum docet Plinius. Quid autem abſurdias. quàm ne mundo,& neſcire quid ſit mũdus? Ner eſt quod excu/ ſent publica negoca. Tdipus negocijs diſtrictus hax ex tot librorũ milibus Pli/ nius. Certe par erat, aliquam horarũ partern quæ pereunt in aleasin 9,n minus iucundam lectionem decidere. Verum ut quòccepi perga. q abiliot eſt deprauatorũ temeritas, hoc erucitos omnes pro ſua quemq; uitili, maiore religione ad/ mouere manũ opottet operi reſtituendo. Superſtitio quidem eſt, nihiſ hic audere,quumm tam multis hic auſus feliciſsime ceſſærit. Temeritas eſt, ex quamlibet leui cõiectura cta uetere as en. nouam inducere. Religio eſt. ſeorſum annotare ſ vaseer argumentis depreherſum eſt.& eruditis ad ulteriora p iaanda gradum iace re. Atq; utinam in hoc pulcherrimum negocium con.“ res.ut quiſq; quod deptehendit in medium cõferat, donec Piinium haberermus 2 tum. Non ſeue præmium oſtenditur, uel unus locus reſtitutus itur honeſtam apud ſtudioſos nominis memotiam. Is eſt Pliniani nominis ea eſt operis tum gratia tum utilitas Bene merebitur de publicis ſtudijs, fi tua autoritas Velium tuũ. ait ſi ice, ſed, ut ferè Cnt Aeraaacfawe ſcrpenon panea xſliicnus qne cr⸗ ſubſicium exemplatis cotrigi nou poterant, quæe; hactenus à nemine fuerant animaduerſa. Hoe dictum neſide careat, præſtabit hic locs libri xij. cap. iiiſ. Aethiopiæ forma, ur dixi/ correctum eſt. haætc in hoc indicani, quò lectot collatis his locis cumm omniũ nibus

8
vn Tryazvin yisc. 271ST014 dauiot etiam Piinius exiret in manus hominũ. hoc operę tuo nomini dedicare uiſum eſt. Swo quantũ debeam bſii nio fratri tuo Turzoni, quondam præſuli Vratisla me tam& ſplendidis xenijs,& amantiſsimis literis ad amici/ hoe ære alieno nõ liberat mors creditotis. Memotiæ petſoluendũ-. h in germani locum, iam ſemel atq; iterum laceſ/ Præſul,ci eavennee2 venar. Sabinde putato, quæ adeo nõ
dis leſus. Baldex. Anno ab orbe redempto u. p. Xxv. ſexto Ildus Febae- cC. AINIVYS SRcILIYS MARcO SVvO 6.
eſt mihi quòd tam diligẽter libros auunculi mei lectitas, ut habere oꝛẽs uelis, quæ— nõ iniucũda cognitio. De taculatione equeſtri unus. Hunc cũ præfeorake fer, pari ingenio curaq; cõpoſuit. Deæuita Q. Pomponij Secũdi duo, à quo ſingu hariter amatus, hoc memorię umici quaſi debitũ munus exoluit. Bellorũ Germanixg uiginti.qui/ — Germanis geſaimus hella collegic. Inchoauit cũ in Germania militaret, ſomAdſtitit enim ei quieſcẽti Druſi Neronis effigies, qui Germaniæ latiſsime uictor ibiperiſt. Cõmendabat memoriam ſuam, orabatq́; ut ſe ab iniuria obliuionis aſſereret. Studioſi tres/im ſex uolumina propter amplitudinẽ diuiſi, quibus oratorẽ ab incunabulis inſtituit& per/ ficit. Dubij— ſub Nerone nouiſsimis annis, cu ome ſtudiorũ genus paulo liberius& erectius, periculoſum ſeruitus feciſſet. A fine Aufidij Baſei x x X. Naturg hiſtoria rum X&XVvII. opus diffuſum, eruditij, nec minua—85. ipſa natura. Miraris quòd tot uolu —.,— homo occupatus abſoluerit Magis miraberis, ſi ſcieris illũ aliquandtu cauſas actiraſſe, deceſaiſſe anno vI& L. mediũ tempus diſtentũ impeditũc;, quà offf cijs maximis, quà amicitia princip egiſſe. Sed erat acre ingeniũ, incredibile ſtudis, ſumma uigi lantia. Lucubrare a uulcanalibus incipiebat, nõ cauſa, ſed ſtudendi ſtatim à nocte mul ta hyeme uero ab hora ſeptima, uel c tardiſaime, octaua, ſæpe ſexta. Erat ſane ſomni parciſcimi, nonnunquã etſã inter ipſa ſtudia inſtatis,& deſerentis. Ante lucẽ ibat ad Veſpaſianũ lm torẽ:nami ille quoq; noctibus utehat᷑: inde ad delegatũ ſibi officiũ. Reuerſus domũ, q́d reliquũ temporis. ſtudij re ddebat. Poſt cibũ v—u interdiu leuẽ& facilẽ ueterũ more ſumebat, æſta te, ſi quid ocij, iacebat in ſole, liber legebar, adnotabat excerpebatq;. Nihil enim unqꝙ́; legit, qd non excerperet. Dicere etiã ſolebat. null eſſe librũ tam malũ, ut nõ aliqua ex parte prodeſſet. Poſt ſolem plerũqʒ frigida lauabar᷑. Deinde guſtabat, dormieba tq́; minim. Mox quaſi alio die ſtudebat in cœnæ tẽpus. Super hanc liber legebat᷑, adnotabat᷑,& quidẽ curſim. Memini quen/ dam ex amicis, cum lector quædam pronunciaſſert erã, reuocaſſe,& repeti axsn. N vn auunculum meũ dixiſſe:intellexeras nempe. quũ ille annuiſſet. Cur ergo reuocabas? decẽ am/ plius uerſus hac tua interpellatione perdidimus. Tanta erat parſimonia tẽporis. Surgebat æſta te d cœna luce, hyeme intra primã noctis, ſed e⸗ aliqua lege cogente. Hæc inter medios labo res, urbisq; fremitũ. In ſeceſſu ſolũ balinei tẽpus ſtudijs eximebat᷑. Cum dico balinei, de interio ribus loquot. Nam dum diſtringit᷑ tergiturq;, audiebat aliquid, aut dictabat. In itinere quaſi ſolutus cæteris curis, huic uni uacabat. Ad latus notarius cum libro& pugillaribus, cuius manus hyeme manicis muniebant᷑/, ut ne cæli quidẽ aſperitas ullũ ſtudijs tẽpus eriperet. Qua ex cauſa Romæ quoq; ſella uehebat᷑. Repeto me correptũ ab eo cum ambularẽ: Potetas, inquit, has horas nõ perdere.Perire em̃ omne tempus arbitrabat᷑, quod ſtudijs nõ impartiret᷑. Hac intentione tot iſta uolumina peregit, electorumq́; cõmentarios C L X mihi reliquit, opiſthographos quidẽ, & minutiſsime ſcriptos:qua ratione multiplicat᷑ hic numerus. Referebat ipſe, potuiſſe ſe cum procuraret in Hiſpania, uendere hos cõmentarios Largio Licinio cccc milibus nummũm,& tunc aliquanto pauciores erãt. Nõnne uidet᷑ tibi recordanti quantũ legerit, quantũ ſcripſerit, nec in officijs ullis, nec in amicitia principũ fuiſſe? Rurſus cũ audis quid ſtudijs laboris impẽderit, nec ſcripſiſſe ſatis, nec legiſſe Quid eh em̃ quod nõ aut illæ occupationes impe dire, aut hæcinſtatia nõ poſsit efficerer Itaq; ſoleo ridere cũ me quidã ſtudioſum uocãt, qui ſi cõparer illi ſum deſidioſiſsimus. Ego aũt tantũ, quẽ partim publica, partim amicorũ officia diſtringũt? Quis ex iſtis, qui tota uita literis aſsident, collatus illi, nõ quaſi ſomno& inertiæ deditus erubeſcat? Extendi epiſtolã, quãuis hoc ſolũ qd requirebas ſcribere deſtinaſſem, quos ſcilicet libros reliquiſcer. CsRdo tamen hęc quoq; tibi nõ minus grata, q́ᷓ; ipſos libros futura, quę te nõ tantũ adlegen dos cos, uerumetiã ad ſmilx aliquid elaborandũ poſſunt æmulationis ſtimulis excitare. Vale. A3

c.*LIHIN TACITO SVO s8.
Htisʒ ut tIbi auunculi mei exitum ſeribam, quo uerius tradere poſteris poſais. Grattasago. P Nam uideo morti eius ſi celebretur à te, immortalem gloriam eſſe propoſitam. Quamuis enim pulcherrimarũ clade terrarũ, ut populi, ut urbes, memorabili caſu quaſi ſemper uiciurun occiderit, quamuis ipſe plurima ſcripſerit, plura tamen perpetuitati eius ſcriptotũ tuorum xter nitas addet. Equidem heatos puto, quibus deorum munere datum eſt, aut facere g ſcribere legenda:beatiſsimos uero, quibus utrunq;ʒ. Horum in numero auunculus meusz& ſun libris& tuis erit. Quo libentius ſuſcipio, depoſco etiam uod iniungis. Erat Miſeni, claſſemcʒ im præſens regebat. Calend. Nouembris hora fere ſeptima, mater mea indicat ei apparere nubem inuſitata& magnitudine& ſpecie. Surgit ille,ut e ſole ſolebat, frigida 9 cens enim ſtudebat. Popoſcit ſoleas, aſcendit locum, ex quo marime miraculum illud conſpici poterat. Nubes, incertum procul intuentibus ex quo montc, Veſuuiũ fuiſſe poſtea co eſt, oriebatur: cuius ſimilitudinem& formam non alia maxgis arbor, q; pinus expreſſerit. Nam longiſʒimo uelut trunco efflata in altum, quibuſdam ramis diffundebatur.— ſpirtu euecta, dein ſeneſcente eo deſtituta, aut etam ſuo uicʒa. in hcitudinem uaneſoc bat, candida interdum, interdum ſordida& maculoſa, prout terram cineremüc ſuſtulerat. Ma gnum id propiuscq; noſcendum, ut eruditiſaimo uiro, uiſum eſt. Iubet liburnicam 2ptꝛri, mibiſi venive unq uellem facit copiam Reſpondi, ſtudere me malle:& fortẽ ipſe quod ſcriberem dederat. Egrediebatur domo, acoepit codicillos Retinæ claſʒtarij imminente periculo exverrici: nam uilla ea ſubiacebat, nec ulla niſi nauibus fuga, ut ſe tanto dilcrimini eriperet orabat. Verti iñle conſilium,& quod ſtudioſo animo inchoauerat, obit maximo. Deducit es, aſcen dit ipſe, non Retinæ modo, ſed multis(erat enim ſrequens amœnitas oræ) laturus auxſlium: properat illue unde alij territi fugiunt, rectumq; curſum, rectaq gubernacuia in periculum te. net, adeo ſolutus metu, ut omnes illius mali motus, omes figuras, ut oculia, di ctaret enotaretq;ʒ.lam nauibus cinis inciderat: quo propius accederet,&c denſior: iam
umices etiã, nigriq;& ambuſti& fracti tgne lapideꝛ:a uad ſubitũ, ruinaq; montis littora ob/
atia. Cunctatus paulũ, an retro flecteret, mos gubernatoriut faceret monẽti: Fortes, inquss, ſortuna iuuat: Pomponianſ pete. Stabijs erat, perueneratq; ſinumedio. Nam ſenſun circum/ actis curuatisq; littoribus mare infunditur. lbi quanquam nondum periculo 1i conſpicuo tamen,& cum creſceret proximo, ſarcinas contulerat in naues, certus fugꝝ, ſi con/ trarius uentus reſediſſet. Quò tunc auunculus meus ſecundiſaimo inuectus, complectitur trepidantem, conſolatur, hortatur: utq́; timorem eius ſua ſecuritate lenitet, deferri ſe in balineum ubet:lotus accubat, cœrnat, atq hilaris, aut(quod aque magnd eſt) ſianſta hflari. Intertm& Ve/
ſuuio“ ilsime flammæ atq; reiucebant, 8— tas tenebras noctis excipiebat. Ille agreſtuum trepidatione relicaas Per tudinem ardere, in remedium formadinis dicttrabat.——.—
equidem ſomno. Nam meatus animæ, quiili propter amplitudtmem tiot erat, ab ijs qui limini—ü..— area, ex qua dieta nere F-nne. pumicibus ſurre xerat, ut ſi in cubiculo mora eſſet, retur. Excitatus 2 Pomponiano, cæt ſultant, intra w. vewevwda ee aperto uagent᷑ 2 crebvis uaſtisq; tremoribus tecaa nutabant,& quaſi emota ſedibus ſuia, nunc huc, nunc iluc abire aut referri uidebantur. Sub dio rurſus quanquam leuium exeſorumq; pumscum caſus metuebatur, quod tamen malotum collatio elegit· Et apud illum quidem ratio rationẽ᷑, apud alios timorem timot uicit. Ceruicalin ca. pitibus impoſita linteis conſtringunt. Id munimenturn aduerſus incidentia fuit. Iam dies alibi. inic nox omnibus noctibus nigrior denſiorq;, quam tamen faces multæ uariaq; lumina foluebant. Piacuit egredi in ltuus,& ex proximo aſpicere, quid iam mare admitteret, quod adhuc un popoſcit, ha Deinde flammæ, Lemmerum prænuncius ſulphuris in uertuns, excitàat i mnixus ſeruis duobus aſſurrexit,& ſtatim concidit(ut egeo 5 craſziore caligine ſpiritu obſtructo, cauſoq; ſtomacho, qui illi natura mmunlidus,&
intus æſtuans erat. Vbi dies redditus, is ab eo quem nouiſaime uiderat tertius, inuentum integrum, iilzeſiumn,—— defunclo ſimihor. Interim mater. ſed nihil ad hiſtorti, Nec tu aliud q́; de exitu tim, cum maxime— Tu potiſaima excerpes.
2
. w
22 9*
8—
11919*“
11ö1öu“; 2 2

PRAEFATIO.ü
C. Plinius Secundus Veſpaſiano ſuo 8.
IBROS NATVRALIS HISTORIAE NOVITIVM Camcœnis Quiritium tuorum opus natum apud me proxima fœtura, licentiore epiſtola narrare conſtitui tibi iucundiſſime Imperator(ſit enim hæc tui præfatio ueriſsima, dum maximi cconſeneſcit in patre.) Nanq tu ſolebas meas eſſe aliquid puta cre nugas, ut obiter emolliam Catullum conterraneum meum. Agnoſcis& hoc caſtrenſe uerbum. Ille enim, ut ſcis, permuta/ges prioribus ſyllabis duriuſculum ſe fecit, quàm uolebat exiſtimari à Veramolis ſuis& Fabullis. Simulut hac mea petulantia fiat, quod proxime non 10 Hieri queſtus es in alia procaci epiſtola noſtra, ut in quædam acta exeat, ſciantq; omnes quàm ex æquo tecum uiuat imperium. Triumphalis& cenſorius tu, ſextumq́; conſubac tribunitiæ poteſtatis particeps: Et quod his nobilius feciſti, dum illud patri patiter& e/ queſtri 1““ præfectus prætorio eius: Ommniaq́; hæc Reiꝑublicæ. Et nobis qui/ dem qualis in caſtrenſi contubernio? Nec quicquam mutauit in te fortung at ijs, niliut prodeſſe tantundem poſſes ut uelles. Itaq; cum cæteris in ueneratio teant omnia illa, nobis ad colendum te familiarius audacia ſola ſupereſt. Dane bi imputabis,& in noſtra culpa tibi ignoſces. Perfricui faciem, nec tamen pro do alia uia occ tris ingẽs,& longius etiam ſubmoues ingenij faſcibus. Fulgurati unquam uerius dicta uis eloquentiæ, tribuniciæ poteſtatis facundia. Quanto tu 20 ttis laudes tonas? quanto fratris amas: quantus in poetica es? OQ magna fœcundi mi: quemadmodum fratrem quoq; imitareris excogitaſti. Sed hæc quis poſſet intrepi/ dus ęſtimare ſubiturus ingenij tui iudicium, præſertim laceſsitum Neq; enim ſimilis eſt conditio publicantiũ,& nominatim tibi dicantiũ. Tum poſſem dicere, quid iſta legisim/ perator? Numili uulgo ſcripta ſunt, agricolarũ, opiftcũ turbæ, denic; ſtudiorum ocioſis: quid te iudicem facis: Cum hanc operam condicerem, nõ eras in hoc albo. Maiorem te ſciebam, q́; ut deſcenſurum huc putarem. Præterea eſt quædam publica etiam erudito/ b rum reicctio. Vtitur illa& M. T'ullius, extra omnem ingenij aleam poſitus,&(quod mi/ 1 remur)per aduocatũ defenditur. Heęc doctiſsimũ Perſium legere nolo, Lælium Decimũ uolo. Quod ſi hoc Lucilius, qui primus condidit ſtili naſum, dicendũ ſibi putauit: ſi Cice zo0 ro mutuaudũ, præſertim cum de republica ſcriberet: quanto nos cauſatius ab aliquo iudi ce defendimur? Sed hæc ego mihi nunc patrocinia ademi nũcupatione. Quãplurimum intereſt, ſortiatur aliquis iudicem, an eligat: multũq́; apparatus intereſt apud inuitatum hoſpitẽ& oblatu. Cum apud Catonem illum ambitus hoſtem,& repulſis tanq́; hono/ribus indeptis gaudentẽ, Hlagrantibus comitijs pecunias deponetẽt candidati, hoc ſe face re pro innocẽtia(quod in tebus humanis ſummũ eſſet)profitebant᷑: inde illa nobilis M. Ciceronis ſuſpitatio: Ote felicẽ M. Potti, à quo rem improbã petere nemo audet. Cum tribunos appellaret L. Scipio Aſiaticus, inter quos erat Gracchus, hoc atteſtabat᷑, uel ini mico iudici ſe approbari poſſe. Adeo ſummũ quiſq; cauſæ ſuæ iudicẽ facit, quécunq; eligit, unde prouocatio appellatur. Te quidẽ in excelſiſſimo humani generis faſtigio poſi40 t, ſumma cloquẽtia, ſumma eruditione præditũ, religioſe adiri etiã à ſalutantib. ſcio. Et ideo immẽſa præter cæteras ſubit cura, ut quæ tibi dicantur, cõdigna ſint. Verum& dijs lacte ruſtici multæc; gentes ſupplicãt,&& mola tantũ ſalſa litant, qui no E
W“

c. PLINII AD DIVVNM
ulli fuit uitio deos colere, quoquo modo poſſet. Meæ quidẽ temeritati acceſſit hoc quoq; quocłk leuioris operæ hos tibi dedicaui libellos. Nam nec ingenij ſunt capaces, quod alio4, quin nobis perquàm mediocre erat:nec admittũt exceſſus aut orationes, ſermonesue, aut caſus mirabiles, uel euentus uarios, non alia iucunda dictu, aut legentibus blanda Sterili V materia rerum natura, hoc eſt, uita narratur,& hęc ſordidiſſima ſui parte, ut plurimarum rerum aut ruſticis uocabulis aut externis, imò barbaris, etiã cum honoris præfatione po/nendis.Præterea iter eſt, nõ trita autoribus uia, nec qua peregrinari animus zpetat. Nemo apud nos qui idẽ tẽtauerit, nemo apud Græcos qui unus omnia ea tractauerit. Ma⸗ 50 gna pars. ſtudiorũ amœnitates quærimus. Quæuero tractata ab alijs dicuntur immẽſæ ſubtilitatisobſcuris rerum tenebris premuntur. Iam omnia attingenda, quæ Græci as dyXᷣ‿ρπαeε uocant,& tamẽ ignota aut incerta ingenijs facta. Alia uero ita multis prodita, ut in faſtidium ſint adducta. Res ardua, uetuſtis nouitatem dare nouis autorita/ tem, obſoletis nitorem, obſcuris lucem⸗ faſtiditis gratiã, dubijs fidem, omnibus uero naturam,& naturæ ſuæ omnia. Itaq; etiam non alſecutis, uoluiſſe, abunde pulchrum atq; magnificum eſt. Equidem ita ſentio, peculiarem in ſtudijs cauſam eorũ eſſe, qui difficulta tibus uictis, utilitatem iuuandi prætulerunt gratiæ placendi: idq́; iam& iu alijs operibus ipſe feci.& profiteor mirari me I. Liuium, autorẽ celeberrimum, in hiſtoriarum ſuarum, quas repetic ab origine Vrbis, quodã uolumine ſic orſum: Iam ſibi ſatis gloriæ quæſitũ, bvbo & potuiſſe ſe deſinere, ni animus inquies paſceretur opere Profecto enim populi gẽtium uictoris,& Romani nominis glorig, non ſuæ compoſuiſſe illa decuit. Maius meritũ eſſer, ore non animi cauſa perſeueraſſe:& hoc populo Romano præſtitiſſe, nõ ſibi. lia rerum dignarum cura,(quoniam ut ait Domitius Piſo, theſauros oportet nbros) ex lectione uoluminũ circiter duùm milium, quorum pauca admodum ioſt attingunt propter ſecretum materia, ex exquilitis autoribus centum, incluſimus aſex uoluminibus, adiectis rebus plurimis, quas aut ignorauerãt p:iores, aut poſt generat uita. Nec dubitamus multa eſſe quæ& nos præterierint- Homines enim ſu/ 9 occupati officijs: ſucciſiuisq; temporibus iſta curamus, id eſt, nocturnis, ne quid ris putetis ceſſatũ horis. Dies uobis impendimus. Cum ſomno ualetudinem com/ 70 mus: uel hoc ſolo præmio contenti, iſta(ut ait M. Varro) muſinamur, ibus horis uiuimus. Profecto enim uĩta uigilia eſt. Quibus de cauſis atq; difficultati pPhus nihil auſo promittere, hoc ipſum tu pręſtas quod ad te ſcribimus. Nec ſducia operis haceſt, ſed indicatura. Multa ualde pretioſa ideo uidẽtur, quia ſunt templis dicata. Nos quidem omnes, patrem, te, fratremq́; diximus opere iuſto, temporum noſtrorum hiſto- 8 riam orſi à fine Auſidij Balſi. Vbiſit ea quæres iam pridem peracta ſancitur. Et alio/ quin ſtatutum erat hæredi mãdare, ne quid ambitioni dediſſe uita iudicaretur. Proinde occupãtibus locum faueo& poſteris. quos ſcio nobiſcum decertaturos, ſicut ipſi fecimus cum prioribus. Argumẽtum huius ſtomachi mei habebis, quod in his uoluminibus au/torum nomina prætexui. Eſt enim benignũ(ut arbitror)& plenum ingenui pudoris,. fa 80 teri per quos profeceris, non ut pleriq; ex ijs quos attigi fecerunt. Scito enim conferen/ tem me autores, deprehendiſſe à iuratiſſimis& proximis ueteres tranſcriptos ad uerbũ, neq; nominatos, non illa Virgiliana uirtute ut certarent, non Ciceroniana ſimplicitate, qui in libris de Republica, Platonis ſe comitem profitetur: in conſolatione fliæ, Cranto minquit, ſequor: item Panætium de officijs, Ouæ uoſamina eius ediſcenda, non mo
.“““
do in manibus habẽda quotidie, noſti. Obnoxij profecto animi,& infelicis ingenij eſt. deprehendi in furto malle quàm mutuum reddere, cum præſertim ſors hiat ex uſura. In/ ſcriptionis apud Græcos mira felicitas, unpiop inſcripſere, quod uolebãt intelligi fauum. Alij udxas aᷣαeλeiæs, ut uel lactis gallinacei ſperare poſſis in uolumine hauſtum. Iam Ia, Muſæ, rαι‿ᷣεινντοαα, yXegiduꝑν Asν, uvaniduop, inſcriptiones propter quas 90 uadimonium deſeri poſſit. At cum intraueris, dij deæc;, quaàm nihil in medio inuenies.

—ee
wumeeeg
1 vIESPASIANVM PRAEFATIO Noſtti crafiotes, Antiquitatum, Exemplorum, Artiumq́; quam facetiſſimi. Lucubratio nem puto, qui Antias ciuis erat& uocabatur, Valerius primus aſſerit: Varro in ſatyris ſuis Seſculixem& Flexibulas. Apud Græcos deſijt nugari Diodorus,& ⁴ελαᷣʃ⁹ hi ſtoriam ſuam inſcripſit. Apion quidem grãmaticus, hic quem Fiberius Cæſar cymbalum mundiuocabat, quum publicæ famæ tympanum potius uideri poſſet, immortalita/ te donari à ſeſcripſit, ad quos aliqua cõponebat. Me uero nõ pœnitet nullũ feſtiuiorem excogitaſſe titulũ. Et ne in totum uidear Græcos inſectari, ex illis nos uelim intelligi pin/ gendi fingendiq; conditoribus, quos in libellis his inuenies, abſoluta opera& illa quoq;
0 quæ mirando nõ ſatiamur, pendenti titulo inſcripſiſſe: Vt, Apelles faciebat, aut Polycle tus: tanquã inchoata ſemper arte& imperłecta, ut contra iudiciorũ uarietates ſupereſſet artifici regreſſus ad ueniã, uelut emendaturo quicquid deſideretur, ſi nõ eſſet interceptus. Quare pſenum uerecundiæ illud eſt, quod omnia opera tanq́; nouiſſima inſcripſere,& tanq́; ſingulis fato adempti. Tria nõ ainplius, ut opinor, abſolutæ quæ traduntur inſcripta, ille fecit, quę ſuis locis reddam: quo apparuit, ſummàã artis ſecuritatẽ autori placuiſſe, & ob id magna inuidia fuere omnia ea. Ego planè meis adijci poſſe multa confiteor: nec ijs ſolis,ſed& omnibus quæ ædidi ut obiter caueã iſtos Homeromaſtigas. Ita enim ueri us dixerim, quoniã audio& Stoicos, et dialecticos, Epicureos quoq;(nam de grãmaticis ſemper expectaui) parturire aduerſus libellos, quos de grãmatica ędidi,& ſubinde abor
no tus facere iam decem annis, cum etiam celerius elephanti pariant: Ceu uero neſciam aduerſus Theophraſtum, hominem in eloquentia tantum, ut nomẽ diuinum inde inuene/ rit.ſcripſiſſe etiam fœminã,& prouerbiũ inde natum, ſuſpendio arborem eligendi. Non queo mihi tẽperare, quo minus ad hoc pertinẽtia ipſa Cenſorij Catonis uerba gonam, ut inde appareat, etiam Catoni de militari diſciplina cõmentanti, qui ſub Africanio, imò uero& ſub Annibale didiciſſet militare,& ne Africanum quidem ferre potuiſſet qui im/ perator triumphum reportaſſet, paratos fuiſſe iſtos qui obtrectatione alienæ ſcientiaæ mam ſibi aucup· atur. Quid enim ait in eo uolumine: Scio ego quæ ſcripta ſunt ſi pala proferãtur multos fore qui uitilitigent, ſed ij potiſſimum, qui ueræ laudis expertes ſunt. Eorũ ego orationes ſino præterfluere. Nec Plancus illepide, cum diceretur Aſinius Pob
no lio orationes in eum parare, quæ ab ipſo aut liberis poſt mortem Planci æderentur, nere ſpondere poſſet: Cum mortuis non niſi laruas luctari. Quo dicto ſic repercuſſit illas, ut apud eruditos nihil inpudentius iudicetur. Ergo ſecuri etiam contra uitilitigatores, quas
ato eleganter ex uitijs& litigatoribus compoſuit: quid enim illi aliud quàm litigant,
aut litem quærũtcexequemur reliqua propoſiti. Quia occupationibus tuis publico bono parcendum erat, quid ſingulis contineatur libris huic epiſtolæ ſubiunxi: ſummaq́; cu
ra, ne perlegendos eos haberes, operam dedi. Tu per hoc& alijs præſtabis ne perlegãt:
ſed ut quiſq; deſiderauerit aliquid, id tãtum quærat,& ſciat quo loco inueniat. Hoc ante
me fecit in literis Valerius Soranus in libris quos iouſi-o inſcripſit. Vale.

8
SroORIARVM MVNDI EBLENCHOS LIBRORVM OMNIum trigintaſeptem liber unus qui primus. Summatim 8 hæc inſunt libris ſingulis. DRimo⸗ præfatio operis ad Titum Veſpaſianum Cæſarem. Item autorum nomina, P ex quibus deſumpſit ea quæ perſequitur libris ſex& triginta, capita rerum ſingularum attingens. 1 Libros Secundo de mundo,& elementis,& ſideribus. Mundum Tertio primus& ſecundus Europæ ſinus. Hactenus Quarto tertius Europæ ſinus. Tertius uinto deſcribitur Afria. Africam Sexto Aſiæ deſcriptio continetur. Pontus Mundus
Septimo de homine,& rebus ab homine inuentis. Octauo terreſtrium animalium genera. NonoHatiliak.ʒ
Decimo uolucrum generar.
Ad reliqua Animalium Sequitur
Vndecimo inſecta animalia. Keſtant Duodecimo plantæ odoratoum.ʒ 8 Animalium Decimotertio plantæ arborum peregrinarum. Hactenus Decimquarto plantæ uitium. Euternæ Decimofluinto plantæ arbotum frugiferarum. Oleam Decimeſexto plantæ arborum ſylueſtrium. 8 Pomiferas Declmoſeptimo plantæ ſatuuarum. Natura Decimooctauo natura frugum& cerealium, ac ſtudia agricolatoris. Sequitur Decimonono linum, ſpartum& hortenſia..*“ Vigeſimo quæ cibis& medicinæ in plantis ſatiuis conueniant. NMaximum 2— Vigeſimoprimo flores& coronamenta. 8 In hortis Vegeſimoſecundo coronæ& medicinæ ex herbis. Compleſſe Vigeſimotertio medicinæ ex uino& arboribus urbanis. Peracta Vigeſimoquarto medicinæ ex arboribus ſylueſtribus. Ne ſyluaæVigeſimoquinto medicinæ herbarum ſponte naſcentium. Ipſa quæ Vigeſimoſexto noui morbi,& medicinæ quarũdã herbarũ per morbos. Senſit NYXigeſimoſeptimo herbæ aliæ quædam& edtec11 Vigeſimooctauo medicinæ ex homine& animalibus magnis. Dictæ erant
Vigeſimonono de medicinæ autoribus.& medicing ex reliquis animalib. Natura
Trigeſimo magia,& medicinæ quædam per membra. Magicas Trigeſimoprimo medicinæ ex aquatilibus. Aquatilium Trigeſimoſecundo reliqua ex aquatilibus. Ventum Trigeſimotertio metalla auri& argenti. Metalla Trigeſimoquarto metalla æris& plumbi,& artifices ærarij. Proxime Trigeſimoquinto pictura, coloresc& pictores. Metallorum Trigeſimoſexto marmora& lapides. Lapidum Trigeſimoſeptimo gemmæ. NYN t nühil
T̊ lbro ſecundo continetur de mundo& De motu eius. ca. III
VLccxleſtibus& terreſtribus,& aerijs. Cur mundus dicatur. ca. IImn
An ſinitus ſit mundus& anunus. ca. 1 De quatuor elementis ca. v De forma eius. ca. I1
De ſeptem planetis ca. vi
De deo
————— 4.
——
—— 8 — ⸗— mmmreyeekitssameeehemhmbehehen
ehMehneahh eeeeeeeen
—

84 5 8 8
8 EEEEEEEE
HISTORIAE
De deo cap. vmI
De natura ſiderũ errantiũ,& eorum ambitu
De natura lunæ cap. x(cap.vmr De defectu ſolis& lunæ,& de nocte cap. x De ſiderum magnitudine cap. x.x Quæ quis inuenerit in obſeruatione cœleſti
caput XI De defectibus cap. xIII elunæ motu cap. XIIII
Errantiũ motus& luminũ Canonica ca. xv Quæ eadẽ alias altiora, alias inferiora uidean tur cap. xvr
Catholica ſiderum errantium cap. xvIIQuæ ratio colores eorum mutet cap. xVIII
Solis motus.& dicrũ inęqualitatis ratio xiX Quare Ioui fulmina aſlignentur cap. xx
Interualla ſiderum cap. Xx x. De ſiderum muſica cap. xxII De mundi geometria cap. XxIII
De repentinis ſideribus cap. xxXIIII De cometis& cœleſtibus prodigijs, natura
& ſitu,& generibus eorum cap.xxv.
Hipparchea de ſideribus.per exempla hiſto rica, faces lampades, trabes, bolides,& cha
ſma cceli cap. XxxvI De cœli coloribus cap. XXVII De flamma cceli cap. xxvI De coronis cœleſtibus cap.xxxx De circulis repentinis cap.xxx. Plures ſoles cap.xxx. Plures lunæ cap. xxxI Dierum lux nocte cap. XXXIII Clypei ardentes cap. xx XIIII Oſtentum cœli c35 De diſcurſu ſtellarum cap.xxXVI De ſtellis caſtoribus cap. xxxXVI De aere cap. xxXVIII De ſtatis tempeſtatibus cap.xxXIX De uicaniculæ cap.xL Sidera ia alijs ſignorũ partibus& tempori/
bus alis influere cap.xLI Imbrium uentorũ& nubiũ cauſæ cap. xLII De tonitruis& fulguribus cap. XxLIII Qua ratione echo reddatur cap. XxLIII De uentis iterum cap.xLv Naturę& obſeruationes uentorũ cap. xLvI Ventorum genera cap. xLVII De repentinis flatibus cap. XLVII
Alia ꝓdigioſa genera tempeſtatũ cap. xxix
LIBER I Quibus in tetris fulmina non cadant cap.
Fulgurum genera& miracula cap.Lr De obſeruationibus cap.LUII De fulminibus euocandis cap. vIII Catholica fulgurum cap.LIIII Quæ non feriantur fulmine cap. LV
De prodigioſis pluuijs, lacte, ſanguine, carne, ferro, lana, lateribus coctis cap. LVvr De crepitu armorũ& tubarum de cœlo au/
dito cap. Lvn
De lapidibus è cœllo cadentibus cap. LvII De arcu cœleſti cap. LIx De grãdine, niue, pruina, nebula, rore ca. x De nubium imaginibus cap. Ux.* De proprietatibus cœli in locis cap.· Exlr De natura terræ cap. LxlIII De forma terræ cap. LxIII
De antipodib.& aquæ rotunditate ca. I& v Quomodo aqua ſit terræ innexa cap. xVr
De nauigatione maris& flum. cap. xVII
Quæ portio terræ habitetur cap.
Mediam eſſe mundi terram.
De ſiderũ ortus inæqualitate,& ds ecl abi 2 LX ubi& quare capx
Quæ ratio diurnæ lucis in terris cap. LXXI Gnomonica de eadem re,& horologio primo cap. LxXxXIIEk
Vbi& quando nullæ umbræ cap. LxXXIIr Vbi bis anno umbræ,& ubi incontrarium
cap. LXXIIII Vbilõgiſſimus dies,& ubi breuiſs. ca. L x α△v Item de horologio cap. LXXVI Quomodo dies obſeruentur cap. LXXVII Differentiæ gentium ratio cap. LXXVIII
De motu terræ cap.· LXXIX De terræ hiatibus cap. LxXX Signa motus futuri cap. LXxXXI
Aaxilia contra motus futuros cap. LxXXII Portenta terrarum ſemel uiſa cap. LXXXIII Miracula terræ motus cap. LXXXIIII Quibus locis maria receſſerint cap. xxXV Ratio inſularum enaſcentium cap. LxXXVI Quę& quib.tẽporib.enatæ ſunt LxXxVI Quas terras interruperint maria LXxXXVIII Quæ inſulæ continenti adiunctæ LXXXINX Quæ terræ in totũ mari permutatæ cap. x0 Quæ terræ ipſæ ſe ſorbuerunt cap. xor Quæ urbes hauſtæ ſunt à mari cap.xcir De miraculis terraum cap.· xcxir 8 De tertis

gio Plauto
S. PLvLINII NATVRALIS.
De tertis ſemper trementibus cap. xcrI De ioſulis ſemper fluctuantibus cap. xcv
Quibus in terris non pluat,& aceruata terra
rũ miracula,& cæterorũ elementorũ xovi Qua ratione æſtus maris accedãt& recedãt, & ubi æſtus extra rationem Miracula maris cap. xcCvI Poteſtas lunæ terrena& marina cap. xciα△ Poteſtas ſolis,& quare ſalſum mare cap. c Item de natura lunæ cap. c Vbi altiſſimum mare cap.omj Miracula aquarũ. fontiũ& fluminũ cap.cuij Igniũ& aquaru iuncta miracula,& de mal De naphtha cap. cv(tha cap. inij De ſemper ardentibus locis cap. cVviI Ignium per ſe miracula cap. cvm
Ferræ uniuerſæ menſura, longitudo& laticap. CVvIII
tudo Harmonica mundi ratio cap. clx Summah res,& hiſtoriæ,& obſeruationes XI Ex autoribus.
he, Sulpitio Gallo, Tiberio Cæſa re imperatbre, Q. Tuberone, Tullio Tirone, L. Pilone, T. Liuio, Cor. Nepote, Statio Se/ boſo, Cælio Antipatro, Fabiano, Antiate, Mutiano, Cecina, qui de Hetruſca diſcipli/
na ſcripſit, Tarquitio, L. Aquila, qui itẽ: Ser/
Externis. Hipparcho, Tiwarcho, Soſigene, Petoſiri, Necepſo. Pythagoricis, Poſidonio, Caſimãdro, Epigene Gnomonico, Euclide. Cerano Philoſopho, Eudoxo, Democrito, Critode/ mo, Traſillo, Serapione, Dicæarcho. Archimede, Oneſicrito, Eratoſthene, Pythea, He/rodoto, Ariſtotele, Cteſia, Artemidoro E/ pheſio, Iſidoro Characeno, Theopompo. Ibro II cõtinentur ſitus, gentes, maria, 1X“ montes, flumina, men/ ſuræ, populi qui ſunt, aut fuerunt. De Europa Bæticæ longitudo& latitudo Hiſpania citerior Narbonenſis prouincia Italia Tiberis, Roma, Campania De Corſica De Sardinia De Sicilia De Lipara De Locris ltaliæ fronte
cap.j cap. Ij cap·III cap·IIII cap.V cap.· VI cap. VII cap. vIII cap.x cap.x
cap.XxcwII
Thracia
Secundus Europæ ſinus Regio ltaliæ quarta
Quinta regio
Sexta regio
Octaua regio
De Pado flumine
De ltalia traſpadana, regio XI Venetia decima regio
De Iſtria
De alpibus& gentibus alpinis Illyricum
Liburnia
Macedonia
Norici
cap.x cap. xII cap. XIII cap.xIII xy
cap. xVvIcap. XxvII cap. xvmI cap. EE” cap.XN cap. xxx cap. XxxII cap. xxIII cap. xxIIII Pannonia, Dalmatia cap.xxv Moſia cap. xxvI Inſularũ lonij& Adriatici ſumma. Oppida gentes XXVI. Sũma flumina clara. Summi mõtes præclari. SUummæ inſulæ. Summa ea
quæ intercidere oppida& gentes.Sũma res,
& hiſtoriæ& obſeruationes cccXᷣXvI Ex autoribus. Tarãnio Graccula, Cor. Nepote, T. Liuio, Catone Cenſorio, M. Agrippa, M. Varrone, Diuo Auguſto, Varrone Attacino, An/ tiate, Hygino, L. Vetere, Mela Pomponio, Curione patre, Cælio, Aruntio, Seboſo, Li cinio Mutiano, Fabricio Thuſco, L. Atteio Capitone, Verrio Flacco, L. Piſone, C. Ae/liano, Valeriano. Externis Artemidoro, Alexandro polyhiſtore, Thu cydide, Theophraſto, Iſidoro, Iheopõpo, Metrodoro Scepſio, Callicrate. Xenophon te Lãpſaceno, Diodoro Syracuſano, Nym/ phodoro, Calliphane, Timagene. “ In continent᷑ ſitus, gentes, maria, oppida, montes portus, flumina, men/ ſuræ, populi qui ſunt, aut fuerunt. Epirus Aetolia Locri Peloponneſus Achaia Arcadia Græcia& Attica Theſſalia cap.vmj Magneſia e“ Macedonia 1“ X. cap.xx Inſulæ
cap.j cap.Ij cap. III cap. IIIj cap.Vv cap. vj cap. vIt
2

esü here—y———
Semeeseemmxmemeemer
.*“] b
HISTORIHAE LIBER 1
Inſulæ inter eas tertas. nter quas Creta, Eu boea, Cyclades, Sporades, Helleſponti, Ponti, Mæotidis, Daciæ, Sarmatiæ, Scy,
thiæ b cap. XII Inſulæ Ponti cap. XIII Germaniæ cap. XIIII Iuſalæ in Gallico oceano cap. xv Britannia,& Hibernia cap. XVI Gallia cap. xvII Lugdunenſis Gallia cap. XVIII Aquitania cap. xX Citerior Hiſpania cap. XX¼ Luſitania cap. XXI Inſulæ in Oceano cap. X XII Vniuerſæ Europæ menſura cap. X XIII
Summa oppicta& gentes. Summa flumi/ na clara.Summa montium clara. Summa
inſulæ quæ intercidere oppida& gectes. Summa res hiſtoriæ& obſeruationes.
V Ex autoribus M. Varrone, Catone cenſorio, M. Agrip pa, diuo Auguſto, Varrõe Attacino. Cor. Nepote, Hygino, L. Vetere, Pomponio Mela, Licinio Mutiano, Fabricio Thiuſco, Atteio Capitone, Atteio Philologo.
Externis Polybio, Hecatæo, Hellanico, Damaſte, Rudoxo, Dicæarcho, Timoſthene, Ephoro, Cratete grãmatico, Serapione Antiochenſe, Callimacho, Artemidoro, Apollodoro, Agathocle, Eumacho Siculo muſico,
Alexandro polyhiſtore, Thucydide, Doſiade, Anaximandro, Philiſtide Mallote,
Dionyſio, Ariſtide, Callidemo, Menæch/ mo, Aedoſthene, Anticlide, Heraclide, Philemone, Menephõte, Pythea, Iidoro, Philonide, Xenagora, Aſtynomo, Staphylo, Ariſtocrito, Metrodoro, Cleobulo, Poli/ donio. 1 1 Ibro v. continẽtur ſitus, gentes, maria, oppida, portus, montes, flumina, men/ ſuræ populi qui ſunt aut fuerunt. De Mauritania
cap. 1 Tingitana prouincia cap. 1n Numidia cap. III Africa cap. III Cyrene cap. v Libia Mareotis cap. vI
Inſulæ circa Africam,& ex aduerſo Afri
Cilicia,& adiunctæ gẽtes, Pam
cap. vn AKethiopes ca. vIII De AI cap. IxX Alexandria. 8a.. Arabia cap. XI. Syria, Palæſtina, Phœnice cap. xir
Idumæa, Syria Palæſtina, Samaria, Aſcalo, Azotus, Cæſarea ca. XIII
Iudæa, Galilæa, Hierico, Emmaus, Lydda,
Ioppe cap. XIIII Iordanis cap. xv Aſphaltites cap. xvrGens Eſſenorum cap. XxvII Decapolis cap. xvII Tyrus& Sidon cap. xIx Mons Libanus cap. xx Syria Antiochena cap. XXI Caſius mons cap.xxI Coele Syria cap.xxIII Euphrates cap. xxXIIIT Palmira cap.xxv Hierapolis ap. XXVI
lia, Iſau
ria, Homonadũ, Piſidia, Lycaonia, Tau/ rus mons, Eycia cap. xX&xvII Ninus fluuius cap. xXvII
Laodicea, Apamia, Ionia, Epheſus X᷑x Acolis, Proas, Pergamus cap. X ½8 Inſulæ ante&ſiam, Pamphyliũ mare, Eho dus, Samus, Chius cap.xxxr Helleſpontus, Myſia, Phrygia, Galatia, Ni cea, Bithynia, Boſphorus cap. xXXII Summa oppida& gentes, ſumma flumina clara,. ſumma montium clara, ſumma inſulę cXVIII. ſumma quæ intercidere oppida, ſumma res hiſtoriæ& obſeruationes. Exautoribus Agrippa, Suetonio Paulino, Varrone At/ tacino, Cor. Nepote, Hygino, L. Vetere, Mela, Domitio Corbulone, Licinio Mutia no, Cl. Cęſare, Aruntio, Liuio filio, Seboſo Actis triumphorum. Bxternis Iuba rege, Adecatæo, Hellanico, Damaſte, Dicęarcho, Bione, Timoſthene, Philonide Xenagora, Aſtynomo, Staphylo, Ariſtotele, Dionyſio, riſtocrito, Ephoro, Eratoſthene, Hipparcho, Panætio, Serapione Antiocheno, Callimacho, Agathocle, Polybio, Timæo mathematico, Herodoto, B Myrlilo

Myrſilo, Alexadro polyhiſtore, Metrodoro, Poſidonio, qui periplũ aut perihegeſim: Sotade, Periandro, Ariſtarcho Sicyonio, Eudoxo, Antigene, Callicrate, Xenophon te Lãpſaceno, Diodoro Syracuſano, Han/ none, Himilcõe, Nymphodoro, Callipho/ne. Artemidoro, Megaſthene, Iſidoro, Cleobulo, Ariſtocreonte. Ibro vi. continentur ſitus, gentes, ma/ria, oppicla, portus, fjumina, menſuræ, populi qui ſunt aut fuerunt. Pontus Euxinus antea Axenos cap.1 Gens paphlagonum& Cappadocũ cap.ij Cappadocia cap.IIj Themiſcyrę regionis gentes Regio Colchica, Achai,& cæteri eodem
tracka““ Boſphorus Cimmericus, Mæotis cap
Gentes circa Mæotin] Armenia duæ cap. vIHI Armenia maior cap. x Albania, beria rap. X Portæ Cahcaſiaæ- cap. xr Inſulæ in Ponto ECEh tes in Scythico OCceano cap. XIII dia, Caſpiæ portæ cap. XrIII Gentes circa Hdyrcanum mate cap. xv lItem alia gentes tap. xvI Scytharum gentes öI Fluuius Ganges cap. XvIII Gentes Indiæ 11“ Indus fluuias cap. xx Arij& iunctæ gentes öö1“ Taprobane inſula cap. X XxII
Capiſlene, Carmania cap. XxlII Sinus Perſicus,& Arabicus cap. xxlII Caſcandrus inſula, Parthorũ regna XXV 8 Media, Meſopotamia, Babylon, Seleucia II“] Flumen Tigris J Arabia, Nomades, Nabatæi, Omani, Iy, los& Ogyris infulæ cap. XxxXvIII Sinus maris rubri, Troglodytici,& Aethio ccCaAD.l Maltiformes& mirę hoĩm effigies XXx
Inſulæ Aethiopici matis cap. XX X De kortunatis inſulis cap. xx XII Terra per menſuras computatæ digeſtio
cap. XXXIII
c. PLINIINATVRAELIS
cap. IIII
8
Digeſtio terrarum in patallelos& umbras Pares cap. XXXIIII
Sũma oppida cxcv. Sũma gẽtes DPxvi. Sũma flumina clara cxX. Süma mon/ tes clari xxxα iI. Sũma inſulæ evm. Sum ma quę intercidere oppida aut gẽtes cxcv
Sũma res,& hiſtoriæ& obſeruationes duo M. CC. XIIII. Exautoribus M. Agrippa, Varrõe Attacino, Cor. Nepo te, Hygino, L. Vetere, Mela Pomponio, Domitio Corbulone, Licinio Mutiano, Claudio Cæſare, Srũtio, Seboſo, Fabricio
huſco, Tito Liuio, Seneca, Nigidio.
Externis
Iuba rege, Hecatæo, Hellanico, Damaſte, Eudoxo, Dicæarcho, Betone, Timoſthene, Patrocle, Demodamante, Clitarcho,
Hipparcho, Panetio, Callimachio, Arteinidoro, Apollodoro, Agathocle, Polybio. Eumacho Siculo, Alexandro polyhiſtore, Iſidoro, Amometo, Metrodoro, Poſſido⸗nio, Oneſicrito, Nearcho, Megaſthene,
Diogneto, Ariſtocreonte, Bione, Dialdone, Simonide minore, Balile Nenophonte
Lampſaceno. F Ibro vn. continentur gentium mirabi/ les figuræ Gentium mirabiles figuræ cap. 1 De Scythis& aliarũ diuerſitate gẽtium u De prodigioſis pattubus cap. IIr De mutatie ſexus,& geminis partub. imnn De homine generãdo& pariendi tẽpore per illuſtria exẽ᷑pla à menſib.vn.. ad xil. v De conceptibus,& ſigna ſexus in grauidis præuenientia partum cap. vr De cõceptu hominũ et generatione cap.vn
De Agrippis cap. vII Monſtruoſi partus exciſi uteo capax
Qui ſint Vopiſci LLap. X Exempla numeroſæ ſobolis cap. xx Exempla ſimilitudinum cap. X¹I Quæ ſit generandi ratio cap. xrII
Item de eodem multiplicius
De menſtruis mulierum cap. Xxv Item de ratione partuum cap.xvi Inſignia corporum cap.xvnI
Exempla uariarum figurarum cap. xvIIr Diuerſorum morum exempla cap. xxx Defor
Bratofthene, Alexãdro Magno, Ephoro,
cap · IIII
aaaaaaͤaaaaaaaaa,,†₰‧

ͤqqqqããqͤZͤqͤqͤZqͤZqͤZͤqͤͤͤ6661
“.“
HISTORIAE LIBER I
De fortitudine& uelocitate cap. xx De uiſu cap. XXI De auditu cap.xx&II Exempla patientigæ cap. XXIII Memoriæ exempla cap. XXIIII Laus C. Iulij Cæſaris cap.xxv Laus Pompeij Magni cap. XXVI Laus Catonis primi cap.xxvII Item de fortitudine cap. XXVvII De ingenijs ſiue laudibus quorundã ab in/ genijs cap. XXIxX
De Platone, Ennio, Virgilio, M. Warrone,
& M. Cicerone cap. XXX De morum maieſtate cap. XxXXI De autoritate cap. XXXII De diuinitate cap. XxxXIII De Naſica cap. XxXxXXIIII De pudicitia cap. Xxxv De pietate cap. xXxXVI
De artiũ plurimarũ excellentia, ᷣſtrologia,
Grãmatica, Geometria cap. XXXVII Item mira opera artiſicis cap.xXXvVIIj
De ſeruitijs cap. xxXIX De præſtantia gentiunm caap. xxDe felicitate ſumma cap. XLI Varia exempla tortunæ cap. XLII
De bis ꝓſcriptis, L. Sylla, Q. Metello xvun De altero Metello cap. xLII De diuo Auguſto cap. xLVv Quos beatiſſimos dij iudicauerunt xLVI QOuẽ uiuentẽ ut deum coli iuſſerunt XxLvmij De ſpacijs uitæ longiſſimis cap. XLVIII
De uarietate naſcendi cap. XxLIX In morbis uaria exempla cap. L De ſignis mortis cap. LI De his qui elati reuixerunt cap.LII De mortibus repentinis cap. LIII De ſepultura cap. LIIIj De anima uel de manibus cap. LVv Quæ quis inuenerit in uiia cap. LVI In quo primus gentium cõſenſus cap.·Vvrj Deliteris antiquis cap. LVIII
Quando primum tonſores Romæ LIxX
Quando primum horologia cap, Lx Summa, res,& hiſtoriæ,& obſeruationes DccXLVII
Ex autoribus Verrio Flacco, Cn. Gellio, Licinio Mutiano, Mutio, Maſſurio, Agrippina Claudij.
M. Cicerõe, Aſinio Pollione, Meſſala, Rufo, Cor. Nepote, Virgilio, Luio, Cordo, Meliſſo, Seboſo, Cor. Celſo, Maximo Valerio. Trogo, Nigidio Figulo, Põponio At tico, Pediano Aſconio, Sabino, Catõe Cen ſorio, Fabio Veſtale. Externis
Herodoto, Ariſtea, Betone, Iſigono Crate te, Agatharchide, Calliphane, Ariſtotele, Nymphodoro, Apollonide, Philarcho, Damõe, Megaſthene, Cteſia, Taurõe, Eu doxo, Oneſicrito, Clitarcho, Duride, Arte/midoro, dippocrate med. Aſclepiade med.
Heſiodo, Anacreõte, Theopõpo, Hellani,co, Damaſte, Ephoro, Epigene, Beroſo, Petoſiri, Necepſo, Alexãdro DPolyhiſtore, Xe nophoõte, Callimacho, Democrito, Duillio,
Polyhiſtore hiſtorico, Stratone, qui contra
Ephori theoremata ſcripſit, Aeraclide Põ/tico, Aſclepiade qui tragodumena, Philoſte
phano, Hegelia, Archimacho, Thucydide, 3 Mneſigitone, Xenagora, Metrodoro Sce/
pſio, Anticlide, Critodemog. Ibro octauo continentur animaliũ ter/ reſtrium naturæ pedatim gradientiũ.
De animalibus terreſtribus,elephanto cõmendatio,& de ſenſu eorum Quando primum iuncti ap. De docilitate eorum cap.
De clementia eorum,& quod pericula ſua
intelligant,& de tigridis truculentia III DHe intellectu& memoria eorum cap. v
Quando primum in Italia cap. vi Pugnę eorum cap- VII Quomodo capiantur cap. vIII Quomodo domentur cap. Ix
De partu eorum& reliqua natura cap.x Vbi naſcãtur,& de diſcordia eorum& dra
conum cap. XI De ſolertia animalium cap. xiI De draconibus ca. XIII
De ſerpentibus maximis& bois cap.xiIi De Scythicis animalib.& ſeptentrionalib. De leonibus cap. xvx(cap. Xv De pantheris cap. xvI De tigridis natura,& camelis,& camelopar
dali,& quãdo primũ Romæ uiſa Xvmmn De chao& ctpho vCe““
Derhinocerote cap. X △
De lyncibus& ſphingib.& crocutis, cercoB 2 pithecis
e8

1“
c. PLINII NATVRALISU
pithecis, Indicis bubus, leucrocutis, eale, tauris Aethiopiæ, mantichora, monoce/
rote, catopleba, baſiliſco cap. XXI De lupis cap. XXII De ſerpentibus cap. XXIII De ichneumone cap. X XIIII
De crocodilo& hippopotamo cap.xxv Quis primus Romæ hippopotamũ& cro/codilos oſtendit,& medicinæ ab animali bus repertæ cap. XXVI Quæ animalia, quas herbas oſtẽderunt᷑, cer
ui, lacerti, hirũdines, teſtudines, muſtela,
ciconia, aper, anguis, draco, panthera, ele/phas. urſ. cerui, palumbes, columbæ, gru/
es, coruus““ Prognoſtica animalium cap. XxvII Ciuitates& gẽtes à minutis animalibus de/ lete cap.· xxIX
De hyæna& crocuta& mantichora,& fibris& lutris De ranis& uitulis marinis& ſtellionibus Decertis cap. XXcI(ca De tragelapho& chamæleõte,& reliquis
coloremi mutantibus cap. X X XIII De tatando& lycaone& choe xXxXXIIII
De Hyſtrice cap. XxXXVv Deurſis& fœtibus eorum cap. xxα vI
e muribus Ponticis& Alpinis,& herina/ cijs 1 cap. XX XVII De leontophono, lynce, melibus,& ſciuris
caput XXXVIII De uipera, cochleis,& lacertis cap. xx xxα
De canibus 1 cap. xL
Ad canis rabidi morſum cap. XxLI
De natura equorum cap. xLII
De alinis cap.xLIII
De mulis cap. XLIIII
De bubus cap. xLv
De api boue cap. XLVvr De natura pecorum& generatione eorum
caput XLVII
De generibus lanarũ& ueſtiũ cap. xx vIIj De muſimone cap. XLIX
De capris& generatione carum cap.x De ſuibus& natura earum cap.Ej De uiuarijs beſtiarum cap. III De ſemiferis animalibus* cap. LIII Deſimijs cap. LIIII De leporibus& cuniculis caP.FN.
1
caß
De ſemiferis cap. v1 De muribus& gliribus cap. Lvn Quæ animalia quibus locis non ſint Lvmt uæ aduenis noceant cap. UIX Summa res& hiſtoriæ& obſeruationes DcCCLXXXNVIII. Ex autoribus Mutiano, Procilio, Verrio Flacco, L. Piſone Cor. Valeriano, Catone Cenſorio, Feneſtella, Progo, Actio, Columella, Virgilio, Vatrone, L. Metello Scipione, Cor. Celſo, Nigidio, Trebio Nigro, PDomponio Mela,
Manilio Sura.
Externis Iuba, Polybio, Oneſicrito, Iidoro, Antipatro, Ariſtotele, Demetrio phvſico, Democri to, Theophraſto, Euanthe, Agriopa qui Olympionicas, Hierone rege, Attalo rege, Philometore itẽ, Cteſia, Duride, Philiſto, Archita, Philarcho, Amphilocho Athenæo, Anaxipoli Thaſio, Apollodoro Lem
nio, Ariſtophane Mileſio, Antigono Cy/mæo, Agathocle Chio, Apollonio Pergameno, Ariſtandro Athenæo, Bacchio Mileſio, Bione Solẽſe, Chærtea Athengo, Dio doro Prieneo, Dione Colcphonio, Epige ne Rhodio, BSuagone Thalio, Euphronio Athenæo, Hegeſia Maroneo, Menandtis Prieneo& Heracleote, Menecrate poeta, Androcione qui de agricultura ſcripſit, Ae/ſchrione qui item, Dionyſio qui Magonẽ tranſtulit, Diophane qui ex Dionyſio epito men fecit, Archelao rege, Nicandro.
Ibro nono cõtinentur animaliũ aquati Lcorum hiſtoriæ& naturæ.
De aquatilium natura cap. Quare maxima in mati animalia cap. De indici maris beluis cap. inj
Quæ in quoq; Oceano maxima cap.in De tritonum& nereidum,& elephantorũ
marinotum figuris cap. v De balenis& orcis cap. vi An ſpirent piſces an dormiant cap. vmj
De delphinis& eorũ natura mirabili vmi De turſionibus ſiue tyrſionibus cap. x. De teſtudinibus& quõ capiantur cap. x Quis primus teſtudines ſecare inſtituerit caput XI Tegmenta aquatilium cap. xIr .“ Deuitu

eeeerwun.
111ö1upu““*“*“
ere Eesicegmsexelses TBürebtis hesseecgemecsccss
n“;
NISTORTAE MGERI
De uitulo matino ca. XIII De piſcibus pilo catentibus,& quõ pariant, & quot eẽorum genera De nominibus& naturis multorum piſci/ ü cap. xv De augurijs& diuerſitate piſciũ cap. xvi De mugili& alijs piſcibus,& quod nõ ijdẽ ubiq; placeant cap. XVII De mullo,& coracino, ſalpa, ſalmone cap.
De exocceto, muribus, po-(XVvIII
lypis,& murenis cap. xIX Digeſtio piſciũ in figuras corporũ cap.xx De anguillis cap. xx
De captura earũ in lacu Benaco cap. xxli De murenæ natura cap. xXIII De planis piſcibus cap. xxIIII De echeneide, eiusq; natura mirabili cap. De uarietate naturæ piſcium cap. XxVI De lucerna piſce& dracõe matino XxVII
De piſcibus ſanguine carentib. ca.xxviII
De loligine,& ſepijs,& polypis,& nautilis
cap. 1 8 SEZ De ozena, nauplio,& locuſtis cap. XXX De cãcris, echinis,& echinometris ☛XXI De cochleis De pectinibus, murice,& concharum gene
ribus cap. XXXIII De diuitijs marinis cap. XXXIIII Quomodo naſcantur,& ubi,& quõ inueni
antur margaritæ capᷣ. XxXXVv De natura purpuræ& muricis ca. xxxVI
Quot ſint genera cap. xXXVI Quomodo capiantur cap. XXXVIII Romæ quando uſus purpuræ cap. Xxx x*△✕ De pretio earum cap. xL De tingendo Amethyſtino,& ex cocco byſsino cap. XLI De pinna& pinnothere,& aquatilium ſen/ſa 18 cap. XLII De ſcolopẽdris. uulpib.& glanis cap. xLunj De ariete piſce cap. xLuII
De his quæ tertiam naturam habent, non animalium neq; fruticum,& de urticis,& ſpongijs cap.xLVv
De caniculis marinis cap. XLVI
De his quæ ſilicea teſta includuntur.& quę ſine ullo ſenſu,& de reliquis ſordidis ani/ malibus cap. xLVvII
cap. XIIII
cap · II
De uenenatis matinis
cap. xx vnt De morbis piſcium cap. XLUIX De generatione eorum mira cap. L
Itẽ de generatiõe,& ꝗᷓ piſces oua pariãt Lr De uuluis piſcium cap. LIt De longiſſima uita piſcium cap. LIrr De uiuarijs oſtreorum,& quis ea primus in
uenerit cap. LIIIr Quis primus murenarũ uiuaria fecetit Lv De cochlearum uiuarijs,& quis ptimus in/
ſtituit cap. Lvr De piſcibus terrenis cap. LvIr De muribus Nlli cap. Lvin
De anthia piſce,& quomodo capiatur UIx De ſtellis marinis cap. LEX
De dactylis eorumq́; miraculis cap. Lxi
De inimicitijs& amicitijs inter ſe aquatili/ 8 cap. EXxII Sũma res& hiſtoriæ& obſeruatiões Dcx. Ex autoribus Turanio Gracula, Trogo, Meccœnate, Alfio Flauo, Cor. Nepote, Laberio mimogra pho, Fabiano, Feneſtella, Mutiano, Aelio Stilone, Statio Seboſo, Meliſſo, Seneca, Ci cerone, Macro Aemilio, Meſſala Coruino, Trebio Nigro, Nigidio. hh Externis öä Ariſtotele, Archelao rege, Callimacho, De moctito, Theophraſto, Thraſillo, Hegeſi-/ demo Cythnio, Alexandro Polyhiſtore. Ibro decimo continentur naturæ& hi
ſtoriæ animalium uolatilium
De natura auium Ih cap. 1 De phœnice ape fr De aquilis cap. IIt
Quando legionum ſigna eſſe cœperint,&
cum quibus ſit aquilis bellum cap. ImIr Mirum de aquila cap. v De uulturibus cap. vr De ſangale cap.vit De accipitribus 8 cap. VIII
De coccyce quæ à ſuo gñe interimitur ix De miluis cap.x Digeſtio auium per genera cap. xr De inauſpicatis auibus, cornice, coruis, bubone cap. xli De incendiaria aue cap.xrIr De cliuina cap. XuII De auibus incognitis cap. Xv
I“ e aui

De auibus nocturnis
cap. XVI De noctuis cap. XvII De pico martio cap. XviII
De uncos ungues habentibus& digitos De pauonibus,& quis eos pri,(cap. xix mus cibi cauſa occiderit cap. xx De gallis,& quõ caſtrentur,& de gallinaceo locuto cap. XxI De anſeribus,& quis primus iecur anſerinũ comederit,& de adipe anſerino Comageno cap. XXII De gruibus.ciconijs. oloribus, et peregrinis auibus,& coturnicib,& de glotte XxI De hirundinib.& merulis, turdis et ſturnis, turturibus& palumbis cap. xxxIIi Quæ auium perennes, quæ ſemeſtres, quæ
trimeſtres cap. Xxxv De auibus mira cap. XXVI De auibus ſeleucidibus cap. xxVli De ibi cap. xxVII
Quæ aues in quibus locis non ſunt,& quæ mutant colorem,& uocem,& de luſcinijs
(cap · xxIx cap. xxXXI De halcyonibus,& de diebus earũ nauiga/ libus,& gauijs,& mergis cap. xXxXI
De auiũ ſolertia in nidificando, hirundine, argatili, cynamulgis,& perdicib. Xx X—II Decolumbis
cap. XXX
cap. xx X'III De palumbis cap. xxxv De palſeribus cap. xxxvi De tinnunculo cap. xxXXVII De uolatu& inceſſu auium cap. xxxXVIII De apodibus cap. xxXIX De caprimulgis& plateis cap. xL De ingenijs auuum cap. xLI
De carduele& pſitaco,& auib. quæ loquun
tur ap. Krn De coruorum intelligentia cap. xLIII De Diomedeis auibus cap. xLIII Quæ animalia nihil diſcant cap. xLVv De potu auium cap. XxLVI
De himantopode,& onocrotalis,& de pe/ regrinis auibus cap. XLVII De multarum auium nominibus& natura caput XLVIII De nouis auibus et fahuloſis cap. xLIx Quis gallinas farcire inſtituerit, de auiarijs & quis ea primus inſtituetdit cap.x
De generatione terreſtrium
c. PLIMNII NATVRAILIS
De Aeſopi patina cap. 11 De generatione auium,& præter aues quæ
quadrupedes oua pariant cap.· LII De ouorum generatione, incubatu auium
& coitu cap. LIIr De uitijs& remedijs incubantiũ cap. Laln De augurijs ouorum cap. xv Quæ gallinæ optimæ cap.· LVvi De morbis earum& remedijs cap. LVIt
De cõceptu& numero fœtus auium LvmIj De pauone& anſeribus cap. LI De acdeolis,& qũo ſeruentur optime oua
uæ uolucrũ ſola animal pa,(cap. Lx
riat,& lacte nutriat LXI De conceptu uiperæ& partu,& quæ terreſtrium oua pariant cap. LxII cap · LXIII De uaria generatione animaliũ cap. LxIIIj De murium fœtu cap. LxV
De ſpina hominis anguẽ naſci cap. xvx
De ſalamandra cap.· xvnI De ijs quæ naſcuntur ex nõ genitis,& quæ
nata nihil gignunt cap. LxVIII De ſenſibus animalium cap. xIX Auditam& olfactũ eſſe piſcihus cap· Lxx Tactũ cõmunem eſſe omnibus cap. xxi Quæ uenenis uiuant,& quæ terra LXXII
De cibo& potu quorundã cap.· xX xIIr Qus inter ſe diſſideant,& quæ inter ſe con/
ueniant cap. LXXIIII De ſomno animalium cap. Lxxv
Summa, res,& hiſtoriæ,& obſeruationes ſeptingentæ uigintiquatuor. Ex autoribus Manilio, Cornelio Valeriano, Actis, Vm/britio Meliore, Maſſurio Sabino, Antifſtio
Labeone, Trogo, Cremutio, M. Varrone,
Macro Kemilio, Meliſſo, Mutiano, Nepo
te. Fabio Pictore, T. Lucretio, Cor. Celſo, Horatio Deſulõe, Hygino, Sarſenis, Nigi dio, Manilio Sura. Externis Home ro, Phœæmonoe, Philemõe, Boetho, qui or/ nithogoniã, Hyla qui deaugurijs, Ariſtote le, Theophraſto, Callimacho, Aeſchylo,
Hierone, Philometore, Archita, Amphilo cho Atheniẽſe, Anaxipoli Thaſio, Apollo doro Lemnio, Ariſtophane Mileſio, Antigono Cymęo, Agathocle Chio, Apollõio
Pergameuno, Ariſtãdro Athenæo, Bachio 1 Mileſio

De ſtellionibus& cicadis
HISTORIAE LIBER 1
Mlleſto. Bione Solenſe. Chærea Athenien
ſe, Diodoro Prienæo, Dione Colophonio, Democrito, Diophane Nicæenſe, Epi gene Rhodio, Euagora Thaſio, 1 nio Athenæo, Iuba, Androcione ꝗᷓ de agri cultura, Keſchriõe qui item, Dionyſio qui Magonẽ tranſtulit, Diophane qui ex Dio nylio epitomen fecit, Nicandro, Oneſicri/ to, Philarcho, Heſiodo.
Ibro xl. cõtinentur hiſtoriæ& natura paruorum animalium& reptilium. De inſectorum genere cca. De ſubtilitate naturæ in his cap. 1I Vtrum ſpirẽt, an habeãt ſanguinẽ cap. In
De corpore eorum cap. IIII De apibus cap. v Qui ordo naturæ in eis cap. vi De uocabulis operis cap. VI Ex quibus floribus opera ſiant cap. vmIj De amatoribus earum cap. x Ratio operis cap.x De fucis cap. x. Quæ natura mellis cap. xXII Quæ optima mella cap. XIII
Quæ genera mellis in ſingulis cap. XIIII GOuomodo probentur mella cap. xXv De tertio genere mellis,& quomodo apes
probentur cap. XxvI QOuæ regiminis ratio cap. XVII De genere apum,& quæ inimica apibus De morbis apum cap. XxIx(XVIII De continendis apibus,& quomodo repa/
rentur cap. XX De ueſpis& crabronibus cap. Xxx.; De bombycib.& bombyli,& necydalo,&
quis primus bombycinã ueſtẽ inuenerit De bombyce Coa cap. XXIII(ca. XXII De araneis,& generatione earũ ca. XXIIII De ſcorpionibus cap. xx cap. xxvI Cicadæ ubi nõ ſint,& ubi mutæ ca. xxvII De pennis inſectorum,& ſcarabeis,& ſca/
rabæorum generibus cap. XXVIII De locuſtis cap. XXIX De formicis noſtratibus cap. XxX. De Indicis cap. xXXI De diuerſitate inſectorum cap. xXXII
De animalibus in ligno& ex ligno naſcen/ tibus cap. XXXIII
De animali cui cibi exitus nõ eſt XXXIIII
De tineis& culicibus cap. xxXv De pyrali ſiue pyrauſta cap. xx&α vI Hiſtoria naturę animaliũ per ſingula mem
bra cap. xxxvII
De ſanguine,& quorum celerrime ſiccetur, quorum non coeat, quorum grauiſsi/ mus. uel tenuiſsimus, uel quorum nullus
caput XXXVI An in ſanguine principatus,& de tergore, & pilis,& mammis cap. xXxXXIX
Notabilia animalia quæ mammis cap. XxL. De lacte,& unde caſeus non fiat cap. XLr De diuerſitate caſeorum cap. XxLII Differentia membrorum hominis à cæte/
ris animalibus cap. XLII De ſimiarum ſimilitudine cap. XxLIII De unguibus cap. xLv De ungulis cap. xLVI
De pedibus auiũ& unguibus cap. xLvm De pedib.inſectorũ à binis ad c. XLviIr De pomilionibus& genitalibus ca
De caudis cap. L
De uocibus cap. LI
De agnaſcentibus membtis,& dicta Ari ſtotelis de uita hominis cap. I.
De anima& de halitu animaliũ,& quæ gu
ſtata interimant,& de uictu hominis,& quibus de cauſis non coquatur cap. LIIt De corpulentia augendauel minuenda,& quæ guſtu famem ac ſitim ſedẽt ca. EIIII Summa, res,& hiſtoriæ& obſeruationes duo millia ducentæ ſeptuaginta.
Ex autoribus Marco Varrone, Hygino, Scropha, Sarſena, Celſo Cornelio, Aemylio Macro, Vit gilio, Columella, Iulio Aquila qui de hetruſca diſciplina ſcripſit, Tarquitio, qui item, Vmbritio qui item, Catone Cenſorio, Do mitio Caluino, Trogo, Meliſſo, Fauonio, Fabião, Mutião, Nigidio, Manilio, Opio.
Externis
Ariſtotele, Democrito, Neoptolemo qui meliturgia, Ariſtomacho qui item, Phili/ſto qui item, Nicandro, Menecrate, Dionyſio qui Magonem tranſtulit, Empedo/ cle, Callimacho, Attalo rege, Apollodoro qui de beſtijs uenenatis, Hippocrate, Eri⸗philo, Eraliſtrato, Aſclepio, Themiſone,
ba811

c. PLINII NAT VRALIS
Poſidonio Stoico, Menandris Prienenſe & Heracliote, Euphronio Athenæo, Theo Phraſto, Heſiodo, Philometore rege. IT Ibro XII. continetur de arboribus. De arborũ honore,& quãdo platanus primũ in Italia,& de natura earũ cap. De chamæplatano,& quis totonderit uiridaria cap. 1I De peregrinis arboribus,& malo Aſſyria De lndiæ arboribus,& quando(cap. 1IIj
primum Romæ ebenus cap. IIII De ſpina& ficu Indicis cap. v De arbore pala,& arboribus Indicis ſine nominibus.& laniferis cap. vi De piperis arboribus,& garyophyllo,& alijs pluribus 11“
De macir& ſaccaro& arboribus Arianæ gentis De bdellio,& arborib. Perſici maris ca. IX De arhoribus Perſicę inſulæ,& lanigeris ar boribus cap.x De goſſampinis& arboribus ex quibus ue ſtes fiunt,& quibus modis conſtent arbo fructus
rum f cap. x.
Da coſto,& nardo,& differentijs nardi caput XII De aſaro, amomo, amomide,& cardamo mo cap. XIIj De thure& arboribus thuris cap. XIII
De myrtha& arboribus myrthæ cap. Xxv De generibus mytrhæ,& natura,& pretio
riuns cap. XVI De maſtice, ladano,& bruta, enhæmo,& ſtrobo,& ſtyrace cap. xVI De felicitate Arabiæ cap. XvmI De cinnamomo& xylocinnamomo& ca/ ſia cap. xIx
De iſocinnamomo,& cancamo, ac taro xx De ſerichato,& gabalio,& de myrobalano Dephœnicobalano,& cala,(cap. xx mo odorato cap. xxXII De amoniaco& ſphagno cap. xxrII De cypro& aſpalatho,& maro ca. xxiIII De balſamo,& opobalſamo, xylobalſamo,& ſtyrace,& galbano cap. xxv De panace& ſpondylio& malobathro caput XXVI De oleo omphacio cap. xxvII
De bryo& œnanthe,& de elate arbore,&
cap. vIII
cinnamo caryopo cap. xXxvm Summa, res,& hiſtoriæ& obſeruationes DccccLXXIII.
Ex autoribus
M. Varrone, Mutiano, Virgilio, Fabiano, Seboſo, Pomponio Mela, Flauio Proculo. Trogo, Hygino, Claudio Cæſare, Cor. Nepote, Sextio Nigro ꝗ Græce de medici na ſcripſit, Caſsio Hemina, L. Piſone, Tu/ditano, Antiate.
Externis
Theophraſto, Herodoto, Calliſthene, Iſigono, Clitarcho, Anaximene, Duride, Ne/ archo, Oneſicrito, Polycrito, Olympiodoro. Diogneto, Nicobulo, Anticlide, Chara ce Mitylenæo, Menæchmò, Dorotheo,
Nenia Athenæo, Lyco, Anteo, Ephippo,
Chærea, Democle, Ptolemæo Lago, Mar ſya Macedone, Zoilo item, Democrito, Amphilocho, Ariſtomacho, Alexandro Polyhiſtore, Iuba, Apollodoro ꝗ de odori bus ſcripſit, Deraclide medico, Archidemo item, Dionyſio item, Democle item, Euphrone item, Obſenide item, Diagora itẽ, Iolla item, Heraclide Tarentino, Xenocrate Epheſio, Eratoſthene. Ibro tredecimo continetur de unguen Lis& arboribus maritimis. De unguentis.& quando primum ſunt cognita nobis,& de compoſitione cap. 1 Quod unguentum regale uocetur,& quæ diapaſmata,& qualiter ſeruentur cap. in Quanta in unguentis luxuria,& quando primum Romanis in uſu cap. Inj De palmis& natura earũ& generibus Inr
De Syriæ generibus cap. v De terebintho cap. vi De ficu Aegyptia,& Cypria cap. vnj De ceraunia ſiliqua cap. VvIII
De Perſica Aegypti,& ſpina Aegyptia X& De Pruno& arborib. circa Memphin x De gummi generibus& papyro cap. xt De generibus chartarũ,& quomodo char/
tæ fiant,& de chartarum probatione,&
uitijs,& glutino earum cap. XII Delibris Numæ cap. xrII De arborihus Aethiopiæ cap. xXmI De Atlantis arboribus& citreis,& quæ in
his laudentur,& quæ uituperent᷑ cap. xv De ar/
——
e1]
2„

——ᷓᷓ—NNB—
HISTORIAE LIBER 1
De arbore trogete cap. XVI De arbore loto cap. XvI De ſcapo ipſo& radice loti cap. xvI
De paliuro,& punici malo,& de flore puni ci mali caP.
De Aſiæ& Græciæ fruticibus cap. x ½
De timelæa ſiue chamelæa,& tragacanthe, & de tragio, ſiue ſcorpione,& myrice,&
brya,& galla gap. X De euonymo, adrachne,& coggigrya,& thapſia cap. XXII De capparti ſiue cynosbato aut opheoſta/ phyle,& de ſari cap. XXII
De ſpina Babyl. regia,& de cytiſo XxIII De fructibus& arboribus noſtri maris, at/
que rubri& indici cap. xxV Summa, res,& hiſtoriæ& obſeruationes ccccæXVII. 8 Ex autoribuß
M. Varrone, Mutiano, Virgilio, Fabiano, Seboſo, Pomponio Mela, Fabio, dygino, Trogo, Proculo, Cl. Cęſare, Cor. Nepote, Sextio Nigro, qui Græce de medicina ſcripſit, Caſsio Hemina, L. Piſone, Tuditano, Antiate. Externis
Theophraſto, Herodoto, Calliſthene, I6i/ doro, Clitarcho, Anaximene, Duride, Nearcho, Oneſicrito, Olympiodoro, Diogne
to, Cleobulo, Anticlide, Charace Mitylenæo, Menæchmo, Dorotheo Athenienſe, Lyco, Anteo, Ephippo, Dione, Adimãto, Ptolemæo Lago, Marſya Macedone, Zo ilo itẽ, Democrito, Amphilocho, Alexan/ dro Polyhiſtore, Ariſtomacho, luba rege, Apollodoro qui de odoribus ſcriplit, He/ raclide medico, Botrye medico, Archide/mo item, Dionyſio item, Democlide item, Euphrone item, Mneſicle item, Diagora item, Iolla item, Heraclide Tarentino, Xe/ nocrito Epheſio. Ibro quartodecimo continetur de uiti/ Lbus I uineis. De nitiũ natura,& quib. modis ferãt cap. De generibus uitium cap. II Item de uitium generibus, ſecundum loco/ rum& regionum proprietatem cap. In
Inſignia culturæ uinearum cap. III De natura uini cap. v Vina generoſa cap. vij
Vina tranſmarina cap. vir De uino quod uocatur biæon, genera ieptem cap. vnI
De dulciũ generibus quatuordecim cap.ix De deuterijs& ſecundarijs, uini gña tria x Quxæ nuper in Italia generoſa uina eſſe cœ/ perunt cap. Xr De uini obſeruatiõe à Romulo rege polita caput cap. XII Qui uini uſus antiquis,& de uinis antiquorum cap. XIII De apothecis,& de uino Opimiano XIIIT De liberalitate Cæſaris in uino,& quando primũ quatuor genera uini poſita ca. xv
De uinis fictitijs cap. XvI De hydromeli& oxymeli cap. XxVII Prodigioſa genera uini cap. XVIII
Quibus uinis ad ſacra uti fas non ſit, et qui/
bus generibus muſta cõdiant᷑ cap. xix De picis generibus.& reſinis,& muſtis con diendis,& de aceto& de fece cap. xx De cellis uinarijs cap. xx.I De uitanda ebrietate cap. XxxXII Sũma res& hiſtoriæ& obſeruationes DP.x. Ex autoribus 8 Cor. Valeriano, Virgilio, Celſo, Catone Cẽſorio, Sarſennis patre& fil io, Scropha, Vatrone, D. Syllano, Fabio Pictore, Tro-0, Hygino, Flacco Verrio, Græcino lulio, Actio, Columella, Maſſurio Sabino, Feneſtella, Tergilla, M. Actio Planco Flauio Dorſeno, Scæuola, Aelio, Atteio Capitõe, Cotta Meſſalino, L. Piſone, Pompeio Leneo, Fabiano, Sextio Nigro, Vibio Ruffo. PExternis Heſiodo, Theophraſto, Ariſtotele, Demo crito, Attalo rege, Philometore rege, Archi ta, Xenophonte, Amphilocho Athenæo, Anaxipoli Thaſio, Apollodoro Lemnio, Ariſtophane Mileſio, Antigono Cymæo, Agathocle Chio, Apollonio Pergameno, Ariſtandro Athenæo, Botrye itẽ, Bachio Mileſio, Bione Solẽſe, Chærea Atheniẽéſfe, Cheriſto item, Diodoro Prieneo, Dione Colophonio, Epigene Rhodio, Euagora Thaſio, Buphrone Athenæo, Androcione qui de agricultura ſcriphit, Aeſchrione qui item, Lyſimacho, qui item, Dionyſio ꝗ Ma gonem tranſtulit, Diophane qui ex Dionylio

c. PLINII NAT VRALIS'
nyſio epitomen fecit, Aſclepiade medico, Oneſicrito, Iuba rege.
Ibro quintodecimo continentur de na EI frugiferarum arborũ& cultarum. Natura frugiferarum arborum cap. 1 De oleo cap. 1I
De natura oliuæ& oleæ incipientis cap. 111
De natura olei cap.iIII De cultura oliuarum cap. v De ſeruandis oliuis,& quomodo faciendũ
oleum cap. vij De oleo factitio cap. vII De amurca cap. vIIj
Pomorũ omniũ genera& naturæ cap. x Nucum pinearum genera quatuor cap.x
De malo cotoneo cap. x. De perſico genera quatuor cap. Xx I De pruno genera undecim cap. xinj
De diuerſis generibus malorum, genera ui/
ginti nouem cap. XIIII De piris& inſitorum uarietate cap. xv De pomis ſeruandis cap. XVI
De cotoneis punicis, piris,& ſorbis,& uuis
ſeruandis cap. xvII De ſccis. genera uiginti nouem cap. xVvimj De caprifico& caprificatione cap. xxx
eh& eorũ generib.tribus ca.xx
2 ſorbis genera quatuor cap. xx. De nuce iuglande cap. xxII De caſtaneis genera octo cap. X X III
De ſiliquis,& carnoſis pomis,& moris,&
de acinis& baccis cap. xXIIII De ceraſis genera octo cap. XNV. De corno& lentiſco cap. xXvI
De generibus ſuccorũ,& de odore XxXVII De ſuccis fructuũ& arborum, et coloribus, & odoribus,& natura pomorũ,& de cõ/
mendatione fructuum cap. xXxVvIII De myrto, genera eius x⸗ cap. xxiX De lauro genera tredecim cap. XxX
Sũma res& hiſtoriæ& obſeruatiões DxX Ex autoribus Feneſtella, Fabião, Virgilio, Cornelio Va leriano, Celſo, Catõe Cenſorio, Sarſennis patre& filio, Sctopha. M. Varrõc, D. Syllano, Fabio Pictore, Trogo, Hygino, Flac co Verrio, Græcino, Attico, Iulio Sabino, Tergilla, Cotta Meſſalino, Columella, L. Piſone, Põpeio Leneo, M. Actio Planco,
Flauio Dorſeno, Scæuolſa:, Kelio, Atteio Capitone, Seſtio Nigro, Vibio Ruffo.
8 Externis Heſiodo, Ariſtotele, Democrito, Hierone rege, Archita, Philometore rege, Attalo rege, Xenophonte, Amphilocho Athenæo, Anaxipoli Thaſio, Apollodoro Lemnio, Ariſtophane Mileſio, Antigono Cymæo, Agathocle Chio, Apollodoro Pergame/ no, Ariſtãdro Athenæo, Bacchio Miileſio, Bione Solẽſe, Chærea Athenæo, Cheriſto itẽ, Diodoro Prieneo, Dione Colophõio, Epigene Rhodio, Euagora Thaſio: Euphronio Athenęo, Androciõe ꝗ de agricul tura ſcripſit, Aeſchriõe qui itẽ, Dionyſio, ꝗ Magonẽ tranſtulit, Diophane qui ex Dio nyſio epitomẽ fecit, Aſclepiade med. Eraſiſtrato itẽ, Comiade ꝗ de cõditurauini, Ari
ſtomacho, qui item, Hiceſio qui item, The/ miſone medico, Oneſicrito, Iuba rege.
Ibro XvI. continentur ſylueſtrium ar/ borum naturæ. Gentes ſine arbore,& miracula in ſepten/ trionalis regionis arboribus cap. 1 De Hercyniæ ſyluæ magnitudine cap. ir
De glandiferis cap. ir De ciuica corona,& qui frondea corona do
nati cap. III De glande genera tredecim cap. v
De fagina glande, reliquis glãdibus,& car/bone,& paſtu porcorum cap. vr De galla,& quàm multa præter glandem
eædem ferant arbores cap. VII De cachrye& cocco grano,& agarico,& ſubere cap. VvIII Quarum ſint in uſu cortices cap. IXx
De ſcandulis& pinu, pinaſtro, abiete, pi/ ceaq;.larice, tæda, taxo cap.x uibus modis Hiant genera picis.& quõ fi/
at cedriũ,& de ſpiſſa pice quõ fiat,& qui-/ bus modis reſina coquatur cap. x De zopiſſa,& ſapio,& quarum arborũ ma teria in pretio cap. xIr De fraxino genera eius quatuor cap. ximj De tilia, genera eius duo cap. XIIII De aceris generibus decem cap. xv De bruſco,& molluſco,& ſtaphylodẽdro, & buxo, genera tria cap. XxVI De ulmo genera quatuor cap. XvI De arbo
—gögn—,wn
eo,f— — 8 vn 8s

82
——y—y————öênRRgeegeeenee.
111“ 8
HISTORIAE
De arbotum natuta per ſitus cap. xvimI Diuiſio generum cap. xIX Quibus folia non decidant,& de rhododendro cap. xx
Item quibus folia non decidant,& quibus
non omniafolia cadant;& quibus locis
nulli arborum cap. XXI De natura foliorum cadentium, 3& quibus
foliorum uarij colores cap. X XII De populo tria genera,& quorũ foliorum figura mutetur cap. XXIII
uæ folia uerſentur omnibus annis, quæ foliorum è palmis cura& uſus.& foliorũ mirabilia cap. X XIIII
De ordine naturæ in ſatis,& de flore arbo/
rum,& conceptu,& germinatione,& par tu,& quꝑ ordine floreant cap. xxVv
De corno,& quo tempore quæq; ferant,&
quaæ fructum non ferant,& quæ infelices exiſtimantur,& quæ facillime fructum perdunt, quibus fructus antequã folium naſcantur cap. XXVI
De biferis& triferis, et quæ celerrime ſeneſcant, et de ætatibus earum cap. xxvII De moro cap. XXVII De ſylueſtribus cap. xxX
De buxo,& faba Græca ſiue loto ca. Xx X& De ramis& cortice, et radicib. arbo. xx△ De prodigioſis arboribus,& quibus mo/dis ſponte naſcantur,& quod nõ omnia ubiq; naſcantur,& quæ non alibi naſcan tur arbores cap. XxXNXII De cypreſſo,& quod ex terra houa aliqua ſæpe naſcant᷑ quæ in ea ante non fuerunt De edera cap. XXXIIII(XXXIII
De edera quæ uocatur ſmilax cap. Xαᷣ αφ τ
De aquaticis calamis& fruticib. ca.xx xvI De ſalice, gña eius vn. et quę præter ſalicẽ ſint utilia ligaturis,& de rubis XxXXVII De ſuccis arborum,& natura materiarum, & de cædendis arboribus cap. xxXVIII De larice& abiete, et ſapino,& cæteris hu/iuſmodi arboribus cædendis ca. xxXxIX
De materijs, de magnitudine arborum,&
quæ cariem& ruinam non ſentiunt, et de perpetuitate materiarum cap. XL De teredinibus cap. XLI De materijs architecti, et quæ materies ad qd utilis, et quę firmior materia ĩ tectũ xvi
L1n Ir De glutinan da materia,& lignis ſectilibus caput FIIöI
De arborum xætate,& quæ genera arbo/ rum minime durant. Similiter de uiſco& Druidibus cap. XLiIII
Summa res& hiſtoriæ& obſeruatiões cen tum trigintaquinqʒ.
Ex autoribus
M. Varrone, Fœciale, Nigidio, Cor. Ne/
pote, Hygino, Maſſurio, Catone, Mutia
no, L. Piſone, Trogo, Calphurnio Baſſo,
Cremutio, Seſtio Nigro, Cor. Boccho, Vi
ctruuio, Græcino.
1“
Alexandro Polyhiſtore, Heſiodo, Theophraſto, Democrito, Homero, Timęo ma
thematico..
T 1bro vII. continentur ſatiuarũ ac cul/
Qtaram arborum naturæ. Arborum pretia mirabilia De natura ccœli ad arbores,& quã partem
cœli ſpectare debeant cap. Ir De ſocietate cœli& terræ ad arbores ca. IIr De qualitate regionum cap. IIIT Genera terrarum cap. v·
De terra quã Britannia& Galliaamat vr De Græcotũ circa hanc doctrina cap. vIt cap. VIII
De terrarum generibus De cineris uſu,& de fimo,& quæ ſataube/
riorem terrã faciant& quæ urãt cap. iIx
De ſatione arborum,& quod auulſione na ſcuntur arbores De transferendis ſeminarijs,& ulmis ſeren dis,& ſcrobibus De interuallis plantandarum arborum,& umbris,& ſtillicidijs,& ubi plantari de/ beant cap. xlI
Quæ arbores tarde creſcant,& quæ celeriter, et de ſabina cap. XIIf De ſatione arborũ,& inſitiõe, et qũo inuen ta ſit tenera inſerendi emplaſtratio XIIIr
De uite inſerenda cap. xv De emplaſtratione cap. XVI Exemplum huius rei cap. XvII
De cultura talearum, et quibus temporibus inſitio fiat cap. XvIII Quxæ arbores ſocietate gaudeãt,& de diſci/ lina ablaqueãdi& accumulãdi cap. xix De ſalicto& harũdineto, et cæteris cæduis ad perticas
cap. I
cap. xX
cap. XI 3

2
bs
ad perticas, palos p.xx De culturis,& diſciplina excolendarum ui. nearum De ſulco.& uinearũ putatione cap. xxinj Ratio arbuſtorum cap. XxXIII De ſeruandis uuis,& morbis arb. XᷣxxIIII De uarijs prodigijs ſiue oſtentis in arbori/ bus, deq́; oliueto publicã uiã olim tranſ/ greſſo cap.xxv
De remedijs morborũ arborũ cap.xxVi
De caprificatione& ſtercoratione xxvi De diuerſis medicamentis arborum contra uenenata animalia,& contra formicas,& contra noxia animalia cap. XXVIII Summa res& hiſtoriæ,& obſeruationes quingentæ octoginta unag. Ex autoribus Cor. nepote, Catone Cenſorio, M. Varrone, Celſo, Virgilio, Hygino, Sarſenis patre
& bilio, Scropha, Baſſo, Tro/
go, Aemilio Macro, Græcino, Columella, Attico Iulio, Fabiano, Sura Manilio, Dorſeno Mundo, C. Epidico, L. Piſone. Externis Iſidoro, Theophraſto, Ariſtotele, Demo/ crito, Theopõpo, Hierone regc. Attalo re/
Se, Philometore rege, Archita, Nenophõte Amphilocho Athenienſe, Anaxipoli Tha
ſio, Apollodoro Lemnio, Ariſtophane Mli leſio, Antigono Cymgo,&gathocle Chio, Apollonio Pergameno, Bacchio Mileſio, Bione, Chærea Atheniéſe, Cheriſto item, Diodoro Prienæo, Dione Colophonio, Epigene Rhodio, Euagõe Thalio, Euphro
nio Athenæo, Androcione qui de agricultura ſcripſit, Reſchrione qui item, Lyſima/
cho qui item, Dionyſio qui Magonẽ tran/ ſtulit, Diophane qui ex Dionyſio epito/ men fecit, Ariſtandro qui de portentis. Ibro X vIII. continetur de agricultura. Quod antiquis maximum ſtudium a. gricultur; fuit,& de hortorum ſingulari diligentia. cap. Quæ corona prima Romæ cap. 1I De iugere,& actu,& legibus circa pecora, & quoties& quibus tẽporibus fuit ſum/ ma uilitas annonæ,& qui agricultura illuſtres cap. III Ratio de agricultura cap. IItrj
cap. xXI
c. X IN EI gr KT DURALI
Laus agricolarum,& quæ obſetuanda in agro parando cap. v Deuillarum poſitione,& præcepta antiquo rum de agro colendo ap. VI Defrugum generibus& natura cap. vnj Non omnia frumẽti generaubiqʒ naſci,& de reliquis in oriente generibus cap. vim De piſtorijs& molitura,& farina cap. IX De ſimilagine, ſiligine,& alijs generibus,& de piſtura cap. x De fermentis,& panis faciendi ratio,& ge/ nera,& quãdo primum piſtores Romæ,
& de cribris& alica cap. Xx. De leguminibus cap. xIj De rapis.& napis Amiterninis cap. wrnr De lupino cap. xlIII De uicia& eruo cev
De fœnogræco,& farragine,& de ocimo, & medica,& cytiſo cap. XxVI De uitijs frugũ& remedijs,& quid in quoque terræ genere debeat ſeri cap. xvII De prodigijs frugum,& arandi diſciplina, & uomerum generibus cap. XvIn De tẽporibus arandi,/& iunctiõe boũ xIX De occando,& quodã arationis genere,& de iteratione,& reſectione cap. xx De cultura terræ cap. XxxT Exẽpla diuerſarũ terrarũ,& ſumma fertilita te,& bifera uite,& aquarũ differẽtia xxI De qualitate terræ& ſtercoratione XXIII De bonitate ſeminũ.& diſciplina ſeminãdi, & quantũ ex quoqʒ; genere frumẽti in iu/ gero ſerendũ,& tẽporib. ſerendi XXxIIII
Digeſtio ſyderũ in noctes& dies ca. xxv Replicatio totius culturæ& ꝗd quoq; men
ſe in agro fieri oporteat cap. xxvI Ne agricolæ aſpiciãt ſtellas, ſed magis tem/ pota ſerendæ frugis,& ortus occaſusq́; ſy
deris in quibuſdam herbis,& de ſtellarũ
ortu& occaſu cap. xXVII De pratis& reparatiõe prati,& cotib.& fal/
cibus,& deſcriptio frugũ& ſiderũ xxvIII
De tempeſtatibus utriuſq; temporis,& re/
mecdijs ſterilitatum cap. xxiX De meſſe,& tritico,& palea,& frumẽto ſeruando cap.xxX& De uindemia& autumni temporib. xxxi De lunari ratione cap. xxXXII De uentorum ratione cap. xxxiI
Deli*
8—
2 nsSeseFe eNSch,se enehen 1““

““
HISTORIAE TLIBER I
Delimitatione agrotum cap. xxxuIIj Prognoſtica tempeſtatum cap. xxxv Summa, res,& hiſtoriæ,& obſeruationes MMLX. Ex autoribus Malſſurio Sabino, Caſſio Hemina, Verrio Flacco, L. Piſone, Cor. Celſo, Turãnio Gra cula, D. Syllano, M. Varrone, Catone Cẽ/ ſorio, Scrofa, Sarſenis patre& filio, Domi/ tio Caluino, Hygino, Virgilio, Trogo, O/ uidio, Græcino, Columella, Tuberone, L. Arũtio, qui Graæce de aſtris ſcripſit, Cæſare
dictatore qui itẽ, Sergio Paulo, Sabino, Fabiano, M. Cicerõe, Calphurnio Baſſo, Atteio Capitone, Manlio Sura, Actio qui pra xidica. Externis
Heſiodo, Theophraſto, Ariſtotele, Demo
crito, Dierone rege, Philometore rege, Atta
lo rege, Archelao rege, Archita, Xenophõ
te, Amphilocho Athenęo, Anaxipoli Tha ſio, Ariſtophane Mileſio, Apollodoro Lénio, Antigono Cymæo, Agathocle Chio, Apollonio Pergameno, Ariſtandro Athe næo, Bacchio Mileſio, Bione Solenſe, Chę
rea Athenienſe, Chæriſto item, Diodoro
Priengo, Diõe Colophonio, Epigene Rho dio, Buagora Thaſio, Euphronio Athenęo Androtiõe qui de agricultura ſcripſit, Ae/ ſchrione qui item, Lyſimacho qui itẽ, Dionyſio qui Magonem tranſtulit, Diophane qui ex Dionyſio epitomen fecit, Thalete, Eudoxo, Philippo, Doſitheo, Parmeniſco, Melitone, Critõe, Oenopide, Zenone, Eu/ctemone, Harpalo, Hecatæo, Anaximan/ dro, Soſigene, Hipparcho, Arato, Zoroaſtre, Archibio.
Ibro decimonono continetur lini natu
Lra,& mirabilia.
De lini ſatione,& generib. eius,& quõ per/ficiatur,& de mappis,& lino nõ ardente, S&quãdo primũ in theatris uela cap.j
De ſparti natura,& quando primum uſus eius,& quomodo perficiatur,& quæ ſine radice naſcantur,& uiuant cap. 11
De myſ;,& tuberibus,& de fungis pezicis, laſerpitio,& magydari,& rubia,& radicula cap. 11I
De hortorũ cura,& digeſtio terræ naſcenti um præter fruges& frutices cap. iImj
Natura& genera,& hiſtoria naſcentium in
hortis rerum cap. v De hortẽſium herbarum radicibus, folijs, oribus, coloribus. cap. vi Quoto die quæq; herbæ naſcuntur ſatæ,& quomodo quęq; formentur uel digeran/ tut,& quorũ ſingula genera ſunt,& quo/ rum plura 8 cap. vrI Natura& genera,& hiſtoriæ, ad cõdimen/ ta in horto ſatarũ rerũ xLvi. cap. VvIII De fœniculo& cannabe cap. Ix De morbis hortorum,& remedia circa for/ micas, erucas,& culices cap. X Quxæ maxis ſint fortia uel minus,& quibus Ratio rigandorum(ſalſæ aquę proſintx hortorũ.& quæ trãslata meliora fiant,& de ſuccis hortẽſiorũ,& ſaporibus ca. xiI Summa, res,& hiſtoriæ,& obſeruationes. M. C. XLIIII. Ex autoribus M. Actio Planco, M. Varrõe, D. Syllano, Catone Cẽſorio, dygino, Virgilio, Mutia no, Celſo, Columella, Calphurnio Baſſo, Manilio Sura, Sabino, Tyrõe, Licinio Macro, Q. Hirtio, Vibio Ruffo, Ceſennio qui cepurica ſcripſit, Caſtritio itẽ, Firmo item, Peritio. Externis* Herodoto, Theophraſto, Democrito, Ari ſtomacho, Menandro qui biochreſta ſcri/
pſit, Rnaxilao.
J. Ibro uiceſimo continẽtur medicinæ ex his quæ in hortis ſeruntur. De cucumere ſylueſtri& claterio cap.r De anguino cucumere ſiue erratico,& de ſa tiuo,& de pepone cap. Ij De cucurbita ſylueſtri,& rapo cap. III De naporũ differẽtijs,& rhaphão ſylueſtri & de rhapliano ſatiuo& paſtinaca III De ſtaphylino ſiue paſtinaca,& gingidio. & ſiſere,& ſeſeli,& inula,& de“ De porro ſectiuo,& capitato,& de allio vr De ſactuca ſyluatica ſiue caprina,& eſopo,
Cc iſati,& lactuca ſatiua cap. VIr De generibus betæ,& intubis,& cichorio, & ſeri, genera duo cap. vnni
De braſſica,& lapſana,& de braſſica mari/ na,& ſcilla, de bulbis,& hulbine cap. ix De aſparagis& corruda,& libyco& ormi
nio cap. x De apio.& aoiaſtro,& helioſelino,& oreo ſelino caput x
C De pe/

De meua et fœniculo, et hippomarathro uel
* 83
c. pPLINIDNATVRALIS
cap. xn
De petroſelino& ocimo De ſylueſtri ocimo,& eruca, naſturtio,& ru De mentaſtro,& menta,& pu(taca. xiii
legio& nepeta,& de cumino cap. xmII De cumino Aetiopico, quod urinã ſtrin/
git.& de cappari,& de liguſtico ſiue pana
ce,& cunila bubula cap. xv Item de cunila bubula, gallinacea ſiue origa no heracleotico, cunilagine molli, libanoti de, cunila ſatiua,& montana cap. Xvi De piperiti,& origano,et oniti praſio,& tra gorigano& heraclio,& lepidio:& de gith ſiue melanchio,& aniſo cap. Xvn De anetho& ſagapeno,& de papauere albo& nigro,& quõ ſuccus herbarum col/ligendus eſt,& de opio cap. XvIII De erratico et ceratiti, et glaucio ſiue paralio et heraclio ſiue aphro,& de diacodio& ti chymalo De portulaca ſiue peplio, coriandro,& atriplici— cap.xx De malua, malope,& althea,& lapatho,& oxylapatho,& hydrolapatho.& hippolapatho,& bulapatho cap. XXI De ſinapis tribus generibus,& marrubio, & ſerpyllo, et ſſymbrio ſiue thymbrio.& e lini lemine& blito cap. XxXII
myſineo&cannabi.& de ferula& cardu Confectio theriacæ, cõpoſi(is cap. xxiII tio medicaminis Antiochi Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruatio/ nes MDcvII. Ex autoribus Catone Cenſorio, M. Varrone, Pompeio Leneo, Gallione, dygino, Seſtio Nigro, ꝗ grærce ſcripſit, Iulio Baſſo qui item, Celſo, Antonio Caſtore Externis Democrito, Theophraſto, Orpheo, Me,/ nandro qui biochreſta ſcripſit, Pythagora. Meclicis Nicãdro, Dippocrate, Chryſippo, Diocle, Ophione, Heraclidee, Hiceſio, Dionyſio, Apollodoro Tarẽtino, Apollodoro Citti/
enſe, Praxagora, Pliſtonico, Medio, Dieuche, Cleophanto, Philiſtione, Aſclepiade, Crateua, Petronio Diodoto, Iolla, Eraſiſtrato, Diagora, Andrea, Mneſicle, Epicharmo, Damiõe, Dalione, Soſimene, Theo
Polemo, Metrodoro, Solone, Tyco, Olym
cap. xIX
cap. XXIIII
piade Thebana, Phyllino, Petridio, Micti/ one, Glaucia, Xenocrate. Ibro uigeſimoprimo cõtinentur florũ & coronamentorum naturæ De natura florum,& coronamẽtorum, de mira florum uarietate cap. De ſtrophiolo ſerto,& qui primũ flores mi ſcere cœperint,& quando primũ corolla inuẽta uel appellata,& quare cap. Quis primum coronã folijs aureis et argen teis dedit,& de honore coronarum apud antiquos,& de Scipionis honore,& de pactilibus coronis,& Cleopatræ regina facto cap. III De roſa in coronis,& de generibus cius,& ubi ſeratur cap. InII De lilio tria genera,& ratione ea inſerendi De uiolis,& de caltha,& baccare,(cap. v combreto, aſaro,& croco cap. vi De floribus antiquis,& de odoramentorũ diuerſitate, ſaliunca& polio cap. vn De ueſtium æmulatione cum floribus,& amarantho,& chryſocome ſine chryſiti caput De honote coronarũ,& cyclamino, et meli loto& trifolio, tria genera eius cap. Ix De origano, thymo,& melle Attico,& co⸗niza,& Iouis flore,& helenio,& abrotano,& leucanthemo cap. x De amaraco uel ſamſucho,& nyctigerto & meliloto,& uiola alba et codiamino, et de ſylaeſtrib. bulbis,& heliochryſo& lychni,& de herbis citra mare cap. XDe cura apum,& pabulo, et morbis earum & remedijs cap. xlt Deuenenato melle,& de remedijs mellis uenenati,& mellis inſani cap. XlIr De melle quod muſcæ nõ attingũt, et aluea rijs,& cura eorum, ſi famẽ ſentiunt apes, & quomodo cera ſiat ccap. xiiij De herbis ſponte naſcentibus,& aculeatis De carduo, ac helxine,& tribulo(cap. xv & anchuſa cap.xvr De diflerẽtia herbarũ per folia,& quæ her bæ toto anno floreant,& haſtula regia et piſtana:& de gladiolo cap. Xxvr De iunco genera ſex.& de cypero et de me dicamentis eorum& de cypiro& odora to iunco cap. xviII Ex roſa
EIuI

11655Fxr œnanthe medicinæ
2ee;
Ex rola medieinę,& de lilio,& de narciſſo, & ex uiola,& de baccare,& combreto,& aſaro cap. xxx
De nardo gallico& de croco medicinæ,& crocomagmate,et ſaliũca, et polio,et iri,& holochrylo,& chryſocome& meliloto
De trifolio,& thymo,& hemero/(cap. xx
calle,& helenio& abrotono cap. xx. Ex leucanthemo& ſampſucho medicinæ
cap. XXII De anemona medicinæ cap.xxIII cap. XXIIII Ex heliochryſo medicinæ cap.xxv Ex hyacintho& lychnide medicinæ xxvx Ex uincaperuinca medicinæ, ruſco, bati,&
acino cap.XXVII Ex colocaſia medicinæ cap. XxVI Ex anthalio medicinæ cap.xxIx De parthenio medicingæ cap. xxx De ſtrychno medicinæ cap.xxx De corchoro& cnico cap· XXXII De perſoluta cap. XXXIII
De menſuris& ponderibus cap. XX XxIII
Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruatio/ nes ſeptingentæ triginta. Ex autoribus Catone Cenſorio, M. Varrone, Maſſurio, Antiate, C. Helio Veſtino. Vibio Ruffi/ no, Hygino, Pomponio Mela, Pompeio Lengo, Cornelio Celſo, Calphurnio Baſſo, P. Largio, Licinio Macro, Seſtio qui Græ/ce ſcripſit, Iulio Baſſo qui item, Antonio Caſtore. Externis Theophraſto, Democrito, Orpheo, Py/
thagora, Magone, Menandro, qui biochre
ſta ſcripſit: Nicandro, Homero, Heſiodo, Muſæo, Sophocle, Anaxilao. Medicis
Mneſtheo qui de coronis. Callimacho qui itẽ, Phania phyſico, Simo, Fimariſto, Hippocrate, Chryſippo, Diocle, Ophione, Heraclide, Hiceſio, Dionyſio, Apollodoro Cit tienſe, Apollodoro Tarentino, Praxagora, Pliſtonico, Medio, Dieuche, Cleophanto, Philiſtione, Aſclepiade, Crateua, Petronio Diodoto, Iolla, Eraſiſtrato, Diagora, Andrea, Mneſicle, Epicharmo, Damione, Dalione, Soſimene, Theopolemo, Metro/HISTORIAE
doto, Solone, Lyco, Olympiade ThebaPhyllino, Petreio, Mictione, Glaucia, ¹ te.
XXII. cõtinetur de autoritate her/ tibus herbis formæ gratia utenti/
bus cap.x Quod herbis ueſtes inficiantur cap. jr De corona graminea cap. Inr De raritate eius cap. imnj Qui ſoli corona ea donati cap.v Oui ſolus centurio coronatus cap. vr Medicinæ ex teliquis ornamẽtis,& eringe
caput* VII De herba quã centũ capita uocãt cap.vmmj De acano& glycyrrhiza cap. IX De tribulo& generibus eius,&
caput G X De ſtœbe& medicinis eius cap. Xx.
De hyppophye,hyppope:& medicinis ea
rum cap.XII De urtica& medicinis eius cap. XIII De lamio& medlicinis eius cap. XxIIIr De ſcorpiõe, generibusq́; ac medicinis eius
caput EV De leucacantha,& medicinis cap.„.
De helxine, perdicio, parthenio, ſiderite,&&
medicinis eius cap.xvIr De chamęleonte, generib. ac medicinis eius caput XvIT
De coronopo,& medicinis eius cap.xix De anchuſa,& pſeudanchuſa,& medicinis earum cap. xx De onochelo, anthemi, loto,& lotometra, heliotropio, tricocco,& adianto ſiue callitricho 1“ cap.xxx De picride, theſio, aſphodelo, halimo, acan tho,& bupreſti, elaphoboſco, ſcandice, iaſione,& de caucalide, ſio, ſillibo, ſcoly/ mo⸗ſiue limonio, ſoncho, cõdrillo ſiue cõdrilli,& boletis cap. Xxxn. De fungis,& ſilphio,& de laſere cap. xxiIr De natura mellis& aqua mulſa,& quare genere ciborum mores immutentur, et de melitide,& cera:& contra compoſitiones medicorum cap. XxXIIII Medicinæ ex frugibus cap.xxv
Summa medicinæ& hiſtoriæ& obſeruati
28I“
ones DccccvI. 1 Ex auto/

c. PLIN Ex autoribus Iiſdem quibus priore libro,& præ Chryſermo, Eratoſthene, Alcæo. Ibro XXII. continet᷑ de culti De medicinis uuarum recentium& de ſarmentis uuarũ,& uinaceis, et de una the riace,& de uua paſſa,& aſtaphide er aſta phiſagria,& pituitaria,& labruſea,& de uite alba.& nigra,& de muſtis,& uini ge neribus,& aceto 8 cap.; De aceto ſcillino,& oxymell pa,& fe/ ce uini, aceti& ſape cap. Ij De oleis& folijs oleæ, Hore& cinere,& de oliua alba& nigra,& de amurca cap. III De folijs oleaſtri,& œnanthino oleo,& cicino,& amygdalin laurino,& myr/ teo, chamæmyrſino,& cupreſſino,& citreo,& carino cap. 1111 o palma,& de palma clata 1 ſingulorũ generum(cap. v flore, folijs, fructu, ramis, cortice, ligno, ſuc
cap. VvI De piris
08
is& eorũ obſeruationibus,& de ſicorũ obſeruatione,& caprifico& erineo, & aliorum generibus medicinæ cap. vnj De pineis& amygdalis, et nuce auellana, et nuce iuglãde,& piſtacijs, et caſtaneis, ſiliquis, cornu,& unedone,& lauro vII De myrto ſatiua,& myrtidano& myrto
ſylueſtri cap. IX Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruationes MccccCXIX. · Ex autoribus C. Valgio, Pompeio Leneo, Seſtio Nigro qui Græce ſcripſit, Iulio Baſſo qui item An tonio Caſtore, M. Varrone, Cornelio Cel/ ſo, Fabiano Externis Theophraſto, Democrito, Orpheo, Py/ thagora, Magone, Menandro qui biochre ſta ſeripſit, Nicandro, Homero, Heſiodo, Muſæo, Sophocle, Anaxilao. Medicis
Mneſtheo, Callimacho, Phania phyſico, Simo, Timariſto, Hippocrate, Chryſippo, Diocle, Ophione, Heraclide, Hiceſio, Dio nyſio, Apollodoro Cittienſe, Apollodoro Tarẽtino, Praxagora, Pliſtonico, Medio, Dieuche, Cleophanto, Philiſtione, Aſcle/ piade, Crateua, Petronio Diodoto, Iolla,
SNATVRALIS
Eraliſtrato, Diagora, Andrea, Mnelicle, Epicharmo, Damiõe, Dalione, Soſimene, Theopolemo, Metrodoro, Solone, Lyco, Olympiade Thebana, Phyllino, Petrino. Mictione, Glaucia, Xenocrate.
Ibro x α II. continentur medicinæ ex
Larboribus ſylueſtribus—
Medicinæ ex arboribus ſylueſtribus cap. Lotos cap. Ilj Glans cap. In
De cocco ilicis,& galla,& uiſco, pilulis, glan de, et de cerri radice,& ſubere cap. IIII De fago et cupreſſo, et cedro magna,& de cedride, galbano cap. v
De ammoniaco,& ſtyrace, et ſpondylio, et
ſphagno et terebintho,& camæpyti,& pityuſa, et reſinis,& picea et lentiſco ca. vi De pice ſpiſſa& liquida,& palimpiſſa,& piſſaſphalto,& zopiſſa,& tæda,& lẽtiſco De platano,& fraxino,& acere,(cap. Vni & alba populo, et ulmo, et tilia,& ſambu,co,& iunipero cap. VvIII De ſalice,& amerina,& uitilibus,& erice caput ,X De uirga ſanguinea, et ſilere,& liguſtro,& alno, et edera, et ciſtho, et ciſſo,& erythra no, et cham æciſſo, et ſmilace,& de clema/tide cap.x De harundine,& papyro, ebeno, et rhodo/dendro, de rhue erythro& erythrodano alyſſo, et radicula,& apocino, et roremari no, et canchry, et ſabina, et ſelagine,& ſa/ mulo,& gummi medicinis cap. x. De ſpina Arabica,& ſpina alba,& acan/ thio,& acacia 8 cap.xinj De uulgari ſpina et ſylueſtti,& de eryſiſce/ ptro, et de apẽdice ſpina, et pyxacantho, & paliuro, aquifolia,& taxo,& rubis me dicinæ cap. xrIt De cynosbato& Idæo rubo,& rhamno, & lycio,& ſarcocolla,& de oporice medicinæ cap. XIIII
De chamædrye, et chamædaphne,& cha/
melæa,& chamæſyce,& chmæciſſo,& chamæleuce, et chamæcypariſſo, et ampe lopraſo,& ſtachye,& clinopodio,& cen/tunculo,& clematide Aegyptia medicinę caput De aro,& dracũculo, dracõtio,& ari,& mil/ lefolio
XV

lefolio,& herba eiuſdẽ nominis,& pſeu/dobunio,& myrrhi,& onobrychi, medi/ cinæ’ cap. XxVI De coriaceſia,& callicia,& menaide,& alijs uigintitribus,& medicinis earũ quas qui/dam magicas eſſe dicunt,& de cõſidia,& de aproxi,& recidiuis amorum cap. xvn De eriphia,& lanaria,& ſtratioti medicinæ De herba quæ naſcit᷑ in capite(cap. xvmj ſtatuæ,& de herba è fluminibus,& her/ ba lingua,& cribro,& fimetis,& rhodora,& impia,& Venetis pectine, et nodia, & philantropo, et canaria lappa,& tordile, et de gramine,& dactilo,& fœnogræ co medicinæ cap. xix Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruatio/nes MNCCCCXVIII. Ex autoribus C. Valgio, Pompeio Leneo, Seſtio Nigro qui Græce ſcripſit, Iulio Baſſo qui item, An tonio Caſtore, M. Varrone, Cornelio Cel/ ſo, Fabano FEvxternis Theophraſto, Apollodoro, Democrito, Orpheo, Pythagora, Magone, Menãdro qui biochreſta ſcripſit, Nicãdro, Domero, Heſiodo, Muſæo, Sophocle, Anaxilao. Medicis Mneſtheo, Callimacho, Phania phyſico, Simo, Timariſto, Hippocrate, Chryſippo, Diocle, Ophione, Heraclide, Hiceſio, Dio nyſio, Apollodoro Cittienſe, Apollodoro Tarẽtino, Praxagora, Pliſtonico, Medio, Dieuche, Cleophanto, Philiſtione, Aſclepiade, Crateua, Petronio Diodoto, Iolla, Eraſiſtr ato, Diagora, Andrea, Mneſicle Epicharmo, Damiõe, Soſimene, Theopole mo, Metrodoro, Solone, Lyco, Olympia/ de Thebana Phyllino, Petrino, Mictione, Glaucia, Xenocrate. Ibro XxXv. continentur naturæ herba rum ſponte naſcentium, autoritas her/ barum,& de origine uſus earum. Naturæ herbarum ſponte naſcentiũ cap. j
Qui latine uſus herbarum ſcripſerint,&
quando ad Romanos notitia earũ perue nerit,& qui primi Græcorũ de his com/ poſuerint,& de herbarum inuentione,& antiqua medicina,& quare minus exerce antur eorum remedia,& de cynorhodo,
HUIS TORIAEHLIBER 1
2
de dracunculo medicinæ
cap. 1j odam peſtifero fonte Germaniæ,& itãnica,& maximis morborum do/
loribus cap. 11r De moly,& dodecatheo,& pæonia, uel robo, uel glycyſide,& panace, uel
& heraclio, et panace Chironio, ace centaurio, uel pharnaceo,& he/
raclio ſiderio,& hyoſcyamo, uel apollina
tercangeno cap. IIII arthẽio,. hermupoa ſiue po/ lali,& achilleo,& panace hera illefolio,& de ſcopa regia. ucrio, ſplenio, de melam/ ro, quot᷑ue eorum gene/ oro& albo medicinæ uõ ſumendũ,& qui od mures necet ca. v
ri ſi
tius merct cleo, ſideri & hemioni
& quando detur, bus nõ dandũ,&
polemonia uel phileteria ma,& eupatorio,& centaurea nea,& de lepto cẽtaureo libadio, felle ter/ ræ& triorche medicinæ cap. De clymeno,& gentiana,& lyſmachia,& parthenide,& artemißa,& ambroſia,& nymphea,& heraclio,& euph otbie e dicinæ
& buphthalmo.& ſcythica, et hippice,& de iſchæmone,& de betonica, et cantabri ca,& conſiligine,& hiberida,& chelido/nio,& canaria,& elaphoboſco,& dictamo,& ariſtolochia, et qd eius delectatiõe aduolent piſces,& ſtatim capiant᷑, et medi
cinæ contra ſerpentium ictus ex herbis
quas ſuperius nominauit cap. vnj
De argemonia,& agarico,& echio,& hyoſcyamo,& hierobotane,& blattaria,& le monia,& quinquefolio, et dauco, et perſo lata,& arcio,& cyclamino, et peucedano, omnia ad ſerpentium ictus cap.ix De ebulo,& uerbaſco,& thelyphono,& cõtra ſcorpionum ictus,& rubetarum& canũ morſus,& generaliter contra omne uenenum cap.x Remecdia ad capitis uitia cap. xr De centaureo,& chelidonio,& panace,& hyoſcyamo& cuphorbio ad oculorum uitia cap. xir 83; De ana/
8 cap. II De plantagine,& bugloſſa,& cynogloſſa,

De anagallide ſiue corchoro,& manc gora ſiue circeio,& cicuta,& creth grio,& molybdena,& capno,& acoro, & iride, cotyledo, aizoo,& andrachne,& erigero,& de ephemero,& de labro Ve/neris,& de ranunculo, ad oculorũ, auriũ, xm Summa medicinæ& hiſtoriæ& obſeruati ones MNccx-lI. Ex autoribus Sex. Gallico, Pompeio Lenęgo gro qui Græce ſcriplit, Iulio Antonio Caſtore. Corne
Theophraſto, Apollodoro, Democrito, Iuba, Orpheo, Pythagora, Magone, Me/ nandro, qui biochreſta ſcripſit: Nicandro, Homero, Heſiodo, Muſæo, Sophocle, Medicis . nacho, Phania phyſico, Simo, Hippocrate, Chryſip. hione, Heraclide, Hiceſio, Dioollodoro Cittienſe, Apollodoro Tarentino, Praxagora, Pliſtonico, Medio Dieuche, Cleophanto, Philiſtione, Aſcle/ iade, Cratena, Iolla, Eraſiſtrato, Diagora, Andr. Mnelicle, Epicharmo, Damiõe, So ſimene, T'heopolemo, Metrodoro, Solone, Lyco, Olympiade Thebana, Phyllino, Petreio, Mictione, Glaucia, Xenocrate. 8 Ibro xxvi. cõtinẽtur reliquæ per mor borum genera medicinæ,& de nouis morbis,& de lichene quid ſit,& quando primum in Iltalia cœperit,& carbunculo, elephantiaſi& colo cap.I Laus Hippocratis cap. 1I De noua medicina,& Aſclepiade medico & qua ratione ueterẽ medicinã mutauerit Irriſio magicæ artis,& de lichene(cap.ur eiusq́; remedio,& faucium cap. IIII
Ad ſtrumas,& ad digitos& ad pectus,&
8 4 Hnn
4
ad tuſſim medicinæ cap. v De uerbaſco& cacalia uel tuſſilagine& be — chio& ſaluia, ad tuſſim cap. vr.
Ad lateris dolores& pectoris,& ad orthopnœas ad iocineris dolorem, cordis dolo ri, pulmoni, urinę, tuſſi, pectori, ulceribus,
renibus, hepaticis, ad uomitionem& ſin/
gultus, pleureticis, lateri cap. VvII
NATrVRAIIS
„, 22,
De omnibus uitijs uentris& remedijs,& eorum quæ citca uel intra ſunt,& de aluo ſiſtenda,uel ſoluenda cap.vmmj
De pulegio& argemone cap. Ix
De nymphæa,& abſtinẽtia& appetentia Veneris, et de ſatyrio erythrococco, et cra tegi& ſideriti cap.x
Medicinæ generales de pedibus, talis, articulis, neruis, et remedia cõtra morbos qui totũ corpus occupãt,& de merthryda&
uigilijs, paralyſi,& de febribus frigidis& febræ iumentorum,& phreneticis& cha mæacta& aizoo,& igne ſacoo cap. xr
Ad luxata membra,& cõtra morbũ regiũ, &cõtra furunculos,& fiſtulas,& inflationes,& ambuſtionem,& contra alios mor bos, ad neruos& ſanguinem cap. xn
De herba equiſeto, nymphiæa, peucedano, ſiderite, alijsq; pluribus ad ſanguinem ſi/ ſtendum utilibus,& ſtephanomeli& eri/ ſithale,& contrauermes cap. xiII
Adulcera& plagas,& ad uerrucas tollendas,& de polycnemo cap. XIIII
De pluribus experimẽtis ad mulierũ men/ ſes& uuluæ morbos,& partus eijciẽdos & continẽdos,& cutis in facie uitia,& ca pillum tingendum& tollendũ, et quadru pedum ſcabiem cap. xv
Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruatio/ nes McCccXCII.
Ex autoribus
M. Varrone, C. Valgio, Pompeio Leneo,
Seſtio Nigro qui gręce ſcripſit, Iulio Baſſo,
qui item, Antonio Caſtore, Cor. Celſo.
8 Externis
Theophraſto, Apollodoro, Democrito,
Iuba, Orpheo, Pythagora, Magone, Me/
nandro, qui biochreſta ſcripſit, Nicandro,
Homero, Heſiodo, Muſæo, Sophocle,
Xantho, Anaxilao. Medicis
Mneſtheo, Callimacho, Phania phyſico,
Tiwmariſto, Simo, Hippocrate, Chryſippo,
Diocle, Ophione, Heraclide, Hiceſio, Dio
nyſio, Apollodoro Tarentino, Praxagora,
Pliſtonico, Medio, Dieuche, Cleophanto,
Philiſtione, Aſclepiade, Crateua, Iolla, Eraſiſtrato,. Diagora, Andrea, Wneſicle, Epi
charmo, Damione, Theopolemo, Metrodoro, Solone, Lyco, Thebana Olympia/ de, Phyllino

HISTORIAE de, Phyllino, Petreio, Mictione, Glaucia, Xenocrate. G
Ibro uigeſimoſeptimo continentur re/ 28 liqua herbarum genera cap.j De aconito& panthera quæ extingaitur
aconito cap. II uod omnium creaturarũ cõditor ſit deus De Aethiopide& agerato,&(cap. In aloe,& alcea& alipo,& alſina,& androſa ce,& androſæmo,& ambroſia,& anoni, X& anagyro,& anonymo cap. III De aparine& arctio& aſpleno& aſclepia de& aſtere uel bubonio, et aſcyro uel aſcy roide,& aphace& de alcibio& alectorolopho cap. v De alo cap. vi De alga& actea& de ampeloagtia& ab/
ſinthio cap. VII
De ballote& botrye fruticoſa& brabylla & bryo, bupleuro& catanance, calla& circeia& cirſio et crategono& thelygono & crocodilio& cynoſorchi& chryſola/ chano& cucubalo& conferua cap. VmII
De cocco gnidio& dipſaco& dryopteri& dryophono& elatine& empetro ſiue cal cifraga,& epicacti uel elleborine,& epimedio& enneaphyllo& filice,& de fe/ more bubulo. cap.x
De glaucio& glyciſide& gnaphalio ſiue chamæzelo& galedrago& holco& hy/ oſiri& holoſteo& hypopheſto cap.
De hypogloſſa& hypicoo, idæa, iſopiro, lathyri, ſeontopetalo, lycopſide,& litho/ſpermo, lapide uulgari, de limeo, leuce,& leucographi cap. x.j
De medio& myoſota& myagro& natri ce& othone& onoſma& onopordo& oſiri& oxye& batrachio& polygono& phyllãdrio& phalari polyrrhizo& pro/ſerpinaca& de rhacoma,& de reſeda&
ſtœechade cap. XII
De ſolano& ſmyrnio& telephio& tricho mane& thalietro& thlaſpe& tragonia & tragoni& trago& tragopogo& ſpon dyli,& quod quidam morbi in quibuſdã non ſunt gentibus cap. XIII
Summa medicinæ& hiſtoriæ& obſerua/ tiones pccII. Ex autoribus
Pompeio Leneo, Seſtio Nigro, qui græce
HIEER r ſcij Cor. Celſo.
Externis
ito, Ariſtogitone, O rpheo, Pythagoagone, Menandro, qui biochreſta ſeri Medicisſtheo,& cæteris ijſdem quibus in prio re libro
1 Ibro XXvIIIcõtinentur medicinæ ex
anitmnalibus cap.j An ſit in medendo aliqua uis uerborum,& ſanari& depelli cap. II
Remedia ex homine cõtra magos cap. In7
De quibuſdam ſortilegijs& ſaliua homi/ nis cap. IIII De obſeruatione uictus cap. v De ſternutamento& Venere, et cæteris re medijs cap. vij
De remedijs mulicbr 8e bn
Medicinæ ex animalibus peregr nis.& ele/ phanto& leone,& de camclo& hyena & crocodilo& chamæleonte& ſcinco&
hippopotamo& lyncibus cap. vIIr
Medicinę cõmunes ex feris animalibus, aut
eiuſdẽ generis placidis, lactis uſus,& ob/ ſeruationes,& de caſeis, butyro& adipe Medicinæ de apro& capris& equis feris,& remedia ex beſtijs contraomnes morbos cap.x De remedijs ad morborum multa genera ex animalibus egp. x2 Ad faciei uitia, ceruicis& pectoris morbos Ad ſtomachi,lumborũ,& re/ num uitia cap. xIII Ad aluum ſiſtendam, cœliacos,& dyſente ricos inſſationes alui, rupta, tenaſmon,& tineas,& colum cap. XIII Adueſicæ cruciatus, et calculos, de genitaliũ & ſedis uitijs& inguinũ remedijs ca.xv
Ad podagras, morbum comitialem, ſidera
tos, oſſaq́; fracta remedia cap. xvr Ad melancholicos, lethargicos, hydropicos, ignem ſacrum,& ad dolores neruorum remedia Ad ſanguinem ſiſtendum,& contra ulcera
& carcinomata,& ſcabiẽ remedia, et quæ infixa corpori extrahunt,& quæ cicatricicap. XxVIII
bus proſunt
8. Admu
pſit, lulio Baſſo, qui item, Antonio Caphraſto, Apollodoro qui item, De?
(cap. Ix
(cap.xir.
cap. XVII

c. PLINITI Ad muliebria mala medicinæ& ad infan/ tiũ morbos,& Veneris remedia cap.&rx Mira de animalibus c Sũma medicinæ& hiſtorię& obſeruatiõ cL.XXXV. Ex autoribus M. Varrone, L Piſone, Fabiano, Antiate, Verrio flacco, Catone Cenſorio, Sergio Sulpitio, Licinio Macro Malſurio, Seſtio Nigro, qui græce ſcripſit, Bytho Dyrracheno, Ophilio medico, Gra nio medico. Externis Democrito, Apollonio, qui& irſin, Mile to, Artemone, Sextilio Anteo, Homero, Theophraſto, Lyſimacho, Attalo, Xeno/crate, Orpheo, qui Diophios, Archelao q item, Demetrio, Sotira, aide, Elephantide, Salpe, Olympiade I ebana, Diotimo, Iolla, Mictione Smyrhæo, Aeſchine medi co, Hippocrate, Ariſtotele, Metrodoro, lca cida medico, Heſiodo, Dialcone, Cæcilio Bione qui peri dynameon, Anaxilao, Iu/barege. 1 Ibro xxx& continentur medicinæ ex animalibus De origine medicinæ& quando primum
de Chryſippo,& Eraſiſtrato,& empi/ rice,& Herophilo,& reliquis illuſtribus medicis,& quoties ratio medicinæ muta/ ta ſit,& qui primus Romæ medicus,& quando& ꝗd de medicis antiqui Roma/
ni iudicauerint,& uitia medicinæ cap.] De medlicinis lanarum cap. 1I De ouorum natura cap. 11.
Remedia de cane,& ex animalib. quæ pla/cida non ſunt ſed fera,& ex uolucribus,& contra morſus phalangiorum cap. IIII De ſeuo ſtruthiocamelino,& cane rabido & lacerta& anſeribus,& columbis,& mu ſtelis remedia cap. v Ad alopecias tollendas,& ad pilos redden dos,& adlendes tollendos,& ad palꝑ ebras,& ad glaucomata,& ad oculos& pa rotidas remedia cap. vi Summa medicinæ& obſcruationes DxXXI
8 Ex autoribus M. Varrone, L. Piſone, Verrio Flacco, An/ tiate, Nigidio, Caſsio Hemina, Cicerone, 8 Plauto,Cello.Seſtio Nigro, qui græce ſcri/
v
clinice,& quando primum iatraleptice,&
ATVRALIS
pſit, Cæcilio medico, Metello Scipione, O/ uidio poeta, Licinio Macro. Externis Philopatore, Homero, Ariſtotele, Orpheo, Democrito, Anaxilao. Medicis Botrye, Apollodoro, Archidemo, Anaxi/ lao, Ariſtone, Xenocrate, Diodoro, Chry/ ſippo philoſopho, Horo, Nicandro, Apol,lonio Pitaneo. Ibro xxx cõtinentur medicinę ex ani Ih reliquæ prioris libri De origiae magicæ artis, quando& à quibus cœperit,& à quibus celebrata fuerit, & reliquæ ex animalibus medicinæ cap.x De ſpeciebus magiæ, Neronisq;& mago/ rum deteſtatio cap. II De talpis.& reliquæ medicinę per morbos digeltæ in animalibus, quorũ genera pla/ cida iunt autfera cap. IIr Quomodo cõmendetur os,& cõtra macu/las faciei,& ad faucium uitia cap. IIII Ad ſtrumas exulceratas, ad humerorum& præcordiorum dolores cap. v De pulmonũ uitijs, iecoris& ſanguinis re/ iectionibus 8 cap. vj Ad dyſentericos& uẽtris mala remedia vir Ad calculos& ueſicæ dolores, teſtiumq́;,& inguinum tumores,& ad panos cap. virr Ad podagras& articulorũ dolores cap. ix Remedia aduerſus morbos toti corpori X Contra morbum regium& phreniticos,& contra febres& hydropicos cap. xlx Ad ignẽ ſacrũ,ad carbunculos, furunculos, ambuſta, neruorũq́; cõtractiones ca. xII Ad ſanguinem ſiſtendum,& tumores uul/ nerum,& ulcera, uulnera,& alia mala ex animalibus remedia cap. XIII Ad muliebria mala medenda,& cõceptus maturandos cap. XIIII Promiſcuæ medicinæ cap. xv De miraculis quarundã beſtiarũ cap. xvi Summa medicinæ& obſeruationes octin/ gentæ LII Ex autoribus M. Varrone, Nigidio, M. Cicerone, Seſtio Nigro qui græce ſcripſit. Licinio Macro. xternis Eudoxo, Ariſtotele, Iermippo, Homero, Apione, Orpheo, Democrito, Anaxilao.
Medlicis

. Medicis
Botrye, Horo, Apollodoro, Menãdro, Ar chimede, Kriſtone, Xenocrate, Diodoro, Chryſippo, Nicãdro. Apollonio Pitan go. Ibro&᷑αꝘ x continentur medicinæ ex
7aquatilibus,& aquarum mirabilia. Aquarum mirabilia cap. De differentia aquarum medicinis& obſer uationibus cCcLxvI. cap. II De qualitate aquarũ in ſalubritate uel com/
moditate eatum cap. III Aquarum ſubito naſcentium aut deſinentium ratio 1b cap. IIII Obſeruatio hiſtorica cap. v
Ratio aquæ ducendæ,& quomodo medica tis utendum,& quid proſit nauigatio,& medicinæ aquæ marinæ cap. vij
De generibus ſalis& confecturis,& medicinis,& obſeruationibus cap. vII
De ſcombro piſce,& muria,& alece ca. vinDe natura ſalis& eius medicinis cap. IX
De nitri generibus& confecturis,& medi/ cinis,& obſeruationibus cap. x
De ſpongiarum natura cap. xx
Summa medicinæ hiſtoriæ& obſeruatio/
nes nongentæ uiginti tres
Ex autoribus
M. Varrone, Caſsio Parmenſe, Ciccrone,
Mutio, Cornelio Celſo, Trogo, Ouidio,
Polybio, Sornatio Externis
Callimacho, Cteſia, Eudico, Theophraſto
Eudoxo, Theopompo, Polyclico, Iuba, Ly
co, Apione, Epigene, Pelope, Apelle, Democrito, Thralillo, Nicandro, Menandro
comico, Attalo, Saluſtio Dionyſio, An/
drea, Nicerato, Hippocrate, Anaxilao. Ibro xxxIcontinentur reliqua medi cinæ ex aquatilibus.
De echeneide piſce,& mirabili eius proprie tate, de torpedine& marino lepore,& mi rabilia rubri maris cap.I
De ingenijs& manſuetudine quorundam piſcium,& ubi ex manu edant,& ubi re/
ſponſa dantur ex piſccbus cap. 1I
De his quibus in terris& in aquis uictus eſt,& de caſtoreis medicinæ& obſerua/ tiones cap. 11I
De teſtudine,& multorum piſcium medici/
næ& obſeruationes cap. IIn
HISTORIAE
Licinio Macro, Trehio Nigro, Seſtio NiLIBER 1 aquatilibus, quomodo remedia in mor s digeſta ſunt,& primum contra uene uenenata animalia cap. v eis& purpuris,& alga& eorum re/ſa cap. vr alopecias& capillos,& oculorũ& aurientium,& faciei uita cap. vnj cap. VvIII ris uitia, laterumq́;, ad ſtomachi, liæ promiſcuæ medicinæ cap. Xα nium generum& contra dicap.*&
Animalium
cLXXVI gen
Summa medic
tiones nongentꝓ uiginti octo Ex autoribus
gro qui gręce ſcripſit. C Hemina, Mœcenate, Externis Iuba, Andrea, Salpe, Apione, Pelope,& pelle Thaſio, Thraſillo, Nicandro 1 Ibro trigeſimotertio continentur natu ræ metallorum 1 Quæ prima cõmendatio metallorum at i, & de origine anulorum aureorum,& m do auri apud antiquos,& equeſtri ordi", ne,& de iure annulorũ aureorum cap. 1 De decurijʒ iudicum,& quoties nominae/ queſtris ordinis immutata,& donis mili/ taribus,& quando primum corona au/ rea cap. II De reliquo uſu auri in uiris& muſieribus& de nummo aureo,& quãdo primũ ſigna tum eſt æs, argentũ& aurũ,& antequam ſignaret᷑ qui mos in ære,& quæ maxima pecunia primo cenſu, et quoties& quibus temporibus autoritas auri cap. III Ratio naturalis auri inueniendi,& quando primũ aurea ſtatua,& medicinæ ex auro caput 8 1111 De chryſocolla,& medicinæ ex chryſocol la vi.& mirabilis natura eius glutinandis inter ſe perficiendisq; metallis cap. v De argento,& argento uiuo,& ſtibio ſius alabaſtro,& ſcoria argenti,& de ſpuma argenti cap. VI De minio quantæ autoritatis fuerit a2pud Romanos
poeta, Caſsio

c. PLINII Romanos,& inuentione eius,& ci baris ratione in picturis,& mediei generibus minij,& ratione eius in ris c
De hydrargyro, de argento inaura coticulis in argenti generibus& mentis
De ſpeculis& Aegyptio argento
De immodica pecunia,& quorũ opes fuerint,& quãdo primu
7
Romanus ſtipem ſparſerit cap.x De luxuria& frugalitate in uaſis,& lectis argenteis, quando lances immodicæ factæ 1. cap. X. De ſtatuis argenteis,& cælatura argenti,& cæteris quibuſdam cap. XII De ſile,& ceruleo,& neſtoriano,& cilono, õ omni anno æqualiter ſpecies
cap. xIII
iſtoriæ& obſeruatio/
ErxvD autoribus Antiate, Verrio, M. Varrone, nelio Nepote, Meſſala, Ruffo, Marſo poeta, Butho, Iulio Baſſo qui de medicinis Iræcce ſcripſit, Seſtio Nigro qui itẽ, Fabio Veſtale. Externis Democrito, Metrodoro Scepſio, Menæ/ chmo qui de toreutice ſcripſit, Xenocrate ꝙ item, Antigono qui itẽ, Heliodoro qui de Athenienſium anathematis, Paſiteſe qui admirabilia opera ſcripſit, Nymphodoro, Timæo qui de medicina metallica ſcripſit, Iolla, Apollodoro, Andrea, Heraclide, Dia gora Botryẽſe, Archimede, Dionyſio, Ari ſtogene, Democrito, Mneſicle, Attalo me/ dico, Xenocrate Zenonis, Theomneſto.
2la,& ferri,& plumbi,& ſtanni cap.
Genera æris, quæ Corinthia, quæ Deliaca,
quæ Aeginetica cap. 1I
De candelabris& templorũ ornamẽtis III
Quando primum ſimulacrum Romæ fa/
ctum,& de origine ſtatuarum,& honore
“ ſtatuarũ,& generibus,& figuris cap. ini De ſtatuis togatis,& quibuſdã alijs,& qui-/ bus primum in columna,& quando ro/ſtra,& quando primum publice,& quæ primum ſtatuæ Romæ cap. v
ATVRALIS
Ibro XXXIII continentur æris metal
De ſtatuis ſine tunicis,& quibuſdam alijs, & quæ prima Romæ ſtatua equeſtris,& quãdo oẽs ſtatuę priuatim& publice ſub latæ& quibus Romæ mulieribus,& quę primæ ab exteris publice poſitæ cap. vr
De antiquis ſtatuarijs,& pretijs ſignorum immodicis,& coloſsis in urbe celeberri/ mis cap. vrr
Nobilitates ex ære operum& artificum
cccLXVI cap. VvII
Differentiæ æris& mixturæ,& de ſeruan/ do ære cap.ix
De cadmia medicinæ cap. x
De ſcoria& flore& ſquama æris, et ſtomo/ mate,& ærugine,& hieracio cap. xr
De ſcolecia,& chalciti,& miſy,& ſory,& chalcanto cap. xn
De pompholyge,& ſpodo,& antiſpodo, & diphryge,& triente Seruilio cap. xrIr
De ferro& ferreis metallis, differentiæ ferri caput XIIIT
De temperatura ferri,& medicinæ ex ferro& ærugine,& rubigine,& ſquama ferri,& hygremplaſtro cap. xv De plumbi metallis,& albo plumbo,& niro cap. XVvI
De ſtanno,& plumbo argentario,& quibuſdam alijs cap. xvn Medicinæ de plumbo& ſcoria plumbi, de molibdena ſiue galena, de plimmythio & ſandaracha cap. xvmmI Summa, res,& hiſtoriæ,& obſeruationes pcccxv Exautoribus L. Piſone, Antiate, Verrio, M. Varrone, Meſſala, Ruffo, Marſo poeta, Butho, Iulio Baſſo qui de medicina græcẽ ſcripſit, Se ſtio Nigro qui item, Fabio Veſtale. Externis Democrito, Metrodoro Scepſio, Menæ chmo qui de toreutice ſcripſit, Xenocrate qui item, Antigono qui item, Duride qui item, Heliodoro qui Athenienſiũ anathe/ mata ſcripſit, Nymphodoro, Andrea, Heraclide, Diagora Botryenſe, Iolla, Apollo/doro, Archimede, Dionyſio, Ariſtogene, Diomede, Mneſicle, Kenocrate Zenonis, Theomneſto. 2 Ibro triceſimoquinto continetur ho/ 12. nos picturæ 1 . Honos

Honos imaginum cap. Ij Quando primũ clypei imaginũ publice,& quando in domibus poſiti,& de picturæ initijs,& monochiromato, et ptimis picto ribus,& antiquitate picturarũ in Italia 1j De pictoribus Romanis,& quãdo primũ dignitas picturæ,& qui uictorias ſuas pictura propoſuerunt,& quando externis picturis dignitas Romæ cap. IInj Ratio pingendi, de pigmentis cap. v De coloribus natiuis& factitiſs cap. vi Qui colores udo nõ inducantur,& quibus coloribus antiqui pinxerunt,& quando primum gladiatorum pugnæ propoſitæ ſunt 8 cap. VvII De ætate picturæ, operum& artificũ indi/ catura, nobilitates cccv cap. vIII Primum picturæ certamen,& qui primi pe nicillopinxerunt cap.Ix
De auibus per picturam deceptis,& quid Ddifficilimum in pictura cap.x
De auium cantu compeſcendo,& quis en/ cauſto& penicillo primus lacunaria& ca meras pinxerit, ſparſimq́; pretia mirabilia picturarum
Pſaſtices primi inuentores, de ſimulacris& uaſis fictilibus,& pretio eorum cap. xlt
Terræ uarietates,& de puluere Puteolano,
& alijs terræ generibus quæ in lapidẽ uer
tuntur. cap. XIII De parietibus fornaceis& lateritijs,& eotũ ratione cap. XIIII De ſulphure& alumine,& generibus eorum& medicinæ cap. Xxv De terra Samia& eretria& Chia& Sele/nuſia pigniti& ampeliti medicingc XxVvI
Cretæ genera ad ueſtium uſus, cimolia, ſar/
da, umbrica, ſaxũ, argentaria cap. xVvII.
Qui& quorũ liberti præpotẽtes cap. xvim
Deterra ex Galatha,& terra Clupea, terra
Balearica, terra Ebuſitana cap. XIX Sũma medicinæ& hiſtoriæ& obſeruatio/ nes DccccL VI Ex autoribus
Meſſala oratore, Meſſala ſene, Feneſtella, Attico, Verrio, M. Varronc, Cornelio Ne pote, Decio Eculeone, Mutiano, Meliſſo, Victruuio, Caſsio Seuero, Longulano, Fa bio Veſtale qui de pictura ſcxiplit.
cap. XI 1
HIS TORIAE I1ER 1 Honos picturcæ cap. 1
h Prternis Palitelc, Apelle, Melãthio, Aſclepiodoro,
Euphranore, Paraſio, Heliodoro, qui ana
themata ſcripſit Athenis, Metrodoro qui de architcctõice ſcripſit Democrito, Theo/ phraſto, Apione grammatico qui de me/ tallica medicina ſcripſit, Nymphodoro,
Andrea, Heraclide, Iolla, Apollodoro,
Diagora Botryenſe, Archidemo, Diony/
ſio, Ariſtogene, Demade, Mneſicle, Xeno
crate Zenonis, Theomneſto.
11 Ibro triceſimoſexto cõtinent᷑ naturę la —
pidum&laxurig marmotum cap. 1
Quis primus in publicis operibus oſtende/ rit 8 cap. II Quis primus peregrino marmore colum/ nas habuerit Romæ cap. mt
Qui primum laudati marmore ſcalpendo,
& quibus temporibus cap. III Nobilitates operum& artilicum in mar/ more cx xvl. de marmore pario& mau ſoleo cap. v
Quando primum marmorum in ædificijs
uſus,& quis primus Romæ cruſtauerit parietes,& quibus ætatibus quæq; marmora in uſum uenerint,& quis primus
marmora ſecuerit,& ratio ſecandi: de harena cap.· vVI
De naxio& armenio,& de generibus mar
morum 8 8 cap. VIE De alabaſtrite& lygdino& alabandico caput VIII De obeliſco Thebaico, Alexandrino,& de
illo qui eſt in circoo magno. cap. Ix De illo qui eſt in campo Mattio pro gno/
mone cap. x De tertio obeliſco Romæ in Vaticano XI De pyramidib. Aegyptijs& ſphinge xrr De labyrinthis, Aegyptio, Lemnio,& Italico cap. XIIE
De penſili horto,& oppido et templo Dia næEpheſiæ b De delubro Cyzici& lapide fugitiuo,& de echo ſepties reſonante,& æditicio ſine cla uo,& mirabilia æditiciorũ Romæ ca. Xv
De magnetis generibus& medicinis xvr
De lapidibus qui cito abſumũt corpora in eis cõdita,& de his qui diu ſeruant,& de
Aſio lapide& medicinis cius cap. xvmI
De ebore
cap. XIIII.

c. PLINII NATVRALIS
De ebote foſsili,& lapidibus oſſeis& pal/ matis,& aliorum generibus cap. æviir De corallio uel pyrite& medicinis eius,& oſtracite, de amianto lapide& medicinis eius, de militino lapide& uiribus eius, de gagate lapide& medicinis eius, de ſpon/ gijs& phtygio lapide& natura eius xxx e hæmatite quinque generibus eius,& ſchiſto(ceceaeqap. x De quatuor generibus actitis,& calamo& ſamio& arabo& pumicibus cap. xxx. De lapidibus mortariorum medicinaliũ,& mollibus lapidibus& ſpeculari lapide,& ſilicibus,& phengite,& cotib.& reliquis ad ſtructuram lapidibus, igni& tempe/ ſtatibus reſiſtentibus cap. xxII De ciſternis& calce& harenę generibus& mixtura calcis& harenæ& uitijs ſtructu/ ræ,& tectorijs& columnis cap. xxIII De medicinis calcis,& maltha& gypſo caput XNIII De pauimentis,& quando primũ Romæ, & ſubdialib. pauimentis& græcanicis,& quando primum cameræ cap. XXV De origine uitri,& ratione faciẽdi,& de ob/ ſidiano uitro,& generibus multiformiPlus uitri cap. XX&vI Ignium miracula,& medicinæ,& prodigia cap. XXVI Summa medicinæ& hiſtoriæ& obſerua/ tiones D. X XIII Ex autoribus M. Warrone, Cælio, Galba, C. Ictio, Mu, tiano, Nepote Cornelio, L. Piſone, Tube/ rone, Seneca, Fabio Veſtale, Annio Fœcia le, Fabiano, Catone Cenſorio. Victruuio. Externis Theophraſto, Praxitele, Iaba rege, Nican/dro, Sotaco, Sudine, Alexandro polyhiſto re, Apione, Pliſtonico, Duride, Herodoto, Euhemero, Ariſtagora, Dionyſio, Artemi doro, Bucorida, Antiſthene, Democrito, Demotele, Lycea. I Iſbro triceſimoſeptimo continetur ori/ go gemmarum.
De gemma Polycratis tyrãni& Pyrrhire/
9
’i 8
gis,& qui ſculptores optimi,& nobilita/ tes artificum,& quis primus dactyliothe/cam Romæ habuit cap.I De gemmis translatis in triumpho Pom/ pei,& natura cryſtalli& medicinis,& lu/ xuria circa ea,& quando primum inuen/
ta myrrhina,& luxuria circa ea,& natura
myrrhinorum,& quæ mentiti ſunt auto/ res de ſuccino cap. II De ortu& medicinis& generibus& luxu/ ria ſuccinorum,& lyncurio,& medicinæ
De adamantis generibus& me/(capenij dicinis,& margaritis cap. IIII
De ſmaragdi generibus,& gemmis uitidi bus translucidis cap.v De opali generibus.& uitijs,& experimen tis,& uarijs gemmis cap. VI De generibus carbunculorũ,& uitijs,& ex/ perimentis,& gemmis ardẽtibus cap. vrj De generib. topazij,& callaide,& de gem/ mis uiridibus nõ translucẽtibus cap. viII De iaſpidum generibus cap. x De quibuſdam gemmis per alphabeti or/ dinem cap.x De gemmis quæ à membris hominum co/ gnominantur,& quæ ab animalibus,& de his quæ à cæteris rebus cap. xr De gemmis naſcentibus& factitijs,& figu ris gemmarum cap. XII De ratione probandarũ gemmarum xlII Summa, res,& hiſtoriæ& obſeruationes. . ccc. Ex autotibus M. Varrone, Actis triumphorum, Mœc nate, Iaccho, Cornelio Bocho. 1 Externis 8 Iuba rege, Xenocrate Zenonis, Sudine, Aeſchylo, Philoxeno, Euripide, Nicãdro, Satyro, Theophraſto, Carete, Philomene
Democrate, Nenotimo, Metrodoro, Sota co, Pythea, Timæo Siculo. Nicea, Theoch,⸗,
reſto, Aſaruba, Mnaſea, Theomene, Ote/
ſia, Mithridate, Sophocle, Archelao rege,
Calliſtrato, Democrito, Iſmenia, Olympi/
co, Alexandro polyhiſtore, Apione, Horo
Zoroaſtre, Zactalia. Finis libri primi.

FIEI8Esv—
LE1ö1ö““
C-PLINII S.
NATVRALIS HISTORIAE LIBER SECVNDVS.
An finitus ſit mundus,& an unus SA b. 1
ſeternum, immẽſum, neq; genitum, neq; interiturũ unquam. Huius extera indagare, nec intereſt hominũ, nec capit humana coniectura mentis. Sacer eſt, æternus, immenſus, totus in ſcoto, imò uero ipſe totũ: finitus,& infinito ſimilis: omniũ rerũ Icertus,& ſimilis incerto: extrà, intrà, cuncta complexus in ſe, Aidemq; rerum naturæ opus,& rerum ipſa natura. Furor eſt, lmenſur̃ã eius animo quoſdã agitaſſe, atq; prodere auſos:ali/ os rurſus occaſione hinc ſumpta, aut his data, innumerabiles tradidiſſe mundos, ut toti/ dem rerum naturas credi oporteret: aut, ſi una omnes incubaret, totidẽ tamen ſoles, toti/ demq; lunas,& cætera etiam in uno& immenſa& innumerabilia ſidera: quaſi non ea/ dem quæſtione ſemper in termino cogitationis occurſura, deſiderio finis alicuius: aut, ſi 2ꝛ0 hæc inſinitas naturæ omnium artifici poſſit aſſignari, non illud idem in uno facilius ſit in telligi, tanto præſertim opere. Furor eſt, profecto furor, egredi ex eo:& tanquam interna eius cuncta planè iam ſint nota, ita ſcrutari extera: quaſi uero menſuram ullius rei poſſit agere, qui ſui neſciat: aut mens hominis uidere quæ mundus ipſe non capiat. De forma eius. Cap. I1
F Ormam eius in ſpeciẽ orbis abſoluti globatã eſſe, nomen in primis& conſenſus in
eo mortalium, orbẽ appellantiũ, ſed& argumenta rerum docent: non ſolum quia ta
lis figura omnib.ſui partibus uergit in ſeſe, ac ſibi ipſa toleranda eſt, ſeq; includit& conti net, nullarũ egens cõpaginum, nec finẽ aut initium ullis ſui partibus ſentiens, nec quia ad motũ quo ſubinde uerti debeatut mox apparebit) talis aptiſſima eſt: ſed oculorũ quoq; 30 probatione, quod cõuexus mediusq; quacũq; cernatur, quũ id accidere in alia nõ poſſit figura. De motu eius. e H Anc ergo formam eius.æterno& irrequieto ambitu inenatrabili celeritate, uiginti-/ L J. quatuor horarum ſpatio circumagi, ſolis exortus& occaſus haud dubiũ reliquere. An ſit immenſus,& ideo ſenſum aurium facile excedẽs, tantæ molis rotatæ uertigine aſſt dua ſonitus, non equidem facile dixerim, non hercle magis q́; circumactorum ſimul tin/ nitus ſiderum, ſuosq́; uoluentium orbes: an dulci quidem& incredibili ſuauitate concen/ tus, nobis qui intus agimus, iuxta diebus noctibusq́; tacitus labitur mundus. Eſſe innu/ meras ei effigies animalium rerumq́; cunctarum impreſſas, nec(ut in uoluctum notamus ouis)leuitate continua lubricũ corpus, quod clariſſimi autores dixere tenerũ, argumentis
40 indicatur: quoniã inde deciduis rerum omniũ ſeminibus, innumerę, in mari præcipue, ac
plerunq; cõfuſis mõſtrificę gignantur effigies. Præterea uiſus probatione, alibi plauſtri, alibi urſi, tauri alibi, alibi literæ figura, candidiore medio ſuper uerticem circulo. 1 Cur mundus dicatur. Cap, IIII FE Quidem& conſenſu gentium moueor. Nam quem udεοο Græci nomine ornamenti appellauerunt, eum& nos à perfecta abſolutacq; elegantia, mundũ. Cœlum quidem haud dubie cœlati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro. adiuuat re/ rum otdo, deſcripto circulo, qui ſignifer uocatur, in duodecim animaliũ effigies:& per i/ las ſolis curſus,congruens tot ſcculis, ratio.“
LCvNDI
vNDVvM,& hoc quod nomine alio cœlum appellare libuit, cuius circunflexu teguntur cuncta, numen eſſe credi par eſt.
a De qua
—
7 4’.. 7S2
/ 1[] 771 7 E0⁷ CV NAIA2 7
72
Aà „ 7.
h
ℳ„ 242
„ 49„ 7 I᷑m R,= C

9.
82
—2,—6ℳ 4
0
4
2 c.- PIINTINATVRALIS De quatuot᷑ elementis.“ Cap. v Ecde elementis uideo dubitari, qvatuor ea eſſe.Ignium ſummũo inde tot ſtellarum N collucentium illos oculos. Proximũ ſpititus, quem Græci noſtric; eodẽ uocabulo aera appellãt. Vitalẽ hunc,& per cuncta rerũ meabiẽ, totoq́; conſertũ: huius ui ſuſpen/ ſam, cũ quarto aquarũ elemẽto, librari medio ſpatio tellurẽ. Ita mutuo cõplexu diuetſitatis effici nexũ,& leuia ponderib. inhiberi, quo minus euolent: cõtraq́; grauia ne ruant, ſu/ſpendi leuibus in ſublime tendentibus. Sic pari in diuerſa niſu, ui ſua quęq; cõſiſtere, irre
quieto mundi ipſius cõſtricta circuitu:quo ſemper in ſe currente, imam atq; mediã in to/
to eſſe terrã, candẽq; uniuerſi cardine ſtare pendentẽ, librantẽ per quæ pẽdeat:ita ſolam immobilẽ circa eam uolubili uniuerſitate, ceandẽ ex omnib· necti, cidemqT́; omnia inniti. 10
De ſeptem planetis. Cap. vI FNter hane cœlumq́;, eodem ſpiritu pendent, certis diſcreta ſpatijs, ſeptem ſidera, quæ I ab inceſſu uocamus errantia, quum etrent nulla minus illis: eorũ medius ſol fertur ampliſſima magnitudine ac poteſtate: nec tẽpotum modo terrarumq́;, ſed ſiderum etiã ipſo rum cœliq; rector. Nunc mundi eſſe totius animũ, ac planius mentẽ, hune principale na/ turæ regimen, ac numen credere decet opera eius æſtimãtes. Hic lucem rebus miniſtrat, aufertq; tenebras: hic reliqua ſidera occultat, hic uices temporũ, annumq; ſemper rena/ ſcentem ex uſu naturæ tẽperat: hic cœli triſtitiam diſcutit, atq; etiam humani nubila ani/ mi ſerenat: hic ſuum lumẽ cæteris quoq; ſideribus fœnerat, præclarus, eximius, omnia in tuens,omia etiã exaudiens: ut principi literarum Homero placuiſſe in uno eo uideo. De deo. Cap. vII * Vapropter effigiem dei, formamq́; quærere imbecillitatis humanæ reor. Quiſquis Qa deus(ſi modo eſt alius)& quacũq; in parte, totus eſt ſenſus, totus uiſus, totus auditus, totus animæ, totus animi, totus ſui. Innumeros quidem credere, atq; etiã ex uirtuti/ bus uitijsq; hominum, ut pudicitiã, concordiam, mentem, ſpem, honorem, clementiam, fidem, autſut Democrito placuit) duos omnino, Pœnam& Beneficium, maiorem ad ſo cordiã accedit. Fragilis& laborioſa mortalitas in partes iſta digeſſit, infirmitatis ſuæ me/mor. ut portionibus quiſq; coleret, quo maxime indigeret. Itac; nomina alia alijs genti/ bus,& numina in ijſdẽ innumerabilia reperimus, inferis quoq; in genera deſcriptis, mor
bisq;& multis etiam peſtibus, dum eſſe placatas trepido metu cupimus. Ideoq́; etiam zo
publice Febris fanum in palatio dicatum eſt, Orbonæ ad ædem larium ara,& Malæ for tunæ exquilijs. Quamobrẽ maior cœlitũ populus etiam q́;ʒ; hominũ intelligi poteſt, cum ſinguli quoq; ex ſemetipſis totidẽ deos faciant: lunones Geniosq; adoptando ſibi. Gen tes uero quædam animalia etiã aliqua& obſccœæna, pro dijs habẽt, ac multa dictu magis pudenda, per fœtidos cibos& alia ſimilia iurantes. Matrimonia quidem inter deos credi, tantoc; æuo ex his neminẽ naſci,& alios eſſe grandæuos ſemperq; canos, alios iuue/ nes atq; pueros.atricolores, aligeros, claudos, ouo ęditos,& alternis diebus uiuentes mo rientesć;, puerilium propè deliramentorũ eſt. Sed ſuper omnem impudentiam, adulteria inter ipſos fingi,mox iurgia& odia, atq; etiam furtorum eſſe& ſcelerum numina De
c
8
us eſt mortali iuuare mortalem,& hæc ad æternam gloriam uia: Hac proceres iere Ro⸗ 4
mani: hac nunc cœleſti paſſu cum liberis ſuis uadit maximus omnis æui rector Veſpaſia nus Auguſtus.feſſis tebus ſubueniens. Hic eſt uetuſtiſſimus referendi benemerentibus gratiam mos. ut tales numinibus adſcribãtur. Quippe& omniam aliorum nomina deo tum,& quæ ſupra retuli ſiderum, ex hominum nata ſunt meritis. Iouem quidẽ aut Mer curium, alitet ue alios intet ſe uocari,& eſſe cœleſtẽ nomenclaturã, quis non interpretatio ne naturæ fateatur: Irridendũ uero, agere curã rerum humanarũ illud quicquid eſt ſum/ mum. An ne tam triſti atq; multiplici miniſterio nõ pollui credamus dubitemus uer Vix
prope eſt iudicare, utrũ magis conducat generi humano, quando alijs nullus eſt deorum
reſpectus
Eee]
b
8

HISTORIREG LIBER 11 3
reſpectus alijs pudendus. Externis famulantur ſacris, ac digitis deos geſtant,& monſtra quoqʒ colunt: damnant,& excogitãt cibos: imperia dira in ipſos/ne ſomno quidem quie to, irrogant. Non matrimonia, nõ liberos, non deniqʒ quicquã aliud, niſi iubentib. ſacris deligũt. Alij in ipſo Capitolio fallunt, ac Fulminantẽ peierãt Iouẽ:& hos iuuãt ſcelera⸗il/ los ſacra ſua pœnis agunt. Inuenit tamẽ inter has utraſqʒ ſentẽtias mediũ ſibi ipſa morta litas numẽ, quo minus etiã plana de deo cõiectatio eſſet. Toto quippe mundo,& locis o/mnibus,omnibusq; horis, omniũ uocibus Fortuna ſola inuocatur: una nominatur, una accuſatur, una agitur rea, una cogitatur. ſola laudatur, ſola arguitur,& cũ cõuicijs colitur, uolubilis, à pleriſq; uero& cæca etiã exiſtimata, uaga: incõſtans, incerta, uaria, indignorũ
o fautrix. Huic omnia expenſa, huic omnia feruntur accepta:& in tota ratione mortalium, ſola utranctʒ paginã facit. Adeoc; obnoxiæ ſumus ſortis, ut ſors ipſa pro deo ſit, qua de/ us probatur incertus. Pars alia& hanc pellit, aſtroc; ſuo euentus aſſignat,& naſcẽdi legi bus: ſemelq; in oẽs futuros unquã deo d ectetũin reliquum uero ocium datũ. Sedere cœ/ pit ſentẽtia hæc, pariterc;& eruditũ uulgus& rude in eam curſu uadit. Ecce fulgurũ mo nitus.oraculorũ præſcita, aruſpicũ prędicta, atq; etiã parua dictu in augurijs ſternutamẽ ta,& offenſiones pedum. Diuus Auguſtus læuum prodidit ſibi calceũ præpoſtere indu ctum, quo die ſeditione militari prope afflictus eſt. Quæ ſingula improuidam mortalitatem inuoluunt: ſolum ut interiſta certũ ſit, nihil eſſe certi, nec miſerius quicquã homine,
8 aut ſuperbius. Cæteris quippe animantiũ ſola uictus cura eſt, in quo ſponte naturæ beni 8 20 gnitas ſufficit. Vno quidẽ uel præferenda cunctis bonis/quod de gloria, de pecunia, am
+ 12
ö.
—⸗— 89
— bitione, ſuperq; de morte nõ cogitant. Verũ in his deos agere curã rerum humanarũ cre „12 di, ex uſu uitæ eſt: pœrnasq́; maleficijs aliquãdo ſeras, occupato deo in tanta mole, nunq́; . aũt irritas eſſe. Necideo proximũ ili genitũ hominẽ, ut ui itate iuxta beluas eſſet. Imper/ fectæ uero in homine naturæ præcipua ſolatia, ne deũ quidẽ poſſe omnia. Nãq; necſibi vneemn e vnfaheb3 6 poteſt mortẽ cõſciſcere.ſt uelit, quod homini dedit optimũ in tantis uitæ pœnis: nec mor 2 ſeat, ve lt Eg] 8 tales æternitate donare, aut reuocare defunctos: nec facere, ut qui uixit, nõ uixerit: qui ho dcſafisr 8; d1d⁴ 8 7. 34 nores geſſit, nõ geſſerit: nullum&; habere in præterita ius, ꝑræterq; obliuionis: atq;(ut fa 8* 24 11 8 8 8 cetis quoc; argumẽtis ſocietas hæc cũ deo copuletur)ut bis dena, uiginti nõ ſint, ac mul.- huc Er n1e 211 vñ 2 b ta ſimiliter efficere nõ poſſe:per 8 declaratur haud dubie naturæ potẽtia, idq; eſſe, qde feas,, 1 2 weut dvnus 1 30 30 deum uocamus. In hæc diuertiſſe nõ fuerit alienũ, uulgata propter aſſiduã quæſtionem IIt. N6. * de deo. DPHee natura ſiderum errantiũ,& eorũ ambitu Cap. VIII mrhb 4 2 H Inc redeamus ad reliqua naturæ. Sidera, quæ affixa diximus mundo, nõ illa, ut exi/ 2 ſtimatuulgus.ſingulis attributa nobis,et clara diuitibus, minora pauperibus, obſcu 1 8 ra defectis ac pro ſorte cuiuſq; lucẽtia, adnumerata mortalibus, nec cũ ſuo quæq; homi/ 3 ne orta moriũtur, nec aliquẽ extingui decidua ſignificãt. Nõ tanta ccœlo ſocietas nobiſcũ 7ö. 2 eſt, ut noſtro fato mortalis ſit ille quoq; ſiderũ fulgor. Illa nimio alimẽto tracti humotis 2. igneam uim abundantia reddunt, cũ decidere credũtur, ut apud nos quoq; id luminib. 7 accenſis liquore olei notamus accidere. Cæterũ æterna eſt cœleſtib. natura, intexentibus 5 mundum intextuq; cõcretis: potentia aũt ad terrã magnopere eorũ pertinẽs, quæ pro/ „4 40 pter effectus claritatẽ q;& magnitudinẽ, in tanta ſubtilitate noſci potuerunt, ſicut ſuo de a monſtrabimus loco. Circulorum quoc; cœli ratio in terræ mẽtione aptius dicetur, quan do ad eam tota pertinet, ſigniferi modo inuẽtionibus non dilatis. Obliquitatẽ eius inpel/ 9 lexifſe,hoc eſt, rerum fores aperuiſſe, Anaximander Mileſius traditur primus olympia/r de quinquageſimaoctaua. Signa deinde in eo Cleoſtratus,& prima Arietis ac Sagitta/ 9 rij·.Sphæram ipſam ante muſto Atlas. Nunc relicto mundi ipſius corpore, reliqua inter 2 ccœlum terrasq; tractentur. Summum eſſe quod uocãt Saturni ſidus, ideoc; minimum . uideri,& maximo ambire circulo, ac trigeſimo anno ad breuiſſima ſedis ſuæ principia re 8 gredi certum eſt. Omnium aũt errantium ſiderum meatus,interq; ea ſolis& lunę., cõtra
a 2 rium

4 c. PIINTI NATVRALIS 3 rium mundo agere curſum, id eſt, læuumillo ſemper in dexterã præcipiti. Et quauis alf dua conuerſione immẽſæ celeritatis attollantur ab eo, rapiãturq́; in occaſum, aduerſo ta men ire motu per ſuos quæcʒ paſſus: ita fieri, ne cõuolutus aer, eandem in partẽ, æterna muncdli uertigine, ignauo globo torpeat, ſed findatur aduerſo ſiderum uerbere diſcretus & digeſtus. Saturni aũt ſidus gelidæ ac rigentis eſſe naturæ, multoc; ex eo inferiorem Io uis circulum,& ideo motu celerioris duodenis circumagi annis. Tertium Martis, quod quidam Herculis uocant, ignei, ardentis à ſolis uicinitate, binis ferè annis cõuerti. Ideoc; huius ardore nimio,& rigore Saturni, interiectum ambobus, ex utroq; tẽperari Iouem, ſalutaremq; fieri. Deinde ſolis meatum eſſe partium quidem trecentarum ſexaginta: ſecd ut obſeruatio umbrarum cius redeat ad notas. quinos annis dies adijci, ſuperq́; quartam partem diei · Quam ob cauſam quinto anno unus intercalaris dies additur, ut temporũ ratio ſolis itineri congruat. Infra ſolem ambit ingens ſidus appellatum Veneris, alterno meatu uagum, ipſisq; cognominibus æmulum ſolis ac lunæ. Præueniens quippe& ante matutinum exoriens luciferi nomen accipit, ut ſol alter, diem maturans: contrà ab occaſu refulgens, nuncupatur Veſper, ut prorogans lucem, uicẽq́; lunæ reddens. Quam naturã eius Pythagoras Samius primus deprehendit, olympiade circiter quadrageſima ſecun/ da, qui fuit urbis Romæ annus centeſimus quadrageſimus ſecundus. lam magnitudine extra cuncta alia ſidera eſt: clatitatis quidem tantæ,, ut unius huius ſtellæ radijs umbra reddãtur. Itac;& in magno nominũ ambitu eſt. Alij enim Iunonis alij lſidis, alij Matris deüm appellaucre. ¶uius natura cuncta generantur in tertis. Nanq; in alterutto ex/ 20 ortu genitali rore cõſpergens.nõ terræ modo conceptus implet, uerum animantiũ quoq; omnium ſtimulat. Signiferi aũt ambitum peragit trecentis& duodequinquagenis die bus ab ſole nunq́; abliſtens partibus ſex atq; quadraginta longius,ut Timæo placet. Si mili ratione, ſed nequaq́; magnitudine aut ui, proxima illi Mercurij ſidus, à quibuſdam appellatũ Apollinis, inferiore circulo fertut nouern diebus ocyore ambitu, modo ante ſo lis exortum, modo poſt occaſum ſplendens, nunquam ab eo uiginti tribus partibus re/ motior ut hic idem& Soſigenes docẽt. Ideo& peculiaris horum ſiderum ratio eſt, neqʒ cõmunis cum ſupradictis. Nanq; ea& quarta parte cceli à ſole abeſſe& tertia,& aduer ſa ſoli ſæpe cernuntur, maioresq alios habent cuncta plenæ cõuerſionis ambitus, in magni anni ratione dicendos. De lunæ natura Cap IX;a
CEd omnium admirationem uincit nouiſſimũ ſidus, terrisc familiariſsimũ-⸗& in tene/ S brarum remedium ab natura repertum, lunæ. Multiformi hæc ambage torſit inge/ nia cõtemplantium,& proximum ignorari maxime ſidus indignantium, creſcens ſem/ per aut ſeneſcens. Et modo curuata in cornua, modo æqua portione diuiſa, modo ſinua/ ta in orbem, maculoſa, eademq; ſubito prænitẽs, immenſa orbe pleno, ac repente nulla: als pernox, alias ſera,& parte diei ſolis lucẽ adiuuans: deficiens,& in defectu tamẽ conſpicua:quæ menſis exitu latet, cum laborare non creditur. Iam uero humilis& excelſa,& ne id quidẽ uno modo, ſed alias admota cœlo, alias contigua montibus: nunc in“ nẽ elata, nũc in auſtros deiecta: quæ ſingula in ea deprehẽdit hominũ primus Endymi/ on,& ob id amore eius captus fama tracitur. Non ſumus profecto grati erga eos, qui la/ 40
bore curaq; lucem nobis aperuere in hac luce: mirac; humani ingenij peſte, ſanguinem & cædes condere annalibus iuuat, ut ſcelera hominum noſcantur mundi ipſius ignaris. Proxima ergo cardini, ideoc; minimo ambitu, uicenis dieb. ſeptenisc;& tertia diei par/ te peragit ſpatia eadem, quæ Saturni ſidus altiſſimum triginta(ut dictum eſt) annis. Deinde morata in coitu ſolis biduo, cũ tardiſſime, à triceſima luce rutſus ad eaſdem uices exit: haud ſcio an omnium quæ in cœlo pernoſci potuerunt magiſtra. In duodecim men ſium ſpatia oportere diuidi annum: quando ipſa toties ſolem. redeuntem ad principia, conſequitur. Solis fulgore eam ut reliqua ſidera tegi. Siquidem in totum ab
1 eo luca
.* 8

HISTORIAE LIB ER It. 3 eo luce fulgere, qualẽ in repercuſſu aquæ uolitare tonſpicimus. Ideo molliore& impetfe/ ctaui ſoluere tantum humorẽ. atq; etiã augere, quem ſolis radij abſumant. Ideo& inæ/
uali lumine aſpici: quia ex aduerſo demũ plena, reliquis diebus tantũ ex ſe tertis oſten/ . ex ſole ipſa concipiat.In coitu quidem non cerni, quoniã hauſtũ omnẽ lucis auerſa illò regerat, unde acceperit. Sidera uero haud dubie humore terreno paſci, quia orbe dimidio nõnunquã maculoſa cernatur, ſcilicet nondum ſuppetẽte ad hauriendum ultrà iuſta ui. Maculas enim non aliud eſſe, quàm terræ raptas cum humore ſordes. “ De defectu ſolis& lunæ,& de nocte Cap.* Efectus aũt ſuos& ſolis. rem in tota contemplatione natur maxime mirã,& oſten 10 to“ umbræq; indices exiſtere. Quippe manifeſtum eſt ſolem interuentu lunæ occultari, lunãq́; terræ obiectu: ac uices reddi, eoſdem ſolis radios luna interpoſitu ſuo auferente terrę, terrac; lunæ. Hac ſubeunte reꝑentinas obducitenebras. rurſumq&́; illius umbra ſidus hebetari. Neq; aliud eſſe noctẽ, q́; teræ umbrã, Figuram autem umbræ ſimilem metæ ac turbini inuerſo, quando mucrone tantum in; gruat, neq; lunæ excedat altitudinem, quoniam nullum aliud ſidus eodem modo obſcu retur,& iis figura ſemper in mucronem deficiat. Spatio quidem cõſumi umbras, indi/ cio ſunt uolucrũ ꝑræalti uolatus: Ergo confinium illis eſt aeris terminus, initiumq́; æthe/ ris. Supra lunam pura omnia, ac diuturnæ lucis plena: A nobis aũt per noctem cernun/ tur ſidera, ut reliqua lumina è tenebris. Et propter has cauſas nocturno tempore deficit a0 luna. Stati aũt atq; mẽſtrui nõ ſuntutric; defectus, propter obliquitatẽ ſigniferiolunæcCc* multiuagos(ut dictum eſt)flexus, non ſemper in ſerupulis partium congruente ſiderum motu. De ſiderum magnitudinie. Cap xr Aec ratio mottales animos ſubducit in cœlum: ac uelut inde cõtemplãtibus,trium I maximarũ rerũ naturæ partiũ magnitudinẽ detegit. Non poſſet quippe totus ſol aditmi terris intercedente luna.ſi terra maior eſſet q; luna. Certior ex utraq; uaſtitas ſolis aperitur, ut non ſit neceſſe amplitudinẽ eius oculorum argumentis atq; cõiectura animi ſcrutari: immẽſum eſſe, qui arborum in limitibus porrectarum in quotlibet paſſuum mi/ lia umbras paribus iaciat interuallis, tanq́; toto ſpatio medius. Et quia per æquinoctium omnibus in meridiana plaga habitãtibus, ſimul fiat à uertice: item quia circa ſolſtitialem zo eirculum habitantium meridie ad ſeptentrionem umbræ cadant, ortu uero ad occaſum. Quæ fieri nullo modo poſſent, niſi multo q́; terra maior eſſet. Et quod montẽ Ildam exo riens latitudine exuperet, dextra læuaq́; large amplectens, præſertim tanto diſcretus in/ teruallo. Defectus lunæ magnitudinẽ eius haud dubia ratione declarat, ſicut terræ parui tatem ipſe deficiens. Nanq; cum ſint tres umbrarum figuræ, conſtetq;, ſi par lumini ſit materia quæ iactat umbram, columnæ effigie iaci, nec habere finẽ: ſi uero maior materia quam lumen, turbinis recti, ut ſit imum eius anguſtiſſimum,& ſimili modo infinita lon/gitudo:ſi minor materia qᷓ; lux, metæ exiſtere effigiem in cacuminis finem deſinentẽ, ta/ ſemq; cerni umbram deficiente luna: palaàm fit, ut nulla amplius relinquatur dubitatio, ſuperari magnitudine terram: Id quidem& tacitis ipſius naturæ indicijs. Cur enim parti 40 tis uicibus anni brumalis abſcedit? ut noctium opacitate terras reficiat, exuſturus haud dubie,& ſie quoq; exurens quadam in parte: tanta magnitudo eſt. 8 1 Quæ quis inuenerit in obſeruatione cæleſti. Cap. xXIE E Trationẽ quidem defectus utriuſc; primus Romani generis in uulgus extulit Sul/ — pitius Gallus, qui cõſul cum M. Marcello fuit: ſed tum tribunus militũ ſolicitudine exercitu liberato, pridie q; Perſeus rex ſuperatus à Paulo eſt, in contionem ab imperatore productus ad prædicendam eclipſim, mox& cõpoſito uolumine. Apud Græcos aũt 18 inueſtigauit primus omniũ Thales Mileſius, olympiadis xlviij. anno quarto, prædicto ſolis defectu, qui ſub Aſtiage rege factus eſt, urbis conditæ anno clxx. Poſt eos utriuſq; 8 a z(icderis

6 c. PLINIINAXTVRAIIS Fe1““
ſideris in ſexcentos annos præcinuit Hipparchus, menſes gentium diesc;& horas ac ſi/tus locorum,& uicos populorum complexus, æuo teſte, haud alio modo quàm conſilio rum naturæ particeps. Viri ingentes, ſupraq́; mortaliũ naturã, tantorum numinum lege deprehenſa.& miſera hominum mẽte abſoluta, in defectibus ſtellarum ſcelera aut mortem aliquã ſiderum pauente: quo in metu fuiſſe Steſichori& Pindari uatũ ſublimia ora palàm eſt deliquio ſolis,& in luna ueneficia arguẽte mortalitate,& ob id crepitu diſſono auxiliante. Quo pauore ignarus cauſæ Nicias Athenienſiũ Imperator, ueritus claſſem portu educere, opes eorũ afflixit. Macti ingenio eſte ccœli interpretes, rerumq́; naturæ ca
S paces, argumẽti repertores, quo deos hominesq́; uiciſtis. Quis enim hæc cernens& ſta/
tos ſiderum(quoniam ita placuit appellare)labores, non ſuæ neceſſitati mortalis genitus o
ignoſcat? Nunc confeſſa de ijſdem breuiter atq;ʒ capitulatim attingam, ratione admodũ neceſſarijs locis ſtrictimq; reddita. Nam neq; inſtituti operis talis argumẽtatio eſt: neq; omnium rerum afferri poſſe cauſas minus mitum eſt, q́; conſtare in aliquibus.
De defectibus Cap. xXIII 2 ducentis uigintiduobus mẽſibus recdire in ſuos orbes certũ eſt, ſolisq; defe ¶L Actum nõ niſi nouiſſima primaue fieri luna, quod uocãt coitum. Lunꝶ aũt non niſi plena, ſemperq́; citra q́; proxime fuerit. Om̃ibus aũt annis fieri utriuſq; ſideris defectus ſtatis diebus, horisq́; ſub terra. Nec tamen cũ fiant ſuperne, ubiq; cerni, aliquando proPter nubila, ſæpius globo terræ obſtante cõuexitatibus mũdi. Intra ducẽtos annos Hip
parchi ſagacitate cõpertum eſt,& lunæ defectũ aliquando quinto menſe à priore fieri, ſo zꝛ0
lis uero ſeptimo. Eandẽ bis in triginta diebus ſupra terras occultari, ſed ab alijs atq; alijs hoc cerni: quæq́; ſunt in hoc miraculo maxime mira, cum conueniat umbra terræ lunam hehetari, nunc ab occaſus parte hoc ei accidere, nũc ab exortus. Et quanã ratione cum ſo lis exortu umbra illa hebetatrix ſub terra eſſe debeat, ſemel iam acciderit, ut in occaſu lu/ na deficeret, utroq; ſuper terrã cõſpicuo ſidere. Nã ut in duodecim diebus utrunq; ſidus quæreretur,& noſtro æuo accidit, Imperatoribus Veſpaſianis, patre 11 1filio iterũ con/ ſulibus. Delunæ motu. Cap. XIIII L Vnam ſemper, auerſis à ſole cornibus, ſi creſcat, ortus ſpectare: ſi minuatur, occaſus, Lhaud dubium eſt. Lucere dodranteis ſemuncias horarũ ab ſecunda adijcientẽ uſq; ad plenum orbẽ, detrahentẽq́; in diminutionẽ. Intra quatuordecim aũt partes ſolis, ſem 30 per occultam eſſe. Quo argumẽto amplior errantium ſtellarum qᷓ; lunæ magnitudo col. ligitur, quando illæ& à ſeptenis interdũ partibus emergant. Sed altitudo cogit minores uideri, ſicut affixas cælo ſolis fulgore interdiu non cerni,‚ cum æque ac noctu luceant: idq́ manifeſtum fiat defectibus ſolis,& præaltis puteis. 1 Errantium motus& luminum canonica. Cap. Xv F Rrantium autem tres. quas ſupra ſolem diximus ſitas, occultãtur meantes cum eo. Q= Exoriuntur uero matutino, diſcedentes partibus nunq́; amplius undenis. Poſtea radiorum eius contactu teguntur,& in triquetro à partibus centũ uiginti ſtationes matu/ tinas faciunt, quæ& primæ uocantur: mox in aduerſo à partibus cẽtum octoginta, exox tus ueſpertinos.Itemq́; in cẽtum uiginti ab alio latere appropinquante, ſtationes ueſper/ 4 tinas quas& ſecundas uocãt: donec aſſecutus in partibus duodenis occultet illas, quiue/ ſpertini occaſus appellantur. Mattis ſtella, ut propior, etiam ex quadrato ſentit radios, ab nonaginta partibus: unde& nomen accepit is motus, primus& ſecundus nonagena rius dictus ab utroq; exortu. Eadem ſtationalis ſenis mẽſibus cõmoratur in ſignis, alio/ qui bimeſtris, cum cæteræ utraq; ſtatione quaternos menſes nõ impleant. Inferiores au tem duæ occultantur in coitu ueſpertino ſimili modo: relictoq́; ſole, totidem in partibus faciunt exortus matutinos, atque à longiſsimis diſtantiæ ſuæ metis ſolem inſequuntur, adeptæ que occaſu matutino, conduntur ac prætereunt. Mox eodem interuallo ueſpe/ri exori⸗/

to, q́; ut deprehendi poſsit.
10
20 20
8— nHISTORNRIAE LTBER 11 7 tiexoriuntur uſq; ad quos diximus terminos, Ab his retro gradiunt᷑ ad ſolem.& occaſu ueſpertino deliteſcũt. Veneris ſtella& ſtationes duas, matutinã, ueſpertinamq́; ab utroque exortu facit, à longiſsimis diſtãtiæ ſuæ finibus: Mercurij ſtationũ breuiore momen Hæc eſt luminũ occultationumq; ratio, perplexiore motu, multisq; inuoluta miraculis. Siquidem m agnitudines ſuas& colores mutant,& eæxdem ad ſeptenttiones accedunt, abeuntc ad auſtrũ, terrisq; propiores aut cælo repente cer/ nuntur:in quibus aliter multa quaàun priores tradituri, fatemur ea quoq; illorum eſſe mu neris, qui primi uias quærendi gemonſtrauetint: modo ne quis deſperet ſecula proficere ſemper. Pluribus de cauſis hæc omnia accidunt: prima circulorum, quos Græci abſidas in ſtellis uocant:etenim Græcis utendum erit uocabulis. Sunt autem hi ſui cuiq; earum, alijq; quàm mundo: quoniam terra a uerticibus duobus, quos appellauerunt polos, cen trum cæli eſt, necnon ſigniferi, oblique inter eos ſiti. Omnia autem hæc conſtant ratione circini ſemper indubitata. Ergo ab alio cuiqʒ centro abſides ſuæ exurgunt. Ideocq́; diuer ſos habẽt orbes.motusq́; diſsimiles, quoniã interiores abſidas neceſſe eſt hreuiores eſſe.
Quare eadem alias inferiora uideantur. Cap. XVvI Tsan Aterræ centro abſides altiſsimæ ſunt, Saturno in ſcorpione, Ioui in uirgi ne, Mar ti in leone, Soli in geminis, Veneri in ſagittario. Mercurio in capricorno, medijs omni um partibus Et econtrario ad terræ centrũ humillimæ atq; proximæ. Sic fit, ut tardius moueri uideantut cum altiſsimo ambitu feruntur: non quòd accelerent tardent᷑ ue natu/ rales motus, qui certi ac ſinguli ſunt ilis: ſed quia deductas à ſumma abſide lineas, co/ artari ad centrum neceſſe eſt, ſicut in rotis radios:idemq́; motus alis maior, allas minor, centri propinquitate ſentitur. Altera ſublimitatum cauſa, quoniam à ſuo centro abſidas Altifsimas habẽt in alijs ſignis. Saturnus in libræ parte uiceſima, Iupiter cancri quintade/ cima, Mars capricorni uiceſimaoctaua, Sol arietis uiceſimanona, Venus piſciũ decima/ ſexta, Mercurius uirginis decimaquinta. Luna tauri quarta. Tertia altitudinum ratio, cæli menſura nõ citculi intelligitur, ſubire eas aut deſcendere per profu ndum aeris, oculis ex/ timantibus. Huic connexa latitudinum ſigniferi obliquitatisq; cauſa eſt. Per hũc ſtellæ quas diximus errantes feruntur. Nec aliud habitatur in terris,&; quod illi ſubiacet. Reli. qua à polis ſqualent. Venetis tantũ ſtella excedit eum binis partibus. Quæ cauſa intelli/
30 30 gitur efficere, ut quædam animalia& in deſertis mundi naſcant᷑. Luna quoq; per totã la
40
titudinẽ eius uagatur, ſed omnino nõ excedens cam. Ab his Mercurij ſtella laxiſsime, ut tamen è duodenis partibus(tot enim ſunt latitudinis)nõ amplius octonas pererret, neq; has æqualiter, ſed duas medio eius,& ſupra quatuor, infra duas. Sol deinde medio fer/ tut inter duas partes flexuoſo draconũ meatu inæqualis: Martis ſtella quatuor meqdijs, Iouis media& ſuper eã duabus, Saturni duab.ut ſol. Hæc erit latitudinũ ratio ad auſtrũ deſcendentiũ, aut ad aquilonem ſubeuntium. Hac conſtare& tertiã illam à terra ſubeun tium in cœlũ.& pariter ſcandi eam quoq; exiſtimauere pleriqʒ falſo:quiut coarguantur, aperienda eſt ſubtilitas immenſa,& omnis eas complexa cauſas. Conuenit ſtellas in oc-caſu ueſpertino proximas eſſe terræ& latitudine& altitudine, exortusq́; matutinos in
4o initio cuiuſq; fieri: ſtationes in medijs latitudinum articulis, quæ uocãt ecliptica. Perinde
confeſſum eſt motũ augeri, quandiu in uicino ſint terræ:cum abſcedant in altitudinẽ, mi nui. Quæ ratio lunæ maxime ſublimitatibus approbatur. Aeque non eſt dubiũ, in exor tibus matutinis etiam numerũ augeri, atq;ʒ à ſtationibus primis tres ſuperiores diminui uſque ad ſtationes ſecundas · Quæ cum ita ſint, manifeſtum erit ab exortu matutino la titudines ſcandi, quoniã in eo primum abitu incipiãt parcius adijci motus: in ſtationibus uero primis& altitudine ſubire, quoniã tum primũ incipiant detrahi numeri, ſtellæc; re troire. Quius rei ratio priuatim reddenda eſt. Percuſſæ in qua diximus parte,& ttiãgulo ſolis radio inhibentur rectum agere curſum.& ignea ui leuantur in ſublime. Hoc nõ pro 8 a 4 tinus
“

8 CcC. PLINII NATVRALIS“ tinus intelligi poteſt uiſu noſtro, ideoq; exiſtimãtur ſtare, unde& nomen accepit ſtatio. Progreditur deinde eiuſdem radij uiolentia,& retroire cogituapor repercuſſas. Multo id magis in ueſpertino earũ exortu, toto ſole aduerſo, cum in ſummas abſidas expelluntur, minimeq́; cernuntur, quoniã altiſsime abſunt,& minimo feruntur motu, tanto minore. cum hoc in altiſsimis abſidũ euenit ſignis. Ab exortu ueſpertino latitudo deſcendit᷑,par cius iam ſe minuente motu, nõ tamen ante ſtationes ſecundas augente, cũ& aſtitudo deſcenditur, ſuperueniente ab alio latere radio, eademq&; ui rurſus ad terras deprimẽte, quæ ſuſtulerit in cælum ex priore triquetro. Tantum intereſt, ſubeant radij, an ſuperueniant. Multoc eadem magis in ueſpertino occaſu accidunt. Hæc eſt ſuperiorum ſtellarum ra/ tio: difficilior reliquarum,& à nullo ante nos reddita. 1X“ Catholica ſiderum errantium. Cap. XvI Rimum igitur dicatur, cum ſint diuerſæ ſtellæ, cur Veneris ſtella nunquam longius P xXLVI partibus, Mercurius uigintitribus à ſole abſcedant, ſæpe citra eas ad ſolem re/ ciprocent. Conuerſas habẽt utræq; abſidas, ut infra ſolem ſitæ: tantumq́;ʒ citculis carum ſubter eſt, quantum ſuperne prædictarũ:& ideo non poſſunt abeſſe amplius, quoniam curuatura abſidum ibi nõ habet longitudinem maiorem. Ergo utræq; ſimili ratione mo dum ſtatuunt abſidum ſuarũ margines, ac ſpatia longitudinis latitudinum euagatione penſant. At enim cur non ſemper ad quadragintaſex& ad partes uigintitres perueni-/ unt? Imò uero. Sed ratio canonica fallit. Nanq; apparet abſidas quoq; earum moueri, quod nunquam tranſeant ſolem. Itaq; cum in partem ipſam eius incidere margines al/ 20 terutro latere, tum& ſtellæ ad longiſsima ſua interualla peruenire intelligũtur: cum citrai fuere margines totidẽ partibus,& ipſæ ocyus redire creduntur, cum ſit illa ſemper utric; extremitas ſumma. Hinc& ratio motuumm conuerſa intelligitur. Superiores enim celerri me feruntur in occaſu ueſpertino, hæ tardiſsime: i læ à terra altiſsime abſunt cum tardiſsi me mouentur, hæ cum ocyſsime. Quia ſicut in illis propinquitas centri accelerat? ita in ijs cxtremitas circuli: Ilæ ab exortu matutino minuere ceſeritatẽ incipiunt, hæ uero augere: Illæ retro curſum agunt à ſtatione matutina uſqʒ; ad ueſpertinam, Veneris à ueſpertina uſqʒ ad matutinam. Incipit autẽ ab exortu matutino latitudinem ſcandere, altitudinem uero ac ſolem inſequi à ſtatione matutina, ocyſsima in occaſu matutino& altiſsima. Digredi autẽ latitudine, motumq; minuere ab exortu matutino: retro quidem ire,ſimulqʒ 30 altitudine digredi, à ſtatione ueſpertina. Mercurij rurſus ſtella utroq; modo ſcandere ab exortu matutino, digrediuero latitudine à ueſpertino: conſecutoq; ſole ad quindecim partium interuallum, conſiſtit quatriduo propè immobilis. Mox ab altitudine deſcen/ dit, retroq; graditur ab occaſu ueſpertino uſq; ad exortum matutinum. Tantumq; haæc & luna, totidem diebus quot ſubiere, deſcendunt. Veneris quindecim& pluribus ſubit. Rurſus Saturni& Iouis duplicato digrediuntur. Martis etiam quadruplicato. Tanta eſt naturæ uarietas, ſed ratio euidens, Nam quæ in uaporem ſolis nituntur, etiam deſcen/ dunt ægre. Multa promi amplius circa hæc poſſunt ſecreta naturæ legesq;, quibus ipſa ſeruiat. Exempli gratia: In Martis ſidere, cuius eſt maxime inobſeruabilis curſus, nunq;
id ſtationem facere, Iouis ſidere triquetro, raro admodum ſexaginta partibus diſcreto, 40
qui numerus ſexangulas mundi efficit formas. Nec exortus, niſi in quobus ſignis tantũ, cancri& leonis. ſimul ædere. Mercurij uero ſidus in piſcibus exortus ueſſ pertinos raros fa cere, crebertimos in uirgine: in libra matutinos, Item matutinos in aquario. rariſsimos in leone· Retrogradũ in tauro& geminis nõ fieriin cancro uero nõ citra uigeſimamquintã partẽ. Lunam bis coitũ cum ſole in nullo alio ſigno facere q; geminis:nõ coire aliquãdo, in ſagittario tantũ. Nouiſsimã uero primamq; eadẽ die uel nocte, nullo alio in ſigno q; ariete conſpiciid quoq; paucis mortalium contigit,& inde fama cernendi Lynceo. Non comparere in cœlo Saturni ſidus& Martis cum plurimũ diebus centũſeptuaginta: louis
8 triginta
8n
1“
he.“

HISTORIAE LIBER 11 9
trigintaſex, autcum minimũ, denis detractis diebus: Veneris ſexagintanouem, aut cumm minimum, quinquaginta duobus: Mercurij tredecim, aut cum plurimum, ſeptemdecim. Quæ ratio colores eorum mutet. 8 Cap. XvirT Olotes ratio altitudinũ temperat, ſiquidem earũ ſimilitudinem trahunt, in quarum C aera uenere ſubeundo, tingitq; appropinquantes utralibet alieni meatus circulus. Frigidior in pallorem, ardentior in ruborem, uentoſus in horrorem. Sol atq; cõmiſſuræ ablidum, extremæq́; orbitæ atram in obſcuritatem. Suus quidem cuiq; color eſt, Satur/ no candidus, Ioui clarus, Marti igneus, Lucifero candens, Veſperi refulgẽs, Mercurio ra dians, Lunæ blandus, Solicum oritur ardens, poſtea radians, his cauſis connexo uiſu& 10 o earum quæ cœlo continentur. Nanq; modo multitudo conferta ineſt circa dimidios or bes lunæ, placida nocte leniter illuſtrãte eas: modo raritas, ut fugiſſe miremur plenilunio abſcondente, aut cum ſolis, ſuprãue dictarũ radij uiſus perſtrinxere noſtros. Et ipſa aũt luna ingruentium ſolis radiorum haud dubie differentias ſentit, hebetante cætera inflexos mundi conuexitate eos, præterq́; ubi recti angulorũ competunt ictus. Itaq; in qua/ drato ſolis diuidua eſt, in triquctro ſeiminani ambit᷑ orbe, implet᷑ aũt in aduerſo: rurſusq; minuẽs eaſdẽ effigies, paribus ædit interuallis, ſimili ratione qua ſupra ſolem tria ſidera. Solis motus& dierum inæqualitatis ratio. Cap. xix Ol aũt ipſe quatuor differentias habet, bis æquata nocte diei, uere& autumno,& S in centrũ incidẽs terræ octauis in partib.arietis ac libræ: bis permutatis ſpatijs, in au 2 2⸗o ctũ diei, bruma octaua in parte capricorni: noctis uero, ſolſtitio totidẽ in partibus cancri. Inæqualitatis cauſa obliquitas eſt ſigniferi, cũ pars æqua mũdi ſuꝑ ſubterq; terras omni/ bus fiat momẽtis. Sed quę recta in exortu ſuo cõſurgunt ſigna, lõgiore tractu tenẽt lucẽ: quæ uero obliqua, ocyore tranſeũt ſpatio. ¶[Quare Ioui fulmina aſsignent᷑. Cap. xx I Atet pleroſq;, magna cæli aſſectatione compertũ à principibus doctrinæ uiris, ſupe L trium ſiderum ignes eſſe, qui decidui ad terras fulminũ nomen habeant: ſed maxime ex ijs medio loco ſiti: fortaſsis quoniã contagiũ nimij humoris ex ſuperiore cir/ culo, atq; ardoris ex ſubiecto, per hunc modũ egerat. Ideoc; dictũ Iouem fulmina iacu/ lati. Ergo ut e flagrante ligno carbo cum crepitu, ſic à ſidere cæleſtis ignis expuitur, præaſcita ſecũ afferens, ne abdicata quidẽ ſui parte in diuinis ceſſante operibus. Idq́; maxime x0 3o turbato fit aere, quia collectus humor abundantiã ſtimulat, aut quia turbatur quodam ceu grauidi ſideris partu. Interualla ſiderum. Cap. XxT J Nrerualla quoq; ſiderũ à terra, multi indagare tentauerunt:& ſolem abeſſe à luna un/ I partes, quantũ lunã ipſam à terra, prodiderũt. Pythagoras uero uir ſagacis animi, à terra ad lunã centũ uigintiſex milia ſtadiorũ eſſe collegit. Ab ea uſcq; ad ſolẽ duplum.Inde ad duodecim ſigna triplicatũ. In qua ſentẽtia& Gallus Sulpicius noſter fuit. De ſiderum muſica. Cap. XXIT Ed Pythagoras interdum ex muſica ratione appellat tonum, quantum abſit à terra luna. Ab ea ad Mercurium, ſpatij eius dimidium:& ab eo ad Venerem ferè tantun/ dem. A qua ad ſolem ſeſquiplum. A& ſole ad Martem tonum, id eſt, quantum ad lunam 0 40 àterra. Ab eo ad louem dimidiũ,& ab eo ad Saturnum dimidium,& inde ſeſquiplum 8 ad ſigniferum:ita ſeptem tonos effici, quam diapaſon harmoniã uocant, hoc eſt, uniuer/ ſitatem cõcentus.In ea Satutnum Dorio moueri, Mercurium phthongo, Iouem Phrygio,& in reliquis ſimilia, iucunda magis quàm neceſſaria ſubtilitate.“ De mundi geometria.(aS.. S Tadium centum uigintiquinq; noſtros efficit paſſus. hoc eſt, pedes ſexcentos uiginti O quinqh. Poſsidonius non minus quadraginta ſtadiorum à terra altitudinem eſſe, in qua nubila ac uenti nubesq; proueniant. Inde purũ liquidumqo;,& imperturbatæ lucis aerem. Sed à turbido ad lunã uicies centum ſtadiorum. Inde ad ſolem quinquies milies. 1 Eo ſpacio 1

10 c.“ PLINII NATVRALIB Eo ſpacio fieri,ut tam immenſa eius magnitudo nõ exurat terras. Plures aũt nuibes non/ gentis ſtadijs in altitudinẽ ſubire prodiderunt. Incõperta hæc& inextricabilia, ſed tam prodenda,; ſunt prodita: in quis tamen una ratio geometricæ collectionis nunq́; falla, cis poſsit nõ repudiari, ſi cui libeat altius iſta perſequi. Necut menſura(id emm uelle pene dementis ocij eſtjſed ut tantum æſtimatio cõiectandi, conſtet animo. Nam cum trecen/ tis ſexaginta& ferẽ ſex partibus orbis ſolis ex circuitu eius patere appareat circulum per quẽ meat, ſemperq; dimetiens tertiã partẽ ambitus,& tertiæ paulominus ſeptimã colligat, apparet dempta eius dimidia(quoniã terra centralis interueniat) ſextã ferẽ partem huius immenſi ſpacij. quod circa terrã circuli ſolaris animo cõprehenditur, ineſſe altitudi nis ſpacio, lunæ uero duodecimã, quoniã tãto breuiore q́ʒ; ſol ambitu currit:ita ferri eam’o in meciio ſolis ac terræ. Mirũ quò procedat improbitas cordis humani, paruulo aliquo inuitata ſucceſſu, ſicut in ſupradictis occaſionẽ impudentiæ ratio largitur: auſiq; diuinare g ſolis ad terram ſpacia, eadem ad cælum agunt, quoniã ſit medius ſol, ut protinus mundi quoqʒ ipſius menſura ueniat ad digitos. Quantas enim dimetiens habeat ſeptimas, tan tas habere circulum duo& uiceſimas, tanq́; planè à perpendiculo menſura cæli conſtet. Regyptia ratio, quã Petoſiris& Necepſos oſtẽdére, ſingulas partes in lunari circulo(ut dictũ eſt)minimo, triginta tribus ſtadijs paulo amplius patere colligit: in Saturni ampliſ/ ſimo duplum:in ſolis, quẽ mediũ eſſe diximus.utriuſq; menſuræ dimidiũ. Quæ cõputa/ tio plurimũ habet pudoris: quoniã ad Saturni circulũ, addito ſigniferi ipſius interuallo,
innumerabilis multiplicatio efficitur. De repentinis ſieribus Cap. X xXIIII29 Eſtant paucade mundo, nanq;& in ipſo cœclo ſtellæ repentẽ naſcuntur. Plura ea,
8 genera.“ A. De cometis& cœleſtibus prodigijs, natura& ſitu,& generibus eorũ. Cap. xxv Owmetas Græci uocãt, noſtri crinitas, horrentes crine ſanguineo,& comarũ modo in uertice hiſpidas. lidem pogonias, quibus inferiore ex parte in ſpeciẽ barbæ longæ promittitur iuba. Acontiæ iaculi modo uibrantur ocyſsimo ſignificatu. Hæc fuit de qua quinto conſulatu ſuo Titus Imperator Cæſar præclaro carmine perſcripſit, ad hunc diem nouiſsime uiſa. Eaſdem breuiores& in mucronem faſtigiatas, xiphias uocauere, quæ ſunt omniũ pallidiſsimæ,& quodam gladij nitore, ac ſine ullis radijs: quos diſceus ſuo nomini ſimilis.colore autẽ electro, raros è margine emittit. Pithetes doliorum cerni⸗ 32 tur figura, in cõcauo fumidæ lucis. Ceratias cornus ſpeciem habet, qualis fuit cũ Græcſia apud Salamina depugnauit. Lampades ardentes imitant᷑ faces: Hippeus equinas iubas celerrimi motus, atq; in orbem circa ſe euntes. Fit& candidus cometes, argẽteo crine, ita refulgens.ut uix cõtueri liceat, ſpecieq́; humana dei effigiem in ſe oſtendens. Fiunt& hir ti uillorum ſpecie,& iuba aliqua circundati. Semel adhuc iubæ effigies mutata in haſtam eſt,olympiade centeſimaoctaua, urbis anno tricenteſimo nonagelimooctauo. Breuiſsimum quo cernerentur ſpacium, ſeptem dierum annotatum eſt, longiſsimum octoginta. Mouentur autem alij errantium modo, alij immobiles hærent. Omnes ferme ſub ipſo ſeptentrione, aliqua eius parte non certa, ſed maxime in candida, quæ lactei circuli no/men accepit. Ariſtoteles tradit& ſimul plures cerni, nemini compertũ alteri, quod equi/ 42 dem ſciã. Ventos aũt ab ijs graues æſtusq; ſigniſicari. Fiũt& hybernis menſibus,& in auſtrino polo, ſed ibi citra ullum iubar: Diraq; cõperta Aethiopũ& Aegypti populis, cui nomen æui eius rex dedit Typhon, ignea ſpecie, ac ſpiræ modo intorta, uiſu quoq; toruo, nec ſtella uerius, q́; quidam igneus nodus. Spargunt᷑ aliquando& errãtibus ſtellis cæterisq; crines. Sed cometes nunq́; in occaſura parte cœcli eſt, terrificũ magna ex parte ſidus. ac non leuiter piatũ, ut ciuili motu Octauio cõſule, iterumq́; Pompei& Cæſaris bello. In noſtro uero æuo circa ueneficium, quo Claudius Cæſar imperium reliquit Do, mitio Neroni, ac deinde principatu eius, aſsiduum prope ac ſæuum. Referre arbitrãtur,
. in quas
.

ütISTORIAE ILIIA11 11 in quas partes ſeſe iaculetur, aut cuius ſtellæ uires accipiat, quasq; ſimilitudines reddat,& quibus in locis emicet. Tibiarum ſpecie.muſicæ arti portendere. Obſcœnis autem moribus, in uerendis partibus ſignorum. Ingenijs& eruditioni⸗ ſi triquetram ſiguram quadratamuũe paribus angulis ad aliquos perenniũ ſtellarũ ſitus æedant. Venena fundere, in capite ſeptentrionalis auſtrinæ ue ſerpentis. Cometes in uno totius orbis loco colitur in templo Romæ, admodum fauſtus diuo Auguſto iudicatus ab ipſo. qui incipiente ceo, apparuit ludis quos faciebat Veneri genittici, non multo poſt obitum patris Cæſaris, in
coollegio ab eo inſtituro. Nanq; his uerbis id gaudium prodidit: lis ipſis ludorum meorum diebus.ſidus crinitum per ſeptem dies in regione ccœli, quæ ſub ſeptentrionibus eſt, 0o 10 conſpectum. Id oriebatur circaundecimam horam dici, clarumqI;& omnibus terris con ſpicuum fuit. Eo ſidere ſignificari uulgus credidit, Cæſaris animam inter deorũ immor/ talium numina receptam:quo nomine id inſgne ſim ulacro capitis eius, quod mox in fo/ ro conſecrauimus, adiectum eſt. Hæcille in publicum, interiore gaudio ſibi illum natũ, ſeq; in eo naſci interpretatus eſt:&, ſi uerũ̃ fatemut ſalutare id terris fuit Sunt qui& hæc ſidera perpetua eſſe credant, ſuoc; ambitu ire, ſed non niſi relicta à ſole cerni. Alij uero, ui naſci humore fortuito,& ignea ui, ideoq́; ſolui.“ 3 ipparchus deſideribus, per exempla hiſtorica, faces, lampades, trabes, Bolides.& chaſma ccœli. GaS. XN VvI Dem Hipparchus nunquam ſatis laudatus, ut quo nemo magis approbauerit cogna 10 Itjonem cum homine ſiderum, animasq́; noſtras partem eſſe cœli, nouam ſtellam& aliam ictexuo ſuo genitã deprehendit: eiusq; motu, qua die fulſit, ad dubitationem eſt ad/ ductus, an'ne hoc ſæpius fieret, mouerenturq́;& eæ quas putamus affixas. Idemq; au/ fſius; rem etiam deo improbam, annumerare poſteris ſtellas, ac ſidera ad normam expan gere, organis excogitatis, per quæ ſingularum loca atc; magnitudines ſignarẽt: ut facile diſcerni poſſet ex eo, non modo an obirent, naſcerenturũe, ſed an omnino aliqua tranſirent mouerenturũc, item an creſcerẽt minuerenturcʒ, ccelo in hæreditate cunctis relicto, ſi quiſquam qui rationem eam caperet, inuentus eſſet. Eqicant& faces, non niſi quũ deci duntuiſæ: qualis Germanico Cæſare gladiatorũ ſpectaculũ ædente, præter ora populi meridiano tranſcurrit. Duo genera eatum: Lampades ocant planè faces: alterum boli/ 9 30 das quale Mutinenſibus malis uiſum eſt. Diſtãt, quod faces ueſtigia longa faciũt, prio/ 2 re ardente parte: bolis uero perpetua atdens, longiorem trahit limitem. Emicant& traes ſimili modo, quas docos uocant: quales cum Lacedæmonij claſſe uicti, imperiũ Gra: ciæ amiſere. Fit& cœli ipſius hiatus, quod uocant chaſma. 1 De cœli coloribus. Cap. XXVII FEIt& ſanguinea ſpecies,&(quo nihil terribilibus mortalium timori eſt) incendiũ ad/ terras cadens inde, ſicut Olympiadis centeſimæſeptimæ anno tertio, quũ rex Philip pus Græciam quateret. Atq; hæc ego ſtatis temporibus naturæ, ut cætera, arbitror exi/ ſtere, non ut pleriq; uarijs de cauſis, quas ingeniorum acumen excogitat: quippe ingen/ tium malorum fuere prænuntia. Sed ea accidiſſe, non quia hæc facta ſu nt; arbitror: uerũ 40 hæc ideo facta, quia incaſura erantilla. Raritate autem occultam eorum eſſe rationem, ideoc; non ſicut exottus ſupra dictos defectusq́;& multa alia noſci. 8 De flamma cœli. Cap. XXVvIIT Ernuntur de ſtellæ cum ſole totis diebus, plerunq;& circa ſolis orbem, ceu ſpecie coronæ:& uerſicolores circuli, qualiter Auguſto Cæſare in prima iuuenta urbem intrante, poſt obitum patris, ad nomen ingens capeſſendum. 85 De coronis cœleſtibus. Cap. xxxx 12 Xiſtunt eædem coronæ circa lunam,& circa nobilia aſtra, cæœlo quoq; inhærentia. LQ Cirxca ſolem arcus apparuit L. Opimio Q. Fabio cοss. orbis L. Portio, M. Atilio. 8 De circulis
82

“ Cc., NII MNKNITVRAIIS De circulis repentinis.“
Irculus rubri coloris L. Iulio, P. Rutilio coss. Fiũt prodigioſi& longiores ſolis de 28 fectus, qualis occiſo dictatore Cæſare,& Antoniano bello, totius penè anni pallo, re continuo. Plures ſoles.( F Trurſus plures ſoles ſimul cernunt᷑·, nec ſupra ipſum nec infra, ſed ex obliquo, nun/LQ quam iuxta, nec contra terrã, nec noctu, ſed aut oriente aut occidente.Semel& me/ ridie conſpecti in Boſphoro produnt᷑, qui à matutino tempore durauerunt in occaſum. Trinos ſoles antiqui ſæpius uidere: ſicut Sp. Poſthumio, Q. Mutio,& QMartio, M. Portio,& M. Antonio, P. Dolobella,& M. Lepido, L. Planco coss. Et noſtra ætas uidit diuo Claudio principe, conſulatu eius, Cornelio Orfito collega. Plures ſimul q́; tres 10
uiſi ad hoc æui nunq́; produntur. Plures lunæ. Cap. XxxXXII L Vnxæ quoq; trinc, ut Cn. Domitio C. Fannio cõſulibus, apparuere: quos pleriq; ap pellauerũt ſloles nocturnos. Dierum lux nocte. Cap. XXXIII 1 Vmen de cœlo noctir uiſum eſt, C. Cæcilio, On. Papyrio cõſulibus,& ſæpe alias, ut diei ſpecies noctu laceret. Clypei ardentes. Cap. X᷑XXIII 8 Lypeus ardens ab occaſu ad ortũ ſcintillans tranſcurrit, ſolis occaſu L. Valerio, C. Mario coss. Oſtentum cœli. Cap. XXXV
Cintillam è ſtella cadere,& augeri terræ appropinquantẽ: ac poſt&; lunæ magnitu/O dine facta ſit, illuxiſſe ceu nubilo diei: dein cum in cœlum ſe reciperet, lampadem factam, ſemel unquã proditur, n. Octauio, C. Scribonio coss. Vidit hoc Licinius Sylla 20 nus proconſul cũ comitatu ſuo. De diſcurſu ſtellarum. Cap. xxXvI
Ieri uident᷑& diſcurſus ſtellarũ, nunq́; temere, ut nõ ex ea parte truces uenti coorian tur. Exiſtũt ſtellæ& in mari terrisa. De ſtellis Caſtoribus. Cap. xxxvVII
N di nocturnis militũ uigilijs, inhærere pilis pro uallo fulgorem effigie ea:& anten/ nis nauigantiũ, alijsc; nauium partibus, ceu uocali quodam ſono inſiſtunt, ut uolu
cres ſedem ex ſede mutantes: graues cũ ſolitariæ uenere, mergentesq́; nauigia:& ſi in ca rinæ ima deciderint, exurentes: geminæ aũt ſalutares,& proſperi curſus prænuntiæ, qua/
rum aduentu fugari diram illam ac minacem, appellatamq; Helenam, ferunt. Et ob id
Polluci& Caſtori id numen aſsignant, eosq́; in mari deos inuocãt. Iominũ quoq; capi ta ueſpertinis horis, magno præſagio circũfulgent. Omnia incerta ratione,& in naturæ 30 maieſtate abdita 1 De aere. Cap. XNWVIII Actenus de ipſo mundo ſideribusq;. Nunc reliqua cœli memorabilia. Nanq;& I hoc cœlum appellauere maiores quod alio nomine aera: omne quod inani ſimile, uitalem hunc ſpiritum fundit. Infra lunam hæc ſedes, multoq́; inferiorcut animaduerto propemodũ cõſtare) infinitũ ex ſuperiore natura aeris, infinitũ& terreni halitus miſcẽs, utraq; ſorte cõfundit᷑. Dinc nubila, tonitrua,& alia fulmina. Hinc grandines, pruinæ. im bres, procellæ, turbines. Ainc plurima mortaliũ mala,& rerũ naturæ pugna ſecũ. Terrena in cœlũ tendentia deprimit ſiderũ uis:eademq́; quæ ſponte nõ ſubeũt, ad ſe trahũt. Decidunt imbres, nebulæ ſubeunt, ſicãtur amnes, ruunt grandines, torrent radij,& ter ram in mediũ undiq; impellunt. lidem infracti reſiliunt:& quæ potuere, auferunt ſecũ. 40 Vapor ex alto cadit, rurſumq; in altũ redit. Venti ingruunt inanes. ijdem q́; cum rapina remeant. Tot animalium hauſtus ſpiritũ è ſublimi trahit. At ille contra nitit᷑;, tellusc;, ut inani cœlo ſpiritũ infundit. Sic ultro citro cõmeante natura, ut tormento aliquo, mundi celeritate diſcordia accenditur. Nec ſtare pugnæ licet, ſed aſsidue rapta conuoluitur,& circa terram immenſo rerum quaſi globo tendit, ſubinde per nubes cœlum aliud obte, xens. Ventorum hoc regnũ. Itaq; præcipua eorum natura ibi,& fermè reliquas cõple/ xa cauſas, quoniam& tonitruũ& fulminum iactus, horum uiolentiæ pleriq; aſsignant. Quin& ideo lapidibus pluere interim, qd uento ſint rapti,& multa ſimiliter. Quamob

28
8
HIST ORIAE LIBER FF 13
rem plura ſimul dicenda ſunt De ſtatis tempeſtatibus. Cap. x Empeſtatũ rerumq́; quaſdam ſtatas eſſe cauſas, quaſdam uero fortuitas, aut adhuc
rationis incompertæ, manifeſtum eſt. Quis enim æſtates& hyemes, quæq́; in temporibus annua uice intelliguntur, ſiderum motu fieri dubitet? Ergo ut ſolis natura tempe rando intelligitur anno.ſic reliquorum quoq; ſiderũ propria eſt quibuſq; uis,& ad ſuam cuiq; naturam fertilis. Alia ſunt in liquorem ſoluti humoris fœcunda, alia cõcreti in ꝑruinas, aut coacti in niues, aut glaciati in grandines: alia flatus, alia teporis, alia uaporis, alia roris.alia rigoris. Nec uero hæc tanta debent exiſtimari, quanta cernuntur, cum eſſe eorũ nullum minus luna tam immenſæ altitudinis ratio declaret. Igitur in ſuo quæq; motu na/ 10 turam ſuam exercent, quod manifeſtũ Saturni maxime tranſitus imbribus faciunt. Nec meantium modo ſiderum hæc uis eſt, ſed multorum etiam adhærẽtium cælo: quoties errantium acceſſu impulſa, aut conicctu radiotum extimulata ſunt: qualiter in ſuculis ſenti/ mus accidere, quas Græci ob id pluuio nomine hyadas appellãt. Quin& ſua ſpõte quæ/ dam ſtatisq; temporibus, ut hœdorum exortus. Arcturi uero ſidus non fermè ſine pro/ celloſa grandine emergit. Deui caniculæ.“ NMaa caniculæ exortu, accendi ſolis uapores quis ignoratscuius ſideris effectus am/
pliſsimi in terra ſentiuntur. Feruent maria exoriente eo, Huctuant in cellis uina, mouentur ſtagna. Orygem appellat Aegyptus feram, quam in exortu eius contra ſtare& contueri tradit, ac uelut adorare, cum ſternuerit. Canes quidem toto eo ſpatio maxime in ꝛo rabiem agi, non eſt dubium.
Sidera in alijs ſignorum partibus& temporibus alis infiuere. GCap. xrh
Vin partibus quoqʒ ſignorum quorundam ſua uis ineſt, ut autumnali æquinoctios 1“ tempeſtatibus confici ſidus intelligimus: nec imbribus tantum tem/ peſtatibusq́;, ſed multis& corporũ& ruris experimẽtis. AfHlantur alij ſidere, alij commo uentur ſtatis temporibus aluo, netuis, capite, mente. Olea,& populus alba,& ſalices, folia ſolſtitio circũ̃agunt. Floret ipſo brumali die.ſuſpẽſa in tectis arentis herba pulegij.rũpun tur intentæ ſpiritu membranæ. Miretut hoc, qui non obſeruet quotidiano experimento, herbam unam, quæ uocatur heliotropium, abeuntem ſolem intueri- ſempet, omnibusq́; horis cum eo uerti,uel nubilo obumbrante. Iam quidem lunari poteſtate oſtrearum, con
39 chyliorumq;,& concharum omnium corpora augeri, ac rurſus minui. Quin& ſoricum fi bras reſpondere numero lunæ: exquiſiuere diligentiores: minimumq́; animal formicam ſentire uires ſideris.interlunio ſemper ceſſantem. Quo turpior homini inſcitia eſt, fatenti præcipue iumentorum quorundã in oculis morbos cum luna increſcere ac minui. Patro/ cinatur uaſtitas cæli immenſa, diſcreta altitudine in duo atq; LxXx ſigna. Hæ ſunt rerum aut animantium effigies in quas digeſſere cælum periti. In his quidam mille ſexcentas an notauere ſtellas, inſignes uidelicet effectu, uſuue. Exempli gratia, in cauda tauri ſeptem, quas appellauere Vergilias, in fronte ſuculas, Booten, qui ſequitur ſeptentriones.
lIlImbrium, uentorum& nubium cauſæ. GCap., in FE Ntra has cauſas non Hegauerim exiſtere imbres uentosq;: quoniã humidam à ter/ q0 Q= ra, aliãs uero proter uapores fumidam, exhalare caliginem certum eſt. Nubesq; liquore egreſſo in ſublime, aut ex aere coacto in liquorem, gigni. Denſitas earurn corpusq; haud dubio coniectatur argumento cum ſolem obumbrent, perſpicuum alias etiam uri/ nantibus in quamlibet profundam aquarum altitudinem.. DD;Detonitruis& fulguribus.(Cap. er k
J Gitur non eam inficias.poſſe in has& ignes ſuperne ſtellarum decidere, quales ſereno ſæpe cernimus, quorũ ictu cõcuti aera uerũ eſt, quando& tela uibrata ſtridunt. Cum uero in nubem peruenerint, uaporem diſſonũ gigni, ut cãdente ferro in aquam demerſo, & fumidum uorticem uolui. Hine naſci procellas, Etſ in nube luctetur flatus, aut uapor, tonitrua ædiſi erumpat ardens, fulmina: ſi longiore tractu nitatur, fulgetra. His findi nuBö b bem

14 c. rEINII NATVRAEIS
bem illis pertumpi. Et eſſe tonitrua impactorum ignium plagas, ideoq; protinus coru,
ſcare igneas nubium rimas. Poſſe& repulſu ſiderum depreſſum, qui à terra meauerit, ſpiritum nube cohibitum tonare, natura ſtrangulante ſonitum dum rixetur, ædito fragore
cum erumpat, ut in membrana ſpiritu intenta. Poſſe& attritu, dum in præceps feratur, illum, quiſquis eſt, ſpiritũ accendi. Poſſe& conflictu nubium elidi, ut duorũ lapidum, ſcin
tillãtibus fulgetris. Sed hæc omnia eſſe fortuita. Hinc bruta fulmina& uana, ut quæ nulla ueniant ratione naturæ. lis percuti montes, ijs maria, omnesq; alios irritos iactus. Illa uero fatidica ex alto, ſtatisc; de cauſis, ex ſuis uenire ſideribus. Simili modo uentos uel potius Hatus, poſſe et ex arido ſicoc; anhelitu terræ gigni non negauerim: poſſe et aquis
aera expirãtibus, qui neq; in nebulã denſetur, nec craſſeſcat in nubes: poſſe& ſolis impul o
ſu agi: quoniã uentus haud aliud intelligatur, quam fluctus aetis: pluribusq́; etiã modis. Nanq;& è fluminibus ac niuibus, et e mari uidemus et quidẽ trãquillo,& alios quos uo cant altanos è terra conſurgere. Qui quidem cum è mari redeunt, tropæi uocantur: ſi per/gunt, apogæi. Oua ratione echo reddatur.(CDap. vetIir M Ontium uero flexus ctebriq́ʒ uertices,& conflexa cubito, aut cõfracta in humeros
iuga, concaui uallium ſinus, ſcindunt inæqualiter inde reſultantem aera: quæ cauſa
etiam uoces multis in locis reciprocas facit. De uentis iterum. CC6C6 8 8 S Ine fine uentos generant iam quidam etiam ſpecus, qualis in Dalmatiæ ora, uaſto in
præceps hiatu: in quem deiecto leui pondere, quamuis tranquillo die, turbini ſimilis 20
emicat procella. Nomen loco eſt Senta. Quin& in Cyrenaica prouincia rupes quædam auſtro traditur ſacra, quam profanum ſit attrectari hominis manu, cõfeſtim auſtro uol/uente harenas. In domibus etiam multis, manu facta incluſa opacitate conceptacula au/ ras ſuas habent, adeo cauſa non deeſt. Sed plurimum intereſt, flatus ſit, an uentus. Illos ſtatos atque perſpirantes, quos non tractus aliquis, uerum terræ ſentiunt: qui non aura, non procella maris. ſed appellatione quoque ipſa uenti ſunt: qui ſiue aſsiduo mundi inci tu,& contrario ſiderũ occurſu naſcuntur, ſiue hic eſt ille generabilis rerum naturæ ſpiritus huc illuccq; tanquam in utero aliquo uagus, ſiue diſparili errantium ſiderum ictu, radiorumqÍ; multiformi iactu flagellatus aer, ſiue à ſuis ſideribus excunt his propioribus,
ſiue ab illis cœlo affixis cadunt, palàm eſt illud quoq; legem naturæ habere nõ ignotam, 30
etiamſi nondum percognitam.. Naturæ& obſeruationes uentorum. Cap. XLVI W Flat amplius autores Græci ueteres prodidere de his obſeruationes. Quo maV gis miror, orbe diſcordi,& in regna hoc eſt in membra diuiſo, tot uiris curæ fuiſſe
tam ardua inuentu, inter bella præſertim& infida hoſpitia, piratis etiam omnium mor/
talium hoſtibus tranſitus ferme tenentibus: ut hodie quædã in ſuo quiſq; tractu ex eorũ
commentarijs. qui nunquam eò acceſſere, uerius noſcat, quàm indigenarum ſcientia: nMÜc
uero pace tam feſta, tam gaudente prouentu rerum“ nino nihil ad/ diſci noua inquiſitione, imò ne ueterum quidem inuenta perdiſci. Non erant maiora præ
mia in multos diſperſa fortunæ magnitudine,& iſta plures ſine præmio alio quam poſte 4
ros iuuandi eruerunt. Nancq; mores hominum ſenuere, non fructus. Et immenſa multitu
do aperto quodcunqʒ eſt mati, hoſpitalic; littorum omniũ appulſu nauigat, ſed lucri nõ
ſcientiæ gratia. Nec reputat cæca mens et tantum auaritiæ intenta, idipſum ſcientia poſſe tutias fieri. Quapropter ſcrupuloſius quam inſtituto fortaſsis conueniat operi, tractabo
uentos.tot milia nauigantium cernens. Ventorum genera. Cap. XLvII
NXTBteres quatuor omnino ſetuauere, per totidẽ mũdi partesideo nec Homerus plu/
res nominat)hebeti ut mox iudicatum eſt ratione: ſecuta ætas octo addidit, nimis
ſubtili& conciſa:proximis inter mecdia placuit, ad breuem ex numeroſa additis ipartibus: Ab oriẽte æquinoctiali ſubſolanus, ab
quatuor. Sunt ergo bini in quatuor cæx ““ oriente

ehe.
40
ö1e8
20.
HISTORIAE LIBER II G 15 oriente brumali uulturnus: illum apelioten, hunc eurum Græci appellant. A meridie au/ ſter,& ab occaſu brumali africus, noton& liba nominant: Ab occaſu æquinoctiali fauo/ nius, ab occaſu ſolſtitiali corus, Zephyron& argeſten uocãt:& ſeptẽtrionibus ſeptentrio, interq;ʒ eum& exortum ſolſtitiaſem aquilo, aparctias dicti& boreas. Numeroſior ratio quatuor his interiecerat, thraſciã, media regione inter ſeptentrionem& occaſum ſolſtitia lem:itemq́; cæcian, media inter aquilonem& exortũ æquinoctialem: Ab ortu ſolſtitiali phœnician, media regione inter ortum brumalem& meridiem: Item inter liba& noton compoſitum ex utroque medium; inter meridiem& hybernum occidentem, libanoton. Nec finis: Alij quippe meſen nomine etiamnum addidere inter borean& cæcian,&
o inter eurum& noton euronotum. Sunt etiam quidam peculiares quibuſq; gẽtibus uenti, non ultra certum procedentes tractum: ut Athenienſibus ſciron, paulum ab argeſte deflexus, reliquæ Græciæ ignotus. Aliubi clatior idem olympias uocatur. Conſuetudo omnibus his nominibus argeſten intelligit:& cæcian aliqui uocant helleſpõtium,& eoſdem alibi aliter. Item in Narbonenſi prouincia clariſsimus uentorũ eſt circius, nec ulli uio lentia inferior, Oſtiam plerunq; recta Liguſtico mari perferens: idem non modo in reli/ quis partibus cæli ignotus, ſed ne Viennam quidem eiuſdem prouinciæ urbem attin/ gens, paucis ante ſimitibus iugi modici occurſu tantus ille uentorum coercitus. Et auſtros in Aegyptum penetrare negat Fabianus. Quo ſit manifeſta lex naturę uentis etiã & tempore& ſine dicto. Ver ergo aperit nauigantibus maria:cuius in principio, fauonij
20 hybernum molliunt cœlum. ſole aquarij xxæv. obtinente partem. Is dies ſextus eſt ante Februarias Idus. Competit fermè& hoc omnibus quos deinde ponam, per ſingulas intercalationes uno die anticipantibus./xurſumq; luſtro ſequenti ordinẽ ſeruantibus. Fauo nium quidam ad vrI. Cal. Martij chelidonian uocant, ab hirundinis uiſu: nonnulli ue/ ro ornithian, uno& LXX. die poſt brumam, ab aduentu auium, flantem per dies IxX. Fauonio contrarius eſt, quem ſubſolanum appellauimus. Datus eſt autẽ huic exortus Ver/ giliarum in totidẽ partibus tauri.ſex diebus ante Maias Idus, quod tempus auſtrinũ eſt, huic uento ſeptentrione contrario. Ardentiſsimo autem eſtatis tẽpore exoritur caniculæ ſidus.ſole primã partem leonis ingrediente: qui dies æv. ante Auguſti Caleñ. eſt. Juius exortum diebus octo fermè aquilones antecedunt, quos prodromos appellant. Poſt bi3o duum autem exortus, ijdem aquilones conſtantius perflant diebus quadraginta, quos eteſias uocant. Molliti eis creditur ſolis uapor geminatus ardore ſideris: nec ulli uẽtorum magis ſtati ſunt. Poſt eos turſus auſtri frequẽtes uſq; ad ſidus Arcturi, quod exoritur xt diebus ante æquinoctiũ autumni. Cum hoc corus incipit. Corus autumnat: huic eſt con/ trarius uulturnus.Poſt id æquinoctium diebus ferè quatuor& XxL. Vergiliarum occaſus hyemem inchoat: quod tempus iniI Idus Nouembris incigere conſueuit: hoc eſt aqui-/ lonis hyberni, multumqó; æſtiuo illi diſsimilis, cuius ex aduerſo eſt africus Ante brumam autem vI diebus⸗ totidemqT́; poſtea, ſternitur mare halcyonum fœturæ: unde nomen hi dies traxere: reliquum tempus hyemat. Nec tamen ſæuitia tempeſtatum concludit ma/
re. Piratæ primum coegere mortis periculo in mortem ruere,& hyberna experiri ma40 ria:nunc idem auaritia cogit. Ventorum frigidiſsimi ſuùnt quos à ſeptentrione diximus ſpitare,& uicinus his corus.ij& reliquos compeſcunt,& nubes abigunt. Humidi, afri/ cus,& præcipue auſter Italiæ. narrant& in Ponto cæcian in in ſe trahere nubes. Sicci corus& uulturnus, præterquam deſinentes. Niuales aquilo& ſeptentrio. Grandines ſer ptentrio importat& corus. Aeſtuoſus auſter. Tepidi uulturnus& fauonius. lidem ſub/ ſolano ſicciores:& in totum omnes à ſeptentrione& occidente ſiciores, quam meridie & oriente. Saluberrimus autem omnium aquilo: noxius auſter,& magis ſiccus, fortaſsis
quia humidus frigidior eſt. Minus eſurire eo ſpirante creduntur animantes. Eteſiæ noctu
deſinunt ferè,& à tertia diei hora oriuntur. In Hiſpania& Aſia ab oriente flatus eſt eo/ rum. in Ponto ab aquilone, reliquis in partibus à meridie. Spirãt autem& à bruma cum 8— Hö2, noca

16 c. PLINII NATVRALIS uocantur orhithiæ, ſed leniores& paucis diebus. Permutant& duo naturam cum ſitu, Kuſter Africæ ſerenus, aquilo nubilus. Omnes uenti uicibus ſuis ſpitant maiore ex par/ te, aut ut contrarius deſinenti incipiat. Cum proximi cadentibus ſurgunt, à læuo latere in dextrum(ut ſol)ambiunt. De ratione eorum menſtrua, quarta maxime luna decernit. Iiſdem autẽ uentis in contrarium nauigatur, prolatis pedibus, ut noctu plerunq; aduerſa uela concutrant. Auſtro maiores fluctus eduntut quàm aquilone: quoniam ille infer/ nus ex imo maris ſpirat, hic ſummo: Ideoq́; poſt auſtros noxij præcipue terræ motus. Noctu auſter, interdiu aquilo uehementior. Et ab ortu flantes diuturniores ſunt ab occaſu Hantibus. Septentriones impari ferè deſinunt numero: quæ obſeruatio et in aliſs multis rerum naturæ partibus ualet. Mares itaq; exiſtimantur impari numero. Sol et au, ih get,& comprimit flatus.Auget exoriens occidensqʒʒcomprimit meridianus æſtiuis tẽpo ribus.Itaqʒ medio diei aut noctis plerunq; ſopiuntur, quia aut nimio frigore aut æſtu ſol/ uuntur. Et imbribus uenti ſopiuntur. Expectantur autem maxime, unde nubes diſcuſſæ adaperuere cœelũ. Omniũ quidem(ſi libeat obſeruare minimos ambitus) redite eaſdem uices quadriennio exacto Eudoxus putat, non uentorũ modo, uerum& reliquarum tem peſtatum magna ex parte. Et eſt principium luſtri eius ſemper intercalari anno caniculæ ortu. De generalibus uentis hæc De repentinis flatibus Cap. XLVIII 1 Vne de repentinis flatibus, qui exhalante terra(ut dictum eſt)coorti, rurſusq́; deie/ N ctio interim obducta nubium cute multiformes exiſtunt. Vagi quippe& tuentes torrentiũ modoꝛut aliquibus 1“ tonitrua& fulgura edunt. Maiore ue/ 20 ro illati pondere incurſuq́;,ſi late ſiccam ruperint nubẽ, procellam gignunt, quæ uocatur à Graæccis ecnephias. Sin uero depreſſo ſinu arctius rotati effregerint, ſine igne, hoc eſt ſine fnlmine, uorticem faciunt qui typhon uocatur. id eſt, uibratus ecnephias. Defert hie ſecum aliquid, abruptum è nube gelida conuoluens uerſansq́;,& ruinam ſuam illo pondere aggrauans.& locum ex loco mutans rapida uertigine: præcipua nauigãtium peſtis, non antemnas modo, uerum ipſa nauigia contorta frangens, tenui remedio aceti in adue nientem effuſi, cui frigidiſsima eſt natura. Idem illiſu ipſo repercuſſus, correpta ſecum in cœlum refert, ſorbetq; in excelſum. Quod ſi maiore depreſſæ nubis eruperit ſpecu, ſed minus lato qu am procella, nec ſine fragore, turbinem uocant, proxima quæque proſter/ nentem. Idem ardentior accenſusq́; dum furit, preſter uocatur, amburens contacta pariter& proterens.““ v“ b Alia prodigioſa geniera tempeſtatum. Cap. XLIX N Oa fit autem aquilonius typhon, nec niualis aut niue iacente ecnephias. Quod ſi ſi/ X X mul rupit nubem, exarſitq;,& ignẽ habuit, nõ poſtea concepit, fulmen eſt. Diſtat à preſtere, quo flamma ab igne. Hic late funditur flatu, illud conglobatur impetu. Vor/ tex autẽ remeando diſtat à turbine,& quo ſtridor à fragore. Procella latitudine ab utroque, diſiecta nube uerius quaàm rupta. Fit& caligo beluæ ſimilis, nube dira nauigantibus. Vocatur& columna, cum ſpiſſatus humor rigensq́ ipſe ſe ſuſtinet. Ex eodem genere, et in longam ueluti fiſtulam nubes aquam trahit.— 5. 8 Quibus in terris fulmina non cadant. Cap. 1 40 H Neme& æſtate rara fulmina, cõtrarijs de cauſis, quoniam hyeme denſatus aer nubium craſsiore cotio ſpiſſatur:omnisq́; terrarũ exhalatio rigens ac gelida, quicquicd accipit ignei uaporis, extinguit. Quæ ratio immunem Scythiam& circa rigentia à fulmi/ num calu præſtat,&& diuerſo nimius ardor Aegyptum. Siquidem calidi ſiciq; halitus terraæ, raras admodum tenuesq́;& infirmas denſantur in nubes. Vere autẽ& autumno crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore æſtatis hyemis que cauſis. Qua ratione crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hyeme& æſtate nimboſa, ſemper quo/dammodo uernat uel autumnat. Italiæ quoque partibus ijs, quæ à ſeptentrione diſcedunt ad teporẽ, qualis eſturbis& Campaniqæ tractus, iuxta hyeme& æſtate.. quo
2.
18

2
b“
ͤ32b
9G.
vC11111“+—+—22
11.—
10
HISTORIAE LIBER II 17 quod non in alio ſitu. Fulgurum genera& miraculaäi. Cap. I1I1 Vminum ipſorum plura genera traduntur. Quæ ſicca ueniunt, nõ adurunt, ſed diſſi pant. Quæ humida, non urunt ſed infuſcant. Tertium eſt quod clarum uocant, miri/ ficæ maxime naturæ, quo dolia exhauriuntur intactis operimentis, nullocq alio ueſtigio relicto.Aurum& æs& argentũ liquatur intus, ſacculis ipſis nullo modo ambuſtis, ac ne confuſo quidem ſigno ceræ. Matcia princeps Romanarũ icta grauida, partu exanimato, ipſa citra ullum aliud incommodum uixit. In Catilinianis prodigijs, Pompeiano ex municipio M. Herennius decurio ſereno die fulmine ictus eſt. De obſeruationibus. Cap. III P ˖Haͤſcorum literæ nouem deos emittere fulmina exiſtimant, eac; eſſe undecim gene 1 rum.Iouem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex ijs ſeruauere: diurna attri/ buentes Ioui, nocturna Summano; rariora ſanè eadem de cauſa frigidioris cœli. Detruria erumpere terra quoqʒ arbitratur, quæ infera appellat, brumali tempore facta, ſæua ma/ xime& execrabilia, cum ſint omnia quæ terrena exiſtimant, non illa generalia, nec à ſide/ ribus uenientia, ſed ex proxima atq; turbidiore natura. Argumentum euidens eſt, quod
omnia à ſuperiore cœlo decidentia obliquos habeant ictus: hæc autem quæ uocantur ter
20
30
rena, rectos. Sed quia ex propiore materia cadunt, ideo creduntur è terra exire, quoniam ex repulſu nulla ueſtigia ædant, cum ſit illa ratio non inferni ictus ſed aduerſi. à Saturni ea ſidere proficiſci ſubtiliter iſta conſectati putãt:ſicut cremantia, à Martis. Qualiter cum Volſinij oppidum Thuſcorũ opulentiſsimũ totum concrematum eſt fulmine. Vocant et familiaria in totã uitam fatidica, quæ prima fiunt familiam ſuã cuiq; indepto. Cæterum exiſtimant non ultra decem annos portendere priuata, præterquam aut matrimonio pri
mo facta, aut natali die. Publica non ultra triceſimum annum, præterquam in deductio/
ne oppidorum. De Fulminibus euocandis Cap. LIII N'Xtat annalium memoria, ſacris quibuſdã& precationibus uel cogi fulmina uel im/ petrari. Vetus fama Hetruriæ eſt, impetratum Volſinios urbem agris depopulatis ſubeunte monſtro, quod uocauere Voltam: euocatũ et à Porſena ſuo rege. Et ante eum à Numa ſepius hoc factitatum, in primo annalium ſuorum tradit L. Piſo grauis autor: quod imitatũ parum rite Tullum Hoſtilium, ictum fulmine. Lucosq;& aras, et ſacra ha/ bemus.interqʒ Statores, et Tonantes, et Feretrios, Elicium quoq; accepimus Iouem. Va/ria in hoc uitę ſententia, et pro cuiuſq; animo. Imperari naturę, audacis eſt credere: nec minus hebetis, beneficijs abrogare uires: quando in fulgurum quoq; interpretatione eò profecit ſciẽtia, ut uentura alia finito die pręcinat: et an peremptura ſint fatum, aut aper/ tura potius alia fata quę lateant, innumerabilibus in utroque publicis priuatisqʒ experi/ mentis. Quamobrem ſint iſta(ut rerum naturę libuit) alijs certa, alijs dubia, alijs probata, alijs damnanda. Nos cętera quę ſunt in his memorabilia non omittemus. Catholica fulgurum. Cap. LIIII FE Vlgetrum prius cerni, quàm tonitrũ audiriſcum ſimul fiant)certum eſt. Nec mirum, quoniam lux ſonitu uelocior. Ictum autem et ſonitum congruerc, ita modulante na/A0 tura. Sed ſonitum profecti eſſe fulminis, non illati: etiamnum ſpiritum ocyorem fulmine,
ideo quati prius omne et afflari quàm percuti: nec quenquam tangi qui prior uiderit ful/ men, aut tonitrua audierit. Læua proſpera exiſtimãtur, quoniam lęua parte mundi ortus eſt. Nec tam aduentus ſpectatur, quàm reditus, ſiue ab ictu reſiliat ignis, ſiue opere confe/ cto aut igne conſumpto ſpititus remeetIn ſedecim partes cęlum in eo reſpectu diuiſere Thuſci. Prima eſt à ſeptentrionibus ad æquinoctialem exortum: ſecunda ad meridiem, tertia ad æquinoctialem occaſum, quarta obtinet, quod reliquũ eſt, ab occaſu ad ſepten/ triones.Has iterum in quaternas diuiſere partes, ex quibus octo ab exortu ſiniſtras totidem è cõtrario appellauere dextras. Ex his maxime dirę quæ ſeptentrionem ab occaſu attingunt. Itac; perplurimũ refertundeuenerint fulmina,& quò cõceſſerint. Optimum
b 3 eſt

18ü 8 c. PLINIIT NAT VRXLI8L eſt in exortiuas redire partes. Ideo cum à prima cœli parte uenerint,& in eãdem cõceſſe
rint, ſumma felicitas portẽditur, quale Syllæ dictatori oſtentũ datum accipimus. Cætera ipſius mundi portione minus proſpera aut dira. Quædã fulgura enunciare nõ putãt fas.
nec audite,præterquamm ſi hoſpiti indicẽtur aut parenti. agna huius obſeruationis uani tas.tacta Iunonis æde, Romæ deprehenſa eſt Scauro cõſule, qui mox princeps fuit. Noctu magis qᷓ; interdiu ſine tonitribus fulgurat. Vnũ animal hominemn non ſemper extin/ guit, cxætera ilico: hunc uidelicet natura tribuente honorẽ, cum tot beluæ uiribus pręſtent.
Omnia contrarias incubãt in partes. Homo niſi conuertatur ui percuſſus nõ expirat. Su/ perne icti conſidunt. Vigilans ictus cõniuentibus oculis, dormiens patentibus reperitur.
Hominẽ ita exanimatũ cremari fas non eſt, ondi terra religio tradidit. Nullũ animal, niſi
exanimatum, fulmine accenditur. Vulnera fulminatorũ frigidiora reliquo ſunt.
Quæ non feriantur fulmine. ap. LV FE X ijs quæ terra gignuntur, lauri fruticem non icit: nec unquam quinque altius pedi/ 8—
bus deſcendit in terrã. Ideo pauidi altiores ſpecus tutiſsimos putant: aut tabernacula
e pellibus beluarum, quas uitulos marinos appellant, quoniã hoc ſolum animal ex mari/ nis non percutiat. ſicut nec ẽ uolucribus aquilam, quæ ob hoc armiger huius teli fingitur. In Italia inter Tarracinam& ædem Feroniæ, turres bellicis temporibus deſiere fieri, nulla non earum fulmine diruta.ʒ..
De prodigioſis pluuijs lacte, ſanguine, carne, ferro⸗ lana, lateribus coctis. Cap- vvV
NRæter hæc inferiore cœclo relatum in monumenta eſt, lacte& ſanguine pluiſſe M. L. Acilio, C. Portio coss. Et ſeępe alias carne, ſicut L. Volumnio, Seruio Sulpicio coss.
exq́; ea non perputruiſſe quod nõ diripuiſſent aues.Item fetro in Lucanis anno antequàã
M. Oraſſus à Parthis interemptus eſt, omnesq́; cum eo Lucani milites, quorum magnus
numerus in exercitu erat. effigies quę pluerat, ſpongiarũ ferè ſimilis fuit: aruſpices caueni
da præmonuerunt ſupernauulnera. L. autem Paulo, C. Marcello coss. lana pluit cirea
caſtellum Cariſſanum, iuxta quod poſt annum T. Annius Milo occiſus eſt. Eodem cau-·
ſam dicente lateribus coctis pluiſſe/in eius anni acta relatum eſt.
De crepitu armorum& tubarum de cœlo audito. Cap. I VI X Rmotum crepitus& tubæ ſonitus, auditos è cœlo Cimbricis bellis accepimus, cre/ L brosq́;& prius& poſtea. Tertio uero conſulatu Marij ab Amerinis& Tudertibus
ſpectata arma cœleſtia, ab ortu occaſuq́; inter ſe concurrentia, pulſis quæ ab occaſu erant.
Ipſum ardere cœlũ, minime mirũ eſt,& ſæpius uiſum, maiore ui ignis nubibus correptis. De lapidibus ẽ cœlo cadentibus.“ Cap. v. vII. Flebrant Græci Anaxagoram Clazomenium, olympiadis ſeptuageſimæoctauæ
ſecũdo anno, prædixiſſe cæleſtiũ literarũ ſcientia, quibus diebus ſaxum cafurũ eſſet e ſole. Ideʒ factũ interdiu in Thraciæ parte ad Aegos flumen. Qui lapis etiã nunc oſten⸗,
ditur, magnitudine uehis, colore aduſto, comete quoq; illis noctibus Hlagrante. Quod ſi
8
quis prædictũ credat, ſimul fateatur neceſſe eſt, maiotis miraculi diuinitatẽ Anaxagoræ fuiſſe:ſoluic; rerum naturæ intellectum,& confundi omnia, ſi aut ipſe ſol lapis eſſe, aut
unquam lapidem in eo fuiſſe credatur, decidere tamen crebro nõ erit dubium. In Abydi 40
gymnaſio ex ea cauſa colitur, hodiec;, modicus quidem, ſed quem in medio terrarũ caſu/ rum idem Anaxagoras prædixiſſe narratur. Colitur& Caſſandriæ, quæ Potidæa uocitata eſt,ob id deducta. Ego ipſe uidi in Vocontiorum agro paulo ante delatum. Hb““ De arcu cœleſtitl. u“ A Rcus uocamus extra miraculum frequentes,& extra oſtentum. Nam ne pluuios X quidem, aut ſerenos dies, cum fide portendunt. Manifeſtũ eſt, radium ſolis immiſſum cauæ nubi, repulſa acie in ſolem refringi, colorumq&́; · uarietatem mixtura nubium,
aeris, igniumq; ſieri. Certe niſi ſole aduerſo non fiunt, nec unquam niſi dimidia circuli for
ma. nec noctu, quamuis Ariſtoteles prodat aliquando uiſum: quod tamen fatetur idem
non
CSap. vIX

2
b
G HIST OCRIRE EILIEBER I 8 non hiſ quartadlecima luna poſſe. Fiunt autẽ hyeme, maxime ab æquinoctio autumnali die decreſcente. Quo rurſus creſcente ab æquinoctio uerno, nõ exiſtunt: nec citca ſolſti/ tium longiſsimis diebus:bruma uero, hoc eſt, breuiſſimis diebus, frequenter. lidem ſublimes humili ſole, humilesq́; ſublimi,& minores occidente uel oriente, ſed in latitudinem diffuſi, meridie exiles, uerum ambitus maioris. Meſtate uero per meridiem non cernun/
tur: poſt autumni æquinoctium, quacunq; hora: nec unquam plures ſimul quàm duo.
10
referentur locis. Hæc ſint dicta dg aere.
Cætera eiuſdem naturæ non multis dubia eſſe uideo. . De grandine, niue, pruina, nebula, rore. 11“
Randinem conglaciato imbre gigni,& niuem eodem humore mollius coacto, prui(amn aũt ex rore gelido. Per hyemẽ niues cadere nõ grãdines, ipſasq́; grandines in terdiu ſæpius quàm noctu,& multo celerius reſolui quàm niues. Nebulas nec æſtate nec maximo frigore exiſtere. Rores neq; gelu, neq; ardoribus, neq; uentis, nec niſi ſerena no cte. Gelando liquorem minui, ſolutaq́; glacie non eundem inueniri modum.“
. De nubium imaginibus.“ Cap. I. x
Arietates colorum figurarumq́; in nubibus cerni, prout admixtus ignis ſuperet aut Xuincatut. De proprietatibus ccœli in locis. Cap. IXm NRræterea quaſdam proprietates cœli quibuſdã locis eſſe. Roſcidas æſtate Africę no P ctes.In Italia Locris& in lacu Velino, nullo non die apparere arquus. Rhodi& Syracuſis nunquam tanta nubila obduci: ut non aliqua hora ſol cernatur, qualia aptius ſuis
Denaturatetrer. Cap. rINinlr CEquitur terra, cui uni rerum naturæ partium, eximia propter merita, cognomen indi/ dimus maternæ uenerationis. Sic hominum illa, ut cœlum dei quę nos naſcentes ex/ cipit, natos alit, ſemelq; æditos ſuſtinet ſemper: nouiſſime complexa gremio iam à reli/ qua natura abdicatos, tum maxime ut mater operiens: nullo magis ſacramento, quàm quo nos quoqʒ ſacros facit, etiam monumenta ac titulos gerens, nomenq́; prorogans noſtrum;& memoriam extendens contra breuitatem æui. Cuius numen ultimum iam nullis precamur irati graue: tanquam neſciamus hanc eſſe ſolam, quæ nunquam iraſcatur homini. Aquæ ſubeunt in imbres, rigeſcunt in grandines, tumeſcunt in fluctus, præci pitantur in torrentes:aer denſatur nubibus, furit procellis: At hæc benigna, mitis, indulgens, aſusq; mortalium ſemper ancilla, quæ coacta generat? quæ ſponte fundit? quos odores ſaporesq;? quos ſuccos? quos tactus? quos colores? quàmn bona fide creditum fœnus reddit? quæ noſtri cauſa alit? Peſtifera enim animantia, uitali ſpiritu habente cul/ pam, neceſſe eſt illi ſeminata excipere,& genita ſuſtinere. Sed in malis generantium noxa eſt. Illa ſerpentem homine percuſſo non amplius recipit, pœnasqo; etiam inertium nomine exigit: illa medicas fundit herbas,& ſemper homini parturit. Quin& uenena, noſtri miſertam inſtituiſſe credi poteſt, ne in tædio uitę diræ famis mors, terræ meritis alie/ niſſima· lenta nos cõſumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta diſpergerent, ne laquei tor/ queret pœna præpoſtera, incluſo ſpiritu, cui quæreretur exitus: ne in profundo quæſita
40 morte, ſepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus ſcinderet corpus. Ita eſt, miſerta genuit
id, cuius facillimo hauſtusillibato corpore,& cum toto ſanguine extingueremur, nullo labore.ſitientibus ſimiles:qualiter defunctos, non uolucris, non fera attingeret: terræcq; ſer/ uaretur, qui ſibijpſi periſſet. Et ut uerum fateamur, terra nobis malorum remedium ge/nuit, nos illud uitæ fecimus uenenum. Nos enim& ferro, quo carere non poſſumus, ſimili modo utimur. Nec tamen quereremur merito, etiamſi malefcij cauſa tuliſſet. Ad/ uerſas unam quippe naturæ partem ingrati ſumus: quaſi non ad delicias quaſque, non ad contumelias ſeruiat homini. In maria iacitur, aut ut freta admittamus eroditur aquis: ferro, ligno, igne, lapide, fruge, omnibus cruciatur horis: multoch plus ut delicijs. quam ut alimentis famuletur noſtris. Et tamen Psfaasäagadagass exttema 9 ö 4 colera

c. PLINII NATVRALIS tolerabilia uideantut: Penetramus in uiſcera, auri argentic; uenas,& æris ac plumbi me/ talla fodientes gẽmas etiam& quoſdã patuulos quærimus lapides, ſcrobibus in profun/ qum actis. Viſcera eius extrahimus;ut digito geſtetur gemma quam petimus. Quot ma/ nus atterũtur, ut unus niteat articulus: Si ulli eſſent inferi iam profecto illos auaritiæ atqs luxuriæ cuniculi refodiſſent. Et miramur ſi eadẽ ad noxã genuit aliqua. Feræ enim credo cuſtodiuntillã. atcentoʒ ſactilegas manus. Nonne inter ſerpentes fodimus,& uenas auri tractamus cum ueneni radicibus? Placatiore tamen dea ob hoc utimur, quod omnes hi opulentiæ exitus, ad ſcelera cædesq́;& bella tendunt: quãq; ſanguine noſtro irrigamus, inſepultis oſſibus tegimus. Quibus tamen uelut exprobrato furore tandẽ ipſa ſe obducit, & ſcelera quoq; mortaliũ occultat. Inter crimina ingrati animi& hoc duxerim, quod na⸗- ¹ turam eius ignoramus De forma terræ.(ap im T Stautem figura prima, de qua conſenſus iudicat. Orbẽ certe dicimus terrę, 2lobũc FE uerticibus includi fatemur.· Neq; enim abſoluti orbis eſt forma, in tanta montium excelſitate, tanta camporum planicie: ſed cuius amplexus. ſi capita linearum comprehendantur ambitu, ſigurã abſoluti orbis efficiat, i quod rerũ ipſa naturæ cogit ratio non eiſdem cauſis quas attulimus in cœlo. Nãq; in illo caua in ſe cõuexitas uergit,& cardini ſuo,
hoc eſt terræ, undiq; incumbit. Hæc ut ſolida atq; cõferta, aſſurgit intumeſcẽti ſimilis,ex/
2₰
trac; protenditur. Mundus in centrum uergit:at terra exit à centro, immenſum eius globum in formam orbis aſſidua circa eam mundi uolubilitate cogente. De antipodibus an ſint,& aquæ rotunditgte. Cap. LXV 22
J hic pugna literarum, cõtraq; uuſgi, circunfundi terræ undiq; homines conuer
ſisq; inter ſe pedibus ſtare,& cunctis ſimilem eſſe cœli uerticẽ, ſimili modo ex quacũq; parte mediam calcati:illo quærente cur non decidant contrà ſiti:tanquã non& ratio præ/ ſto ſit, ut nos non decidere mirentur illi. Interuenit ſententia, quamuis indocili probabilis turbæ, inæquali globo,& ſiſit ſigura pineæ nucis, nihilo minus terram undicqʒ incoli.Sed quid hoc refert, alio miraculo exoriente: pendere ipſam ac non cadere nobiſcum, ceu ſpiri tus uis mundo præſertim incluſi, dubia ſit: aut poſſit cadere, natura repugnante,& quò cadat negãte. Nam ſicut igniũ ſedes non eſt niſi in ignibus. aquarũ niſi in aquisſpiritus ni ſtin ſpiritu:ita terræarcentibus cunctis·niſi in ſe locus nõ eſt. Globũ tamen effici mirũ eſt, in tanta planicie maris camporumq;. Cui ſententiæ adeſt Dicæarchus uir in primis erudi z5 tus. regũ cura permẽſus montes, ex quibus altiſſimũ prodidit Pelion, N. ccl. paſſ. ratione perpendiculi, nullam eſſe eam portionẽ uniuerſæ rotunditatis colligẽs. Mlihi incerta hæc uidetur cõiectatio, haud ignaro quoſdam alpium uertices, longo tractu, nec breuiore L. milibus paſſuũ aſſurgere. Sed uulgo maxima hæc pugna eſt, ſi coactam in uerticẽ aqua/ rum quoq; figurã credere cogatur. Atqui non aliud in rerũ natura aſpectu manifeſtius. Nanqʒ;& dependęntes ubiq; guttæ paruis globãtur orbibus:& pulueri illatæ frondiũq; lanugini impoſitæ, abſoluta rotũditate cernũtur:& in poculis repletis media maxime tument. Quæ propter ſubtilitatẽ humoris, mollitiamq; in ſe reſidentẽ, ratione facilius T́ uiſu deprehenduntur. Idq;ʒ etiã magis mirũ. in poculis repletis, addito humore minimo cix canfluere quod ſuperſit: cõtta euenire ponderibus additis ad uicenos ſæpe denarios: ſciliꝰ 4e cet quia intus recepta liquorẽ in uerticẽ attollãt, at cumulo eminente infuſa dilabãtur. Fa, dem eſt cauſa, propter quã è nauibus terra nõ cernatur, e nauiũ malis cõſpicua: ac procul recedente nauigio,ſi quid quod fulgeat religetur in mali cacumine, paulatim deſcẽdere uideatur,& poſtremo occultetur. Denic; oceanus, quẽ fatemur ultimũ, quanã alia figuraco hęretet atgʒ nõ decideret, nullo ultra margine includẽte? Ipſum id ad miraculũ redit, quo nã modo etiãſi globetur, extremũ nõ decidat mare. Cõtra qd, ut ſint plana maria,& qua uidẽtur figura, nõ poſſe id accidere, magno ſuo gaudio magnaq; gloria inuẽtores Græci ſubtilitate geometrica docẽt. Nãq; cũ ẽ ſublimi in inferiora aquę ferãtur,& ſit hæc natura earum conceſſa, nec quiſquã dubitet in littote ullo acceſſiſſe eas, quò longilſime deuexitas
rask

20
8 . 8 8
10
“ 1 ſit, procul dubio apparere, quo quid humilius ſit, propius cẽtro eſſe tertæ: omnesq;
ineas quæ emittantur ex eo ad proximas aquas breuiores fieri, q́; quæ ad extremum ma re à primis aquis Ergo totas, omniq́; ex parte aquas uergere in centrum: ideoq; non deci dere, quoniã in interiora nitãtur. Quod ita formaſſe artifex natura credi debet: ut cũ terra
arida& ſicca conſtare per ſe ac ſine humore non poſſet, nec rurſus ſtare aqua niſi ſuſtinente terra‚ mutuo implexu iungerentur: hac ſinus pandente, illa uero permeante totam, intra, extrà, ſuprà, uenis ut uinculis diſcurrentibus, atq; etiam in ſummis iugis erumpen/
te: quò ſpiritu acta,& terræ pondere expreſſa, ſiphonum modo emicat: tantumq́; à peri/
culo decidendi abeſt, ut in ſumma quęq;& altiſſima exiliat. Qua ratione manifeſtum eſt,
quare tot fluminum quotidiano acceſſu maria non creſcant. 1. uomodo aqua ſit terræ innexx. Ebö1
S
F St igitur in toto ſuo globo tellus medio ambitu præcincta citcumfluo mari. Nec ar/
gumentis hoc inueſtigandum, ſed iam experimentis cognitum.“ De nauigatione maris& fluminum. Cap. 1 XVI Gadibus columnisq; Herculis, Hiſpaniæ& Galliarũ circuitu, totus hodie nauigaA tur occidens. Septentrionalis uero oceanus, maiore ex parte nauigatus eſt, auſpicijs diui Auguſti Germaniã claſſe circũuecta ad Cimbrorum promontoriũ:& inde immen/ ſo mari proſpecto, aut fama cognito, ad Scythicã plagã,& humore nimio rigentia. Pro/
pter quod minime ueriſimile eſt illic maria deficere, ubiuis humoris ſuperet. Iuxta uero
ab ottu ex Indico mari, ſub eodem ſidere pars tota uergens in Caſpium mare, pernauiga ta eſt Macedonũ armis, Seleuco atq; Antiocho regnantibus, qui& Seleucida atq; Antiochida ab ipſis appellari uoluere. Circa Caſpium quoq; multa oceani littora explorata, paruoq́; breuius q́ʒ; totus hinc aut illinc ſeptentrio eremigatus. Vt tamen coniecturæ locum ſic quoq; non telinquat, ingens argumentũ paludis Mæoticæ, ſiue ea illius oceani ſi/ nus eſt, ut multos aduerto credidiſſe, ſiue anguſto diſcreti ſitu reſtagnatio. Alio latere
Gadium, ab eodem occidente, magna pars meridiani ſinus ambitu Mauritaniæ nauigatur hodie. Maiorem quidem eius partem,& orientis, uictoriæ magni Alexandri luſtrauere, uſq; in Arabicũ ſinum. Inquo res gerente C. Cæſare Auguſti fllio, ſigna nauiũ ex Hiſpanienſibus naufragijs feruntur agvita. Et Hanno Carthaginis potentia florẽte, cit
cumuectus à Gadibus ad ſinem Arabię, nauigationem eam prodidit ſcripto: ſcut ad ex/
tera Eut᷑opæ noſcenda miſſus eodem tempore Himilco. Præterea Nepos Cornelius au/ tor eſt Eudoxum quendã ſua ætate, cum Lathytum regem fugeret, Srabico ſinu egreſ/ ſum, Gades uſq; peruectũ: multoc; ante eum Cælſius Antipater, uidiſſe ſe qui nauigaſſet ex Hiſpania in Aethiopiã cõmercij gratia. Idem Nepos de ſeptentrionali circuitu tradit, Q. Metello Celeri, C. Afranij in cõſulatu collegæ, ſed tum Galliæ proconſuli, Indos Arege Sueuorum dono datos, qui ex India commercij cauſa nauigantes, tempeſtatibus eſſent in Germaniam abrepti. Sic maria circumfuſa undiq; diuiduo globo, partem orbis auferunt nobis: nec inde huc, nec hinc illò peruio tractu. Quæ contemplatio apta dete/gendę mortalium uanitati poſcere uidetur, ut totum hoc quicquid eſt, in quo ſingulis ni/ hiil ſatis eſt,ceu ſubiectum oculis, quantum ſit oſtendam. 4 Quxæ portio terrę habitetur. 8 Cap. IXvmI primum in dimidio computari uidetur, tanquamn nulla portio ipſi decidatur ocea/ no: qui toto circumdatus medio,& omnes cæteras fundens recipiensq́; aquas,& quic quid exit in nubes, ac ſidera ipſa tot& tantę magnitudinis paſcens, quo tandem ampli⸗/
tudinis ſpatio credetur habitare? Improba& infinita debet eſſe tam uaſtę molis poſſeſ
ſio. Adde quod ex relicto plus abſtulit cœlum. Nam cum ſint eius quinque partes, quas uocant zonas. infeſto rigore& ęterno gelu premitur omne, quicquid eſt ſubiectum dua/ bus extremis utrinqʒ circa uertices, hunc qui trionũ ſeptẽ uocatur, eumq́; qui aduerſus ilſi auſtrinus appellatur. Perpetua caligo utrobiq;,& alieno molliorum ſiderum aſpectu,
maligna

22 c. pLINII NATVRALIS b
malignaac pruina tãtum albicans lux. Mediauero terrarum, qua ſolis orbita eſtʒexuſta flammis& cremata, cominus uapore torretur. Circa duę tantum inter exuſtam& rigentes. tẽpetantur: eæq; ipſæ inter ſe nõ peruiæ, propter incendiũ ſiceeris. Ita terræ tres partes abſtulit cælum: Oceani rapina in incerto eſt. Sed& relicta nobis una portio haud ſcio an etiam in maiore damno ſit. Idem ſiquidem oceanus infuſus in multos(ut dicemus) ſi/ nus, adeo uicino acceſſu interna maria allatrat, ut centum xv. milibus paſſuũ Arabicus ſinus diſtet ab Aegyptio mari: Caſpius uero ccclxxv. milibus à Pontico. Idemm interfuſus intrat per tot maria, quibus Africã, Europam, Aſiamq; diſpeſcit. Quantũ terrarum occu/pet, cõputetur etiam nunc menſura tot fHluminũ, tantarum paludũ. Addantur& lacus& ſtagna:iam elata in cælum,& ardua aſpectu quoq; iuga: iam ſyluæ uallesc; præruptæ,&
ſolitudines,& mille cauſis deſerta detrahãtur. Hæ tot portiones terræ, imò uero, ut plures
tradidere, mundi punctus(neqʒ enim eſt aliud terra in uniuerſo) hæc eſt materia gloria noſtræ, hæc ſedes: hic honores gerimus, hic exercemus imperia, hic opes cupimus, hic tu multuatur humanũ genus, hic inſtauramus bella etiam ciuilia, mutuisq; cædibus laxio/rem facimus terram.Et ut publicos gentiũ furores tranſeam, hæc in qua conterminos pellimus, futtoq́; uicini ceſpitem noſtro ſolo affodimus: ur qui latiſſime rura metatus fue/ rit, ultraq; fines exegerit accolas, quota terrarũ parte gaudeat: uel cum ad menſurã auari/ tiæ ſuæ propagauerit, quam tandem portionem eius defunctus obtineatMediam eſſe mundi terran. 8 A AEdiam eſſe mundi totius haud dubijs conſtat argumentis, ſed clariſſime æquinoctij paribus horis. Nam niſi in medio eſſet, æquales dies noctesq́; haberi non poſſe deprehenderunt& dioptræ, quæ uel maxime id confirmant: cum æquinoctiali tempo
2.
re ex eadem linea ortus occaſusq; cernatur,& ſolſtitialis exortus per ſuam lineam, bruma lisqʒ occaſus. Quę accidere nullo modo poſſent niſi in centro ſita eſſet.
8 De ſiderum ortus inæqualitate,& de eclipſi,& ubi,& quare. Cap. EXX 1 Res autem circuli ſupradictis zonis implexi, inæqualitates temporum diſtinguunt: I Solſtitialis à parte ſigniferi excelſiſſima nobis, ad ſeptentrionalem plagam uerſus, contraq; ad alium“ medio ambitu ſigniferi orbis incedens æquino/ ctialis. Reliquorum, quæ miramur, cauſa in ipſius terræ figura eſt, quã globo ſimilem,& cum ea aquas, ijſdem intelligitur argumẽtis· Sic enim fit haud dubie, ut nobis ſeptentrio/ nalis plagæ ſidera nunquam occidant, contra meridianæ nunquã oriantur: rurſusq; hæc illis non cernantur, attollente ſe contra medios uiſus terrarum globo. Septentriones non cernit Troglodytice& confinis Aegyptus: nec Canopum Italia,& quem uocant Bereni ces crinem, item quem ſub diuo Auguſto cognominauere Cęſaris thronon, inſignes ibi
ſtellas: adeoq; manifeſto aſſurgens faſtigium curuatur, ut Canopus quartã ferè partẽ ſigni unius ſupra terrã eminere Alexandrię intuentibus uideatur: eadem à Rhodo terram
quodammodo ipſam ſtringere:in Ponto omnino non cernatur, ubi maxime ſublimis ſe/ ptentrio. Idẽ à Rhodo abſconditur, magisq́; Alexandriæ: in Arabia Nouẽbri menſe pri
ma uigilia occultus.ſecunda ſe oſtendit:in Meroe ſolſtitio ueſperi pauliſper apparet, pau/
cisq; ante exortũ Arcturi diebus pariter cũ die cernitur. Nauigantiũ hæc maxime curſus 40
deprehendunt, in alia aduerſo, in alia prono mari, ſubitoq́; cõſpicuis, atq; ut è freto emer/ gentibus,quæ in anfractu pilæ latuere, ſideribus. Neq; enim(ut dixere aliqui)mũdus hoc
polo excelſiore ſe attollit: aut undiq;ʒ cernerẽtur hæc ſidera. uerũ hæc eadẽ quibuſq; proximis ſublimiora creduntur, eademqT́; demerſa longinquis. utq; nunc ſublimis in deie/ ctu poſitis uidetur hic uertex: ſic in illam terrę deuexitatem tranſgreſſis, i la ſe attollũt, reſidentibus quæ hic excelſa fuerant, quod niſi in figura pilæ accidere nõ poſſet. Ideoc; de/
fectus ſolis ac lunæ ueſpertinos orientis incolę non ſentiunt, nec matutinos ad occaſum
habitantes: meridianos uero ſæpius. Nobili apud Arbela magni Alexandri uictoria, luna defecilſe noctis ſecunda hora prodita eſt: eademq́; in Sicilia exoriens. Solis defe/
ctum
2
Werrnrhehen

30
. HISTORIAE LIPER IIEI. 11¹ ctum. Vipſanio& Fonteio c os s. qui fuere ante paucos annos factum pricie Calendas Maias, Campania hora diei inter ſeptimã& octauam ſenſit: Corbulo dux in Armenia intet horam diei decimam& undecimã prodidit uiſum, circuitu globi alia alijs detegente & occultante. Quod ſi plana eſſet terra, ſimul omnia apparerent cunctis, noctescq; nõ fie rent inæquales: neq; alijs quaàm in medio ſitis paria duodecim horarum interualla cerne rentur, quæ nunc in omni parte ſimili modo congruunt. 8 8
1 Quæ ratio diurnæ lucis in ter'is. 1 Cap. LXNI Deo nec nox diesq; quæuis eadem toto orbe ſimul eſt, oppoſitu globi noctẽ aut am/ Ibg diem afferente. Multis hoc cognitum experimẽtis. In Africa Hiſpaniacʒ turrium
10 Annibalis: in Aſia uero propter piraticos terrores; ſimili ſpecularũ præſidio excitato: in
qquis pręnunciatiuos ignes ſexta hora diei accenſos, ſæpe compertũ eſt; tertia noctis àter go ultimis uiſos. Eiuſdem Alexandri curſor Philonides, ex Sicyone Elin mille& ducenta ſtadia nouem diei confecit horis: indeq; quamuis decliui itinere, tertia noctis hora re/ menſus eſt. Cauſa, quod eunti cum ſole iter erat, eundem remeans obuiũ contrario præ/ teruertebat occurſu. Qua de cauſa ad occaſum nauigantes, quamuis breuiſſimo die, uin/ cunt ſpatia nocturnæ nauigationis, ut ſolem ipſum comitantes.
CGuomonica de eadem re,& horologio primo. 11“
Aſaq; horoſcopa non ubiq; eidem ſunt uſui,in trecenis ſtadijs, aut ut longiſſime in quingenis, mutantibus ſemet umbris. Solis itaq; umbilici quem gno monẽ appel/
zꝛ0 lant)umbra, in Aegypto meridiano tẽpore, æquinoctij die, paulo pluſquã dimidiã gno monis menſurã efficit. In urbe Roma nona pars gnomonis dceſt umbrę. In oppido n cona ſupereſt quinta trigeſima. In parte Italiæ quæ Venetia appellatur, eiſdem horis um/bra gnomoni par ſit. Vbi& quando nullæ umbrcx. Cap. IXXII Imili modo tradunt in Syene oppido, quod eſt ſupra Alexandriam quinq; milibus Onadierien ſolſtitij die medio nullam umbram iaci: puteumq; eius experimẽti gratia factum, totum illuminari. Ex quo apparere tum ſolem illi loco ſupra uerticem eſſe: quod & in India ſupra flumẽ Hypalin fieri tempore eodem Oneſicritus ſcripſit. Conſtatqʒ in Berenice urbe Troglöõdytarum,& inde ſtadijs quatuor milibus dccc. xx. in eadem gente Ptolemaide oppido, quod in margine rubri maris ad primos eclephantorũ uenatus con/
30 ditum eſt, hoc idem ante ſolſtitium xlv. diebus, totidemq́; poſtea fieri,& per eos xc. dies in meridiem umbras iaci. Rurſus in Meroe inſula, quæ eſt caput gentis Aethiopum,& quinq; milibus ſtadiorum à Syene in amne Nilo habitatur, bis anno abſumi umbras, ſo le duodeuiceſimam tauri partem,& quartamdecimam leonis obtinente. In Indiæ gente Oretum, mons eſt Maleus nomine, iuxta quem umbræ æſtate in auſtrum, hyeme in ſe/ptentriones iaciuntur. Quindecim tantum noctibus ibi apparet ſeptentrio. In eadem In dia Patales celeberrimo portu, ſol dexter oritur, umbræ in meridiemn cadunt. Septentrionem ibi Alexandro morante annotatum, prima tantum noctis parte aſpici. Oneſicritus
dux eius ſcripſit, quibus in locis Indiæ umbtæ non ſint, ſeptentrionem non conſpici,& ea
loca appellari Aſcia, nec horas dinumerari ibi. 1
8 Vbi bis anno umbrę,& ubi in contrarium. Cap. LXXIIII
SA tota Troglodytice, umbras bis quadragintaquinq; diebus in anno Eratoſthe nes in contrarium cadere prodidit.
FKFNbilongiſſimus dies,& ubi breuiſſimus. Cap. LXXV
S leſit. ut uario lucis incremento in Meroe longiſſimus dies xij. horas æquinoctiales,&
D octo partes unius horæ colligat, Alexandriæ uero xiiij. horas. In Italia quindecim. In
Britannia xvij. ubi æſtate lucidæ noctes haud dubie repromittũt id, quod cogit ratio cre
di: ſolſtitij diebus accedente ſole propius uerticem mundi, anguſto lucis ambitu, ſubiecta terræ continuos dies habere ſenis menſibus, noctesq́; è diuerſo ad brumam remoto.
Quod ſieri in inſula Thule Pytheas Malſilienſis ſcripſit, ſex dierũ nauigatione in ſepten/
trionem

24 c. PEINII NATVRALIS trionem à Britannia diſtante: quidam uero& in Mona, quæ diſtat à Camaloduno Brix 8 tanniæ oppido citciter ducentis milibus affirmant. Item de horologio. Cap. LXXVI Mbrarum hanc rationem,& quam uocant gnomonicen, inuenit Anaximenes Mi V leſius, Rnaximandri(de quo diximus)diſcipulus: primusq́; horologium quod appellant ſciotericum, Lacedæmone oſtendit..“ uomodo dies obſeruentur. Cap. IXXVHII FPſum diem alij aliter obſeruauere. Babylonij inter duos ſolis exortus: Athenienſes in/ 1 ter duos occaſus: Vmbri à meridie in meridiem: uulgus omne à luce ad tenebras: Sacer dotes Romani,& qui diẽ diffiniere ciuilẽ, itẽ Aegyptij& Hipparchus, à media nocte in ¹o mediã. Minora aũt interualla eſſe lucis inter ortus ſolis iuxta ſolſtitia, quàm æquinoctia apparet, quia poſitio ſigniferi circa media ſui obliquior eſt, iuxta ſolſtitium uero rectior. 8 Differentiæ gentium ratio.(Cag N—Ontexenda ſunt his cęleſtibus nexa cauſis. Nanq; Aethiopas uicini ſideris uapore G torreri, aduſtisq; ſimiles gigni, barba& capillo uibrato, nõ eſt dubium. Et aduerſa plaga mundi atq; glaciali, candida cute eſſe gentes, flauis promiſſas crinibus: truces uero ex cæli rigore has& illas mobilitates habentes. Ipſoq́; crurum argumento illis in ſupera ſuccũ reuocari, natura uaporis: his in inferas partes depelli, humore deciduo. Hic graues feras, illic uarias effigies animalium prouenire,& maxime alitum,& in multas figuras gigni uolucres. Corporum autem proceritatem utrobiq; ʒillic ignium niſu, hic humoris ali/ 20 mẽto. Medio uero terræ ſalubris utrinq; mixtura, fertilis ad omnia tractus, modicus cor/ porum habitus. Magna& in colore temperies. Ritus molles, ſenſus liquidus, ingenia fœ, cunda, totiusq́; naturæ capacia. liſdem imperia, quæ nunquã extimis gentibus fuerint:ſi/ cut ne illæ quidem his paruerint auulſę, ac pro immanitate naturæ urgẽtis illas ſolitariæDe motu terræ. 1 Cap.cxxix D Abyloniorũ placita motus terræ, hiatusq́;,& cætera omnia, ui ſiderũ exiſtimant fie/ B ri,ſed illorũ trium quibus fulmina aſsignant:fieri aũt, meantium cũ ſole aut cõgruen tium,& maxime circa quadrata mundi. Præclara quædam eſſe& immortalis in eo(ſi cre/dimus) diuinitas perhibetur, Anaximandro Mileſio phyſico: quem ferunt Lacedæmonijs prædixiſſe, ut urbem ac tecta cuſtodirent: inſtare enim motũ terræ: cum& urbs tota 30 eorũ corruit,& Taygeti montis magna pars ad formã puppis eminens abrupta, cladem inſuper eam ruina preſsit. Perhibetur& Pherecydis Pythagorę doctoris alia cõiectatio, ſed& illa diuina: hauſtu aquæ è puteo præſenſiſſe, ac prædixiſſe ibi terræ motũ. Quæ ſi 4 uera ſunt, quantũ à deo tandẽ uideri poſſunt tales diſtare, dum uiuant? Et hæc quidẽ ar, bitrio cuiuſq; exiſtimanda relinquantur, uentos in cauſa eſſe non dubiũ reor. Neq; enim unquã intremiſcunt terræ, niſi ſopito mari: cæloq; adeo tranquillo, ut uolatus auium non pendeant, ſubtracto omni ſpiritu qui uehit: nec unquã niſi poſt uentos cõditos, ſcilicet in uenas& cauernas eis occulto afflatu. Neq; aliud eſt in terra tremor, q́; in nube tonitruũ. Nec hiatus aliud qᷓʒ; cũ fulmen erũpit, incluſo ſpiritu luctante,& ad libertatẽ exire nitenteDe tetræ hiatibus.(CSap. XNX N7 Arie itaq; quatitur,& mira edũtur opera, alibi proſtratis mœnibus, alibi hiatu pro, VW fundo hauſtis, alibi egeſtis molibus, alibi emiſſis amnibus, nonnunquam etiã ignibus calidisue fontibus, alibi aduerſo fluminum curſu. Præcedit uero comitaturq́; terribi/ lis ſonus, aliäs murmur ſimilis mugitibus, aut clamori humano, armorumue pulſanti/ um fragori, pro qualitate materiæ excipientis, formaq; uel cauernarum uel cuniculi per quem meat, exilius graſſante in anguſto, eodem rauco in recuruis reſultante, in duris fre/ mente⸗ in humidis Hluctuante& ſtagnantibus: item fremente contra ſolida. Itaq;& ſine motu ſæpe editur ſonus. Nec ſimplici modo quatitur unquam, ſed tremit uibratq;ß. Hiatus uero alias remanet, oſtendens quæ ſorbuit, alias occultat ore compreſſo: rurſusc;
11.*““*“]

HIST ORILAE LIBERN FI 25 ita inducto ſolo, ut nulla ueſtigia extent, urbibus plerunq; deuoratis, agrorumq&́; tractu r hauſto. Maritima aũt maxime quatiuntur. Nec montoſa tali malo carent. Exploratum 1 eſt mihi Alpes Apenninumq́; ſæpius tremuiſſe. Et autumno acuere terræ crebrius mo/„ uentur, ſicut ſunt fulmina. Ideo Galliæ& Aegyptus minime quatiunt᷑, quoniã hic æſta
tis cauſa obſtat, illic hyemis. Item noctu ſæpius quaàm interdiu. Maxitmi autem motus
exiſtunt matutini ueſpertinicʒ:ſed propinqua luce crebri. Interdiu autem circa meridiem
fiunt,& ſolis lunæcq; dcfectu, quoniam tempeſtates tunc ſopiuntur. Præcipue uero cum
ſequitur imbrem æſtus. imbres ue æſtũ. Signa motus futuri. Cap. EXX
10. Auigantes quoq; ſentiunt nõ dubiacõiectura, ſine flatu intumeſcente fluctu ſubi-/
10 N to, aut quatiente icti. Intremunt uero& in nauibus poſita, æque quàrm in ædificijs,
crepituq; prænunciant. Quin& uolucres non impauidæ ſedent. Eſt& in cælo ſignum,
præceditqʒ motu futuro, aut interdiu, aut paulopoſt occaſum ſereno, ceu tenuis linea nu bis in longum porrectæ ſpatium. Eſt& in puteis turbidior aqua, nec ſine odoris tædio.
Auxilia contra motus futuros. Cap. LXXXII
¶ut in ijſdem eſt remedium, quale& crebri ſpecus præbent. Præconceptũ enim ſpi“ exhalant, quod in certis notatur oppidis, quæ minus quatiũtur, crebris ad elu/
uiem cuniculis cauata. Multoqʒ; ſunt tutiora in ijſdem illis quæ pendent, ſicut Neapoli in
Italia intelligitur: parte eius quæ ſolida eſt, ad tales caſus obnoxia. Tutiſsimi ſunt ædificiorum fornices, anguli quoq; parietum, poſtesq; alterno pulſu renitentes. Et latere ter/
20 reno facti parietes minore noxa quatiuntur. Magna differentia eſt& in ipſo genere mo
tus, pluribus ſiquidem modis quatitur. Tutiſsimũ eſt, cum uibrat criſpante ædificiorum
crepitu,& cum intumeſcit aſſurgens, alternoq́; motu reſidet: innoxium& cum concur/
rentia tecta contrario ictu arietant, quoniam alter motus alteri renititur. Vndantis inclinatio,& fluctus more quædam uolutatio infeſta eſt: aut cum in unam partẽ totus ſe motus impellit. Deſinunt autem tremores, cum uentus emerfit: ſin uero durauere, non ante
quadraginta dies ſiſtuntur: plerunqʒ& tardius, utpote cum quidã annuo& bienni ſpa/
38 tio durauerint. Portenta terrarum ſemel uiſa.(C(Cap...
Actum eſt ſemel,quod equidem in Hetruſcæ diſciplinæ uoluminibus inueni, ingẽs
terrarum portentum L. Marcio, Sex. Iulio coss. in agro Mutinenſi. Nanq; mon
811“”; E.
E116116126155
300 30 tes duo inter ſe cõcurrerunt, crepitu maximo aſſultantes recedentesq́;, inter eos flamma fumoq; in cœlũ exeunte interdiu, ſpectante& uia Aemylia magna equitũ Romanorum, 4 familiatumq;& uiatorũ multitudine. Eo concurſu uillæ omnes eliſæ, animalia permulta
quæ intra fuerãt, exanimata ſunt, anno ante ſociale bellum: quod haud ſcio an funeſtius ipſi terræ Italiæ fuerit, ́; ciuilia. Non minus mirũ oſtentum& noſtra cognouit ætas, an/ no Neronis principis ſupremo, ſicut in rebus eius expoſuimus, pratis oleisq́; intercedẽte uia publica in contrarias ſedes tranſgreſsis, in 85 Marrucino, prædijs Vectij Marcelli equitis Romani, res Neronis procurantis. iracula terræmotus. Cap. LxxXxIIII F Iunt ſimul cũ terræmotu& inundationes maris, eodẽ uidelicet ſpititu infuſiaut reſi/ dentis ſinu recepti. Maximus terræ memoria mortaliũ extitit motus, Tiberij Cæſa4⁰ 4o’ ris principatu, xij. urbibus Aſig una nocte proſtratis. Creberrimus Punico bello, intra eundem annum ſepties atqʒ quinquagies nunciatus Romã. Quo quidem anno ad Tra ſymenum lacum dimicantes, maximũ motum neq; Pœni ſenſere, nec Romani. Nec ue/ ro ſimplex malum, aut in ipſo tantum motu periculum eſt, ſed par aut maius oſtentum. Nunquam urbs Roma tremuit, ut non futuri euentus alicuius id pręnuncium eſſet. Quibus locis maria receſſerint.(Cap. IXX v E Adem naſcentium cauſa terrarũ eſt, cum idem ille ſpiritus attollendo potens ſolo, b non ualuit erumpere. Naſcuntur enim nec fluminum tantum inuectu, ſicut Echina des inſulę ab Acheloo amne congeſtę, maiorq; pars Aegypti à Nilo, in quam à Pharo inſula noctis& diei curſum fuiſſe Homero credimus: ſed& receſſu maris, ſicut eidem de . Circeijs
“

8 c. bLINII NARTVRANEIS Cixceijs: Quod accidiſſe& in Ambraciæ portu decem miliũ pafſuũ interuallo,& Athe/ nienſium quinq; miliũ ad Piræum memoratur. Et Epheſi,ubi quondam ædem Dianæ alluebat. Hcrodoto quidẽ ſi credimus, mare fuit ſupra Memphim uſq; ad Hethiopum montes:itemqÍ; à planis Arabię. Mare& circa Ilium,& tota Ieuthrania, quac; campos intulerit Wæaonder. Ratio inſularum enaſcentium. Cap. LxXXVI Aſcuntur& alio modo terræ, ac repente in aliquo mari emergũt, uelut paria ſecum faciente natura, quæc; hauſerit hiatus, alio loco reddente. Qua:& quibus temporibus enatæ ſunt. Cap. XXXVvI Laræ iampridem inſulæ, Delos& Rhodos, memoriæ prodũtur enatæ. Poſtea mi nores, ultra Melon Anaphe, inter Lemnũ& Helleſpontum, Nea: inter Lebedum 10 & Teon, Alone: inter Cycladas olympiadis cxxxv. Anno quarto, Thera& Theraſia. Inter eaſdem poſt annos cxxx. Hiera, eademqT́; automate.Et ab ea duobus ſtadijs poſt annos cx. in noſtro æuo, M. Iunio Syllano, L. Balbo coss. ad viij. Idus Iulias, Thia. Quas terras interruperint maria. Cap. LXXXVIII Nte nos& iaxta Italiam inter Acolias inſulas, item iuxta Cretam emerſit è mari 1. p. paſſuum, unà cum calidis fontihus, altera olympiadis cxliij. anno tertio in Thuſco ſinu, flagrans hæc uiolento cum flatu. Proditur; memoriæ magna circa illam multitudine piſcium Huitante, confeſtim expitaſſe quibus ex his cibus fuiſſet. Sic& Pithecuſas in Campano ſinu ferunt ortas. Mox in his montẽ Epopon, cum repente flam/ ma ex eo emicuiſſet, campeſtri æquatum planicie. In eadem& oppidum hauſtum pro/ 20 fundo: alioc; motu terræ ſtagnum emerſiſſe:& alio, prouolutis montibus inſulam exti/ tiſſe Prochytam. Nanq;& hoc modo inſulas rerum natura fecit. Auellit Siciliam Italiæ, Cyprũ Syriæ, Euboã Bœotiæ, Eubœæ Atalanten& Macrin, Besbycũ Bithyniæ, Leu coſiam Sirenũ promontorio. Quæ inſulæ cõtinenti adiunctæ Cap. IXXXIX Vrſus abſtulit inſulas mari. iunxitqʒ terris: Antiſſam Lesbo, Zephyrium Halicar naſſo, Ethuſam Mindo, Dromiſcon& Pernen Mileto, Narthecuſam Parthenio promontorio. Hybãda quondã inſula Ioniæ cc. nũc à mari abeſt ſtadijs. Syriten Ephe ſus in mediterranea habet, Deraſidas& Sophoniam uicina ei Magneſia. Epidaurus& Oricũ inſulæ eſſe deſierũt. Quæ terræ in totũ mari permutatæ. Cap. Xc JI N totum abſtulit terras, primum omnium ubi Atlanticum mare eſt, ſi Platoni credi 30 mus,immenſo ſpatio. Mox interno, quæ uidemnus hodie, merſam Acarnaniam Am/ bracio ſinu, Achaiam Corinthio, Europã Aſiamq́; Propontide& Ponto. Ad hoc per/ rupit mare Leucada, Antirrhium, Helleſpontum, Boſphoros duos. 1“ Quæ terræ ipſæ ſe ſorbuerunt. Cap. xcr 2. Tq; ut ſinus& ſtagna præteream, ipſa ſe cõdens terra deuorauit Cybotum altiſsi X mum montem, cum oppido Curite, Sipylũ in Magneſia:& prius in eodem loco clariſsimam urbem quæ Tantalis uocabatur. Galanis& Gamales urbium in Phœnice agros cum ipſis, Phegium Aethiopiæ iugum excelſiſsimum, tanquam non infida graſſarentur& littora. ee urbes hauſtæ ſint à mari. Cap. xcn Yrrhã& Antiſſam circa Mæotin pontus abſtulit, Elicem& Buram in ſinu Corin/ 40 thio, quarũ in alto ueſtigia apparent. Ex inſula Cea amplius triginta milia paſſuum abrupta ſubito, cum plurimis mortalium rapuit. Et in Sicilia dimidiam Tyndarida ur/ bem, ac quicquid ab Italia deeſt. Similiter in Bœotia& Eleuſina. De miraculis terrarum. Cap. xc I1r Otus enim terræ ſileantur,& quicquid eſt, ubi ſaltem buſta urbium extant: ſimul ut terræ miracula potius dicamus, quàm ſcelera naturæ. Et Hercule non cœcleſtia enarratu difficiliora fuerint. Metallorum opulentia tam uaria, tam diues, tam fœcunda,tot ſeculis ſuboriens: cum tantum quotidie orbe toto populentur ignes, ruinæ, naufragia, bella, fraudes, tantum uero luxuria& tot mortales conterant: gemmarum pi/ ctura

HISTORIAE LIBER 1I11 27 ctura tam multiplex, lapidum tam diſcolores maculæ, interq; eos candor alicuius, præter lucem omnia excludens: medicatorum fontium uis: ignium tot locis emicantium perpe/ tua tot ſeculis incendia:ſpiritus letales alibi, aut ſcrobibus emiſsi, aut ipſo loci ſitu mortife ri, alibi uolucribus tantum, ut Soracte uicino urbi tractu: alibi præter hominem cæteris animantibus: nonnunquã& homini, ut in Sinueſſano agro& Puteolano: ſpiracula uo/ cant, alij Charoneas ſcrobes, mortiferum ſpiritum exhalantes. Item in Dirpinis Anſan
cti, ad Mephitis ædem locum, quem qui intrauere moriũtur. Simili modo Hierapoli in Alſia, matris tantum magnæ ſacerdoti innoxiam. Alibi fatidici ſpecus, quorum exhalatione temulenti futura præcinũt, ut Delphis, nobiliſsimo oraculo. Quibus in rebus quid 10 poſsit aliud cauſæ afferre mortalium quiſpiam, quaàm diffuſæ per omne naturæ ſubinde aliter atq;ʒ aliter numen erumpens? 1 De tetris ſemper trementibus. Capb. xEII Vadam uero terræ ad ingreſſus tremunt, ſicut in Gabienſi agro, non procul urbe Roma, iugera fermè ducenta, equitantium curſu: ſimiliter in Reatino. De inſulis ſemper fluctuantibus. Cap.&c v 8 Vædam inſulæ ſemper fluctuant, ſicut in agro Cæcubo,& eodem Reatino, Mutienſi, Statonienſi: In Vadimonis lacu,& ad Cutilias aquas opaca ſylua, quæ nun/ quam die ac noctu eodem loco uiſitur:In Lydia quæ uocantur Calaminæ, non uentis ſo lum, ſed etiã contis quõ libeat impulſæ, multorum ciuium Mithridatico bello ſalus. Sunt 20& in Nymphæo paruæ, ſaltuares dictæ, quoniam in ſymphoniæ cantu ad ictus modu lantiũ pedum mouent᷑.In Tarquinienſi lacu magno Italiæ duæ nemora circũferunt, nũc triquetrã figurã ædentes nunc rotundã cõplexu, uentis impellentibus, quadratã nunq́;. Quibus in terris non pluat:& aceruata terrarum miracula, et cæterorum elementorum. Cap. XcCVI C Elebre fanum habet Veneris Paphos, in cuius quandam aream nõ impluit. Item in Nea oppido Troadis circa ſimulacrũ Mineruæ. In eodẽ& relicta ſacrificia non putreſcunt. Iuxta Harpaſa oppidum Aſiæ, cautes ſtat horrenda, uno digito mobilis: ea/ dem ſi toto corpore impellatur, reſiſtens. In Taurorũ peninſula in ciuitate Paraſino ter/ra eſt, qua ſanant᷑ omnia uulnera. At circa Aſſon Troadis lapis naſcitur, quo conſumun z0 tur omnia corpora:Sarcophagus uocatur. Duo ſunt montes iuxta flumen Indum alteri natura eſt ut ferrum omne teneat, alteri ut reſpuat. Itaq; ſi ſint claui in calceamento, ueſti gia auelli in altero nõ poſſe, in altero ſiſti. Locris& Crotone peſtilentiã nunqʒ fuiſſe, nec ullo terræmotu laboratũ, annotatũ eſt. In Lycia uero ſemꝑ à terræmotu Xl. dies ſerenos eſſe. In agro Ardano frumentũ ſatum nõ naſcitur. Ad aras Murtias in Veiente,& apud Tuſculanum,& in ſylua Ciminia loca ſunt in quibus in terrã depacta nõ extrahuntur. In Cruſtumino natum fœnum ibi noxium, extra ſalubte eſt. Qua ratione æſtus maris accedant& recedant. Et ubi ijdem extra rationem. Cap. XGCVII F Lde aquatũ natura cõplura dicta ſunt: ſed æſtus maris accedere& reciprocare, ma 40 QL xime mitum: pluribus quidem modis, uerũ cauſa in ſole lunaq;. Bis inter duos ex/ ortus lunæ affluunt, bisq́; remeant, uicenis quaternisq; ſemper horis. Et primũattollen/ te ſe cũ ea mundo intumeſcentes, mox à meridiano cœli faſtigio uergẽte in occaſum reſi dẽtes:rurſusq; ab occaſu ſubter cœli ima, et meridiano cõtraria accedẽte, inundãates: hinc donec iterũ exoriatur, ſe ſorbẽtes. Nec unq́; eodem tẽpore quo pridie reflui, ut ancillante ſndere, trahentec; ſecũ auido hauſtu maria, et aſsidue aliunde q́; pridie exoriẽte:paribus tamẽ interuallis reciproci, ſenisq; ſemꝑ horis, nõ cuiuſq; diei aut noctis, aut loci, fed xqui noctialibus: ideoq; inæquales uulgariũ horarũ ſpatio, utcunq; plures in eas aut diei aut noctis illarũ menſurę cadũt, et æquinoctio tantũ pares ubiq;. Ingẽs argumentũ plenũc; lucis ac uicis etiã diurnæ, hebetes eſſe, qui negẽt ſuhtermeare ſidera, ac rurſus eadem re8 2 ſurgere

28 cC. PLINII NATVRALIS ſurgere, ſimilemq; terris, imò uero uniuerſæ naturæ exinde faciẽ.in ijſdẽ ortus occaſusq; operibus:nõ aliter ſub terra manifeſto ſideris curſu alioue effectu, q́; cum præter oculos noſtros ferat᷑. Multiplex etiamnũ lunaris differentia, primũc; ſeptenis diebus. Quippe modici noua ad diuiduã æſtus, pleniore ab ea exundãt, plenac; maxime feruẽt. Inde mi teſcunt. Pares ad ſeptimã primis. Iterũq; alio latere diuidua augent᷑. In coitu ſolis pares. Plane eadẽ aquilonia,& à terris longius recedente mitiores, q́; cum in auſtros digreſſa, propiore niſu uim ſuã exercet. Per octonos quoq; annos ad principia motus& paria in cremẽta centeſimo lunæ reuocant᷑ ambitu, augẽte ea cuncta ſolis annuis cauſis, duobus æquinoctijs maxime tumẽtes,& autumnali amplius qᷓuerno. Inanes uero bruma,& ma gis ſolſtitio. Nec tamen in ipſis, quos dixi, temporũ articulis, ſed paucis poſt diebus. ſicuti 10 necʒ in plena aut nouiſsima, ſed poſtea: nec ſtatim ut lunã mundus oſtẽdat occultétue, aut media plaga declinet, uerũ duabus ferẽè horis æquinoctialibus ſerius, tardiore ſemꝑ ad terras ommiũ quæ gerunt᷑ in cœlo effectu cadẽte quàm uiſu, ſicuti fulguris& tonitrus & fulminũ. Omnes aũt æſtus in oceano maiora integũt ſpatia inundantq;, quaàm in reliquo mari:ſiue quia totum in uniuerſitate animoſius eſt&́ʒ; in parte, ſiue quia magnitudo aperta ſideris uim laxe graſſantis efficacius ſentit, eandẽ anguſtijs arcẽtib. Qua de cauſa nec lacus, nec amnes ſimiliter mouentur. Octogenis cubitis ſupra Britanniã intumeſce/ re æſtus, Pycheas Maſsilienſis autor eſt. Interiora aũt maria terris clauduntur ut portu. Quibuſdã tamen in locis ſpatioſior laxitas ditioni paret:utpote cum plura exẽpſa ſint in tranquillo mari, nulloc; uelorũ impulſu, tertio die ex Italia prouectorũ Vticam, æſtu fer/ z0 uente. Circa littora aũt magis q;ʒ in alto deprehẽdunt᷑ hi motus: quoniã& in corpore ex/ trema pulſum uenarũ,id eſt, ſpiritus magis fentiũt. In pleriſq; tamẽ æſtuarijs, ꝓpter diſ/ pares ſiderũ in quoq; tractu exortus, diuerſi exiſtũt æſtus, tẽpore nõ ratione diſcordes, ſicut in Syrtibus.Et quorundã tamẽ priuata natura eſt, uelut Taurominitani Euripi ſæ/ pius,& in Eubcœa ſepties die ac nocte reciprocãtis. Aeſtus idẽ triduo in menſe cõſiſtit, ſe/ ptima, octaua, nonaq́; luna. Gadibus, ꝗ eſt delubro Herculis ꝓximus; fons incluſus ad putei modũ, alias ſimul cũ oceano augetur minuiturq&́;, aliàs uero utrũq; cõtrarijs tẽpori bus. Eodẽ in loco alter, oceani motibus cõſentit. In ripa Bætis oppidũ eſt, cuius putei cre ſcente æſtu minuuntur, augeſcũt decedente, medijs temporũ immobiles: Eadẽ natura in Hiſpali oppido uni puteo,cæteris uulgaris. Et Pontus ſemꝑ extrà meat in Propontidẽ, 320 introrſus in Pontũ nunquã refluo mari. Miracula marss. Cap. XcvIII O Mnia plenilunio maria purgant᷑, quædã& ſtato tempore. Circa Meſſanã& My las limo ſimilia expuuntur in littus purgamenta, unde fabula ſolis bouesibi ſtabu/lari. His addit(ut nihil quod equidem nouerim prætereã) Ariſtoteles, nullũ animal niſi æſtu recedente expirare. Obſeruatũ id multum in Gallico oceano,& duntaxat in homine compertiñ. Quæ poteſtas lunæ,& terrena,& marina. Cap. XcIMX Vo uera coniectatio exiſtit, haud fruſtra ſpiritus ſidus lunæ exiſtimari. Hoc eſſe quod terras ſaturet, accedensq́; corpora impleat, abſcedens inaniat. Ideo cum in/cremento eius augeri conchylia,& maxime ſpiritum ſentire quibus ſanguis nõ ſit. Sed& ſanguine hominem etiam cum lumine eius augeri ac minui: frondes quoq; ac pabulaſut 40 ſuo loco dicetur)ſentire, in omnia eadem penetrante ui. Ouc ſolis,& quare ſalſum mare. Cap. c LLacs ſolis ardore ſiccatur liquor:& hoc eſſe maſculum ſidus accepimus, torrẽs cuncta ſorbensqʒ.Sic mari late patenti ſaporem incoqui ſalis, aut quia exhauſto inde dulci te/ nuiq;, quod facillime trahat uis ignea, omne aſperius craſsiusq; linquatur. Ideo ſumma xæquorum aqua dulciorem profundam. Hanc eſſe ueriorẽ cauſam aſperi ſaporis, quàm quòd mare terræ ſudor ſit æternus, aut quia plurimũ ex arido miſceatur illi uapore, aut quia terræ natura medicatas aquas inficiat. Eſt in exẽplis, Dionyſio Siciliæ tyranno cum pulſus eſt ea potentia, accidiſſe prodigium, ut uno die in portu dulceſceret mare. tem

UISToORIAE LIBER I11 29
Iteimn de naturalunc. Cap. cI
Contrario ferunt lunæ fœmineũ ac molle ſidus atq; nocturnũ ſoluere humorem,
& trahere non auferre. Id manifeſtum eſſe, quod ferarũ occiſa corpora in tabem ui/
ſu ſuo reſoluatſomnoq́; ſopitis torporem contractũ in caput reuocet: glaciem refundat,
cunctaq; humifico ſpiritu laxet. Ita penſari naturæ uices, ſemperqʒ ſufficere. alijs ſiderũ elementacogentibus, alijs uero fundentibus. Sed in dulcibus aquis lunæ alimẽtum eſſe,
ſicut in marinis ſolis. YVbialtiſsimum mare. Cap. cII aͤItiſsimum mare Xv. ſtadiorũ Fabianus tradit. Alij in Ponto ex aduerſo Coraxo
X rum gentis(uocãt Bathea ponti) trecentis ferẽ à continenti ſtadijs immenſam alti/
8 ꝛo tudinem maris tradunt, uadis nunquam repertis. 1“ 1—
81 Miracula aquarum, fontium,& fluminum.(Cap. cIII
A F lrabilius id faciunt aquæ dulces, iuxta mare ut fiſtulis emicantes. Nam nec aquarũ
M natura à miraculis ceſſat. Dulces mari inuchunt᷑, leuiores haud dubie. Ideo& ma/
rina, quarum natura grauior, magis inuecta ſuſtinent. Quædã uero& dulces inter ſe ſupermeãt alias. Vt in Fucino lacu inuectus amnis, in Lario Addua, in Verbano Ticinus,
in Benaco Mincius,‚ in Seuinno Ollius, in Lemano Rhodanus, hic trãs alpes, ſuperiores
in Italia, multorũ milium tranſitu hoſpitales ſuas tantum, nec largiores ꝗᷓ intulere aquas
euehentes. Proditũ hoc& in Oronte amne Syriæ, multisq́; alijs. Quidã uero odio ma/
ris ipſa ſubeũt uada,ſicut Arethuſa fons Syracuſanus, in quo reddunt᷑ iacta in Al pheũ:
8 20 qui per Olympiã fluens, Peloponneſiaco littori infunditur. Subeunt terras, rurſusq; red duntur, Lycus in Aſia, Eraſinus in Argolica, Tigtis in Meſopotamia. Et quæ in Zeſcula pij fonte Athenis immerſa ſunt, in Phalerico reddunt᷑. Et in Atinate cãpo Huuius merſus, poſt Xxx. M. paſſ.exit. Et in Aquileiẽſi Timauus. Nihil in Aſphaltite Iudææ lacu, qui bitumen gignit. mergi poteſt: nec in Armenię maioris Arethuſa:is quidẽ nitroſus piſces alit. In Salentino iuxta oppidum WManduriam lacus ad margines plenus, nec; exbauſtis aquis minuitur, neq; infuſis auget᷑. In Ciconũ flumine,& in Piceno lacu Velino lignum deiectum, lapideo cortice obducitur:& in Surio Colchidis umine, adeo ut lapidem ple runqʒ durans adhue integat cortex. Similiter in flumine Silari ultra Surrentũ, nõ uirgul ta modo immerſa, uerũ& folia lapideſcunt, alias ſalubri potu eius aquæ. In exitu paludis 30 Reatinæ, ſaxum creſcit. Et in rubro mari oleæ, uirentesq; frutices enaſcuntur. Sed& fon tium plurimorum natura, mira eſt feruore. Idq́; etiam in iugis alpium, ipſoq; in mari in/ ter Italiam& Aenariã, ut in Baiano ſinu,& in Liri fluuio, multisq́; alijs. Nam dulcis hau ſtus in mari plurimis locis, ut ad Chelidonias inſulas& Kradũ,& in Gaditano oceanoPatauinorum aquis calidis herbæ uirentes innaſcunt᷑, Piſanorũ ranæ: ad Vetulonios in Hetruria non procul à mari.piſces.In Caſinate fluuius appellat᷑ Scatebra frigidus abun dantior æſtate. In eo ut in Arcadiæ Stymphali, enaſcunt᷑ aquatiles muſculi. In Dodone Iouis fons cum ſit gelidus,& immerſas faces extinguat, ſi extincte admoueant᷑, accenditIdem meridie ſemper deficit, qua de cauſa Anapauomenon uocãt. Mox increſcẽs ad me dium noctis exuberat: ab eo turſus ſenſim deficit. In Illyrijs ſupra fontẽ frigidũ expanſa 40 ueſtes accendunt᷑. Iouis hãmonis fons interdiu frigidus, noctibus feruet. In Troglody/ tis fons ſolis appellatur dulcis,& circa meridiem maxime frigidus: mox paulatim tepe/ſcens.ad noctis media feruore& amaritudine infeſtat᷑. Padi lons medijs diebus æſtiuis uelut interquieſcẽs ſemper aret. In Tenedo inſula fons. ſemper à tertia noctis hora in ſex tam ab æſtiuo ſolſtitio exũdat. Et in Delo inſula Inopus fons ceodẽ quo Nilus modo ac pariter cum eo decreſcit augeturq́ʒ. Cõtra Timauũ amnem inſula parua in mari eſt cum fontibus caligis, qui pariter cum æſtu maris creſcunt minuunturq;. In agro Pitinate trãs Apenninũ fluuius Nouanus omnibus ſolſtitijs torrens, bruma ſiccatur. In Paliſco om/ nis aqua potata candidos boues facit: in Bœotia amnis Melas oues nigras: Cephiſus ex eodem lacu profluẽs, albas, rurſus nigras Penius, ruffasq́; iuxta Ilium Xanthus, unde&
C 3 nomen
9

c. PELINII NATVRALIS nomen amni. In Ponto fluuius Aſtaces rigat campos, in quibus paſtæ nigro lacte equæ gentem alunt. In Rearino fons Neminiæ appellatus, alio atq; alio loco exoritur, annone
mutationem ſignificans. Brundiſii in portu fons, incorruptas præſtat aquas nauigantibus Lynceſtis aqua, quę uocatur acidula, uini modo temulentos facit. Item in Paphlago nia,& in agro Caleno. In Andro inſula templo Liberi patris fontẽ nonis Ianuarijs ſem⸗, per uini ſapore Huere Mutianus ter cos. credit: Diotecnoſia uocatur. Iuxta Nonacrim Arcadiæ Styx, nec odore differens, nec colore, epota ilico necat. Item in Beroſo Taurorũ colle tres fontes, ſine remedio, ſine dolore mortiferi. In Carrinenſi Hiſpaniæ agro duo fontes iuxtà Huunt, alter omnia reſpuens, alter abſorbens. In eadem gente alius, aurei co loris omnes oſtendit piſces, nihil extra illam aquã cæteris differentes. In Comenſi iuxta 10 Larium lacũ, fons largus, horis ſingulis ſemper intumeſcit ac reſidet. In Cydonia inſula ante Lesbon fons calidus. uere tantũ flait. Lacus Sinnaus in Aſia circumnaſcente abſyn thio inſicit. Colophone in Apollinis Clarij ſpecu lacuna eſt, cuius potu mira redduntur oracula, bibentiũ breuiore uita. Amnes retro fluere& noſtra uidit ætas, Neronis principis annis ſupremis. ſicut in rebus eius retulimus. lam omnes fontes æſtate qᷓ; hyeme ge/ lidiores eſſe, quẽ fallit? Sicut illa permira naturæ opera, æs& plumbũ in maſſa mergi, di/ latata fluitare. Eiuſdemq́; põderis alia ſidere, alia inuehi. Onera in aqua facilius moueri. Thyrreũ lapidẽ quãuis grandẽ innatare, eundẽq; cõminutũ mergi. Recẽtia cadauera ad uadũ labi, intumeſcẽtia attolli. Inania uaſa haud facilius q́; plena extrahi. Pluuias ſalinis aquas utiliores eſſe, q; reliquas: nec fieri ſalem niſt admixtis dulcib. Marinas tardius gela: re,celerius accendi. Dyeme mare calidius eſſe, autumno ſalſius. Omne oleo tranquillari. Et ob id urinantes ore ſpargere, quoniã mitiget naturã aſperã. lucemq́; deportet. Niues in alto mari nõ cadere. Cũ omnis aqua deorſum ferat᷑, exilire fontes, atq; etiã in Aetnæ radicibus flagrantis in tantũ, ut quinquagena& centena milia paſſ. harenas flammarũ globus eructer. Igniũ& aquarũ iuncta miracula,& de maltha. Cap. cIIII [Amq;& ignium, quod eſt naturæ quartũ elementum, reddamus aliqua miracula. Sed primum ex aquis. In Comagenes urbe Samoſata ſtagnum eſt, emittens limum(mal/ tham uocãt)Hagrantẽ: cum quid attigit ſolidi, adhæret. præterea tactus ſequitur fugientes. Sic defendêre muros oppugnante Lncullo, Hlagrabatq́; miles armis ſuis: Aquis etiã accenditur. Terra tantum reſtingui docuere experimenta. 1 30 De Naphtha. Cap.· cv S Imilis eſt natura naphthæ: ita appellat᷑ circa Babyloniã,& in Auſtagenis Parthiæ O profluens, bituminis liquidi modo. Nuic magna cognatio igniũ, tranſiliuntc; protinus in eam undecũq; uiſam. Ita ferunt à Medea pellicẽ crematã, poſtq́; ſacriſicatura ad aras acceſſerat, corona igne rapta. De ſemper ardentibus locis. Cap. cVI Frum in montiũ miraculis, ardet Aethna noctibus ſemper, tantoq́; æuo igniũ ma teriæ ſiifficit, niualis hybernis temporibus, egeſtumq́; cinerẽ pruinis operiẽs. Nec in illo tantũ natura ſæuit, exuſtionẽ terris denuncians: Flagrat in Phaſelide mons Chi/ mæra,& quidem immortali diebus ac noctibus flamma. Ignem eius accendi aqua, extin gui uero terra aut fœno, Gnidius Cteſias tradit. Eadẽ in Lycia Hephæſtij montes, tæda 40 flammante tacti. flagrant adeo, ut lapides quoq; riuorũ& harenæ in iplis aquis ardeãt: aliturq; ignis ille pluuijs. Baculo ſi quis ex ijs accẽſo traxerit ſulcos, riuos igniũ ſequi nar, rant. Flagrat in Bactris Cophãti noctibus uertex. Flagrat in Medis& Ceſtia gente cõ/ finio Perſidis: Suſis quidẽ ad turrim albã, è xv. caminis, maximo eorũ& interdiu. Cam pus Babyloniæ flagrat, quadã ueluti piſcina iugeri magnitudine. Item Aethiopũ iuxta Heſperium montẽ, ſtellarũ modo cãpi noctu nitent. Similiter in Megalopolitanorum agro, tametſi internus ſit ille iucundus, frondemq́; denſi ſupra ſe nemoris nõ adurens,& inxta gelidum fontem ſemper ardens. Nymphæicrater dira Apolloniatis ſuis portẽ dit, ut Theopompus tradidit. Augetur imbribus, egerite; bitumen, temperandũ fonte illo inguſtabili
2 0

+æ
822ö355929bö288öööönnsͤöüöͤbLn
30
2z7 4432223 e19
n
1
1 2——28ön2öͤ—
düsaeneee Seerabea,. 1 127782252,een.28.2822.h0
uISYIORIAB ILIEE II 31
zn ouſtabili,allas om̃i bitumine dilutius. Sed quis hæc mireturr in medio mari Hiera inſu
ſa Aeolia iuxta Italiã cũ ipſo mari arſit per aliquot dies ſociali bello, donec legatio ſenatus piauit. Maximo tamen ardet incendio Theon ochema dictum, Aethiopum iugum, tor rentesqʒ ſolis ardoribus flãmas egerit. Tot locis tot incendijs rerũ natura terras cremat. . 1 Ignium per ſe miracula Cap. C VII Ræterea cum ſit huius unius elementi ratio fœcunda, ſech ipſe pariat,& minimis cre L ſcat ſcintillis quid fore putandum eſt in tot rogis terræ? Quæ eltila natura, quæ uo/ racitatem in toto mũdo auidiſſimã ſine damno ſui paſcit? Addãtur ijs ſidera innumera, ingensq; ſol.Addãtur humani ignes,& lapidũ quoq; inſiti natura; attrita 8 nter ſe ligna, o iam nubiũ& origines fulminũ. Excedit profecto omnia miracula, ullũ diẽ fuiſſe quo non cuncta cõflagrarẽt: cũ ſpecula quoq; cõcaua aduerſa ſolis radijs facilius etiã accẽdãtur, qʒ ullus alius ignis. Quid ꝙ innumerabiles parui, ſed naturales ſcatent 2In Nymphæo exit ẽ petra flãma quæ pluuijs accẽditur. Exit& ad aquas Scantias. HN xc quidẽ inualida cum tranſit, nec longe in alia durans materia. Viret æterno hune fontẽ igneum cõtegens fraxinus. Fxit in Mutinẽſi agro ſtatis Vulcano diebus. Reperitur apud autores. ſubiectis Ariciæ aruis, ſicarbo deciderit, ardere terrã· In agro Sabino& Sidicino unctũ flagrare lapidẽ.In Salentino oppido Egnatia, impoſito ligno in ſaxum qnoddã ibi ſacrum, proti nus flãmam exiſtere.In Laciniæ lunonis ara ſub dio ſita, cinerẽ immobilem eſſe, perflan tibus undiq; procellis. Quin& repentinos ignes exiſtere,& in aquis,& in corporibus eti 20 am humanis.· PFraſimenum lacum arſiſſe totum: Seruio Tullio dormienti in pueritia, ex capite flãmam emicuiſſe: L. Marcio in Hiſpania interemptis Scipionibus concionanti, &e milites ad ultionem exhortãti, arſiſſe ſimili modo, Valerius Antias narrat. Plura mox & diſtinctius. Nunc enim quadam mixtura rerum omnium exhibentur miracula. Verum egreſſa mens interpretationẽ naturæ, feſtinat legentiũ animos per totum orbẽ. uelu ti manu ducere. Terræ uniuerſæ menſura, longitudo& latitudo. Cap. cvnt Ars noſtra terrarũ, de qua memoro, ambienti(ut dictum eſt)oceano uelut innatans, longiſsime ab ortu ad occaſum patet, hoc eſt, ab India ad Herculis columnas Gadi/ bus ſacratas/octuagies quinquies cẽtena ſeptuaginta octo. M. paſl. ut Artemidoro auto ri placet. Vt uero Iidoro, nonagies octies cẽtena& decẽ& octo M. Artemidorus adij o cit amplius, à Gadibus circuitu ſacri promõtorij ad promontoriũ Artabrũ, quò longiſſi/ me frõs procurtit Hiſpaniæ, octingẽta M. nonagintaunũ. Id mẽſuræ, duplici currit uia. A Gange amne oſtioq; eius, quo ſe in eoum oceanũ effundit, per Indiã Parthyenẽq; ad Myriandrũ urbẽ Syriæ, in Iisico ſinu poſitã, quinquagies bis cẽtena, quindecim M. paſſ. Inde proxima nauigatione Cyprũ lnſulã, Patara Lyciæ, Rhodũ, Aſtypalæam in Carpathio mari inſulas, Laconicæ Tænarũ, Lilybæũ Siciliæ, Calarim Sardiniæa, tricies quater cẽ̃tena, quinquaginta M. Deinde Gades quatuordecies cẽtena& quinquaginta N. paſſ. Quæ mẽſura uniuerſa ab eoo mari efficit octogies quinquies cẽtena, Ixxviij. 1°. paſſ. Alia uia quę certior, itinere terreno maxime patet, à Gange ad Euphratem amnem quinquagies cẽtena M. p.& xxi. Inde Cappadociæ Mazaca cc. M. xliiij. Inde per Phry/ q0 giam, Cariam, Epheſum cccc. M. paſſ xcviij. Ab Epheſo per Aegeũ pelagus Delum du/ centa M. ſthmum ducenta duodecim M. Deinde terra& Laconico mari& Corinthia co ſinu Patras Peloponneſi ducentaduo M. quingenti: Leucadẽ Ixxxvi. milia quingen ti: Corcyram totidem: Acroceraunia centum trigintaduo milia quingenti: Brundiſium IXxx. ſex milia quingenti: Romam ccc. milia Ix. Alpes uſque ad Cincomagum uicum dxviij. M. Per Galliam ad Pyreneos montes Hlliberim quingenta quinquagintaſex M. Ad oceanum& Hiſpaniæ oram trecenta trigintaduo Ml. Praiectu Gadis ſeptem milia quingenti. Quæ menſura Artemidori ratione efficit octuagieſſexies centena octoginta2 7— 2 1† 7 5 2 2 2+ 2 2 quinq;. Latitudo aũt terræ à meridiano ſitu ad ſeptentriones, dimidio fere minor colliFitur, quinquagies quater cẽtena ſexaginta duo milia. Quo palaàm fit, quantum& hinc
c 4 uapor

32 c. PLINII NATVRALIS uapor abſtulerit,& illinc rigor. Neq; em̃ deeſſe arbitror terris, aut nõ eſſe globi formã, ſed inhabitabilia utrinq; incõperta eſſe. Aæc menſura currit àlittore Aethiopici oceani, quà modo habitat᷑ ad Meroen dl. M. Inde Alexandriã duodecies centena milia quin/ quaginta. Rhodũ quingenta octogintatria. Gnidũ octogintaquatuor milia quingenti. Oon uigintiquinq; milia. Samũ c.milia. Chiũ lxxxiiij. milia. Mitylenen Ixv. milia. Te/ nedon xxviij. milia. Sigæũ promõtoriũ xij. milia quingenti. Os Ponti cccxij. milia quin/ genti. Carambin promontorũ cccl. Os Mæotidis cccxij. milia quingenti. Oſtium Tana/ is celxv. M. qui curſus cõpendijs maris breuior fieri poteſt lxxxix. NI. Ab oſtio Tanais nihil modicũ diligentiſsimi autores fecere, Artemidorus ulteriora incõperta exiſtimauit, cum circa Tanaimꝗ Sarmatarũ gentes degere fateretur ad ſeptentriones uerſas. Iſidorus i0 adiecit xi c M. v. uſq; ad Thulen, quæ cõiectura diuinatiõis eſt. Ego nõ minore q́; pro xime dicto ſpatio, Sarmatarũ fines noſci intelligo. Et alioquin quãtum eſſe debet, quod innumerabiſes gentes ſubinde ſedem mutantes capiat? Vnde ulteriorẽ menſuram inha bitabilis plagæ, multo eſſe maiorẽ arbitror. Nam& à Germania immẽſas inſulas nõ pri-/ dem cõpertas, cognitũ habeo. De longitudine ac latitudine hæc ſunt, quæ digna memo ratu putem. Vniuerſum aũt hunccircuitum Eratoſthenes, in omniũ quidẽ literarũ ſubti litate,& in hac utiq; præter cæteros ſolers, quã cunctis probari uideo, ducẽtorũ quinqua gintaduorũ miliũ ſtadiũ prodidit. Quę menſura Romana cõputatione efficit trecenties quindecies cẽtena milia. paſſ. Improbũ auſum: uerũ ita ſubtili computatione cõprehenV ſum, ut pudeat nõ credere. Hipparchus& in coarguendo eo,& in reliqua omni diligẽtia 20 V ℳ mirus, adijcit ſtadiorũ paulo minus xxv. milia. Harmoniaca mũdi ratio. Cap. cx. F 5ae. Nohl Lia Dionyſodoro fides: neq; enim ſubtrahã exẽplum uanitatis Græcę maximuũ̃. d Kacr TeTA Melius hic fuit, Geometrica ſcientia nobilis. Senectã diem obijt in patria. Funus — duxere ei propinquæ, ad quas pertinebat hæreditas. Eæ cum ſecutis diebus iuſta perage rent, inueniſſe dicuntur in ſepulchro epiſtolã, Dionyſodori nomine ad ſuperos ſcriptã. Perueniſſe eum à ſepulchro ad infimã terram: eſſeq; eõ ſtadiorũ quadragintaduo milia. Nec defuere geometrę, qui interpretarent᷑ ſignificare epiſtolã à medio terrarũ orbe miſſam, quò deorſum ab ſummo longiſsimũ eſſet ſpatium,& idem pilæ mediũ Ex quo con/ ſecuta cõputatio eſt, ut circuitu eſſe ducẽta quinquagintaquiq; milia ſtadia pronunciarẽt. 1“ Harmoniaca ratio, quæ cogit rerũ naturã ſibi ipſam cõgruere, addit huic mẽſuræ ſtadia 30 ſeptem milia, terramq́; nonageſimamſextammilleſimam totius mundi partem facit.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI, 11 114““ 1 ö1414“ AcTENVvsS de ſitu& miraculis terræ, aquarumq́; ac ſiderum,
& ratione uniuerſitatis atq; mẽſura. Nunc de partibus, quanq; infinitũ id quoq; exiſtimatur, nec temere ſine aliqua reprehen/ ſione tractatum. Haud ullo in genere uenia iuſtior eſt, ſi modo minime mirum eſt, hominem genitum nõ omnia humana no/ 4* uiſſe. Quapropter autorẽ neminẽ unum ſequar, ſed ut quenq;ʒ ueriſsimum in quaqʒ parte arbitrabor. Quoniam cõmune fer/ m̃e omnibus fuit, ut eos quiſq; diligẽtiſsime ſitus diceretain qui bus ipſe prodebat, ideo nec culpabo aut coarguam quenq́; Locorum nuda nomina,& quanta dabitur breuitate ponentur, claritate cauſiscq; dilatis in ſuas partes. Nunc enim ſermo de toto eſt. Quare ſic accipi uelim, ut ſi uidua fama ſua nomina, qualia fuere pri/ mordio ante ullas res geſtas. nuncupentur,& ſit quædam in his nomẽclatura quidẽa ſed maundi rerumq; naturæ. Terrarum orbis uniuerſus in tres diuiditur partes, Europam, Aſiam, Africã. Origo ab occaſu ſolis& Gaditano freto, quà irrũpens occanus Atlaticus
in

30
HUISTORIAI LIBER FII 1 in maria interiora diffũditur. Ainc intrãti dextra Africa eſt, æua Europa: inter has Aſta eſt. Termini amnes, Tanais et Nilus. Quindecim MI paſſ.in longitudinẽ, quas diximus, fauces oceani patẽt: quinc; M.in latitudinẽ, à uico Mellaria NHiſpaniaæ ad promontoriũ Aſticæ Albũ, autore Turannio Gracula iuxta genito. T. Liuius ac Nepos Cornelius la titudinis tradiderũt, ubi minimũ vij. M.paſſ. ubiuero plurimũ, x. M. Tam modico ore,
tam immenſa æquotũ uaſtitas panditur. Nec profunda altitudo miraculũ minuit. Fre/ quentes quippe tæniæ candicãtis uadi, carinas territãt. Qua de cauſa limen interni marig multi eum locũ appellauere. Proxima aũt faucibus utrinqʒ impoſiti montes. coercẽt clau ſtra, Abila Africæ, Europæ Calpe, laborũ Herculis metæ. Quam ob cauſam indigenæ
i0 colãnas eius dei uocãt, creduntq; perfoſſas excluſa antea admiſiſſe maria,& rerum natu
ræ mutaſſe faciẽ. De Europa. 8 8 b Cap. 1
Rimum ergo de Europaaltrice uictoris omniũ gentiũ populi, longech terrarũ pulP cherrima, quam pleriq; merito non tertiã portionẽ fecere,gerũ æquã, in duas partes ab amne Tanal ad Gaditanum fretum uniuerſo orbe diuiſo. Oceanus hoc, quod dictũ eſt, ſpatio Atlanticum mate infundens,& auido meatu terras, quæcunq; uenienté expauere, demergẽs, reſiſtentes quoq; flexuoſo littorũ anfractu lãbit, Suropã uel maxime re ceſſib. crebris excauãs· ſed in quatuor pręcipue ſinus: Quorũ primus à Calpe Hiſpania extimo(ut dictũ eſt) mõte, Locros& Brutiũ uſq; promõtoriũ immẽſo ambitu flectitur. In eo prima Hiſpania terrarũ eſt, ulterior appellata. Eadẽ Bætica. Mox à fine Vrgitano
20 citerior, eadẽ; Iarraconẽſis ad Pyrenæa iuga. Vlterior in duas per longitudinẽ prouin
cias diaiditur Siquidẽ Bæticæ latere ſeptentrionali prętẽditur Luſitania, amne Ana diſcreta. Ortus hic Laminitano agro citerioris Hiſpaniæ,& modo ſe in ſtagna fundẽs,.mo/ do in anguſtias reſorbẽs, aut in totum cu niculis cõdens,& ſæpius naſci gaudẽs, in Atlan/ ticum oceanũ effunditur. Tarraconẽſis aũt affixa Pyrenæo, totoq́; eius latere decurrẽs, & ſimul ad Gallicũ oceanũ lberico à mari trãſuerſa ſe pandẽs, Solorio mõte& Oretanis iugis Carpetanisq;& Aſturũ, à Bætica atq; Luſitania diſtinguit᷑. Bætica à flumine eam mediam ſecante cognominata, cunctas prouinciarũ diuiti cultu,& quodã fertili ac peculiari nitore præcedit. Iuridici cõuentus ei quatuor, Gaditanus, Cordubẽéſis, Aſtigitanus, Biſpalenſis. Oppida omnia numero clxxv. In ijs coloniæ viij. municipia viij. Latio anti
30 quitus donata xxix. libertate vi. fœdere ij. ſtipendiaria cxx. Ex his digna memoratu, aut
latiali ſermone dictu facilia, à flumina Ana littore oceani oppidũ Oſſonoba, Luſturia co gnominatũ. Interfluẽtes Luxia& Vriũ. Mariani mõtes. Bætis fluuius. Littus Corẽſe inHexo ſinu. Cuius ex aduerſo Gades inter inſulas dicẽdæ. Promontoriũ Junonis. Portus Beſippo. Oppida Belon, Mellaria. Fretũ ex Atlãtico mari. Carteia, Tarteſſos à Græcis dicta. Mons Calpe. Dein litore interno oppidũ Barbeſula cũ fluuio. Item Salduba oppi dũ, Suel, Malacha cum fHluuio fœderatorũ. Dein Menoba cũ fHluuio. Sextifirmiũ, cogno mine Iuliũ. Sexi& Abdera. Murgis Bæticæ finis. Oram eam uniuerſam originis Pœno rũ exiſtimauit M. Agrippa. Ab Ana aũt Atlãtico oceano obuerſa Baſtulorũ Turdulorũq; eſt.in uniuerſam Hiſpaniã M. Varro ꝑueniſſe Iberos& Perſas,& Phœnicas, Cel/
40 tasq;& Pœnos tradit. Luſum em̃ Liberi patris ac Lyſam cũ eo bacchantẽ, nomẽ dediſſe Luſitaniæ,& Pana pręfectũ eius uniuerſæ. At quæ de Hercule ac Pyrene uel Saturno tradunt᷑, fabuloſa in primis arbitror. Bætis in Tarraconẽſi prouincia, nõ ut aliqui dixere Mẽteſa oppido, ſed Tygenſi exoriẽs ſaltu, iuxta quẽ Tader fluuius, qui Carthaginẽſem agrũ rigat, Ilotci refugit Scipionis rogũ: uerſusq; in occaſum, Oceanũ Atlanticũ prouin ciã adoptans petit, modicus primo. ſed multorũ fluminũ capax, quib. ipſe famã aquasq́; aufert. Bæticæ primum ab Oſſigetania infuſus, amœno blãdus alueo, crebris dextra læuaq; accolitur oppidis. Celeberrima inter hũc& oceani oram in mediterraneo Segeda, quæ Augurina cognominatur, lulia quæ Fidẽtia, Virgao quæ Alba, Ebura quæ Cerealis. Rliberi quod Liberini, lipula quæ Laus, Aſtigi quod Iuliẽſes, Veſci quod Fauentia, 1“ Singilia

3 4 E., PLINII NATVRALIS Singilia, Iegua, Arialdunum, Agla minor, Vbeda, Caſtra uinaria, Epiſibrium, Hippo noua, Illarco, Oſca, Eſcua, Sucubo, Nuditanum, Tucci uetus, omnia Baſtetaniæ uergen/ tis ad mare. Conuẽtus uero Cordubenſis circa flumen ipſum Oſſigi, quod cognomina/ tur Laconicum, Illiturgi quod Forumiulium, Ipaſturgi quod Triumphale, Sitia,& xiiij M. paſſuũ remotũ in mediterranco Obulco, quod põtificenſe appellatur. Mox Ripepo ra fœderatorũ, Sacili, Martialiũ Onoba. Et dextra Corduba, colonia patritia cognominata, inde primum nauigabili Bęti. Oppida Carbulo, Decuma: fluuius Singulis, eodem Bætis latere incidens. Oppida Hiſpalenſis conuentus, Celtiaca, Vacamana, Acria, llipa cognomine lItalica. It à leua Hiſpalis colonia, cognomine Romulenſis. Ex aduerſo op/ pidum Oſſet, quod cognominatur lulia Conſtantia, Vergentum, quod Iulij genitor, o Hippo Cauraſiarum, fluuius Menoba,& ipſe à dextro latere infuſus. Ac inter æſtuaria Bætis oppidũ Nebriſſa, cognomine Veneria,& Colobona, colonia Aſta, quæ Regia di citur. Et in mediterraneo Aſida, quæ Cæſariana. Singulis fluuius in Bætin, quo dictum eſt ordine, irrumpens, Aſtigitanam coloniam alluit, cognomine Auguſtam firmam, ab ea nauigabilis. Huius conuentus ſunt reliquæ coloniæ immunes. Tucci, quæ cogno/ minatur Auguſta gemella, Ituci quæ uirtus Iulia, Attubi, quæ claritas Iulia, Vrſo quę Ge nua urbanorũ, inter quę fuit Munda cum Pompeij filio capta. Oppida libera, Aſtigiue tus, Oſtippo. ſtipendiaria Callet, Calucula, Caſtra emina, lllipula minor, Merucra,Su crona, Obulcula, Oningis. Ab ora uenienti prope NMenobã amnem& ipſum nauigabi lem, haud procul accolunt Alontigiceli, Aloſtigi. Quæ aũt regio à Bæti ad fluuium A/ nam tendit, extra prædicta Beturia appellatur, in duas diuiſa partes, totidemq́; gentes: Celticos qui Luſitaniam attingunt, Hiſpalenſis cõöuentus: Turdulos qui Luſitaniam& Tarraconenſem accolunt, iura Cordubam petunt. Celticos à Celtiberis ex Luſitania ad ueniſſe manifeſtum eſt, ſacris lingua, oppidorum uocabulis, quæ cognominibus in Beti ca diſtinguntur: Seria quæ dicitur fama Iulia: Vertobrige, concordia Iulia: Segede reſtituta Iulia: contributa Iulia, Vcultuniacũ, quæ& Turiga nunc eſt: Laconimurgi, conſtan tia Iulia: Tereſibus fortunales,& Callenſibus Emanici. Præter hæc in celtica Acimbro, Arunda, Arunci, Turobrica, Laſtigi, Alpeſa, Siſapona, Serippo. Altera Beturia quã di/ ximus Turdulorum& cõuentus Cordubenſis, habet oppida nõ ignobilia, Arſam, Me lariam, Mirobricam, regiones Oſintigi, Siſaponem. Gaditani conuentus ciuium Roma 30 norũ Regina, Latinorũ Regia, Cariſa cognomine Kurelia, Vria cognominata caſtrum Luliũ. ltem Cęſatis Salutariẽſis. ſtipendiaria, Beſaro, Belippo, Barbeſula, Lacippo, BeſppPo, Callet, Cappagũ, Oleatro, Itucct, Brana, Sarguntia, Andoriſppo. Longitudinẽ uni/uerſam eius prodidit M. Agrippa cccclxv. M. paſſuũ, latitudinẽ cclvij. M. ſed cum termi ni Carthaginẽ uſq; procederent, quæ cauſa magnos errores cõputatione menſuræ ſæpi us parit. Et dum alibi mutato prouinciarũ modo; alibi itinerum auctis& diminutis paſsi bus, incubuere maria tam longo æuo, alibi proceſſere littora, torſere ſe& luminum aut correxere flexus. Præterea aliunde alijs exordium menſuræ eſt,& alià meatus: ita fit ut nulli duo concinant. Bæticæ longitudo& latitudo.(C(SS.
P Aeticæ longitudo nunc à Caſtulonis oppidi fine Gadeis cccckxxv. M.& à Murgi 40 B maritima ora xxij. M. paſſ. ampliot. atitudo à Carteiana ora ccxxiiij. M. paſſ. A,grippam quidẽ in tanta uiri diligẽtia, præterq́; in hoc opere cura, cum orbẽ terrarũ urbi ſpectandũ propoſiturus eſſet etraſſe quis credat,& cum co dinũ Auguſtũsls nanq; com plexam eum porticũ ex deſtinatione& cõmentarijs M. Agrippæ à ſorore eius inchoatã peregit. Hiſpania citerior.(CE
¶terioris Hiſpaniæ ſicut cõplurium prouinciarũ aliquantũ uetus forma mutata eſt,
utpote cũ Pompeius Magnus trophæis ſuis, quæ ſtatuebat in Pyrenæo deccxlvi. oppida ab Alpibus ad fines Hiſpaniæ ulterioris in ditionẽ à ſe redacta teſtatus ſit. Nũc uniuerſa prouincia diuiditur in cõuentus ſeptẽ, Carthaginienſem, Tarraconenſem, Cæ/ ſaraugu
—
0
“
“
88 0

HISTORTAE LIEER FII 35 mentione ſepoſita, præter ciuitates contributas alijs, prouincia ipſa ccxciiij. cõtinet oppi/ da.In ijs colonias xij. Oppida ciuium Romanorum xiij. Latinorũ ueterum xvij. fœdera
8 2 8 82 2 d. 2 2 2.27. 2. 2 7 torum unum ſtipendiartia cxxxij. Primi in ora Baſtuli, poſt cos quo dicetur ordine intus tecedẽtes Menteſani, Oretani,& ad Tagum Carpetani. iuxta eos Vaccei, Vectones,& Celtiberi. Arrebaci. Oppida oræ proxima, Vrci, adſcriptũc; Bæticæ Barea, regio Maui tania, mox Deitania, Dein Conteſtania, Carthago noua, colonia: cuius àpromontorio ““ 8. 2 1“ 8 5.— 8“. quod Saturni uocat᷑, Cæſariã Mauritaniæ urbẽ clxxxvij. M. paſf. traiectus. Reliqua in
farauguſtanum, Olunienſem, Aſturum, Lucẽſem, Bracarum Accedunt infulæ, quatum
oöra Humen Tader, Colonia immunis, Illici, unde Illicitanus ſinus, in eam contribuuntur 1o Icoſitani:mox Latinorũ Lucentũ, Dianium ſtipẽdiariũ, Sucro fluuius,& quondã oppidum, Conteſtaniæ finis. Regio Edetana amceno prętendente ſe ſtagno ad Celtiberos recedẽs. Valentia Colonia iij. M. paſſ. à mart remota: flumẽ Durias:tantundẽ à mari Sa guntum ciuium Romanorũ oppidum, fide nobile: flumen Idubeda:rregio Iergaonum. Iberus amnis nauigabili cõmercio diues, ortus in Cãàtabris haud procul oppido luliobri ca, ccccl. M. paſl. fluens, nauiũ per. clx. M. à Varia oppido capax, què propter unſiuerſam Hiſpaniam Græci appellauere Iberiam. Regio Coſſetania, flumen Subi, colonia Tarrà co Scipionum opus.ſicut Carthago Pœnorũ. Regio llergetum, oppidũ Subur, flumen Rubricatum, à quo Laletani& Indigetes. Poſt eos quo diicetur ordine intus recedentes radice Pyrenæi, Auſetani, Itani, Lacetani, Perq; Pyrenæum Cerretani, dein Vaſcões. In
20 ora aũt colonia Barcino, cognomine Fauentia. Oppida cinium Romanorũ, Betulo, Illuro, Flumen Larnum, Blandæ: flumen Alba, Emporiæ: geminũ hoc, ueterũ incolarum,& Græcorum, qui Phoceẽſium fuere ſoboles: Elumẽ T'ichis. Ab co Pyrenæa Venus in la tere promontorij altero xl. M. Nunc per ſingulos cõuentus reddẽtur inſignia præter ſu/ pradicta. Tarracone diſceptant populi xliiij. quorũ celeberrimi ciuium Romanorũ Der/ tuſani, Bigargitani. Latinorũ Auſetani, Cerretani, qui Iuliani cognominantur, et qui Au guſtani, Sedetani, Gerundenſes, Geſſoriẽſes, Teari qui- Iulienſes. Stipendiariorũ Aqui? caldenſes, Onenſes, Betulonenſes. Cæſarauguſta colonia immunis amne Ibero affuſa, ubi oppidũ antea uocabatur Salduba, regiõis Sedetaniæ, recipit populos lij. Ex his ciui? um Romanorũ Bellitanos, Celſenſes. Ex colonia Calagutitanos qui Naſcici cognomi30 nantur. lerdenſes Surdaonũ gentisq iuxta quos Sycoris Hluuius: Oſcenſes regionis Veſci
taniæ, Furiaſonenſes. Latinotum ueterũ Caſcantenſes, Ergauicẽſes, Graccuritanos, Leo nicenſes, Oſsigerdẽſes. Fœderatos Tarragenſes. Stipendiarios Arcobricenſes, Andolo genſes, Arocelitauos, Burſaonenſes, Calaguritanos, qui Fibularenſes cognominantur: Cõplutenſes, Carenſes, Cincenſes, Cortonenſes, Dam manitanos, Larnéſes, llurſenſes, Spalenſes, llumberi tanos, Lacetanos, Vibienſes, Pompelonenſes, Segienſes. Carthaginem cõueniant populi lxij. exceptis inſularũ incolis. Ex colonia Accitana Gemellenſes, & Libiſoſonacognomine Foroauguſtana, quib. duabus ius Italiæ datũ. Ex colonia Sa/ larienſe oppigani Latij ueteris Caſtulonenſes, qui Cæſari uenales appellantur. Setabita ni qui Auguſtani, Valerienſes. Stipendiariorum autem celeberrimi, Babanenſes, Baſti-45 tani, Cõſaburenſes, Dianenſes, Egeleſtani, Ilorcitani, Laminitani, Mẽteſani, qui& Oritani, Menteſani, qui& Baſtuli, Oretani, qui& Germani cognominantur, caputq; Celti beriæ. Segobrigenſes, Carpetani,& Toletani Tago flumini impoſti. Dein Viacienſes, Virgilienſes In conuentum Clunienſem Varduli ducunt populos xiiij. ex quibus Laba nenſes tantum nominare libeat, Turmodigi quatuor, in quibus Segiſamonẽſes, Segiſa/ maiulienſes. In eundem conuentũ Carietes& Vennenſes quinq; ciuitatibus uadũt, quarum ſunt Velienſes. ERodem Pelendones Celtiberorũ quatuor populis, quorũ Numanti ni fuere clari:ſicut in Vacceorum xviij. ciuitatibus Intercatienſes, Pallãtini, Lacobricẽſes, Caucenſes. Nam in Cantabricis quatuor populis Iuliobrica ſola memoratur: In Autrigonum decem ciuitatibus Tritium,& Viroueſca: Areuacis nomen dedit fluuius Areua. Horum

“ c. vPLINII NATVRALIS Hotum ſex oppida, Saguntia& Vxama, quæ nomina crebro alijs in locis ufurpantur. pręterea Sagouia,& noua Auguſta, Termes, ipſaq́; Clunia Celtiberię finis. Ad oceanũ reliqua uergũt, Vardulic; ex prædictis& Cãtabri. Iũgunt᷑ his Aſturũ xn. populi, diuiſi in Auguſtanos Aſturica urbe magnifica. In ijs ſunt Giguri, Peſici, Lancienſes, Zoelæ, Numerus om̃is multitudinis ad ccx. M. liberorũ capitũ. Lucenſis cõuentus populorũ eſt XvI. præter Celticos& Lebunos ignobilium ac barbaræ appellationis, ſed liberorũ capitum fermè cxxvi. M. Simili modo Bracarum XXIIII. ciuitates cc x Xv. M. capi/ tum, ex quib. præter ipſos Bracaros Vibali, Celerini, Galleci, Aequeſilici, Querquernicitra faſtidium nominent᷑. Longitudo citerioris Hiſpaniæ eſt ad finẽ Caſtulonis à Pyre/
nęo, ſexcentaſeptẽ M. paſſ.& ora paulo amplius. Latitudo à Tarracone ad littus Olarſo io
nis cccvn, Et radicibus Pyrenæi, ubi cuneatur anguſtijs inter duo maria. paulatim dein de ſe pandens. quà cõtingit ulteriorẽ Hiſpaniã, tãtundem& amplius latitudini adijcit. Metallis.plũbi, ferri, æris, argenti, auri, tota fermè Hiſpania ſcatet, Citerior& ſpecularib. lapidibus:Bætica& minio. Sunt& marmorum lapidicinæ. Vniuerſæ Hiſpaniæ Veſpa ſianus imperator Auguſtus iactatus procellis Reipub. Latij ius tribuit. Pyrenæi mon/ tes Hiſpanias Galliasq; diſterminant, promontorijs in duo diuerſa maria proiectis. Narbonenſis prouincaaãꝗ.ʒ(C(apo. N Arbonenſis prouincia appellatur pars Galliarum, quæ interno mari alluitur, BraIN ata ante dicta amne Varoab ltalia diſcreta, alpiumq́; ſaluberrimis Romano im/ perio iugis.& reliqua uero Gallia latere ſeptentrionali, montibus Cebenna et Iuratagro 20 rum cultu, uirorum morumq́; dignatione, amplitudine opum nulli prouinciarũ poſtfe/ ren da, breuiterc; Italia uerius qᷓ; prouincia. In ora regio Sardonum, intusq́; Conſuara/ notum. Flumina Telin& Obrin. Oppida, Illiberis, magnæ quondam urbis tenue ueſti-/ gium, Ruſcino Latinorũ, flumen Atax è Pyrenæo Rubrenſem permeãs lacum: Narbo Martius, decumanorũ Colonia XII. M. paſſ. A mari diſtans. Flumina, Araris, Liria. Oppida de cætero rara, præiacentib. ſtagnis, Agatha quondam Maſsilienſiũ,& regio Vol, carum Tectoſagum:atq; ubi Rhoda Rhocdliorũ fuit, unde dictus multo Galliarum fer/ tiliſſinus Rhodanus Hauius, ex alpibus ſe rapiens per Lemanum lacum, ſegnemq́; defe rens Ararim, nec minus ſeipſo torrentẽ Iſaram,& Druentiã. Libyca apellantur duo eius ora modica. Ex his alterum Hiſpanienſe, alterum Metapinum, tertium idemq́; ampliſsi 30 mum Maſſalioticũ. Sunt autores,& Heracleam oppidum in oſtio Rhodani fuiſſe, ultra foſſam ex Rhodano centũ paſſuũ, Marij opere& nomine inſigne ſtagnũ: Aſtromela oppidũ, maritimma Auaticorũ, ſuperq; campi lapidei, Herculis præliorum memoria: Re do Anataliorũ,& intus Defuuiatium, Cauarumq́;. Rurſus à mari Tricorium,& intus ricollorum, V ocontiorum,& Segouellaunorum, mox Allobrogum, ac in ora Maſsilia Græcorum Phoceenſium fœderata Promontorium Cithariſta, portus, regio Cama tullicorum. Dein Suelteri, ſuprac Verucini. In ora autem hac Athenopolis Maſsilien/ ſium: Forum Iulij Octauianorum colonia, quæ Pacenſis appellatur,& claſsica: amnis in ea Argẽtceus. Regio Oxybiorum, Ligaunorumq́;, ſuper quos Suebri, Quariates, Ad unicates. At in ora oppidum Latinũ Antipolis. Regio 1“ ex al/ 40 pium monte Cema profuſus. In mediterraneo colonia Arelate ſextanorum, Bliteræ ſeptumanorum, rauſio ſecundanorum. In agro Cauarum Valentia, Vienna Allobro gum. Oppida latina, Aquæ ſextiæ Salyorum, Auennio Cauarum, Aptaialia, Vulgi/ entium, Alebeceriorum Apollinarium, Alba Heluorum, Auguſta Tricaſtinorũ: Ana tilia, Aeria, Bormannico, Macina, Cabellio, Carcaſum, Volcarum Tectoſagum: Ceſ/ ſero, Carpentoracte, Meminorum: Cenicenſes, Cambolecti, qui Atlantici cognomi/ nantur, Forum Voconij, Glanum, Liuij, Luteuani, qui& Foroneronienſes, Nemauſum Arecomicorum, Piſcenæ, Ruteni, Sanagẽſes, Toloſani, Tectoſagi Aquitaniæ con termini. Taſcodunitari, Cononienſes, Vmbranici: Vocontiorũ ciuitatis fœderatæ duo capita

“
HISTORIAE LVIBER fFII 37 capita, Vaſco& lucus Auguſti. Oppida uero ignobilia xix. ſicut xxiiij. Nemau ſtenſibus attributa, Adiecit formulæ Galba imperator ex inalpinis Auanticos, atq; Ebroduntios. quorũ oppidum Dinia. Longitudinẽ prouinciæ Narbonenſis ccclxx. M.p. Agrippa tra dit, latitudinem ccxlvijj. Italia, Tiberis, Roma, Campania. Cap. v Talia dehinc. primiq; eius Ligures, mox Hetruria, Vmbria. Latiũ, ubi Tiberina oſtia ]& Roma terrarũ caput xvi. p. interuallo à mari. Volſcorum poſtea littus& Campa/ niæ, Picentinum inde, ac Lucanum Brutiumq́;: quò longiſsime in meridiem, ab alpium penẽ lunatis iugis, in maria excurrit Italia. Ab eo Græciæ ora, mox Salentini, Pediculi, Apuli, Peligni, Frentani, Marrucini, Veſtini, Sabini Picentes, Galli, Vmbri, Tuſci, Ve10 neti, Carni, Iapides, Iſtri, Liburni. Næcignoro ingrati ac ſegnis animi exiſtimari poſſe
merito, ſi breuiter atque in tranſcurſu, ad hunc modum dicatur terra, omnium terrarum alumna eadẽ& parẽs numine deũm electa, quæ cœlum ipſum clarius faceret, ſparſa con gregaret imperia, titusq; molliret:& tot populorum diſcordes ferasq́; linguas, ſermo/nis commercio contraheret ad colloquia,& humanitatem homini daret, breuiterq́; una cunctarum gentiũ in toto orbe patria fieret. Sed quid agam? Tanta nobilitas omnium locorum, quos quis attigerit, tanta rerum ſingularum populorumq́; claritas tenet. Vrbs Roma⸗ uel ſola in ea,& digna tam feſta ceruice facies, quo tandem narrari debet operec Qualiter Campaniæ ora per ſe, felixq; illa ac beata amœnitas? ut palaàm ſit, uno in loco gaudẽtis opus eſſe naturæ. Iam uero tota ea uitalis ac perennis ſalubritatis cœli tẽperies
20 eſt, tam fertiles campi, tam aprici colles, tam innoxij ſaltus, tam opaca nemora, tam muni
fica ſyluarum genera, tot montiũ afflatus, tanta frugum& uitiũ olearumq́; fertilitas, tam
nobilia pecori uellera, tot opima tauris colla, tot lacus, tot amnium fontiumq; ubertas.to
tam eam perfundens, tot maria, portus, gremiumq&; terrarum commercio patens undique:& tanquam ad iuuandos mortales, ipſa auide in maria procurrens. Neq; ingenia ri/ tusq; ac uitos,& lingua manuc ſuperatas cõmemoro gentes. Ipſi de ea iudicauere Græ/ci, genus in gloriam ſuam effuſiſsimum, quotam partem ex ea appellando Græcià magnam. Nimirum id quod in mentione cœli fecimus, hac quoq; in parte faciendum eſt, ut quaſdam notas ac pauca ſidera attingamus. Legentes tantum quæſo meminerint, ad ſingula toto orbe ediſſerenda feſtinari. Eſt ergo folio maxime querno aſsimilata, multo
30 proceritate amplior quaàm latitudinc, in læua ſe flectens cacumine,& Amazonicæ figura
deſinens parmæ, ubi à medio excurſu Cocinthos uocat᷑, per ſinus lunatos duo cornuaemittens, Leucopetrã dextera, Laciniiſiniſtra. Patet longitudine ab alpino fine prætoriæ Auguſtæ per Vrbem Capuamq́; curſu meante Rhegium oppidum in humero eius ſi/ tum, à quo ueluti cetuicis incipit ffexus, decies centena& uiginti M. paſſuum: multoc; amplior menſura fieret Lacinium uſq;, ni talis obliquitas in ſatus digredi uideretur. Latitudo eius uaria eſt, ccccx. milium inter duo maria, inferũ& ſuperum, amnesq; Varum at; Arſiam: mediæ atq; fermè circa urbem Romam ab oſtio Aterni amnis in Adriati/ cum mate influentis,ad Tiberina oſtia cxxxvi.& paulo minus à Caſtro nouo Adriatici maris Alſium ad Tuſcum æquor, haud ullo in loco cc. in latitudinem excedens. Vniuer98 2 8 2.—— 2 2,2„ 5 1 2 A02 ſæ autem ambitus à Varo ad Arſiam Xx X. Ml. paſl. viij. efficit. Abeſt à circumdatis
tertis, Iſtria ac Liburnia quibuſdam locis c. M. paſſ. Ab Epiro& Illyricol. Ab Aftica mi nus cc. ut autor affirmat Varro. Ab Sardinia cxx. M. Ab Sicilia M. d. A Coreyra mi/ nus lxx. Ab Iſſal. Incedit per maria cœli regione ad meridiem quidem: ſed ſiquis id dili/ genti ſubtilitate exigat, inter ſextam horam primamq́; brumalem. Nunc ambitum eius urbesch enumerabimus. Qua in re præfati neceſſarium eſt, autorem nos diuum Auguſtum ſecuturos, deſcriptionemq́; ab eo factam ltaliæ totius in regiones xi, ſed ordine eo qui littorum tractu fiet: urbium quidem uicinitates oratione utique præpropera ſer/ uari non poſſe: itaqʒ interiori in parte digeſtionem in literas eiuſdem nos ſecuturos, co/loniarũ mentione ſignata, quas ille in eo prodidit numero. Nec ſitus originesq; perſequi d facile

8
38 c. PLINII NATVRALIS
facile eſt, Ingaunis Liguribus(ut cæteri omittantur)agro tricies dato. Igitur ab amne Va ro Nicæa oppidum à Maſsilienſibus conditum. Eluuius Pado: alpes, populiq; inalpini multis nominibus, ſed maxime capillati: oppidum Vediantiorũ ciuitatis Cemelion, por/ tus Herculis Monceci, Liguſtica ora. Ligurum celeberrimi ultra alpes Sallyi, Deceates, Oxybij: citra Veneni,& Caturigibus orti Vagienni, Statyelli, Vibelli, Magelli, Euburia
tes, Caſmonates, Veliates,& quorũ oppida in ora proxima dicemus. Elumen Rutuba,
oppidum albium Intemeliũ,flumen Merula, oppidum Albi 1gee uadum Sa/ batium, flumen Porcifera, oppidum Genua, fluuius Feritor, portus intus Segeſta Tiguliorum, flumen Macra Liguriæ ſinis. Atergo autem ſupradictorum
omnium Apenninus mons Italiæ ampliſsimus, perpetuis iugis ab alpibus tendens ad 10 Siculum fretum. Ab altero eius latere ad Padum amnem Italiæ ditiſsimũ, omnia nobilibus oppidis nitent, Libarna, Dertona colonia, Trira, Barderate, Induſtria, Polentia, Carrea quod Potentia cognominatur, Forofului quod Valentinũ, Auguſta Vagienno rum, Alba Pompeia, Aſta, aquis Statyellorum. Hæc regio ex deſcriptione Auguſti no/
na eſt. Patet ora Liguriæ inter amnes Varum& Macram ccxi. M. p. Adnectitur ſeptimæ in qua Hetruria eſt ab amne Macra, ipſa mutatis ſæpe nominibus. Vmbros inde exegere antiquitus Pelaſgi. Hos Lydi, à quorum rege Jyrrheni, mox à ſacrifico ritu lin/ gua Græcorum Thuſci ſunt cognominati. Primum Hetruriæ oppidum Luna portu no bile. Colonia Luca à mari recedens, propiorq́; Piſæ inter amnes Auſerem& Arnum
ortæ à Pelope Piſisq́;, ſiue Atintanis Græca gente. Vada Volaterrana, fluuius Cecin/ 20
na, Populonium Hetruſcorum quondam hoc tantum in littore. Hinc amnes Prille, mox
Vabro nauigiorum capax,& ab eo tractus Vmbriæ portusq; Telamon, Coſſa, Vol
cientium à populo Romano deducta, Grauiſcæ, Caſtrum nouũ, Pyrgi, Cæretanus am/ nis,& ipſum Cære intus M. paſſ quatuor, Agylla à Pelaſgis conditoribus dictum: Al/ ſium Fregenæ. Tiberis amnis à Macra cclxxxiiij. M. paſl. Intus coloniæ, Faliſca Argis orta(ut autor eſt Cato) quæ cognominatur Hetruſcorum, Lucus Feroniæ, Ruſellana, Senenſis, Sutrina. De cætero Aretini ueteres, Aretini fidentiores, Aretini Iulienſes, Ami tinenſes, Aquenſes cognomine Taurini, Blerani, Cortonenſes, Capenates, Cluſini noni, Cluſini ueteres, Fluentini præfluẽti Arno appoſiti, Feſulæ, Ferentinũ, Feſcennia, Hor
tanum, Herbanum, Nepet, Nouem pagi, præfectura claudia Foroclodij, Piſtorium, z0
Peruſia, Suanenſes, Saturnini, qui antẽ Aurinini uocabantur, Sudertani, Statones, Tar/ quinienſes, Tuſcanienſes, Vetulonienſes, Veientqni, Veſentini, Volaterrani cognomi/ ne Hetruſci, Volſinienſes. In eadem parte oppidorum ueterum nomina retinent agri Cruſtuminus. Caletranus. Tiberis antea Tybris appellatꝰ,& prius Albula, è media fere longitudine Apennini finibus Aretinorum profluit, tenuis primo, nec niſi piſcinis corri uatus, emiſſusq́; nauigabilis, ſicuti Tinia& Glanis influentes in eum, nouenorũ ita con/ ceptu dierũ.ſi non adiuuent imbres: ſed Tiberis propter aſpera& confragoſa, ne ſic qui/ dem præterquã trabibus uerius quaàm ratibus longe meabilis fertur, per cA. M. paſſuum nõ procul Tiferno Peruſia& Ocriculo, Hetruriã ab Vmbris ac Sabinis, mox citra xiij.
M. paſſ.utbis Veientem agrũ à Cruſtumino, dein Fidenate, Latinumq́; à Vaticano di 40
rimens: ſed infra Aretinũ Glanim duobus& xl. fluuijs auctus, præcipuis autem Nare & Aniene, qui& ipſe nauigabilis Latium includit à tergo, nec minus tamen aquis ac tot fontibus in urbem perductis:& ideo quamlibet magnarũ nauium ex Italo mari capax, rerum in toto orbe naſcentiũ mercator placidiſsimus. Pluribus propè ſolus, quàm cæteri
in omnibus terris amnes, accolitur aſpiciturq́; uillis. Nullic; fluuiorum minus licet inclu
ſis utrinqʒ lateribus: nec tamen ipſe pugnat, quanq́; creber ac ſubitis incremẽtis,& nuſquã magis aquis quàm in ipſa utbe ſtagnantibus. Quinimõ uates intelligitur potius ac
monitor. auctu ſemper religioſus uerius quàm ſauus. LCatium antiquũ à Tiberi Circeios ſeruatũ eſt M. p. L. Iongitudine. Tam tenues primordio imperij fuere radices. Colonis ſæpe
elphini, Tigulia,

HISTORIAE LIBER II 883
Iæpe mutatis tenuere alij alijs tẽporibus, Aborigines, Pelaſgi, Arcades, Siculi, Aurunci, Rutuli.Etultra Circeios Volſci, Oſci, Auſones, unde nomen modo Latij proceſsit ad Li rim ammnem. In principio eſt Oſtiacolonia à Romano rege deducta. Oppidum Lauren tum; lucus Iouis indigetis amnis Numicius, Ardea à Danae Petſei matre condita. Dein quondam Aphrodiſium, Antium colonia. Aſtura flumen& inſula. Fluuius Nymphæus, Cloſtra Romana. Circeij qaondam inſula immenſo quidem mari circundataſut cre/ ditur Homero)at nunc planicie. Mirum eſt quod hac de re tradere hominũ notitiæ poſſumus. Theophraſtus, ꝗ primus externorũ aliqua de Romanis diligẽtius ſcripſitcnam Theopompus, ante quẽ nemo mentionẽ habuit, urbem duntaxat à Gallis captã dixit: 10 Clitarchus ab eo proximus legationẽ tantum ad Alexandrũ miſſam)hic iam pluſquam & fama, Circeiorũ inſulę& menſurã poſuit ſtadia lxxx. 8in eo uolumine quod ſcriplit Ni codoro Athenienſiũ magiſtratui, ꝗ fuit urbis noſtræ cccclx. anno. Quicquid eſt ergo ter rarũ præter x. M. p. prope ambitus, adnexũ inſulæ. Poſt eum annũ acceſsit Italiæ aliud mitaculũ: A Circeijs palus Pomtina eſt, quem locũ xxiij. urbiũ fuiſſe Mutianus ter cõſul Pꝓdidit:Dein flumen Vfens, ſupra q́ͥd Tarracina oppidũ, lingua Volſcorũ Anxur dictũ: & ubi fuere Amyclæ à ſerpentibus deletæ. Dein locus Spelücæ, lacus Fundanus, Caieta portus. Oppidũ Formiæ, Hormię dictũ, ut exiſtimauere, antiqua Læſtrygonũ ſedes. VI tra fuit oppidũ Pyræ. Colonia Minturnæ, Liri amne diuiſa Glanico appellato. Oppidũ Sinueſſa extremũ in adiecto Latio, quam quidã Sinopen dixere uocitatã. Ninc felix illa
20 Campania eſt. Ab hoc ſinu incipiũt uitiferi colles,& temulẽtia nobilis ſucco ꝑ oẽs terras
inclyto, atq;(ut ueteres dixere)ſummũ Liberi patris cũ Cerere certamen. Hinc Setini& Caæcubi obtendunt᷑ agri. Dis iungunt᷑ Falerni, Caleni. Dein cõſurgũt Maſsici, Gaurani, Surrentiniq; montes.Ibi Laborini campi ſternunt᷑,& in delicias alicæ polit᷑ meſsis. Hæc littora fontibus calidis rigantur: pręterq; cætera in toto mari conchylio& piſce nobili an notantur. Nuſquã generoſior oleæ liquor. Et hoc quoq; certamen humanæ uoluptatis tenuere Oſci, Græci, Vmbri, Tuſci, Campani. In ora Sauo Hluuius, Vulturnũ oppidum cum amne. Liternũ, Cumæ Chalcidenſium, Miſenum, portus Baiarũ, Bauli, lacus Lucrinus& Auernus, iuxta quem Cimmerium oppidum quondam. Dein Puteoli colonia, Dicæarchia dicti: poſtqʒ Phlegræi campi, Acheruſia palus Cumis uicina. Littore autem
o hoc Neapolis, Chalcidenſium& ipſa, Parthenope à tumulo Sirenis appellata: Herculanium, Pompeij: haud procul ſpectante monte Veſuuio, alluẽte uero Sarno amne, ager
Nucerinus:& ix. M. paſſuũ à mari ipſa Nuceria. Surrentum cum promontorio Miner/
uæ, Sirenum quondam ſede. nauigatio à Circeis duodeoctoginta M. paſſuũ patet. Regio ea à Tiberi prima Italiæ ſeruatur, ex deſcriptione Auguſti. Intus coloniæ, Capua ab
campo dicta, Aquinum, Sueſſa, Venafrum, Sora, Teanum Sidicinum cognomine, No
la. Oppida Abellinũ, Aricia, Albalonga, Acerani, Allifani, Atinates, Aletrinates, AnaSnini, Arellani, Aſulani, Arpinates, Auximates, Auellani, Alfaterni. Et qui ex agro Lati no item Hernico, item Labicano cognominati: Bouillæ, Calatiæ, Caſinum, Calenũ, Ca pitulum, Cernetũ, Cernetani qui Mariani cognominant᷑: Corani à Dardano Troiano 40 otti Cubulterini, Caſtrimonienſes, Cingulani: Fabienſes, in monte Albano Foropopulieſes. Ex Falerno Fruſinates, Ferẽtinates, Freginates, Fabraterni ueteres, Fabraterni no ui, Bicolẽſes, Eregellani, Foroappi, Forentani Gabini, Interamnates, Succaſani, qui& Li rinates uocant᷑, lionenſes Lauinij, Norbani,. Nomentani, Preneſtini, urbe quondã Ste phane dicta, Priuernates, Setini, Signini, Sueſſulani, Telini, Prebulani cognomine Ba
linienſes, Trebani, Tuſculani, Veruſani, Veliterni, Vlubrẽſes, Vluernates, ſuperq́; Ro ma ipſa:cuius nomen alterũ dicere, arcanis ceremoniarũ nefas habet᷑: optimaq́;& ſaluta ri fide abolitum enunciauit Valerius Soranus, luit; mox pœnas. Non alienũ uidetur inſerere hoc loco exemplũ religionis antiquæ, ob hoc maxime ſilentiũ inſtitutæ. Nanc; diua Angerona, cui ſacrificatur ad diem xij. Cal. lanuatij, ore obligato obſignatoq; ſimu 2 lacrum

oꝙ C.PLINIINATVRALIVS lactum habet. Vtbem ttis portas habentẽ Romuliis reliqquit, aui cut plurimas tta qẽtibus ctedamus)cquatuot. Mœnia eius collegere ambitu, imperatoribus cenſoribusq; Veſpaſia nis anno tõditę dcccxxviij. paſfxiij. VLcc. Complexa montes vij. ipſa diuiditut in regio ines xiiij. Compita latum cclavs eiuſcein ſpatij menſura currente à miliario in capite Ro. foti ſtatuto ad ſingulas portas, quæ ſunt hodie numero xxxvij. ta uut xij. portæ ſemel nu merentur, prætereanturq́; ex ueteribus vij. quæ eſſe deſierunt. Effieit palſuum per dite/ ctum xxx. M. dcc. xv. Ad extrema uero tectorum cum caſtris prætorijs ab eodemm wilia tio per uicos omnium uiarum menſura colligit paulo amplius Ixx. M. paſſ. Quòfi quis altitudinem tectorum addat, dignam profecto æſtimationem concipiat, fateaturq́; hullias urbis magnitudinem in toto otbe poiuiſſe ei cõparari. Clauditur ab oriente aggere ih Tarquinij Superbi, inter prima opere mirabili. Nanq; eum muris æquauit, quà maxime Patebat aditu plano, Cætero munita erat præcelſis muris, aut abruptis montibus· niſi q; expatiantia tecta multas addidere urbes.· In prima regione præterea fuere, in Latio clara oppida; Satricum, Pometia, Scaptia, Pitulum, Politoriũ, Tellene, Tifata, Cænina, Fiea na, Cruſtumeriũ, Ameriola, Medulſia; Corniculũ, Saturnia, ubi nunc Roma eſt: Anti/ pPolis quod nũc laniculũ in parte Romę: Antemnæ, Cameriũ, Collatia, Amiternũ Not/ be, Sulmo.& cũ his carnẽ in monte Abano ſoliti accipere populi Albẽſes, Albani, Aeſo lani. Acieſes, Abolani, Bubetani, Bolani, Cuſuerani, Coriolanis Fidenates- Foretijs Hor tenſes, Latiniéſes, Lõögulani, Wanates, Macrales, Mutucumẽéſes. Muniéſes, Numiniéſes, Olliculani, Octulani, Pedani, Dolluſtini, Querquetulani, Sicani, Siſoléſes. Toleriẽſes, Th 20 tienſes, Vimitellarij. Velieſes, Venetulani, Vicellẽſes. Ita ex antiq; Lario liij.populi interiere ſine ueſtigijs. In Cãpano aũt agro Stabię oppidũ fuere uſq; ad On. Põpeiũ& L. Car bonẽ coss. pridie Cal. Maij, quo die L. Sylla legatus bello ſocialiid dele uit.qᷓd nũe in uillas abiſt Intercidit ibi& Taurania. Sunt& moriẽtis Caſilini reliquiæ. Præterea autor eſt Antias, oppidũ Latinorũ Apiolas capiũ à ‧. Tarquinio regescx cuius praæda Capito lium is inchoauerit. ASurrento ad Silati amnem Xxx. M. p. ager Piceminus fuit, Tuſcò 8 rmum tẽplo Iunonis Argiuæ ſub laſone cõdito inſignis. Intus oppidũ Salerni, Picẽ̃tia. A Silaro regio tertia& ager Lucanꝰ Brutiusqoʒ incipit; nec ibi rara ſcolatũ mutatiõe. TFenue runt eã Pelaſgi, Oenotrij. Itali, Morgetes, Siculi, Græciæ maxime populi, nouiſsime Lu cani à Sam nitibus orti duce Lucio. Oppida Pæſtum Græcis Poſidonia appellatũ, ſinus 0 Pæſtanus, oppidũ Helia, quæ nune Vlla Prom ontoriũ Palinurũ:à quo ſinu recedente traiectus ad columnã Rhegiã c. M.p. Proximũ aũt huic flumen Melphes. Oppidũ Bu xentũ græcè Dyxũs, Laus amnis: fuit& oppidũ eodem nomin e. Ab eo Brutiũ ſittus,op Pidũ Blanda,fiumen Batũ, portus Parthenius Phocenſiũ, ſinus Vibonẽſis. ocus Clam Petiæ, oppidũ Tempſa à Græcis Temeſe dictũ.& Crotonienſiũ Terina, ſinusq; ingens Terinęus Oppidũ Cõſentia. Intus in peninſuſa fluuius Acheron à quo oppidani Ache rontini. Hippo quod nunc Vibonem Valentiã appeſlamus. Portus Herculi s. Metaurus amnis. Tauraniũ oppido portus Oreſtis& Medua. Oppidũ Scylleũ. Cratæis fiauius, mater(ut dixere) Scyllę Dein columna Rhegia: Siculũ fretũ:ac duo aduerſa ꝓmontoria: 8 ex Htalia Cænys. ex Sicilia Pelorũ xij. ſtadiotũ interuallo. Vnde Rhegiũ xij. M. d. pafſ. ꝙ½ Inde Apẽnini ſylua, promontoriũ Iqeucopetra xij. M. p.ab ea Locricognominati àpro montorio Zephyrio, abſunr à Silaro cciij. M p. Bt includitur Europæ ſinus primus‚ in roc waria nuncupant᷑: unde irrumpit Atlanticũ ab alijs magnũ: quà intrat, Porthmmos 2 à Græcis, à nobis Gaditanũ fretum: cum inttauit, Hiſpanum quatenus Hiſpanias alluit: ab alijs Ibericum, aut Balearicum: mox Gallicũ ante Natbonenſem prouinciam, hincꝗt Luſticum. Ab eo ad Siciliã inſulam, Tuſcũ: quod ex Græcis alij Notiatm, alij Tyrrh enũ,
Enoſtris plurimi inferum nocant. Vltra Siciliam ad Salentinos, Auſonium Polybius apPellat. Bratoſthenes aũt inter oſtium oceani& Sardiniam quicquid eſt, Sardouin. Inde ad ·Siciliam Tyrrhenũ. Ab hac Oretã uſq; Siculum Ah ea Creticũ. Inſalæ per hæcma/ ’ 4 8 4

HISTORIAE xIIEIER I11 41 ria primæ omniutn Pityuſæ à Græcis dictæ, à frutice pineo nunc Ebuſus nocatur utrac ciuitate fœderata anguſto freto interHluẽte, patent xlij. M. paſſf. Abſunt à Dianio ſeptin gentis ſtadijs, totidem Dianium per cõtinentem à Carthagine noua. Tantundem 3 Pityuſis in altũ, Baleares duæ,& Sucronem uerſus C olubraria. Baleares funda bellicoſas, Græci Gymnalias dixere. Maior. c. M. paſſuũ longitudine:circuitu uero ccclxxx. M. p pida habet ciuium Romanorũ Palmam& Pollentiam, latina Cinium& Cunici,& fo/ deratum Bochri fuit. Ab ea xxx. M. p. diſtat minor, longitudine lx. V circuitu cl. M. paſſciuitates habet, lamnoneimn, Saniſeram, Magonem. ⁴ maiore Xij. M. paſſ.in altum abeſt Capraria, inſidioſa naufragijs,& è regione Palmæ urbis Menaria ac Tiquadra,& 1o parua Annibalis. Ebuſi terra ſerpẽtes fugat, Colubrarię parit. Ideo infeſta omnibus niſi FPbuſitanam terrã inferentibus: Græci Ophiuſam dixere. Nec cuniculos Ebuſus gignit, populantes Balearium meſſes. Sunt aliæ xx. fermẽ paruæ mari uadoſo. Galliæ aũt ora. in Rhodani oſtio Metina, mox quæ Blaſcon uocatur, tres Stœchades àuicinis Malsilienſibus dictæ propter ordinem, quas item nominant ſlingulis uocabulis, Proten& Me ſen, quæ& Pomponiana uocat᷑, tertia Hypæa. Ab his Sturium, Phœuice, Phila, g. & Lerina aduerſum Antipolim, in qua Vergoani oppidi memoria. 8
NLiguſtico mari eſt Corſica, quam Græci Cyrnon appellauere, ſed Tuſco propior,. 1 à ſeptentrione in meridiem proiecta, longa paſf. cl. M. jata maiore ex parte l. Circuitu 20 cccxxij. M. Abeſt à uadis Volaterranis lxij. M. p. Ciuitates habet XXXiij.& colonias Ma rianã à C. Mario deductã, Aleriã à dictatore Sylla. Oitra eſt Oglaſa: intra uero lx. M. aſſuum à Corſica, Planaria à ſpecie dicta, æqualis freto, ideoc; nauigijs fallax. Amplior 98& Capraria, quam Græci Aegilon dixere. Item Egilium& Dianiũ quam Artemi ſiam, ambæ contra Coſanũ littus:& paruæ, Menaria, Colubraria, Venaria: Illua cũ ferri metallis, circuitu c. M.à Populonia x. à Græcis Aethalia dicta. Ab ca Planaſia Xxxxix. MIAb hisultra Tiberina oſtia in Antiano Aſtura, mox Palmaria, Sinonia,& aduerſũ Formias Pontiqæ. In Puteolano autem ſinu Pandataria, Prochyta non ab Aeneæ nutri ce, ſed quia profuſa ab Aenaria erat. Aenaria ipſaà ſtatione nauium Aeneæ, Homero Inarime dicta, Græcis Pithecuſa, non à ſimiarum multitudine(ut aliqui exiſtimauere) o ſeda figlinis doliariorum. Inter Pauſilypum& Neapolim M egaris:mox à Surrẽto viij. M. paſſuum diſtantes, Tiberij principis arce nobiles Capreæ, circuitu xl. M. paſſ. Leuco thlea, Extraq; conſpectum, pelagus Africum attingens Sardinia, minus ix. M. paſſuum à Corſicæ extremis, etiamnum anguſtias cas arctantibus inſulis paruis, quæ Cunicula/
riæ appellantur, itemqT́; Phintonisfoſſæ, à quibus fretum ipſum Taphros nominatur. G“ De Sardinia.“ Cap. vIf 8 S Ardinia ab oriente paten 5clxxxviij. M. paſſ. ab occidẽte, cCxx. M.a meridie, IXxiifj. 8 OMlaà ſeptentrione, cxxij. circuitu, dlx. M. abeſt ab Africa Caralitano promontorio ducenta milia, à Gadibus quatuordecies centena. Habet& à Gorditano promontorio duas inſulas quæ uocant᷑ Herculis: I Sulchenſi Enoſin, à Caralitano Ficariam. Quidam 4o0 haud procul ab ea etiã Beleridas ponunt& Collodem,& quam uocãt Heras lutra. Oe/ leberrimi in ea populorum Ilienſes, Balari, Corſi. Oppidorũ xiiij.Sulchitani, Valentini, Neapolitani, Bocenſes, Caralitani ciuiũ Romanorũ,& Norenſes. Colonia aũt una, qua uocatur ad turrim Li byſonis. Sardiniã ipſam Timæus Sandaliotin appellauit ab effigie ſoleæ. Myrſilus lchnuſam à ſmilitudine ueſtigij. Cõtra Pæſtanũ ſinũ Leucaſia eſt, à Si, trene ibi ſepulta appellata. Cõtra Veliã. Pontia,& Iſcia, utræq; uno nomine Oenottides, argumentũ poſſeſſæ ab Oenotrijs Italiæ:& contra Vibonem paruæ, quæ uocant᷑ Itha/ ceſiæ, Vlixis ſpecula. Ds Seltaa Cap. VIII I ante omnes claritate Sicilia, Sicania Thucydidi dicta, Trinacria pluribus, V aut Triquetra àtriangula ſeciecircuitu patens,ut autor eſt Agrippa, dexviij. M. 2 3 b 8 8 3 F. 8 2;’ pafſ.

42 ök1X“ paſſ. quondã Brutio agro cohærens, mox interfuſo mari auulſa xij. MI. in longitudinem 8 freto:in latitudinem aũt M. d. ꝑ.iuxta columnã Rhegiam. Ab hoc dchiſcẽdi argumẽto, Rhegiũ Graæci nomẽ dedere oppido: in margine Itaſię ſito. In eo freto eſt ſcopulus Scyl la, tem Charybdis, mare uorticoſumn, ambo clara ſæuitia. Ipſius Triquetræ, ut diximus, promontoriũ Pelorus uocatur, aduerſus Seyllam uergens in taliam, Pach ynũ in Græ/ciam, cxliiij. Mab eo diſtante Peloponneſo: Lilybæũ in Africam clxxx. M. interuallo à Mercurij promontorio:& à Caralitano Sardiniæ cxx. M. Inter ſe aũt hæc promontoria ac latera diſtãt his ſpatijs. Terreno itinere à Peloro Pachynum clxvi. M. paſſ. Inde Lily bæum cc. M. Inde Pelorum clxx. M. Colonię ibiurbes ac ciuitates Ixxij. A Peloro mare Ionium ora ſpectante, oppidũ Meſſana ciuiũ Ro. qui Mamertini uocant᷑. Promontoriũ o Drepanũ, coſonia Taurominiũ, quæ antea Naxos, lumẽ Aſines, mõs Aetna nocturnis mirus incendijs. Crater cius patet ambitu ſtad. xx. Fauilla Taurominiũ& Catanã uſc peruenit feruens, fragor uero ad Maronẽ& gemellos colles. Scopuli tres Cyclopũ, por.tus Vlixis, colonia Catana. Flumina Symethum, Terias, Intus Læſtrygonij campi. Op pida, Leontini, Megaris, amnis Pantagies. Colonia Syracuſa, cũ fonte Arethuſa. Quan quã& Temenitis,& Archidemia,& Magæa,& Cyane,& Milichie fontes in Syracuſa no potantur agro. Portus Nauſtathmus, flumen Elorum, promontoriũ Pachynum: à qua fronte Siciliæ flumen Hirminiũ, oppidũ Camarina, fluuius Gelas, oppiclum Actagas, quod Agrigentum noſtri dixere. Thermæ colonia, amnes Atys& Hypſa, Selinũs oppidum. Lilybæum ab eo promontoriũ. Drepana, mons Eryx. Oppida Panhormũ, Solus, Himera cum fluuio, Cephalodis, Aluntium, Agathirnum, Tyndaris colonia, op pidum Mylæ,& undecœ pimus Pelorus. Intus latinæ conditionis Centuripini, Nepini, Segeſtani: ſtipẽdiarij, Aſſorini, Aetnẽſes, Agyrini, Aceſtei, Acrenſes, Bidini, Citarij, Ca cirini, Drepanitani, Ergetini, Eceſtiẽſes, Erycini, Entellini, Etini. Edini. Enguini, Gelani, Galathani, Haleſini, Hennẽſes, Hy blenſes, Herbitẽéſes, Jerbeſſenſes, Herbulẽſes, Halicyenſes, Hadranitani, Imacarenſes, Ichanenſes, Ietenſes, Mutuſtratini, Magellini, Murgentini, Mutyenſes, Wlenanini, Naxij, Noceni, Petrini, Paropini, Pinthienſes, Semellitani, Scherini, Selinuntij, Symethij, Talarenſes, Tiſsinenſes, Priocalini, Tiraciẽſes, Zan clæi Meſſeniorũ in Siculo freto. Inſulæ ſunt in Africam uerſæ, Gaulos, Melita à Came, rina lxxxiiij. M. paſſ. à Lilybæo cxiij. Coſyra, Hieroneſos, Cæne, Galatha, Lopaduſa, 30 . Nexthuſa, quam alij Aeguſam ſeripferũt, Bucinna,& à Solunte Ixxv. M. Oſteodes, con trac; Paropinos Vſtica. Citra uero Siciliam ex aduerſo Metauri amnis xij. milibus fer 1 me paſſ. ab Italia, vij. Aeoliæ appellatæ. Eædem““& Hephæſtiades à Græ mporibus ibi regnabat.
8
90Q
cis, à noſtris Vulcani, Aeoliæ, quod Aeolus Iliacis ter De Lipara. Cap. 1X * Ipara cum ciuiũ Ro.oppido, dicta à Liparo rege, qui ſucceſsit Reolo, antea Milogo L nis uel Meligunis uocitata, abeſt xij. M. p. ab Italia, ipſa circuitu paulo minori. Inter. hanc& Siciliã altera, antea Theraſia appellata, nunc Hiera, quia ſacra Vulcano eſt, colle in ea nocturnas euomente flãmas. Fertia Strongyle, à Lipara M. paſſ. ad exortum ſolis uergens, in qua regnauit Aeolus, quæ à Lipara liquidiore Hlamma tantum differt: ẽ cuius 40 fumo, quinã flaturi ſint uenti,in triduũ prædicere incolæ tradunt᷑: unde uentos Aeolo pa ruiſſe exiſtimatũ. Quarta Didyme, mwinor quàm Lipara. Quinta Ericuſa, Sexta Phœni/ cuſa, pabulo proximarũ relicta. Nouiſsima, eademq́; minima, Euonymos. Hactenus de primo Europæ ſinu. De Locris Italiæ fronte.((a2.. A Locris Italiæ frons incipit, magna Græcia appellata, in tres ſinus recedẽs Auſonij maris quoniam Auſones tenuere primi: patet octoginta duo M. paſſ. ut autor eſt Varro. Pleriq; lxxij. M. fecere. In ea ora ffumina innumera, ſed memoratu digna à Locris Sagra,& ueſtigia oppidi Caulonis. Myſtia, Conſilinũ caſtrũ, Cocinthũ, quod eſſe longiſsimũ Italiæ promontoriũ aliqui exiſtimât. Dein ſinus,& Scylacæũ, Scylletiũ Athenienſibus

HISTORIAE LIDER 1I1 1b. 4;3
enſabus cum conderẽt dictum: quem locum occurrens Tetinæus ſinus peninſulã efficit:
& in ea portus, qui uocatur caſtra Annibalis, nuſquam an guſtiore ltalia. xx. M p. latitu/
do eſt. Itaq; Dionyſtus maior interciſam eo loco adijcere Siciliæ uoluit. Amnes ibi naui/
gabiles, Cæcinos, Crotalus, Semitus, Arocha, Taręines. Oppidum intus Petilia mons
Clibanus, promontorium Lacinium: cuius ante orami nſala x. M. p. à terra Dioſcoron,
altera Calypſus, quam Ogygiam appellaſſe Homerus exiſtimatur: præterea tres Sire,nuſſæ, Meloeſſa. Ipſum à Caulone abeſſe lxx. milibus paſſ.prodidit Agrippa.
Secundus Europæ ſinus. Cap. XI
K Iacinio promontorio ſecundus Europæ ſinus incipit, magno ambitu flexus,& A
19 croceraunio Epiri finitur promontorio, à quo abeſt lxxv. M. p. Oppidum Cro/to, amnis Neæthus. Oppidum Thurium inter duos amnes Crathin& Sybarin, ubi fuit urbs eodẽ nomine.Similiter eſt inter Sirin& Acirin Heraclea, aliquando Sitis uocita ta. Flumina Acalandrum, Caſuentum, oppidum Metapontum, quo tertia Italiæ regio finirur. Mediterranei Brutiorum Apruſtani tantũ. Lucanorum autem Atinates, Bantini. Eburini, Grumentini, Potẽtini, Sontini, Sirini, Tergilani, Vrſentini, Volcentani, qui/ bus Numeſtrani iungũtur. Præterea interiſſe Thebas Lucanas Cato autor eſt. Et Pandoſiam Lucanorũ urbem fuiſſe Theopõpus, in qua Alexander Epirotes occubuerit. Oõ nectitur ſecunda regio, amplexa Hirpinos, Calabriam, Apuliam, Salentinos ccl. M. ſinu qui Tarẽtinus appellatur, ab oppido Laconũ in receſſu hoc intimo ſito, cõtributa eò 20 maritima colonia quæ ibi fuerat. Abeſt cxxxvi. M. p. à Lacinio promontorio, aduerſam ei Calabriam in peninſulam emittẽs. Græci Meſſapiam à duce appellauere:& ante Peu cetiam, à Peucetio Oenotri fratre. In Salentino agro inter promontoria c. M. paſſ. inter/ ſunt. Latitudo peninſulæ à Tarento Brunduſium terreno itinere xxxij. M. paſſ. patet, multoq́; breuius à portu Saſina. Oppida per continentem à Tarento, Varia, cui cognomen Apułæx, Meſſapia, Aletium. In ora uero Senonum Gallipolis, quæ nunc eſt Anxa Ixij. M. paſſ. à Tarento. Inde xxxij. M. promontorium, quod Acran Japigiam uocant, quo longiſſime in maria excurrit Italia. Ab eo Baſta oppidum,& Hydruntum decem ac nouem M. p. ad diſcrimen Ionij& Adriatici maris, qua in Græciam breuiſſimus tranſitus. Ex aduerſo Apollonia oppidum, latitudine intercurrentis freti, quinquaginta M. o0 non amplius. Hoc interuallum pedeſtri cõtinuare tranſitu pontibus iactis, primum Pyrrhus Epiri rex cogitauit: poſt eum M. Varro, cum claſſibus Pompeij piratico bello præ/ eſſet. Vtrunq; aliæ impediere curæ. Ab Hydrunte Soletum deſertum, dein Fratuertiũ. Portus Tarentinus. ſtatio militum Lupia, Baleſium, Cælium, Brundiſium 1. M. paſſ. ab Hydrunte, in primis Italiæ portu nobiſe, ac uelut certiore tranſitu, ſcutilongiore, excipiente Illyrica urbe Dyrrachio ccxx. M. traiectu. Brundiſio cõterminus Pediculorũ ager. ix, aduleſcentes totidemq́; uirgines ab Illyrijs tredecim populos genuere. Pediculorum oppida, Rhudia, Egnatia, Barion, ante lapyx à Pædali filio, à quo& Iapygia: amnes, Pactius, Aufidus ex Hirpinis mõtibus Canuſium præfluẽs. Hinc Apulia Dauniorum cognomine, à duce Diomedis ſocero. In qua oppidum Salapia, Annibalis meretricio a40 more inclytum, Sipontum, Vria:amnis Cerbalus, Dauniorũ finis: portus Agaſus, promontorium montis Gargani, à Salentino ſiue Iapygio ccxxxiiij. M. paſſſ ambitu Garga ni: portus Garnæ, lacus Pantanus. EFlumen portuoſum Frento, Teanum Apulorum. Itemq; Larinum, Cliternia, Tifernus amnis. Inde regio Frentana. Ita Apulorum genera tria: Teani à duce Gares: Lucani, ſubacti à Caſchante, quæ loca nunc tenent Atina/ tes. Dauniorum præter ſupra dicta coloniæ: Luceria, Venuſia: Oppida Canuſium, Dar pi aliquando Argos Hippium Diomede condente, mox Argirippa dictum. Diomedes ibi deleuit gẽtes Monadorũ, Dardorumq;,& urbes duas, quæ in prouerbij ludicrũ uer/ têre, Apinam& Tricam. Cætera intus in ſecunda regione, Hirpinorũ colonia una Bene uentum, auſpicatius mutato nomine, quæ quondam appellata Maleuentum. Auſecuſa 8 8 d 4 ni, Aqui

c. EIIMNIEE MATYRAILISA
ni, Aquiloni, Abellinates cognomine Protropi, Compſani, Caudini, Ligures qui cogno minantur Corneliani,& qui Bebiani, Veſcellani, Deculani, Aletrini, Abellinates cogno minati Marſi, Atrani, Aecani, Alfellani, Attinates, Arpani, Borcani, Collatini, Corinẽ/ ſes,& nobiles clade Romana Cannẽſes, Dirini, Forẽtani, Genuſini, Hordoniẽſes, Hyrini, Larinates; cognoĩe Frẽtani, Metinates, ex Gargano Mateolani, Neritini, Matini, Ru
buſtini, Syluini, Strapellini, Turmãtini, Vibinates, Venuſini, Vlurtini. Calabrorũ me/ diterranei, Regetini, Apameſtini, Argẽtini, Butũtinẽſes, Deciani, Brũbeſtini, Norbanẽ ſes, Palionenſes, Sturnini, Tutini. Saſentinorũ, Aletini, Baſterbini, Neretini, Valentini,
Veretini. Regio Italiæ quarta. Cap. xXI
Equitur regio quarta gentium uel fortiſſimarum Italiæ. In ora Frentanorum à Tifer S no flumen TFrinium portuoſum. Oppida, Hiſtoniũ, Buca, Ortona, Aternus ammnis. Intus Anxani cognoĩe Frentani, Carentini ſupernates,& infernates, Lanuẽſes: Mat/ rucinorum Teatini: Pelignorum Corfinienſes, Superęquani, Sulmonenſes: Marſorum Anxantini, Atinates, Fucẽtes, Lucẽſes, Maruuij, Albenſium Alba ad Fucinum lacum: Aequiculanorũ Cliternini, Carſeolani: Veſtinorum Angulani Pinnenſes, Peltuinates, quibus iunguntur Aufinates ciſmõtani: Samnitium, quos Sabellos,& Græci Saunitas dixere, colonia Bouianum uetus,& alterũ e Vndecumanorum. Aufidenates,
Ffſernini, Fagi, Fugali, Ficolenſes, Sepinates, Freuẽtinates: Sabinorum Amiternini, Cu/renſes, Forum Decij, Forum nouum, Fidenates. Interamnates, Nurſini, Nomẽtani, Rea tini. Frebulani, qui cognominaturt Mutuſcæi,& qui Suffenates, Piburtes, Parinates. In 20
hoc ſitu ex Aequiculis interiere Comini, Tadiates, Acedici, Alfaterni. Gellianus autor eſt, lacu Fucino hauſtum Marſorum oppidum Archippe, conditum à Marſya duce Ly dorum:item Vidicinorum in Piceno deletum à Romanis, Valerianus Sabini( ut quidã exiſtimauere) à religione& deorum cultu Seuini appellati, Velinos accolunt lacus, roſci/ dis collibus. Nar amnis exhaurit illos ſulphureis aquis. Tiberim ex his petens replet,& monte Fiſcello labens, iuxta Vacunę nemora& Reate in eoſdẽ cõditus. At ex alia parte
Anio, in monte Trebanorum ortus; Iacus tris amœnitate nobiles, qui nomẽ dedere Sub
laqueo, defert in Tiberim. In agro Reatino Cutiliæ lacum, in quo fluctuet᷑ inſula, Italiæ
umbilicũ eſſe M. Varro tradit. Infra Sabinos Latium eſt, àlatere Picenum, à tergo Vm bria, Apennini iugis Sabinos utrincq; uallantibus. “ 8 Quinta regio 3
1 8 1 1“ Cap. XII Vinta regio Piceni eſt, quondam uberrimæ multitudinis. cclx. M. Picentium in fdem po. Ro. uenere. Orti ſunt à Sabinis uoto uere ſacro. Tenuere ab Aterno amne ubi nunc ager Adrianus,& Adria colonia, à mari vij. M. p. fumen Vomanũ, ager præ/tutianus, Palmenſisq;. Item Caſtrum nouum, flumen Batinum, Truentum cum amne: quod ſolum Liburnorũ in Italia reliquum eſt. Flumina Albulates, Suinum, Heluinum, quo finitur Prætutiana regio& Picentum incipit. Cupra oppidum, caſtellũ Firmanorũ, & ſuper id colonia Aſculu, Piceni nobiliſſima: Intus Nouana. In ora Cluana, Potentia, Numana à Siculis condita. Ab ijſdem colonia Ancona, appoſita promõtorio Cumero in ipſo flectentis ſe oræ cubito: à Gargano clxxxiij. M. p. Intus Auximates, Veregrani, 4⁰ Cingulani, Cuprenſes cognomine Montani, Falarienſes, Pauſulani, Pleninẽſes, Ricinen ſes, Semptempedani, Tollentinates, Triacenſes, Vrbs ſaluia, Pollentini. “ Sexta regio. 88 Cap. XIII IXSan his ſexta regio,. Vmbriam cõplexa agrumq́; Callicum circa Ariminum. Ab Ancona Gallica ora incipit, togatæ Galliæ cognomine. Siculi& Liburni plurima cius tractus tenuere,in primis Palmenſem, Prætutianum, Adrianumq́; agrum. Vmbri eos expulere, hos Hetruria, hanc Galli. Vmbrorum gẽs antiquiſsima ltaliæ exiſtimatur, ut quos Vmbrios a Græcis putent dictos. quod inundatiõe terrarum imbribus ſuperfuiſſent. ccc.eorum oppida I huſci debellaſſe reperiuntur. Nunc in ora flumen ASeſis, Seno

nntSTOERIHE LIEHE W III
24*5 allia. Metautiis fluuius, colonia Fanum fortunæx, Piſaurũ cũ atne. E ciutus Hiſpellij Fner De ceętero Amerini; Atticiates, Aſitinates, Arnates, Aeſi vates, Camertes, aſuo
cillani, Carfuſani, Dolates cognoie Salentini, E ulginates, Foroßaminienſes— Foroiulienſes, cognoĩe Concubienſes, Forobremitiani, Foroſemproniẽſes Inguini, In teramnatez cognomine Nattes, Meuanates, Meuanienſes, Mattilicates, Narniéſes; oppiclũ
Nequinum antẽa uocatũ eſt. Nucerinicognoĩe Fauoniẽᷣſ es;& Cam eloni,— triculani,. O ſtrani, Pitulani cognomine Piſuertes,& alij Mergẽtini, Peleſtini, Sentinates, Sarſinates; Spoletini, Suarrani, Seſtinates, Suillates, Sadinates, Trebiates, Tuficani, Tifernates cognomine Tiberini,& alij metaurenſes, Veſionicates, Vrbinates cognomine Metauren
² fes,& alij Hortẽſes, Vettionẽſes, Vindinates, Viuẽtani. In hoc ſitu in teriere Feligi nates, 10&s qui Cluſiolum tenuere ſupra Interamnã:& Sarranates, cum oppidis Acerris quæ Va
friæ cognominabant᷑, Turocelo, quod Vetriolũ.itẽ Solinates. Suriates, Fallienates, Api ennates interiere& Arienates cum Crinouolo,& Vñdicani,& Plangẽſes. Piſinates, Cæ
leſtini. Ameriã ſupraſcriptã Cato ante Perſei bellũ conditam annis dcccclxiiij prodicdit8 Octaua tegio. 8(Cago ι Ctaua regio determinat᷑ Hrimino, Pado, Apennino-. In ora flauius Cruſtumium, 9. Atiminũ colonia cũ amnibus Hrimino& Apruſa. Fluuius hinc Rubico quondam ſinis Italiæ. Ab eo Sapis,& Vitis,& Anemo. Rauẽna Sabinorũ oppidũ, cum amne Be deſe, ab Ancone cij. M. p. Nec procul à mari Vmbrorũ Butriũ. Intus colonia Bononia,
o Felſina uocitata cũ princeps Hetruria eſſet: Brixillũ. Mutina, Parma, Placẽtia. Oppicda,
Oeſena, literna, Forũ Clodij, Liuij, Popilij, Truentinorũ, Cornelij, Licini, Fauentini, Fi dentini, Oteſini, Padinares, Regiẽſes à Lepido, Solonates, ſaltusq; Galliani qui cognominantur Aquinates, Tanerani, Veliates cognomine Vecteri, Regiates, Vmbranates In hoc tractu interierunt Boĩj, quorũ tribus cxij.fuiſſe autot eſt Cato:ltem Senones, qui ceperant Romam. 1 De Pado flumine. Cap xvr PʒAdus è gremio Veſuli mõtis, celſiſimũ in cacumen elati, finibus Ligurũ Vagiẽno/P rum uiſendo fonte ꝓfluens, cõdensq́; ſeſe cuniculo,& in Forouibiẽſi u agro iterũ exo riens, nulli am niũ claritate inferior: Græcis dictus Eridanus, ac pœna Phaetontis illuſtra tus: augetur ad canis ortus liquatis niuibus, agris q́; nauigijs torrẽtior, nil tamẽ ex rapto
3o ſibiuindicãs.atq; ubi liquit agros ubertate largior, trecentis M. p. à fonte addens meatu
duodenonaginta: nec amnes tantũ Apẽninos Alpinosq́; nauigabiles capiens, edl lacus quoq; immẽſos in eũ ſeſe exonerãtes, omni numero xxx. Humina in mate Adriaticũ de/ fert.· Celeberrima ex ijs, Apennini latere iactũ. T'anarũ, Prebiam Placẽtinũ, Tarũ, Niciam, Gabellũ, Scultennã, Rhenũ. Apiũ uero Sturã. Morgũ, Durias duas, Seſſiten, Ticinum, Lambrũ, Adduã, Oliũ, Minciũ. Nec alius amniũ tã breui ſpatio maioris incremẽti eſt. Vrget᷑ quippe aquarũ mole,& in profandũ agitur, ꝑrauis terræ, quãq́; deductusin Hamina& foſſasinter Rauennã AltinũT; cxx. M. p. tamen quia largius uomit, ſeptem maria dictus faccre. Anguſta foſſa Rauennã trahit᷑, ubi Daduſa uocat᷑;, quondã Meſſani cus appellatus. Proximu inde oſtiũ, magnitudinẽ portus habet, qui Vatreni dicit᷑: quo
40 Caudius Cæſar e Britannia triũphãs, prægrãdi illa domo uerius q́; naue intrauit Adri
am. NAoc ante Eridanũ oſtiũ dictũ eſt, alijs Spineticũ ad utbe Spina, quæ fuit iuxta, præualens ut Delphicis creditũ eſt theſauris, cõdita à Diomede Auget ibi Padũ Vatrenus amnis. ex Forocorneliẽſtagro. Proximũ inde oſtiũ Capraſiæ, dein Sagis, dein Volane; quod ante Olane uocabat᷑. Omnia ea flumina.foſſasq́;ʒ. primi à Sagi fecere Tuſci, egeſto amnis impetu per tranſuerſum in Atrianorũ paludes, quæ ſeptẽ maria appellãtur, nobili portu oppidi Thuſcorũ Atrię, àquo Atriaticũ mare ante appellabat᷑, qd nunc Adria ticum. Inde oſtia plena, Carbonaria acfoſſiones Philiſtinæ, qd' alij Tartarũ uocãt: om̃ia ex Philiſtinæ foſiæ abundatione naſcentia, accedentib. Ateſt ex Tridentinis alpibus,& Togiſono ex Patauinorum agris. Pars eorumn& proximum portum fecit Brundulum. Ii hes.en ſicut

46 c. PLINII NATVRALIS ſicut Edtonẽ Medoaci duo, ac foſſa Clodia. His ſe Padus miſcet, ac per hæc effunditur, pleriſq;, ut in Aegypto Nilus quod uocant Delta, triquetram figuram inter alpes atque oram maris facere proditus.ſtad.ij. M. citcuitu. Pudet à Græcis Italiæ rationẽ mutuari. Metrodorus tamen Scepſius dicit, quoniam circa fontem arbor multa ſit picea, quæ pades Gallice uocetur, PDadum hoc nomen accepiſſe. Ligurum quidẽ lingua amnem ipſum Bodincum uocari, quod ſignificet fundo carentem. Cui argumẽto adeſt oppidum iuxta Induſtria, uetuſto nomine Bodincomagum, ubi præcipua altitudo incipit. Italia tranſpadana. Regio undecima. Cap. XvIr 8“ appellat᷑ ab eo undecima, tota in mediterraneo, cui maria cun/cta fructuoſo alueo importãt. Oppida Vibiforum, Seguſio, Coloniæ ab alpiũ radi ¹o cibus. Auguſta Taurinorum antiqua Ligurum ſtirpe, inde nauigabili Pado. Dein Sala ſorum Auguſta prætoria, iuxta geminas alpium fauces, Graias atq; Pœninas. His Pœnos, Graijs Herculem tranſiſſe memorant. Oppidum Eporediã, Sibyllinis libris à Pop. Ro.condi iuſſum. Eporedicas Galli bonos equorum domitores uocant. Vercellæ Liby corum ex Sallyis ortæ. Nouaria ex Vertacomacoris, Vocontiorum hodiecq; pago, non (ut Cato exiſtimat) Ligurum: ex quibus Leui& Marici condidere Ticinum, non procul à Pado, ſicut Boij trans alpes profecti Laudem Pompeiam, Inſubres Mediolani. Oro biorum ſtirpis eſſe, Comum atq; Bergomum,& Liciniforum,& aliquot circa populos, autor eſt Cato: ſed originem gẽtis ignorare ſe fatetur, quam docet Cornelius Alexãder ortam à Græcia, interpretatione etiam nominis, uitam in montibus degentibus. In hoc 20 ſitu interijt oppidum Orobiorum Barra, unde Bergomates Cato dixit ortos, etiäãnum prodente ſe altius quàm fortunatius ſitos. Interiere& Caturiges Inſubrũ exules,& Spina ſupradicta. ltem Melpum opulentia præcipuum, quod ab Inſubribus& Boijs& Se nonibus deletum eſſe eo die, quo Camillus Veios ceperit, Nepos Cornelius tradidit. Venetia. Decima regio. Cap. XvmÜ Equitur decima regio Italiæ Adriatico mari appoſita, Venetia, cuius fluuius Silis ex S montibus Tauriſanis. Oppidum Altinum, flumen Liquentia ex montib. Opitergi/ nis,& portus eodem nomine, colonia Concotdia, flumen& portus Romatium, Tillauẽtum maius minusq́;, Anaſſum quo Varramus defluit, Alſa, Natiſo cum Turro præfluẽ tes Aquileiam coloniam xij. M. p. à mari ſitam. Carnorum hæc regio, iũctaq; Iapidum, 30 amnis Timauus, caſtellum nobile uino Pucinum: Tergeſtinus ſinus, colonia J ergeſte xxiij. M. p. ab Aquileia. Vltra quam vi. M. p. Formio amnis, ab Rauẽna clxxxix. Ap. antiquus auctæ ltalię terminus, nunc uero Iſtriæ, quam cognominatã tradunt à flumine Iſtro,in Adriam effluente e Danubio amne: eidemq́; Iſtro ex aduerſo Padi fauces, con/ trario eorum percuſſu mari interiecto dulceſcẽte, pleriq; dixere falſo,& Nepos Corneli/ us etiã Padi acola. Nullus em̃ ex Danubio amnis in mare Adriaticũ effunditur. Dece/ ptos credo, quoniã Argo nauis flumine in mare Adriaticũ deſcẽdit, non procul Terge/ ſte: nec iam cõſtat quo flumine. Humeris trauectã alpes. diligentiores tradunt. Subijlſe aũt Iſtro,dein Sao, dein Nauporto, cui nomen ex ea cauſa eſt, inter Aemonã alpesq; ex orienti. De lſtria. Cap. XIX 4 Jrs ut peninſula excurrit Latitudinem eius xl. M. p. circuitum uero cxxij. M. prodi/ dere quidam. Item adhærentis Liburniæ& Flanatici ſinus. Alij Liburniæ clxxx. M. Nonnulli in Flanaticum ſinum lapidiam promouere, à tergo Iſtriæ, exxx. M. paſſ. Dein Liburniã cl. M. fecere. Tuditanus, qui domuit Iſtros, in ſtatua ſua ibi inſcripſit, ab Aqui/ leia ad Titium flumen ſtad. cc. Oppida lſtriæ ciuium Ro. Aegida, Parentium: colonia Pola.quæ nunc Pietas lulia, quondam à Colchis condita. Abeſt à Tergeſtec. M. paſſ. Mox oppidum Neſactium:& nunc finis Italiæ fluuius Arſia. Polam ab Ancona traie ctus xx. M.p. eſt. In mediterraneo regionis decimæ coloniæ, Cremona, Brixia Cenomannorum agro, Venetorum autem Ateſte,& oppida Acelum, Patauiũ, Opitergium, b Belunum

HISTORIAE LIBER III 47
Belunum, Vicetia, Mantua Tuſcorum trans Padum ſola reliqua. Venetos Troiana ſtir eortos autor eſt Caro. Cenomannos iuxta Maſsiliam habitaſſe in Volcis. Fertini,& ridentini,a- Bernẽſes.Rhetica oppida: Rhetorum& Euganeorum Verona. Iulienſes
2 Carnorum. Dein quos ſcrupuloſe dicere non attineat, Alutraenſes, Aſſeriates, Flamoni enſes, Vanienſes,& alij cognomine Culici:Foroiulienſes cognomine T'ranſpadani, Fo⸗, — retani, Venidates, Quarqueni, Tauriſani, Togienſes, Varuani. In hoc ſitu interiere per
oram Iramine, Pellaon, Palſicium: ex Venetis Atina,& Cælina: Carnis, Segeſte,& O1 cra: Tauriſcis Norea. Et ab Aquileia ad duodecimum lapidem, deletum oppidũ etiam 1 inuito ſenatu, à M. Claudio Marcello, L. Piſo autor eſt. In hac regione& x. lacus inclyti i 1d io ſunt, amnesq́; eorum partus aut alumni, ſi modo acceptos reddunt, ut Adduam Larius, 1 Ticinũ Verbanus, Mincium Benacus, Ollium Sebinus, Lambrum Eupilis, omnes in/ . colas Padi. Alpes in longitudinem c. paſl. patere à ſupero mari ad inferum, Cælius tra
dit: Timagines xxij. M. p. deductis: in latitudinẽ aũt Cornelius Neposc. M. T. Liuius
„ tria M. ſtadiorum: utercʒ diuerſis in locis. Nam& centũ milia excedunt aliquando, ubi 1 Germaniam ab Italia ſubmouent, nec lxx. M. explent, reliqua ſui parte graciles, ueluti na 1 turæ prouidentia. Latitudo Italiæ, ſubter radices earum à Varo; per uada Sabatia, Tau„ rinos, Comum, Brixiam, Veronam, Vicetiam, Opitergium, Aquileiam, Tergeſte, Po. lam, Arſiam, dccxlij. milia paſſuum colligit. 1 r- De Alpibus& gentibus alpinis. Cap. xx c 290 20“ alpium multi populi, ſed illuſtres à Pola ad Tergeſtis regionem Secuſſes, Su. bocrini, Atali, Menocaleni, iuxtaq; Carnos quondã Tauriſci appellati, nunc Norici7 Nis contermini Rheti& Vindelici, omnes in multas ciuitates diuiſi. Rhetos Thuſcorum e rolem arbitrantur, à Gallis pulſos duce Rheto. Verſo deinde Italiam pectore alpium faüins iuris Euganeæ gentes, quarum oppida xxxiiij. enumerat Cato. Ex ijs Triumpili1 ni uenalis cum agris ſuis populus: Dein Camuni, compluresq́; ſimiles, finitimis attributi 1 municipijs. Lepontios& Salaſos, Tauriſcæ gentis idẽ Cato arbitratur. Cæteri ferè Le„ pontios relictos ex comitatu Herculis, intetpretatione Græci nominis credunt, præuſtis 8 intra ſinus alpium niue membris: eiuſdẽ& Graios fuiſſe poſitos in tranſitu, Graiarum al 2 pium incolas,præſtãtesc; genere Euganeos, inde tracto nomine. Caput eorum Stonos.
30 Rhetorum Vennones, Sarunetesq; ortus Rheni amnis accolunt, Lepontiorum qui Vi/
8 beri uocantur, fontem Rhodani, eodem alpium tractu. Sunt præterea Latio donari in1 colæ, ut Octodurenſes,& finitimi Ceutrones, Cottianæ ciuitates. Caturiges,& ex Catu/b rigibus orti Vagienni Ligures,& qui montani uocantur: Capillatorumq́; plura genera 8 ad confinium Liguſtici maris. Non alienum uidetur, h oc loco ſubijcere inſcriptionem ẽ 3 trophæo alpiu m, quæ talis eſt: Imperatori Cæſari Diui Fil. Aug. Pontifici Maximo, 3 Imp.xiiij.tribunitiæ poteſtatis S.P. Q· R. quod eius ductu auſpicijsq; gentes alpinæ o/8 mnes, quę à mari ſupero ad inferum pertinebant, ſub imperium po. Rom. ſunt redactæ. 8 Gentes alpinæ deuictæ, Priumpilini, Camuni, Vennotes, Venonetes, Hiſarci, Breuni, Naunes, Focunates, Vindelicorum gentes quatuor, Conſuanetes, Virucinates, Licates, 12 40 Catenates: Abiſontes, Ruguſci, Suanetes, Collucones, Brixétes, Lepontij, Viberi, Nan45 tuates, Seduni, Veragti, Salaſi, Acitauones, Medulli, Vceni, Caturiges, Brigiani, Son/ tiontij, Ebroduntij, Nemaloni, Edennates, Eſabiani, Veamini: Gallicę, Triulatti, Ectini,
Vergunni, Eguituri, Nementuri, Oratelli, Veruſi, Velauni, Suetri. Nõ ſunt adiectæ Cot tianæ ciuitates xij. quæ nõ fuerunt hoſtiles, ſed item attributæ municipijs lege Pompeia. 1 Hæc eſt ltalia dijs ſacra, hæ gentes eius, hæc oppida populorum. Super hæc Italia, quæ 18 L. Aemylio Paulo, C. Atilio Regulo conſulibus, nunciato Gallico tumultu, ſola ſᷣne externis ullis auxilijs, atq; etiam tunc ſine tranſpadanis, equitum Ixxx. M. peditũ dcc. M. - armauit. Metallorum omnium fertilitate nullis cedit terris. Sed interdictum id uetere conſulto patrum, Italiæ parci iubentiuum.ʒ
Ilyricum

48 c. pEINII NATVRALIS Illyricum. Cap. 1 Rſiæ gens Liburnorũ tungitur, uſq; ad flumẽ Titiũ. Pars eius fuere Mẽtores, Hy
mani, Encheleæ, Dudini,& quos Callimachus Peucetias appellat: nũc totum uno
noĩe Illyricũ uocatur generatim, populorũ pauca effatu digna aut facilia nomi na. Cõuen
tum Scardonitanũ petunt Iapides,& Liburnorum ciuitates xiiij. equibus Lacinienſes, Scultinos, Burniſtas, Albonenſes nominare nõ pigeat. Ius Italicum habent eo cõuentu Alutæ, Flanates, à quibus ſinus nominat᷑: Lopſi, Varubarini, immunesqT́; Aſſeriates,&
ex inſulis Fulſinates, Curictæ. Cæterũ per oram oppida à Neſactio, Aluona, Flauona, Tarſatica, Senia, Ioſpica, Ortopula, Vegium, Argyruntũ, Corniniũ, Enona ciuitas Pau ſinus flumẽ, Tedaniũ quo finitur lapidia. Inſulæ eius ſinus cũ oppidis præter ſupra ſigni ¹* Hicatas, Abſyrtiũ, Arba, Traguriũ Iſſa, Pharos, Paros ante: Crexa, Giſia, Portunata.
Rurſus in cõtinẽte colonia ladera, quga Pola, clx. M. p. abeſt: inde triginta M. Colentũ inſula.xviij.oſtium Titij fluminis. Liburnia. Cap. XxXII
Iburniæ finis,& initiũ Dalmatiæ Scardona, in amne eo xij. M. ꝑ. à mari. Dein Tari
otarum antiqua regio,& caſtellũ Tariona: promontoriũ Diomedis uelut alij penin ſala Hyllis, citcuitu c. M. ꝑ. Traguriũ ciuium Romanorũ marmore notum: Sicum in quẽ locum diuus Claudius ueteranos miſit. Salona colonia, ab ladera ccxxij. M. ꝑ. petunt in
eam iura deſcripti in decurias ccclxxij. Dalmatæ:«xij. Decuni: cexxxix. Ditiones: lxix.
Mezcæi:ſij. Sardiates. In hoc tractu ſunt, Burnum, Mandetriũ, Pribuliũ nobilitata Pop.
Ro. prælijs caſtella. Petunt& ex inſulis. Iſſæi, Colentini, Separi, Epetini, Ab his caſtella, 20 Piguntiæ, Rataneũ. Narona colonia tertij cõuẽtus, à Salona lxxij. VI. p. appoſita cogno
minis ſui fluuio, à mari xx. M. p. M. Varrolxxxix. ciuitates eò uẽtitaſſe autor eſt. Nunc
ſoli ꝓpe noſcunt᷑ Cerauni decurijs«xiiij. Daorizi xvij. Deſitiates ciij. Docleates, xxxiij. Deretini xiiij. Deremiſtę xxx. Dindari xxxiij. Glinditiones xliiij Melcomani xxiiij Na reſti cij. Scirtari lxxij. Siculotæ xxiiij. populatoresq; quondam Italiæ Vardæi, nõ amplius q́; xx. decurijs. Præter hos tenuere tractum eum Oenei, Partheni, Hemaſini, Arthitæ, Armiſtæ.&à Narone amne c. M. ꝓ. abeſt Epidaurum colonia. Oppida ciuium Rom.
Rhizinium, Aſcriuium, Butua, Olchinium, quod antea Colchinium dictum eſt, à Col/chis conditum: amnis Drilo, ſuperq; eum oppidum ciuium Romanorum Scodra, à mari viij. M.p. Præterea multorum Græciæ oppidorum deficiens memoria, necnon& ci⸗ 30 uitatũ ualidarũ. Ro nanq; tractu fuere Labeates, Enederudini, Faſſei, Grabei, propriec; dicti Illyrij,& Taulanti,& Pyræi. Retinet nomen in ora Nymphæum promontorium:
Liſſum oppidum ciuium Romanorum, ab Epidauro c. M. paſſuum.
Macedonia V Cap. x xXIII. Liſſo Macedonia prouincia, gentes Parthini,& à tergo eorum Daſſaretæ. Moõtes
AX Candauiæ à Dyrrachio Ixxix. M. p. In ora uero ciuium Ro. Epidãnum colonia,
inauſpicatum nomen à Romanis Dyrrachium appellata, flumen Aous, à quiuſdam Aeas nominatũ: Apollonia, quondã Corinthiorũ colonia vij. M. p. à mari rece dens.Cuius in finibus celebre Nymphæum accolunt barbari, Amãtes& Bulliones. At
in ora oppidũ Oricũ à Colchis conditũ. Inde initium Epiri, montes Acroceraunia, quib. 40
hunc Europæ determinauimus ſinum. Oricum à Salentino Italiæ promontorio diſtat Ixxxv. M. p. Atergo Carnorum& Iapidum, quà ſe offert magnus lſter,
Norici Cap. XXIII EIII Norici. Oppida eorũ Virunum, Celeia, Teurnia, Aguntũ, Viana,
Aemonia, Claudia, Flauium, Soluenſe. Noricis iungunt᷑ lacus Peiſo, deſerta Boiorum:iam tamen colonia diui Claudij Sabaria,& oppido Scarabantia lulia habitantur.
Pannonia, Dalmatia. Cap. xxV ie⸗ PE glandifera Pannoniæ: quà miteſcentia Alpium iuga, per medium Ilyricum à ſeptentrione ad meridiem uerſa, molli in dextra ac leua deuexitate conſi⸗dunt
8”
rexwevo vwexkcser.
1“]
8

“] eeare
eEe.
“
4⁵
8
HISTORIAE LIBER IIII 49
dunt. Quæ pars ad mare Adtiaticum ſpectat, appellatur Dalmatia,& IIlyricũ ſupra dictum:Ad ſeptentriones Pannonia uergit, finit᷑ inde Danubio. In ea coloniæ, Aemona,
Siſcia.Amnes clari,& nauigabiles in Danubiũ defluũt, Draus& Noricis uiolentior, Saus
ex alpibus Carnicis placidior cxv. M. paſſ. interuallo. Draus per Serretes, Serrapillos, Iaſos, Sandrizetes: Saus per Colapianos, Breucosq́;: Populorum hæc capita: Præterea Ariuates, Azali, Amates, Belgites, Catari, Corneates, Arauiſci, Hercuniates, Latouici, Oſeriates, Varciani. Mons Cſaudius, cuius in frõte Scordiſci, in tergo Tauriſci. Inſula in Sad Metubarris, amnicarũ maxima. Præterea amnes memorandi, Calapis in Saum in/ Huens iuxta Siſciam, gemino alueo inſulam ibi efficiens quæ Segeſtica appellatur. Alter
io amnis Bacuntius in Saum Sirmio oppido influit: ubi ciuitas Sirmienſiũ,& Amantinorum. Inde xlv. M. pall. Taurunum, ubi Danubio miſcetur Saus. Supra influunt Valdanus, Vrpanus,& ipſi non ignobiles. Mœſia. Cap. XXVI
Annoniæ iungitur prouincia, quæ Mœſia appellatur, ad Pontum uſq; cum DanuP bio decurrens.Incipit à cõfluente ſupradicto. In ea Dardani, Celegeri, Triballi, Tri machi, Mœxſi, Thraces, Pontoc; cõtermini Scythiæ. Flumina clara Dardanus, Margis, Pingius, Timachus ex Rhodope, Oeſcus ex Dæmo, Vtus. Eſcamus, Ieterus.Illyrici lati tudo quà maxima eſt cccxxv. M. paſſ colligit. Lõgitudo à flumine Arſia ad flumen Dri nium decc. M. à Drinio ad promontoriũ Acroceraunium clxxij. M. Agrippa prodidit uniuerſum hunc ſinum Italiæ& Illyrici ambitu, XIII. In co duo maria quo diſtinximus
z0 fine, inferum ſiue Ionium in primaparte, interius Adriaticum, quod ſuperum uocãt. In/
ſulæ in Auſonio mari, præter iam dictas, memoratu dignæ, nuſlæ, in Ionio paucæ: Cala bro littore ante Brundiſium, quarum obiectu portus efficitur: contra Apulũ littus Diomedea, conſpicua monumento Diomedis:& altera eodẽ nomine, à quibuſdã Teuthria appellata. Illyrici ora mille amplius inſulis frequẽtatur, natura uadoſi maris, æſtuarijsc tenui alueo intercurſantibus. Claræ ante oſtia Timaui calidorum fontium cum æſtu ma ris creſcentium: iuxta Iſtrorum agrum, Ciſſa, Pullariæ,& Abſyrtides Graijs dictæ, à fra tre Medeæ ibi interfecto nomine Abſyrto. uxta eas Electridas uocauere, in quibus pro ueniret ſuccinum, quod illi electrum appellant, uanitatis Græcæ certiſsimum documen/ tum: adeo ut quas earum deſignẽt, haud unq́; conſtiterit. Contra lader eſt Liſſa: quæc;
30 appellatæ cõtra Liburnos Creteæ aliquot: nec pauciores Liburnicæ, Celaduſſæ. Contra Surium, bubus& capris laudata Brattia: Iſſa ciuium Romanorum reliqua,& cum oppido Pharia. Ab his Corcyra, Melæna cognominata cum Gnidiorũ oppido diſtat Xxij. milia palſuum: inter quam& Illyricum Melita, unde catulos Melitæos appellari Calli/ machus autor eſt. xij. M. paſſuum ab ea iij. Elaphites. In Ionio autem mari ab Orico M M. paſſuum Saſonis piratica ſtatione nota. c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI/ STORIAE LIBER“
VNDE PRIMVM OMNIS GRAECIAE FAB V
40 loſitas,& literarum claritas effulſit.
ERTIVS Europæ ſinus Acroceraunijs incipit montibus, Binitur Helleſpõto: amplectit᷑ præter minores ſinus X&ITX.XXV. M. paſſ. In eo Epirus, Acarnania, Aetolia, Phocis, Locris, Achaia, 1 Meſſenia, Laconia, Argolis, Megaris, Attica, Bœotia.] terũcx ab alio mari eadem Phocis,& Locris: Doris, Phthiotis, Theſſa lia, Magneſia, Macedonia, Thracia. Omnis Græcię fabuloſitas ſicut& literarum claritas, ex hoc primum ſinu effulſit. QuaproAEE ¶ pꝓppter in eo paululum cõmorabimur. Epiros in uniuerſum appel lata, Acroceraunijs incipit montib.In ea primi Chaones, à quibus Chaonia: dein be/ e ſproti

6 c.; PLINII NATVRALIS ſproti, Antigonenſes:Locus Aornos,& peſtifera auibus exhalatio: Ceſtrini, Perrhæbi, quorũ mons Pindus, Caſsiopæi, Dryopes, Sellæ, Hellopes, Moloſsi, apud quos Dodo næi Iouis templum, oraculo illuſtre: Tomarus mons, centũ fontibus circa radices, Theo pompo celebratus. Epirus. Cap. 1
Pirus ipſa ad Magneſiã Macedoniamq́; tendens, à tergo ſuo Daſſaretas ſupradiE ctos liberã gentem, mox feram Dardanos habet. Dardanis læuo Triballi prætendunt᷑ latere& Moœſicæ gentes, à fronte iungunt᷑ Mædi ac Denſelatæ, quibus hraces,
ad pontũ uſqʒ pertinentes.Ita ſuccincta“& Hemi uallatur excelſitas. In Epiri ora caſtellũ in Acroceraunijs Chimæra, ſub eo aquę regiæ fons, Oppida Mæan/dria, Ceſtria, Humen Theſprotig Thyamis colonia Buthrotum, maximech nobilitatus 10
Ambracius ſinus, faucibus ſpatioſum æquor accipiẽs longitudinis xxxix. M. paſſ. latitu dinis xv. M. In eũ defert᷑ amnis Acheron, è lacu Theſprotiæ Acheruſia profluẽs xxxvi. M. paſſ.8inde,& mille pedũ ponte mirabilis omnia ſua mirantib. In ſinu oppidũ Ambra cia. Moloſſorũ flumina, Aphas,& Arachthus. Ciuitas Anactoria, lacus Pandoſia. Acar
naniæ quæ antea Curetis uocabat᷑, oppida Heraclia, Echinus,& in ore ipſo colonia Auguſti Actiũ, cum templo Apollinis nobili, ac ciuitate libera Nicopolitana. Egreſſos ſinu Am bracio in lonium, excipit Leucadiũ littus, promontoriũ Leucates Dein linus ac Leu
cadia ipſa peninſula, quondam Neritis appellata, opere accolarum abſciſa à cõtinenti, ac
reddita uentorum flatu congeriem harenæ accumulantiũ, qui locus uocatur Dioryctos,
ſtadiorũ longitudine trium. Oppidum in ea Leucas, quondam Neritũ dictum. Deinde 20
Acarnanũ urbes. Halyzea, Stratos, Argos Amphilochicũ cognominatũ. Amnis Ache
lous e Pindo fluens, atq; Acarnaniã ab Aetolia dirimens,& Artemitã inſulam aſsiduo terræ inuectu continenti annectens. Aetolia. Cap. II1 A FEtolorũ populi Athamanes, Tymphei, Ephyri, Aenienſes, Perrhæbi, Doſopes, X Maraces, Atraces, à quibus Atrax amnis lonio mari infundit᷑. Aetoliæ oppidum Caly don eſt ſeptem miliũ quingẽtorũ paſſuũ à mari, iuxta Euenũ amnem. Dein Macy/, nia, Molycria: cuius à tergo Chalcis,& mons eſt Taphiaſſus. At in ora promõtoriũ An tirium, ubi oſtiũ Corinthiaci ſinus, minus mille paſſuum latitudine influẽtis, Aetolosq;
dirimentis à Peloponneſo. Promontoriũ, quod contra procedit, appellatur Rhion: ſed
in Corinthiaco ſinu Fa⸗ Aetoliæ Naupactum, Pylene:& in mediterraneo Pleuron, 33 ari, in Dodone Tomarus, in Ambracia Crania, in Acarnania Ra,
Halyſarna. Montesc racynthus:in Aetolia Acanthon, Panætoliũ, Maciniũ Locri. GaP. 1 P Roximi Aetolis Locri, qui cognominantur Ozolæ, immunes. Oppidũ Oeanthe.
Portus Apollinis Phæſtij, ſinus Crifſæus. Intus oppida Argyna, Eupalia, Phæſtũ
Calamiſus. Vltra Citrhæi Phocidis campi, oppidũ Cirra, portus Chalæon, à quo vij. M. paſſuum introrſus liberum oppidum Delphi, ſub monte Parnaſo, clariſsimi in terris oraculi pollinis. Fons Caſtalius, amnis Cephiſus præfluens Delphos, ortus in Lilæa quondam urbe. Præterea oppidũ Oriſa,& cũ Bulenlibus Anticyra, Naulochũ, Pyrtha,
Amphiſla immunis. Trichõe, Iritea, Ambryſus, Drym ęa regio, Daulis appellata. Dein in intimo ſinu angulus Bœotiæ alluitur cum oppidis, Gymnis, Thebis, quæ Corſicæ co 40
gnominatæ ſunt iuxta Heliconemn. Tertiũ ab hoc mari Bœotiæ oppidum Pagæ, unde
Peloponneſi prolilit ceruix. Peloponneſus. Cap. IIII P Eloponneſus, Apia ante appellata& Pelaſgia, peninſula haud ulli terræ nobilitate
poſtferenda, inter duo maria, Aegæũ& Ionium, platani folio ſimilis,propter an guIrsere Berrgreve his Seae, Fgcs ssc eSeepes e2n Snme
—
*
1
e.
loſos receſſus, circuitu dlxiij. M. paſſuum colligit autore Iſidoro. Eadem per ſinus penẽ tantundem adijcit Anguſtiæ unde procedit, Iſthmos appellantur. In eo locõ irrumpen⸗/
tia ẽ diuerſo quæ dicta ſunt maria, à ſeptentrione& exortu eius omnẽ ibi latitudinem uo rant, donec cõtrario incurſu æquorũ tantorũ, in quinq; M. paſſ. interuallo, exeſis utrinq;
nicus
lateribus anguſtaceruice Peloponneſum cõtingat Hellas. Corinthiacus hinc, illinc Saro

Ee
119*†*‧
22 ρ
1““
Fee2„4
nrSTORIAE LIBER IIII 51 nicus appellatur ſinus: Lecheæ hinc, Cenchreæ illine, anguſtiarum termini, longo& an/ ripiti nauium ambitu, quas magnitudo plauſttis tranſuehi prohibet. Quam ob cauſam
perfodere nauigabili alueo an guſtias tentauere. Demetrius rex dictator Calar, C. prin/ ceps, Domitius Nero, infauſto(ut omnium patuit exitu)incepto. Medio hoc interuallo, quod iſthmon appellauimus, applicata colli habitatur colonia Corinthus, antea Ephy/ra dicta, ſexagenis ab utroq; littore ſtadijs, è ſumma ſua arce quæ uocatur Acrocorin/ thus, in qua fons Pyrene, diuerſa duo maria proſpectans. Ixxxvij. M. paſſ. ad Corin/thiacum ſinũ traiectus eſt Patras à Leucade. Patræ colonia in longiſsimo promontorio Peloponneſi cõdita, ex aduerſo Aetoliæ,& fluminis Eueni, minus M. paſl.(ut dictũ eſt) ao interuallo, in ipſis faucibus. ſinum Corinthiacum Ixxxv. M. paſſ. in longitudinem uſqʒ ad Iſthmon tranſmittunt. Achaia.(C. A Chaiæ nomen prouinciæ, ab Iſthmo incipit: ante Aegialos uocabatur, propter ur bes in littore per ordinem diſpoſitas. Primę ibi quas diximus, Lecheæ Corinthio rum portus. Mox Oluros, Pellenæorũ caſtellum. Oppida Helice, Bura, in quę refugere hauſtis prioribus, Sicyon, Aegira, Aegion, Erineos: Intus Cleone, Hyſiæ. Panhormus portus,demonſtratũc; iam Rhiũ, à quo ꝓmontorio quinq; M. paſſ.abſunt Patræ, quas ſupra memorauimus. Locus Pheræ in Achaia, ix. montiũ Scioeſſa notiſsimus, fons Cymothoe. Vltra Patras oppidũ Olenũ, colonia Dyme, loca Bupraſium, Hyrmine, promontorium Araxum. Cylene ſinus, promontoriũ Chelonates, unde Cylenen duo M. 20 paſſ. caſtellum Phliũs. Quæ regio ab Homero Arethyrea dicta.poſtea Aſophis. Inde Eliorũ ager, qui antea Epei uocabantur. Ipſa Elis in mediterraneo,& a Pylo xij. M. paſf. Intus delubrũ Olympij louis ludorũ claritate faſtos Græciæ cõplexum. Piſęorũ quon/ dam oppidum, pręfluente Alpheo amne. At in ora promontorium Ichthys: amnis Al/pheus nauigabilis prope ſex oppida, Aulon, Leprion, promontoriũ Plataniſtus: omnia hæc ad occaſum uerſa. Ad meridiem autẽ Cypariſsius ſinus cum urbe Cypariſſa Ixxij. milium paſſuum circuitu. Oppida Pylos, Methone: locus Helos, promontoriũ Acritas, ſinus Aſinæus, ab oppido Aſine, Coronæus à Corone. finiũtur I ænaro promontorio. Ibi regio Meſſenia duodeuiginti montium. Amnis Pamiſus. Intus autem ipſa Meſſene, Ithome, Oechalia, Arene, Pteleon, Thryon, Dorion, Zancle, uarijs clara tẽporibus. Hu zo ius ſinus circuitus lxxx. M. paſſ. traiectus uero xxx. M. Dehinc à Tænaro ager Laconicus. liberę gẽᷓtis:& ſinus circuitu ccvi. M. traiectu xxxix. M. Oppida Tænarũ, Amyclæ, Pheræ, Leuctra,& intus Sparta, Theramne, atq; ubi fuere Cardamyle, Pitane, Antha ne: Locus Thyrea, Gerania. Mons Taygetus, amnis Eurotas, ſinus Aegilodes, oppidũ Pſammathus. Sinus Gytheates ab oppido: ex quo ad Cretã inſulã certiſsimus curſus. Omnia aũt Maleo ꝓmontorio includunt᷑. Qui ſequit᷑ ſinus ad Scylleũ. Argolicus appel lat; traiectu quinquaginta. Mpaſſidem ambitu centũ ſeptuagintaduorũ miliũ. Oppida Boea, Epidaurus, Limera cognomine: Zarax, Cyphanta portus. Amnes, Inachus, Praſinus, inter quos Argos hippiũ cognominatũ, ſupra lacum Lernen, à mari M M. paſſ-. nouemq́; additis milibus, Mycenæ:& ubi fuiſſe Tyrintha tradunt:& locus Mantinea. 40 Montes, Artemius, Apeſantus, Aſterion, Parparus, alijch undecim numero. Fõtes Nio be, Amymone, Pſammate. AScylleo ad Iſthmum clxxvij. M. paſſuum. Oppida Her/ mione, Treœrzen, Coryphaſium: appellatumce; alis Inachiũ, alias Dipſium Argos. Portas Cænites, ſinus Saronicus olimm querno nemore redimitus, unde nomen, ita Græcia antiqua appellante quercum. In eo Epidaurũ oppidum, Aeſculapij delubro celebre, Spi tæum promontoriũ, portus Anthedon,& Bucephalus:& quas ſupra dixeramus, Cen/ chreæ, Iſthmi pars altera cũ delubro Neptuni quinquennalibus inclyto ludis. Totſinus Peloponnenſem orã lancinant, tot maria allatrant. Siquidẽ à ſeptentrione Ioniũ irrum/ pit, ab occidente Siculo pulſatur, à meridie Cretico urgetur, ab oriente brumali Aegæo, ab oriente ſolſtitiali Myrtoo: quod à Megarico incipiens ſinu, totam Atticam alluit. 11““” 1 8EDe reaclia

52 cC. PELINII NATVRALIS 1 De Arcadia. b v FEditerranea eius Arcadia maxime tenet, undiq; à mari remota:initio Drymodis, V mox Pelaſgis appellata. Oppida eius, Pſophis, Mantinca, Stymphalum, Tegea, Antigonea, Orchomenum, Pheneum, Palantium unde palatiam Romæ: Megalepolis Catina, Bocaliũ, Carnon, Parrhaſig, Thelphuta, Melanæa, Heræa, Pyle, Pellana, Agrę Epium, Cynætha, Lepreon Arcadiæ, Parthenium, Alca, Methydriũ, Eniſpe, Maciſtũ, Lampe, Clitoriũ, Cleone, inter quæ duo oppida regio Nemæa, Bembinadia uocitata. Montes in Arcadia, Pholoe cum oppido, item Cyllene, Lyceus, in quo Lycæi Iouis delabrü: Mænalus, Artemiſius, Parthenius, Lampeus, Nonacris: præterq́; ignobiles octo. Amnes, Ladon è paludibus Phenei, Erymanthus è monte eiuſdem nominis in Alphæ, 1o“ um defluentes. Reliquæ ciuitates in Achaia dicendæ, Aliphiræi, Abeatæ Pyrgenſes Pe rethes, Paragenitæ, Tortuni, Typania, Tryaſi i, Prittẽſes. Vniuerſæ Achaiæ libertatem Domitius Nero dedit. Peloponneſus‚ in latitudine à promontorio Maleæ, ad oppidum Lechæum Corinthiaci ſinus clx. M. paſſ. patet. At in tranſuerſum ab Elide Epidaurum cxXXxv. M. Ab Olympia Argos per Arcadiam Ilxiij. M. Ab eodẽ loco ad Phliunta dicta menſura eſt. Vniuerſa autem, uelut penſante æquorũ incurſus natura, in montes vi. atq; IXx. attollitur. Græacia& Attica. 8 Cap. vIIT B Iſthmi anguſtijs Hellas incipit, noſtris Græcia appellata. In ea prima Attica, an A tiquitus Acte uocata. Attingit Iſthmum parte ſui, quæ appellatur Megaris, à colonia Megara, è regione Pagarum. Duo iæc oppida excurrente Peloponneſo ſita ſunt 20 utraq; ex parte, uelut in humeris Helladis. Pagæi& amplius Aegoſthenenſes cõtributi Megarenſibus, In ora autẽ hac portus Schœnus. Oppida Sidũs, Cremyon. Scyronia ſaxa vi. M. lõgitudine, Geranea. Megara, Eleuſin Fuere& Oenoa& Probalinthos quæ nunc non ſunt. Ab iſthmo lij. M. paſſ Piræus& Phalera portus, v. M. paſſ. muro rece/ dentibus Athenis iuncti. Libera hæc ciuitas, nec indiga ullius præconij amplius, tanta claritas ſuꝑfuit. In Attica fontes, Cephiſia, Larine, Calliroe, Enneacrunos Montes, Brileſſus, Aegialeus, Icarius, Dymettus, Lycabetus, amnis Hliſſos. à Pyræo xlij. N. paſſ. Sunium promontoriũ, Doriſcum promontorium. Potamos, Brauron, quondam oppida. Rhamnuüs pagus. Marathon, campus Thriaſius, oppidũ Melita,& Oropus, in cõfinio Bœotiæ. Cuius Anthedon, Oncheſtos, Theſpiæ liberũ oppidum, Lebadea: nec ceden/ 30 tes Athenis claritate, quæ cognominãtur Bœotiæ Thebæ, duorũ numinum Liberi atq; Herculis(ut uolunt)patria. Et Muſis natale in nemore Heliconis aſsignant. Datur& his Thebis ſaltus Cithæron, amnis Iſmnenus. Præterea fontes in Bœotia, Oedipodia, Plam mate, Dirce, Epigranea,&rethuſa, Hippocrene, Aganippe, Gargaphie. Montes extra prædictos, Mycaleſus, Adiliſius, Acontius. Reliqua oppida, inter Megaram& Thebas Eleutheræ, Haliartus, Plateæ, Pheræ, Aſpledon, Hyſæ, Thisbe, Erythræ, Gliſſas, Copæ:iuxta Cephiſum amnẽ Lamia& Anichia: Medeõ, Phligone, Grephis, Coronæa, Chæronia. In ora aũt infra Thebas, Ocale, Elæõ, Scolos, Schœnos, Peteon, Hyrig, My caleſſus, Hyreſeon, Pteleon, Olyros, Tanagra liber populus,& in ipſis faucibus euripi, quẽ facit obicctu inſulæ Eubœæ, Aulis capaci nobilis portu. Bœotos Hyantas antiqui/ 40 tus dixere. Locri deinde, Epicnemidij cognominantur, olim Leleges appellati, per quos amnis Cephiſus defertur in mare. Oppida, Opũs, unde opuntinus ſinus, Cynos Phoci dis in littore unũ Daphnũs. Introrſus in Locris Elatæa,& in ripa Cephiſi(ut diximus) Lilæa, Delphoscq; uerſus Cnemis,& Hyampolis. Rurſus Locrorũ orasin qua Larymna, Throniũ, iuxta quod Boagrius amnis defert᷑ in Mare. Oppica Narycion, Alope, Scar phia Poſtea Maliacus ſinus ab incolis dictus: in qᷓ oppida, Halcyone, Econia, Phalara. Doris deinde in qua Sperchios, Erineon, Boion, Pindus, Cytinũ. Doridis à tergo mõs elt Oeta. Sequit᷑ mutatis ſæpe nominibꝰ Aemonia. Eadẽ Pelaſgicũ Argos, Dellas cadẽ Theſſalia,& Dryopis, ſemper àregib. cognominata. Ibi genitus rex nomine Græcus,à 8 quo
2*

8
72. —2ʃ S
11ö.5.
2
40
EEEE— 8
—
Eöö1a1.“
8*ꝗ HISTORIAE LIBER III1 53 quo Græcia:ibi Aellen, à quo Hellenes. Hos eoſdẽ Homerus ttibus nominib⸗ appella/ uit, Myrmidonas,& Hellenas,& Achæos. Ex his Phthiotæ nominant᷑ Dorida accolen tes. Eorũ oppida, Echinus in faucibus Sperchij fluminis, Thermopylarũ anguſtiæ: quo argumento iiij. M. p. inde Heraclea, Trachin dicta eſt. mons ibi Callidromus, Oppida celebria, Hellas, Halos, Lamia, Phthia, Arne. Theſſalia. Cap. VIII TN Theſſalia autem Orchomenus, Minyeus antea dictus:& oppidũ Almon, ab alijs Elmon, Atrax, Pelinna, fons Dyperia. Oppida, Pheræ, quarũ à tergo Pierus ad Ma/ cedoniam protendit᷑, Lariſſa, Gomphi, Thebæ Theſſaliæ, nemus Pteleon, ſinus Pagaſicus. Oppidum Pagaſa, idem poſtea Demetrias dictũ, I ricca, Pharſalici campi cum ci/ 1o uitate libera, Cranon, Iletia. Montes Phthiotidis, Nymphæus, quodam topiario natu/ ræ opere ſpectabilis: Buzygæus, Donaceſa, Bermius, Daphiſſa, Chimerion, Athamas, Stephane.In Theſſalia ſunt iiij.atq; xxx. quorũ nobiliſsimi Cerceti, Olympus, Pierus, Oſſa:cuius ex aduerſo Pindus& Othrys, Lapitharũ ſedes. hi ad occaſum uergẽtes: ad or tus, Pelios: oẽs theatrali modo inffexi cuneatis ante eos Ixxv. urbibus. Flumina T heſſa/ liæ, Apidanus, Phœnix, Enipeus, Onochonus, Pamiſus. Fons Meſſeis. Lacus Bœbeis. Et ante cunctos claritate Peneus,ortus iuxta Gomphos: interq; Oſſam& Olympũ ne/ moroſa conualle defluens d. ſtadijs, dimidio eius ſpatio nauigabilis. In eo curſu Tempe uocant᷑ v. M. paſſ. longitudine,& fermè ſeſquijugeri latitudine, ultra uiſum hoĩs attollen tibus ſe dextera læuaq; leniter cõuexis iugis. Intus ſua luce uiridante allabit᷑ Peneus. uiri/ 20 dis calculo, amœnus circa ripas gramine, canorus auiũ cõcentu. Accipit amnem Euroton nec recipit, ſed olei modo ſupernatantem(ut dictũ eſt Homero) breui ſpatio portatũ ab dicat: pœnales aquas dirisq; genitas, argẽteis ſuis miſceri recuſans. Magneſia. Ca. X „ Heſſaliæ annexa Magneſia eſt, cuius fons Libethra. Oppida, Iolcus, Hormenium, Pyrrha, Methõe, Olizon. Promontoriũ Sepias. Oppida, Caſtana, Spalathra Pro montorium Aeantium. Oppida, Melibœa, Rhizus, Erymne, oſtiũ Penei, oppida Homoliũ, Orthe, Theſpiæ, Phalanna, Thaumacię, Gyrton, Cranon, Acarne, Dotion, Me litea, Phylace, Potniæ. Epiri, Achaiæ, Atticæ, Theſſaliæ in porrectũ longitudo cccclxxx. M paſſ. traditur, latitudo cclxxxvij. M. Macedonia. Cap. x& M. Acedonia poſtea cl. populorũ, duob. inclyta regibus, quondãc; terrarũ imperio, 30 EX IAZemathia antea dicta. Hęc ad Epiroticas gentes in ſolis occaſum recedẽs poſt ter ga Magneſiæ atq; Theſſaliæ, infeſtatur à Dardanis. Partem eius ſeptentrionalem Pæo nia ac Pelagonia protegũt à Triballis Oppida, Aegę, in quo mos ſepelire reges: Bercea: & in regione quæ bieria appellat᷑ à nemore, Aeginium. In ora Heraclea, fumen Apilas: Oppida, Phina, Oloros. Amnis Haliacmõ. Intus Haloritæ, Vallei, Phylacei, yrrheſtę Tvyriſſei. Pella colonia. Oppidũ Stobi ciuium Ro. Mox Antigonia, Europus ad Axium amnem, eodemq́; nomine ꝑ quod Rhœdias fluit. Heordeæ Scydra, Mieza Gordiniæ. Mox in ora Ichnæ, fluuius Axius. Ad hunc finem Dardani, Pretes, Pieres, Macedoniã accolũt. Ab hoc amne Pæoniæ gentes, Parorei, Heordenſes, Almopij, Pelagones, Myg dones. Montes. Rhodope, Scopius, Orbelus. Dein præiacente gremio terrarũ, Arethu 4⁰0 ſi, Antiochienſes, Idomenenſes, Doberienſes, Trienſes, Allantéſes, Audatiſtenſes. Wo ryllij, Gareſci, ynceſtæ, Othrionei,& liberi Amantini atq; Oreſtæ, coloniæ Bulliden/ ſis& Dienſis: Xylopolitæ, Scotuſſæi liberi, Heraclea Sintica, Tim phei, Coronæi. In ora ſinus Macedõici oppidũ Chalaſtra,& intus Phileros, Lete: medioq́; flexu littoris Theſſalonica liberæ conditionis. Ad hanc à Dytrachio cxiiij. M. paſſuum. Therme. In Ther maico ſinu oppida, Dicæa, Pydna, Derra, Scione, Promontorium Canaſtræum. Oppi da, Pallene, Phlegra. Qua in regione montes. Hypſizorus, Epitus, Alchione, Leuomne. Oppida, Niſſos, Brygion, Bleon, Mendæ⸗& in Pallenenſi iſthmo quondam Potidæa, nũc Caſſandria colonia: Anthemus, Holophyxos ſinus. Meciberna. Oppida Phyſcel/ la, Ampelos, Torone, Soggoſtedes: fretum quo montem Athon Xerxes rex Perſarum 8 continenti

54— c. PLINII NATVRALIS 1
continenti abſcidit, in longitudine paſſuuum M. d. Mons ipſe à planicie excurrit in mare Ixxv. M. paſuũ. Ambitus radicis cl. M. colligit. Oppidum in cacumine fuit Acrothon. Nũc ſunt Vranopolis, Palæotriũ, Thyſſus, Cleone, Apollonia, cuius incolæ Macrobij cognominantur. Oppidũ Caſſera, faucesq; alteræ Iſthmi, Acanthus, Iſtria, Graſtonia,
Heraclea. Regio Mygdoniæ ſubiacens. In qua recedentes à mari Apollonia, Arethuſa.
In ora rurſus Poſidiũ,& ſinus cũ oppido Cermoro, Amphipolis. Libera gens Biſaltæ. Dein Macedoniæ terminus amnis Strymon, ortus in Hemo. Memorãdum, in ſeptem lacus eum fundi, priuſquã dirigat curſum. Hæc eſt Macedonia, terrarum imperio potita quondam: Hdæc Aſiam, Armeniam, Ilberiam, Albaniam, Cappadociam, Syriam, Aegy ptum, Jaurũ, Caucaſum trauſgreſſa: hæcin Bactris, Medis, Perſis dominata, toto orien io te poſſeſſo:hæc etiam Indiæ uictrix, per ueſtigia Liberi patris atq; Herculis uagata: hæc eadem eſt Macedonia, cuius uno die Paulus Aemilius imperator noſter lxxij. urbes direptas uendidit. Tantam differentiam ſortis præſtitere duo homines..“ . Thracia. Cap. XI —“ ſequitur, inter ualidiſsimas Europæ gentes: in ſtrategias v. diuiſa. Populorũ & eius quos nominare non pigeat, amnem Strymonem accolunt dextero latere Den ſeletæ& Mædi, Biſaltas uſq; ſupra dictos: læuo. Digeri, Beſſorumq́; multa nomina, ad Neſtum amnem Pangæi montis ima ambientẽ, inter Eletos, Diobeſos, Carbileſos, in/de Bryſas, Sapæos. Odomantes Odryſarum gens infundit Hebrum accolentibus Car biletis. Pyrogeris. Drugeris, Cænicis, Hypſaltis, Benis, Corpillis, Botiæis, Edonis. Eodẽ 20 ſunt in tractu Selletæ, Priãtæ, Doloncæ, Thyni, Celetæ, maiores Hæmo, minores Rhodopæ ſubditi. Inter quos Hebrus amnis. Oppidum ſab Rhodope Poneropolis antea, mox à conditore Philippopolis, nunc à ſitu Trimontiũ dicta. Hemi excelſitas vi. M.p. ſubit᷑. Auerſa eius& in Iſtrũ deuexa Mœrſi, Getæ, Aoti, Gaugdę Clariæch,& ſub ijs Ar ræi Sarmate, quos Areatas uocãt, Scythæq;,& circa Ponti littora Moriſeni, Sithonijqh Orpheiuatis genitores obtinẽt. lta finit Iſter à ſeptẽtrione. Ab ortu Pontus ac Propon/, tis& meridie Aegeũ mare, cuias in ora à Strymone, Apollonia, Aeſima, Neapolis, Paſtos. Intus Philippi colonia, abſunt à Dytrachio cccxxv. M. p. Scotuſa, T'opiris, Neſti amnis oſtium. Mons Pangæus. Heraclea, Olynthos, Abdera libera ciuitas, ſtagnũ Bi/ ſtonum& gens. Oppidũ fuit Tinda, Diomedis equorum ſtabulis dirum. Nũc ſunt Di-30 ceæ, IImaron, locus Darthenion, Phaleſina, Maronea prius Ortagurea dicta. Mons, Ser rium& Zone, tum locus Doriſcus cxx. M. hominũ capax. Ita Xerxes ibi dinumerauit exercitum. Os Hebri. Portus Stentoris. Oppidaum Aenos liberũ cum Polydori tumu/ lo. Ciconum quondam regio.& Doriſco incuruatur ora ad Macron tichos centũuigin/ tiduorum M. paſl. Circa quem locum fluuius Melas, à quo ſinus appellat. Oppida, Cy pſela, Biſanthe, Macron tichos dictũ, qua à Propontide ad Melanem ſinum inter duo maria porrectis muris procurrentẽ excludit Cherroneſum. Nanq; Thracia altero latere Pontico littore incipiẽs, ubi Iſter amnis immergitur, uel pulcherrimas in ea parte urbes habet Iſtropolin Mileſiorum, Tomos Calatinq quæ antea Aceruetis uocabatur. Hera cdeam habuit.& Bizonem tetræ hiatu raptã, Nunc habet Dionyſopolin, Crunos antea 40 dictã. Alluit Zyras amnis: Totũ eũ tractũ Scythę Aroteres cognominati tenuere. Eorũ oppida Aphrodiſias, Libiſtos, Zigere, Borcobe, Eumenia, Parthenopolis, Gerania, ubi ygmæorum gens fuiſſe proditur, quos Catizos Barbari uocãt, creduntq́; à gruibus fu gatos. In ora à Dionyſopoli eſt Odeſſus Mileſiorũ. Flumen, Pamiſus. Oppidũ, Terta,
. Naulochus. Mons Hemus uaſto iugo procumbens in Pontũ, oppidũ habuit in uertice Ariſtæum: Nunc in ora Meſembriam, Anchialum, ubi Meſembria fuerat. Aſtice regio habuit oppidum Anthiũ,. Nũc eſt Apollonia. Flumina Paniſſa, Rira, Tearus, Oroſines. Oppida, Thynnias, Almedeſſos, Deuelton cum ſtagno quod nunc Deultũ uocant. Ve teranorũ Phinopolis iuxta quam Boſphorus. Ab Iſtri oſtio ad os ponti LMA.
ecere
ven n

4⁰
HISTORIAE LIBER IIII ¹ 111 fecere· Agrippa adiecit quadraginta. Inde ad mutum ſupradictũ cl. ab eo Cherroneſus cxxvi. M. Sed à Boſphoro ſinus Caſthenes. Portus ſenum,& alter qui mulierũ cogno/ minatur. Promontorium, Chryſoceras, in quo oppidum Byzantium liberæ cõditionis, antea Lygos dictum Abeſt à Dyrrhachio dccxi. M. p. Tantũ patet longitudo terrarum inter Adriaticũ mare& Propontidem. Amnes, Bathynias, Pydaras, ſiue Atyras. Oppida, Selimbria, Perinthus. atitudine ducentorum paſſuum cõtinenti adnexa. Intus By zia arx regum Thraciæ, à Terei nefaſto crimine inuiſa hirundinibus: regio Cęnica, colo nia Flauiopolis, ubi antea Zela oppidum uocabatur. Et à Byzia quinquaginta M. paſl. Apros coſonia, quæ à Philippis abeſt clxxxviij. M. p. At in ora amnis Erginus, oppiz0 dum fuit Gonos, deſeritur& Lyſimachia iam in Cherroneſo. Alius nanq; ibi Iſthmos
anguſtia ſimili eſteodem nomine& pati latitudine: Illuſtrant duæ urbes utrinq; littora, quæ haud diſſimili modo tenuere, Pactiæ à Propomide, Cardia à Melane ſinu, hæcex facie loci nomine accepto, utræq; cõprehẽſæ poſtea Lyſimachia, v. NI p. à longis muris. Cherroneſos à Propõtide habuit Iyriſtaſin, Crithoten, Ciſſam flumini Aegos appoſitam:nunc habet à colonia Apro xxxij. M.p. Reſiſton, ex aduerſo coloniæ Parianæ. Et Helleſpontus ſeptẽcut diximus/ſtadijs Europam ab Aſia diuidens, quatuor illic inter ſe contrarias urbes habet. In Buropa Callipolin& Seſton. In Aſia Lampſacum& Aby-/ don. Dein promontoriũ Cherroneſi Maſtuſia aduerſum Sigeo, cuius in fronte obliqua Cynoſſema,ita appellat᷑ Hecubæ tumulus, ſtatio Achæorũ. Turris& delubrũ Proteſi/
z0 Iai. Et in extrema Cherroneſi fronte, quæ uocat᷑ Acoliũ oppidũ Elæus. Dein petenti Me
lanem ſinũ portus Cœlos,& Panhortnus& ſupradicta Cardia. Tertius Europæ ſinus ad hunc modũ clauditur. Montes extra prædictos I hraciæ Edonus, Gigemoros, Meri tus Melanphyllon. Flumina in Hebrũ cadẽtia Bargus, Suemus. Macedoniæ, Thraciæ, Helleſponti longitudo ſupradicta. Quidã decxx. M. faciunt. Latitudo ccclxxxiij. M. eſt. Aegeo mari nomen dedit ſcopulus inter Tenedum& Chium uerius q́; inſula, Aex nomine, à ſpecie capræ, quæ ita Græcis appellatur, repente in medio mari exiliens. Cernũt eum à dextra parte Andrum nauigãtes ab Achaia, dirum ac peſtiferũ. Aegei pars Wlyr. too datur: appellatur ab inſula parua, quæ cernitur Macedoniam à Gereſto petentibus,
haud procul Eubœæ Caryſto. Romani omnia hæc maria duobus nominibus appellãt,
30 Macedonicum quodcunq; Macedoniam aut I hraciam attingit, Græcienſe quà Græci
am alluit. Nam Græci& lonium diuidunt in Siculum ac Creticũ ab inſulis. Item Icarium, quod eſt inter Samum& Myconũ. Cætera nomina ſinus dedere quos diximus. Et maria quidem gentesq́ʒ in tertio Europæ ſinu ad hunc modum ſe habent. Inſulæ inter cas terras. inter quas Creta, Eubgœa, Cyclades, Sporades, Helleſponti, Ponti, Mæotidis, Daciæ, Sarmatiæ, Scythiæ. Gap. XII Nſulæ aũt ex aduerſo Theſprotiæ Corcyra, à Butroto xij. M. paſſi eadem ab Acroce raunijs quinquaginta M. cum urbe eiuſdẽ nominis Corcyra liberæ ciuitatis,& oppido Caſſiope, temploc; Caſii Iouis, paſſ. xcvij. M. in longitudinẽ patens: Homero dicta Scheria& Phaacia, Callimacho etiã Drepane Circa eam aliquot, ſed ad Italiam uergẽs
40 Thoronos, ad Leucadiã Paxæ dua, quinq; M. diſcretæ à Corcyra: nec procul ab ijs an/
te Corcyram Ericuſa, Marate, Elaphuſa, Malthace, Trachie, Pytionia, Ptychia, Tarachie. Et à Phalacro Corcyræ promontorio ſcopulus, in quẽ mutatã Vlixis nauem à ſimi li ſpecie fabula eſt. Ante Leucadiã Sybota.Inter Leucadiam aũt& Achaiam permultæ: quarum Teleboides, eędẽ quæ Taphiæ, ab incolis ante Leucadiam appellantur, Taphi as, Oxiæ, Prinoeſſa:& ante Aetoliã Echinades, Aegialia, Cotonis, I' hyatira, Geoaris, Dionyſia, Cyrnus, Chalcis, Pinara, Myſtus. Ante eas in alto Cephalenia- Zacynthus, utræq; liberæ, Ithaca, Dulichiũ, Jame, Orocylea, Paxos. Cephalenia quondam Melæ/ na dicta,xi. M.p. abelt, circuitu patet xliij. Same diruta à Romanis: adhuc tamẽ oppida tria habet. Inter hãc& Achaiam cum oppido magniſica& fertilitate præcipua Zacine 4 thus

56 c. PELINII NATVRALIS
chus aliquando appellata Hyrie, Cephaleniæ à meridiana parte xxij. MI. abeſt: mons Flatus ibi nobilis.Ipſa citcuitu colligit xxxvi. M. Ab ea Ithaca xij. M. diſtat, in qua mõs Neritus. Tota uero circuitu patet xxv. M. paſſ. Ab ea Araxum Peloponneſi promõto/ rium xij. M. paſ. Ante hanc in alto Aſteris. Prote: ante Zacynthum xxxv. M. paſ. in eu rum uentum Strophades duæ, ab alijs Plotæ dictæ. Ante Cephaleniam Letoia. Ante Pylum tres Sphagiæ,& totidem ante Meſſenen Oenuſſæ. In Aſinæo ſinu tres Thyri/ des:in Laconico Feganuſa, C othon, Cythera cum oppido, antea Porphyris appellata. Hgæcſita eſt à Malee promontorio v. M. ꝑ. ancipiti propter anguſtias ibi nauiũ ambitu. In Argolico Pityuſa, Irine, Ephyre. contra Hermioniũ agrum Iiparenus, Epiropia. Co lonis, Ariſtera:contra Trœzeniũ Calauria, quingentos paſſus diſtans, Plateis, Belbina, 11 Laſia, Baucidias. Contra Epidaurum Cecryphalos, Pityoneſos vi. M. p. à continente. ab hac Aegina liberæ cõditionis Xvij. M. p. cuius xx. M. p. pręternauigatio eſt: eadẽ aũt à Piræo Athenienſium portu xij. M. paſf. abeſt, ante Oenone uocitata. Spiræo promon torio obiacẽt Eleuſa, Dendros, Craugiæ duæ, Cæcię duæ, Selachuſa, Dacẽchris, Aſpis, vij. Et in Megarico ſinu Methurides quatuor. Aegila aũt xv. M. ꝑ. à Cythera: eademq́; à Cretæ Phalaſarna oppido xxv. M. paſſ. Ipſa Creta altero latere ad auſtrum;, altero ad ſeptentrionẽ uerſa,8inter ortum occaſumq́; porrigitur, c. urbiũ clara fama. Doſiades eam a Creta nympha Heſperidis filia, Anaximander à rege Curetum, Philiſtides, Mallotes Crates primum Keriam dictam, deinde poſtea Curetin,& Macaron nõnulli à tem/perie cœli appellatam exiſtimauere. Latitudine nuſquam quinquaginta M. p. excedens, ¹s & circa mediam ſui partem maxime patens, longitudine implet cclxx. M. paſſ. circuitu d. Ixxxix. flectensq;h ſe in Creticum pelagus ab ea dictum, quà longiſsima eſt ad orien/ tem Sammonium promontorium aduerſum Rhodo, ad occidẽtem Criu metopon Cy/ renas uerſus expellit. Oppida eius inſignia, Phalaſarne, Elæa, Cyſamum, Pergamum, Cydon, Minoum, Apteron, Pantomatrium, Amphimalla, Rhythymna, Panormum, Cyteum, opollonia, atium, Heraclea, Miletos, Ampelos, Hierapytna, Lebena, Die/ rapolis:Et in mediterraneo, Gortyna Phæſtũ, Gnoſus, Polyrheniũ, M'yrina, Lycaſtus, Rhãnus, Lyctus, Dium, Aſum, Pyloros, Rhytion, Clatos, Pharæ, Holopyxos, Laſos, Eleuthernæ, Therapne, Marathuſa, Cytinos:& aliorũ circiter x. oppidorum memoria extat. Montes, Cadiſcus. Idæus, Dictæus, Coricus. Ipſa abeſt promõtorio ſuo quod uo ³⁷ catur Criu metopon, ut prodit Agrippa, à Cyrenarũ promõtorio Phycunte ccxxv. M. pafſ. Item Cadiſco à Malea Peloponneſilxxx.& Carpatho inſula promontorio Sam/ monio lx. M. in fauoniũ uentũ. Hęc inter eam& Rhodum interiacet. Reliqua circa eam ante Peloponneſum duæ Coricæ, totidẽ Mylæ:& latere ſeptentrionali, dextera Cretam habenti,/cõtra Cydoniam Leuce,& duæ Budorę. Contra Matium Dia. Contra Itanum promontoriũ Oniſa, Leuce: Cõtra Hierapytnam, Cryſa, Gaudos. Eodẽ tractu Ophiuſſa, Butoa, Rhãnus: circũuectisq; Criu metopon, tres Muſagores appellatę. Ante Sam monium promontoriũ, Phocæ, Platiæ, Sirnides, Naulochos, Armedon, Zephyre. At in Hellade etiamnum in Aegeo Lichades, Scarphia, Careſa, Phocaria, cõpluresq́; aliæ ex aduerſo Atticæ ſine oppidis,& ideo ignobiles. Sed contra Eleuſina clara Salamis, an/ 40 te eam Pſytalia:à Sunio uero Helene v. M. paſl. diſtans. Dein Ceos ab ea totidẽ, quam noſtri quidam dixere Ceam, Græci& Hydruſſam. Auulſa Eubcœæ, quingentis longa ſtadijs fuit quondã:mox quatuor ferè partibus, quæ ad Bœotiam uergebãt, eodem mari deuoratis,oppida habet reliqua, Iulida, Cartheiam: intercidere Coreſſus, Pœeſſa. Ex h hac profectam delicatiorem fœminis ueſtẽ, autor eſt Varro. Eubœa& ipſa auulſa Bœo tiæ, tam modico interfluẽte Euripo ut ponte iungatur, ad meridiẽ promõtorijs duobus, Gereſto ad Atticam uergente,& ad Helleſpontũ Caphareo inſignis, à ſeptentrione Cę neo, nuſq; latitudinẽ ultra xl M. paſſ. extendit, nuſquã intra xx. MI. cõtrahit: ſed in lon/ Sgitudinem uniuerſæ Bœotiæ, ab Attica Theſſaliam uſq; prætẽta in cl. M. paſſ. circuitu uero
TexSSeeresen Pxnbevwar
1 2 8 2 3
“
11““

4⁰
ee n
HISIT OR IAE UIBERNRN II. 5 uero ccclxv:abeſt ab Helleſpõto parte Capharei ccxxv. M. paſf. urbibus clara quondã, Pyrrha, Porthmo, Neſo, Cerĩtho, Orco, Dio, Acdepſo, Ocha, Oechalia, nũc Chalcide cuius ex aduerſo in continenti Aulis eſt, Gereſto. Eretria, Caryſto, Oritano Artemiſio, fonte Qrethuſa, flumine Lelanto, aquisq́; calidis quæ Hellopiæ uocantur nobilis, notior tamen marmore Caryſtio: antea uocitata eſt Chalcodontis, aut Macris, ut Dionyſi us& Ephotus tradunt, ut Ariſtides Wlacra,& Callidemus Chalcis, ære ibi primum re/ perto: ut Menæchmus. Abantias, ut poetę uulgo Aſopis Extra cam in Myrtoo multæ, ſed maxime illuſtres Glauconeſos,& Aegilia. Et à promontorio Gereſto, circa Delum in orbem ſitæ, unde& nomen traxere, Cyclades. Prima earum Andrus cum oppido, 1a abeſt à Gereſto x. M. paſſ. a Ceo xxxix. M. Iplam Myrſilus Cauron, deinde Antan/dron cognominatã tradit, Callimachus Laſiam, alij Nonagriam. Hydruſſatn, Epagrin. patet circuitu xciij. M. paſſ. Ab eadem Andro paſſus mille,& à Delo xv. M. Tenos cũ oppido xv. M. paſſ. porrecta, quam propter aquarum abundantiam Ariſtoteles. v druſſam appellatam ait, aliqui Ophiuſſam. Cæteræ Myconos cum monte Dimaſto, à Delo xv. M. paſſ. Scyros., Siphnus ante Meropia,& Acis appellata, circuitu xxviij. M. paſſ. Seriphus xij. Præpeſinthus, Cythnos: Ipſaq; longe clariſſima, Cycladum media, templo Apollinis& mercatu celebrata Delos: quæ diu Hluctuata(ut proditur) ſola motum terræ non ſenſit ad M. Varronis ætatem. Mutianus prodidit bis concuſſam. Hane Ariſtoteles ita appellatam prodidit, quoniam tepente apparuerit enata: Aegloſthenes 20 Cynthiam, alij Ortygiam, Aſteriam, Lagiam, Chlamydiam, Cynethum, Pyrpilen, igne ibi primum reperto. Cingitur quinq; M. paſſuum, aſſurgit Cyntho monte. Proxima ei Rhene, quàm Anticlides Celaduſſam uocat, item Artemiten Helladias. Syros quam circuitu patere xx. M. paſſ. prodidere ueteres. Mutianus clx. Olearos, Paros cum oppido ab Delo xxxviij, NM. marmore nobilis, quam primo Pactiam, poſtea Minoida uocarunt. Ab ea ſeptem M. quingentis Naxus, à Delo xviij. cum oppido, quam Stron gylen, dein Dian, mox Dionyſiada à uineatum fertilitate, alij Siciliam minorẽ, aut Calſipolin appellarunt. Patet circuitu lxxv, M. paſſuum, dimidioch maior eſt, quàm Paros: & hactenus quidem Cycladas ſeruant, cæteras quæ ſequuntur Sporades. Sunt autem Helene, Phocuſſa, Phæcaſia, Schinuſſa, Pholegãdros,& à Naxo decem& ſeptem M.
8
30 Paſl. Wcaros, quæ nomen mari dedit, tantundem ipſa in longitudinem patens, cum oppi
dis duobus, tertio amiſſo, ante uocata Doliche,& Macris,& Ichthyoeſſa Sita eſt ab ox/ ortu ſolſtitiali à Delo quinquaginta M. paſf. Badem à Samo xxxv. M. Inter Subcœrã& Andrum x. M paſf. freto. Ab ea Gereſtum cxij. M. quingenti paſſus. Nec deinde ſeruari poteſt ordo. Aceruatim ergo ponentur reliquæ. Ios à Naxo xiiij. M. paſſ. Homeri ſepulchro ueneranda, longitudinis xxv. M. antea Phœnice appellata. Odia, Letandros, Gyaros, cum oppido, circuitu xij. M. paſſ. prope. Abeſt ab Andro ſexagintaduo. M. paſſ. Ab ea Syrnos lxxx. M. paſf. Cynethuſſa, Telos unguento nobilis, à Callimacho Agathuſſa appellata. Donyſa, Patmos circuitu xxx. M. paſſuum. Coraſiæ, Lebinthus, Leros, Cynara, Sycinus, quæ antea Oenoe, Heratia quæ Ouus, Caſus quæ Aſtrabe,
42 Cimolus quæ Echinuſſa. Melos cum oppido quam Ariſtides Byblida appellat, Ariſto
. teles Zephyriam, Callimachus Mimallida, Heraclides Siphnũ,& Acyton. Hæcinſu/ larũ rotundiſſima eſt. Poſt Machia, Hypere quondã Parage, ut alij Platage, nũc Amor 0s, Polyægos, Phyle, Thera, cum primum emerſit, Calliſte dicta: e; ca auulſa poſtea Pheraſia, atq; inter duas enata mox Automate, eadem Hiera:& in noſtro æuo I hia iu xta candẽ Hieram nata. Diſtat Ios à Theraxxv. Mpaſ. Sequunt᷑ Lea, Aſcania, AnaPhe, Hippuris, Hippuriſſuſa. Aſtypalæa libere ciuitatis. circuitu xxviij. M. p. abeſt à Cadiſco Cretæ cxxv. M. Ab ea Platealx. M. Vnde Camina xxxviij. M. Azibitha. Laniſe, Tragia, Pharmacuſa, Techedia, Chalcia, Calydna, in qua oppida imj. Calymnæ ij. Olymnos. Aqua Carpathus, quę nomẽ Carpathio mari dedit, xxv. M. ꝑ. Inde Rhodũ ö“ Africo

58 c. PLINII NATVRALIS
Africo uento quinquaginta M. paſſ à Carpatho ad Caſon vij. M. à Caſo Samonium Cretæ promontorium xxx. M. In Euripo autem Euboico primo ferè introitu Petaliæ, quatuor inſulæ,& in exitu Atalante. Cyclades,& Sporades, ab oriente litoribus Icarijs Aſig, ab occidente Myrtois Atticæ, à ſeptentrione Ageo mari, àmeridie Cretico& Carpathio incluſæ, per cc. M.in longitudinem iacẽt. Pagaſicus ſinus ante ſe habet Euty/ chiam, Cicynetum,& Scyrum ſupradictam, ſed Cycladum et Sporadum extimam, Ge rontiam, Scadiram, Thermeuſimm, Irrheſiam, Solimniam, Eudemiam, Neam, quæ Miineruæ ſacra eſt. Athos ante ſe quatuot, Peparethum cum oppido, quondã EFuonum di,/ ctam ix. M. paſſ. Scyathum xv. M. Imbrum cum oppido læxxviij. M. paſf. Eadẽ abeſt
à Maſtuſia Cherroneſilxxv. M. paſſ. Ipſa circuitu xxij. M. paſf. Perfundit᷑ amne Hliſſo.
Ab ea Lemnos xxij M.quæ ab Atho lxxxvij. M. paſl. Circuitu patet xxij. M. d. paſf. Oppida habet Ephęſtiã& Myrinamain cuius forũ ſolſtitio Athos eiaculatur umbram. Ab ea Thaſſos libera quinq; M. paſl. olim Aeria uel Aethria dicta. Inde Abdera cõti/ nentis xx. M. paſſ Athos lxij. M. tantundẽ ad inſulã Samothracen, quæ libera ante He brum, ab Imbro xxxij. M. à Lemno xxij. M. d. attollitur mõte Saoce. xM. paſſ. portuoſiſſima omnium: Callimachus eam antiquo noĩe Dardaniam nominat. Inter Cherroneſum& Samothracen utrinq; fere xv. M. Haloneſos, ultra Gethone, Lãponia, Mope cõneſus haud procul à Cœlo Cherroneſi portu,& quędã ignobiles. Deſertis quoq; red
dantur in hoc ſinu, quarũ modo inueniti potuerũt nomina, Deſticos, Larnos, Cyſſiros,
Carbruſa, Calathuſa, Scylla, Dialeon, dicta Melãtia, Draconon, Arconeſus, Diethuſa, ꝛ0
Scapos, Capheris, Meſate, Aeantion, Phateruneſos, Pateria, Calete, Neriphus, Polen/ dos.“ magnis Europæ ſinus ab Helleſpõto incipiẽs, Mæotis oſtio finitur. Sed totius Ponti forma breuiter amplectenda eſt, ut facilius partes noſcantur. Vaſtum mare præiacens Aſiæ& ab Europa porrecto Cherroneſi littore expulſum, anguſto meatu it/ rumpit in terras. ſeptem ſtadiorum, ut dictum eſt, interuallo Europã auferens Aſiæ. Pri/ mas anguſtias Helleſpontum uocant. Hac Xerxes Perſarum rex, conſtrato in nauibus Ponte, duxit exercitũ Potrigitur inde tenuis Euripus læxxxvi. M. paſſ. ſpatio ad Priapum urbem Aſiæ, quà magnus Alexander tranſcendit. Inde expatiatur æquor, turſusq; in arctum coit laxitas. Propõtis appellatur. Anguſtiæ Thracius Boſphotus, latitudine d.
2
“
paſſuum, qua Darius pater Xerxis copias ponte tranſuexit. Tota ab Helleſponto lon/zo
gitudo ccxxxix. M. paſſ. Dein uaſtum mare, pontus Euxinus, qui quondam Axenus, longe refugientes occupat terras, magnoq; littorum flexu retro curuatus in cornua, ab his utrinqʒ porrigitur, ut ſit planẽ arcus Scythici forma. Medio flexu iungit᷑ oſtio Mæo/tici lacus. Cimmerius Boſphorus id os uocatur, Mp. paſſuum latitudine. At inter duos ,— 22 ,— 2
Thraciũ& Cimmeriũ ditecto curſu, ut autor eſt Polyb. d. M. paſ.interſunt. ircuitu uero totius Põti uicies ſemel cẽ 1 1 2
b— 85“ cẽtena quinquaginta M. ut autor eſt Varro.& ferẽ ueteres. Nepos Cornelius ccc. Iadijcit. Artemidorus uicies nouies cẽtena xix. M. facit. Agrippa X XIII.MX. milia. Mutianus x X vIII. Ixv. M. Simili modo Europę latere men ſurã alij quatuordecies cẽtena lxxviij. M. d. determinauere: Alij undecies cẽtena Ixxij. M.
M. Varro ad hũc modũ metit᷑. Ab oſtio Põti Apolloniã ckxxxviij. M. d. paſ. Calatin tã 4ao
tundẽ. Ad oſtiũ ſſtri cxxv.Ad Boryſthenen ccl. Cherroneſum Heracleatarũ oppidum ccclxxv. M. paſl. Ad Panticapæum quod aliqui Boſphorum uocant, EEh ropæ ora cc. xxij. M. d. quæ ſumma efficit x II. xxxvi. M. d. Agrippa à Byzantio ad flumen Iſtrũ· d.xx. Inde Panticapæiᷓ decxxx. Inqe lacus ipſe Mæotis Tanain amnem ex Riphæis montibus defluentem accipiens, nouiſſimum inter Europam Aſiamq́; finem xIIII. vi. M. circuitu patere tradit᷑. Ab alijs Xi.xxv. M. Ab oſtio eius ad Tanais oſtium directo curſu ccclxxv,. M. paſ. eſſe cõſtat. Accolę ſinus eius in mẽtiane Thracig dicti ſunt
Iſtropolin uſq;.Inde oſtia Iſtrij. Ortus hic in Germanig iugis mõtis bnobę. ex aduerſo

HISTORIAE DIBER 1I111 59
1 nomine.immenſo aquarũ auctu,& unde primũ Illyricum alluit lſter appellatus. ſexagin 353 ta amnibus receptis, medio fermeè numero eorum nauigabilioin Põtum uaſtis ſex flumni/ 5 f nibus euoluitur. Primum oſtium Peuces, mox ipſa Peuce inſula: à qua Proxicus alueus 8 appellatus,xix. MI. palſ.magna palude ſorbetur. Ex eodem alueo&“ la „ cus gignitur, Ixiij. M paſſ. ambitu, dalmyrin uocant. Secundum hüshe aracuſtoma e6 appelſatur. Tertium Caloſtoma iuxta inſulam Sarmaticam— Quartum ſeudoſtoma, 7s& inſula Conopon diabaſis, poſtea Boreoſtoma& Spireoſtoma Singula aũt ora tanta „ ſunt᷑ut prodatur in xl. M. paſſuum lõgitudinis uinci mare, dulcemq; intelligi hauſtum, t Ab eo in plenum quidem omnes Scytharum ſunt gentes; uariæ tamen littori appoſita .10 10 tenuere, aliàs Getæ, Daci Romanis dicti, aliàs Sarmatæ, Graæcis Sauromatæ, eorumq́; ſ. Hamaxobij aut Aorſi, alis Scythæ degeneres& à ſeruis orti, aut Troglodytæ, mox .. Alani& Roxalani. Superiora aũt inter Danubium& Hercinium ſaltum, uſq; ad Pan2 nonica hyberna Carnunti, Germanorũq; ibi conſinium, campos& plana lazyges Sar/ e matæ, mõtes uero& ſaltus pulſi ab his Daci, ad Pathiſſum amnem à Moro: ſiue is Da/ 7h ria eſt, à Sueuis regnoc; Vanniano dirimens eos: auerſa Baſternæ tenent, alijq; inde „ Germani. Agrippa totum eum tractum ab Iſtro ad oceanum bis ad decies centum M. ectl paſſuum in longitudinem, quantum minus quadringentis in latitudinem, ad finmen Vi
ſtulam à deſertis Sarmatiæ, prodidit. Scytharum nomen uſquequaq; trãſit in Sarmatas
8 atq; Germanos. Nec alijs priſca illa durauit appellatio, q́; qui extremi gentium harum 3 20 ignoti propè cæteris mortalibus degunt. Verum ab Iſtro oppida, Cremniſcos. Aepoliũ, 3 montes Macrocremnij, carus anmnis I yra, oppido nomen imponẽs, ubi antea Ophi/ n uſa dicebatur.In eodẽ inſulã ſpatioſam incolunt Tyragetg. Abeſt à Pſeudoſtomo Iſtri 8 oſtio centum triginta M. paſſ. Mox Axiacæ cognomines flumini, ultra quos Crobyzi, 8 flumen Rode, ſinus Sagaricus, portus Ordeſus. Et à Tyra centum uiginti M. paſl. flu/8 men Boriſthenes, lacusq;& gens eodem nomine,& oppidum à mari recedens quinde 6 cim M. paſſuũ, Olbiopolis& Mileropolis, antiquis nominibus Rurſusq́; in littore por/ 8 tus Achæorum. Inſula Achillis, tumulo eius uiri clara Et ab eacentum xxv. M. paſſuum n peninſula, ad formam gladij in tranſuerſum porrecta, exercitatione eiuſdem cognomin nata Dromos Achilleos, cuius longitudinem IXxx. M. paſſ. tradidit Agrippa. Totum -. 30 cum tractum Tauri Scythæ& Sarmatæ tenent. Inde ſylueſtris regio Hylæum mare, /³⁰⁷ quo alluitur, cognominauit, Encecadloe uocantur incolæ. Vltrà Panticapes amnis, qui 2 Nomadas& Georgos diſterminat: mox Aceſinus. Quidã Panticapen confluere infra . Olbiam cum Boryſthene tradunt, diligẽtiores Hypanin: tanto errore eorũ, qui illum in - Aſi parte prodidere. Mare ſubit uaſto receſſu, donec quinq; M. paſſ. interuallo abſit à I Maæotide, uaſta ambiens ſpatia multasc; gẽtes. Sinus Carcinnites appellatut flumẽ Pa cyris, Oppida Jaubarum, Carcine. tergo lacus Buges. foſſa emiſſus in mare. Ipſe Bu 2 ges à Coreto, Mæotis lacus ſinu, petroſo diſcluditur dorſo. Recipit amnes Bugem, Ger. rhum, Adypanin, ex diuerſo ueniẽtes tractu. Namn Gerrhus Baſilidas& Nomadas ſepa
rat. Hypanis per Nomadas& Hylęos fluit, manu facto alueo in Bugen, naturali in Co 40 retum. Regio Scythiæ Sendica nominat᷑. Sed à Carcinite Jaurica incipit, quondã mari 1 4o circunfuſa& ipſa, quaqua nunc iacẽt campi. Deinde uaſtis attollitur iugis. Triginta ſunr 1 eorũ populi.Ex ijs mediterranei xxiiij. Sex oppida, Orgocyni. Caraſeni, Aſſyrani, Tractari, Arcilachitæ, Caliordi. Iugum ipſum Scythotauri tenẽt. Clauduntur ab occicente — Cherroneſo.ab ortu Scythis Satarchis.· In ora à Carcinite oppida, Taphręqin ipſis angu
ſtijs peninſulæ:mox Heraclea Cherroneſos. libertate à Romanis donatũ. Megarice uo/cabatur antea, præcipui nitoris in toto eo tractu, cuſtoditis Græciæ moribus, quinq; M. 1. paſſ.ambiente muro. Inde Parthenium promontorium Taurorum, ciuitas Placia. Sym/ . bolon portus. Promontorium Criu metopon, aduerſum Carambi Aſiæ promontorio per medium Euxinum procutrens clxx. M. paſſ. interuallo: quæ maxime ratio Scythici arcus

60 c. PLINII NATVRAILIS arcus formã efficit. Ab eo Taurorũ portus multi& lacus, oppidũ Theodoſia à Criume/topo cxxij. M. paſſ. A Cheronneſo clxv. M. paſl. Vltra fuere oppida, Cyte, Zephyriũ, Acte, Nymphæum. Dia. Reſtat longe ualidiſſimum in ipſo Boſphori introitu, Pantica pæum Mileſiorũ, à Theodoſia M. xxxv. paſſ. à Cimmero uero oppido trans fretũ ſito MMD.(ut diximus) paſſ. Iæc ibi latitudo Aſiam ab Europa ſeparat; eaq; ipſa pedibus plerũq; peruia, glaciato freto. Boſphori Cimmerij latitudo xij. M. p. paſ. Oppida habet Hermiſium, Myrmecium:& intus inſulam Alopecen. Per Mæotin autem ab extremo Iſthmo, qui locus Taphræ uocatur, ad os Boſphori cclx. M. paſf. longitudo colligitur. A Taphris per continentẽ introrſus tenent Auchetæ, apud quos Hypanis oritur, Neuri
apud quos Boryſthenes, Geloni, Th uſſagetæ, Budini, Baſilidæ,& cæruleo capillo Agasn
thyrſi. Super eos Nomades: dein Anthropophagi. A Buge ſuper Mæotin Sauroma/tæ,& Eſſedões. At per orã ad Tanaim uſq; Mæotę, à quib. lacus nomẽ accepit: ultimic; à tergo eorum Arimaſpi. Mox Riphæi montes,& aſſiduo niuis caſu pinnarum ſimilitu dine, Pterophoros appellata regio: pars mũdi damnata à natura rerum,& denſa merſa caligine: neq; in alio qᷓ; rigoris opere gelidisq; aquilonis cõceptaculis. Ponè eos montes, ultraq́; aquiſlonem, gens felix(ſi credimus) quos Hyperboreos appellauere, annoſo de/ git æuo, fabuloſis celebrata miraculis. Ibi creduntur eſſe cardines mũdi, extremiq; ſiderũ ambitus, ſemeſtri luce& una die ſolis auerſi: nõ, ut imperiti dixere, ab æquinoctio uerno in autumnum. Semel in anno ſolſtitio oriuntur ijs ſoles, brumaq́; ſemel occidunt. Regio
2
aprica, felici temperie, omni afflatu noxio carens. Domus ijs nemora luciq;,& deorum 20
cultus uiritim gregatimq;, diſcordia ignota& ægritudo omnis. Mors non niſi ſatietate uitæ, epulatis delibutisq́; ſenibus luxu, ex quadam rupe in mare ſalientibus. Hoc genus ſepulturæ beatiſſimũ. Quidam eos in prima parte Aſiæ littorũ poſuere, non in Europa, qui ſunt ibi ſimilitudine& ſitus, Atacorum nomine. Alij medios fecere eos inter utrũq; ſolem, Antipodum occaſum exorientemqÍ; noſtrum, quod fieri nullo modo poteſt, tam uaſto mari interueniente. Qui non alibi qᷓ; in ſemeſtri luce conſtituẽre eos, ſerere matutinis, meridie metere, occidente ſole fœtus arborum decerpere, noctibus in ſpecus condi tradiderunt. Nec licet dubitare de gente ea, cum tot autores prodant frugũ primitias ſo litos Delon mittere Apollini, quem præcipue colunt. Virgines ferebãt eas hoſpitijs gen
tium per annos aliquot uenerabiles:donec uiolata fide, in proximis accolarum linibus de 30
ponere ſacra ea inſtituere, hic; ad conterminos deferre, atq; ita Delon uſq;. Mox& hoc ipſum exoleuit. Sarmatiæ, Scythiæ, Tauricæ, omnisc; à Boryſthene amne tractus lõgi/ tudo deccclxxx. M. Latitudo dccxvij. M. à M. Agrippa tradita eſt. Ego incertã in hac terrarum parte menſurã arbitror. Verum inſtituto ordine, reliqua huius ſinus dicantur: & maria quidẽ eius nuncupauimus. Inſulæ Ponti. Cap. 8 H Blleſpontus inſulas non habet in Europa dicendas. In Ponto duæ, M p. paſab Eu
ropa, xiiij. M. ab oſtio, Cyaneæ ab alijs Symplegades appellatæ, traditæq́; fabulis intet ſe concurriſſe: quoniã paruo diſcret interuallo, ex aduerſo intrantibus gemineæ cer/ nebantur, paulumq́;ʒ deflexa acie, coeuntium ſpeciem præbebant. Citra ſtrum Apollo/
niatarum una lxxx. M. à Boſphoro Thracio, ex qua M. Lucullus Capitolinum Apolli 4ꝙ⁰
nem aduexit. Inter oſtia Iſtri quæ eſſent diximus. Ante Boryſthenẽ Achillea eſt ſupradicta, eadẽ Leuce& Macaron appellata. Hanc tẽporum horũ demõſtratio à Boryſthe ne cxl. M. ponit, à Tyra cxx. M. à Peuce inſula quinquaginta MI. Cingit᷑ circiter X. M. paſl Reliquæ in Carcinite ſinu Cephalonneſos, Rhoſphoduſa, Macra. Nõ eſt omitten
da multorũ opinio, priuſquam digrediamur à Ponto, qui maria omnia interiora illo capi
te naſci non Gaditano freto, exiſtimauere, haud improbabili argumento: quoniã æſtus
ſemper e Ponto profluens nunquã reciprocetur. Exeundũ deinde eſt, ut extera Europæ
dicantut: transgreſsisq; Riphæos montes- ſittus oceani ſeptẽtrionalis in læua, donec per-/
ueniatur Gades, legendum. Inſulæ complures ſine nominibus eo ſitu traduntur. Ex qui bus

Ert ũ, Ca
us et 10
m 28
te us 8 82
m tidi ſo en Je 30 oc . ac r: 1 u is 2 9
i, 40 47
HISTORIAE LIBER IIII 61
bus ante Scythiã quæ appellatur Bannomanna abeſſe à Scythia dici curſu, in quam ue/ ris tẽperie fluctibus electrũ eijciatur, Timæus prodidit Reliqua littora incerta ſignata fama. Septentrionalis oceanus, Amalchiũ eum Hecatæus appellat 3³ Paropamiſo amne qua Scythiã alluit, quod nomen eius gentis lingua ſignificat cõgelatũ. Philemon Morimaruſam à Cimbris uocari, hoc eſt mortuum mare, uſq; ad promontoriũ Rubeas, ultra deinde Croniũ: Xenophon Lampſacenus, à littore Scytharũ tridui nauigatiõe, inſulam eſſe mmẽſæ magnitudinis, Baltiam tradit, Eandẽ Pytheas Baſiliam nominat. Feruntur & Oonæ, in quibus ouis auium& auenis incolæ uiuant. Aliæ, in quibus equinis pedibus homines naſcantur, Hippopodes appellati: Faneſiorũ aliæ, in quibus nuda alioquin cor 1o pora prægrandes ipſorum aures tota cõtegant. Incipit inde clarior aperiri fama ab gente Ingæuonũ, quæ eſt prima inde Germaniæ. Seuo mons ibi immẽſus, nec Riphæis iugis minor, immanem ad Cimbrorũ uſq; promontoriũ efficit ſinum, qui Codanus uocatur, refertus inſulis: quarũ clatiſsima Scandinauia eſt, incompertæ magnitudinis, portionem tantum eius, quod ſit notum, Hilleuionũ gente p. incolẽte pagis, quæ alterum orbem ter/ rarũ eam appellat. Nec eſt minor opinione Eningia. Quidã hæc habitari ad Viſtulam uſq; fluuium, à Sarmatis Venedis, Scyris, Hirris tradunt. Sinum Clylipenum uocari,& in oſtio eius inſulã Latrin. Mox alterũ ſinũ Lagnũ, cõterminũ Cimbris. Promontoriũ Cimbrorũ excurrẽs in maria longe peninſulã efficit, quæ Cartris appellatur, xxiij. M. p. Inde inſulæ Rom. armis cognitæ. Earũ nobiliſſimæ, Burchana, Fabaria à noſtris dicta, 20 à frugis ſimilitudine ſponte prouenientis. Item Gleſſaria, à ſuccino militiæ appellata, à Barbaris Auſtrania, præterc; Actania. Toto aũt hoc mari ad Scaldin uſq; fluuiũ, Ger/ manicæ accolunt gentes haud explicabili menſura, tam immodica prodentium diſcordia eſt. Græci& quidã noſtri,& X v. M. p. oram Germania tradiderũt. Agrippa cum Rhe tia& Norico longitudinẽ dclxxxvi. M. paſſuum. latitudinem cclxviij. M. Germania. Cap. XI R Hetiæ propè unius maiore latitudine, ſanè circa exceſſum eius ſubactæ. Nam Ger/ mania multis poſtea annis nec tota percognita eſt. Si coniectare permittitur, haud multum oræ deerit Græcorũ opinioni,& longitudinis ab Agrippa proditę. Germano/rum genera v. Vindili, quorũ pars Burgundiones, Varrini, Carini, Guttones. Alterum 30 genus Ingæuones⸗ quorũ pars Cimbri, Teutoni, ac Cauchorũ gentes. Proximi aũt Rhe no Iſtæuones, quorum pars Cimbri mediterranei: Hermiones, quorũ Sueui, Hermun/ duri, Chatti, Cheruſci. Quinta pars Peucini, Baſternæ, ſupradictis contermini Dacis. Amnes clari in oceanũ defluunt, Guttalus, Viſtillus ſiue Viſtala, Albis, Viſurgis, Amiſius Rhenus, Moſa. Introrſus uero, nulli inferius nobilitate, Aercyniũ iugũ prætenditur. 1 Inſulæ in Gallico oceano. Cap. xv NRheno ipſo, propè c. M. paſſ. in longitudinem, nobiliſsima Batauorum inſula,& Cannenufatum,& aliæ Friſiorum, Cauchorũ, Friſtiabonũ, Sturiorum, Marſatiorum, quæ ſternuntur inter Helium ac Fleuum. Ita appellãtur oſtia in quæ effuſus Rhenus, ab ſfeptentrione in lacus, ab occidente in amnẽ Moſam ſe ſpargit: medio inter hæc ore, mo/Aᷓo0 dicũ nomini ſuo cuſtodiens alueũ. Britannia& Hybernia. Cap. xvi Xaduerſo huius ſitus Britãnia inſula, clara græcis noſtrisq; monumẽtis inter ſeptẽ trionem& occidentẽ iacet: Germaniæ, Galſiæ, Hiſpaniæ, multo maximis Europæ partibus magno interuallo aduerſa. Albion ipſi nomen fuit, cum Britanniæ uocarentur oẽs,de quibus mox paulo dicemus. Hæc abeſt à Geſſoriaco Morinorum gentis littore, roximo traiectu l. M. minimũ, circuitu uero patere tricies octies centena aigintiquinq; Pytheas& Iſidorus tradunt, triginta prope iam annis notitiã eius Rom. armis non ultra uicinitatem ſyluæ Calidoniæ propagantibus. Agrippa longitudinem dccc. M. p. eſſe: latitudinem ccc. M. credit. Eandem Hyberniæ latitudinem, ſed longitudinem cc. M. paſſuum minorem. Super eam hæc ſita abeſt breuiſsimo tranſitu à Silurum gente
f uiginti

62 c. PLINII NATVRAILIS xx. WLpaſ Reliquarum nulla cxxv. M citcuitu amplior proditur. Sunt aũt xl. Orcades, modicis inter ſe diſcretæ ſpatijs. Septẽ Acmodæ,& xxx. Hæbudes,& inter Diberniam & Britanniã Mona, Monapia, Ricnea, Vectis, Silimnus, Andros. Infra uero Siambis, & Axantos. Et ab aduerſo in Germanicũ mare ſparſæ Gleſſariæ, quas electridas Græci recentiores appellauere, quod ibi Electrũ naſceretur. Vltima omniũ quæ memorantur, Thule:in qua ſolſtitio nullas eſſe noctes indicauimus, cancri ſignũ ſole trãſeũte, nullosq; contrà per brumã dies. Hæc quidam ſenis mẽſibus continuis fieri arbitrantur. Timæus hiſtoricus à Britannia introrſus ſex dierum nauigatione abeſſe dicit inſulam Mictim, in qua candidũ plumbũ proueniat. Ad eam Britannos uitilibus nauigijs corio circũſutis na uigare. Sunt& qui alias prodant, Scandiam, Dumnam Bergos: maximamq́; omnium 10 Nerigon, ex qua in Thulen nauigetur. à Thule unius diei nauigatione mare concretũ, d nonnullis Cronium appellatur. Gallia. Cap. XvII ’Allia omnis comata uno nomine appellata, in tria populorũ genera diuiditur, amG nibus maxime diſtincta. A Scalde ad Sequanã Belgica. Ab eo ad Garumnã Celti ca eademqÍ; Lugdunenſis. Inde ad Pyrenæi montis excurſum Aquitania, Aremorica an tẽè dicta. Agrippa uniaerſarũ Galliarũ inter Rhehum& Pyrenæũ, atq; oceanũ ac mon/ tes Cebennã& Iuram, quibus Narbonẽſem Galliam excludit, Iongitudinẽ ccccxx. M. paſſ. latitudinem cccxiij. cõputauit.&½ Scaldi incolunt externi Toxandri pluribus nomi/ nibus. Deinde Menapij. Morini, Oromanſaci iuncti pago qui Geſſoriacus uocatur: Britanni, Ambiani, Bellouaci, Haſſi. Introrſus Caſtologi, Atrebates, Neruij liberi, Ve/ ²0 romandui, Sueconi, Sueſſiones liberi, Vbanectes liberi, Tungri, Rinuci, Friſiabones. Betaſ. Leuci liberi, Treueri liberi antea,& Lingones fœderati, Remi fœderati, Mediomatrici, Sequani, Raurici, Heluetij. Coloniæ, equeſtris& Rauriaca. Rhenũ aũt acco lentes, Germaniæ gentiũ in eadẽ prouincia, Nemetes, T'ribochi, Vangiões, hinc Vbij, Colonia Agrippinenſis, Gugerni, Bataui,& quos in inſulis diximus Rheni. Lugdunenſis Gallia. Cap. XvII 8 Vedunenſis Gallia habet Lexouios, Vellocaſſes, Galletos, Venetos, Abrincatuos, Oliſmios, flumẽ clarum Ligerim. Sed pẽinſulã ſpectatiorẽ excurrentẽ in oceanum à fine Oſiſmiorũ circuitu dexxv. M. p. ceruice in latitudinẽ cxxv. M. Vltra eam Nanne/ tes. Intus aũt Hedui fœderati, Carnuti fœderati, Boij, Senones, Aulerci, qui cognomi/ ³⁷ nãtur Eburouices,& qui Cenomãni, Meldi liberi, Parrhiſij, Trecaſſes, Andegaui, Vidu/ gaſſes, Vadicaſſes, Venelli, Carioſuelites, Diablindi, Rhedones, Turones, Iteſui, Secuſia ni liberi.in quorũ agro colonia Lugdunum. Aquitania. Cap. xXIX 8 Quitanicæ ſunt Ambilatri, Anagnutes, Pictones, Santones liberi, Seſignani, cognomine Vbiſci, Aquitani unde nomen ꝓuinciæ Sediboniates. Mox in oppidũ contributi Conuenæ, Begerri, Tarbeli quatuorſignani, Cocoſſates ſexſignani, Venami, Onobriſates, Belẽdi, ſaltus Pyrenaus. Infracq; Moneſi, Oſquidates mõtani, Sibyllates, Camponi, Bercorcates, Bipedimui, Saſſumini, Vellates, Tornates, Conſoranni, Auſc;, Fluſates, Sottiates, Oſquidates cãpeſtres, Succaſſes, Latuſates, Baſabocates, Vaſſei, Sen/ nates Cãbolectri, Ageſinates Pictonibus iuncti. Dinc Bituriges liberi, qui Cubi appel/ 4* lantur. Dein Lemouices, Aruerni liberi, Gabales. Rurſus Narbonenſi prouincię conter mini Rutheni, Cadurci, Antobroges, Tarneq́; amne diſcreti à Toloſanis Petrogori. Ma ria circa oram, ad Rhenum ſeptentrionalis oceanus, inter Rhenum& Sequanã Britanni cus. inter eum& Pyrenæum Gallicus. Inſulæ cõplures Venetorũ,& quæ Veneticæ ap/ pellantur,& in Aquitanico ſinu Vliarus. Citerior Hiſpania. Cap. xx¼ 1 A Pyrenæi promontorio Hiſpania incipit, anguſtior nõ Gallia modo, uerumetiã ſe ¶ A metipſa, ut diximus, immẽſum quãtum hinc oceano, illinc Iberico mari cõprimen/ tibus.Ipſa Pyrenei iuga ab exortu æ ꝗnoctiali fuſa in occaſum brumalẽ, breuiores latere ſeptẽtrionali;ʒ meridiano Hiſpanias faciunt. Proxima ora citerioris eſt, eiuſdemq́; 8 raconenſis

HISTORTAE LIBER TFIIT 63 raeonenſis ſitus, à Pyrenæo per Oceanũ Vaſconum ſaltus, Olarſo; Vardulorũ oppida Moroſgi, Menoſca, Veſperies, Amanum portus, ubi nunc Flauiobriga, colonia ciuitatũ ix. Regiõo Cantabrorũ, flumẽ Sanda, portus uictoriæ Iuliobrigenſium. Ab eo loco fon/ tes Iberi xl. M. p. Portus Biendium, Origeni mixtis Cantabris. Portus eorũ Veſei, Veca. Regio Aſturum, Neoga oppiduũ, in peninſula Peſici. Et deinde cuentus Lucẽſis à flu mine Naulubione. barci, Egouarri cognoie Namarini, ladoni, Arrotrebæ, promon/ torium Celticum. Amnes, Florius, Nelo, Celtici cognoĩe Neriæ, ſuperq́; Tamarici, quo rum in peninſula tres aræ Seſtianæ Auguſto dicatæ, Cæpori, oppidum Noela. Celtici cognomine Præſamarci, Cileni. Ex inſulis nominãdæ, Corticata,& Aunios. A½ Cilenis, 10 10 conuentus Bracarum, Heleni, Grauij, caſtellum Tyde, Græcorũ ſobolis oia. Inſulæ Cim;, 8&
ae; ö9
d..4
8 cæ. Inſigne oppidũ Abobrica. Minius amnis iiij. M. p. ore ſpatioſus, Leuni, Seurbi, Bra1 carum oppidũ. ſupra Gallecia.Flumen, Limia. Durius amnis ex maximis - Hiſpaniæ, ortus in Pelendonibus,& iuxta Numantiã: lapſus dein per Areuacos Vacce/1 osq;, diſterminatis ab Aſturia Vectonibus, à Luſitania Gallecis, ibi quocih Turdulos à 1 Bracaris arcens. Omnisq; dicta regio à Pyrenæo metallis referta, auri, argeẽti, ferri, plum - bi, nigri albich. Luſitania 1 SapS. A Durio Luſitania incipit, Turduli ueteres, Peſuri, Flumen Vacca. Oppidum Tala„ brica. Oppidum& flumen Minium. Oppida Cornibrica, Colippo, Eburo, Briti1 um. Excurrit deinde in altum uaſto cornu promontorium, quod alij Artabrum appella 20 ꝛo uere, alij magnum, multi Oliſſipponenſe ab oppido, terras, maria, ccelum diſterminãs. . Illo finitur Hiſpaniæ latus,& à circuitu eius incipit frons. 2 Inſulæ in Oceano. GCa 9 SI hinc Oceanusq́; Gallicus, occaſus illinc& oceanus Atlanticus. promontoa 18 Drij excurſum lx. M. prodidere: alij c. M. p. Ad Pyrenæum inde non pauci Xn. J. milia,& ibi gentẽ Artabrum, quæ nunq́; fuit manifeſto errore. Atrotrebas em̃, quos ante Celticum diximus promontorium, hoc in loco poſuere literis permutatis. Erratum& in 6 amnibus inclytis. Ab Minio quem ſupra diximus. c. M. paſſ(ut autor eſt Varro) abeſt 1 Aeminius, quẽ alibi quidã intelligunt,& Limęã uocant, obliuionis antiquis dictus, mul„ tumq; fabuloſus. Ab Durio T agus cc. M. p. 8interueniẽte Mu nda. Tagus auriferis hare/ 750 z0 nis celebratur. Ab eo clx. M. p. promontotium ſaerum è media prope Hiſpaniæ fronte 8 profilit. Xim. M. p. inde ad Pyrenæũ medium colligi Varro tradit. Ab Anauero, quo 3 Luſitaniã à Bætica diſcreuimus, ccxxvi. M. p.& Gadibus cij. M.. additis. Gentes Celti ci Varduli,& circa Tagum Vettones. Ab Anaad ſacrũ Luſitani: oppida memorabi/ 3 lia à Tago in ora, Oliſſppo equarũ e fauonio uẽto cõcepta nobile, Salacia cognomina1 ta Vrbs imperatoria, Nerobrica. promõtoriũ ſacrum,& alterũ Cuneus. Oppida, Oſſo noba, Balſa, Myrtilis. Vniuerſa prouincia diuiditur in couentus tres. Emeritẽſem, Pacen 18 ſem, Scalabitanũ.. otapopulorũ xlv.in quibus coloniæ ſunt quinq;, municipiũ ciuium Ro. unũ. 8 antiqui tria. Stipẽdiaria, xxxvi. Colonig, Auguſta emerita Anę fluuio ap 8 poſita, Metallinenſi s, Pacenſis, Norbenſis, Cæſariana cognore. Contributa ſunt in eam 40 caſtra Iuliagcaſtra Cæcilia. Quinta eſt Scalabis, quæ præſidium Julium uocatur. Munici pium ciuiũ Ro. Oliſſippo,felicitas Iulia cognominatũ. Oppida ueteris Latij Ebora, quod idem liberalitas Iulia,& Myrtilis ac Salacia, quę diximus. Stipendiariorũ, quos nomina
re nõ pigeat, præter iam dictos in Bæticæ cognominibus, Auguſtobrigenſes, Ammien ſes, Cranditani, Axabricẽſes, Balcenſes, Cæſarobricenſes, Caperenſes, Caurẽſes, Colar
ni, Cibilitani, Concordiẽſes, qui& Boccori, Interauſenſes, Lanciẽſes. Mirobrigẽſes qui Celtici cognominent᷑, Medubricẽſes, qui Plũbarij, Ocelenſes qui& Lanciẽſes, Turduli
qui Barduli& Tapori. Luſitaniã cũ Aſtutia& Gallecia patere lõgitudine dxl. M. p. jati/
2 tudine d. xxxvi. M. Agrippa prodidit. Oẽs aũt Hiſpaniæ à ddob. Pyrenæi promontoI rijs per maria totius orę cirxcuitu p. xxαꝘ.M. colligere exiſtimant᷑, ab alijs&& vII. M.

64 c. PELENILI NARTVRALISEx aduerſo Celtiberiæ cõplures ſunt inſulæ, Caſsiterides dictæ Græcis, à fertilitate plum bi:& è regione Arrotrebarum promontorij, deorum ſex, quas aliqui fortunatas appella uere · In ipſo uero capite mox Bæticæ: ab oſtio freti paſflxxv. M. Gadis, longa(ut Polybias ſcribit)xij. M. lata. iij. M. p. Abeſt à continẽte proxima parte minus paſſus dcc. Re liqua plus ſeptẽ M. Ipſius ſpacium xv. M. p. eſt. Habet oppidum ciuium Romanorum quod appellatur Auguſta urbs Ialia Gaditana. Ab eo latere quo Hiſpaniã ſpectat, paſſibus ferè c. altera inſula eſt longa iij. M. p. M. lata, in qua prius oppidum Gadium fuit. Vocatur ab Ephoro& Philiſtide, Erythia, à Timæo& Sileno Aphrodiſias, ab indigenis lunonis maiorẽ Timęus Cotinuſſam apud eos uocatã ait: noſtri Tarteſſon appellãt, Pœni Gadir, ita Punica lingua ſepem ſignificante. Erythia dicta eſt, quoniam I yrij ab 10 origine eorum orti ab Erythreo mari ferebãtur, In hac Geryones habitaſſe à quibuſdã exiſtimatur, cuius armenta Hercules abduxerit. Sunt qui aliam eſſe eam& contra Luſitaniam arbitrentur, eodemÍ; nomine quondam ibi appellatamum. “X Vniuerſæ Europæ menſura. Cap. xxur PD racto ambitu Europæ, reddenda conſummatio eſt, nequid nõ in expedito ſit noſcere uolẽtibus. Longitudinẽ eius Artemidorus at; Iſidorus à Tanai uſq; Gades TIXXXII. Xiiij. M. prodiderũt. Polybius latitudinẽ Europę ab Italia ad oceanũ ſcripſit xXI. M.. eſſe,etiã tum incõperta magnitudine eius. Eſt aũt ipſius Italiæ(ut diximus) Xri. xx. M. ad alpes. Vnde per Lugdunum ad portum Morinorum Britannicum, quà uide tur menſurã agere Polybius. xj. M. Ixviij. Sed certior menſura ac lõgior ad occaſum ſo 30 lis æſtiui oſtiũq; Rheni, per caſtra legionum Germanigę ab ijſdem dirigitur alpibus&. xliij. M. paſſ. Hinc deinde Africa atq; Aſia dicentur.
c. PLINII SECVNDI NaTvRaLIs HI1 STORIAE LIBER V AFRICAE DESCRIPTIOo. 8 Srnnh rRIcCAM Græci Libyam appellauere, quà mare ante eam Li"x bicum incipiens, Aegyptio finitur. Nec alia pars terrarũ paucio res recipit ſinus, longe ab occidente littorum obliquo ſpatio. oo pulorũ eius oppidorũc; nomina, uel maxime ſunt ineffabilia, præter q́; ipſorum linguis,& alias caſtella fermè inhabirantt. Nauritania. Cap.
ſ Rincipio terrarũ Mauritaniæ appellãtur, uſq; ad C. Cæſa/ 8 8 P rem Germanici filiũ regna, ſæuitia eius in duas diuiſæ pro uincias. Promontorium oceani extimũ Ampeluſia nominatur à Græcis. Oppida fuere. Liſſa, Cotes ultra columnas Herculis, nunc eſt Tingi quondã ab Antæo cõditũ: poſtea à Claudio Cæſare, cũ coloniã faceret, appellatũ traducta lulia. Abeſt à Belone oppido Bæticę ꝓximo traiectu xxx. M. p. Ab eo xxv. M.. pꝑ. in ora oceani colonia Auguſti lulia cõſtantia, Zilis regũ ditioni exẽpta,& iura in Bæticã petere iuſſa:& ab ea xxxij. M. p.to lonia à Claudio Cæſare facta Lixos, uel fabuloſiſſime ab antiquis narrata. Ibi regia An 4 tæi, certamẽq́; cũ Hercule,& Heſperidũ horti. Affundit᷑ aũt huic æſtuariũ è mari flexuo ſo meatuoin qᷓ draconis cuſtodiæ inſtar fuiſſe nũc interpretant᷑. Amplectit᷑ intra ſe inſuilü quã ſolam è uicino tractu aliquãto excelſiore, nõ tamẽ æſtus maris inundat. Extat i neaã & ara Herculis, nec præter oleaſtros aliud ex narrato illo aurifero nemore. Minus pro fecto mirent᷑ portentoſa Græciæ mendacia, de ijs& amne Lixo prodita, qui cogitentno ſtros nuper paulominus monſtrifica quædã de ijſdẽ tradidiſſe: præualidam hãc urbem, maiorẽq; Carthagine magna: præterea ex aduerſo eius ſitã,& prope immẽſo tractu ab Tingi: quęq; alia Cornelius Nepos auidiſſime credidit. Ab Lixo xl. M. in mediterraneo altera Quguſti colonia eſt Babba, lulia campeſtris appellata:& tertia Banaſalxxv. MWM. Valentiaʒ

HISTORIAE LIBER V 65
1 Valentia cognominata. Ab ea xxxv. M. p. Volubile oppidũ, tantũdẽ à mari utroqʒ di/ 8 ſtans:& in ora à Lixol. M. amnis Subur; præter Banaſam coloniã defluens, magnificus 8& nauigabilis. Ab eo totidem M.p. oppidum Sala, eiuſdem nominis fluuio impoſitum, iam ſolitudinibus uicinum, elephantorumqT́; gregibus infeſtum, multo tamẽ magis Au/rololum gente, per quã itet eſt ad montem Africæ uel fabuloſiſſimũ Atlantem. Emedijs 8 hunc harenis in cœlum attolli prodiderunt, aſperũ, ſquallentẽ, quà uergat ad littora ocea 8 ni, cui cognomen impoſuit. Eundem opacum nemoroſiumqh,& ſcatebris fontium rigu2 um, quà ſpactat Africam, fructibus omnium generum ſponte ita ſubnaſcentibus, ut nun 1 8 quam ſatietas uoluptatibus deſit. Incolarum neminem interdiu cerni, ſilere omnia haud
8 1o alio qᷓ; ſolitudinum horrore, ſubire tacitam religionẽ animos propius accedentium, præ/8 terq; hotrorẽ elati ſuper nubila, atq; in uiciniam lunaris circuli. Sundemq́; noctibus mi/ 6 care crebris ignibus, Aegipanum Satyrotumq́ʒ laſciuia, impleri tibiarum ac ſiſtulæ can/ tu, tympanorumq́;& cymbalorũ ſonitu ſtrepere. Hæc celebrati autores prodidere, præ8 ter Herculi& Perſeo laborata ibi. Spatium ad eum immenſum incertũq;. Fuere& Han 8 8 nonis Carthaginenſium ducis cõmentarij Punicis rebus florentiſſimis explorare ambi/ 3 tum Africæ iuſſi: quem ſecuti pleriq; ẽ Græcis noſtrisq; ad alia quædam fabuloſa,& ur/ 8 bes multas ab eo conditas ibi prodidere, quarũ nec memoria ulla, nec ueſtigium extat. Scipione Aemiliano res in Africa gerẽte, Polybius annaliũ conditor ab eo accepta claſſe, 8 ſcrutandi illius orbis gratia circumuectus, prodidit à monte eo ad occaſum uerſus ſaltus 239 20 plenos feris, quas generat Africa:ad flumen Anatin cccclxxxv. M. paſſ. Ab eo Lixum 2— ccv. M. paſſ. Agrippa. Lixum à Gaditano freto cxij. M. p. abeſſe. Inde ſinum qui uoce/ tur Saguti. Oppidum in promontorio Mulelacha. Flumina, Subur,& Salam. Portum
Rutubis à Lixo cccxiij. M. p. Inde promontorium ſolis, portum Riſardir, Getulos Auto
loles, Humen Coſenum, gentẽ Scelatitos& Maſatos. Flumen Maſatat, flumen Darat,
in quo crocodilos gigni. Deinde ſinum dcxvi. M. p. includi montis Barce promontorio
excurrente in occaſum, quod appellatur Surrentium. Poſtea flumen Palſum, ultra quod „f Aethiopas Perorſos, quorũ à tetgo Pharuſos, lis iungi mediterraneos Getulos Daras. 8 At in ora Aethiopas Daratitas, Flumen Bambotum, crocodilis& hippopotamis refer/ .9 tum. Ab eo mõtes perpetuos uſqʒ ad eum quem Theòn ochema dicemus. Inde ad pro/ 58 zo montorium Heſperium nauigatione dierum ac noctium x. in medio eo ſpatio Atlãtem 1 locauit, à cæteris omnibus in extremis Mauritaniæ proditum. Ro. arma primum ClauI dio principe in Mauritania bellauere, Ptolemæum regem à C. Cæſare interemptum ul „ ciſcente liberto Aedemone, refugientibusq́; barbaris, uentũ cõſtat ad montẽ Atlantem. J Nec ſolum cõᷣſulatu perfunctis, atq;& ſenatu ducibus, qui tum res geſſere, ſed equitibus 8 quoqʒ Ro. qui ex eo præfuere ibi, Atlantẽ penetraſſe in gloria fuit. Quinc; ſunt(ut dixi/ 1 mus)Ro. coloniæ in ea prouincia, peruiũq; famæ uideri poteſt. Sed id plerunq; fallaciſſi/ 8 mum experimento deprehẽditur, quia dignitates cum indagare uera pigeat, ignorãtiæ pudore mentiri nõ pigct: haud alio fidei proniore lapſu, qᷓ; ubi falſæ rei grauis autor exi3 ſtit. Et quidem minus miror incõperta quædam eſſe equeſtris ordinis uiris, iam uero& 18 40 ſenatori. nil demirantibus quàm luxuriam, cuius efficaciſſima uis ſentitur atq; maxima, cum ebori citroc; ſyluæ exquirantur, omnes ſcopuli Getuli muricibus ac pu rpuris. Indi/ . genæ tamen tradunt in ora ab Sala cl. M. paſſ. flumen Aſanam marino hauſtu, ſed por tu ſpectabile:mox amnem quem uocant Fut, ab eo ad Dyrin(hoc enim Atlanti nomen eſſe eorum lingua conuenit)cc. M. paſſ. interueniente flumine, cui nomen eſt Vior. Ibi fa 1 ma, exiſtere circa ueſtigia habitati quõdam ſoli, uinearum palmetorumqʒ reliquias.Sue/ 8 tonius Paulinus, quem cõſulem 1g Romanorũ ducum tranſgreſſus quoq; 5 Atlantem aliquot milium ſpatio, prodidit de excelſitate quidem eius quæ cæteri: Imas ra 2 dices denſis, altisq; repletas ſyluis, incognito genere arborum, proceritatẽ ſpectabilẽ eſſe
enodi nitore, frondes cupreſſis ſimiles, præteŕ; grauitatẽ odoris, tenui eas obduci lanu1“ gine

6 6G C. PELINII NATVRALIS
gine:quibus addita arte, poſſe quales ẽ bombyce ueſtes conſici. Verticẽ altis etiam æſtate operiri niuibus. Decumis ſe eò perueniſſe caſtris,& ultra ad fluuium, qui Niger uocatur, per ſolitudines nigri pulueris, eminẽtibus interdũ uelut exuſtis cautibus, loca inhabitabi lia feruore, quanq́; hyberno tẽpore experto. Qui proximos inhabitẽt ſaltus, refertos ele/ phantorũ ferarũc;& ſerpentiũ omni genere, Canarios appellari. Quippe uictũ eius ani malis promiſcuũ his eſſe,& diuidua ferarũ uiſcera. Iunctã Aethiopu gentẽ, quos Peror/ ſos uocãt, ſatis cõſtat. luba Ptolemæi pater, qui primus utriq; Mauritaniæ imperauit, ſtu diorũ claritate memorabilior etiã q́;ʒ regno, ſimilia prodidit de Atlãte: prætęrq́; gigni ibi herbã euphorbiã nomine, ab inuẽtore medico ſuo appellatã. Cuius lacteũ ſuccum miris laudibus celebrat in claritate uiſus, cõtraq́; ſerpẽtes& uenena om̃ia, priuatim dicato uolu mine. Et ſatis ſuperq́ʒ; de Atlante. Tingitania prouincia. Cap. in PIngitaniæ prouinciæ longitudo clxx. M. p. eſt. Gẽtes in ea, quondã præcipua Mau “ nomẽ prouinciæ, quos pleriq; Mauruſios dixerunt. Attenuata bellis ad paucas recidit familias. Proxima illi Maſſeſulorũ fuerat, ſed ſimili modo extincta eſt. Ge tulæ nunc tenẽt gẽtes, Banurri, multoc; ualidiſſimi Autololes: Et horũ pars quondã Ve ſuni, qui auulſi his, ꝑropriã fecere gentẽ uerſi ad Aethiopas. Ipſa prouĩcia ab oriẽte mon toſa, fert elephantos. In Abila quoq; monte,& quos ſeptẽ fratres à ſimili altitudine ap/ pellant:i freto imminẽt iuncti Abilæ. Ab his ora interni maris. Elumẽ Tamuda nauiga bile, quondã& oppidũ.· Flumen Laud,& ipſum nauigiorũ capax. Ruſardir oppidum& portus, Maluana fluuius nauigabilis, Siga oppidum ex aduerſo Malachæ in Hiſpania 20 ſitæ. Syphacis regia, alterius am Mauritaniæ. Nanq; diu regum nomina obtinuere, ut Bogudiana appellaret᷑ extima:itemq́; Bochi, quæ nunc Cæſarienſis. Ab ea portus Magnus à ſpatio appellatus.ciuiũ Ro.oppidũ. Amnis Mulucha, Bochi Maſſæſulorumq́; ſi nis. Quiza xenitana peregrinorũ oppidum, Arſennaria Latinorũ, tribus milibus paſſ. à mari. Cartenna colonia Auguſti, legio ſecũda. Itẽ colonia eiuſdem deducta cohorte præ toria Gunugi, promontoriũ Apollinis. Oppidumq́; ibi celeberrimũ Cæſarea, antea uocitatum Iol, Iubæ regia, à diuo Claudio coloniæ iure donata, eiuſdẽ iuſſu deductis uetera nis. Oppidũ nouũ,& Latio dato, Tipaſa. Itemq́; à Veſpaſiano Imperatore eodẽ mune/ re donatũ Icoſion. Colonia Auguſti Ruſconiæ, Ruſcuriũ ciuitate honoratũ à Claudio, Ruſazus colonia Auguſti. Salde colonia eiuſdem, Igilgili, oppidũ Tucca impoſitum ma 3o ri& ſumini Ampſagæ. Intus colonia Auguſta, quæ itẽ Succubar. Itẽ Tubuſuptus. Ciuitates, Timici, Tigauæ. Flumina Sardabala, Nabar, gens Macurebi, flumen Vſar, gẽs Nabades. Flumen Ampſaga, abeſt à Cæſarea ccxxxiij. M. paſſ. Vtriuſq; Mauritaniæx longitudo dccc.xxxix M. Latitudo cccclxvij. M. paſſuum. Numicia. 1u“ Cap. 111 A B Ampſaga Numidia eſt, Maſaniſſæ claranomine, Metagonitis terra à Græcis appellata: Numidæ uero Nomades, à permutandis pabulis:mapalia ſua, hoc eſt domus.plauſtris circũferentes. Oppida Cullu, Ruſicade,& ab eo ad xlviij. M.p· in medi terraneo colonia Cirta, Sittianorum cognomine,& alia intus Sicca, liberumć; oppidum Bulla regia. Bt in ora Tacatua, Hippo regius. ſumẽ Armua. Oppidũ Tabracha ciuium 40 Ro. Tuſca fluuius, Numidiæ finis: nec præter marmoris Numidici, ferarũq́; prouentum aliud inſigne. Africa. Cap. IIII A Tuſca Zeugitana regio,& quæ proprie uocetur Africa, eſt. Tria promõtoria. Can didum, mox Apollinis aduerſum Sardiniæ, Mercurij aduerſum Siciliæ, in altum procurrẽtia, duos efficiunt ſinus: Hipponẽſem proximũ ab oppido, quod Hipponẽ dirutum uocant, Diarrhytum à Græcis dictũ, propter aquarũ itrigua. Cui finitimũ Theu/ dalis immune oppidum, longius à littore. Dein promontoriũ Apollinis, et in altero ſinu Viica ciuium Ro. Catonis morte nobilis, flumen Bagrada. Locus, caſtra Cornelia, colo/ nia Carthago, magnæ in ueſtigijs Carthꝛaginis, colonia Maxulla. Oppida, Carpi, ua
1.“

—.
— 888ℛ8 ☛α 8—n
e“]
“
10
20
30
40
uUISTORIAE LIBER v 67. fua. Etliberum Clupea in promontorio Mercurij. Item libera Curubis, Neapolis. Mox Africæ ipſius alia diſtinctio. Libyphœnices uocantur, qui Byzacium incolũt. Ita appel/ latur regio ccl. M. paſſuum circuitu, fertilitatis eximiæ, cum centeſima fruge agricolis fœ/ nus reddente terra. Hic oppida libera, Leptis, Adrumetũ, Ruſpina, Thapſus Inde The næ, Macomades, Tacape, Sabrata contingens Syrtim minorem, ad quam Numidiæ& Africæ ab Ampfaga longitudo dlxxx. M. p. Latitudo, qua cognitũ eſt, cc. MI. Ba pars quam Africã appellauimus, diuiditur in duas prouincias, ueterẽ& nouã, diſcretas foſſa, inter Africanũ ſequentem& reges, Thenas uſq; perducta, quod oppidum à Carthagine abeſt ccxvij. M. p. Tertius ſinus diuiditur in geminos, duarum Syrtium uadoſo ac re ciproco mari diros. Ad proximam quæ minor eſt, à Carthagine ccc. M. paſl. Polybius tradit.Ipſam c. M. pauum aditu, ccc. M. ambitu. Et terra autem ſiderum obſeruatione ad eam per deſerta harenis.perq́; ſerpentes iter eſt. Excipiunt ſaltus repleti ferarum multitudine,& introrſus elephantorum ſolitudines, mox deſerta uaſta, ultrac; Garamantes, ab Augylis dierũ xij.itinere diſtãtes. Super illos fuere gens Pſylli, ſuper quos lacus Lyco medis. deſertis circũdatus. Augylæ ipſi medio ferè ſpatio locantur ab Aethiopia, quæ ad occidentem uergit,& à regione quæ duas Syrtes interiacet, pari utrinq; interuallo, ſed lit tore inter duas Syrtes cd. paſl. bi ciuitas Oeenſis, Cynips fluuius ac regio. Oppida, Neapolis, Taphra, Abrotonũ, Leptis altera quæ cognominatur magna. inde Syrtis ma ior,circuitu dcxxv. M. p. aditu autem cccxiij. M. paſſ. Inde accolit gens Ciſipadũ. In in/ timo ſinu fuit ora Lotophagon, quos quidam Alachroas dixere, ad Philenorũ aras: ex harena ſunt eæ. Ab his nõ procul à continente palus uaſta amnem Iritonem, nomenq́; ab eo accipit, Pallantias appellata Callimacho,& citra minorem Syrtim eſſe dicta: à mul tis uero inter duas Syrtes. Promontotium quod maiorem includit, Borion appellatur: Vltrà Cyrenaica prouincia. Ad hũc finem Africa à ſſuuio Ampſaga populos xxvi. ha/ bet, qui Rom. parent imperio. In his colonias vi. præter iam ſupradictas, Vthinam, Tu/burbin. Oppida ciuium Rom.xv. ex quibus in mediterraneo dicenda Azuritanũ, Abutucenſe, Aborienſe, Canopicum, Chilmanenſe, Simittuenſe, Thunuſidenſe, Tuburni/ cenſe, Tynidrumenſe, Tibigenſc. Vcitana duo, maius& minus, Vagenſe. Oppidum La tinum unum Vlalitanum. Oppidum ſtipendiariũ unum Caſtris Cornelijs. Oppida liberaxxx. ex quibus dicenda intus Acolitanum, Achariranum, Auinenſe, Abziritanum, Canopitanum, NIelzitanũ. Wadaurenſe, Salaphitanum, Tuſdritanũ, Tiricenſe, Tiphiceiſe, Tuniſenſe, Theudenſe, Tageſtenſe, Tigenſe, Nluſu buritanum, Vagenſe aliud, Vi genſc, Zamenſe. Ex reliquo numero nõ ciuitates tantum, ſed pleræq; etiã nationes iure dici poſſunt,ut Nattabudes, Capſitani, Miſulani, Sabarbares, Maſſyli, Niſiues, Vama/ cures, Ethini, Muſsini, Marchubij,& tota Getulia ad flumen Nigrin, qui Africã ab Ae/thiopia dirimit. Cyrene. G Cap. v 8 Nrenaica eadem Pentapolitana regio illuſtratur Ammonis oraculo, quod à Cyre/ nis abeſt cccc. M.p. fonte ſolis, urbibus maxime quinc;, Berenice, Atſinoe, Ptolemaide, Apollonia, ipſa Cyrene. Berenice in Syrtis extimo cornu eſt, quondã uocata He ſperidum ſupradictarum, uagantibus Græcia fabulis. Nec procul ante oppidum flu/ uius Lethon, lucus ſacer, ubi Heſperidum hortimemorant᷑. Abeſt à Lepti ccclxxxv. M. paſſ. Ab ea Arſinoe, Teuchira uocitata, xliij M. p. Et deinde Ptolemais, antiquo nomine Barce, xxij. M. paſſ. Mox ccl. M. promontoriũ Phycũs per Creticum mare excurrit, diſtans cccl. M. Paſſuum à Tænaro Laconicæ promontorio. A Creta uero ipſa cxxv. M. Poſt id Cyrene à mari xi. M. paſſuum. A Phycunte Apolloniam xxiiij. M. paſſuum. ad Cherroneſum mxxxviij. M. paſſuum. Vnde Catabathmum ccxvi. M. paſſuũ. Ac colunt Marmaridvæ, à Parætonij ferme regione ad Syrtin uſqʒ; maiorem porrecti. Poſt cos Ararauceles,& iam in ora Syrtis Naſamones, quos antea Meſammones Græci ap/ pellauere ab argumento loci, medios inter harenas ſitos. Cyrenaicus ager xv. Nl. paſſ. 4 latitucine

68 C. PLINII NATVRALIS
latitudine à littore& arbotibus fertilis habetur. Intus eodem ſpatio frugibus tantũ: mox xxx. M.p.latitudine,& ccl. M. paſſilongitudine, laſere modo. Poſt Naſamones Hasbitę & Macæ uiuunt. Vtra eos Hammanientes xi. dierum itinere à Syrtibus maioribus ad occidentẽ,& ipſi quaquà uerſus harenis circundati: puteos tamen haud difficiles binüm fermè cubitorũ inueniunt altitudine, ibi reſtagnantibus Mauritaniæ aquis. Domos ſale montibus ſuis exciſo ceu lapide cõſtruunt Ab his ad Troglodytas hyberni occaſus pla/ ga dierum iiij. iter, cum quibus cõmercium gemmæ tantũ, quam carbunculũ uocamus, ex Aethiopia uectæ. Interuenit ad ſolitudines Africæ ſupra minorẽ Syrtin dictas uerſa Phalſania, ubi gentem Phazaniorũ, urbesc; Alelen& Cillabã ſubegimus. Item Cydamum è regione Sabratæ. Ab his mons longo ſpatio in occaſum ab ortu tẽdit, Ater no⸗ o ſtris dictus à natura, aduſto ſimilis, aut ſolis repercuſſu accenſo. VItra eum deſerta: Matelgæ oppidum Garamantũ: itemq; Debris, affuſo fonte, à medio die ad mediã noctem aquis feruẽtibus, totidemq́; horis ad medium diem rigentibus: clariſsimumq́; oppidum Garama caput Garamantũ:omnia armis Ro. ſuperata,& à Cornelio Balbo triumpha/ ta, unius omnium externo curru& quiritium iure donato: quippe Gadibus nato ciuitas Ro. cum Balbo maiore patruo data eſt. Et hoc mirum, ſupradicta oppida ab eo capta, autores noſtros prodidiſſe. Ipſum in triumpho præter Cydamum& Garamã, omnium aliarũ gentium urbiumq; nomina ac ſimulacra duxiſſe, quæ iere hoc ordine: Tabidium oppidum, Niteris natio, Negligemela oppidum, Bubeiũ natio, Vel oppidum, Enipi na tio, Thuben oppidũ, mons nomine Diger: Nitibrum, Rapſa, oppida: Diſcera natio, De- 20 bris oppidũ, ffumen Nathabur, Tapſagum oppidum, Nannagi natio, Boin oppidum, Pege oppidum, flumen Daſibari. Mox oppida cõtinua, Baracum, Buluba, Ilaſi, Balſa, Galla, Maxala, Zizama. Mõs Gyri, in quo gẽmas naſci titulus præceſsit. Ad Garaman tas iter inexplicabile adhuc fuit, latronibus gentis eius, puteos(qui ſunt non alte fodien/ di, ſi locorum notitia adſit) harenis operientibus. Proximo bello, quod cum Oeenſibus geſſere initijs Veſpaſiani Imperatoris, compendium uiæ quatridui deprehenſum eſt. Hoc iter uocatur, præter caput ſaxi. Finis Cyrenaicus Catabathmos appellatur, oppidum& uallis repente conuexa. Ad eum terminum Cyrenaica Africa à Syrti minore decies centena lx. M. paſſuum in longitudine patet: in latitudine qua cognitum eſt dccc. Libya Mareotis. Cap. VI 30 F Aquæ ſequit᷑ regio, Mareotis Libya appellatur, Aegypto cõtermina. Tenẽt Mar/
L marides, Adirmachidæ, dein Mareotæ: Menſura à Catabathmo ad Parætonium Hxxxvi. M. paſſ. In eo tractu uicus Apis intereſt, nobilis regione Aegypti locus. Ab co Parætonium xij. M. paſſ. Inde Alexandriam c. M. paſſ. latitudo clxix. eſt. Eratoſthenes à Cyrenis Mexandriã terreſtri itinere dæxv. M. prodidit. Agrippa totius Africæ à mari Atlantico cum inferiore Aegypto& X X xl. M. paſſuũ longitudinẽ. Polybius& Era toſthenes diligentiſsimi exiſtimati, ab oceano ad Carthaginem magnam XVI. M. p. ab ea Canopum Nili proximũ oſtium XVi. M. paſſuum Xxix. fecerunt: Iſſidorus à Tin/ gi Canopum X XXv xcix. M. paſſuum: Artemidorus xl. minus quàm Iſidorus.
Inſulæ circa Aphricam,& ex aduerſo Africæ. Cap. VII 40
11.“ non ita multas cõplectuntur hæc maria. Clariſsima eſt Meninx, longitudine
xxxv. M. paſſuum: latitudine xxv. ab Eratoſthene Lotophagitis appeſlata. Oppida habet duo, Meningen ab Africæ latere,& altero Thoar, ipſa à dextro Syrtis minotis promontorio paſsibus cc. ſita. Ab eac. M. p. contra læuum Cercina, cum urbe eiuſdem nominis libera, longa xxv. M. paſſuum, lata dimidium eius ubi plurimũ, ac in extremo non plus v. M. paſſuũ. Huic perparua Carthaginem uerſus Cercinitis ponte iungitur.
Ab his l. M. fere paſſuum, Lopaduſa, longa vi. M. paſſ. Mox Gaulos& Galata, cuius terra ſcorpionem dirum animal Africæ necat. Dicuntur& in Clupea emori, cuius ex ad/
uerſo Coſyra cũ oppido. At contra Carthaginis ſinũ duo Aegimori àre, ſcopuli uerius quaàm

d 8gü
HmHISTORIAE LIBER v 69
quam inſulæ inter Siciliamn maxime& Sardiniam. Autores ſunt,& has quondã habita
tas ſubſediſſe.Interiori aũt ambitu Africæ ad meridiem uerſus, ſuperq́; Getulos interue/ nientibus deſertis, primi omnium Libyægyptij, deinde Leucæthiopes habitant. Acthiopes. Cap. VIII CVper eos Aethiopũ gentes Nigritæ, à quo dictũ eſt flumine: Gymnetes, Pharuſ,& Has oceanũ attingentes, quos in Mauritaniæ fine diximus, Perorſi. Ab his omnibus uaſtæ ſolitudines orientem uerſus, uſq; Garamãtes, Augylasq;& Troglodytas:ueriſsi⸗/ ma opinione eorũ, qui deſertis Africę duas Aethiopias ſuperponunt,& ante omnes Ho meri, qui bipertitos tradit Aethiopas, ad orientẽ occaſumq́; uerſos. Nigri fluuio eadẽ na
o tura quæ Nilo, calamum& papyrũ,& eaſdem gignit animantes, iſſdemq́; temporibus
augeſcit. Orit᷑ inter Tareleos Aethiopas,& Oecalicas. Horũ oppidũ Mauin quidã ſoli
tudinibus interpoſuerũt. Atlãtas iuxta eos, Aegipanas ſemiferos,& Blemmyas,& Gam
phaſantas,& Satyros,& Himantopodas. Atlantes degeneres ſunt humani ritus, ſi credi mus. Nam neq; nominum ullorum inter eos appellatio eſt,& ſolem orientem occiden/ temq́; dira imprecatione cõtuentur, ut exitialem ipſis agrisq́;: neq; in ſomnia uiſunt, qua/
lia reliqui mortales. Troglodytæ ſpecus excauant. æ illis domus, uictus ſerpentium car
nes, ſtridoro; nõ uox: adeo ſermõis cõmercio carẽt. Garamãtes matrimoniorũ exortes, paſsim cũ fœminis degũt. Augylæ inferos tantũ colũt. Gamphaſantes nudi, præliorũc;
expertes, nulli externo cõgregant᷑. Blemmyis tradunt᷑ capita abeſſe,ore& oculis pectori ao affixis. Satyris præter figurã nihil moris humani. Aegipanũ qualis uulgo pingitur for/
ma. Himantopodes loripedes quidã, quibus ſerpendo ingredi natura eſt Pharuſi quon dam Perſæ, comites fuiſſe dicũtur Herculis ad Heſperidas tendentis. Nec de Africa plu
ra quæ memorentur, occurrunt. Doe Aſia. Cap. 128
A Dhaæret Aſia, quã patere à Canopico oſtio ad ponti oſtiũ Timoſthenes Xvr xxxviiij. M. paſſtradidit. Ab ore aũt ponti ad os Mæotis Eratoſthenes Xv. xlv. M. p. Vniuerſam uero cũ Aegypto ad Tanain Artemidorus& Iſidorus VX X xXVIII Ml paſſuum. Maria eius complura ab accolis traxcre nomina, quare ſimul indicabũtur.
Proxima Africæ incolitur Aegyptus, introrſus ad meridiem recedẽs, donec à tergo præ
tendantur Aethiopes. Inferiorem eius partẽ Nilus, dextra læuaq; diuiſus amplexu ſuo
zo determinat, Canopico oſtio ab Africa, ab Aſia Peluſiaco clxx. M. p. interuallo. Quam
ob cauſam inter inſulas quidam Aegyptum retulere, ita ſe fndente Nilo, ut triquetrã ter
ræ figuram efficiat. Ideo multi Græcæ literæ uocabulo, Delta appellauere Aegyptum.
Menſura ab unitate aluei, unde ſe primum findit in latera, ad Canopicum oſtiam, cxlvwi. M. ad Peluſiacũ cclvi. M. eſt. SUumma pars cõtermina Aethiopiæ, Thebais uocatur. Diuiditur in præfecturas oppidorum, quas nomos uocant, Ombiten, Phatniten, Apollo
politen, Hermonthiten, Thiniten, Phanturiten, Coptiten, Tentiriten, Dioſ politen, An/
tæopoliten, Aphroditopoliten, Lycopoliten. Quæ iuxta Peluſiũ eſt regio, nomos habet. Pharbætiten, Bubaſtiten, Sethroiten, Taniten. Reliqua aũt Arabicũ, Ammoniacũ ten/ dentem ad Ammonis Iouis oraculũ, Oxyrynchiten, Leontopoliten, Atharrabiten, Cy
40 nopoliten, Aermopoliten, Xoiten, Mendeliũ, Sebẽniten, Capaſtiten, JZatopoliten, Ie
liopoliten, Proſopiten, Panopoliten, Thermopoliten, Buſiriten, Onup hiten, Saiten, Pte nethu, Phthemphu, Naucratiten, Nitriten, Gynæcopoliten, Menelaiten, Alexãdriæ re gione.ltem Libyæ Mareotis, Heracleopolites eſt in inſula Nili longa paſſuũl. Min qua
R& oppidũ Herculis appellatũ. Arſinoitæ duo ſunt: hi& Mem phites, uſqʒ; ad ſummum Delta perueniunt, Cui ſunt cstermini ex Africa duo Oeaſitæ. Quidam ex his aliqua no
* permutant,& ſubſtituunt alios nomos ut Heroopoliten, Crocod llopoliten. Inter rſinoiten autem ac Memphitem lacus fuit, circuitu ccl. M. p. aut ut Mutianus tradit,
ccccl. M.& altitudinis J. paſſ. manu factus, à rege qui fecerat, Mœridis appellatus. Inde
lxxij · Mpaſſ abeſt Memphis, quondam arx Aegypti regũ:unde ad Ammonis oracu/
lum

70 c. PLINII NATVRALIS lum xij. dierum iter eſt, ad ſciſſuram aũt Nili, quod appellauitnus Delta, xv. M. p. Nilus incertis ortus fontibus, ĩt per deſerta& ardentia:& immenſo longitudinis ſpatio ambulans, famach tantũ inermi quæſitu cognitus ſine bellis, quæ cæteras omnes terras inuene re, originẽ(ut Iuba rex potuit exquirere)in monte inferioris Mauritaniæ nõ procul ocea/
no habet, lacu protinus ſtagnante, quẽ uocant Nilidem. Ibi piſces teperiũtut alabetæ ,co
racini, ſiluri, crocodilus quoq;. Inde ob argumentũ hoc Nili ortus creditus, Cæſateæ in Iſeo dicatus ab eo ſpectat᷑ hodie. Præterea obſeruatũ eſt, prout in Mautitania niues im/ bresũe ſatiauerint, ita Nilũ increſcere. Ex hoc lacu profuſus indignatur fluere per hareno ſa& ſqualentia, conditq;ʒ ſe aliquot dierum itinere. Mox alio lacu maiore, in Cæſarienſis
Mauritaniæ gente Maſſæſylũm erumpit,& hominum cœtus ueluti circũſpicit, ijſdẽ ani o
malium argumentis:iterum harenis receptus conditur rurſus xx. dierum deſertis ad pro/ ximos Aethiopas:atq; ubi iterum ſenſerit hominem, proſtlit fonte(ut ueriſimile eſt) illo quem Nigrin uocauere. Inde Aphricã ab Aethiopia diſpeſcens, etiã ſi non protinus populis, feris tamen& beluis frequens, ſyluarumq́; opifex, medios Aethiopas ſecat, cogno minatus Aſtapus.quod illarum gentiũ lingua ſignificat aquam è tenebris profluentem. Inſulas ita innumeras ſpargit, quaſdamc&; tam uaſtę magnitudinis, quanqᷓ; rapida celeri tate, ut tamen dierum v. curſu nõ breuiore tranſuolet: circa clariſsimam earum Meroen,
Aſtabores læuo alueo dictus hoc eſt, ramus aquę ueniẽtis è tenebris: dextero uero Aſtuſapes, quod latentis ſignificationẽ adijcit: Nec ante Nilus, q́; ſe totum aquis cõcordibus
rurſus iunxit, ſic quoq; etiamnum Siris ut ante nominatus per aliquot milia,& in totum ꝛ0
Homero Aegyptus, alijsq; Triton. Subinde inſulis impactus, totidẽ incitatus irritamen tis poſtremo incluſus montibus, nec alibi torrentior, uectus aquis properantibus ad locũ Aethiopũ, qui Catadupiuocantur, nouiſsimo cataracte inter occurſantes ſcopulos non fluere immenſo fragore creditur, ſed tuere. Poſtea lenis& cõfractis aquis, domitac uio/ lentia, aliquid& ſpatio feſſus, multis quamuis faucibus in Aegyptiũ mare ſe euomit. Cer tis tamen diebus auctu magno per totã ſpatiatus Aegyptum, fœcundus innatat terræ. Cauſas huius incrementi uarias prodidere, ſed maxime probabiles, eteſiarum eo tempo
re ex aduerſo flantium repercuſſum, ultro in ora acto mari: aut imbres Aethiopiæ æſti/
uos, ijſdem eteſiis nubila illò ferentibus è reliquo orbe. Timæus mathematicus occultam
protulit rationẽ:Phialam“ fontẽ eius,mergiqʒ in cuniculos ipſum amnem, uapo 5o
re anhelantem fumidis cautibus ubi conditur. Verũ ſole per eos dies cominus facto, ex/ trahi ardoris ui& ſuſpenſum abundare, ac ne deuoret᷑ abſcondi. Id euenire à canis ortu, per introitum ſolis in leonem, cõtra perpendiculum fontis ſidere ſtante, cum in eo tractu abſumantur umbræ: Pleriſq; è diuerſo opinatis largiorẽ fluere, ad ſeptentrionem ſole di ſcedente, quod in cancro& leone euenit, Ideoc; tũc minus ſiccari. Rurſus in Capricornũ & auſtrinum polum reuerſo ſorberi,& ob id parcius fluere. Sed Timæo ſi quis extrahi poſſe credat, umbrarũ defectus ijs diebus& locis ſine fine adeſt. Incipit creſcere luna no ua, quæcunq; poſt ſolſtitium eſt, ſenſim modiceq; cancrũ ſole tranſeunte, abundantiſsi/ me autem leonem. Et reſidit in uirgine, ijſdem quibus accreuit modis. In totum autem re
uocat᷑ intra ripas in libra, ut tradit Herodotus, centeſimo die. Cum creſcit, reges aut præ/ 4⁷
fectos nauigare eo, nefas iudicatũ eſt. Auctus eius per puteos menſuræ notis deprehen/ duntur. Iuſtũ incrementũ eſt cubitorũ xvi. Minores aquæ non omnia rigant, amplio/ res detinent tardius recedendo. Hæ ſerendi tẽpora abſumũt ſolo madente, illæ nõ dant ſitiente. Vtrunqʒ reputat prouincia. In xij. cubitis famem ſentit. in xiij. etiamnum eſurit: xiiij.cubita hilaritatem afferunt: xv. ſecuritatem: xvi. delicias. Maximũ incrementum ad hoc æui fuit cubitorum xviij. Claudio principe: minimumq́; Pharſalico bello, ueluti ne/ cem Magni prodigio quodã flumine auerſante. Cum ſtetere aquæ, apertis molibusad/ mittuntur. Vt quæq; liberata eſt terra, ſeritur. Idem amnis unus omnium nulſas expitat auras. Ditionis Aegypti eſſe incipit à fine Aethiopię Syene:ita uocat᷑ peninſulac. M.p.
8 ambitu
e; 8
111.““]
eexeexewearEengw,
mevaavnnxSperreene
6

18 . ne
8
L M 0
18 ni o
veeaA. SvSEEMHb
HUHIETSORNIAEISIBEIA V 71
ambitu n qua Ceraſtæ ſunt latere Arabiæ,& ex aduerſo inſulæ iiij Philæ, dc. NM. paſſ. a Nili fiſſura, unde appellari diximus Delta: hoc ſpatium ædidit Artemidorus,& in eo ccl.oppida fuiſſe. Iuba cccc. M. paſſ. Ariſtocreon ab Elephantide ad mare dccl. M.p. Eie phantis inſula infra nouiſsimũ cataracten tria. M. p.& ſupra Syenen xvi. M. habitat᷑, nauigationis Regyptiæ finis, ab Alexandria cixxx vi. M. p. In tantũ errauere ſupraſcri/ pti. Ibi Aethiopicę cõueniunt naues. Nanq; eas plicatiles humeris transferũt, quoties ad cataractas uentũ eſt. Aegyptus ſuper cæterã antiquitatis gloriã xx. M. urbiũ ſibi Ama ſe regnante habitata præfert, nunc quoq; multis etiamſi ignobilihus frequẽs:celebrat᷑ ta men Apollinis, mox Leucotheæ,& Dioſpolis magna, eadẽ Thebe portarũ c. nobilis fa 1o ma, Coptos Indicarũ Arabicarũq; merciũ Nilo proximũ emporiũ. Mox Veneris oppi/ dum,& iterum Iouis, ac Tentyris: ifra quod Abydus, Nlemnonis regia& Oſiris tẽplo inclytũ, vij M. d.p. in Lybiã remotũ à flumine. Deinde Ptolemais& Panopolis ac Veneris iterum. Et in Libyco Lycon, ubi montes finiũt Thebaidem. Ab ijs oppida Mercu rij, Alabaſtrũ, canũ,& ſupradictũ Herculis. Deinde Arſinoe,& iã dicta Memphissinter uã& Arſinoiten nomõ: in Libyco turres qu pyramides uocant᷑, Labyrinthus in Moœr ridis lacu nullo addito ligno exædificat:& oppidũ Crialon. Vnũ præterea intus& Ara biæ conterminũ, claritatis magnæ, Solis oppidũ. Alexandria. Cap. x E&ᷓEd iure laudet᷑ in littore Regyptij maris Alexandria, à magno Alexandro cõditain S Africæ parte, ab oſtio Canopico xij. M. p. iuxta Mareotin lacũ. qui lacus antea Ara/ 20 potes nominabat᷑. Wetatus eſt eam Dinochares architectus pluribꝰ modis memorabili ingenio. xv. M. paſſ. laxitate inſeſſa, ad effigiem Macedonicę chlamydis, orbe gyrato la cinioſam, dexteralæuac; anguloſo procurſu, ã tum tamen quinta ſitus parte regiæ dica ta. Mareotis lacus à meridiana urbis parte, euripo è Canopico oſtio mittitur mediterra/ neo cõmercio, inſulas quoq; plures amplexus, xxx. M. paſl. traiectu, dc. am bitu, ut tra/ dit Clau. Cæſar. Alij ſchœnos in longitudinẽ patere Xl. faciũt, ſchœænumq́; ſtadia xxx. ita fieri lõgitudinis cl. M. p. tantundẽ& latitudinis. Iſjt in honore& intra decurſus Nili multa oppida, præcipue quæ nomina dedere oſtijs, nõ omnibus, xi. enim reperiunt᷑, ſu/perq́; quatuor, quæ ipſi falſa ora appellant: ſed celeberrimis ſeptẽ, proximo Alexandriæ Canopico, deinde Bolbitino, Sebẽnitico, Phatnitico, Mendeſico, Tanitico, ultimoq́; Pe 30 luſiaco. Præter ea Butos, Pharbœtos, Leontopolis, Atribis, Iſidis oppidũ, Buſiris. Cynopolis. Aphroditos, Sais, Naucratis, unde oſtiũ quidã Naucraticũ nominãt, quod alij Heracleoticũ, Canopico cui proximũ eſt, præferentes. Arabia. Cap. XI XJLtra Peluſiacũ Arabia eſt, ad rubrũ mare pertinens,& odoriferã illam ac diuitem Vs beatæ cognomine inclytã. Hæc Catabanũ& Esbonitarũ& Scenitarũ Arabũ uocat᷑/ſterilispræter; ubi Syriæ cõfinia attingit, nec niſi Caſio monte nobilis. His Ara/ bes iunguntur, ab oriente Canchlei, à meridie Cedrei, qui deinde ambo Nabatæis. He/ roopoliticus uocatur, alterc; Aelaniticus ſinus rubri maris in Aegyptũuergentis, cl. M. paſluum interuallo inter duo oppida Aelana,& in noſtro mari Gazam.Agrippa a Pelu ſio Arſinoen rubri maris oppidũ,per deſerta cxxv. M.p. tradit· tam paruo diſtat ibi tan/ ao ta rerum naturæ diuerſitas. Syria, Palæſtina, Phœnice. Cap. XII 88 Syria littus occupat, quondã terrarũ maxima,& pluribus diſtincta nominibus, Nanq; Palæſtina uocabat᷑ quà cõtingit Arabas,& Iudæa,& Coele, dein Phqœnice:& quà recedit intus, Damaſcena: ac magis etiamnum meridiana, Babylonia. Et eaddem Me ſopotamia inter Euphratẽ& Tigrin, quaq; tranſit Taurũ, Sophene: citra uero etiã Co magene. Et ultra Armeniã, Adiabene, Aſſyria ante dicta:& ubi Ciliciã attingit, Antio/chia. Longitudo eius inter Ciliciã& Arabiam cccclxx. M. p. eſt. Latitudo à Seleucia Pie ria, ad oppidũ in Euphrate Zeugma, clxxv. M. p. Qui ſubtilius diuidunt, circũfundi Sy/ ria Phœnicen uolunt,& eſſe oram maritimã Syriæ, cuius pars ſit ldumæa& Iudæa, deinde Phœnice, deinde Syria. Id quod præiacet mare totum, Phœnicium appellatur“ b Ipſa

9
22 c. PLINII NATVRALIS
Ipſa gens Phœnicum in gloria magna litterarum inuentionis& ſiderum, naualiumq́ʒ ac
pellicarum artium. A Peluſio Chabrię caſtra, Caſius mons, delubrũ Iouis Caſii, tumu/ lus magni Pompeij, Oſtracine. Arabia finitur à Peluſio lxv. M. paſſuum.
Idumæa- Syria Palæſtina, Samaria, Aſcalo,& zotus, Cæſarea. Cap. XIII
Ox Ildumæa incipit& Palæſtina, ab emerſu Sirbonis lacus, quẽ quidam cl. M. p.
circuitu tradidere: Herodotus Caſio monti applicuit: nũc eſt palus modica. Oppi
ga Rhinocolura,& intus Rhaphea: Gaza,& intus Anthedon: mõs Angaris. Regio per
oram Samaria. Oppidũ Aſcalo liberũ. Azotus: lamnes duæ: altera intus. Ioppe P hœni
cum, antiquior terrarũ inundatione, ut ferunt. Inſidet collem præiacente ſaxo, in quo uin/
culorum Andromedæ ueſtigia oſtendunt. Colitur illic fabuloſa Derceto. Inde Apollo/o
nia, Stratonis turris, cadem Cæſarea, ab Herode rege condita: nunc colonia primma Fla uia, à Veſpaſiano Imperatore deducta. Finis Palæſtines clxxxix. M. paſſ. confinio Ara biæ: deinde Phœnice. Intus autem Samariæ oppida, Neapolis, quod antea Mamortha dicebatur, Sebaſte, in monte altiore Gamala. 1
Iudæa, Galilæa, Uiericho, Emmaus, Lydda, Ioppe. Cap. XIIII
Vpra ldumæam& Samariam Iudæa longe lateq; funditur.Pars eius Syrię iuncta,
Galilæa uocat᷑: Srabiæ uero& Aegypto proxima, Peræa, aſperis diſperſa montibꝰ,
& àcæteris Iudæis Iordane amne diſcreta. Reliqua ludæa diuiditur in toparchias x. quo dicemus ordire: Hiericuntem palmetis conſitã, fontibus irriguam Emmaum, Lyddam,
Ioppicam, Acrabatenã, Gophniticã, Thamniticã, Betholenen, Iephenen, Orinen, in 20
qua fuere Hieroſolyma longe clariſsima urbium orientis non Iudæę modo: Herodium cum oppido illuſtri eiuſdem nominis. Iordanis. Cap. X V.
Ordanis amnis oritur è fonte Paneade, qui cognomen dedit Cæſareæ, de qua dice
mus:amnis amqœnus,& quatenus locorum ſitus patitur, ambitioſus: accolisc; ſe præbens. uelut inuitus Aſphaltitem lacũ dirũ natura petit, à quo poſtremo ebibitur, aquasq; laudatas perdit peſtilentibus mias. Ergo ubi prima cõuallium fuit occaſio, in lacum ſe fundit, quem plures Geneſarãuocant xvi. MI. paſlongitudinis. vi. MI. latitudinis, amo nis circumſeptum oppidis: ab oriente luliade& Hippos à meridie Tarichea, quo nomi/ ne aliqui& lacum appellant, ab occidente Iiberiade, aquis calidis ſalubri.
Aſphaltites. 1
A Sphaltites nihil præter bitumen gignit, unde& nomen. Nullũ corpus animaliam
recipit: tauri cameliq fluitant. Inde fama, nihil in eo mergi. Longitudine excedit c.
M. paſſuum, latitudine maxima xxv. implet, minima ſex. Proſpicit eum ab oriente Ara . S 8 17“ 8.. bia Nomadum, à meridie Macherus; ſecunda quondam arx ludææ ab Hlieroſolymis.
Eodem latere eſt calidus fons medicæ ſalubritatis Qalliroe, aquarum gloriam ipſo nomi
ne præferens. Gens Eſſenorum.(CSap.= 1 B occidente littora Eſſeni fugitant uſq; quà nocent, gens ſola,& in toto orbe præ
ter cæteras mira, ſine ulla ſœmina omni Venere abdicata, ſine pecunia, ſocia palma rum. In diem ex æquo conuenarũ turba renaſcitur, large frequentantibus quos uita le ſos ad mores eorum fortunæ fluctus agitat. Ita per ſeculorum milia(incredibile dictu) 42 b
gens æterna eſt, in qua nemo naſcitur. Tam fœcunda illis aliorum uitæ pœnitẽtia eſt. In fra hos Engadda oppidum fuit, ſecundũ ab Hieroſolymis fertilitate, palmetorumq́; neCap. XVI3ʒo
moribus:nunc alterum buſtum. Inde Maſada caſtellum in rupe,& ipſum haud procul S
Aſphaltite.Et hactenus Iudæa eſt. Decapolis. nhh ei latere Syriæ Decapolitana regio, à numero oppidorũ, in quo non omnes
bv11.,.,‧“
““
Cap. XVIII]
eadem obſeruant. Plurimi tamen Damaſcũ& Opoton riguas amne Chryſorrhoa,
fertilem Philadelphiam, Raphanam, omnia in Arabiam recedentia. Scythopolin antea
Nyſam, à Libero patre, ſepulta nutrice ibi, Scythis deductis. Gaddara Hieromiace præ fluente,& iam dictũ Hippon Dion. Pellã aquis diuitẽ, Galaſam, Canathã. Intercurſant
cingunt;ʒ
c

HISTORIAE LIBER V 73 cinguntqz has urbes tetrarchiæ, regnorum inſtar ſingulæ,& in regna cõtribuuntur, Tra chonitis, Paneas, in qua Cæſarea cũ ſupradicto fonte, Abila, Arca, Ampeloeſſa, Gabe. Tyrus& Sidon. 8 Cap. xiα△ J Inc redeundũ eſt ad orã atq; Phœnicen. Fuit oppidũ Crocodilon, eſt flumen: me/Wu] H moria urbiũ. Dorũ, Sycaminũ, promontoriũ Carmelũ,& in monte oppidũ eodẽ nomine, quõdam Ecbatana dictũ. Iuxta Getta, lebba. Riuus Pagida ſiue Belus, uitri fer/ tiles harenas paruo litori miſcẽs. Ipſe e palude Cendeuia à radicibus Carmeli profluit. Iu xta colonia Claudij Cæſaris Ptolemais, quæ quondã Ace. Oppidũ Eedippa. Promon/ torium album. TVytus quõdam inſula, præalto mari ſeptingentis paſſib. diuiſa, nũc uero 11 10 Alexadri oppugnantis operibus cõtinens, olim partu clara urbibus genitis. Lepti, Vti/ ca,& illa Romani imperij ęmula, terrarũ orbis auida, Carthagine, etiã Gadibus extra or bem cõditis. Nunc ois eius nobilitas conchylio atq; purpura cõſtat. Circuitus Xix. M. p. eſt; intra Palætyro incluſa. Oppidũ ipſum xxij. ſtad. obtinet. Inde Euhydra, Sarepta,&
Ornithon oppida:& Sidon attifex uitri, Thiebarumq́; Bœotiarum parens.
1 Mons Libanus. 1ö“
A Tergo eius mons Libanus orſus, mille quingẽtis ſtad. Simyram uſq; porrigitur,
quà Ccele Syria cognominatur. Huic par, interiacẽte ualle, mons aduerſus Antili/ banus obtenditur, quondam muro coniunctus. Poſt eum introrſus Decapolitana regio eſt, prædictæq; cum ea tetrarchiæ,& Palæeſtinæ tota laxitas. At in ora etiamnum ſubie/20 cta Libano⸗ fluuius Magoras: Berytus colonia, quæ felix Iulia appellatur. Leontos oppi dum, flumẽ Lycos. Palæbyblos, fumẽ Adonis. Oppida Byblos, Botrys, Gigarta, Trie/ ris, Calamos, Pripolis, quam Tyrij& Sidonij& Aradij obtinent. Orthoſia, Eleutheros flumen, Oppida, Simyra, Marathos, contraq́; Aradum Antarados ſeptem ſtadiorum oppidum& inſula cc. paſſus acontinente diſtans. Regio in qua ſupradicti deſinunt montes:& interiacentibus campis, Bargylus mons incipit. Hinc rurſus Syria, deſinente Phœnice. Oppida Carne, Balanea, Paltos, Gabale: promontoriũ, in quo Laodicea libe ra, Dioſpolis, Heraclea, Charadrus, Poſidium. 8 Syria Antiochena. Gap. t Einde promontoriũ Syriæ Antiochenæ. Intus ipſa Antiochia libera, Epidaphnes 30 D cognominata, Oronte amne diuiditur. In promontorio aũt Seleucia libera, Pieria appellata. Caſius mons. 8 Cap. XXII Vper eam mons codẽ quo alius noſe, Caſius. Cuius excelſa altitudo quarta uigilia S orientẽ per tenebras ſolem aſpicit: Breui circũactu corporis, diem noctemq́; pariter oſtendens. Ambitus ad cacumẽ xix. M. p. eſt, altitudo per ditectũ iiij. At in ora amnis Orõtes.natus inter Libanũ& Antilibanum, iuxta Heliopolin. Oppidũ Rhoſos,& à ter go portæ quæ Syriæ appellantur, interuallo Rhoſiorũ montiũ& J auri. In ora oppidũ Myriandros, mons Amanus in quo oppidũ Bomitæ. Ipſe ab Syris Ciliciam ſeparat1“““ E1111 N[Vnc interiora dicantur. Cœele habet Apamiã, Marſya amne diuiſam à Nazerino 40£‿ N rum tetrarchia. Bambycen, quæ alio nomine Hierapolis uocatur, Syris uero Ma/gog. lbi prodigioſa Atargatis, Græccis aũt Detceto dicta, colitur. Chalcidem cognominatã ad Belum, unde regio Chalcidene fertiliſſima Syriæ:& unde Cyrreſtica, Cyrrum:
Gazatas, Gindarenos, Gabenos, tetrarchias duas, quæ Granucomatæ uocantur, Hemiſenos, Hylatas. Ituræorum gentem,& qui ex ijs Bætarreni uocãtur, Mariãmitanos. Te trarchiam quæ Mammiſea appellatur, Paradiſum, Pagras, Pinaritas, Seleucias præter
iam dictam duas, quæ ad Euphraten,& quæ ad Belum uocantur, Carditenſes. Reliqua autem Syria habet, exceptis quæ cum Buphrate dicentur, Arethuſios, Bercenſes, Epiphanenſes. Ad orientẽ Laodicenos, qui ad Libanum cognominantur, Leucadios, La- 3
riſſæos, ꝑræter tetrarchias in regna deſcriptas barbaris nominibus xviii.
1 ½ Euphrates
111u.A“
areeeeergre
en
49

c. PEINII NATVRALIS
74
niæ maioris Caranitide, ut prodidere ex ijs qui proxime uiderunt, Domitius Cor/ pulo in monte Aba, Licinius Mutianus ſub radicibus montis quẽ Capoten appellant, ſupra Simyram xij. Mp. initio Pyxirates nominatus. Fluit Derxenẽ primũmox Anae tiam, Armeniæ regiones à Cappadociaexcludens. Dalſcuſa abeſt à Simyralxxv. p. Inde nauigatur Paſtonam. NM. p. Melitenen Cappadociæ lxxiiij. M. p. ſlegiam Arme
niæ x. M. p. acceptis Huminibus Lyco, Arſania, Arſano. Apud Elegiam occurrit ei Tau/
tus mõs, nec reſiltit quanq; xij. M. ꝑ. latitudine præualens. Omirram uocant irrumpen/ læua, Merorum dictam regionem triſchœna menſura, dextrac Comagenem diſtermi nat, pontis tamen etiam ubi Taurum expugnat patiens. Seneehg qdociæ, cutſum ad occaſum ſolis agit. Primo hunc illimpugnatus curſum I' aurus aufert: uictusc;& abſciſus ſibimet: alio modo uincit, ac fractum expellit in meridiem.Ita natur dimicatio illa æquatur, hoc eunte quòuult illo prohibenteire qua uelit Icataractis iterũ nauigatur: xl. W.p. inde Comagenes Arabia ſupradicta habet oppi/ da, Edeſſam, quæ quondam Antiochia dicebatur, Calliroen àfonte nominatam, Car/
ras dade Craſſi nobiles. lungitur præfectura Meſopotamiæ, originem à Syris trahens, in qua Anthemuſia& Nicephorium oppida. Mox Arabes, qui Rhetaui uocantur: ho⸗,
rum caput Singara.&½ Samoſatis aũt latere Syriæ, Marſyas amnis influit. Gingla Co/ 29
magenem finit, Merorum ciuitas incipit. Oppida alluũtur Epiphania& Antiochia, qug
ad Buphraten uocantur. Item Zeugma lxxij. M. p. à Samoſatis, tranſitu Euphratis nobile. Ex aduerſo Apamiam Seleucus, idem utriuſcq conditor, põte iunxerat. Qui cohæ/ rent Meſopotamiæ: Rhoali uocãtur. At in Syria oppida, Europum, Thapſacum quondam nunc Amphipolis, Arabes Scenitæ: Ita fertur uſq; Vram locum, in quo conuerſus
ad orientem, relinquit Syriæ Palmyrenas ſolitudines, quæ uſq; ad Petram urbem,& re
gionem Arabiqæ felicis appellatæ, pertinent. 89 Palmyra. Cap. XXVY P Almiraurbs nobilis ſitu, diaitijs ſoli& aquis amcenis, uaſto undiq; ambitu hare/
F'nis includit agros: ac uelut terris exempta à rerum natura, priuata ſorte inter duo im 0
à Seleucia Parthorum, quæ uocatur ad Tigrin dæxxvij. M. p.& proximo uero Syriæ littore ducentis quinquagintaduobus milibus,& à Damaſco uigintiſeptem propius.
peria ſumma, Romanorõ Parthorũq;,& prima in diſcordia ſemper utrinq cura, abeſt
Hierapolis. Cap. 8
FNra Palmiræ ſolitudines, Stelendena regio eſt, dictæqó; iam Hierapolis, ac Bergœxa,
& Chalcis. Vtra Palmiram quoq; ex ſolitudinibus ijs aliquid obtinet Hemeſa, item Flatium, dimidio propior Petræ ć; Damaſcus. Aſura aũt proxime eſt Philiſcum, oppidum Parthorum ad Euphratem: ab eo Seleuciam dierum decem nauigatio, totidemq́;
ferẽ Babylonem. Scinditur Euphrates à Zeugmate lxxxiij. M. p. circa uicum Maſſicen. Et büa ſæua in Meſopotamiam uadit per ipſfam Seleuciam, circa eam præfluenti infu/ 4
ſus Tigri. Dexteriore autem alueo Babylonem, quondam Chaldææ caput, petit, medi/ amqT; permeans item quam Otrin uocant, diſtrahitur in paludes. Increſcit autem& ipſe
Nili modo ſtatis diebus, paulum differens, ac Meſopotamiam inundat ſole obtinente
uiceſimam partem cancri. Minui incipit in uirgine,& ſeone tranſgreſſo. In totum uerote meat in uigeſimanona parte uirginis. 1““ Cilicia& adiunctæ gentes Iſauricæ, Homonadum, Piſidia, Lycaonia, Pam/ 1.““ phylia, Taurus mons, Lycia. Cap. XXVII. Sas redeamus ad oram Syriæ. cui proxima eſt Cllicia. Flumẽ Diaphanes, mons Cro codilus, portæ Amani montis. Flumina, Andricus, Pinarus, Lycus, ſinus Iſſicus. Oꝑp 1 pidum
E de Euphrate hoc in loco dixiſſe aptiſſimum fuerit. Oritur in praæfectura Arme,
5 9
tem, mox ubi perfregit, Euphratem, ultra quoqʒ ſaxoſum ac uiolentum. Arabiam inde cw
Eaa]
arreevxvxxxexvneeeeevepeererarwvenzen weereenvrsrgeen.

11..*“*“
rieaer weerrerreran wr-eeverrvvxnSee nneaveveerwerrerenveere
reeeaeengneeveeen
e1u.“.“]
—
HISTORIAE LIBEB V 75
Pidum Iſlos, inde Alexandria fumen Chlorus, oppidũ Aegæ liberũ, amnis Pyramus. portæ Ciliciæ: oppida, Mallos, Magarſos,& intus Tarſos. Eampi Kleij: oppida Caſſi polis, Mopſos liberũ Pyramo impoſitũ, Thynos, Zephyriũ, Anchiale. Amnes Saros. Cydnus Tarſum liberã urbẽ procul à mari fecans. Regio Celẽdiritis ci oppido. Locus Nymphæũ, Solcæ C llicij nũc Põpeiopolis, Adana, Cybira, Pinara, Pedalie, Halix, Ar ſenoe, Tabæ, Doron. Juxtaq; mare Corycos, codẽ noĩe oppidũ& portus et ſpecus. Mox flumen Calicadnus. Promontoriũ Sarpedon: oppida Olme, Myle, promontoriũ& op/ pidũ Veneris. à quo proxime Cyprus inſula. Sed in cõtinenti oppida, Myãda, Anemu rium, Coraceßũ, finisqʒ antiquus Ciliciæ Melas amnis. Intus aũt dicendi Anazarbeni,
lo qui nũc Cæſarauguſtani, Caſtabala. Epiphania quæ antea Eniãdos, Eleuſa, ſconiũ. Se/
leucia ſupra amnẽ Calicadnum Trachiotis cognoſe, à mari relata, ubi uocabat᷑ Hormia. Præterea intus flumina, iparis. Bõbos, Paradiſus. Mons lmbarus. Ciliciæ Pam phyliã omnes iunxere neglecta gente lſaurica: oppida eius intus Iſaura, Clibanus, Lalalſis:de/ currit autem ad mare Anemurij regione ſupradicti. Simili modo omnibus qui eadem cõpoſuere, ignorata eſt contermina illi gens domonadũ, quorum intus oppidum Ho/ mona. Cætera caſtella xliiij. inter aſperas cõualles latent. Inſident uerticẽ Piſidę, quondã Solymi appellati, quorum colonia Cæſarea, eadẽ Antiochia. Oppida Oroanda, Saga/leſſos. Nos includit Lycaonia in Aſtaticã iuriſdictionẽ uerſa, cum qua cõueniunt Philo/ meliẽſes, Tymbriani, Leucolithi, Pelteni, Dyriẽſes. Datur& tetrarchia ex Lycaonia, quæ
20 patte Galatiæ contermina eſt, ciuitatũ xiiij. urbe celeberrima lconio. Ipſius Lycaoniæ ce/
lebrantur Iembaſa in Tauro, Sinda in cofinio Galatiæ atc Cappadociæ. Alatere aũt eius ſuper Pamphyliã ueniunt Thracũ ſoboles, Milyæ, quorũ Aricanda oppidũ. Pam/ Pphylia ante Mopſopia appellata. Mare Pamphyliũ Cilicio iungit᷑. Oppida eius Side,& in monte Aſpendũ, Plantaniſtus, Perga: Promõͤtoriũ Leucolla. Mons Sardemiſus, am nis Eurymedõ iuxta Aſpendũ fluẽs: Cataractes. iuxta quẽ Lyrneſus& Olbia:ultimac; eius oræ Phaſelis. Iunctum ei mare Lycium eſt, gensq; Lycia, unde uaſtus ſinus. Taurus mons, ab Bois ueniens littoribus, Chelidonio promontorio diſterminat. Immenſus ipſe,& innumerarũ gentium arbiter, dextero latere ſeptentrionalis, ubi primum ab Indi/ co mari exurgit, leuo meridianus,& ad occaſum tendens: mediãc; diſtrahens Aſiam, ni
30 ſiopprimenti terras occurrerent maria. Reſilit ergo ad ſeptentriones, flexusq; immen/
ſum iter quærit, uelut de induſtria rerum natura ſubinde æquora opponente, hinc Phoœ nicium hinc ponticum. illinc Caſpium& Hyrcanium, contrach Mgoticũ lacum. Torque tur itac colliſus inter hæc clauſtra,& tamẽ uictor, flexuoſus euadit uſq ad cognata Ri/ phæorum montiũ iuga, numeroſis nominibus& nouis quacũq; incedit inſignis: Imaus prima parte dictus mox Emodus. Paropamiſus, Circius, Chambades. Pharphariades, Choatras, Oreges, Oroãdes, Niphates, Taurus. Ate; ubi ſe quoq; exuperat, Caucaſus: ubi brachia emittit, ſubinde tentãti maria ſimilis Sarpedon, Coraceſius, Cragus, iterũc; Taurus:etiam ubi dehiſcit, ſec; populis aperit, Portarum tamen nomine unitatẽ ſibi uin dicans, quæ alibi Armenia., alibi Caſpiæ, alibi Ciliciæ uocantur. Quinetiam confractus,
40 effugiens quoq; maria, plurimis ſe gentium nominibus hinc& Illinc implet: à dextra
yrcanus, Caſpius: a læua Pariedrus, Moſchicus, Amazonicus, Coraxicus, Scythicus appellatus. In uniuerſum uero Græce Ceraunius. In Lycia igitur, à promontorio eius oppidum Simena, mons Chimęra noctibus flagrans, Hephæſtium ciuitas. et ipſa ſæpe flagrãtibus iugis. Oppidũ Olympus ibi fuit. nũc ſunt montana, Gage, Corydalla, Rhodiopolis. uxta mare Lymira cũ amne, in quẽ Arycandus influit,& mõs Maſſycites, An driaca iuitas, Iyra. Oppida, Apyre,& Antiphiellos, quæ quondam Habeſſus, atq; in receſſu Phellus. Deinde Pyrrha, itemq́; Nanthus à marixv. M paſſuum flumenqʒ; eo/ dem nomine. Deinde Patara, quæ prius Sataros,& in monte Sydima. Promontorium Eragus. Vltra par ſinus priori. lbi Pinara,& quæ Lyciam finit Telmeſſus. Lycia quon/ 1 2 dam

76 c. PLINII NATVRALIS
qdam lx.oppida habuitnũſc xxxvi. habet. Ex his celeberrima prætet ſupra dicta Canas, Candyba ubi laudatur Oenium nemus. Podalia, Choma præfluente Adeſa, Cyane, Aſcandalis, Amclas, Noſcopium, Jlos, Telandrus. Cõprehendit in mediterraneis Ca/ Paliam cuius tres urbes, Oenoanda, Balbura, Bubon. Aà Telmeſſo Aſiaticum mare ſiue Carpathiam,& quæ proprie uocatur Aſa. In duas eam partes Agrippa diuiſit. Vnam incluſit ab oriente Phrygia& Lycaonia, ab occidente Qegeo mari, à meridie Aegyptio. à ſeptentrione Paphlagonia. Huius longitudinẽ cccclxx M. ꝑ. latitudinem cec. M. fecit. Alterã determinauit ab oriente Atmenia minore, ab occidente Phrygia. Lycaonia, Pam phylia, à ſeptẽtrione prouincia Pontica, 3 meridie mari Pamphylio, longã dxxv. M p.
ſatam cccxxv. M. In proxima ora Caria eſt, mox lonia, ultra eam Aeolis. Caria mediæ 10
Dotidi circunfunditur, ad mare utroq; latere ambiens.In ea Promontorium Pedalium. Amnis Glaucus deferẽs Telmelſum. Oppida Daædala, Orya fugitiuorũ. Flumẽ Axon, oppidum Calydna. Indus fluuius. Cap. XXVIII Aö Mnis Indus in Cybiratarum iugis ortus, recipitlx perennes fluuios, torrentes ue A ro amplius c.oppidũ Caunos liberum, deinde Pyrnos. Portus Creſſa, à quo Rho dus inſula xx. M. locus Loryma. Oppida Thyſanuſa, Paridiõ, Larymna. Sinus Thym nias. Promontotiũ Aphrodiſtas. Oppidum Hyda. Sinus ſchœnus. Regio Bubaſſus. Oppiqum fuit Acanthus, alio nomine Dulopelis. Eſt in promontorio Gnidos libera, Triopia, qein Peguſa& Stadia appellata. Ab ca Doris incipit, ſed prius terga.& medi/
tetraneas iuriſdictiones indicaſſe cõueniat. Vna appellatar Oybiratica. pſum oppidum 20
Phrygiæ eſt. Conueniunt eò xxv. ciuitates, Laodicea, pawia, Ionia, Epheſus. Cap. XXX
8 Elcbertima urbe Laodicea. Impolita eſt Lyco flumini- ſatera alluentibus Aſopo& C
apro, appellata primo Dioſpolis, dein Rhoas. Reliqui in eo cõuentu quos nomi nare nõ pigcat. Hlydrelitæ, Thewiſones, Heropolitæ: Alter conuentus à Synnada accipit nomẽ. Cõueniunt 1 Appiani, Cercopeni, Dorylei, Midæi, lulienſes,& reliqui ignobhles populi xv. Tertius Apamiam uadit ante appellatam Celænas, dein Cibo
ton. Sita eſt in radice mõtis Signia, circũuſa Marſya, Obrima, Orga, fluminib. in Maæ/
andrum cadẽtibus. Marſyas ibi redditur, ortus ac paulo mox cõditus; ubi certauit tibiarum canta cum Apolline, Aulocrenis: ita uocatur cõuallis x. MI. p. ab Apamia, Phrygiã z0.
petentibus Ex hoc conuentu deceat nominare Metropoli tas, Dionyſopolitas, Suphorbenos, Acmonenſes, Peltenos. Silbianos. Reliqui ignobiles ix. Doridis in ſinu, Leucopo lis, Amaxitos, Elæus, Euthene. Dein Cariæ oppida, Pitaiũ, tutanæ, Halicarnaſſus: ſex oppida concributa ci ſunt amagno Alexãdro. Theangela, Sibde, Medmaſſa, Euraniũ, Pedaſum, Telmeſſum. Habitatur inter duos ſinus, Ceramicũ& Iaſiũ. Inde Myndos,&
ubi fuit Palæmyndus, Nariãdus. NMapolis, Cariãda. Termera libera, Bargyla& à quo
ſinus Jaſius,oppidum IJaſus. Caria interiorum nominum fama prænitet: quippe ubi ſunt
oppida, Mylala libera, Antiochia, abi fuere Seminethos& Cranaos oppida, nunc eam
circũſuunt Mæãder& Moſſinus Fuit in eo tractu et Męandropolis. Eſt Eumenia Clu dro flumivi appoſita, Glaucꝰ amnis, Lyſias oppidũ& Orthoſia, Berecynthius tractus, Nyſa, Trallis, eadẽ Euanthia& Seleucia& Antiochia dicta. Alluitur Eudone amne, per
funditur Thebaide. Quidã ibi Pygmæos habitaſſe tradunt. Præterea ſunt Thydonos, Pyrtha, Eurome, Neraclea, Amyzon, Alabãda libera. quæ cõuentum eum cognomina uit: Stratonicæa libera, Hynidos. Ceramus, Trœzene, Phorontis. Lõginquiores eodem diſceptant foro, Othronienſes, Halydienſes, ſeu Aippivi, Xyſtiani, Hydillenſes, Apolloniatæ, Trapezopolitæ, Aphrodiſiẽſes liberi. Præter hæc ſunt Coſcinus, Harpaſa appoſita HHuuio Harpaſo, quo& Trallicon cũ fuit allucbatur. Lydia autem perfuſa flexuoſi amnis Mæãdti recurſibus, ſuper Ioniam procedit. Phrygiæ ab exortu ſolis uicina, ad ſeptentrionem Myſiax, meridiana parte Cariam amplectens, Mæonia ante appellata.
G.“ B“ Celebratut
e.
rexeeveneegreöʒ“]
e
————VgggngööB

vnexee veeveervenereeeene10
20
30
HISTORTIAE LIBER Vv 77
Celebratut maxime Sardibus in latere Tmoli montis, qui ante Timolus appellabatur, uitibus conſitus,& ex eo profluente Pactolo eodemq́; Chryſorrhoa, ac fonte Tarne: à Mæonijs ciuitas ipſa Hyde uocitata eſt, clara ſtagno Gygeo. Sardiana nunc appellatur ea iuriſdictio. Conueniuntq; in eam extra prædictos, Macedones Cadueni, Loreni, Phi ladelpheni,& ipſi in radice Tmoli Cogamo flumini appoſiti Mæonij, Tripolitani: ijdẽ & Antoniopolitæ Męandro alluunt᷑: Apollonohieritæ, Myſotmolitę,& alij ignobiles, Ionia ab Iaſio ſinu incipiens, numeroſiore ambitu littorum flectit᷑. In ea primus ſinus Ba ſilicus, Poſideum promõtoriũ& oppidum, oraculum Brãchidarũ appellatũ, nunc Didy mxæi Apollinis, à littore ſtad. xx. Et inde cxxx. Miletus Ioniæ caput, Lelegeis ante& Fi tyuſa et Anactoria nominata, ſuper lxxx. urbium per cuncta maria genitrix: nec fraudã/ da ciue Cadmo, qui primus proſam orationem condere inſtituit. Emnis Mæander ortus è lacu in monte Aulocrene, plurimisq́; affuſus oppidis,& repletus fluminib. crebris ita ſinuoſus flexibus, ut ſæpe credatur reuerti, Apamenã primũ peruagatur regionem, mox Eumeneticã, ac dein Bargylleticos cãpos: poſtremo Cariã placidus, omnesq́; eos agros fertiliſſimo rigans limo, ad decimũ à Mileto ſtadiũ lenis illabitur mari. Inde mõs Latmus. Oppida, Heraclea montis eius, cognoĩs caricæ, Myuùs, quod primo condidiſſe Iones narrãtur, Athenis profecti, Naulochum, Priene. In ora quæ Trogilia appellatur, Geſſus amnis.Regio omnibus Ionibus ſacra,& ideo Panionia appellata. Iuxta fugitiuis conditum(uti nomen indicio eſt) Phygela, fuit& Maratheſium oppidum. Supra hæc Magneſia Mæandri cognoie inſignis, à Theſſalica Magneſia orta. Abeſt ab Epheſo xv. M. p. Trallibus eo amplius ccc. antea Theſſaloce& Androlitia nominata,& litto/ ri appoſita, Deraſidas inſulas ſecũ abſtulit mari. Intus& Thyatira alluitur Lyco, Pelo/pia aliquãdo& Euhippa cognominata. In ora autem Mantsum, Epheſus Amazonũ opus, multis ante expetita nominibus: Alopes cum pugnatũ apud Troiã eſt, mox Orty gia& Morges uocata eſt, et Smyrna cognomine Trachea,& Samotnion,& Ptelea. At tollitur monte Pione. Alluitur Cayſtro in Cylbianis iugis orto, multosq́; amnes deferen te&ſtagnũ Pegaſeum, quod Phyrites amnis expellit. Ab his multitudo limi eſt, qua ter ras propagat, medijsq; iam cãpis Syrien inſulam adiecit. Fons in urbe Callippia,& tem plum Dianæ cõplexi è diuerſis regionib. duo Selinuntes. Ab Epheſo Manteaum aliud Colophoniotum,& intus ipſa Colophon, Haleſo affluente. Inde Apollinis Ciarij pha/num Lebedos:fuit& Notium oppidum. Promontorium Coryceon, mons Mimas ccl. M. p.excurrens, atq; in continentibus campis reſidẽs. Quo in loco magnus Alexander intercidi planiciẽ eam iuſſerat. vij. M. d. p. logitudine, ut duos ſinus iungeret, Erythrasc; cum Mimante circumfunderet. Iuxta eas fuere oppida Pteleon, Helos, Dorion: nunc eſt Aleon Hluuius, Corinæum Mimantis promontoriũ, Clazomene, Parthenie,& Hip/ pi, Chytophoria appellatæ cum inſulæ eſſent, Alexander idem per duo ſtadia continẽti adnexuit. Interiere intus Daphnus& Hermeſia,& Sipylum, quod ante Pantalis uo cabatur, caput Mæoniæ, ubi nunc eſt ſtagnum Sale: ob id& Archæopolis ſubſtituta Si pylo,& inde illi Colpæ,& huic Lebade. Regredientibus inde abeſt xij. M. p. ab Ama/ zone condita, reſtituta ab Alexandro, in ora Smyrna, amne Melete gaudens non procul orto. Montes Aſiæ nobiliſsimi in hoc tractu ferè explicãt ſe, Maſtuſia à tergo Smyr næ& Termetis Olympi radicibus iunctus. Is in Dracone deſinit, Draco in Tmolo, Tmolus in Cadmo, ilſe in Tauro. ASmyrna Hermus amnis campos facit,& nomini ſuo adoptat᷑. Oritur iuxta Dorilaum Phryxgiæ ciuitatem, multos que colligit Huuiosinter quos Phrygem, qui nomine genti dato, à Caria eam diſterminat, Hyllum& Cryon,& ipſos Phrygiæ, Myſiæ, Lydiæ amnibus repletos. Fuit in ore eius oppidum Temnos: nunc in extremo ſinu Myrmeces ſcopuli, oppidum Leuce in promontorio quod inſula fuit, finis que Ioniæ Phocæa. Smyrnæum conuentum magna pars Aecoliæ quæ mox dicetur, frequentat: præter que Macedones Hyrcani cognominati8 3& Ma

78 c. PELINII NATVRALIS
& Magnetes à Sipylo. Epheſum uero alterum lumen Aſiæ remotiores conueniunt Cæ ſarienſes, Metropolitæ, Cylbiani, inferiores& ſuperiores Myſomacedones, Maſtauren ſes, Brullitæ, Dypæpeni, Dioshieritæ. Aeolis, Troas, Pergamus. Cap. xxx¼ Eolis proxima eſt, quondam Myſia appellata,& quæ Helleſpõto adiacet TFroas. Ibi à Phocæa, Aſcanius portus, dein fuerat Lariſſa, ſunt Cyme, Myrrhine, quæ Se baſtopolim ſe uocat:& intus Aegæ, Attalia, Poſſidea, Neon tichos, Temnos. In ora aũt Titanus amnis,& ciuitas ab eo cognominata. Fuit& Grynia, nunc tantum portus ſoli. inſula apprehenſa. Oppidum Elea,& ex Myſia ueniens 8e amnis. Oppidum Pita/ ne, Canaius amnis. Intercidère Cane, Lyſimachia, Atarnea, Carene, Ciſthene, Cilla, Co cillum, Thebæ, Aſtyre, Chryſa, Palæſcepſis, Gergithos, Neandros: nunc eſt Perperẽne co ciuitas, Heracleotes tractus. Coriphas oppidum, amnis Grylioſolius. Regio Aphrodiſias, quæ antea Politiceorgas. Regio Scepſis. Flumen Euenũ, cuius in ripis intercidère Lyr neſos& Miletos.In hoc tractu Ida mons.Et in ora quæ ſinum cognominauit& cõuen/ tum, Adramytteos olim Pedaſus dicta. Hlumina Aſtron, Cormalos, Eryanos, Alaba, ſtros, Hieros ex Ida. Intus mons Gargara eodẽq́; nomine oppidũ. Rurſus in littore An tandros, Edonis prius uocata, deinde Cimmeris,& Aſſos, eadem Apollonia. Fuit& Pa, lamedium oppidum. Promontoriũ Lecton diſterminãs Geolida& Troada. Fuit& Po lymedia ciuitas,& Cryſſa,& Lariſſa alia. Sminthcũ templum durat. Intus Colone inter cidit, deportata Adramytteũ negocia. Apolloniatæ à Rhyndaco amne, Ereſſij, Miletopolitæ, Pœemaneni Macedones, Aſchilacæ, Polichnæi, Pionitæ, Cilices, Mandagande/ ²0 ni:in Myſia Abrettini,& Helleſpontij appellati,& alij ignobiles. Troadis primus locus Amaxitus, dein Cebrenia: Ipſaq́; Troas Antigonia dicta, nunc Alexãdria, colonia Ro. Oppidum Nec. Scamander amnis nauigabilis,& in promõtorio quondã Sigæum oppidum. Dein portus Achæorũ in quem influit Xanthus Simoenti iunctus, ſtagnumI; prius faciens Palæſcamãder. Cæteri Homero celebrati, Rheſus, Heptaporus, Careſus, Rhodius ueſtigia non habent. Granicus diuerſo tractu in Propontida fluit. Eſt tamẽ& nunc Scamãdria ciuitas parua, ac M. d. ꝑ. remotũ à portu Ilium immune, unde omnis re, rum claritas. Extra ſinũ ſunt Rhetea littora, Rheteo& Dardanio& Arisbe oppidis ha/bitata.Fuit& Achilleon, oppidũ iuxta tumulum Achillis conditũ à Mitylenæis,& mox Athenienſibus/ ubi claſsis eius ſteterat. In Sigæo fuit& Aeantium à Rhodijs conditum 30 in altero cornu, Aiace ibi ſepulto xxx. ſtad. interuallo à Sigæo,& ipſo in ſtatione claſſis ſuæ. Supra Aeolida& partẽ Troadis in mediterraneo eſt, qug uocatur Teuthrania, quã Myſi antiquitus tenuere. Ibi Caicus amnis iam dictus oritur. Gens ampla per ſe, etiam cum totũ Myſia appellaretur. In ea Pioniæ, Andera, Dale, Stabulũ, Coniſiũ, Tegium, Balcea, Tiare, Teuthranie, Sarnaca, Haliſerne, Lycide, Partheniũ, Thymbre, Oxiopũ, Lygdanum,&pollonia, longec; clariſſimũ Aſiæ Pergamũ, quod intermeat Selinus, prę Hluit Cetius profuſus Pindaſo monte. Abeſt haud procul Elea, quã in littore diximus. Pergamena uocatur eius tractus iuriſdictio. Ad eam cõueniũt T hiatyreni, Mygdones, Moſſini, Bregmẽteni, Hieracomitę, Perpereni, Tyareni, Hierapolẽſes, Harmatopolitcga, Attalenſes, Pantaenſes, Apollonidienſes, aliæq; inhonoræ ciuitates. à Rheteo Darda 44 nium oppidum paruum abeſt ſtad. xx. Inde xviij. M. promõtoriũ Trapezæ. unde pryẽy mum concitat ſe Helleſpontus. Ex Aſia interijſſe gẽtes tradit Eratoſthenes Solymorũ6 Lelegum. Bebrycum, Colycantiorũ, Itepſedorũ. Iſidorus Arimos,& Capretas, ubiſit Apamia cõdita à Seleuco rege inter Ciliciam, Cappadociã, Cataoniam, Armeniam. Et. quoniam ferociſſimas gentes domuiſſet, initio Dameam uocatam. Inſulæ ante Aſiam, Pamphyliũ mare, Rhodus, Samus, Chius. Cap. XXXI “ ante Aſiam prima eſt in Canopico oſtio Nili, à Canopo Menelai guberna/ tore(ut ferũt)dicta. Altera iuncta ponte Alexandriæ colonia Cæſaris dictatoris Pharus, quondam diei nauigatione diſtans ab Aegypto, nunc è turri nocturnis ignibus cur
““
hüc e eent ttattitlieitiisissciüacescubähtcüt hdeürcce act üt f 1e uüaih 100 8i0e 12i10 1is0 1üshec 1e77h9h

eexSwenjrwevenen
HIISTORIAEr EIIEIN v 273 ſum nauium regens. Nanq; fallacibus uadis Alexandria, tribus ombino aditur alueis maris, Tegamo, Poſideo, J'auro. In Phœniceo deinde mati eſt ante Ioppen Patia, tota oppidum, in qua obiectã beluæ Andromedam ferũt:& iam dicta Arados, inter quam & continentem I. cubita alto mari(ut autor eſt Mutianus)è fonte dulcis aqua tubo corijs facto, uſque à uado trabitur. Pamphylium mare ignobiles inſulas habet. Cilicium ex quinque maximis Cyprum, ad ortum occaſumq́; Ciliciæ ac Syriæ obiectam, quondam ix. regnorum ſedem. Huius circuitum Timoſthenes ccccxxix. M. d. prodidit. Iſdorus ccclxxv. M. Longitudinem inter duo promontoria, Dinaretum& Acamanta, quod eſt ad occaſum, Artemidorus clxij. d. Timoſthenes cc. uocatam ante Acamantida, Phi10 lonides Ceraſtin, Xenagoras& Aſpeliam,& Amathuſiam,& Macariam, Aſtynomus
Crypton,& Coliniã. Oppida in ea xv. Paphos, Palæpaphos, Curias, Citium, Corinæ/ um, Salamis, Amathus, Lapethos, Solce, Tamaſeus, Epidarũ, Chytri, Arſinoc, Car/
aſiũ, Golgcœ. Fuere& ibi Cinyria, Mariũ, Idaliũ. Abeſt ab Anemurio Ciliciæ l. M.p.
Lare quod prætenditur, uocant Aulona Ciliciũ. n eodem ſitu Elæuſa inſula eſt,& quatuor ante promontorium ex aduerſo Syriæ Clides, rurſus&; ab altero capite Stiria.— tra Neampaphum Hierocepia. Contra Salamina Salaminæ. In Lycio autem mari Illy/ ris, Telendos, Attelebuſſa, Cypriæ tres ſteriles,& Dionyſia prius Caretha dicta. Dein/ de contra Tauri promontoriũ peſtiferæ nauigantibus Chelidoniæ., totidem ab ijs cũ op pido Leucola, Pactyæ, Laſia, Nymphais, Macris: Megiſta cuius ciuitas interijt. Multa20 deinde ignobiles. Sed contra Chimæram Dolichiſte, Chirogylium, Crambuſſa, Rho
ge, Enagora viij. M. p. Dædaleon duæ, Crycon tres, Strongyle,& cõtra Sidyma An tiochi, Glaucumq́; uerſus amnem Laguſa Macris, Didymæ, Helbo, Scope, Aſpis,& in qua oppidũ interijt Telandria, proximaq́; Cauno Rhoduſſa. Sed pulcherrima& li bera Rhodos, circuitu cxxx. M. p. aut ſi potius Iſidoro credimus ciij. habitata urbibus Lindo, Camiro, Ialyſo nunc Rhodo. Diſtat ab Alexandria Aegypti dlxxviij. M. ut Iſidorus tradit:ut Eratoſthenes cccclxix. inilia:ut Mutianus ꝑ. à Cypro clxvi. Vocitata eſt antea Ophiuſa, Aſteria, Rethræa, Trinacria, Corym bia, Pœeſſa, Atabyria ab rege. Deinde Macria,& Oloeſſa. Rhodiorum inſulæ, Carpathus quæ mari nomen dedit: Ca ſos, Achne olim: Niſyros diſtans ab Gnido xij. M. d. Porphyris antea dicta. Et eo/
z0 dem tractu media inter Rhnodum GnidumqT́; Syme. Cingitur xxxvij. M. d. Portus benigne præbet octo. Præter has circa Rhodum, Cyclopis, Peganon, Cordyluſa, Diabe tæ iiij. Hymos, Chalce cum oppido, Seutluſa, Narthecuſa, Dimaſtos, Progne:& à Gnido, Ciſeruſſa, Therionarce, Calydne cum tribus oppidis, Notio, Niſyro, Mende/ tero,& in Arconeſo oppidum Ceramus. In Cariæ ora quæ uocantur Argiæ, numero ui ginti,& Hyetuſſa, Lepſia, Leros. Nobiliſsima autẽ in eõ ſinu Cos, ab Halicarnaſſo quin decim MI. p. diſtans, circuitu c. ut plures exiſtimant Merope uocata. Cosut Staphylus, Meropis ut Dionyſius, dein Nymphæa. Mons ibi Prion,& Niſyron abruptam illi pu/tant, quæ Porphyris antea dicta eſt. Hinc Carianda cum oppido. Nec procul ab Hali/
carnaſſo Pidoſus. In Ceramico autem ſinu Priaponneſos, Hipponneſos, Pſyra, Mya,
40 Lampſemandus, Paſſala, Cruſa, Dyrrhe, Sepiuſſa, Melano: paulumq́; à continente di/
ſtans, quæ uocata eſt Cinædopolis, probroſis ibi telictis àrege Alexandto. Ioniæ ora Aegeas& Corſcas habet,& Icaron de qua dictum eſt: Laden quæ prius Late uocabat᷑, atqʒ inter ignobiles aliquot, duas Camelidas Wlileto uicinas: Mycalen, Trogilias, Tropſilion, Argennon, Scandalion, Samon liberam, circuitu octogintaſeptemn M. paſſuũ: aut ut Iſidorus c. Partheniam primum appellatam, Ariſtoteles tradit, poſtea Dryu/ ſam, deinde Anthemuſam: Ariſtocritus adiſcit Welamphyllum, dein Cypariſsiam: alij Parthenoaruſam, Stephanen. Amnes in ea Imbraſus, Cheſʒus, Ibettes. Fõtes Gigarto; Leucothea. Mons Cercetius. Adiacent inſulæ, Rhypara, Nymphæa, Achillea. Par clari tate ab ea diſtat xcii. WI. pafſuũ, cum oppido Chioslibera, quam Aethaliam Ephorus 8 1 1“ 8 4 Ppriſco

80 c. yLINII NATVRALIS priſco nomine appellat, Metrodorus& Cleobulus Chiam, à Chione nymphas aliqui à niue,& Macrin& Pityuſam. Montem habet Pellenæũ, marmor Chium: circuitu cxxv. M. paſſ. colligit, ut ueteres tradidere. Iſidorus ix.milia adijcit. Poſita eſt inter Samum& Lesbum, ex aduerſo maxime Erythrarũ. Finitima ſunt Thalluſa, quã alij Daphnuſam ſcribũt. Oenuſſa, Elaphites, Euryanaſſa, Arginuſa cũ oppido. Iam hæc circa Epheſum, & quæ Piſiſtrati uocant᷑, Anthinæ, Myonneſos, Diareuſa. In utraq; oppida intercidere. Poroſelene cũ oppido, Cerciæ, Halone, Cõmone, llletia, Lepria,& Rheſperia. Procuſę, Bolbulæ, Phanæ, Priapos, Syce, Melane, Kenare, Siduſa, Pela, Drymuſa, Anydros, Scopelos, Sycuſſa, Marathuſſa, Pſile, Perirheuſa, multæq; ignobiles. Clara uero in alto
Teos cum oppido, à Chio lxxi. M. p. tantundem ab Erythris. Iuxta Smyrnam ſunt Pe
riſterides, Carteria, Alopece, Elæuſſa, Bachina, Pyſtira, Crõmyonneſos, Megale. Ante Troada Aſcaniæ, Plateæ iij. Dein Lamiæ, Plitaniæ ij. Plate, Scopelos, Getone, Artheidon, Celæ. Laguſſæ, Didymæ. Clariſsima autẽ Lesbos, à Chio ſexagintaquinque milia paſſ. Hemerte,& Laſia, Pelaſgia, Aegira, Aethiope, Macaria appellata fuit, octo oppidis inclyta. Ex ijs Pyrrha hauſta eſt mari, Arisbe terrarũ motu ſubuerſa.Antiſſam Methymna traxit in ſeipſam viij.urbibus Aſiæ in xxxvij. M. paſſ. uicina. Et Agamede
obijt& Hiera. Reſtant Ereſos, Pyrrha,& libera Mitylene, annis D. potens. Tota inſula
circuit᷑, ut Iſidorus clxviij. M. p. ut ueteres cæcv. M. Montes habet Lepethymũ Ordy/ mnũ, Maciſtũ, Creonem, Olympũ. A ꝓxima cõtinente abeſt vij. M. d. p. Inſulę appoſi
tæ, Sandalion, Leucæ v. Ex ijs Cydonea cũ fonte calido. Argenuſſę ab Aege iiij. M. p. 20 diſtãt. Dein Phelluſa, Pedna. Extra Helleſpontũ aduerſa Sigæo littori adiacet Tenedus Leucophrys dicta,& Phœnice,& Lyrneſſos. Abeſt à Lesbo lvi. M. p. à Sigęo xij. M. d.
Helleſpontus, Myſia, Phrygia, Galatia, Bithynia, Boſphorus. Cap. XXXII
S
IS deinde ſumit Helleſpontus,& mare incumbit, uorticibus limitẽ fodiens, do
nec Aſiam abrumpat Europæ. Promontorium id appellauimus Trapezam: ab eo x.
M. paſſ. Abydum oppidum, ubi anguſtiæ ſeptem ſtadiorũ. Deinde Percote oppidum, & Lampſacum, antea Pityuſa dictum. Parium colonia, quam Homerus Adraſtiam ap/ pellauit. Oppidum Priapos, amnis&eſepus, Zelia, Propontis, ita appellatur ubi ſe dila
tat mare.Flumen Granicũ, Artace portus, ubi oppidum fuit: Vitra inſula, quã continenti
iunxit Alexander, in qua oppidum Mileſiorũ Cyzicum, antea uocitatum Arconneſos, 30
& Dolionis,& Dindymis, cuius à uertice mons Dindymus. Mox oppida Placia, Ariacos, Scylace, quorũ à tergo mons Olympus, Myſius dictus: ciuitas Oſympena. Amnes Horiſius.& Rhyndacus, ante Lycus uocatus. Otitur in ſtagno Artynia iuxta Miletopo lim, recipit Maceſton& pleroſq; alios, Aſiam Bithyniamq́; diſterminans. Ea appellata
eſt Cronia, dein Theſſalis, dein Maliãde& Strymõis. Hos Homerus Halizonas dixit,
quando præcingitur gens mari. Vrbs fuit immenſa Attuſa nomine, nũc ſunt æv. ciuita,
tes. inter quas Gordiu come, quæ Iuliopolis uocatur,& in ora Daſcylos. Deinde flumen Gebes,& intus Helgas oppidũ, quæ Germanicopolis, alio noĩe Booſcœte, ſicut Apa/
mia quæ nunc Myrlea Colophoniorũ: flumen Etheleũ, antiquus Troadis finis& Myſiæ initium. Poſtea ſinus in quo ſlumen Aſcanium, oppidum Bryllion, amnes Hylas,& 40. Cios cum oppido eiuſdem nominis, quod fuit emporiũ non procul accolentis Phrygiaæ,
8... N 8 2 8. 2 8’. à Mileſtis quidem conditũ, in loco tamen qui Aſcania Phrygig uocabatur. Quapropter
nõ alibi aptius de ca dicat᷑. Phrygia Troadi ſuperiecta, populisc; à ꝓmontorio Lecto ad flumen Etheleũ prædictis, ſeptentrionali ſui parte Galatiæ cõtermina, meridiana Ly
caoniæ, Piſidiæ, Mygdoniæq; ab oriente Cappadociã attingit. Oppida ibi celcberrima
præter iam dicta, Ancyra, Andria, Celænæ, Coloſſæ, Carina, Cotiaion, Cerane, Iconiũ,
Midaion. Sũt autores tranſiſſe ex Europa Myſos.& Brygas,& Thynos, à ꝗbus appel lant᷑ Myſi, Phryges, Bithyni. Simul dicẽdũ uidet᷑& de Pleh quæ ſuperpoſita, agros maiori ex parte Phrygiæ tenet, caputq; quondã eius Gordiũ. Qui partem eam inſedere
Gallorum
BB-—

HISTORIAE ILIBER y 81 Gallorum Toliſtobogi,& Votuti,& Ambitui uocantur: qui Mæoniæ& Paphlagoniæ regionẽ, Trocmi. Prætendit᷑ Cappadocia à ſeptentrione& ſolis ortu, cuius uberrimam partem occupauere Tectoſages, ac Teutobodiaci. Et gentes quidem hæ. Populi uero ac tetrarchiæ omnes numero cxcv. Oppida, Tectoſagum Ancyra, Procmorũ Tauium, Toliſtobogorum Peſinũs. Præter hos: cclebres Attalenſes, Araſenſes, C omenſes, Dioſhieronitæ. Lyſtreni, Neapolitani, Oeandenſes, Selcucenſes, Sebaſteni, Timoniacenſes, Tebaſeni. Attingit Galatia& Pamphyliæ Cabaliã,& Milyas, qui circa Barin ſunt,& Cyllanticum,& Oroandicũ Piſidiæ tractũ. Item Lycaoniæ partẽ Obigenen. Flumina
ſunt in ea præter iam dicta, Sangarium& Gallus, à quo nomen traxere matris deüm ſa cerdotes. Nunc reliqua in ora, à Cio intus in Bithynia Pruſa, ab Annibale ſub Olympo
io condita. Inde Nicæamn Xxxv. M. p. interueniente Aſcanio lacu. Deinde Nicæa in ultimo Aſcanio ſinu, quę prius Olbia:& Pruſa item altera ſub Hippio mõte. Fuere Pythopolis. Parthenopolis. Coryphãta. Sũt in ora ammnes, Aeſius, Bryazon, Plataneꝰ, Areus, Siros, Gendos, qui& Chryſorrhoas. Promontoriũ in quo Megarice oppidum fuit. Inde Cra ſpedites ſinus uocabatur, quoniam id oppidum uelut in lacinia erat. Fuit& Aſtacũ, un/
de& ex eo Aſtacenus idem ſinus. Fuit& Libyſſa oppidum, ubi nũc Annibalis tantũ tu/ mulus, eſt in intimo ſinu Nicomedia Bithyniæ præclara. Leucatas ꝓmontoriũ, quo includit᷑ Aſtacenus ſinus, à Nicomedia xlij. M. d. Rurſusq́; coeũtibus terris anguſtiæ pertinentes uſq; ad Boſphorũ Thraciũ. In ijs Chalcedon libera, à Nicomedia lxxij. d. Pro⸗, 20 ceraſtis antea dicta, dein Compuſa: poſtea Cæcorũ oppidum, quod locũ eligere neſciſſent, ſeptem ſtadijs diſtante Byzãtio, tanto feliciore omnibus modis ſede. Cæterũ intus in Bihynia colonia Apamena, Agrippẽſes, Iuliopolitæ, Bithynion. Flumina, Syriũ, Lapſias Pharmicas, Alces, Orynis, Lylæus, Scopius. Hieras, qui Bichyniã& Galati diſter. minat. Vltra Chalcedona Chryſopolis fuit. Deinde Nicopolis, à qua nomen etiam num ſinus retinet. In quo portus Amyci. Deinde Naulochũ promontorium, Eſtiæ tem plum Neptuni, Boſphorus D. p. interuallo Aſiã Europæ iterũ auferens, abeſt à Chalce/ done xij. M. d. p. Inde fauces primæ viij. M. cl. p. ubi Phinopolis oppidũ fuit. Tenent oram omnẽ Thyni interiora Bithyni. Is finis Aſiæ eſt, populorumq́; cclxxxij qui ad eũ. locum à fine Lyciæ numerant᷑. Spatiũ Helleſponti& Propontidis ad Boſphorũ Thra/
30 cium clxxxviij. Mp. diximus. Aà Chalcedone Sigæũ Iſidorus ccclxij. M. d. p. tradit. Inſulæ in Propontide ante Cyzicũ Elaphonneſus, unde Cyzicenũ marmor. Eadem Neu,ris,& Proconneſus dicta. Sequunt᷑ Ophiuſa,&canthus, Phœbe, Scopelos, Porph yrione, Halone cum oppido. Delphacia, Polydora, Artacæon cũ oppido. Eſt& contra Nicomediam Demonneſos. ltem ultra Heracleã aduerſa Bithyniæ I'hynnias. quam bar/ bari Bithyniã uocant. Eſt& Antiochia,& contra fauces Rhyndaci Besbicos, xviij. M.
circuitus, Eſt& Elæa,& duæ Rhodiuſſæ, Erebinthus, Megale, Chalcitis, Pityodes. C. PLINII SEBCVNDI NATVRaALIS HI/
“. Pontus Euxinus. Caput I.
SoNT vs Euxinus antea ab inhoſpitali feritate Axenos appella 8 tus eſt, peculiari inuidia naturæ, ſine ullo fine indulgentis auidi/ * tati maris. Et ipſe in Europam Aſiamq́; funditur. Non fuerat. ſatis oceano ambilſe terras,& partem earum aucta immanitate abſtuliſſe, nõ irrupiſſe fractis montibus, Calpeq; Africæ auulſa tanto maiora ablorbuiſſe quam reliquerit ſpatia, nõ per Helles pontum Propontida infudiſſe, iterum tertis deuoratis: à BoſNCNCNCEPphoro quoq; in aliã uaſtitatem panditur nulla ſatietate, donecexpatianti lacus à Mæoti rapinã ſuam iungãt. Inuitis hoc accidiſſe terris indicio ſunt tot anguſtiæ, atq; tam parua naturæ repugnantis interualla, ad Helleſpontum octingen/torum

82² ö11“
torum lxxv. paſſ.ad Boſphoros duos, uel bubus meabili tranſitu. Vnde nomen ambobus,& tanquã in diſſociatione germanitas concors. Alitum quippe cantus, canumqʒ la/ tratus inuicem audiuntur: uocis et¹ã humanæ cõmercia inter duos orbes manente collo/ quio, niſi cũ idipſum auferuntuenti. Menſurã Ponti à Boſphoro ad Maæotiũ lacum qui/ dam fecere XIIII.xxx viij. M. d. p. Eratoſthenes c. minorẽ. Agrippa à Chalcedone ad Phaſin. M. Inde Boſphorũ Cimmerium ccclx. MI. Nos interualla generatim pone/ mus comperta in noſtro xuo, quãdo etiã in ipſo ore Cimmerio pugnatũ eſt. Ergo à fau/ cibus Boſphori eſt amnis Rhebas.quẽ aliqui Rhœſum dixerunt. Deinde Pſillis, portus Calpas. Sangarius fluuius ex inclytis. Orit᷑ in Phrygia, accipit uaſtos amnes, inter quos
Tembrogiam& Gallum. idem Sangarius à pleriſcq; dictus Coralius, à quo incipiunt
Maryandini ſinus oppidumq́; Heraclea Lyco flumini appoſitũ. Abeſt à Ponti ore M. ducentis: portus Acone, ueneno aconito ditus. Specus Acheruſia. Flumina Pedopiles, Callich orum, Sonautes. Oppidum Tium, ab Heraclea xx viij. M. paſſ.Pluuius Bilis. Gens Paphlagonum& Cappadocum. Cap. II I quẽ gens Paphlagonia, quam Pylæmeniam aliqui dixerũt, incluſam à tergo V Galatia. Oppidũ Maſtya Mileſiorũ, deinde Cromna. Quo loco Henetos adiſcit
Nepos Cornelius, à quibus in Italia ortos cognomines eorum Venctos ctedi poſtulat.
Seſamum oppidum, quod nunc Amaſtris. Mons Cytorus, à Tio IXiij. M. p. Oppida
Cimolis, Stephane, amnis Parthenius. Promontorium Carambis uaſto excurſu, abeſt
à Ponti oſtio cccxv. M. p. uel ut alijs placuit ccl. M. Tantundem à Cimmerio, aut ut ali⸗ 20
qui maluere cccxij. M. d. Fuit& oppidũ eodem nomine,& aliud inde Armine, nũc eſt co
lonia Sinope à Cytoro clxiiij. M. Humen Varetum. Gens Cappadocum. Oppidũ Gaziura& Gazelum. Amnis Halys, à radicibus Tauri per Cataoniam Cappadociamq́; decurrens. Oppida Gangre, Cariſſa: Amiſum liberũ, à Sinope cxxx. M. p. Eiuſdemq́; nominis ſinus tanti receſſus, ut Aſiam penè inſulam faciat, cc. VI. paſſ. haud amplius per continentem ad Iſsicum Ciliciæ ſinum. Quo im omni tractu proditur, tres tantũ gentes Græcas iure dici, Doricam, Ionicã, Aeolicam, cæteras Barbarorũ eſſe. Amiſo iunctũ fuit oppidũ Eupatoria, à Mithridate cõditũ. Victo eo, Dompeiopolis utrunq; appellatũ eſt.
Cappadocia. b
Appadocia intus habet coloniam Claudij Oælaris Archelaidem. quam præfluit 30 ꝓHalys. Oppida Comana quod Sarus, Neocæſaream quod Lycus, Amaſiã quocd
Iris, in regione Gazacena. In Colopena uero Sebaſtiã,& Sebaſtopolin. Hæc parua, ſed paria ſupradictis. Reliqua ſui parte Melitam à Semiramide conditam, haud procul Eu/
phrate: Diocæſaream, Tyana, Caſtabala, Magnopolin, Zelam. Bt ſub monte Argæo
Mazacam, quæ nunc Cæſarea nominat᷑. Cappadociæ pars præatenta Armeniæ malori,
Melitene uocat᷑. Comagenæ. Cataonia, Phrygiæ, Garſauritis: Sargauraſanæ, Cammanene: Galatiæ, Morimene: ubi diſterminat eos Cappadox amnis, à quo nomẽ traxere, antea Leucoſyri dicti.& Neocæſarea ſupradicta minorem Armeniam Lycus amnis di
ſterminat. Eſt& Ceraunus intus clarus. In ora aũt ab Amiſo oppidũ& flumen Chadi/
1
bilis clade T'riarij,& uictoria C. Cæſaris: in ora amnis Thermodoon, ortus ad caſtellũ quod uocant Phanarocã, præterq́; radices Amazonij montis lapſus. Fuit oppidũ eodẽ
ſia, Lycaſtũ, à quo Themilſcyra regio. Iris Humen deferens Lycũ. Ciuitas Ziela intus, no⸗ 4%
Themiſcyræ regionis gentes.
Entes, Genetarum, Chalybum. Oppidum Cotyorum. Gentes Til areni, Moſſy ni notis ſignantes corpora. Gens Macrocephali, oppidum Ceraſus, portus Oot/ dulæ. Gentes Bechires, Buzeri. Flumen Melas. Gens Macrones. Sideni, Humenq; Side num, quo alluitur oppidũ Polemonium, ab Amiſo cxx. M. paſſ. Inde flumina Iaſonium, Melanthium,& ab Amiſo lxxx. M. p. Pharnacea oppidũ, Tripolis caſtellum& fluuius.
noie,& alia quinq;, Phamizoniũ, Themiſcyra, Sotira, Amaſia, Comanas nunc mantai. “(ap. 1
5
6

Item Philocalia,& ſine fluuio Liuiopolis,& à Pharnacea c. M. paſſ. Trapezus liberũua ſto monte clauſum. Vltra quod gens Armenochalybes,& maior Armenia xxx. Mp. diſtans. In ora ante Trapezunta flumen Pyxites: ultra uero gens Sannorum Heniocho rum. Flumen Abſarũ cum caſtello cognomine in faucibus, à Trapezunte cl. M. p. Eius loci à tergo montium Lberia eſt, in ora uero Heniochi, Ampreutæ, Lazi. Flumina Cam/ pſeonyſis, Nogrus, Bathys. Gentes Colchorum. Oppidum Matiũ, Humen Heracleũ, & promontoriũ eodem nomine, clariſſimusq́; Ponti Phaſis. Oritur in Moſchis. nauigat᷑ quamlibet magnis nauigijs xxxviij. M. d. p. inde minoribus longo ſpatio, põtibus cxx. peruius. Oppica in ripis habuit complura: celeberrima, T'yritacen, Cygnum,& in fauciaC bus Phaſin. Maxime autem inclaruit Aea. xv. M. paſl. à mari. ubi Hippos& Cyanos uaſti amnes è diuerſo in eum confluunt. Nunc habet Surium tantum,& ipſum ab amne influente ibicognominatũ, uſquequò magnarũ nauium capacem eſſe diximus. Et alios accipit fluuios, magnitudine, numeroq; mirabiles, inter quos Glaucum. In ore eius inſulẽ
HIISTORIAE LIBER vVI 83
ſine nomine.Abeſt Abſaro lxxv. M. Inde aliud flumen Charien. Gens Salæ, antiquis
Phthirophagi dicti,& Suani Flumen Cobũ è Caucaſo per Suanos fluens. Dein Rho/as. Regio Ecrectice. Amnes Sigania, Terſos, Atelpos, Chryſorrhoas, gens Abſilæ, ca/ ſtellum Sebaſtopolis, à Phaſide c. M. p. gens Sannigarum, oppidum Cygnus, flumen Dp& oppidum Pityũs. Deinde multis nominibus Heniochorum gentes. 8 Regio Colchica, Achæi,& cæteri codem tractu. Sa 20 C Vbiſjcitur Ponti regio Colchica, in qua iuga Caucaſi ad Riphæos montes torquent᷑, 1 8 dictum eſt, altero latere in Euxinum& Mæotin deuexa, altero in Caſpiũ& Hyr/ canium mare. Reliqua littorũ feræ nationes tenẽt, Melanchlæni, Coraxi urbe Colchorũ Dioſcuriade, iuxta fluuium Antemunta, nũc deſerta: quondam adeo clara, ut Timoſthe nes in eam ccc. nationes, quæ diſsimilibus linguis uterent᷑, deſcendere prodiderit. Et poſtea à noſtris“ negocia ibi geſta. Sunt qui cõditam eam ab Amphito & Telchio, Caſtoris ac Pollucis aurigis putent, à quibus ortam Heniochorum gentem ferã cõſtat · A Dioſcuriade oppidũ Heracleum, diſtat à Sebaſtopoli lxxx. M. p. Achæi, Mardi, Cercetæ, poſt eos Serri, Cephalotomi. In intimo eo tractu Pityũs oppidũ opu/ lentiſsimum, ab Heniochis direptum eſt.& tergo eius Epageritæ, Sarmatarum populus 30 in Caucaſi iugis. poſt quem Sauromatac. Ad hos confugerat Mithridates Claudio prin cipe, narrauitos Thalos ijs eſſe cõfines, qui ab oriente Caſpij maris fauces attingerẽt: ſiccari eas æſtu recedente. In ora autem iuxta Cercetas, flumen Icaruſa, cum oppido Hiero & flumine, ab Heracleo cxxxvi. M. Inde promontorium Cronea, quo ſuperciliũ arduũ tenent Toretæ, ciuitas Sindica ab Hiero lxvij. M. paſſuum. Flumen Sceaceriges.. Boſphoros Cimmericus, Mæotis. Cap. vI Nde ad Boſphori Cimmerij introitum IXxxviij. M. d. p. Sed ipſius peninſulæ inter I Pontum& Mæotia lacum excurrentis; non amplior IXxxxvij. NM. d. pf. longitudo eſt, latitudo nuſquam infra duo iugera. Eionem uocãt. Ora ipſa Boſphori, uttinq; ex Aſia atq; Europa, curuat᷑ in Mæotin. Oppida, in aditu Boſphori pritno Hermonaſſa, dein 40 Cepœ Mileſiorũ. Mox Stratoclia& Phanagoria,& penè deſertũ Apaturos, ultimocx in oſtio Cimmerium, quod antea Cerberion uocabatur. 3 8 Gentes circa Mæotin.(Cap.⸗ vi Nde Mæotis lacus in Europa dictus. A Cimmerio accolũt Mæotici, Vali, Serbi, Are chi, Zingi, Pſeſii. Dein Tanain amnem, gemino ore influentem, incolunt Sarmatæc, Medorum(ut ferunt) ſoboles,& ipſi in muſta genera diuiſi. Primo Sauromatæ Gynæcocratumeni, unde Amazonum connubia. Dein Euazæ, Cottæ, Cicimeni, Meſſeniani, Coſtobocci, Choatræ, Zigce, Dandari, Thuſſagetæ, Turcæ, uſq; ad ſolitudines ſaltuo
ipſum Scythæ Silyn uocãt, Mæotin I'emerinda, quod ſgnilicat matrẽ maris. Oppidũ
ſis cõuallibus aſperas:ultra quos Arimphæi, qui ad Riphæos pertinent m ontes. Tanain
8
8

84 c. PLINII NATVRALIS in Tanais quoq; oſtio fuit. Tenuere finitima primi Cares. dein Clazomenij& Wlgęones, poſtea Panticapenſes. Sũt quitirca Mæotin ad Ceraunios montes altiores has tradunt gentes, à littore Napæas, ſupraq́; Eſſedones Colchis iunctos ac montiũ cacuminibus.
Phein Carmacas, Oranos, Antacas, Mazacas, Aſcanticos, Acapeatas, Agagammatas, Phycaros, Rhimoſolos, Aſcomarcos. Et ad iuga Caucaſi Icatalas, Imaduchos, Ranos, Anclacas, Tydios Caraſtaſcos, Aſuciandas: Lagoum amnem ex montibus Catheis‚ in quem defluit Opharus: ubi gentes Caucadas, Opharitas. Amnem Menotharũ, Imitue nis ex montibo ſciſſum, inter Agedos, Carnapas, Gardeos, Acciſos, Gabros, Gregaros. Circaq́; fontẽ lmitiſsi, Imituos,& Aparthenos. Alij inſluxiſſe eò Suitas, Auchetas, Satarneos, Aſampatas. Ab his Tanaitas& Nepheonitas uiritim deletos. Aliqui flumen o
Ophariũ labi ꝑ Cantecos& Sapcos. Tanain uero tranſiſſe Phatareos, derticeos, Spon dolicos, Synhietas, Amaſſos. Iſſos, Catacetos, Tagoros, Catonos, Neripos, Agandeos, Mandareos, Saturcheos, Spaleos. Armeniæ duau.(Cap. vm P Eracta eſt interior ora, omnesq; accolæ: nũc reddantur gẽtes in mediterraneo ſinus, in quo multa aliter ac ueteres proditurum me non eo inficias, anxia perquiſitacura, rebus nuper in eo ſitu geſtis Domitio Corbulone, regibusq́; inde miſsis ſupplicibus, aut regum liberis obſidibus. Ordiemur aũt à Cappadocũ gente. ongiſsime hæc Ponticarũ omniũ introrſus recedens, minorem Armeniã maioremq́;& Comagenem læuo ſuo latere tranſit: dextra uero omnes in Aſia dictas gentes, plurimis ſuperfuſa populis: magnoq́; impetu ſcandẽs ad ortũ ſolis& Tauri iuga, trãſit Lycaoniã, Piſidiã, Ciliciam: Vadit ſuper Antiochiæ tractũ,& uſq; ad Cyrreſticã eius regionem, parte ſua quæ uoca tur Cataonia, contendit. Itaq; ibi longitudo Aſiæ XII. l. M. p. efficit, latitudo dexl, M. S Armenia autem maior.““ Cap. IX Rmenia autẽ maior incipiens à Pariedris montibus, Euphrate amneſut dictũ eſt) nfertus Cappadociæ:& quà diſcedit Euphrates, Meſopotamiæ, haud minus claro amne Tigri. Vtrũq; fundit ipſa,& initiũ Meſopotamiæ facit, inter duos amnes iturę.
Quod intereſt ibi,tenẽt Arabes Orei. Sic finẽ uſq; in Adiabenem perfert. Ab ea tranſ/
uerſis iugis incluſa, latitudinem in læua pandit ad Cyrũ amnem tranſuerſa in Sraxem:
longitudinem uero ad minorem uſq; Armeniam, Abſaro amne in pontum defluente,
& Pariedris montibus(qui fundunt Abſarũ) diſcreta ab illa. Cyrus oritur in Heniochijs 30
montibus, quos alij Coraxicos uocauere, Araxes eodẽ monte quo Buphrates vi. M.p. interuallo: auctusq; amne Muſi,& ipſe(ut plures exiſtimauere) à Cyro defertur in Ca/ ſpium mare. Oppida celebrantur in minore, Cæſarea, Aza, Nicopolis: 3in maiore Arſa mote Euphrati proximũ, T'igri Carcathiocerta, in excelſis aũt Tigranocerta,& in cam/ pis iuxta Araxem Artaxata. Vniaerſe magnitudinẽ Aufidius quinquagies centena M. prodidit. Claudius Cœſar longitudinẽ à Daſcuſa ad confiniũ Caſpij maris XrTII. M. p. latitudinem dimidiũ eius, à Tigranocerta ad Iberiam. Diuiditur(quod certũ eſt)in reæ/ fecturas quas ij ſtrategias uocant, quaſdam ex ijs uel ſingula regna quondam, 82 nominibus cxx. Claudunt eam ab oriente montes, ſed non ſtatim Ceraunij, nec Adiabene regio. Quod intereſt ſpatij, Sopheni tenent:ab his iuga: ultrà Qdiabeni tenent. Der 40 conualles aũt proximi Armeniæ ſunt Menobardi,& Moſcheni. Adiabenen Tigris&
montium ſinus cingunt. Ab læua eius regio Medorum eſt,& proſpectus Caſpij maris. Ex oceano hoc(ut ſuo loco dicemus) infunditur, totumq́; Caucaſiis montibus cingitur.
Horum incolæ per confinium Armeniæ nunc dicentur. 8 Albania, Iberia. Cap. X
omnem à Cyro uſqʒ, Albanorũ gens tenet: mox Ilberum, diſcreta ab ijs amne Alazone, in Cyrũ& Caucaſiis montibus defluente. Præualent oppida Albaniæ Cabalaca, Iberiæ Harmaſtis iuxta flumen, Neoris: regio Thaſie,& Triare uſq; ad Partedoros montes. Vltra ſunt Colchicæ ſolitudines: quarũ à latere ad Ceraunios uer1
neene eneedeveeenxrn reveeeneexeenervreeen
ſo
G
“

·
HISTORIAE LIBER VvI 85
ſo, Armenochalybes habitant,& Moſchorũ tractus ad Iberũ amnẽ in Cyrũ defſuentẽ: EX infra eos Sacaſſani,& deinde Macrones ad flumen Abſarũ- Sic plana ac deuexa obti/
nentur. Rurſus ab Albania cõfinio, tota montiũ fronte, gentes Syluorũ feræ,& infra Lu bienorum, mox Diduri& Sodij. Portæ Caucaſiæ. Cap. X-. A B ijs ſunt portæ Caucaſiæ, magno errore à multis Caſpiæ dictæ, ingens naturæ
Sopus, montibus interruptis repente, ubi fores obditæ ferratis trabibus, ſubter medias amne Dyriodori fluẽte, citracʒ in rupe caſtello(quod uocatur Cumania) cõmunito
ad arcendas tranſitu gentes innumeras:ibi loci terrarum orbe portis diſclaſo, ex aduerſo maxime Harmaſtis oppidi Iberũ. à portis Caucaſijs per mõtes Gordyeos Valli, Suarni
o indomitæ gentes, auri tantũ metalla fodiunt. Ab ijs ad Pontum uſq;ʒ Heniochotũ plu/
ra genera, mox Achæorum. Ita ſe habet terrarũſinus eclariſſimis. Aliqui inter Pontum & Caſpium mare ccclxxv. M. paſſ. non amplius intereſſe tradiderunt, Cornelius Nepos cl. M. Tantis iterum anguſtijs infeſtatur Aſia. Claudius Caſar à Cimmerio Boſphoro ad Caſpium mare cl. M. prodidit: eacʒ perfodere excogitaſſe Nicatorem Seleucũ, quo tempore ab Ptolemæo Cerauno ſit interfectus. Aportis Caucaſijs ad Pontũcc. M. paſ⸗/ ſuum eſſe conſtat ferè. Inſulæ in Ponto. Cap. XI
Nſulæ in Ponto Planetæ, ſue Cyaneæ: ſiue Symplegades. Deinde Apollonia Thya
nias dicta; ut diſtingueretur ab ea, quæ eſt in Europa. Diſtat à continenti paſſibus M. cingitur tribus M. Et contra Pharnaceam Chalceritis, quam Græci Ariam dixerunt, ſa/
2o cramqó; Marti.& in ea uolucres cum aduenis pugnaſſe, pinnarum iactu.
Gentes in Scythico oceano. Cap. xm.
Vnc omnibus quæ ſunt interiora Aſiæ dictis, Riphæos mõtes tranſcẽdat animus, [dextraq; littore oceani incedat. Tribus hic ẽ partibus cæli alluens Aſiã, Seythicus à ſeptentrione, ab oriente Eous, à meridie Indicus uocatur: uariec; per ſinus& accolas in cõplura nomina diuiditur. Verum Aſiæ quoq; magna portio appoſita ſeptẽtrioni, niu ria ſideris rigentis uaſtas ſolitudines habet. Ab extremo aquilone ad initiũ oriẽtis æſtiui Scythæ ſunt. Extra eos ultrac; aquilonis initia Hyperboreos aliqui poſuere, pluribus in
Europa dictos. Primum inde noſcitur promontoriũ Celticæ Lytarmis, fluuius Caram/
bueis, ubi laſſata cum ſiderum ui Riphæorũ montium deliciunt iuga.Ibicʒ; Arimphæos
30 quoſdam accepimus, haud diſſimilem Hyperboreis gentẽ. Sedes illis nemora, alimenta
baccæ, capillus iuxta fœrinis uiriscʒ in probro exiſtimatur, ritus clementes. Itaq; ſacros haberi natrant. inuiolatosq; eſſe etiam feris accolarum populis: nec ipſos modo, ſed illos etiam qui ad eos perfugerint. Vtra eos planè iam Scythę, Cimmerij Ciſianthi, Georgi, & Amazonum gens. Hæc uſq; ad Caſpium& Hyrcanium mare. Nauq; id erũpit Scy/ thico oceano in auerſa Aſiæ, pluribus nominibus accolarũ appellatum, celeberrimis duo bus Caſpio& Hyrcano. Nõ minus hoc eſſe quàm Pontũ Euxinũ Clitarchus putat. Era
toſthenes ponit& menſurã: ab exortu ad meridiẽ, per Caduſiæ& Albaniæ oram quin
quies MI. cccc. ſtad Iude per Aratiaticos, Amarbos, Hyrcanos- ad oſtiũ Zoni fluminis, quater M. dccc. ſtad. Ab eo ad oſtiũ Iaxartis M. cccc. Quæ ſumma ellicit quindecies cẽte
Ao nalxxv. M. p. Artemidorus hinc detrahit xxv. M.p. Agrippa Caſpium mare, gẽtes;
quæ circa ſunt,& cum his Armeniam determinans, ab oriente oceano Serico,& ab occi/
dente Caucaſt iugis, àmeridie Tauri. à ſeptẽtrione oceano Scythico, patere quà cognitũ eſt ccccxc. M. paſſ. in longitudinem: ccxc. M.in latitudinem prodidit. Non deſunt uero
qui eius maris uniuerſum circuitum à freto X xXv. M. paſl. tradunt. Irrumpit autẽ arctis faucibus in longitudinem ſpatioſis. At ubi cœpit in latitudinẽ pandislunatis obliquatur cornibus: uelut ad Mæotiũ lacũ ab ore diſcedens, Scythici arcus(ut autor eſt M. Varro) ſimilitudine. Primus ſinus appellatur Scythicus. utrinq; enim accolunt Scythę,& per an guſtias inter ſe cõmeant, hinc Nomades et Sauromatæ multis nominibus illinc Abzoæ
non paucioribus. Ab introitu dextra, mucronẽ ipſum faucium tenent Vdini, Scytharum
h populus

88 c. PILINII NATVRALIS 1 populus: dein per oram Abani(ut ferunt)ab laſone orti. Ante quos mare quod eſt, Al/ banum nominatur. Hęc gens ſuperfuſa montibus Caucaſeis, ad Cyrum amnem, Arme niæ confinium atq; lberiæ, deſcendit, ut dictum eſt. Super maritima eius, Vdinorumq; gentem Sarmatæ, Vtidorſi Sroteres prætenduntur: quorũ à tergo indicatæ iam Amazones Sauromatides. Flumina per Albaniam decurrũt in mare, Caſſios& Albanos: de inde Cãbyſes in Caucaſijs ortus montibus:mox Cyrus in Coraxicis, ut diximus. Oram omnem à Caucaſo præaltis rupibus inacceſſo, patere cccc. xxv. M. paſſ. autor eſt Agrippa. ACyro Caſpiũ mare uocari incipit acolũt Caſpij. Corrigẽdus eſt error in hoc loco multorum,& eorum etiam qui in Armenia res proxime cum Corbulone geſſere. Nanq;ʒ inde miſſi, hoc nomẽ inſcriptũ habent. Et Neronis principis cõminatio, ad C aſpias por/ tas tendere dicebatur᷑, cum peteret illas, quæ per Iberiã in Sarmatas tendũt, uix ullo propter appoſitos montes aditu. Ad Caſpium mare ſunt aliæ Caſpijs gẽtibus iũctæ: quod
hi Caſpias appellauere portas Iberiæ, quas Caucalias diximus uocari: fitu sq; depicti,& ¹0
—
nunc Parthorũ intelligimus, inter duo maria Perſicũ& Hyrcanũ Caucaſijs iugis attol/ luntur: utrinq; per deuexa laterũ Armeniæ maiori, à frontis parte quæ uergit in Coma/ genem, Sopheneut diximus)xcopulatur, eic Adiabene Afſyriorũ initiũ. Cuius pars eſt Arbelitis, ubi Dariũ Alexander debellauit proxima Syriæ: Totã eam Macedones My gdoniam cognominauerunt Aſimilitudine. Oppida, Alexandria, item Antiochia quam
dignoſci non poteſt, niſi comitatu rerum Alexandri Magni. Nanc; Perſarũ regna, quæ
TNiſibin uocant. Abeſt ab Artaxatis ded. M. paſſ. Fuit& Ninus impoſita Tigri, ad ſolis 20
occaſum ſpectans. quondã clariſſima. Reliqua uero fronte qua tẽdit ad Caſpium mare,
Atropatene, ab Armeniæ Otene regiõe diſcreta Araxe. Oppidũ eius Gazæ ab Artaxa
tis quadringenta quinquaginta M. paſſ. Totidẽ ab Echatanis Medorũ, quorũ pars ſunt Atropateni. NMedia, Caſpiæ portæe. Cap. xIII 1 batana caput Mediæ, Seleucus rex cédidit: A Seleucia magna dccl. M. paſſ.à portis uero Caſpijs xx. M. Reliqua Medorum oppida, Phauſſa, Agamzua, Apamia Raphane cognominata. Cauſa portarum nominis eadem quæ ſupra, interruptis anguſto tranſitu iugis.ita ut uix ſingula meent plauſtra, longitudine viij. M. paſſuũ toto ope/re manufacto. Dextera leuac; ambuſtis ſimiles impendent ſcopuli fitiente tractu per
Xxxviij. M. paſſ. Anguſtias impedit cotriaatus ſalis e cautibus liquor, atq; eadem emiſ, zo
ſus. Præterea ſerpentium multitudo, niſi hyeme, tranſitum non ſinit. . Gentes circa Hyrcanum mare. Cap. XV Diabenis cõnectuntur Carduchi quondã dicti, nũc Cordueni. præfluente Tigti:
A his Pratitæ Paredoni appellati, qui tenent Caſpias portas. lis à latere altero occur/ runt deſerta Parthiæ,& Citheni iuga. Mox eiuſdem Parthiæ amœniſſimus ſitus.qui uo catur Choara. Duæ urbes ibi Parthotumm, appoſitæ quõdam Medis, Calliope,& aliain rupe Iſſatis quondam. Ipſius uero Parthiæ caput Hecatompylos abeſt à portis cxxxiijM. paſſlta Parthorum quoq; regna foribus diſcluduntur. Egreſſos portis excipit protinus gens Caſpia, ad littora uſc quæ nomẽ portis& mari dedit. Laua montoſa. Ab ea
gente retrorſus ad Cyrũ amnem produntur ccxx. M. paſſ. Ab eodem amne ſi ſubeatur 40
ad portas dcc. M. pall. Hunc enim deinde cardinem Alexandri magni itinera fecere, ab ijs portis ad Indiæ principiũ, ſtadia xv. M. dclxxx. prodẽdo: ad Bactra oppidum, quod appellant Zariaſpa, tria M. dcc- Inde ad laxartem amnem. v. M. 8 Item aliæ gentes. Cap. xVI
A Caſpijs ad oriẽtem uerſus regio eſt Zapauortene dicta,& in ea fertilitatis inclytæ
locus Darieum. mox gentes Tapyri, Anariaci, Stauri, Hyrcani, aquotũ littoribus
idem mare Hyrcanũ uocari incipit à fumine Syderxi. Circa id amnes Mazeras, Stratos,
omnia ex Caucaſo. Sequitur regio Margiane apricitatis inclytę ſola in eo tractu uitifera,
undiq; incluſa mõtibus amcœnis am bitd ſtadiotũ mille quingentorũ, difficilis aditu propter
8 8
8
b6 8 8
8 6
8
WL1.“]

△
1&X““
18 20 e,
2 8
It
III
2n
ia
2
e/
er G
V ri: 12. u0 in tiSus 05, ra, r0⸗/ ter
HISTORIAE LIBER VI 8
pter harenoſas ſolitudines per cxx. M. paſſ.& ipſa contra Parthiæ tractum ſita, in qua Alexander Alexandriam condiderat: qua diruta à barbaris, Antiochus Seleuci filius, eo dem loco reſtituit Syrianam interfluente Margo, qui corriuatur in Zotale. is maluerar illam Antiochiam appellari. Vrbis amplitudo circuitu lxx. ſtad. In hanc Orodes Roma nos Craſſiana clade captos deduxit. Ab huius excelſis per iuga Caucaſi protenditur ad Bactros uſqʒ gens Mardorũ, fera, ſui iuris. Ab eo tractu gentes Ochani, Chomari, Berdrigei, Harmatotrophi, Bomarei, Cõmani, Marucæi, Mandrueni, Iatij. Flumina Man/ drum, Cridinũ: Vitraq; Choraſmij, Gandari, Attaſini, Paricani, Sarangæ, Parrhaſini, Maratiani, Naſotiani, Aorſi, Gelæ quos Græci Caduſios appellauere, Matiani. Oppilo dum Heraclea, ab Alexandro conditũ: quod deinde ſubuerſum ac reſtitutũ, Antiochus Achaida appellauit:Derbices, quorũ medios fines ſecat Oxus amnis, ortus in lacu Oxo: Syrmatæ, Oxij, Tagæ, Heniochi, Bateni, Saraparæ, Bactri, quorũ oppidum Zariaſpe, quod poſtea Bactrum à flumine appellatum eſt. Gens hæc obtinet auerſa montis Paro Pamiſſi, ex aduerſo fontis Indi: includitur flumine Ocho. VItrà Sogdiani, oppidũ Pan/ da,& in ultimis eorum finibus Alexandria, ab Alexandro magno conditũ. Aræ ibi ſunt ab Hercule ac Libero patre conſtitutæ, item Cyro& Semiramide atq; Alexandro: finis omnium eorum ductus ab illa parte terrarũ, includente flumine laxarte, quod Scythæ Silyn uocant:Alexander, militesc; eius, Tanain putauere eſſe. Tranſcendit eum amnem Demonax, Seleuci& Antiochi regũ dux, quem maxime ſequimur in ijs: arasq; Apolli20 ni Didymæo ſtatuit. Scytharum gens. Cap. XvIr. V Ltrà ſunt Scytharũ populi. Perſę illos Sacas in uniuerſum appellauere à proxima V gFte, antiqui Arameos. Scythæ ipſi Perſas, Chorſaros:& Caucaſum montẽ, Grau caſum:hoc eſt, niue candidũ. Multitudo populorũ innumera,& quę cũ Parthis ex æquo degat. Celeberrimi eorũ Sacæ, Maſſagetæ, Dahæ, Eſſedones, Ariacæ, Rhymnici, Peſici,
Amordi, Hiſti, Edones, Camæ, Camacæ, Euchatę, Cotieri, Antariani, Pialæ, Arimaſpi antea Cacidiri, Aſgi, Oetei. Ibi Napæi interiſſe dicũtur,& Apellæi. Nobilia apud eos flu mina, Mandagræum& Caſpaſium. Nec in alia parte maior autorũ inconſtantia, credo, propter innumeras uagasq́; gẽtes. Hauſtũ ipſius maris dulcẽ eſſe,& Alexãder Magnus prodidit,& M. Varro talem perlatũ Pompeio, iuxta res gerenti Mithridatico bello, ma30 gnitudine haud dubie influentium amnium uicto ſale. Adijcit idem, Pompei ductu ex/ ploratum, in Bactros vij. diebus ex India perueniri ad Icarum flumen, quod in Oxum influat:& ex eo per Caſpium in Cyrum ſubuectas, quinq; non amplius dierum terreno itinere, ad Phaſin in Pontũ Indicas poſſe deuehi merces. Inſulæ toto eo mari multæ, uulgata una maxime Tazata: à Caſpio mari Scythicoq; oceano, in eam curſus inflectitur,
ad orientem cõuerſa littorum fronte. Inhabitabilis eius prima pars, à Scythico promon/ torio, ob niues: proxima, inculta ſæuitia gentium, Anthropophagi Scythæ inſident, hu/ manis corporibus ueſcẽtes.Ideo iuxta uaſtæ ſolitudines, ferarumq; multitudo, haud diſ/ ſimilem hominum immanitatem obſidẽs.Iterum deinde Scythæ, iterumqT; deſerta cum beluis. uſq; ad iugum incumbẽs mari, quod uocant Tabin. Nec ante dimidiã ferme lon/ 40 gitudinem eius oræ quæ ſpectat æſtiuum orientem, inhiabitatur illa regio. Primi ſunt ho minum, qui noſcantur, Seres, lanicio ſyluarum nobiles, perfuſam aqua depectentes fron dium caniciem: unde geminus fœminis noſtris labor, redordiendi ila, rurſumq&́; texẽdi: Tam multiplici opere, tam lõginquo orbe petitur, ut in publico matrona transluceat. Se/ res mites quidẽ, ſed& ipſi feris perſimiles, cœtum reliquorũ mortalium fugiũt, cum com/ mercia expetant. Primũ eorũ noſcitur flumẽ Pſitaras, proximũ Carabi, tertium Lanos, à quo promontoriũ, Chryſe ſinus Cyrnaba flumen, Attanos ſinus Et gens hominũ At tacorum, apricis ab omni noxio afflatu ſecluſa collibus, eadẽ qua Hyperborei degũt tem perie. De ijs priuatim cõdidit uolumẽ Amometus, ſicut Hecatæus de Hyperboreis. Ab Attacoris gentes Thyri& Tochari,& iam Indorũ Caliri: introrſus“ uerſt. hu 2 manis

88 c. PLINII NATVRAL ISG manis corporibus ueſcũtur. Nomades quoq; Indiaæ nagãtur. Sunt qui ab Aquilone con tingi ab ipſis& Cyconas dixere,& Bryſanos. Sed inde(ut planè cõſentiunt oës) Emodi montes afſurgunt, Indorumq́; geus incipit, non eo tantũ mari adiacens, uerum& me/ ridiano, quod Indicũ appellauimus: quæc pars orienti aduerſa recto prætẽditur ſpatio, ad ſlexũ& initiũ Indici waris XvIII. xxv. M. paſ. colligit. Deinde qua flectitur in meridiem&XIIII.IxXv. M. p. ut Eratoſthenes tradit, uſq; ad Indum, qui eſt ab occidẽte finis Indiæ. Complures aũt totam ipſius longitudinẽ xl. dierũ noctiumq́ʒ uelifico nauiũ curſu determinauere:& à ſeptęntrione ad meridiem X X VII.I. M. paſſ. Agrippa longitudinis X XIII. M. Jatitudinis 21II. M. Pdidit Pofſidonius ab æſtiuo ſolis ortu ad hybernũ
exortũ metatus eſt eam, aduerſam Galliæ ſtatuẽs, quam ab occidẽte æſtiuo ad occidentẽ i
hybernũ metabatur totam à fauonio. Itaq; obuerſam eias uenti affHlatu iuuari Indiam, ſa
lubremqó; ſieri, haud dubia ratiõe docuit. Slia illius cæli facies.alij ſiderũ ortus: binæ melſes in anno. binæ æſtates, media inter illas hyeme eteſiarũ flatu: noſtra uero brumali. Le/ nes ibi auræ, mare nauigabile, getes& urbes innumerabiles, ſi quis omnes perſequi uelit. Etenim patefacta eſt nõ modo Alexandri Magni armis, regũc qui ei ſucceſſere, circum uectis etiã in Hyrcanũ mare& Caſpiũ Seleuco& Antiocho, præfectoc; claſſis eorũ Pa/ trocle: uerũ& alijs autoribus Græcis, qui cũ regibus Indicis morati ſunt: ſccut Megaſthe/nes,& Dionyſius à Philadelpho miſſus ex ea cauſa. Vires quoq; gentiũ prodidere. Nõ tamẽ deeſt diigentiæ locus, adeo diuerſa& incredibilia traduntur. Alexandri Magni co
mites in eo tractu Indiæ quem ſubegerant. ſcripſerunt v. WI. oppidorum fuiſſe, nulſũ C0 20
minus; gentium ix. Indiamq&; tertiam partem eſſe terrarum omniam, multitudinẽ popu, lorum innumeram, probabili ſane ratione. Indi enim prope gentium ſoli nunquam emi grauere finibus ſuis. Colligũtur à Libero patre ad lexandrum Nlagnum reges eorum ciij. annis vi M. ccccij. adijciũt& menſes tres. Amnium mira uaſtitas. Proditur Alexan
drum nullo die minus ſtadia ſexcenta nauigaſſe in Indo, nec potuiſſe ante menſes v.ena
uigare, adiectis paucis diebus:& tamen minorem Gange eſſe conſtat. Seneca etiam a/ pud nos, tentata Indiæ commentatione lx. ammes eius prodidit, gentes duodeuiginti centumqT;ß. Par labor ſit montes enumerare. Iunguntur inter ſe lmaus, Emodus, Paro/ pamiſſus. Caucaſi partes, à quibus tota decurrit in planiciem immenſam,& Aegypto ſi/
milẽ. Verũ ut terrena demonſtratio intelligatur,&lexandri Magni ueſtigijs inſiſtamus. 30
Diognetus& Beton itinerũ eius mẽſores: ſcripſere, aà portis Caſpijs Hecatompylon Par thorum quot diximus milia eſſe: inde Mlexandriam Arion, quam urbem is rex cõdidit, d. xv. M. Inde ad Prophthaſiam Drangarum cxcix. M. Inde ad Arachoſiorum oppi/ dum d. xv. M. Inde Orthoſpanum ccl. M. Inde Alexandri oppidũ l. M. In quibuſdam exemplaribus dinerſi numeri reperiuntur: hanc urbẽ ſub 88 Caucaſo eſſe poſitam. Ab ea ad Humen Chepta,& oppidum Indorum Peucolaitin ccxxvij. M. Inde ad flumen In dum& oppidum Taxilalx. M. Ad Hydaſpen fluuiũ clarum cxx. M. Ad Hypaſin non
ignobiliorem xlix. ccexc. M. qui fuit Alexandri itinerum terminus, exuperato tamen
„ 2727272752 8 2....„ 2 8 7. 4 amne, arisc; in aduerſa ripa dicatis. Epiſtolæ quoq; regis ipſius conſentiunt his. Reliqua inde Seleuco Nicatori peragrata ſunt: ad Helidrum cxviij. M. Iomanem amnem tan, 40
tundem. Exemplaria aliqua adijciunt v. M. paſſuum. Inde ad Gangen cxij. M. Ad Rhodapham clxix. M. alij cccxxv. M. in hoc ſpatio produnt. ad Calinipaxa oppidum ckxvij. d. alij cckxv. M. Inde ad confluentem lomanis amnis,& Gangis dcxxv. M. pleri/ que adijciunt xiij. M. ad oppidumq́; Palibotra ccccxxv. Ad oſtium Gangis dc. xxxviij.
M. paſſ. Gentes quas memorare non pigeat à montibus Emodis, quorum promonto"rium Imaus uocatur, incolarum lingua niuoſum ſignificãte, Iſari, Coſyri, Iægi,& per iuga Chiſiotoſagi- multarumq; gentium cognomen Brachmanæ, quorum Maccocalingæflumina Pumas& Cainas(quod in Gangem influit) ambo nauigabilia. Gẽtes Calingæ proximi mari,& ſupra Mandei, Malli quorũ mõs Mallus, tractusq; eius ſinis Ganges. 1 Fluuius

HI8 T0RIAE LIBER VI 89 8. Fluuius Ganges. Cap. xvII IIn⸗ alij incertis fontibus ut Nilum, rigantemq; uicina eodẽ modo, alij in ScythiAcis montibus naſci dixerunt. Influere in&um xix. amnes. Ex ijs nauigabiles, præter iam dictos, Canucham, Vamam, Erranoboam, Coſoagum, Sonum. Alij cũ magno fra gore ipſius ſtatim fontis erumpere: deiectumqÍ; per ſcopuloſa& abrupta, ubi primum molles planicies contingat, in quodam lacu hoſpitari: nde lenem fluere, ubi minimũ viij. M. paſi. latitudine, ubi modicum, ſtadiorum c. altitudine nuſquam minore paſſ.xx. Gentes Indiæ. Gip. ernce N Ouiſſima gente Gangaridum Calingarum regio Partalis uocatur: regilxx. M. pe 10 L N ditum, equites mille, eſephanti dcc. in procinctu bellorũ excubãt. Nanq; uita mitio ribus populis Indorũ multipartita degitur. Alij tellurem exercẽt, militiam alij capeſſunt. merces alij ſuas euehunt, res externas inuehunt, res publicas optimi ditiſſimiq; tẽperant, iudicia reddũt, regibus aſſident. Quintũ genus celebratæ illic,& prope in religionẽ uerſe, ſapientiæ deditũ, uoluntaria ſemper motte uitã accenſo prius rogo finit. Vnũ ſuper hoc eſt ſemiferũ, ac plenũ laboris immenſi,& quo ſupra dicta continẽtur, uenãdi elephantes domandiq;. lis arant, ijs inuehũtur, hæc maxime nouere pecuariasijs militãt, dimicantq́; pro finibus. Delectum in belua uires& ætas atq; magnitudo faciũt. Inſula in Gange eſt amplæ magnitudinis, gentẽ cõtinens unam, Modogalicam nomine. Vltra ſiti ſunt Mo/ dubæ, Molindæ, ubere cum oppido eiuſdẽ nominis magnifico, Galmodroeſi, Preti, Ca 20 jiſſæ, Saſuri, Palſalæ, Colubæ, Orzulæ, Abali, Taluctæ. Rex horũ peditũl. M. equitum iij. M. elephãtos cccc. 8in armis habet. Validior deinde gens Andaræ, plurimis uicis, xxx. oppidis, quæ muris turribusq́; muniuntur, regi præbet peditum c. M. equitum ij. M.ele phantos mille. Fertiliſſimi ſunt auri Dardę, Setæ uero argẽti. Sed omniũ in India prope. non modo in hoc tractu, potentiam claritatemq́; antecedunt Praſij, ampliſſima urbe di/ tiſſimaq; Palibotra. Vnde quidã ipſam gentẽ Palibotros uocãt, imò uero tractũuniuer ſum a Gange. Regi eorũ peditum ſexcenta M. equitum xxx. M. 6elephantorũix. VI. per omnes dies ſtipendiantur. Vnde cõiectatio ingens opum eſt. Ab ijs in interiote ſitu Mo nedes& Suari, quorũ mons Maleus, in quoumbrę ad ſeptentrionẽ cadũt hyeme, æſta te in auſtrum, per ſenos menſes. Septentriones eo tractu ſemel in anno apparere, nec niſi 30 Xv. diebus, Beton autor eſt: hoc idẽ pluribus locis Indiæ fieri, Megaſthenes. Auſtrinum polum Indi Dramaſa uocãt. Amnis Iomanes in Gangem per Palibotros decurrit inter oppida Methora& Cyriſoborca.& Gange uerſa ad meridiem plaga tinguntur ſole po/ puli iam quidem infecti, nondum tamẽ Aethiopum modo exuſti: quantum ad Indum accedunt, tantum colore præferunt ſidus. Indus ſtatim à Praſiorum gente, quorũ in mon tanis Pygmæi traduntur. Artemidorus inter duos amnes X Xl. M. paſſ:intereſſe traditIndus ffuuius. 1u. Cap. Ndus, Sandus ab incolis appellatus, in iugo Caucaſi montis quod uocat᷑ Paropamiſſus aduerſus ſolis ortũ effuſus.& ipſe undeuiginti recipit amnes. Sed clariſſimos Hyda ſpem quatuor alios afferentẽ, Cantabram tres. Per ſe uero nauigabiles Aceſinũ& Hypa A0 ſin, quadã tamen aquarũ modeſtia nuſquã latior quinquaginta ſtadijs, aut altior xv. p. „. ampliſſimam inſulam efficiens, quæ Praſiane nominatur,& aliam minorem quę Patale. Ipſe ꝑ Xn.xl. M. p. parciſſimis autoribus nauigatus,& quodã ſolis comitatu in occaſum uerſus, oceano infunditur. Menſurã in ora ad eum ponam; ut inuenio, generatim, quan/ quam inter ſe nullæ congruant. Ab oſtio Gangis ad promontoriũ Calingon,& oppidũ Dãdagula dccxxv. M. paſf Ad Tropina XI. xxv. M. Aͥd Perimulæ promontoriũ, ubi eſt celebetrimũ Indiæ emporiũ dccl. ad oppidũ in inſula quam ſupra dixitnus Patalam dexx. M. paſ. Gentes montanæ inter eum& lomanẽ Ceſi, Cetriboni ſylueſtres: deinde Mlegallæ, quorũ regi quingẽti elephàãti, peditũ equitumq; numerus; ncertus: Chryſei, Paraſangæ, Aſangæ tigri fera ſcatẽtes. Armant peditũ xxx. M. elephãtos
———

90 c. PLINII NATVRALIS Hos includit Indus, montiuim coronacircũdatos& ſolitudinibus per dexxv. M. Infra ſo litagines. Dari, Suræ: iterumq́; ſolitudines per clxxxviij. MI p. plerunq; harenis ambien tibus haud alio modo quàm inſulas mari. Iafra deſerta hęc Maltecorę, Singæ, Marohę,
Rarungæ, Morũtes, Maſuæ, Pagungæ: iam hi montiũ qui perpetuo tractu oceani oram tenent incolæ, liberi& regum expertes, multis urbibus montanos obtinẽt colles. Nareg
deinde, quos claudit mons altiſſimus Indicorũ Capitalia. Auiusi ncolæ, alio latere late au ri& argẽti metalla fodiũt. Ab ijs Oraturæ. quorũ regi elephãti quidẽ x. ſed amplæ uires peditum: Varetatæ, qui ſub rege elephantos nõ aluni, fiducia equitũ peditumq́;: Odom/ boeræ, Salabaſtræ Horatæ urbe pulchra, foſſis paluſtrib. munita: per quas crocodili, hu
mani corporis auidiſſimi, aditũ nili ponte nõ dant Et aliad apud Ilos laudatur oppidum%
Automela, impoſitũ littori, quinqʒamniũ in unũ cõHiuente cõcurſu, emporio nobili. Regi eorum elephanti W. dc. peditum cl. M. equitũ quinch M. Pauperior Charmarũ rex,ele/ phãtos lx. paruasqo; reliquas uires habet. Ab ijs gens Pandaæ, ſola Indorũ regnata fœæmi nis. Vnam Herculi ſexus eius genitã ferũt,3ob idq; gratiorem præcipuo regno donatã. Ab ea deducentes originẽ imperitant ccc· oppidis. peditum cl. M. elephantis quingentis, Poſt hanc trecentarũ urbium Syrieni, Derangæ, Poſingæ. Bu⸗zæ, Gogiarei, Vmbrę, Ne reæ, Brancoſt, Nobundæ, Cocondæ, Neſei, Pedattitæ, Salobriaſæ, loſtræ Patalã inſu lam attingẽtes: a cuius extremo littore ad Caſpias portas XVII. Xxv. M. produnt᷑. Hinc deinde accolunt Indũ aduerſum euidẽti demonſtratione Amatæ, Bolingæ, Gallitalutæ,
Dimuti, Megari, Ordabæ, Meſæ. Ab his Vri, Sileni: mox deſerta in ccl. M. paſſ. Qui/ 18
bus exuperatis Organagæ., Abaortæ, Sibaræ, Suertæ:& ab ijs ſolitudines prioribus pa/ res Dein Sarophages, Sorgæ, Baraomatæ, Gũbritæ q;, quorũ xij. nationes, ſingulisq; bi nę urbes. Aſeni triũj urbiũ incol. Caput eorũ Bucephala, Alexãdti regis equoſcui fuerat hoc nomẽ)ibi ſepulto conditũ. Montani ſuper hos Caucaſo ſubiecti, Soleadæ, Sondtæ, tranſgreſſisc; Indũ,& cũ eo decurrentibus Samarabriæ, Sambraceni, Briſabritæ, Orſij, Antixeni, Taxilæ, cũ urbe celebri, jam in plana demiſſo tractu, cui uniuerſo nomẽ Aman dræ Populi quatuor, Peucolaitæ, Arſagalitæ, Geretæ, Aſoi. Etenim pleriq; ab occidente non Indo amne determinant, ſed adijciunt quatuor ſatrapias, Gedroſos,&rachotas, Arios. Paropamiſſadas. Arij& iunctæ gentes. Cap. XXI
Ltimo fine Cophete fluuio, quæ omnia Ariorũ eſſe alijs placet. Necnõ& Nyſam z0
urbẽ pleriq;ʒ Indiæ aſcribunt, monteme; Merum Libero patri ſacrum: unde origo fabulæ, Iouis fœmine æditũ: Item Aſpagonas gentẽ, uitis& lauri& buxi, pomorumc; omnium in Græcia naſcentium fertilẽ. Ouæ memorãda& prope fabuloſa, de fertilitate terræ, ac genere frugum arborumq&;, aut ferarũ aut uolucrum& aliorum animalium tra duntur, ſuis quæq; locis in reliqua parte operis commemorabuntur. Quatuor uero ſatra piæ mox paulo, ad Taprobanen inſulam feſtinante animo. Sed ante ſunt aliæ, Patale, quam ſignificauimus.in ipſis faucibus Indi triquetra figura cc. xx. M. p. latitudine. Extra oſtium Indi, Chryſæ,& Argyraæs fertiles“ ut credo. Nã quod aliqui tradidere, au reum argenteũq; ijs ſolũ eſſe haud facile crediderim. Ab ijs xx. M. p. Crocale. Ab ea xij.
M. p. Bibaga, oſtreis& conchylijs referta. Deinde Toralliba ix. ML.p. à ſupradicta, mul/ 40
tæq; ignobiles. Taprobane inſula. Cap. x
T Aprobanen alterũ orbẽ tetrarũ eſſe, diu exiſtimatũ eſt, Antichthonũ appellatione.
Wtliqueret inſulam eſſe, Alexandri. Magni ætas resq; præſtitere. Onelicritus claſſis eius præfectus, elephãtos ibi maiores bellicoſioresq́; quàm in India gigni ſcripſit: Mega ſthenes Humine diuidi, incolasq́; Palæogones appellari, auri margaritarumq́; grãdium fertiliores quam Indos.Eratoſthenes& menſurã prodidit lõgitudinis vij. M. ſtad. latitu dinis v. M. nec urbes eſſe, ſed uicos ſeptingẽtos. Incipit ab Eoo mari, inter ortũ occaſumq&́; ſolis Indiæ prętenta,& quondam credita xx. dierũ nauigatione à Praſiana gente diſtare: mox, quia papyraceis nauibus armamentisq; Nili peteretur, ad noſtrarũ nauiũ curſus.
VIIj.
vee emererexEr Mesr rerasexnrenwes-nnearan evereeneoee er Sen ne
eeeereexeen

HISTORIAE LIPER VI 91
vij.dierum interuallo taxato. Mare intereſt uadoſum, ſenis non am plius altitudinis paſſi bus, ſed certis canalibus adeo profundũ, ut nullę ancorę ſᷣdãt:ob id nauibus utrinq; pro rę.ne per anguſtias aluei citcagi ſit neceſſe. Siderũ in nauigãdo nulla obſeruatio. Septen trio nõ cernitur, ſed uolucres ſecũ uehunt emittentes ſæpius, meatumqʒ earũ terras peten b tium comitãtur. Nec plus quàm ternis mẽſibus in anno nauigant. Cauent à ſolſtitio ma xime c. dies, tunc illo mari hyberno. Hactenus à priſcis memorata: nobis diligentior notitia Claudij principatu contigit. legatis etiã ex inſula aduectis. Id accidit hoc modo: An⸗nij Plocami, qui maris rubriuectigal à fiſco redemerat, libertus circa Arabiam nauigãs. aquilonibus raptus præter Carmaniam xv. die Hippuros portũ cius inuectus, hoſpitali to regis clemẽtia ſex menſium tempore imbutus alloquio, percontanti poſtea enarrauit Ro manos& Cæſarẽ:mirũ in modũ in auditis iuſtitiam ille ſuſpexit, quod pares pondere de narij eſſent in captiua pecunia, cum diuerſæ imagines indicarẽt à pluribus factos. Et hoc maxime ſollicitatus ad amicitiam legatos quatuor miſit, principe eorũ Rachia. Ex ijs cognitũ D.eſſe oppida, portũ cõtra meridiẽ appoſitũ oppido Paleſ8imundo, omniũ ibi cariſimo, ac regiæ cc. M. plebis. Stagnum intus Megisba, clxxv. M. p. ambitu, inſulas pa buli tantum fertiles,cõplexum. Ex eo duos amnes erumpere, Paleſimundum, iuxta oppi dum eiuſdem nominis influentẽ in portum tribus alueis, quinque ſtadiorum arctiſſimo, xv. ampliſſimo. Alterum ad ſeptentrionẽ Indiamq́; uerſum, Cydara nomine. Proximũ eſſe lndiæ promontorium, quod uocetur Colaicum, quatridui nauigatione, medio in cur 20 ſu ſolis inſula occurrente. Mare id colore peruiridi, præterea fruticoſum arbotibus, iubas earum gubernaculis deterẽtibus. Septentriones Vergiliasq; apud nos ueluti in nouo cælo, mirabantur: Lunam quidem apud ipſos nõ niſi ab octaua ad xvi. ſupra terram aſpici fatentes. Canopum lucere noctibus, ſidus ingẽs& clarũ. Sed maxime mirũ ijs rat,umbras ſuas in noſtrum cælum cadere, nõ in ſuum:ſolemq́ʒ à læua oriri,& in dexterã occide re potius quamn& diuerſo. ligem natrauere, latus inſulæ quod prætẽderetur Indiæ x. M. ſtad. eſſe, ab oricte hybernoultra mõtes Emodos. Seras quoq; ab ipſis aſpici, notos etiã commercio. patrem Rachiæ commeaſſe eò aduenis ibi feras occurſate. Ipſos uero excede re hominum magnitudinẽ, rutilis comis, cæruleis oculis, oris ſono truci, nulli ommercio linguæ. Cættera eadẽ quæ noſtti negociatores. Fluminis ulteriore ripa merces poſitas iu/ 30 Xta uenalia tolli ab his. ii placeat permutatio: nõ aliter odio iuſtiore luxuriæ, quam ſi per/ ducta mens illuc uſq; cogitet, quid& quò petatur& quare. Sed ne Taprobane quidem, quamuis extra orbẽ à natura relegata, noſtris uitijs caret. aurũ argentumq́;& ibi in pre/ tio marmor teſtudinis ſimile, gemmæ margaritæq; in honore multo præſtãtiores,& to 3 tius laxuriæ noſtræ cumulus. Ipſorum opes maiores eſſe dicebant, ſed apud nos opulen/ tig maiotem uſum. Seruum nemini, non in diem aut interdiu ſomnum: ædificia modlice ab humo extantia:annonam nunquã augeri, non fora litesile eſſe. coli Herculem: eligi re gem à populo ſenecta clementiac. liberos non habentẽ:& ſi poſtea gignat. abdicart ne fiat hæreditarium regnum. Rectores ei à populo xxx. dari: nec niſi pluriũ ſententia quen quam capitis damnati:ſic quoc; appellationẽ eſſe ad populũ. Ixx. iudices dari: ſi liberent 42 ij reum, amplius triginta ijs nullã eſſe dignationẽ, grauiſſimo probro. regi cuſtum LiberipPattis cæteris Arabum. regẽ, ſi quid delinquat, morte multari, nullo interimẽte, auerſan/ tibus cunctis,& cõmercia etiã ſermonis negantibus. Feſta uenatiõe abſumi, gratiſſimam eam tigribus elephãtiscʒ cõſtare. Agros diligẽter coſi, uitis uſum nõ eſſe, pomis abunda re. Eſſe& in piſcatu uoluptatem, teſtudinũ maxime, quarum ſuperficic familias habitan tiũ cõtegi: tanta reperiri magnitudine. Vitam hominũ centum annis modicã. Jæc com perta de Taprobane. Quatuor ſatrapiæ, quas in hunc locum diſtulimus, ita ſe habent. Capilſene, Carmania. 8 Cap. I Proximis Indo gẽtibus mõtana Capilſenę habent Capiſſam urbẽ., quã diruit Cy E Xrus. Arachoſia cũ oppido& fluminc eiuſdẽ noĩs, quod quidã Cophen dixere, à Se 8 8 4 miramide
———yyy—
= 11“*]
—

92 c. PLINII NATVRALIS
miramide conditũ. Amnis Hermãdus præfluens per Abeſten Arachoſiorũ. Proximos
ijs Ameridie ad partẽ Arachotarũ faciunt Gedroſos,& à ſeptentrione Paropamiſſadas. Cartana oppidũ ſub Caucaſo, quod poſtea Tetrogonis dictũ. Hæc regio eſt ex aduer,/ ſo: Bactrianorũ deinde, cuius oppidũ Alexandria, Acõditore dictum. Syndraci, Dangu,læ, Parapiani, Cantaces, Maci. Ad Caucaſum Cadruſi oppidũ ab Alexandro conditũ. Infra hæc omnia, ora ab Indo. Ariana regio ambuſta feruoribus, deſertisq; circundata, multa tamẽ interfuſa op acitate: cultores cõgregat circa duos maxime fluuios, Tonderon & Aroſapen. Oppidũ Artacacna. Arius amnis, qui præfluit Alexandriã ab Alexandro conditam. patet oppidũ ſtad. xxx. multoq́; pulchrius,/ſicut antiquius, Artacabane iterum
ab Antiocho munitũ, ſtad.l Doriſci gens. Amnes Pharnacotis, Ophradus, Prophtha⸗ 10
ſiaoppidum Zaraſparum, Drangæ, Argetæ, Zarangæ, Gedruſi. Oppida Paucolais. Lymphorta, Methoricũ deſertũ. Amnis Manain. Augutturi gens. Flumẽ Borru, Gens Vrbi, Humẽ nauigabile Ponamus Pandorum finibus. tem Caberon Sorarũ oſtio por tuoſus. Oppidũ Condigramma. Flumen Cophes. Influunt in eũ nauigabilia Sadarus, Paroſpus, Sodinus. Arianæ partẽ eſſe Dartitin aliqui uolunt, menſuramq́; produnt utri/ uſq; lõgitudine XIX. l. M. p. latitudine dimidio minore o; Indiæ. Alij Gedruſos& Scy/ ros poſuere per clxxxiij. MI. p. Mox lchthyophagos Oritas, propria nõ Indorũ lingua loquentes.per cc. M. ꝑ. Inde poſuere Arbiorum gentẽ per cc. Mchthyophagos omnes Alexãder uetuit piſcibus uiuere. Wtrà deſerta, deinde Carmania ac Perſis, ato Arabia.
Sed priuſquam hęc generatim perſequamur, indicare conuenit, quæ prodit Oneſicritus, 20
claſſe Slexandri circumuectus in mediterranea Perſidis ex India, narrata proxime à Iuba:dein eam nauigationem, quæ his annis cõperta ſeruatur hodie. Onelicriti& Nearchi nauigatio nec nomina habet manſionũ nec ſpatia.Primũc; Xylenepolis, ab SAlexandro condita,unde cœperũt exordium, iuxta quod flumẽ, aut ubi fuerit, non ſatis explanatur: Hæc tamen digna memoratu produntur ab eis: oppidum à Nearcho conditũ in nauiga tione ea. Elumen Nabrum nauiũ capax, contrà inſula diſtans xx. ſtad. Alexandria cõdi ta à Leonato iuſſu Alexandri in finibus gentis, Argenus portu ſalubri, umen Tuberũ nauigabile, quod circa Pariræ. Deinde lchthyophagi tam longo tractu, ut xx. dierũ ſpa/ tio prænauigauerint. Inſula, quæ ſolis appellatur,& eadem cubile Nympharum, rubens,
in qua nullũ non animal abſumitur. incertis cauſis. Ori gens.Flumẽ Carmaniæ Hytanis 20
portuoſum& auro fertile. Ab eo primũ ſeptentriões apparuiſſe adnotauere. Arcturum nec omnibus cerni noctibus, nec totis unquã. Achemenidas uſcʒillo tenuiſſe. Reris et fer ri metalla& arſenici& minij exerceri. Inde promontoriũ Carmaniæ eſt:ex quo in aduer ſa ora ad gentẽ Srabiæ Macas traiectus diſtatl. M. p. Inſulæ tres, quarũ Organa tantũ habitatur aquoſa, a continenti«xv. M. p. Inſulæ iim. iam in ſinu ante Perſida. Circa has hydri marini uicenũ cubitorũ adnatantes terruere claſſem. Inſala Acrotadus, item Gau/ ratæ, in quibus Chiani gens. Flumen Hyperis in medio ſinu Perſico, onerariarũ nauium capax. Flumen Sitiogagus, quo Paſargadas ſeptimo die nauigatur. Flumen nauigabile Phirſtimus, inſula ſine nomine. Flumẽ Granius modicarũ nauium capax, per Suſianen
Hluit: gextta eius accolunt Deximontani, qui bitumẽ perficiũt. Flumẽ Oroatis oſtio dif. 40
ficili niſi peritis.inſulæ i paruæ: inde uadoſa nauigatio paluſtri ſimilis: per euripos tamẽ quoſdã peragitur. Oſtium Euphratis. Lacus, quem faciunt Eulæus& Tigris iuxta Cha racem.· Inde Iigri Suſa. Feſtos dies ibi agentem Alexandrũ inuenerunt ſeptimo menſe, poſtquam digreſſus ab ijs fuerat Patalis,. tertio nauigationis. Sic Alexãdri claſſis nauiga/ uit. Poſtea à Syagro Arabiæ promõtorio Patalam fauonio, quem Hypalum ibi uocàt; peti certiſſimũ uidebatur X TII. xxxij. M. p. æſtimatiõe. Secuta ætas propiorem curſum tutioremq́; iudicauit, ſi ab eodem promontorio Zizerum amnem portum Indiæ pete/ ret. Diucʒ ita nauigatum eſt, donec compendia inuenit mercator, lucroq; India admo/
ta eſt. Quippe omnibus annis nauigatur, ſagittariorũ cohortibus impoſitis. Etenim pi/ 4 ratæx
SE1114A2“**“ 8 2
ereernen
———
nmreeseeeeev-aeaewxene rSerrersen

HISTORIAE LIBER VI 93 ratæ maxime infeſtabant. Nec pigebit totũ curſum ab Aegypto exponere, nunc primũj certa notitia pateſcente. Digna res, nullo anno imperij noſtriminus n-s quingenties ex hauriente India& merces remittente, quæ apud nos centuplicato ueneant. u1³ paſſuum ab Alexandria abeſt oppidum Iuliopolis, Inde nauigant Nilo Coptum ccciij. M. paſſ. qui curſus Eteſijs flantibus peragitur xij. diebus. à Copto camelis itur. aquationum ratione manſionibus diſpoſitis, Prima appellatur Hydreuma xxxij. M. Secũda in monte, diei itinere. Tertia in altero hydreumate à Copto xcv. M. Deinde in monte. Mox ad h dreuma Apollinis, à Copto clxxxiiij. M. ꝑ. Rurſus in mõte. Mox ad nouũ Hydreuma à Copto ccxxxiij. M. p. Eſt& aliud Hydreuma uetus, Troglodyticũ nominat᷑;, ubi præſiio dium excubat diuerticulo n. miliũ. Diſtat à nouo Hydreumate iiij. M. p. Inde Berenice oppidum, ubi portus rubri maris, à Copto cclviij. M. p. Sed quia maior pars itineris con ficitur noctibus propter æſtus,& ſtatiuis dies abſumuntur, totũ à Copto Berenicen iter duodecimo die peragitur. Nauigare incipiũt æſtate media ante canis ortum, aut ab exor,/ tu protinus. Veniũtq́ʒ circiter xxx. die Ocelim Arabiæ, aut Canan thuriferæ regiõis. Eſt & tertius portus, qui uocatur Muza, quem indica nauigatio nõ petit, nec niſi thuris odorumq́; Arabicorum mercatores. Iatus oppida, regia eius appellatur Saphar, aliudq; Sabe.Indos autem petentibus utiliſſimũ eſt ab Oceli egredi. Inde uento Hypalo nauigant
diebus quadraginta ad primum emporium Indiæ Muzirim, non expetendum propter
1 uicinos piratas, qui obtinẽt lctum nomine Hydras, neq; eſt abundans mercibus. Præte
20 rea longe à terra abeſt nauium ſtatio, linttibusc; efferuntur onera, quæ gerũtur. Regnabat ibi,cum proderẽ hæc, Celebothras. Alius utilior portus gentis Necanidon, qui uoca tur Becare. Ibi regnat Pandion, longe ab emporio mediterraneo diſtante oppido, quod uocatur Moduſa. Regio aũt ex qua piper monoxylis lintribus Becaren conuchunt, uoca
tur Cottona: quæ omnia gentium portuumue aut oppidorum nomina apud neminem priorũ inueniuntur. Quo apparet mutari locorũ ſtatus. Ex India renauigant mẽſe Aeg ptio TPybi incipiente, noſtro Decembri: aut utica Mechiris Aegyptij intra diem ſextũ, quod fit intra Idus Ianuarias noſtras Ita euenit, ut eodẽ anno remeent. Nauigant autem ex India uento uulturno:& cum intrauere rubrum mare, africo uel auſtro. Nunc reuerte mur ad propoſitũ. Carmaniæ oram patere duodecies centena L. M. paſl. Nearchus ſeri30 Pſit. Ab initio eius ad flumen Sabin c. M. paſſuũ. Inde uineas coli& arua ad flamen An danin, xxv. M. ſpatio. Regio uocat᷑ Armuzia. Oppida Carmaniæ Zetis& Alexãdria. Irrumpit deinde& in hac parte geminũ mare in terras, quod rubrum dixere noſtri, Græs ci Erythræum à rege Erythra, autſut alij)ſolis repercuſiu talem reddi colorem exiſtiman tes: alij ab harena terrac;:alij tali aquæ ipſius natura.“ Sinus Perlicus& Arabicus.. Cap. XXIIII Ed in duos diuidit᷑ ſinus.ls qui ab oriente eſt. Perſicus appellatur x XꝘ v. M. paſl. cir Dcuitu, ut Eratoſthenes tradit. Ex aduerſo eſt Arabia, cuius XII. M. paſl eſt lõgitudo. Rurſus altero ambitur ſinu Arabico nominato: oceanum qui influit, Azaniũ appellaàt. Perſicum introitũ v. M p. latitudinis, alij iiij. fecerunt. Ab eo ad intimũ ſinum reclo curſui
40 X. xxv. Mpropemodũ conſtat eſſe,& ſitum eius humani capitis effigie. Oneſicritus& Nearchus ab In do amne in ſinũ Perſicũ, atc; illinc Babylonẽ ab Euphratis paludibus, ſcripſerunt XXv. M. paſſuũ eſſe.In Carmaniæ angulo ſunt Chelonophagi, teſtudinum ſuperficie caſas tegentes, carne ueſcẽtes. A Hlumine Arbi promontoriũ ipſum inbhabitãt, præter capita toto corpore hirti, corijsq́; piſcium ueſtiti.
Caſcandrus inſula, Parthorum regna.(CS(ap.
1 A B hotũ tractu Indiã uerſus Caſcãdtus deſerta inſala in oceano L. M. p. traditur:iu/ A xtaq́ʒ eã freto interfluẽte Stoidis, quęſtuoſa margaritis. A promõtorio Carmanis
iũgunt᷑ Armozei. Quidã interponũt Arbios ccccxij. M.p. toto littore. Ibi portus Macedo nũ,& arę Alexãdri in ꝓmõtorio. Amnes Saganos, dein Daras& Salſos. Ab eo ꝓmon torium
rangxrwerear
Se
E1111“ 2 ·

W C. PEINII NATYRKILIS
torium Themiſteas, inſula Aphrodiſias habitatur. inde Perſidis initiũ ad flumen Oroa/ tin, quo diuiditur ab Elymaide. Contra Perſidem inſulæ, Philos, Caſandra, Aratia cũ monte præalto Neptuno ſacra. Ipſa Perſis aduerſus occaſum ſita obtinet littora d. I. M. paſſuũ, etiam in luxum diues, in Parthorum iampridem translata nomen. Horum de im perio nũc paucis. Regna Parthorũ duodeuiginti ſunt omnia. ita enim diuidũt prouincias citca duoſut diximus)maria, tubrum à meridie, Hyrcanũ à ſeptentrione. Ex ijs undecim, quæ ſuperiora dicuntur, incipiunt à conſinio Armeniæ, Caſpijsq; littoribus: pertinẽt ad Scythas/cũ quibus ex æquo degunt. Reliqua ſeptem regna inferiora appellantur. Quod ad Parthos attinet, ſemper fuit Parthia in radicibus montium ſępius dictorũ, qui omnes
eas gentes prætexũt. Habet ab ortu Arios, à meridie Carmaniam& Arianos, ab occaſu 1o
Pratitas, Medos, à ſeptentrione Hyrcanos, undiq; deſertis cincta. Vteriores Parthi No mades appellantur: citra deſerta, ab occaſu urbes eorum, quas diximus, Iſſatis& Callio/ pe: ab oriente æſtiuo Europum, ab hyberno Mania: in media Hecatonpylos, Arſacia: regio Niſæa Parthyenes nobilis, ubi Alexandropolis à conditore. Media, Meſopotamia, Babylon, Seleucia. Cap. XXVvI FMceſſarium eſt hoc in loco ſignare& Medorum ſitum, terrarumq́; faciẽ circumage X re ad Perſicum mare, quo facilius deinde reliqua noſcantur, Nanq; Media ab occa ſu tranſuerſa oblique Parthiæ occurrens, utraq; regna includit. Habet ergo ipſa ab ortu Caſpios& Parthos, à meridie Sittacenen& Suſianen& Perſida, ab occaſu Adiabenẽ, à
ſeptentrione Armeniã. Perſæ rubrũ mare ſemper accoluere, propter quod is ſinus Perſi 20
cus uocat᷑. Regio ibi maritima Cyropolis. Quaà uero ipſa ſubit ad Medos Elymais. Me. gala appellatur locus, arduo montis aſcenſu per gradus introitu anguſto, ad Perſepolin caput regni, dirutam ab Alexandro. Præterea habet in extremis finibus Laodiceam, ab Antiocho conditã. Inde ad orientẽ Magi obtinent Paſſagardas caſtellũ, in quo Cyri ſe/ pulchrũ eſt:& horum Echatana oppidũu translatũ ab Dario rege ad montes. Inter Par/ thos& Arianos excurrũt Parætaceni. His gentibus& Euphrate, inferiora regna cludun tur. Reliqua dicemus à Meſopotamia, excepto mucrone eius Arabũq́; populis, in priore dictis uolumine. Meſopotamia tota Aſſyriorum fuit uicatim diſperſa præter Babylo/ na& Ninum. Macedones eam in urbes congregauere, propter ubertatem ſoli. Oppida
præter iam dicta, habet Seleuciam, Laodiceam, Artemitam: item in Arabum gente, 30
qui Aroei uocantur,& Mardani, Antiochiam: quæ à præfecto Meſopotamiæ Nicanore condita Arabis uocatur. Iunguntur his Arabes, introrſus Eldamarij. Super quos ad Pellacontam flumen Bura oppidum, Salmani& Maſei Arabes. Gordyæis uero iuncti Aloni, per quos Zerbis Hlauius in Tigrin cadit, Azones, Silices montani,& Orontes. Quorum ad occidentem oppidum Gaugamela.Item Sue in rupibus. Supràa Silci, Claſſitæ, per quos Lycus ex Arwenia fertur: Abſitris ad hybernum exortum. Azochis op⸗, pidum. Mox in campeſtribus oppida Dioſpage, Polytelia, Stratonicea, Anthemus. In uicinia Euphratis Nicephorion, quod ut diximus, Alexander iuſſit condi propter loci opportunitatem. Dicta eſt& in Zeugmate Apamia, ex qua orientem petentes ex/
cipit oppidum apprime munitum, quondam ſtadiorum ſexaginta quinque amplitudi/ 40
ne,& ſatraparum regia appellatum, quò tributa cõferebantur, nunc in arcem redactum.
Durantut fuerant Hebata,& ductu Pompeij Magni terminus Romani imperij Oruros, à Zeugmate ducentis quinquaginta millibus paſſuũ. Sunt qui tradunt Euphratem
Gobaris præfecti opere diductũ, ubi eum diximus findi, ne præcipiti curſu Babyloniã infeſtaret:ab Aſſyrijs uero uniuerſis appellatum Armalchar, quod ſignificat regium flu/ men. quà diriuatur oppidum fuit Agrani è maximis, quod diruêre Perſæ. Babylon Chaldaicarum gentium caput diu ſummam claritatem obtinuit in toto orbe, propter quam reliqua pars Meſopotamiæ Aſſyriæch Babylonia appellata eſt, ſexaginta millia paſſ.amplexa muris, ducenos pedes altis, quinquagenos latis, in ſingulos pedes ternis digitis
qq
ermeaeerereeeeeeerernaenee

H ILS TO0RIAE LIBER VI 95 Sitis menſura ainpliore, quàm noſtra, interflao Euphrate, mitabili opere utroch. Durat adhuc ibi Iouis Beli templam. Inuentor hic fuit ſideralis ſcientiæ. Cætero in ſolitudinem redijt, exhauſta uicinitate Seleuciæ, ob id conditæ à Nicatore intra nonageſimum lapi/ dem, in eõfluente Euphratis foſſa perducti atq; Tigris: quæ tamẽ Babylonia cognominatur. libera hodie ac ſui iuris, Macedonumq́; morts. Ferũt ei plebis urbanæ dc. M. eſſe: ſitum uero mœnium aquilæ pandentis alas: agrum totius oriẽtis fertiliſſimũ. Inuicem ad hanc exhauriendam, Cteſiphontem iuxta tertiũ ab ea lapidem in Chalonitide cõdidere Parthi, quod nũc eſt caput regni.& poſtquam nihil proficicbatur, nuper Vologeſus rex aliud oppidũ Vologeſocertam in uicino condidit. Sunt etiamnũ in Meſopotamia oppi/10 da, Dipparenũ, Chaldæorũ& hoc ſicut Babylon. iuxta flamen Narragà, qui dedit ciuitati nomen. Muros Hipparenorũ Perſæ diruere. Orcheni quoq; tertia Chaldæorũ doctrina, in eodẽ ſitu locantur, ad meridiẽ uerſi. Ab hijs Notitæ& Orthophantæ,& Græciochantę Euphrate nauigari Babylonẽ è Perſico mari ccccxij. M. paſ. tradũt Nearchus & Onelicritus. Qui ueto poſtea ſcripſere, à Seleucia ccccxc. M. laba à Babylone Chara⸗cem chexv. M. paſſuum. Fluere aliqui ultra Babylonem cõtinuo alueo prinſquam diſtra hitur in irrigua xxxvij. M. Vniuerſo autemn curſu XI. M. paſf. Inconſtantiam mẽſurę diuerſitas autorum facit, cum Perſæ quoq; ſchœnos& paraſangas alij alia menſura determinent. Vbi deſinit alueo munire, ad conſinium Characis accedente tractu, ſtatim infe⸗, ſtant Attali latrones Arabũ gens. VlItra quos Scenitæ. Ambitu uero Euphratis Noma2ꝛ0 des Arabiæ uſq; ad deſerta Syriæ, unde in meridiẽ flecti eum diximus; ſolitudines Palmyrenas relinquẽtem. Seleucia abeſt à capite Meſopotamiæ Buphratem nauigantibus undecies centena xxv. M. p. Amari rubro ſi Tigti nauigetur, cccxx. M. A Zeugmate dxxvij. M. Zeugma à Seleucia Syriæ ad noſtrũ littus, cxxxij. M. p. Hæc eſt ibi latitudo terrarum inter duo maria. Parthici uero regni dcccc. xliiij. M. paſſuum. Eſt etiamnum op pidum Meſopotamiæ in ripa Iigris cirea confluentes, quod uocant Digbam. Flumen Tigris. Cap. XXVII C&Ed& de Tigri ipſo dixiſſe cõueniat. Oritut in regione Armeniæ maioris fonte con/ Oſpic in planicie. Coco nomẽ Elongoſine eſt. Iplius, quà tardior fuit, Diglito:unde concitatur, à celeritate Tigris incipit uocari. Ita appellant Medi ſagittã. InHluit lacum Are 3o thuſam omnia illata pondera ſuſtinẽtem,& nitrum nebulis exhalantem. Vnum genus ei piſcium eſt. idq́; tranſcurrentis nõ miſcetur alueo, ſicut nec e Tigri piſces in lacũ tranſna tant. Fertur autem& curſu& colore diſſimilis: tranſuectusq́; occurrẽte Tauro monte in ſpecu mergitur: ſubterq; lapſus.a latere altero eius erumpit. Locus uocatur Zoroanda. Eundẽ eſſe manifeſtũ eſt,quod demerſa perfert Alterum deinde tranſit lacũ, qui Thoſpi tes appellatur, rurſusq; in cuniculos mergitur,& poſt xxv. M. paſſ. irca Nymphaũ red ditur. Tam uicinũ Arſaniæ fluere eũ in regione Arhene Claudius Cæſar autot eſt, ut cà intumuere, confluant, nec tamen miſceantur, leuiorc; Arſanias innatat iiij. M. ferme ſpa tio:mox diuiſus in Euphratem mergitur. Figris autem ex Armenia acceptis ſuminibus claris, Partheni, Agnice, Phariõe, Arabas Orios Adiabenosq́; diſterminans,& quam 40 diximus Meſopotamiam faciens, luſtratis mõtibus Gordyæorũ citca Apamiam Nleſe/ nes oppidũ·citra Seleuciam Babyloniam cxxv. WM. paſſuũ, diuiſus in alueos duos, altero meridiem ac Seleuciam petit, Meſenen perfundens: altero ad ſeptentrionẽ flexus, eiuſdem gentis tergo campos Cauchas ſecat. Vbi remeauere aquæ, Daſtigris appellatur. Poſtea recipit ex Media Choaſpem: atqʒ(ut diximusʒ) inter Seleuciam& Cteſiphontẽ ue/ ctus, in lacus Chaldaicos ſe fundit, eosq; xx. M. paſſuũ amplitudine im plet. Mox uaſto alueo profuſus, dextra Characis oppidi infertur mari Perſico decumo ore. Inter duorũ amnium oſtia xxv. M. paſſuum fuere, aut(ut alij tradunt) vij. M. utroque nauigabili. Sed longo tẽpore Euphtatem præcluſere Orcheni,& acgolæ agros rigantes, nec niſi per Tigrin defertur in mare. Proxima Tigri regio Parapotamia appellatiir, In ea 1 eſt de
o,—.
aau.“*“
—
eeeeeee]

96 C. PLI NII NAT VRALIS eſt de Meſene. Oppidũ eius Dibitach. Iungitur Chalonitis cum Cteſiphonte, non pal/ metis modo, uerum& olea pomiscqo;, alijsc; arbuſtis nobilis. Ad eam peruenit Zagtus mons, ex Armenia inter Medos Adiabenoscq; ueniens, ſupra Parætacenen& Perſidẽ. Chalonitis abeſt à Perſide cccclxxx. M. paſſ. Tantũ à Caſpio mari Aſſyriam abeſſe cõpendio itinerum aliqui tradunt. Inter has gentes atq; Meſenen Sittacene eſtkadem Ar/ belitis& Pałæſtine dicta. Oppidum eius Sittace Græcorũ ab ortu eſt,& Sabata. Ab oc caſu autem Antiochia, inter duo flumina Tigrin& Tornadotum. Item Apamia, cui nomẽ Antiochus matris ſuæ impoſuit, Tigris circũfunditur. Hæc diuiditur Archoo. Infra eſt Suſiane, in qua uetus regia Perſarum Suſa à Dario Hyſtaſpis filio cõdita:abeſt à Se/, leucia Babylonia ccccl. M. paſſ. Tantundem ab Ecbatanis Medorum per montẽ Char/ o banum. In ſeptentrionali Tigris alueo oppidum eſt Babytace. Abeſt à Suſis cxxxv. MI. paſf Ibi mortalium ſoli aurum in odio contrahunt: Id defodiunt, ne quo cui ſit in uſu. Su ſianis ad orientem uerſus iunguntur Coſæi latrones,& Mizæorum Xl. populi liberæ feri tatis. Supra eos patent Parthuſi, Mardi,& Saitæ, Hyi, qui prætendũtur ſupra Elymaida, quam Perſidi in ora iunximus. Suſa à Perſico mari abſunt ccl. M. paſſuũ. Qua ſubijt ad eam claſſis Alexandri Paſitigri, uicus ad lacum Chaldaicũ uocatur Aphle, unde Suſa na uigationelxv. M. d. paſf. abſunt. Suſianis ab oriente proximi ſunt Choſiei: ſupra Cho/ ſieos ad ſeptentrionem Meſobatene ſub mõte Cambalido, qui eſt Caucaſi ramus, inde molliſſimo tranſitu in Bactros. Suſianen ab Elymaide diſterminat amnis Eulaus, ortus in Medis:medioq́; ſpatio cuniculo cõditus, ac rurſus exortus& per Meſobatenẽ lapſus, 20 circuit arcem Suſorum ac Dianæ templum auguſtiſſimũ illis gentibus,& ipſe in magna ceremonia. Siquidem reges non ex alio bibunt,& ob id in longinqua portant. Recipit amnem Hedypnun, præter Aſylum Perſarum uenientẽ,& unum ex Suſianis. oppidum iuxta eum Magoa, à Charace xv. M. paſſuũ. Quidam hoc in extrema Suſiana ponunt ſolitudinibus proximum. Infra Eulæum Elymais eſt, in ora iuncta Perſidi, à flumine Oroati ad Characem cexl. M. paſſ. Oppida eius Seleucia& Soſirate, appoſita monti Ca ſyro. Oram quæ præiacet, minorum Syrtium uice diximus inacceſſam cœno, plurimum limi deferentibus Brixia& Ortacea amnibus: madente& ipſa Elymaide in tantum, ut nullus ſit niſi circuitu eius ad Perſidem aditus. Infeſtatur& ſerpentibus, quos flumina de portant. Pars eius maxime inuia, Characene uocatur ab oppido Arabiæ claudente re/ 30 gna, de quo dicemus expoſita prius M. Agrippæ ſententia. Nanq; is Mediam& Par/ thiam,& Perſidem ab oriente Indo, ab occidente Tigri, à ſeptentrione Tauro, Caucaſo, A meridie rubro mari terminatas, patere in lõgitudinem III. xx. M. paſl. in latitudinem deccxl. prodidit. Præterea per ſe Meſopotamiã ab oriente Tigri, ab occaſu Euphrate, à ſeptentrione Tauro, à meridie mari Perſico incluſam, longitudine octingentorum M. Paſl. latitudine ccclx. Charax oppidum Perſici ſinus intimum, à quo Arabia Eudæmon cognominata excurrit, habitat᷑ in colle manu facto inter cõfluentes, dextra Tigrin, læua Eulæum iij. M. paſf. laxitate. Conditum eſt primum ab Alexandro Magno: qui colonis ex urbe regia Durineſquæ tum interijt)deductis, militũq; inutilibus ibi relictis, Alexan/ driam appellari iuſſerat: pagumq́; Pellæum, à patria ſua, quem proprie Macedonum fe- 40 cerat. Flumina id oppidum expugnauere. Poſtea Antiochus reſtituit, quintus regum, à& ſuo nomine appellauit. terumqʒ infeſtatum Paſines Sogdonaci filius, rex finitimorum Arabum, quem Juba ſatrapen Antiochi fuiſſe falſo tradit, oppoſitis molibus reſtituit: no menq ſuum dedit, emunito ſitu iuxta in longitudinem iij. M. paſlin latitudiuẽ paulo mi nus. Primo fuit a littore ſtadijs X. maritimũ, etiam inde pſeudoporticus habet: Iubauero prodente L. M. paſſ. Nunc abeſſe alittore cxx. M. legati Arabũ noſtriq; negociatores, qui inde uenere affirmant. Nec ulla in parte plus aut celerius profecere terræ fluminibus inuectæ. Magis id mirũ eſt, æſtu longe ultra id accedẽte nõ repercuſſas. Hoc in loco geni tum eſſe Dionyſiũ, terrarũ orbis ſitus recentiſſimũ autorem conſtat, quem ad cõmentanͤ““ da omnia

HISTORIAE LIBER VI 1 97 da omnia in orientem præmiſit diuus Auguſtus, ituro in Armeniam ad Darthicas Arabicasq; res maiore filio. Non me præterit, nec ſum oblitus, ſui quenque ſitus diligentiſſi/
mum autorem uiſum nobis in introitu huius operis. In hac tamen parte arma Romana ſequi placet nobis, Iubamq; regem, ad eundem Caium Cæſarem ſcriptis uoluminibus de eadetffexpeditione Arabica. 8 Arabia, Nomades, Nabatæi, Omani, Tylos& Ogyris inſulæe. Cap. XXvUr A Rabia gentiũ nulli poſtferenda, amplitudine longiſſima à monte Amano àregio. ne Cilicig Comagenesq́; deſcẽdit, ut diximus, multis gentibus eorum deductis il/ lo à Tigrane magno, ſpõte uero ad mare noſtrum littusq; Aegyptiacuin, ut docuimus: io necnon in media Syriæ ad Libanum montem penetrantibus Nubeis, quibus iungũtur Ramiſi. Deinde Taranei, deinde Patami. Ipſa uero peninſula Arabia inter duo maria, rubrum Perſicumq́; procurrens, quodam naturæ artificio ad ſimilitudinẽ atq; magnitu dinem Italiæ mari circumfuſa, in eandẽ etiam cæli partem nulla differentia ſpectat. Hæc quoqʒ in illo ſitu felix. Populos eius à noſtro mari uſq; ad Palmyrenas ſolitudines dixi-/ mus: reliqua nũc inde peragemus. Nomades infeſtatoresc; Chaldæorum Scenitæ(ut diximus)claudunt,& ipſi uagi, ſed à rabernaculis cognominati, quæ cilicijs metantur ubi libuit. Deinde Nabatæi oppidum incolunt Petram nomine in conualle, paulo minus i. M.paſſ. amplitudinis, circundatum montibus inacceſſis amne interfluẽte. Abeſt à Gaza oppido littoris noſtri dc. M. à ſinu Perſico cxxij. M. Huc conuenit utrunque biuium, eo/20 rum qui Syriæ Palmyram petiere,& eorum qui ab Gaza uenerunt. ½ Petra incoluerunt Omani ad Characẽ uſq;,oppidis quondam claris à Semiramicle cõditis, Abeſamide& Soractia. Nũc ſunt ſolitudines. Deinde eſt oppidũ quod Characenorũ regi paret in Pa/ ſitigris ripa, Forath nomine, in quo à Petra cõueniunt, Characemch inde xij. M. p. ſecun do æſtu nauigant. E Parthico enim regno nauigantibus uicus Teredon, infra confluen/tem Euphratis& ITigris: læua fluminis Chaldæi obtinent, dextra Nomades Scenitæ. Quidam& alia duo oppida longis interuallis Tigris prænauigari tradunt, Barbatiam, mox Thumatam: quod abeſſe à Petra x. dierũ nauigatione, noſtri negociatores dicunt, Characenorumq; regi parere:& Apamiã ſitam ubi reſtagnatio Euphratis cũ Tigri con fluat. Itacʒ molientes incurſionem Parthos, operibus abiectis inundatione arceri. Nunc 30 à Charace dicemus oram, Epiphani primũ exquiſitam: locus ubi Euphratis oſtium fuit, flumen ſalſum, promontoriũ Chaldone, uoragini ſimilius q&; mari per l. M. oræ, flumen Achana, deſerta c. M. paſſ. uſq; ad inſulam Icharam. Sinus Capeus quem accolunt Gau lopes& Chateni. Sinus Gerraicus. Oppidũ Gerra v. M. paſſ amplitudine, turres habet ex ſalis quadratis molibus, àlittore l. M. paſſ. regio Attene. Ex aduerſo T'ylos inſula, to/ tidem milibus à littore, plurimis margaritis celeberrima cum oppido eiuſdem nominis: iuxtaq́; altera minor, à promõtorio cius xij. M. paſſ. VItra magnas aſpici inſulas tradũt, ad quas non ſit peruentum. Huius ambitũ cxij. M. D. paſſuum, à Perſide lõgius abeſſe, adiri uno alueo anguſto. Inſula Aſgilia, Gentes Nocheti, Zurachi, Borgodi, Cataræi, Nomades. Flumen Cynos. Vltrà nauigationem incompertam ab eo latere propter ſco/ 40 pulos tradit Iuba, prætermiſſa mentione oppidi Omanorum Batraſabbes,& Omanæ, quod priores celebrem portum Carmaniæ fecere. Item Omnæ& Athanæ, quæ nunc oppida maxime celebrari à Perſico mati noſtti negociatores dicũt. A flumine Canis, ut Iuba tradit, mons aduſto ſimilis. Gentes Epimaranitæ. Mox Ichthyophagi, inſula deſer ta, gentes Bathymi. Eblitei montes, inſula Omcœænus. Portus Machorbæ, inſulæ Etaxalos. Onchobrice: gẽs Chadæi. Inſulæ ſine nominibus multæ. Celebres uero Iſura, Rhin nea,& proxima in qua ſcriptaæ ſunt ſtelæ lapideæ literis incognitis. Goboea portus, Bra/ gæ inſulæ deſertæ. Gẽs Thaludæi. Dabanegoris regio. Mos Orſa cũ portu. Sinus Dua tus; jnſulę multę. Mons Tricoryphos. Regio Cardaſena, inſulæ Solanidæ, Capina. Item Ichthyophagorum. Deinde Glari. Littus Hammæum, ubi auri metalla. Regio Canau/ . i na gentes
ℳ

98 c. PLINII NATVRALIS 1 na gẽtes Apitami, Gaſani. Inſula Deuadæ. Eons Goralus, Garphetioinſulę Aleu& Am namethu. Gens Darræ, inſulæ Chelonitis, Ichthyophagon multæ. Eodanda deſerta, — Baſag. Multæ Sabæorũ. Flumina, Thamar, Amnon, infulæ Dolicæ. Fontes, Daulotes, Dora: inſulæ Pteros, Labanis, Coboris, Sam bracate,& oppidũ eodem nomine in conti nenti.& meridie inſulæ multæ, maxima Camari. Plumẽ, Myſecros. Portus, Ieupas. Sce/ nitæ Sabæi. Inſulæ multæ. Emporium eorũ Acila, ex quo in Indiam nauigatur. Regio, Amithoſcuta, Damnia. Mizimaiores& minores, Drimati, Macæ. Horũ promontoriũ contra Carmaniã eſt. Diſtat lI. M. p. Mita res ibi traditur: Numeniũ ab Antiocho rege Meſenæ prępoſitũ ibi uiciſſe eodẽ die claſſe, æſtuq; reuerſo iterũ equitatu contra Perſas dimicantem,& gemina trophæa eodem in loco Ioui ac Neptuno ſtatuiſſe. Inſula in alto lo obiacet Ogyris, clara Erythra rege ibi ſepulto. Diſtat àcontinente kxxv. M. p. circuitu cxij. M. p. Nec minus altera clarain Azanio mari Dioſcoridu, diſtans à Syagro extimo promontorio cclxxx. MI. p. Reliqui in continente à noto etiamnum Autaridæ, in montes vij.dierum tranſitus. Gentes Larendani, Carabani, Gebanite pluribus oppidis, ſed ma/ ximis, Nagia,& Tamna templorum lxv. æc eſt amplitudinis ſignificatio. Promonto/ rium, à quo ad continentẽ Troglodytarum l. M p. Toani, Achitæ, Chatramotitæ, To/mabei, Antidalei, Lexianæ, Agrei, Cerbani, Sabæi arabum propter thura clariſſimi, ad utraq; maria porrectis gentibus. Oppida eorũ in rubro littore Marane, Narma, Corolia, Sabatra: intus oppida Naſcus, Cardaua, Carnus,& quò merces odorũ deferunr Tomala. Pars corum Atramitæ, quorum caput Sobotale lx. templa muris includẽs. Regia 20 tamẽ omniũ eſt Mariaba. ſinum obtinet xciij. M. paſſ. refertum inſulis odoriferis. Atra mitis in mediterraneo iunguntur Minæi, mare accolunt& Elamitæ. Oppidum eiuſdem nominis. Iis iuncti Cagulatæ Oppidum Siby quod Græci Apaten uocant: Arſicodani, Vadei cum oppido magno, Baraſei, Licheni. Sygaros inſula, quam canes non intrant, expoſitic; circa littora errando moriuntur. Sinus intimus in quo Leanitæ qui nomen ei dedere. Regia eorũ Agra,& in ſinu Læana, ueh, ut alij, Aelana. Nam& ipſum ſinum no, ſtri Aelaniticum ſcripſere, ali Elenaticum, Artemidorus Aleniticum, luba Læniticum. Circuitus Arabię à Charace Lęana colligere prodit᷑ quadragies octies cẽtena Ixv. M. Ju ba paulominus X T. M. putat. Latiſſima eſt à ſeptentrione inter oppida Heroũ& Chara cem. Nunc& reliqua mediterranea eius dicantur. Nabateis himaneos iunxerunt ue/3o teres, nunc ſunt Taueni, Suelleni, Sarraceni. Arra oppidum in quo omnis negociatio conuenit, Hemuatæ, Analitæ: oppida, Domada, Egra. Thamudei, oppidum Badana, tha. Carrei, oppidum Chariati: Achoali, oppidum Phoda: ac Minæi, à rege Cretæ Minoe(ut exiſtimant)originem trahentes: quorum Charmei, oppidum xiiij. M. paſſuum Mariaba, Baramalacum,& ipſum nõ ſpernendum: item Carnon: Rhammei,& horum origo Rhadamantus putatur frater Minois. Homeritæ, Maſlala oppido. Hamirei, Ge, dranitæ, Ampræ, Iliſanitæ, Bachilitæ, Sammei, Amathei cũ oppidis Neſſa& Cenneſſe ri. Zamareni cum oppidis Saiace, Scantate, Bacaſcami. Riphearma oppidum, quo uo/ cabulo hordeum appellant. Autei& Raui, Gyrei& Mathatæi. Helmodenes cũ oppido Ebode. A Fetat in mõtibus,oppido xx. M. paſſ. in quo fons Emiſchabales, quod ſi 4* gnificat camelorum. oppidum Ampelone, colonia Mileſiorum. Actrida oppidum: Calingij, quorum Mariaba oppidum ſignificat dominos omniũ. Oppida, Pallon, Muran nimal iuxta flumẽ, per quod Euphratem emergere putant. Gentes Agrei, Hammonij. Oppidum, Athenæ. Caurarani, quod ſignificat ditiſſimos armento, Coranitæ, Cæſani, Choani.Fuerunt& Gręca oppida, Arethuſa, Lariſſa, Chalcis, deleta uarijs bellis. Roma na arma ſolus in eam terrã adhuc intulit Kelius Gallus ex equeſtri ordine. Nam C. Cæ ſar Auguſti ſilius proſpexit tantum Arabiam. Gallus oppida diruit nõ nominata ab au toribus qui ante ſcripſerunt, Egran, Anneſtũ, Eſcam, Maguſum, Tammacũ, Labeciam, & ſupradictã Mariabam, circuitu vi. M. ꝑ. Item Caripeta, quò longiſſime proceſſit. Cætera

HIS TORIAE, LI BERR VI 1“
tera explorata retulit, Nomades lacte& ferina carne ueſci. Reliquos uinum ut Indos pal mis exprimere, oleũ ſeſamæ. Numeroſiſſimos eſſe Homeritas, Minæis fertiles agros pal metis arbuſtisq;. in pecore diuitias. Cembanos& Arios armis præſtare, maxime Chatramotitas. Caræis ſatiſſimos& fertiliſſimos agros. Sabæos ditiſſimos ſyluarũ fertilitate odorifera, auri metallis, agrorum riguis, mellis ceræc; prouentu. De odoribus ſuo dice/ mus uolumine. IArabes, mitrati degũt, aut intonſo crine: barba abraditur, præter ́; in ſuperiore labro. Alijs& hæc intonſa: mirumq́; dictu, ex innumeris populis pars æqua in cõmercijs aut latrocinijs degit:in uniuerſum gẽtes ditiſſimæ, ut apud quas maxime opes Romanorũ Parthorumqʒ ſubſidant, uendentibus quæ è mari aut ſyluis capiant, nihil in io uicem redimentibus. Nunc reliquã oram Arabiæ contrariã perſequemur. Timoſthenes totũ ſinum quatridui nauigatione in longitudinẽ taxauit, bidui in latitudinem, anguſtias iiij. M. Dp. Fratoſthenes ab oſtio&rI. M. in quanq; partẽ. Artemidorus Arabixæ late/ re XIII.I. M. Sinus maris rubri, FTroglodytici& Aethiopici. Cap. XxXX 2 Roglodytico uero X1. Ixxxij. M. paſſuũ, Ptolemaida uſq;. Agrippa XIII. xxij. M. . paſi. ſine differentia laterum. Pleriq; latitudinem cccclxij. prodiderunt, faucesq́; hyberno orienti obuerſas, alij iiij. M. alij vij. M. alij xij. M. p. patere. Situs aũt ita ſe habet. A ſinu Kelanitico alter ſinus quẽ Arabes Aeant uocãt, in quo Heroum oppidũ eſt. Fuit & Cambyſu inter Nelos& Marchadas, deductis eò ægris exercitus. Gens Tyra. Daneon portus, ex quo nauigabilẽ alueũ perducere in Nilũ, qua parte ad Delta dictũ decur 20 rit Ixij. M. p. interuallo(qd inter flumen& rubrũ mare intereſt)primus omniũ Seſoſtris Aegypti rex cogitauit:mox Darius Perſarũ. deinde Ptolemæus ſequẽs: qui& duxit foſ⸗/ ſam ſatitudine pedũ c.altitudine xxx. in lõgitudinẽ xxxvij. M. D. p. uſq; ad fontes ama ros.ultra deterruit inundationis metus, excelſiore tribus cubitis rubro mari comperto, q́; terra Aegypti. Aliqui non eam afferunt cauſam, ſed ne immiſſo mari corrũperetur aqua Nili, quæ ſola potus præbet. Nihilominus iter totum terendo frequẽtatur à mati Aegy/ ptio, quod eſt triplex: Vnum à Peluſio per harenas, in quo niſi calami defixi regant, uia non reperitur, ſubinde aura ueſtigia operiente. Alterum uero II. M. paſſuũ ultra Caſium montem, quod àlx. M. paſſuum redit in Peluſiacam uiam. Accolunt Arabes Autei. Ter tium à Gerro(quod Adipſon uocant)per eoſdem Arabes lx. M. paſſ.propius, ſed aſpe/30 rum montibus& inops aquatum. Eæ uiæ omnes Arſinoen ducunt, cõditam ſororis nomine in ſinu Charandra, à Ptolemæo Philadelpho: qui primus Troglodyticen excuſſit, amnem qui Arſinoen præfluit, Ptolemæum appellauit. Mox oppidum paruũ eſt Sennum, pro quo alij Philoteram ſcribunt. Deinde ſunt Azarei, ex Troglodytarum connu bijs Arabes feri: Inſulę, Sapirene, Scytala, mox deſerta ad Myos hormon; ubi fons Tad nos, mons Eos, inſula Lambe, portus multi, Berenice oppidum matris Philadelphi nomine, ad quod iter à Copto diximus. Arabes Autei& Gnebadei. Troglodytice, quã pri ſci Michoen, alij Midoen dixere. mons Pentedactylos. inſulæ Stenæ dæiræ aliquot, Ha lonneſi non pauciores: Cardamine, Topazos, quæ gemmæ nomen dedit. Sinus inſulis refertus: ex ijs quæ Mareu uocãtur, aquoſæ: quę Eratonos, ſitientes. Regũ ij præfecti fue 40 re. Introrſus Candei, quos Ophiophagos uocant, ſerpentibus ueſci aſſueti. Neq; alia regio fertilior earum. Iuba qui uidetur diligentiſſime proſecutus hæc, omiſit in hoc tractu (niſi jexemplarium uitium eſt) Berenicen alteram, quæ Panchryſos cognominata eſt. Tertiam quæ Epidires,inſignem loco. Eſt enim ſita in ceruice longe procurrente, ubi fau/ ces rubri maris. iiij. M. D. paſſ. ab Arabia diſtant. Inſula ibi Cytis, topaziũ ferens& ipſa. ultra ſyluæ, ubi Ptolemais à Philadelpho condita ad uenatus elephantorum ob id Epitheras cognominata. iuxta lacum Monoleum. Hæc eſt regio ſecundo uolumine à nobis ſignificata: in qua xlv. diebus ante ſolſtitium, totidemq&́; poſtea, hora vi. conſumuntur umbræ,& in meridiem reliquis horis cadunt, cæteris diebus in ſeptentrionem: cum in Berenice quam primam poſuimus, ipſo die ſolſtitij vi. hora umbræ in totum abſuman/ 1 2 tur
aaaaaaaaaaaaaaaa,

2
100 tur, nihilq; adnotetur aliud noui, dcij. WL. paſliinteruallo à Ptolemaide:res ingentis exem pli: locusqʒ ſubtilitatis immenſeæ, mundo ibi deprehenſo: cum indubitata ratione umbra rum, Eratoſthenes menſurã terræ prodere inde cœperit. Hinc Azanium mare, promon torium quod aliqui Hiſpalũ ſcripſere. Lacus. Mandalũ. Inſula Colocaſitis,& in alto mul tæ‚ in quibus teſtudo plurima. Oppidum, Suchiæ, inſula Daphnidis. Oppidum, Aduli-/
ton. Regyptiotum hoc ſerui à dominis profugi condidere. Maximũ hic emporium Tro glodytarum, etiam Aethiopum. Abeſt à Ptolemaide v. dierum nauigatione. Deferunt plurimum ebur, rhinocerotum cornua, hippopotamorũ coria, celtium teſtudinũ, ſphin/ gia, mancipia. Suprà Qethiopes Aroteres. inſulæ quæ Aliæu uocãtut, item Bacchias&
Antibacchias,& Stratonis. Hinc in ora Aethiopiæ ſinus incognitus, quod admiremur;, 10
cũ ulteriora mercarores ſcrutentur. Promontoriũ in quo fons Cucios, expetitus nauigan/ tibus. Vltrà IEdis portus x. dierum remigio ab oppido Adulitarum diſtans. In eum Troglodytis myrthacõfertur. Infulæ aute portũ duæ, Pſeudopylæ uocantur, interiores totidẽ Pylæ. In altera ſtelæ lapideæ literis ignotis. Vltrà ſinus Abalites. Inſula Diodori, & aliæ deſertæ. per cõtinentẽ quoq; deſerta. oppidũ Gaza, promõtoriũ& portus Moſ ſylites, quò cinnamomũ deuehit᷑. Hucuſq; Seſoſttis exercitũ duxit. Aliqui unũ Aethio/ piæ oppidũ ultra ponũt in littore Baragaza.& Moſſylite promõtorio Atſanticũ mare in cipere uult luba, præter Mauritanias ſuas Gadis uſch nauigandũ coro. Cuius tota ſen/ tentia hoc in loco ſubtrahenda non eſt. Apromontorio Indorum quod uocatur Lepte
acra, ab alijs Drepanũ, proponit recto curſu præter exuſta ad Malchu inſulam XV. M. 20
p. eſſe. Inde ad locũ quem uocant Sceneos, ccxxv. VI. Inde ad inſulam Sadanum cl. M. paſſuũ. Sic fieri ad apertum mare Xviiixxxv. M. p. Reliqui omnes propter ſolis ardo/ rem nauigari poſſe non putauerunt. Quin& commercia ipſa infeſtant ex inſulis Arabes Aſcitæ appellati, quoniam bubulos utres binos ſternentes ponte, piraticam exercẽt ſagit tis uenenatis. Gẽtes Troglodytarũ idẽ Iuba tradit Therothoas à uenatu dictos, miræ ue locitatis:ſicut Ichthyophagos, natantes ceu maris animalia: Bargenos, Zageras, Chaly bas, Saxinas, Syrecas, Daremas, Domazanes. Quin& accolas Niliaà Syene nõ Sethio
pum populos. ſed Arabum eſſe dicit uſcʒ Meroen. Solis quoq; oppidũ quod non pro/cul Memphi in Regypti ſitu diximus, Arabas cõditores habere. Sunt& qui ulteriorem
ripam Aethiopiæ auferãt adnectantes Africæ.ripas aũt incoluere propter aquam Nos 30
relicto cuiq; intelligendi arbitrio, oppida quo tradũtur ordine utrincq; ponemus.& Sye/ ne,& prius Arabiæ latere, gens Caradupi. Deinde Syenitæ. Oppida, Tacompſon, quã quidam appellauerunt Thathicen, Araniũ, Seſanium, Sandura, Naſaudum, Anaudoma, Cumara, Beta& Bochiana, Leuphitorga, Iatarene, Moœchindira, Noa, Gophoa, Gyſtatę., Megeda, Lea, Rhemnia, Nupſia, Direa, Pataga, Bagada, Dumana, Rh adata, in quo felis aurea pro deo colebatur. Boron in mediterraneo, Mallos.proximũ Meroæ. ſic prodidit Bion. luba aliter: Oppidum in monte Megatichos; inter Aegyptum& Aethiopiam, quod Arabes Myrlon uocauere. deinde Tacompſon, Aranium, Seſaniũ, Piden, Mamuda, Corambin, iuxta eam bituminis fontẽ, Hammodara, Proſda, Parẽta,
Mama, Teſſara, Callas, Zoton, Graucomẽ, Emeũ, Pidibotas, Hebdomecontacometas, 40
Nomadas in tabernaculis uiuentes: Cyſten, Pemman, Gadagalen, Paloin, Primmin, Nupſin, Daſelin, Patin, Gãbreues. Magaſen, Segaſmala, Cranda, Denna, Cadeuma, Thena, Batha, Alana, Macua, Scammos, Goram in inſula: ab ijs Abala, Androcalim, Seren, Mallos, Agocen. Ex Africę latere tradita ſunt eodem nomine Tacompſos altera, ſiue pars prioris: Mogora, Sea. Edoſa, Pelenaria, Pyndis, Nlaguſa, Baurna, Linitima, Spyntuma, Sydopta, denſoa, Pindicitora, Bugoa, Orſima, Suaſa, Wauma. Rhuma, Vr bubuma, Mulona, quod oppidum Græci Hypaton uocarunt: Pagoargas, Zannes, un/
de elephanti incipiãt: Mamblia, Berreſa, Cetuma. Fuit quondam& Epis oppidum contra Meroen, antec; Bion ſcriberet deletũ. Hec ſunt prodlita uſcʒ Meroen, ex quibus hoc tempore
4

aaaa11‧
HIS TORIAE LIBER VI 101 tempore nullũ prope utfoq; latere extat. Cætera ſolitudines, nuper renunciauere principi Neroni, miſſi ab eo milites prætoriani cum tribuno ad exploranduma inter reliqua bel Ia& Aethiopicum cogitanti. Intrauere autem& eò arma Romana diui Auguſti tempo ribus,duce P. Petronio,& ipſo equeſtris ordinis præfecto Aegyptijs. Oppida eorũ ex/ pugnauit, quę ſola inuenerat quo dicemus ordine: Pſelchin, Primin, Aboccin, Phthurin,
Cambuſin, Attenan, Stadiſin, ubi Nilus præcipitans ſe, fragore auditum accolis aufert. Diripuit& Napata. Longiſſime autẽ à Syene progreſſus eſt dccclxx. M. paſſuũ. Nec tamen arma Romana ibi ſolitudinem fecerunt. Aegyptiorũ bellis attrita eſt Aethiopiar ui/ ciſſim imperitando ſeruiendocʒh, clara& potens etiam uſq; ad Troiana bella Nemnone
10 regnante:& Syriæ imperitaſſe eam, noſtroq; littore ætate regis Cephei patet Androme
dæ fabulis. Simili modo& de menſura eius uaria prodidere: primus Dalion ultra Me/roen longe ſubuectus: mox Ariſtocreon,& Bion,& Baſilis: Simonides minor, etiã quin
quennio in Meroe moratus cũ de Aethiopia ſcriberet. Nam& Timoſthenes claſſiũ Phi ladelphi præfectus. ſine mẽſura dierum lx. à Syene Meroen iter prodidit. Eratoſthenes dexxv. M. Artemidorus dc. M Seboſus ab Aegypti extremis ſexdecies cẽtena Ixxv. M. paſſtunde proxime dicti II. Ixx. Verũ omnis hæc finita nuper diſputatio eſt, quoniam a Syene dccclxij. M. Neronis exploratores renũciauere his modis:& Syene Hieran ſy/ caminon liiij. WI. paſſ. Inde Tama lxxv. M. paſſ. regionẽ Euonymiton Aethiopum pri/mam cxx. Acinam liiij. M. Pitaran xxv. Tergedum cvi. M. inſulam Gagauden eſſe in
a0o medio eo tractu. Inde primum uiſas aues pſittacos,& ab altera(quæ uocatur Artigula)
animal ſphingion. à I ergedo cynocephalos. Inde Napatalxxx. M. Oppidũ id paruũ inter prædicta ſolũ. Ab eo ad inſulã Meroen ccclx. M. Herbas circa Meroen demum
uiridiores ſyluarũc aliquid apparuiſſe,& thinocerotũ elephantorũq; ueſtigia. Ipſum op pidum Meroen ab introitu inſulæ abeſſelxx. M. p. iuxtac; aliam inſulam Tatu dextro
ſubeuntibus alueo, quæ portum faceret. Aedificia oppidi pauca. Regnare fœminã Can/ dacen, quod nomẽ maltis iam annis ad reginas tranſijt. Delubrum Ammonis& ibi reli gioſum,& toto tractu ſacella. Cæterũ cum potirentur rerũ Aethiopes, inſula ea magnæ claritatis fuit. Tradunt armatorum ccl. M. dare ſolitam, artificum cccc. M. alere. Reges Kethiopum xlv.& hodie traduntur.
30 Multiformes& miræ hominum effigies. Cap.&xX
Niuerſa uero gens Aetheria appellata eſt, deinde Atlantia, mox à Vulcani bllio V Aethiope Aethiopia. Animaliũ hominũq; effigies mõſtriferas circa extremitates eius gigni minime mirum, artifici ad formanda corpora effigiesch cælandas mobilitate ignea. Ferũt certe ab orientis parte intima gentes eſſe ſine naribus. æquali totius oris pla/ nicie. Alias ſuperiore labro orbas, alias ſine linguis. Pars etiam ore concreto& naribus carens, uno tantũ foramine ſpirat, potumq́; calamis auenæ trahit,& grana eiuſdem aue/næ ſponte prouenientis ad ueſcendũ. Quibuſdã pro ſermone nutus motusq; m embro/ rum eſt. Quibuſdam ante Ptolemæum Lathyrum regem Aegypti ignotus fuit uſusi/ gnium. Quidã& Pygmæorũ gentem prodiderunt ante paludes,&x quibus Nilus orire
Ao tur. In ora autẽ ubi deſijmus, continui montes ardentibus ſimiles rubent. Troglodytis&
rubro mari à Meroe tractus omnis ſuperponitur: à Napata tridui itinere ad rubrum lit/
tus, aqua pluuia aduſum compluribus locis ſetuatur, fertiliſſima regione quæ intereſt au/
ti. Vlteriora Atabuli Aethiopum gens tenet. Deinde contra Meroen Megabari, quos aliqui Adiabaras nominauere, oppidum habent Apollinis. Pars eorum Notnades, quæ elephantis ueſcitur. Ex aduerſo in Africæ parte Macrobij. Rurſus à Megabaris Mem, nones& Dauelli, dierumqI; xx. interuallo Critenſi. ultra eos Dochi. deinde Gymnites ſemper nudi. mox Anderæ, Mathitæ, Meſagebes. Hipporeæ atri coloris tota corpofta rubrica illinunt. At ex Africæ parte Medimni. Deinde Nomades cynocephalorũ la/
cte uiuentes, Olabi, Syrbotæ, qui octonum cubitotum eſſe dicũtur. Atiſtocreon Libvæ drast.. i 3 atete

c. pELINII NATVRALIS
102 G latere à Meroe oppidum Tolen dierum v.itinere tradit. Inde dterum xij. Eſar Aegyptio
rum oppidum, qui Dſammetichum fugerint: in eo produntur annis ccc. habitaſſe. Con/ tra in Arabico latere Daron oppidum eſſe eorum. Bion autem Sapen uocat, quod ille
Eſar,& ipſo nomine aduenas ait ſignificari. Caput eorum in inſula Sembobitin,& tertium in Krabia Sai. Inter montes autem& Nilum Symbari ſunt. Phalanges⸗in ipſis ue/ ro montibus Aſachæ multis nationibus. Abeſſe à mari dicuntur dierum v. itinere. Viuũt elephantorũ genatu. Inſula in Nilo Semberritarum, reginæ paret- Ab ea Nubei Aethio pes dierum octo itinere. Oppidum eorum Nlo impoſitum, Tenupſis· Sambri apud quos quadtupedes omnes ſine auribus./etiam elephanti. At ex Africæ parte PtoembariPtoemphanæ qui canem pro rege habent, motu eius imperia augurantes: Auruſpi op/Io
pido longe à Nilo ſito Poltea Achifarmi, Phaliges, Matigerri, Caſamarri. Bion& alia oppida in inſulis tradit, à Sembobiti Meroen uerſus dierum toto itinere xx. Proxitnæ in ſulæ, oppidũ Semberritarũ ſub regina:& aliud Aſar. alterius oppidum Daron. Tertiam Medoen uocant, in qua oppidum Aſel. Quartam eodem quo oppidum nomine Garo/ den.Inde per ripas oppida, Nauos, Modundam, Andatim, Setundum, Colligat, Secan de, Nauectabe, Cumi, Agroſpi, Aegipam, Candtogari, Arabam, Summaram. Re/ gia ſuprà Sirbitum, ubi deſinuntmontes, traditur à quibuſdam habere maritimos Ae/ thiopas, Niſccaſtes, Niſitas: quod ſignificat ternum& quaternum oculorum uiros: non quia ſic ſint. ſed quia ſagittis præcipua contẽplatione utantur. Ab ea uero parte Nili quæ
ſupra Syrtes maiores oceanumq; meridianum protenditur, Dalion uocatos eſſe dicit, 2
pluuia tantũ aqua utentes Ciſoros ongoporos. Ab Oecalicibus dierum v.itinere Vh/ balcos, Iſuelos, Pharuſos, Valios, Ciſpios. Reliqua deſerta. Deinde fabuloſa:ad occiden/ tem uerſus Nigrœ, quorum rex unum oculum habeat in fronte. Agriophagi panthera/ rum& leonũ carnibus maxime uiuentes. Pamphagi omnia mandantes. Anthropopha gihumana carne ueſcentes. Cynamolgi caninis capitibus. Arthabatitæ quadrupedum ferarũ modo uagi. Deinde Heſperij, Perotſi quos in Mauritaniæ cõfinio diximus. Pars quædam Aethiopum locuſtis tantumm viuit, fumo& ſale duratis in annua alimẽta: ij qua drageſimum annum uitæ non excedunt. Aethiopum terram uniuerſam cum mari rubro patere in longitudinem ſemel& uicies centena Ixx. M. paſſ in latitudinẽ cum ſuperio
re Aegypto duodecies cẽtena xcvij. M. Agrippa exiſtimauit. Quidã lõgitudinẽ ita diui/⸗z0:
ſerũt.& Meroe Sirbitum xij. dierũ nauigationẽ. Ab ea xij. ad Dauellos. Ab ijs ad ocea/ num Aethiopicum vi. dierum iter. In totum autem ab oceano ad Meroen dccxxv. M. paſſ.eſſe inter autores ferè conuenit: inde Syenen quantum diximus. Sita eſt Aethiopia ab oriente hyberno ad occidentem hybernum. Meridiano cardine ſyluæ hebeno maxime uirẽt:ãà media eius parte imminẽs mari mons excelſus. æternis ardet ignibus, Theon
ochema dictus Græcis: à quo nauigatio quatridui ad promontoriũ quod Heſperion ceras uocatur, cõſine Africæ iuxta Aethiopes Heſperios. Quidam& in eo tractu modicos
colles amcœna opacitate ueſtitos Aegipanum Satyrorumq́; produnt. Inſulæ Aethiopici maris.
Olitarchus uero Alexandro regi renuntiatam adeo diuitem, ut equos incolæ talentis
auri permutarent. Alteram, ubi ſacer mons opacus ſylua repertus eſſet, diſtillantibus arboribus odore miræ ſuauitatis. Contra ſinum Perſicum Cerne nominatur inſula aduer/ ſa Rethiopiæ. cuius neq; magnitudo, neq; interuallũ à continente cõſtat.Aethiopas tan tum populos habere proditur. Ephorus autor eſt, àrubro mari nauigantes in eam non poſſe propter ardores ultra quaſdã columnasſita appellãtur paruæ inſulæ) prouehi. Po/
lybius in extrema Mauritania contra montem Atlantem à terra ſtadia octo abeſſe pro/ didit Cernen. Nepos Cornelius ex aduerſo maxime Carthaginis à continente paſſus mille: non ampliorem citcuitu duobus millibus. Traditur& alia inſula contra montem
Allantem
Sas; Cap. XXXI Geles toto eo mari& Ephorus cõplures eſſe tradidit,& Eudoxus& Timoſthenes, 40

HISTORIAE LIBERK VI 103 Atlantem,& ipſa Atlantis appellata. Ab ea quinque dierum nauigatione ſolitudines ad Aethiopas Heſperios,& promontoriũ quod uocauimus Heſperion ceras, inde primum rircumagente ſe terrarum fronte in occaſum ac mare Atlanticum. Contra hoc promon/
rorium Gorgades inſulæ narrantur, Gorgonum quondam domus; bidui nauigatiõe di
1 ſtantes à cõtinente, ut tradit Xenophon Lampſacenus. Penetrauit in eas Hanno Pœno
rum imperator, prodiditq; hirta fœeminarũ corpora, uiros pernicitate euaſiſſe duarum&;
Gorgonum cutes argumenti& miraculi gratia in lunonis templo poſuit, ſpectatas uſq;
ad Carthaginem captam. Vtra has etiamnũ duæ Heſperides inſulæ narrãtur. Adeoc;
omnia circa hæc incerta ſunt, ut Statius Seboſus à Gorgonũ inſulis prænauigatione Ato lantis dierum xl. ad Heſperidum inſulas curſum prodiderit, ab ijs ad Heſperion ceras
unius. Nec Mauritaniæ inſularum certior fama eſt. Paucas modo cõſtat eſſe ex aduerſo Autololum, à Iuba repertas, in quibus Getulicam purpuram tingere inſticuerat.
. De fortunatis inſulis. Cap. XXXII
C Vnt qui ultra eos fortunatas putant eſſe quaſdamq́; alias, quorũ numero idem SeS boſus etiam ſpatia cõplexus, lunoniam abeſſe à Gadibus dccl. M. paſſ. tradit. Ab ca
tantundem ad occaſum uerſus Pluuialiam Caprariamq́;: in Pluuialia non eſſe aquam
niſt ex imbribus. Ab ijs ccl. M. paſſuum Fortunatas, contralæuam Mauriraniæ viij. M.
aſſuum. Oram ſolis uocari in conualle à conuexitate,& Planariam à ſpecie, conuallis cir
cuitu ccc. M. paſſ. Arborum ibi proceritatem ad centum quadragintaquatuor pedes ado
20 leſcere. Iuba de fottunatis ita inquiſiuit: ſub meridiem politas eſſe prope occaſum, à Purpurarijs dccxxv. M. paſſuum, ſic ut ccl. ſupra occaſum nauigetur: Fc⸗ per ccclxxv. M. paſſuum ortus petatur. Primam uocari Ombrion nullis ædificiorum ueſtigijs: habere in montibus ſtagnum, arbotes ſimiles ferulæ, ex quibus aquæ exprimãtur, ex nigris amara, ex candidioribus potui iucunda. Alteram inſulam Iunoniam appellari, in ea ædiculam eſſe tantum lapide extructam. Ab ea in uicino eodem nomine minorem. Deinde Caprariam lacertis grandibus refertam. In conſpectu carum eſſe Niuariam, quæ hoe nomen accepit à perpetua niue, nebuloſam. Proximam ei Canariam uocari, à multitudine canum ingentis magnitudinis:ex quibus perducti ſunt lubæ duo: apparentq́; ibi ue/ ſtigia ædificiorum. Cum autem omnes copia pomorum& auium omnis generis abun8 z0 dent, hanc& palmetis caryotas ferẽtibus, ac nuce pinea abundare. Eſſe copiam& mellis. Papyrũ quoqʒ& ſiluros in amnibus gigni. Infeſtati eas beluis, quæ expellãtur aſſidue, putreſcentibus. At abunde orbe terrarũ extrà intrà indicato, colligẽda in arctũ menſura æquorum uidetur. Terræ per menſuras cõputatæ digeſtio. Cap. XxXXIII Olybius à Gaditano freto longitudinem directo curſu ad os Mæotis, X X XIIII. P xxxvij. M. d. paſſ. prodidit. Ab eodem initio ad orientem recto curſu Siciliam XII. Ix. M. d. paſf. Cretam ccclxxv. M. paſſ. Rhodũ clxxxvi. d. paſſ. Chelidonias tantun/dem: Cyprum cccxxv. M. paſſ. Inde Syriæ Seleuciam Pieriam cxv. M. paſſuum. Quæ cõputatio efficit uicies ter centena xl. M. paſſ. Agrippa hoc idẽ interuallũ à freto Gadita no ad ſinum Iſſicum per longitudinem directam XXXIII. xl. paſſuum M.taxat, in quo Ao haud ſcio an ſit error numeri, quoniam idem à Siculo freto Alexandriam curſus XHI.. M. paſſuum tradidit. Vniuerſus autem circuitus per ſinus dictos ab eodem exordio col/ ligit ad Mæotin lacum cr Vi. M. paſſuum. Artemidorus adijcit dcclvi. M. Idem cum Mæotide cXXII. xc. M. paſꝑ. eſſe tradit. Dæc eſt menſura inermium,& pacata audacia fortunam prouocantium hominum. Nunc ipſarum partium magnitudo comparabitur, utcunque difficultatem afferet autorum diuerſitas. Aptiſſime tamen ſpectabitur
. ad longitudinem latitudine addita. Eſt ergo ad hoc præſcriptum Europæ magnitudo
IRXR XI. xlviij. M. paſſuum. Africæ(ut media ex omni uarietate prodentium ſumatur computatio)efficit lõgitudo XX XVvII. xlviij. M. Latitudo quà colitur, nuſquam ccl. M. paſl. excedit. Sed quoniam à Cyrenaica eius parte dccccx. M. paſl. eam fecit Agrippa, See 1:i 4 delerta

104 c. PLINII NATVRALIS deſerta eius ad Garamantas uſq;ʒ quà noſcebantur, complectens, uniuerſam menſuram quæ uenit in computationem XIVI. viij. M. paſl. eflicit. Aſiæ longitudo in confeſſo eſt lxiñj M. dcccl. M. paſſ. Latitudo ſanè computetur ab Aethiopico mari Alexandriam iu/xta Nilũ ſitam, ut per Meroen& Syenen menſura currat x V I. lxxv. M. paſſ. Apparet ergo Europam paulominus dimidia Aſia parte maiorẽ eſſe quàm Aſiam. Fandẽ altero tanto& ſexta parte Africæ ampliorẽ quàm Africã. Quod ſi miſceantur omnes ſummę, liquido patebit Europam totius terrę tertiam eſſe partẽ& octauã paulo amplius: Aſiam uero quartam& quartamdecimã: Africam autẽ quintam& inſuper ſexageſimam. His addemus etiamnum unam Græcæ inuentionis ſententiam uel exquiſitiſſimæ ſubtilitatis, ut nihil deſit in ſpectando terrarum ſitu: indicatisq; regionibus noſcatur,& quæ cuiq; do earum ſocietas ſit ſiue cognatio dierũ ac noctiũ, quibusq;; inter ſe pares ummbræ& æqua mundi conuexitas: Ergo reddetur hoc etiam, terrac; uniuerſa in membra cœæli digeretur. Plura ſunt autẽ hæc ſegmenta mundi, quæ noſtti circulos appellauere, Græci parallelos. Digeſtio terrarum in parallelos& umbras pares. Cap. XXXIII Rincipium habet Ilndiæ pars uerſa ad auſtrum. Patet uſcq; Arabiam& rubri maris P accolas. Continentur Gedroſi, Perſæ, Carmani, Elymæi, Parthyene, Aria, Suſiane, Melſopotamia, Seleucia cognominata Babylonia, Arabia ad Petras uſc;. Syriaccele, Peluſiũ Aegypti:inferiorq; ora quæ uocat᷑ Alexandriæ, Africæ maritima. Cyrenaica op pida omnia, hapſus, Hadrumetũ, Olupea, Carthago, Viica, utrac Hippo. Numidia, Mauritania utraq;, Atlanticũ mare, columnæ Herculis. In hoc cœli circumplexu æquino 20 ctij die media, um bilics, quẽ gnomonem uocant, vij. pedes longus, umbrã nõ amplius iiij · pedes longam reddit. Noctis uero dieiq; longiſſima ſpatia horas xiiij. æquinoctiales habent, breuiſſima è contrario X. Sequens circulus incipit ab India uergente ad occa/ ſum, uadit per medios Parthos, Perſepolin, citima Perſidis, Arabiã citeriorem, Iudæam, Libani montis accolas. Amplectitur Babylonẽ, Idumæam, Samariam, Hieroſolymam, Aſcalonem, Ioppen, Cæſaream, Phœnicen, Ptolemaidem, Sidonem, Tyrum, Berytum, Botryn, Tripolin, Biblum, Antiochiã, Laodiceã, Seleuciam, Ciliciæ maritima, Cyprũ, auſtrinam Cretam, Lilybæum in Sicilia, ſeptentrionalia Africæ& Numidiæ. Vmbilicus æquinoctio xxxv. pedum, umbram xxiiij. pedes longam facit, Dies autem noxq́; ma xima xiiij. horarum æquinoctialium eſt, accedente ijs quinta parte unius horæ. Tertius 0 circulus ab Indis Imao proximis oritur. Tendit per Caſpias portas Mediæ proximas, Caraoniam, Cappadociam, Taurum, Amanum, lſſum, Cilicias portas, Solos, TLarſum, Cyprum, Piſidiam, PDamphyliæ Siden, Lycaoniã, Lyciæ Pataram, Xanthum, Caunũ, Rhodũ, Coum, Halicarnaſſum, Gnidum, Dorida, Chium, Delum, Cycladas medias, Gythium, Maleam, Argos, Laconiam, Elin, Olympiam, Meſſanam Peloponneſi, Syta cuſas, Catinam, Siciliam mediam, Sardiniæ auſtrina, Carteiam, Gades. Gnomonis cen/ tum unciæ, umbram Ixxvij. unciarum faciunt. Longiſſimus dies eſt æquinoctialium horarum xiiij. atque dimidiæ, cum xxx. parte unius horæ. Quarto ſubiacent circulo quæ ſunt ab altero latere Imai. Cappadociæ auſtrina, Galatia, Myſia, Sardis, Smyrna, Sipy lus, Tmolus mons Lydiæ, Caria, Ionia, Trallis, Colophon, Epheſus, Miletos, Samos, 40 Chios. Icarium mare, Cyclades ſeptentrionales, Athenæ, Megara, Corinthus, Sicyon, Achaia, Patræ, Iſthmos, Epitus, ſeptẽtrionalia Siciliæ, Narbonẽſis Galliæ exortiua, Hiſpaniæ maritima à Carthagine noua,& inde ad occaſum. Gnomoni xxi. pedum, reſpon dent umbræ xvij. pedum. Longiſſimus dies habet æquinoctiales horas quatuordecim, & duas tertias unius horæ. Quinto cõtinẽtur ſegmẽto ab introitu Caſpij maris, Bactria, Iberia, Armenia, Myſia, Phry gia, Helleſpõtus, Troas, Tenedus, Abydos, Scepſis.Iliũ, Ida mõs, Cyzicũ, Lampſacũ, Sinope, Amiſum, Heraclea in põto, Paphlagonia, Lẽnus, Imbrus, Thaſſus, Caſſandria, Theſſalia, Macedonia, Lariſſa, Amphipolis, Theſſalonice, Pella, Edeſſa, Berœea, Pharſalia, Caryſtum. Eubcœxa, Bœoti, Chalcis. Delphi, Acar, nanla

20
eeer=weenereereereeegeeeT.eee
30
—
esgrexren.HISTORIRE LIBER VI1 109 nania, Aetolia, Apollonia, Brundiſium, Tarentũ, Thurij, Locti. Rhegium, Lucani, Nea polis, Duteoli, Tuſcum mare, Corſica, Baleares, Hiſpania media. Gnomoni ſeptem pc/ des, umbræ ſex. Magnitudo diei ſumma, horarum xæquinoctialium quindecim. Sexta comprehenſio qua continetur urbs Roma, amplectitur Caſpias gentes, Caucaſum, ſeptentrionalia Armeniæ, Apolloniam ſupra Rhyndacum, Nicomediam, Nicęam, Chal cedonem, Byzantium, Lyſimachiam, Cherroneſum, Melanem ſinũ, Abderam, Samo thraciam, Maroneam, Aenum, Beſſicam, Thraciam mediã, Pæoniam, Illyrios, Dyrrha chium, Canuſium, Apuliæ extima, Cam paniam& Hetruriam, Piſas, Lunam, Lucã, Ge nuam, Liguriam, Antipolin, Maſiiliam, Narbonem, Tarraconem, Hiſpaniam Tarraco
io nenſem mediam,& inde per Luſitaniam. Gnomoni pedes nouẽ, umbræ octo. Longiſſi
ma diei ſpatia, horarum æquinoctialium quindecim, addita nona parte unius horæ: aut, ut Nigidio placuit quinta. Septima diuiſio ab altera Caſpij maris ora incipit: caditq; ſu/ pra Callatim, Boſphorum, Boryſthenem, Tomos, Thraciæ auerſa, Triballos, Illyrici reliqua, Adriaticum mare, Aquileiam, Altinum, Venetiam, Vicetiam, Parauium, Veronam, Cremonã, Rauennam, Anconam, Picenũ, Marſos, Pelignos, Sabinos, Vmbriã, Ariminum, Bononiam, Placentiam, Mediolanũ, omniac; ab Apennino:transqʒ alpes, Galliã Aquitanicam, Viennam, Pyrenæum, Celtiberiam. Vmbilico trigintaquinq; pe/ dum, umbræ trigintaſex, ut tamen in parte Venetiæ exæquetur umbra Gnomoni: am/ pliſſima dies horarum æquinoctialium quindecim,& quintarum partium horæ trium-. Hactenus antiquorum exacta celebrauimus. Sequentium diligentiſſimi, quod ſupereſt terrarum tribus aſſignauere ſegmentis.& Tanai per Mæotin ſacum& Sarmatas uſque Boryſthenem, atq; ita per Dacos partemq; Germaniæ, Gallias, oceani littora amplexi, quoqdl eſſet horarum ſedecim. Alterum per Hyperboreos& Britanniam, horarũ decem & ſeptem. Poſtremo Scythicum riphæis iugis in T hulen, in quo dies cõtinuarentur(ut diximus)noctesq́; per uices. lidem& ante principia quæ fecimus, poſuere circulos duos. Primum per inſulam Meroen,& Ptolemaidem, in rubro mari ad elephantotũ uenatus conditam: ubi longiſſimus dies duodecim horarum eſſet, dimiclia hora amplior. Secundum per Syenen Aegypti euntem, qui eſſet horarum tredecim. lidemq́; ſingulis dimidia horarum ſpatia uſque ultimum adiecere circulis. Et hactenus de terris.
C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI/STORIAE EIBER VII.
PROOEMIVM.
vNDVvS,& in eo terræ, gentes, maria, inſulæ, inſignes urbes ad hunc modum ſe habẽt. Animantium in eodem natura, nullius’ propè partis contemplatione minoreſt, ſiquidẽ omnia exequi bhauwanus animus queat. Principiũ iure tribuetur homini, cuius cauſa uidetur cuncta alia genuiſſe natura, magna& ſæua mercede contra tanta ſua munera: ut non ſit ſatis æſtimware, parens melior homini, an triſtior nouerca fuerit. Ante omnia unũ ani/ WENanmantiũ cunctorũ, alienis uelat opibus: cæteris uarie tegumenta tribuit, teſtas, cortices, coria, ſpinas, uillos, ſetas, pilos, qlumam, pennas, ſquamas, uellera. Truncos etiam arboresq; cortice, interdũ gemino, à frigoribus& calore tutata eſt. Homi nem tantũ nudũ,& in nuda humo, natali die abijcit ad uagitus ſtatim& ploratũ, nullũch tot animaliũ aliud ad lachrymas,& has protinus uitę principio. At Hercule tiſus, pręcox ille& celerrimus, ante quadrageſimũ diẽ nulli dat᷑. Ab hoc lucis rudimento, quæ ne feras quidẽ inter nos genitas, uincula excipiũt,& omniũ mem brorũ nexus: itaq; feliciter natus iacet, manibus pedibusq; deuinctis/ flens, animal cæteris imperaturũ:& à ſupplicijs uitã 6“ auſpicatur

106 c. PLINII NATVRALIS auſpicatur, unam tantum ob culpam, quia natum eſt. Heu dementiam ab ijs initijs exiſti mantiũ ad ſuperbiã ſe genitos. Prima roboris ſpes,primum q; temporis munus quadru/ pediſimilẽ facit. Quando homini inceſſus? quando uox? quãdo firmũ cibis os: quandiu Palpitans uertex ſummæ inter cuncta animalia imbecillitatis indicium Iam morbi, totq; medicinæ contra mala excogitatæ,& hæ quoque ſubinde nouitatibus uictæ. Cætera ſen tire naturam ſuam, alia pernicitatem uſurpare, alia præpetes uolatus, alia uires, alia nate: Hominem ſcire nihil ſine doctrina, non fari, non ingredi, non ueſci: breuiterq́; non aliud naturæ ſponte quàm flere. Itaque multi extitere, qui non naſci optimum cenſerent, aut quamocyſſime aboleri. Vni animantium luctus eſt datus, uni luxuria,& quidem innu/ merabilibus modis, ac per lingula membra: uni ambitio, uni auaritia, uni immenſa ui/ 0 uendi cupido, uni ſuperſtitio, uni ſepulturæ cura, atq; etiam poſt ſe de futuro. Nulli uita fragilior, nulli rerũ omnium libido maior, nulli pauor cõfuſior, nulli rabies acrior. Denie cxtera animantia in ſuo genere probe degunt: congregari uidemus.& ſtare contra diſlimilia:leonum feritas inter ſe non dimicat, ſerpentum morſus nõ petit ſerpentes: ne maris quidẽ beluæ ac piſces, niſi in diuerſa genera, ſæuiunt: At Hercule homini plurima ex ho/ mine ſunt mala. Gentium mirabiles figuræ.(Cap. F T de uniuerſitate quidem generis humani, magna ex parte in relatione gentium di/ ximus. Neqʒ enim titus moresq; nunc tractamus innumeros ac toticlem penè quot ſunt hominum cœtus. Quedam tamen non omittenda duco, maximec;h longius à mari degentiũ:in quibus prodigioſa aliqua& incredibilia multis, uiſum iti haud dubito. Quis 20 enim Aethiopas anteq́; cerneret, credidit, aut quid nõ miraculo eſt cũ primũ in notitiam uenit? Quaàm multa fieri nõ poſſe, priuſquam ſint facta, iudicãtur? Naturæ uero rerũ uis atq; maleſtas,in omnibus momẽtis fide caret: ſi quis modo partes eius, ac nõ totam com plectatur animo. Ne pauones aut tigrium, pantherarumc maculas,& tot animalium pi cturas cõmemorem, paruum dictu, ſed immenſum æſtimatione, tot gentium ſermones,
tot linguæatãta loquẽdi uariet⸗ ternus glieno pene nõ ſit hominis uice Iam in facie unſtuc; noſtro.cum ſint decẽ aut paulo plura mẽbra, nullas duas in tot milibus hominũ indiſcretas eſfigies exiſtere: quod ars nulla in paucis numero præſtet affectando. Necta men ego in pleriſq; eorũ obſtringã fidẽ meam, potiusq; ad autores relegabo, qui dubijs reddentur omnibus:modo ne ſit faſtidio Græcos ſequi, tanto maiore eorũ diligentia uel 30 cura uetuſtiorvre. De Scythis& aliarum diuerſitate gentium. Cap. I F Sſe Scytharum genera,& quidẽ plura, quæ corporibus humanis ueſcerentur, indi/ cauimus. Idipſum incredibile fortaſſe, ni cogitemus in medio orbe terrarũ ac Sicilia & Italia fuiſſe gentes huius monſtri, Cyclopas& Leſtrygonas,& nuperrime trans alpes lrominem immolari gentiũ earum more ſolitum, quod paulum à mandendo abeſt. Sed I& iuxta eos, qui ſunt ad ſeptentrionem uerſi, haud procul ab ipſo aquilonis exortu, ſpecuq; eius dicto, quem locum Geſclitron appellant, produntur Arimaſpi quos diximus, uno oculo in fronte media inſignes: quibus aſſidue bellũ eſſe circa metalla cum gryphis, ferarum uolucri genere quale uulgo traditur, eruente ex cuniculis aurum, mira cupiditate
& feris cuſtodientibus,& Arimaſpis rapientibus, multi, ſed maxime illuſtres Herodotus 40 & Atiſteas Proconneſius, ſcribunt. Super alios autẽ Anthropophagos Scythas, in quaa dam conualle magna Imai montis, regio eſt quæ uocatur Abarimon, in qua ſyſueſtres uiuunt homines, auerſis poſt crura plantis, eximiæ uelocitatis, paſſim cũ feris uagantes. Hos in alio nõ ſpirare cœlo,ideoc; ad finitimos reges non pertrahi, neq; ad Alexandrũ Magnum pertractos, Beton itinerum eius mẽſor prodidit. Priores Anthropophagos. quos ad ſeptentrionem eſſe diximus, x. dierum itinere ſupra Boryſthenem amnem, oſſi bus humanorũ capitum bibere, cutibusq́; cum capillo pro mantilibus ante pectora uti, Iſigonus Nicæenſis. Idem in Albania gigni quoſdam glauca oculorũ acie, à pueritia ſtatim canos, qui noctu pluſquam interdiu cernant. Idem itinere dierum x. ſupra Boryſthe - nem
Ireeü-ee
8 8
Seveny

HISTORIAE LIBER VII nem, Sauromatas tertio die cibũ capere ſemper. Crates Pergamenus in Helleſpõto circa Parium, genus hominũ fuiſſe tradit, quos Ophiogenes uocat, ſerpentum ictus contactu leuare ſolitos,& manu impoſitauenena extrahere corpori. Varro etiã nunc eſſe paucos ibi, quotũ ſaliuæ contra ictus ſerpẽtum medeantur. Similis& in Africa gens Pſyllorum fuit, ut Agarharchides ſcribit, à Pfyllo rege dicta, cuius ſepulchrũ in parte Syrtium maio rum eſt. Horum corpori ingenitum fuit uirus exitiale ſerpentibus. ut cuius odore ſopirẽt eas· Mos uero. liberos genitos protinus obijciendi ſæuiſſimis carum:eoq́; genere pudici/ tiam coniugum experiendi, non profugientibus adulterino ſanguine natos ſerpentibus. Hæc gens ipſa quidẽ prope internicione ſublata eſt a Naſamovnibus, qui nunc eas tenẽt 20 ſedes: genus tamen hominum ex his qui profugerant, aut cum pugnatum eſt, abfue/rant, hodiec; remanet in paucis. Simile& in Italia Marſorum gẽtis durat, quos à Circes filio ortos ferũt,& ideo ineſſe ijs uim naturalem eam. Et tamen om nibus hominibus con tra ſerpentes ineſt uenenũ Peruntq; ictas ſaliua, ut feruẽtis aquæ contactũ fugere. Quod ſi in fauces penetrauerit, etiã mori: idq́; maxime humani ieiuni oris. Supra Naſamonas cõfinesq;; illis Machlyas, Androgynos eſſe utriuſq naturæ, inter ſe uicibus coeũtes, Calliphanes tradit. Sriſtoteles adijcit, dextrã mammam ijs uirilem, læuam muliebrem eſſe. In eadem Africa familias quaſdam effaſci nantium, Iſigonus& Nymphodotus tradunt: quorũ laudatione intereant probata, areſcant arbores, emoriãtur infantes. Eſſe eiuſdem generis in Triballis& lyrijs, adijcit Iſgonus, qui uiſu quoque efaſcinent, interimantcch 20 quos diutius intueantur, ratis præcipue oculis: quod eorum malum facilius ſentire pube/ res. Notabilius eſſe quod pupillas binas in oculis ſingulis habeant. Huius generis& ſcæ minas in Scythia, quæ uocantur Bithyæ, prodit Apollonides. Philarchus& in Ponto Thibiorum genus, multosq; alios ciuldem naturæ: quorum notas tradit in altero oculo geminam pupillam, in altero equi effigiem: Eoſdem præterea non poſſe mergi, neueſte quictem degrauatos. Haud diſſimile ijs genus Pharnacum in Acthiopia prodidit Damon, quorum ſudor tabem contactis corporibus afferat. Fœæminas quidem omnes ubique uiſu nocere, quæ duplices pupillas habeant, Cicero quoq; apud nos autor eſt. Adeo naturæ, cum ferarum morem ueſcendi humanis uiſceribus in homine genuiſſet, gignere etiam in toto cotpore& in quorundã oculis quoque uenena placuit: ne quid uſquam ma 30 li eſſet, quod in homine non eſſet. Daud procul urbe Roma in Faliſcorum agro familigæ ſunt paucæ, quæ uocantur Hirpiæ: quæ ſacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, ſuper ambuſtam ligni ſtruem ambulantes non aduruntur. Etob id perpetuo ſenatuſconſulto militiæ omniumq́; aliorum munerum uacationem habent. Quorun/ dam corpore partes naſcuntur ad aliqua mirabiles: ſicut Pyrrho regi pollex in dextero pede, cuius tactu lienoſis medebatur. Aunc cremari cum reliquo corpore non potuiſſe tradunt, conditum&; loculo in templo. Præcipue India Aethiopumqʒ; tractus, miraculis ſcatent. Maxima in India gignuntur animalia. Indicio ſunt canes grandiores cæteris. Ar bores quidem tantæ proceritatis traduntur, ut ſagittis ſuperari nequeant Hæc facitubertas ſoli, temperies cæll, aquarum abundantiaſi libeat credeere)ut ſub una hicu turmæ con40 dantur equitum. Arundines uero tantæ proceritatis, ut ſingula internodia alueo nauiga/ bili ternos interdum homines ferant. Multos ibi quina cubita conſtat longitudine exce/ dere: non expuere: non capitis, aut dentium, aut oculorum ullo dolore affici, raro aliarum corporis partium: tam moderato ſolis uapore durari. Philoſophos eotũ quos Gymnoſophiſtas uocant, ab exottu ad occaſum perſtare, contuentes ſolemm immobilibus oculis: feruentibus harenis toto die alternis pedibus inſiſtere. In monte cui nomen eſt Milo, ho miaes eſſe auerſis plantis, octonos digitos in ſingulis pedibus habentes, autor eſt Mega ſthenes. In multis autem montibus genus hominum capitibus caninis, ferarumm pellibus uelati, pro uoce latratum ædere, unguibus armatum uenatu& aucupio ueſci. Horum ſu/ pra cxx. M. fuiſſe prodente ſe, Cteſias ſcribit:& in quadam gente Indiæ, fœminas ſemel in

108 Gr; HI1 NHXWI55 1““ in uita parere, genitosq confeſtim caneſcere. Item hominum genus qui Monoſceli uoca rentur, ſingulis cruribus, miræ pernicitatis ad ſaltũ eoſdemq; Sciopodas uocari: quod in maiore æſſu humi iacẽ᷑tes reſupini, umbra ſe pedũ protegant: non longe eos à Troglody tis abeſſe. Rurſusq;ʒ ab his occidentẽ uerſus quoſdam ſine ceruice, oculos in humeris ha⸗bentes. Sunt& Satyri ſabſolanis Indorum montibus(Cartadulorũ dicitur regio) perni ciſſimum animal:tum quadrupedes, tum recte currentes humana effigie, propter ueloci/ tatem niſi ſenes aut ægri non capiuntur. Choromandatum gentem uocat Tauron ſylue ſtrem ſine uoce, ſtridotis hotrẽdi, hirtis corporibus, oculis laucis, dẽtibus caninis. Eudo xus in meridianis Indiæ uiris plantas eſſe cubitales: ſœminis adeo paruas, ut Struthopo/des appellentur. Megaſthenes gentem inter Nomadas Indos nariũ loco foramina tan⸗,o tum habẽtem, anguium modo loripedem, uocari Syrictas. Ad extremos fines Indiæ ab oriente circa fontem Gangis, Aſtomotum gentem ſine ore, corpore toto hirtam ueſtiri frondium lanugine, halitu tantũ uiuentem,& odore quem naribus trahant. Nullũ illis ci-, b bum, nullumq́; potum:tantum radicũ florumq́; uarios odores& ſylueſtriũ malorũ, quæ ſecũ portant lõgiore itinere, ne deſit olfactus: grauiore paulo odore haud difficulter exa nimari. Supra hos extrema in parte montiũ Spithamæi Pygmei narrãtur, ternas ſpitha mas lõgitudine, hoc eſt, ternos dodrantes nõ excedẽtes, ſalubri cælo, ſemperq; uernãte, montibus ab aquilone oppoſitis: quos à gruibus infeſtari Homerus quoq; prodidit. F ma eſt. inſidentes arietũ caprarũch dorſis, armatos ſagittis ueris tempore uniuerſo agmi/ ne ad mare deſcendere,& oua puſlosq; earum alitũ conſumere: ternis expeditionem eam ¹4 menſibus cõfici aliter futuris gregibus nõ reſiſti. Caſas eotum luto pennisq;,& ouorum putaminibus conſtrui. Ariſtoteles in cauernis uinere Pygmæos tradit. Cætera de his, ut reliqui. Cyrnos Indorũ genus Iſigonus annis cẽtenis quadragenis uiuere. Item Aethio/ pas macrobios& Seras exiſtimat,& qui Athon montem incolant: hos quidem, quia uiperinis carnibus alanaur: itaque nec capiti nec ueſtibus eorum noxia corpori ineſſe ani/ malia. Oneſicritus, quibus in locis Indiæ umbræ non ſint, corpora hominum cubitorum quinùm& binotum palmorũ exiſtere,& uiuere annos cxxx. nec ſeneſcere, ſed ut medio xæuo mori. Crates Pergamenus Indos, qui centenos annos excedãt, Gymnetas appellat, non pauci Macrobios. Cteſias gentem ex his quæ appellatur Pandoræ,8in cõuallibus ſitam, annos ducenos uiuere, in iuuenta candido capillo, qui in ſenectute nigreſcat. Contrà 30 alios quadragenos nõ excedere annos iunctos Macrobijs, quorũ fœminæ ſemel pariãt: idq;& Agatharchides tradit. Præterea locuſtis eos ali,& eſſe pernices. Nlandrorum no men ijs dedit Clitarchus& Megaſthenes, trecentosq; eorũ uicos annumerat. Eœæminas ſeptimo ætatis anno parere, ſenectã quadrageſimo anno accedere. Artemidorus. in ITaprobana inſula longiſſimam uitam ſine ullo corporis languore traduci. Duris, Indorum quoſdam cum feris coire, mixtosc;& ſemiferos eſſe partus. In Calingis eiuſdem Indiæ gente quinquennes cõcipere fœminas, octauum uitæ annum nõ excedere. Et alibi cauda uilloſa homines naſci pernicitatis eximiæs alios auribus totos cõtegi. Oritas ab Indis Ar bis fluuius diſterminat. li nullũ alium cibum nouere quàm piſcium, quos unguibus diſſe/ ctos ſole torreant: atq; ita panem ex his faciunt, ut refert Clitarchus. Troglodytas ſuper 4, Kethiopiam uelociores eſſe equis, Pergamenus Crates. Item Aethiopas octona cubita longitudine excedere. Syrbotas uocari gentem eam Nomadum Aethiopum, ſecũdum flamen Aſtapum ad ſeptentrionem uergentium. Gens Meniſminorum appellata, abeſt ab oceano dierũ itinere xx. animaliũ quæ cynocephalos uocamus, lacte uiuit, quorum ar mẽta paſcit maribus interemptis, præterquam ſobolis cauſa. In&fricæ ſolitudinibus ho minũ ſpecies obuiæ ſubinde fiunt, momentoc; euaneſcunt. Iæc atq; talia ex hominũ ge nere ludibria ſibi, nobis miracula, ingenioſa fecit natura. Et ſingula quidem quæ facit in/ dies, ac propè horas, quis enumerare ualeat? Ad detegendã eius potentiam, ſatis ſit inter prodigia poſuiſſe gentes. Hinc ad confella in homine pauca. b
De pro

—
3
11u.““
HISTORIAE LIEER VII 109 De prodigioſis partubus. Cap. In
Ergeminos naſci certum eſt, Oratiorum CuriatiorumT́; exemplo: ſuprà inter oſten
ta ducitur, præterq́; in Aegypto, ubi fœtifer potu Nilus. Annis proximis, ſupremis
diui Auguſti, Fauſta quædã è plebe, Oſtiæ duos mares, totidem fœminas enixa, famem quæ cõſecuta eſt portendit haud dubie. Reperitur& in Peloponeſo quinos quater enixa, maioremq́; partẽ ex omni eius uixiſſe partu. Etin Aegypto ſeptenos uno utero ſimul gi/ gni,autor eſt Frogus. Gignũtur& utriuſq; ſexus, quos Hermaphroditos uocamus olim Androgynos uocatos.& in prodigijs habitos, nũc uero in delicijs. Pompeius magnus in ornamentis theatri mirabiles fama poſuit effigies, ob id diligentius magnorum artificum
1o ingenijs elaboratas: inter quas legitur Eutyche, à xx. liberis rogo illata Trallibus, enixa
xXXX. partus. Alcippe elephantum, quanquam inter oſtenta eſt. Nanq;& ſerpentem pe/ perit inter initia Marſici belli ancilla. Multiformes pluribus modis inter monſtra partus æduntur. Claudius Cæſar ſcribit Hippocentaurum in Theſſalia natum eodem die inte/ rijſſe. Et nos principatu eius allatum illi ex Aegypto in melle uidimus.Eſt inter exempla, in uterum protinus reuerſus infans Sagunti, quo anno ab Annibale deleta eſt. De mutatione ſexus,& geminis partubus. Cap. I X fœminis mutari in mares non eſt fabuloſum. Inuenimus in annalibus, P. Licinio Craſſo, C. Caſſio Longino c οs s. Caſſini puerũ factum ex uirgine ſub parẽtibus, iuſſuqʒ aruſpicum deportatum in inſulam deſertam. Licinius Mutianus prodidit uiſum
z20à ſe Argis Areſcontem, cui nomen Areſcuſæ fuiſſet, nupſiſſe etiam, mox barbam& uirili
tatem proueniſſe, uxoremqT́; duxiſſe. Eiuſdem ſortis& Smyrnæ puerum à ſe uiſum. Ipſe in Africa uidi mutatũ in marem nuptiarũ die, L. Coſſiciũ ciuem Tiſdritanũ. Aeditis gemi nis rarã eſſe, aat puerperæ, aut puerperio, præterq́; alteri, uitã. Si uero utriuſq; ſexus æditi ſint gemini, rariorẽ utriq; ſalutẽ. Fœminas gigni celerius quàm mares, ſicut celerius ſene/ ſcere.Sæpius in utero moueri mares,& in dextera ferè geri parte, in læua fœminas, cõſtat. De homine generando,& pariendi tempore per illuſtria exempla à menſibus ſeptem, ad xr. Cap. v 8 Keteris animamsibus ſtatum,& pariendi,& partus gerendi tempus eſt: homo toto
anno& incerto gignitur ſpatio. Alius ſeptimo menſe, alius octauo,& uſq; ad initia
30 decimi undecimiq;. Ante ſeptimum menſem haud unquam uitalis eſt. Septimo non niſipridie poſterõue plenilunij die, aut interlunio concepti naſcuntur. Translatitium in Ae/ gypto eſt,& octauo gigni. Iam quidem& in ltalia tales partus eſſe uitales. Contrà priſco rum opiniones uariãt hęc pluribus modis. Veſtilia C. Herdicij ac poſtea Pomponij atq; Orfiti clariſſimorum ciuiũ coniunx, ex his quatuor partus enixa, Sempronium ſeptimo menſe genuit, Suillium Ruffum undecimo, Corbulonem ſeptimo, utrunq; conſulem: po ſtea Cęſoniam Caij principis coniugem, octauo. In quo menſium numero genitis intra quadrageſimũ diem maximus labor. Grauidis autem quarto& octauo menſe, letalesc; in ijs abortus. Maſſurius autor eſt, L. Papyrium prætorem, ſecundo hærede lege agente, bonorum poſſeſſionem contra eum dediſſe, cum mater partum ſe xiij. menſibus diceret
40 tuliſſe, quoniam nullum certum tempus pariendi ſtatutum uideretur.
De conceptibus,& ſigna ſexus in grauidis præuenientia partum. Cap. vr
8 8 Conceptu decimo die dolores capitis, oculorum uertigines tenebręq;, faſtidium in
cibis, redundatio ſtomachi, indices ſunt hominis inchoati. Melior color marem fe/renti,& facilior partus: motus in utero quadrageſimo die. Cõtraria omnia in altero ſexu:
Ingeſtabile onus,crurum& inguinum leuis tumor. Primus autem xc. die motus. Sed plu
timum languoris in utroq; ſexu, capillum germinante partu,& in plenilunio: quod tempus æditos quoq; infantes præcipue infeſtat. Adeoq́; inceſſus, atq; omne quicquid dici
poteſt,in grauida refert:ut ſalſioribus cibis uſæ, carentem unguiculis partum edant:& ſi reſpirauere, difficilius enitantur. Oſcitatio quidẽ in enixu letalis eſt: ſicut ſternuiſſe à coi/ k wmabor

110 c. PLINEFI NATVRALIS tu, abortiuum. De conceptu hominum& generatione.(Cap. ru AM ſeret atq; etlam pudet æſtimantem quàm ſit friuola animalium ſuperbiſſimi ori/ M go, cum plerunq; abortus cauſa ſiat odor à lucernarum extinctu. His principijs na ſcuntur tyranni, his carnifex animus. Iu qui corporis uiribus fidis, tu qui fortunæ munera amplexaris.& te ne alumnum quidem eius exiſtimas, ſed partum: tu cuius ſemper in ui ctoria eſt mens, tu qui te deum credis aliquo ſucceſſu tumens, tanti perire potuiſti: atque etiam hodie minoris potes, quantulo ſerpentis ictus dente: aut etiã ut Anacreon poeta, a/ cino uuæ paſſæ: ut Fabius ſenator prætor; in lactis hauſtu uno pilo ſtrangulatus. Is demũ profecto uitam æqua lance penſitabit, qui ſemper fragilitatis humanæ memor fuerit. De Agrippis.. Cap. vnI Npedes procedere naſcentem, contra naturam eſt: quo argumento eos appellauere 1““ ægre partos: qualiter M. Agrippam ferunt genitum unico propè felicita/ ris exemplo in omnibus ad hunc modum genitis. Quanquam is quoq; aduerſa pedum ualetudine, miſera iuuenta, exercito æuo inter arma mortesq́;, ad noxia ſueceſſu, infelici terris ſtirpe omni, ſed per utraſq; Agrippinas maxime, quæ Caium& Domitium Nero nem principes genuere totidem faces generis humani: præterea breuitate æui quinqua/ geſimo uno raptus anno,/in tormentis adulteriorum coniugis, ſoceric; prægraui ſeruitio, luiſſe augurium præpoſteri natalis exiſtimatur. Neronem quoq; paulo ante principem, & toto principatu ſuo hoſtem generis humani, pedibus genitum parẽs eius ſcribit Agrip pina.Ritu naturæ capite hominem gigni mos eſt, pedibus efferri. 11 b NMonſtruoſi partus exciſi utero. Cap. X AVYVſpicatius enecta parẽte gignuntur: Sicut Scipio Africanus prior natus. primusq; A Cęſarum acæſo matris utero dictus: qua de cauſa& Cæſones appellati. Simili mo do natus& Manlius, qui Carthaginem cum exercitu'intrauit. Qui ſint Vopiſci.(Cap. x
“ piſcos appellabant è geminis,qui retenti utero naſcerentut, altero interempto ab/
ortu. Nanq; maxima,& rara, circa hoc miracula exiſtunt.
ö Exempla numerofe ſobolis. 1. Cap. XI P Ræter mulierem, pauca animalia coitũ nouere grauida. Vnũ quidem omnino aut alterum ſuperfœtat. Extat in monumentis etiam medicorum,& quibus talia cõſectari 30 curæ fuit, uno abortu xij. puerperia egeſta. Sed ubi paululum temporis inter duos conce/ ptus interceſſit, uterq; perfertur: ut in Hercule& Iphiclo fratre eius apparuit,& in ea, quæ Fenaia⸗ partu, alterũ marito ſimilem, alterum adultero genuit: Item in Proconneſia ancil ſa, quæ eiuſdem diei coitu, alterum domino ſimilem, alterũ procuratori eius: Et in alia, quæ unum iuſto partu, quinq; menſium alterum ædidit: Rurſus in alia, quæ ſeptem menſium ædito puerperio, inſecutis menſibus geminos enixa eſt. Iam illa uulgata, uarie ex integris truncos gigni,ex truncis integros, eademq́; parte truncos:ſigna quędam næuosq;ʒ& cica
trices etiam regenerari. Quarto partu Dacorum originis nota in brachio redditur.
8 Exempla ſimilitudinum. Cap. XI
IA Lepidorum gente tres. intermiſſo ordine, obducto membrana oculo, genitos acce/ 40 Lpimus. Similes quidem alios auo: Et ex geminis quoq; alterum patri, alterum matri:an/ noqʒ poſt genitũ, maiori ſimilem fuiſſe ut geminũ. Quaſdam ſibi ſimiles ſemper parere, quaſdam uiro, quaſdã nulli, quaſdam fœminã patri, matrem ſibi. Indubitatũ exemplum eſt Nicæi nobilis pyctę Byzantij geniti, qui adulterio Aethiopis nata matre, nil à cæteris colore differente, ipſe auum regenerauit Aethiopem. Similitudinũ quidem in mente re/ putatio eſt,& in qua credantur multa fortuita pollere, uiſus, auditus, memoria, hauſtæcq; imagines ſub ipſo conceptu. Cogitatio etiam utriuslibet animũ ſubito tranſuolans, effin/ gere ſimilitudinem aut miſcere exiſtimatur. Ideoqʒ plures in homine, q́; in cæteris omnibus animalibus differẽtiæ, quoniam uelocitas cogitationum, animiq; celeritas,& ingenij uarietas

HISTORIAE LIBERVII 111
uarietas multiformes notas imprimit: cum cæteris anitnantibus immobiles ſint animi,& ſimiles omnibus, ſingulisq; in ſuo cuiq; genere. Antiocho regi Syrię, è plebe nomine Ar temon in tantũ ſimilis fuit, ut Laodice coniunx regia, necato iam Antiocho, mimum per cum cõmendationis, regniq; ſucceſſionis peregerit. Magno Pompeio Vibius quidam è plebe& Publicius etiam ſeruitute liberatus, indiſcreta propeè ſpecie fuere ſimiles, illud os probũ reddentes.ipſumq; honorem eximiæ frontis. Qualis cauſa patri quoq; eius, Me,/ nogenis coci ſui cognomen impoſuit, iam Strabonis à ſpecie oculorum habenti, uitium imitata& in ſeruo: Scipioni Serapionis: s erat ſuarij negociatoris uile mancipiũ. Biuſdem familiæ Seipioni poſt eum cognomen Salutio mimus dedit: Sicut Spinter ſecundarum, ao tertiarũco; Pamphilus, collegio Lentuli& Metelli coss. In quo perquã importune for/ tuitum hoc quoq; fuit, duorum ſimul conſulum in ſcena imagines cerni. Ediuerſo L. Plan cus oratot, hiſtrioni Rubrio cognomẽ impoſuit. Rurſus Curioni patri Burbuleius- itẽq; Meſlalæ Cenſorio Menogenes, perinde hiſtriones. Suræ quidem proconſulis etiam ri ctum in loquendo, contractionemq́; linguæ,& ſerꝛnonis tumultum, non imaginem modo. piſcator quidã in Sicilia reddidit. Caſtio Seuero celebri oratori, armentatij Mirmillo nis obiecta ſimilitudo eſt. Toranius M. Antonio iam triumuiro, eximios forma pueros, alterum in Aſia genitũ, alterum trans alpes, ut geminos uendidit: tãta unitas erat. DPoſt; deinde ſermone puerorum detecta fraude à furente increpitus Antonio eſt. inter alia ma gnitudinẽ pretij conquerente(nam ducentis mercatus crat ſeſtertijs) reſpondit uerſutus ꝛ0 ingenij mango, ob id ipſum ſe tanti uendidiſſe, quoniã non eſſet mita ſimilitudo in ullis eodem utero æditis: diuerſarũ quidem gentium natales tam concordi figura reperiri, ſuper omnem eſſe taxationẽ. Adeoq́; tempeſtiuam admirationẽ intulit, ut ille proſcriptor animus/ modo& contumelia furens/ non aliud in cenſu magis ex fortuna ſua duceret. “ Quæ ſit generandi ratſto.,ʒ Cap. XII F St quædam priuatim diſſociatio corporum:& intet ſe ſteriles, ubi cum alijs iunxere, EQ zignunt: ſicut Auguſtus& Liuia. Item alij aligc; fœminas tantum generant aut ma res: plerunc;& alternant: ſicut Gracchorũ mater duodecies,& Agrippina Germanici no uies. Alijs ſterilis eſt iuuenta:alijs ſemel in uita datur gignere. Quædam nõ perferunt par tus: quales ſiquando medicina& cura uicere, fœminam ferè gignunt. Diuus Auguſtus in 30 reliqua exemplorum raritate, neptis ſuæ nepotem uidit, genitum quo exceſſit anno M. Syllanum: qui quum Aſiam obtineret poſt conſulatum, Neronis principis ſucceſſione, ueneno eius interemptus eſt. Q. Metellus Macedonicus, cũ ſex liberos relinqueret, unde/cim nepotes reliquit nurus uero generosq;,& omnes qui ſe patris appellatione ſalutarẽt, uiginti ſeptem.In actis diui Auguſti temporum inuenitur, XII. confulatu eius, L. q; Sylla coſſega, ad 111. Idus Aprilis, C. Criſpinum Hilatum ex ingenua plebe Feſulana, cum liberis nouẽ(in quo numero filiæ duæ fuerunt) nepotibus Xxvn. pronepotibus XXIX. neptibus 1x, prælata pompa, cum omnibus his in Capitolio immolaſſe. De eodem multiplicius. Cap. xXIIT öe poſt quinquageſimũ annum nõ gignit, maiorq; pats quadrageſimo proflu 4⁰ uium genitale ſiſtit. Nam in uiris Maſaniſſam regẽ, poſt XxXvI. annũ generaſſe filium, quẽ Methymathnũ appellauerit, clarum eſt: Catonẽ Cenſorium octogeſimo ex/ acto, è f lia Salonij clientis ſui. Qua de cauſa, aliotum eius liberorum propago, Liciniani ſunt cognominati,hi Saloniani, ex quibus Vticenſis fuit. Nuper etiam L. Voluſio Satur/ nino in urbis præfectura extincto, notum eſt Cornelia Scipionum gentis Voluſium Sa turninum, qui fuit conſul, genitum poſt L xi annum. Et uſq; ad xXXx α&. apud ignobi/ les uulgaris reperitur generatio. De menſtruis mulierum. Cap. Xv Olum aũt animal menſtruale mulier eſt:inde unius utero, quas appellarũt molas. Ea Deſt caro informis, inanima, ferri ictum& aciem reſpuens. Mouetur, ſiſtitq; menſes:& ut partus; alis letalis, alis unà ſeneſcens, aliquando 28 citatiore excidens. Simile quid/ 2 k 2 dam&

ü.““ dam& uiris in uentre gignitur, quod uocãt ſcirron: ſicut Oppio Capitoni prætorio uiro. Sed nihil facile reperiatur mulierum profluuio magis monſtrificum. Aceſcunt ſuperuen tu muſta⸗ſterileſcunt tactæ fruges, moriuntur inſita, exuruntur hortorum germina,& fru ctus arborum quibus inſedere, decidunt: ſpeculorum fulgor aſpectu ipſo hebetatur acies ferri præſtringitur, eboris; nitor, aluei apum emoriuntur: æs etiam ac ferrũ rubigo protinus corripit, odorq; dirus aera:& in rabiem aguntur guſtato co canes, atq; inſanabili ue neno morſus inficitur. Quin& bituminũ ſequax alioquin ac lenta natura, in lacu Iudęæ (qui uocatur Aſphaltitesʒcerto tempore anni ſupernatãs, nequit ſibi auelli ad omnẽ con/ tactum adhærens, præterquàm filo quod tale uirus infecerit. Etiam formicis, animali minimo, ineſſe ſenſum eius ferunt: abijcic; guſtatas fruges, nec poſtea repeti. Et hoc tale tan 1o tumq; omnibus tricenis diebus malum in muliere exiſtit,& trimeſtri ſpacio largius. Qui/ buſdam uero ſæpius menſe, ſicut aliquibus nunquã: ſed tales nõ gignunt, quando hæc eſt generando homini materia. ſemine è maribus coaguli modo hoc in ſeſe glomerãte, quod deinde tempore ipſo animatur, corporaturq;. Ergo cum grauidis fluxit, inualidi aut non uitales partus eduntur, aut ſanioſi, ut autor eſt Nigidius.. Item de ratione partuum. Cap. xVvI Dem lac fœminæ non corrumpi alenti partum, ſi ex eodem uiro rurſus conceperit, ar/ 1““ aũt hoc ſtatu aut deſinente, conceptus facillimi traduntur. Fœcun/ ditatis in fœminis prærogatiuam accepimus, inunctis medicamine oculis, ſaliuam inſici. Cxæterum editis primores ſeptimo menſe gigni dentes, priusq; in ſupera ferè parte, haud 20 duhium eſt. Septimo eoſdẽ decidere anno, aliosq; ſuffici. Quoſdam& cum dentibus na/ ſci‚ſicut M. Curium, qui ob id Dentatus cognominatus eſt:& Cn. Papyriũ Carbonem, præclaros uiros. In fœminis ea res inauſpicati fuit exempli regum tẽporibus. Cum ita na ta eſſet Valeria, exitio ciuitati, in quã elata eſſet, futurum, reſponſo aruſpicum uaticinante, Sueſſam Pometiam illa tempeſtate florentiſſimã deportata eſt, ueridico exitu conſecuto. Quaſdam concreto genitali gigni, infauſto omine, Cornelia Gracchorum mater indicio eſt. Aliqui uice dentium, cõtinuo oſſe gignuntur:ſicuti Pruſię regis Bithyniorum fillius, ſu perna parte oris. Dentes aũt tantum inuicti ſunt ignibus, nec cremantur cum reliquo cor-/ pore.lidem flammis indomiti, cauantur tabe pituitæ. Candorem trahunt quodam medi
camine. Vſu atteruntur, multoq; primũ in aliquibus deficiunt. Nec cibo tantũ& alimen/ 30
tis neceſſarij: quippe uocis ſermonisq;ʒ regimen primores tenent, cõcentu quodã excipien tes ictum linguę, ſeriemq; ſtructurę, atq; magnitudine mutilantes molientesue aut hebe tantes uerba:& cum defluxere, explanationem omnem adimentes. Quin& augurium in hac eſſe creditur parte. Priceni bini uiris attribuuntur, excepta Turdulorũ gente: quibus plures fuere, longiora promitti uitæ putant ſpacia. Fœminis minor numerus. quibus in dextra parte gemini ſuperne, à canibus cognominati, fortunæ blandimenta pollicentur, ſicut in Agrippina Domitij Neronis matre:contrà in læua. Hominẽ priusq́; genito den te cremari, mos gentium nõ eſt. Sed mox plura de hoc cũ mem bratim hiſtoria decurret. Riſiſſe eodem die quo genitus eſſet, unum hominẽ accepimus Zoroaſtren. Eidem cerebrum ita palpitaſſe, ut impoſitã repelleret manum, futuræ præſagio ſcientiæ. In trimatu 40 ſuo cuiqʒ dimidiam eſſe menſurã ſtaturæ certum eſt. In plenum autẽ cuncto mortalium generi minorem indies fieri, propemodum obſeruatur: rarosq; patribus proceriores, con ſumente ubertatem ſeminum exuſtione, in cuius uices nunc uergat æuum. In Creta ter ræ motu rupto monte, inuentum eſt corpus ſtans XLvi. cubitorũ, quod alij Orionis; alij Oti fuiſſe arbitrãtur. Oreſtis corpus oraculi iuſſu refoſſum, vij. cubitorũ fuiſſe monumen tis creditur. Iam uero ante annos propè mille, uates ille Homerus nõ ceſſauit minora cor/ pora mortalium quàm priſca cõqueri. Næuij Pollionis amplitudinẽ annales nõ tradunt. Sed quia populi concurſu penè interemptus eſſet, prodigij uice habitum. Proceriſsimum hominẽ ætas noſtra diuo Claudio principe Gabbarã nomine, ex Arabia aduectum 1X. 8 pedum

HIEST OPURIAr LtbER vII 113 pedum& to tidem unciarũ uidit. Fuere ſub diuo Auguſto ſemipede addito, quorũ corpo ra eius miraculi gratia, in cõditorio Saluſtianorum aſſeruabantur hortorũ: Puſioni& Setundillæ erant nomina. Eodem præſide minimus homo duos pedes& palmũ Conopas nomine, in delicijs Iuliæ neptis eius fuit: Et mulier Andromeda liberta Iuliæ Auguſtæ. Manium Maximũ,& M. Tulliũ equites Romanos, binùm cubitorũ fuiſſe autor eſt M. Varro,& ipſi uidimus in loculis aſſeruatos. Seſquipedales gigni quoſdam lõgiores;in tri matu implentes uitæ curſum, haud ignotum eſt. Inuenimus in monumẽtis dalamine Eu thimenis filiumin tria cubita triennio adoleuiſſe, inceſſu tardũ, ſenſu hebetem:& iam pu/ berem factum uoce robuſta, abſumptũ contractione membrorũ ſubita ttiennio circum/
10 acto. Ipſi nos pridem uidimus eadem fermè omnia, præter pubertatem, in filio Cornelij Taciti equitis Romani Belgicæ Galliæ rationes procurantis. Ectrapelos Græci uocant eos:in Latino non habent nomen. Inſignia corporum. Gap. XVI Vod ſit hominum ſpatium à ueſtigio ad uerticem, id elſe paſſis manibus inter lon/ “ digitos obſeruatum eſt: ſicuti uires dextra parte maiores, quibuſdã æquas utraqʒ;, aliquibus læua manu præcipuas: nec id unquã in fœminis: Mares preſtare ponde re,& defuncta uiuentibus corpora omniũ animaliũ,& dormientia uigilantibus. Virorum cadauera ſupina fluitare, fœminarũ prona: uelut pudori defunctarum parcente natura. Exempla uariarum figurarum. C b. Onctetis quoſdam oſſibus, ac ſine medullis uiuere accepimus. Signum eorum eſſe, 20
S nec ſitim ſentire, nec ſudorem emittere: quanquã& uoluntate ſcimus ſitim uictam:
equitemq́; Romanum lIulium Viatorem ẽ Vocontiorum gente fœderata, in pupillaribus annis aquæ ſubter cutem fuſæ morbo prohibitum humore à medicis, naturã feciſſe con/ ſuetudine, atq; in ſenecta caruiſſe potu. Necnon& alij multa ſibi imperauere. Diuerſorum morum exempla. 11 Erunt Craſſum auum Craſſi in Parthis interempti nunquã riſiſſe, ob id Agelaſtum uocatum:ſſicuti nec fleſſe multos. Socratẽ clarum ſapientia eodem ſemper uiſum uul/ tu, nec aut hilari magis aut turbato. Exit hic animi tenor aliquando in rigorem quendam, toruitatemq́; naturæ duram& inflexibilem, affectusc; humanos adimit, quales apathes Græci uocant, multos eius generis experti: quodq; mirum ſit, autores maxime ſapientiæ, 30 Diogenem cynicum, Pyfrhonem, Heraclitum, Timonem, hunc quidem etiam in totius odium generis humani euectum.Sed hæc prauæ naturæ inſignia in multis uaria cogno/ſcuntur: ut in Antonia Druſi nunquam expuiſſe, in Pomponio cõſulari poeta nunquam ructaſſe. Quibus natura concreta ſunt oſſa, qui ſunt rari admodum, cornei ucantur. De fortitudine& uelocitate. Cap. EOrpore ueſco, ſed eximijs uiribus Tritanum, in glatorio ludo Samnitium armatu/ 8 ra celebrem, filiumq́; eius militẽ Magni Pompeij,& rectos& tranſuerſos cancella/ tim toto corpore habuiſſe neruos/in brachijs etiam manibusq;autor eſt Varro in prodi gioſa uirium relatione. Atq; etiã hoſtem ab eo ex prouocatione dimicantẽ, inermmi dex/ tra uno digito ſuperatũ.& poſtremo correptum in caſtra translatũ. A. Iunius Valens me/ 40 ruit in prætorio diui Auguſti centurio, uchicula cũ culeis onuſta donec exinanirentur, ſu/ ſtinere ſolitus: carpenta cõprehenſa una manu retinere, obnixus contra nitentibus iumen tis:& alia mitifica facere, quæ inſculpta monumento eius ſpectantur. ldeo M. VarroRu/ ſticellus. inquit, Hercules appellatus, mulũ ſuum tollebat. Fuſius Saluius duo centenaria pondera pedibus, totidem manibus,& ducenaria duo humeris cõtra ſcalas ferebat. Nos quoq; uidimus Athanatũ nomine, prodigioſg oſtentationis, quingenario thorace plum beo indutum, cothurnisq; quingentorum pondo calciatũ per ſcenam ingredi. Crotonia tam Milonem athletam, cum conſtitiſſet, nemo ueſtigio educebat: malũ tenenti nemo digitum corrigebat. Cucutriſſe ucr x. ſtadia, ab Athenis Lacedæmonem, biduo Philip/ pidem, magnum erat: donec Aniſtis curſor Lacedæmonius,& Philonides Alexandri k 3 Magni

c. PLINII NATVRAILIS 8 Magni, à Sicyone Blin, uno die ncc. ſtad. cucurrerunt. Nunc quidem in circo quoſdam ct x. paſſ. tolerare nom ignoramus. Nuperqʒ Fonteio& Vipſanio coss. annos ix. geni tum puerum à meridie ad ueſperum LXXv. M. paſſ. cucurriſſe. Cuius rei admiratio ita de/ mum ſolida perueniat, ſi quis cogitet nocte ac die longiſſimum iter uehiculis tribus Tibe/ rium Neronem emenſum, feſtinantẽ ad Druſum fratrem ęgrotãtem in Germania: in eo fuerunt ccn. paſſuum. De uiſu. Cap. XXt
Culorũ acies uel maxime fidem excedẽtia inuenit exempla.In nuce incluſam Iliada ◻ Homeri carmen in membrana ſcriptũ tradidit Cicero. Idem fuiſſe qui peruideret cx& XXv.. paſſ. Auic& nomen M. Varro reddidit, Strabonẽ uocatum. Solitum aũt Du nico bello, à Lilybæo Siciliæ promontorio, exeunte claſſe Carthaginis portu, etiã nume/ ims
rum nauiũ dicere. Callicrates ex ebore formicas,& alia tam parua fecit animalia, ut partes earũ à cæteris cerni nõ poſſent. Myrmecides quidã in eodem genere inclaruit, à quo quadrigam ex cadẽ materia quã muſca integeret alis fabricatã,& nauem, quam apicula pinnis abſconderet. De auditu. Cap. XxI
Vditus unum exem b habet mirabile, præliũ quo Sybaris deleta eſt, eo die quo A geſtum erat, auditũ Olympiæ · Nam Cimbricæ uictoriæ, Caſtoresc; Romani qui Perſicam uictoriam ipſo die quo contigit, nunciauere, uiſus,& numinum fuere præſagiaExempla patientiæ. Pb..ö P Atientia corporis. ut eſt crebra ſors calamitatum, innumera documenta pepetit. Cla/rilſimum in fœminis Leænę meretricis, quæ torta non indicauit Harmodium& Ari 26
ſtogitonem tyrannicidas:in uiris Anaxarchi, qui ſimili de cauſa cum torqueretur, præroſam dentibus linguam, unamq́; ſpem indicij in tyranni os expuit.
Memoriæ exempla. Cap. XXIII
Emotia neceſſariũ maxime uitæ bonum, cui præcipua fuerit haud facile dictu eſt, VItã multis gloriã eius adeptis. Cyrus rex omnib. in exercitu ſuo militib. nomina red didit, L. Scipio populo Romano, Cyneas Pyrrhiregis legatus ſenatui& equeſtri ordini
Romæ poſtero die q́; aduenerat. Mithridates duarũ& xx. gentiũ rex, totidẽ linguis iura
dixit, pro cõcione ſingulas ſine interprete affatus. Chatmidas quidã in Græcia, quæ quis
exegerat uolumina in bibliothecis legentis modo“ poſtremo eius rei fa etrodoro Scepſio, ut nihil non ij
cta,& inuenta eſt à Simonide melico,conſummata! dem uerbis redderetur auditum. Nec aliud eſt æque fragile in homine, morborũ& caſus iniurias atq; etiã metus ſentiens, alias particulatim, alias uniuerſa. Ictus lapide oblitus eſt literas tantũ. Ex præalto tecto lapſus, matris& affinium, propinquorũq; cepit obliuionẽ: Alius ægrotus, ſeruorum etiã: ſui uero nominis Meſſala Coruinus orator. itaq; ſæpe defi cere tentat ac meditatur uel quieto corpore& ualido. ſomno quoq; ſerpente computat; ut inanis mens quærat ubi ſitlocd. ILaus C. Julij Cæſaris. Cap. xxv 88 Nimi uigore præſtãtiſſimum arbitror C. Cæſarẽ dictatorem. Nec uirtutẽ conſtan
tiamq́; nunc cõmemoro, nec ſublimitatẽ omnium capacẽ, quæ cælo cõtinentur: ſed proprium uigorẽ celeritatẽq; quodã igne uolucrẽ. Scribere& legere ſimul, dictare et au/
dire ſolitum accepimus. Epiſtolas uero tantarum rerum quaternas pariter librarijs dicta/ 4o
re:aut ſi nihil aliud ageret, ſeptenas. Idem ſignis collatis quinquagies dimicauit: ſolus M.
Marcellum tranſgreſſus, qui undequadragies dimicauerat. Nam præter ciuiles uictorias, undecies c.& xcI. N. hominum occiſa prælijs ab eo, non equidẽ in gloria poſuerim, tan tam etiam coactam humani generis iniuriam: quod ita eſſe confeſſus eſt ipſe, bellorum ci uilium ſtragem non prodendo. Iuſtius Pompeio Magno tribuatur pcccx‧vi. naues
piratis ademiſſe. Cæſari proprium& peculiare ſit, præter ſupradicta, clementiæ inſigne:
qua uſque ad pœnitentiam omnes ſuperauit. Idem magnanimitatis perhibuit exem/ plum, cui comparari non poſſit aliud. Spectacula enim ædita effuſasq; opes, aut operum
magnificentiam in hac parte enumerare, luxuriæ fauentis eſt. Illa fuit uera& incomparabilis

HISTORIAE LIBER VII 115 rabilis inuicti animi ſublimitas: cptis apud Pharſaliam Pompeij Magni ſctinijs epiſto/ larum, iterumq́; apud Ihapſum Scipionis. concremaſſe ea optima fide, atq; non legilſe. 8 Laus Pompeij Magni. Cap. XXVI
FErum ad decus imperij Ro. nõ ſolum ad uiri unius pertinet uictoriã, Pompeij Ma/“ titulos omnes,triumphosq́; hoc in loco nũcupari: æquato nõ modo Alexãdri Magni rerũ fulgore, ſed etiam Herculis propè ac Liberi patris. Igitur Sicilia recuperata, unde primũ Syllanus in Reip. cauſa exoriens auſpicatus eſt: Africa uero tota ſubacta,& in ditionem redacta, Magniq́; nomine ſpolio inde capto, eques Ro.(id quod antea ne/ mo)curru triũphali reuectus eſt:& ſtatim ad ſolis ocaſum tranſgreſſus, excitatis in Pyre10 næo trophæis, oppida pcccv. xxv.. ab alpibus ad fines Hiſpaniæ ulterioris in ditionem redacta uictoriæ ſuæ aſſcripſit,& maiore animo Sertoriũ tacuit: belloq́; cuiliſquod omnia externa conciebat)extincto, iterum triumphales currus eques Ro. induxit, toties imperator antequã miles.Poſtea ad tota maria& deinde ſolis ortus miſſus, hos retulit patriæ titulos, more ſacris certaminibus uincentium. Neq; enim ipſi coronantur, ſed patrias ſuas coronãt. Hos ergo honores urbi tribuit in delubro Mineruę, quod ex manubijs dicabat. On.Pompeius Magnus Imp. bello xx. annorũ confecto, fuſis, fu gatis, occiſis, in dedi/ tionem acceptis hominũ uicies ſemel centenis ExXXXIII. MI. depreſsis aut captis nauibus pcccxæ vI. oppidis, caſtellis M. d. xxαρin. in fidẽ receptis: terris à Mæotis lacu ad rubrum mare ſubactis, uotum merito Mineruæ. Hoc eſt breuiariũ eius ab oriente. Trium/ 20 phi uero, quem duxit ad tertiũ Calendas Octobres MI. Meſſala, M. Piſone conſulibus, præfatio hæc fuit: Cum oram maritimam à prædonibus liberaſſet,& imperiũ maris populo Romano reſtituiſſet, ex Aſia, Ponto, Armenia, Paphlagonia, Cappadocia, Cilicia Syria, Scythis. Iudæis, Albanis, Iberia, inſula Creta, Baſternis,& ſuper hæc de regib. Mi thridate atq; Tigrane triumphauit. Summa ſummarum in illo gloria fuit(ut ipſe in con/ cione dixit,cum de rebus ſuis diſſereret) Aſiam ultimã prouinciarum accepiſle, eandemq́; mediam patriæ reddidiſſe. Si quis è contrario ſimili modo uelit percenſere Ceęſaris res, qui maior illo apparuit, totum profecto terrarum orbem enumeret: quod infinitum eſie conueniet. Laus Catonis primi. Cap. XXVvI Keteris uittutũ generibus uarie& multi fuere pręſtãtes. Cato primus Porciæ gẽtis, 30 L tres ſummas in homine res pręſtitiſſe exiſtimatus eſt, optimus orator, optimus im perator, optimus ſenator: quæ mihi omnia, etiamſi nõ prius, attamẽ clarius fulſiſſe in Sci pione Aemiliano uidentur:dempto pręterea plurimorũ odio, quo Cato laborauit. Itaq; ſit proprium Catonis,quater& quadragies cauſam dixiſſe:nec quenquam ſępius poſtu/ latum,& ſemper abſolutum. Item de fortitudine. Caß. e Ortitudo in quo m axime extiterit, immenſę quęſtionis eſt, utiq; ſi recipiatur poetica fabuloſitas. Q. Ennius T. Cæciliũ Teucrũ, fratremq&́; eius pręcipue miratus, propter eos ſextũ adiecit Annalẽ. L. Siccius Dentatus, qui tribunus plebei fuit, Sp. Tarpeio, A. Aeternio cõſulibus, haud multo poſt exactos reges, uel numeroſiſsimma ſuffragia habet, centies uicies præliatus, octies ex prouocatione uictor, x v. cicatricibus aduerſo corpore 4o inſignis, nulla in tergo. Itẽ ſpolia cepit xx II. donatus haſtis puris duodeuiginti, phaſeris xx v. torquib. tribus& L XX x. armillis cr x. coronis XxVI. ciuicis XIII. aureis vIII. muralibus III. obſidionali una, fiſco æris, x. captiuis& Xx. ſimul bubus, Imperatores 1IX. ipſiusmaxime opera triũphãtes ſecutus:pterea(qd optimũ in operib.eius reor)uno ex du cib. T. Romulio ex cõſulatu ad populũ cõuicto male acti imperij rei militaris. Jaud mino ra forẽt Manlij Capitolini decora, ni ꝑdidiſſet illa exitu uitæ. Ante decimũ ſeptimũ annũ bina ceperat ſpolia.Primus omnium eques coronã muralẽ acceperat, vI. ciuicas, xx vII. dona, XXXIII. cicatrices aduerſo corpore exceperat: P. Seruiliũ magiſtrũ eqitũ ſeruaue rat, ipſe uulneratus humerũ ac femur. Super omnia, Capitoliũ ſummãc; tẽ in eo ſolus à Gallis ſeruauerat, ſi nõ regno ſuo ſeruaſſet. Verũ ſunt in his quidẽ uirtutis opera magna, 8 B 4 ſed ma

115 c. PLINII NATVRALIS ſed maiora fortunæ. M. Sergio, ut quidem arbitror, nemo quenquam hominũ iure præ tulerit: licet pronepos Catilina gratiam nomini derogarit. Secũdo ſtipendio dexterã ma/ num perdidit: ſtipẽdijs duobus ter& uicies uulneratus eſt: bb id neutra manu, neutro pe de ſatis utilis:uno tantũ ſeruo plurimis poſtea ſtipendtjs debilis miles. Bisab Annibale captus(neq; enim cũ quolibet hoſte res fuit)bis uinculorũ elus profugus. xx. mẽſibus nul lo non die in catenis aut cõpedibus cuſtoditus. Siniſtra manu ſola quater pugnauit, duo bus equis inſidente eo ſuffoſsis. Dexterã ſibi ferreã fecit, eac; religata præſiatus, Cremonam obſidione exemit, Placentiam tutatus eſt: duodena caſtra hoſtium in Gallia cepit: quæ omnia ex oratione eius apparent, habita cũ in prætura ſacris arceretur à collegis ut debilis. Quos hic coronatũ aceruos conſtructurus hoſte mu tato? Etenim plurimũ refert, lo in quæ cuiuſq; uirtus tempora inciderit. Quas Trebia Ticinusq; aut Traſymenus ciuicas dedere: Quæ Cannis corona meritacunde fugiſle, uirtutis ſummũ opus fuit.Cæteri pro/ fecto uictores hominum fuere, Sergius uicit etiam fortunam.
De ingenijs ſiue laudibus quorundam ab ingenijs. Cap. xXXIX LI gloriæ quis poſsit agere delectũ,per tot diſciplinarum genera,& tantã re/ tum operumqʒ uarietatẽ: niſi forte Homero uate Græco, nullum feſiciorẽ extitiſſe con uenit, ſiue operis fortuna, ſiue materia æſtimetur. Itaq; Alexander Magnusſetenim inſinibus iudicijs optime citracʒ; inuidiam tam ſuperba cẽſura peragetur)inter ſpolia Darij berlarc regis unguentorum ſcrinio capto, quod erat auro gẽmisq́ʒ ac margaritis precio/
ſum, uarios eius uſus amicis demonſtrantibus(quando tædebat unguenti bellatorẽ& mi 20 litia ſordidum)imò Hercule, inquit, librorum Homeri cuſtodiæ detur: ut precioſiſsimum humani animi opus, quàm maxime diuiti opere ſeruaretur. Idem Pindari uatis familia: penatibusqʒ iuſsit parci,cũ Thebas caperet. Ariſtotelis philoſophi patriã cõdidit: tãtę q; rerum claritati,tam benignũ teſtimonium miſcuit. Archilochi S interfectores Apol/ lo arguit Delphis. Sophoclem tragici cothurni principem defunctum ſepeliri Liber pater iulsit, obſidentibus mœnia Lacedæmonijs: Lyſandro eorum rege in quiete ſepius ad monito,ut pateretur humari delicias ſuas Requiſiuit rex quis ſupremum diem Athenis obijſlet: nec difficulter ex ijs quæ deus ſignificaſſet, intellexit: pacemc; funeri dedit.
De Platone. Ennio, Virgilio, M. Varrone,& M. Cicerone. Cap. XXX
Latoni ſapientiæ antiſtiti Dionyſius tyrannus; alis ſæuitig ſuperbięq; natus, uitta⸗ 30
P tam nauem miſit obuiã: ipſe quadtigis albis egredientem in litore excepit. Viginti ta lentis unam orationem Hocrates uendidit. Xeſchines Athenienſis ſummus orator, cũ accuſationem qua fuerat uſus, Rhodi legiſſet, legit& defenſionẽ Demoſthenis, ob quã in illud depulſus fuerat exiliũ: mirãtibusq́;, tũ magis fuiſſe miraturos dixit, ſi pſum orantẽ audiuiſſent:in calamitate teſtis ingens factus inimici. Thucydidem imperatorem Athe/ nienſes in exilium ee conditorem reuocauere, eloquentiam mirati, cuius uittutem damnauerant. Magnum& Menandro in comico ſocco teſtimonium regum Aegy/ pti& Macedoniæ cõtigit, claſſe& per legatos petito: maius ex ipſo, regiæ fottunæ prela/ ta literarurn cõſcientia Perhibuere& Romani proceres etiã exteris teſtimonia. Cn. Pom/ peius confecto Mithridatico bello, intraturus Poſidonij fapientiæ profeſsione clari do/ 40 mũ, fores percuti de more àlictore uetuit:& faſces lictorios ianuę ſubmiſit is, cui ſe oriens occidensq; ſubmiſerat. Cato Cenſorius‚in illa nobili trium ſapientiæ procerũ ab Athenis legatione, audito Carneade, quaàmprimum legatos eos cenſuit dimittendos: quoniam illo uiro argumentante, quid ueri eſſet haud facile diſcerni poſſet. Quanta morum com/ mutatio? Ille ſemper alioquin uniuerſos ex Italia pellẽedos cenſuit Græcos: at pronepos eius Vticenſis Cato, unum ex tribunatu militum philoſophum, alterum ex Cypria le/ gatione depottauir. Eandemc&; linguam ex duobus Catonibus, in illo abieciſſe, in hoc importaſſe, memorabile eſt. Sed& noſtrorum gloriam percenſeamus. Prior Africanus QEnnij ſtatuam ſepulchro ſuo imponi iuſsit: clarumq́; illud nomen, imò uero ſpolium

HIST ORIAE LIBER VIIT 117 Hum ex tertia orbis parte raptum, in cinere ſupremo cum poetæ titulo legi. Diuus Augu/ ſtus carmina Virgilij cremari cõtra teſtamenti eius uerecundiam uetuit: maiu sq́ʒ ita uati
“.“ 8. 8.. 8 1 1, teſtimonium cõtigit, quàm ſi ipſe ſua carmina probauiſſet. M. Varronis in bibliotheca,
quę prima in orbe ab Aſinio Pollione de manubijs publicata Rom geſt, unius uiuẽtis po
ſita imago eſt:haud minore(ut equidẽ reor)gloria, principe oratore& ciue, ex illa ingenio
rum quæ tunc fuit, multitudine, uni hanc coronã dante, q́; cum eidem Magnus Põpeius
piratico ex bello naualem dedit. Innumerabilia deinde ſunt exempla Romana,ſi perſe/
qui libeat: cum plures una gens in quocunq; genere eximios tulerit, quàm cæteræ terra.
Sed quo te M. Tulli piacuſo taceã:? quo ue maxime excellentem inſigni prædicem? quo
10 potius quam uniuerſi populi illius gentis ampliſsimi teſtimonio,& tota uita tua conſula
tus tantum operibus electis? Te dicente, legem agrariam, hoc eſt, alimenta ſua, abdicaue6“ tunt tribus:te ſuadente, Roſcio theatralis autori legis ignouerunt, notatasqo; ſe diſcrimine ſedis æquo animo tulerunt:te orãte, proſcriptorum liberos honores petere puduit: tuum Catilina fugit ingenium:tu M. Antoniam proſcripſiſti Salue primus omnium patens Patriæ appellate, primus in toga triumphum, linguæq́; lauream merite,& facundiæ La2
tiarumqʒ literarum parens:atqʒ(ut dictator Cæſar hoſtis quondam tuus, de te ſcripſit)
omnium triumphorum lauream adepte maiorem, quanto plus eſt, ingenij Romani ter/ minos in tantum promouiſſe, quàm imperij. 1
De morum maieſtate. Cap. XXXI
20“ animi bonis,præſtitere cæteros mortales ſapiẽtia, ob id Cati, Corculi, apud
Romanos cognominati. Apud Græcos Socrates, oraculo Apollinis Py thij præla
tus cunctis. De autoritate. 11111“
“ mortales oraculorum ſocietatem dedere Chiloni Lacedæmonio, tria præcepta eius Delphis conſecrando aureis literis, quæ ſunt hæc: Noſſe ſe quenque:& Ni
hil nimium cupere: Comitemqʒ æris alieni atq; litis,eſſe miſeriã. Quin& funus eius,cum
uictore filio Olympiæ expiraſſet gaudio, tota Græcia proſecuta eſt.
De diuinitate Cap. XXXIII Iuinitas,& quædã cœlitum ſocietas nobiliſsima, ex fœminis in Sibylla fuit: ex uiris I Ain Melãpode apud Gręcos, apud Ro. in Marcio. De Naſica. Cap. XX XIIIE 30 Ir optimus ſemel à condito æuo iudicatus eſt Scipio Naſica, àiurato ſenatu. Idemm in toga candida bis repulſa notatus à populo. In ſumma, ei in patria mori nõ licuit:
non Hercule magis, quàm extra uincula illi ſapientiſsimo ab Apollitie iudicato Socrati. . De pudicitia. Cap. XXXVW P Vdiciſsima fœmina ſemel matronatum ſentẽtia iudicata eſt Sul picia Paterculi filia. uxor Fuluij Flacci: electa ex cẽtum pręcipuis, quę ſimulacrum Veneris ex Sibyllinis libris declicaret. Iterum religionis experimẽto Claudia, inducta Romam deorum matre. Depietate. G— Garg.
P etatis exempla inſinita quidem toto orbe extitere, ſed Romę unum, cui comparari
40 cere incluſa matre, cum impetraſſet aditum, Aianitore ſemper excuſſa ne quid inferret ci/ bi, deprehenſa eſt uberibus ſuis alens eam. Quo miraculo, matris ſalus donata pietati eſt ambæq; perpetuis alimentis. Et locus ille eidem conſecratus eſt deæ, C. Quintio, M. Attilio coss. templo pietatis extructo in illius carceris ſede, ubi nunc Marcelli thea
5 trum eſt. Gracchorum pater, anguibus prehenſis in domo,cum reſponderetur, ipſum uicturum alterius ſexus interẽpto:imo uero, inquit, meum necate: Cornelia em̃ iuuenis eſt,
R parere adhuc poteſt. oc erat uxori parcere,& reipublicæ conſulere. Idq; mox cõſecu
tũ eſt. M. Lepidus Apuleię uxoris charitate poſt repudiã obijt. P. Rutilius morbo leui
impeditus, nunciata fratris repulſa in cõſulatus petitiõe, ilico expirauit. P. Catienus Philo timus/patronum adeo dilexit, ut hæres omnib. bonis inſtitutus, in rogum iaceret.
e artium
cuncta non queant. Humilis in plebe,& ideo ignobilis puerpera ſupplicij cauſa car1 b 1

118 c. PLINII NATVRALIS De artiũ plurimarũ excellentia, Aſtrologia, Grãmatica, Geometria. Cap. XXXVI XT Ariarum artium ſcientia innumerabiles enituere, quos tamen attingi par ſit, Horem V hominum libantibus: Aſtrologia Beroſus, cui ob diuinas prædictiones Athenien ſes publice in gymnalio ſtatuã inaurata lingua ſtatuere. Grammatica Apollodorus, cui Amphictyones Græciæ bonorem habuere. Hippocrates medicina, qui uenientem ab Illyrijs peſtilentiam prædixit,& diſcipulos ad auxiliandum circa urbes dimiſit:quod ob meritum honores illi, quos Herculi, decreuit Græcia. Eandem ſcientiam in Cleombroto Cco Ptolemæus rex Megalenſibus ſacris donauit C. talẽtis, ſeruato Antiocho rege. Ma gna& Critobulo fama eſt, extracta Philippi regis oculo ſagitta,& citra geformitatẽ oris curata orbitate luminis. Summa aũt Aſclepiadi Pruſienſi, condita noua ſecta, ſpretis lega 10 tis& pollicitationibus Mithridatis regis. reperta ratione quauinum ægris medetur, relto efunere homine& ſeruato: ſed maxime ſponſione factacum fortuna, ne medicus cre/ geretur, ſi unq; inualidus ullo modo fuiſſet ipſe:& uictor ſupremain ſenecta lapſu ſcala rum exanimatus eſt. Grãde& Archimedi geometricæ ac machinalis ſciẽtiæ teſtimoniũ M. Marcelli cõtigit. interdicto, cũ Syracuſæ caperentur, ne uiolaretur unus, niſi fefelliſſet imperiũ militaris imprudẽtia. Laudatus eſt& Cteſiphon Gnoſius.æde Epheſig Diana: admirabiliter fabricata: Philon, Athenis armamẽtario mille nauiũ: Cteſibus, pneumati ca ratione& hydraulicis organis repertis: Dinocrates metatus Alexãdro cõdente in Ae/
..— 2
gypto Alexandriã. Idẽ hic imperator edixit, ne quis ipſum alius quàm Apelles pingeret. quam Pyrgoteles ſculperet, quaàm Lyſippus ex ære duceret:quæ artes EJsl as. nclarue/ ²9 re exemplis. Item mira opera artificis. ap. XXXVvII A Riſtidis Thebani pictoris unam tabulam, centum talentis rex Attalus licitatus eſt. Octoginta emit duas Cæſar dictator, Medeam& Aiacem Timomachi, in tẽplo Veneris genitricis dicaturus. Qandaules rex Bularchi picturã Magnetum exitij medio/ctis ſpaci pari rependit auro. Rhodũ nõ incendit rex Demetrius, Expugnator cognomi natus. ne tabulã Protogenis cremaret, à parte ea muri marmore nobili
tatus eſt, Gnidiaq; Venere, præcipue uæſano amore cuiuſdam iuuenis 8:& Nico/
medis æſtimatione regis, grandi Gnidiorũ ære alieno permutare eã conati. Phidiæ Iupi/ ter Olympius quotidie teſtimonium perhibet, Mentori capitolinus& Diana Epheſia,
quibus fuere conſecrata artis eius De ſeruitijs. Cap. XXX LIX 3⁸ P Retium hominis in ſeruitio geniti maximum ad hanc diem(quod equidem compe/ F' rerim)fuit grãmaticæ artis Daphnidis, n. Piſaurenſi uendente,& M. Scauro prin/ cipe ciuitatis IIpcc. ſeſtertijs licẽte. Exceſſere hoc in noſtro æuo nec modice hiſtriones, ſed libertatẽ ſuam mercati. Quippe cum iam apud maiores Roſcius hiſtrio n-s. quingen ta annua meritaſſe prodatur: niſi ſi quis in hoc loco deſiderat Armeniaci belli, paulo an/ te propter Tyridatẽ geſti. diſpẽſatorẽ, quẽ Nero n=25.c xXX. M. manumiſit. Sed hoc pre-/ tium belli nõ hominis fuit, tam hercule, quàm libidinis nõ formæ Pæzontẽ è ſpadonib. Zeiani 1II. M1. p. mercante Sutorio Priſco. Quã quidem iniuriam lucrifecit ille mercatus in luctu ciuitatis, quoniã arguere nulli uacabat. De praæſtantia gentium. Cap. xT. (dae in toto orbe præſtantiſsimma una omniuirtute haud dubie Romana extitit. 42 ¶ᷓpvelicitas cui præcipua fuerit homini nõ eſt humani iudicij: cum proſperitatẽ ipſam alius alio modo,& ſuopte ingenio quiſq; terminet. Siuerum facere iudicium uolumus, ac repudiata omni fortunæ ambitione decernere, mortalium nemo eſt felix. Abunde igitur atq; indulgenter fortuna decidit cum eo, qui iure dici non infelix poteſt. Quippe ut alia non ſint, certe ne laſſeſcat fortuna metus eſt: quo ſemel recepto, ſolida felicitas non eſt. Quid, quod nemo mottalium omnibus hotis ſapit? utinamq; falſum hoc,& non àuate dictum quaàmplurimi iudicent. Vana mortalitas,& ad circũſctibendum ſeipſam ingenio ſa,cõputat more Thraciæ gentis: quæ calculos colore diſtinctos, pro experimẽto cuiuſq;ʒ diei in urnam condit, ac ſupremo die ſeparatos dinumerat, atq; ita de quoc; pronu nciat.

HISTORIAE LIBER VII 119 Quid, quod iſte calculi candore illo laudatus dies,originem mali habuit? Quàmn multos accepta afHixere imperia? quàm multos bona perdidere,& uſtimis merſere ſupplicijs? Iſta nimirum bonaoſi cui inter illa, hora in gaudio fuit. lta eſt profecto, alius de alio iudi/
cat dies,& tamen ſupremus de omnibus: ideoc; nullis credendum eſt. Quid? quod hona malis paria non ſunt, etiam pari numero: nec letitia ullo minimo mœrore pẽſanda. Heu uana& imprudens diligentia: numerus dierum compatatur, ubi quæritur pondus. “ De felicitate ſumma. b bſ.I Na fœminarum in omni æuo Lampido Lacedęmonia reperitur, quæ regis filia, re gis uxot; regis mater fuit: Vna Pherenice, quę filia, ſoror, mater Olympionicarum: 1o0 Vna familia Curionum, in qua tres continua ſerie oratores extiterũt: Vna Fabiorum, in qua tres continui principes ſenatus, M. Fabius Ambuſtus, Fabius Rullianus filius, O. Fa bius Garges nepos. Varia exempla fortunæ. Cap. xXLII 18— Aaetera exempla fortunæ uariãtis innumera ſunt. Etenimm quæ facit magna gaudia;
K niſi ex maliscaut quæ mala immenſa, niſi ex ingentibus gaudijs:
De bis proſcripto. L. Sylla, Q. Metello. Cap. XLIII Eruauit proſcriptũ à Sylla M. Fiduſtiũ ſenatorẽ, annis xxxvi. ſed iterum proſeriptus.
S Superſtes Syllæ uixit, ſed uſc; ad Antoniũcõſtatq; nulla alia de cauſa ab co proſcriptum/qʒ quia proſcriptus fuilſet. Triumphare P. Ventidiũ de Parthis uoluit quidem ſolum. ſed eundẽ in triũpho Aſculano Cn. Pompeij Strabonis duxit puerũ:quanq; Maſ/
: 272⸗⸗o⸗ ſurius autor eſt, bis in triumpho ductũ: Cicero, mulionem caſtrenſem ſuffatraneiũ fuiſle:
plurimi, iuuentam inopem in caliga militari toleraſſe. Fuit& Balbus Cornelius maior cõſul, ſed accuſatus, atq; de iure uirgarũ in eũ iudicũ in conſiliũmiſſus, primus externorũ,
atq; etiam in oceano genitorũ uſus illo honore, quem maiores Latio quoq; negauerunt.
Eſt& L. Fuluius inter inſignia exempla, Tuſculanorum rebellantiũ conſul: eodemq́; ho
norescũ tranſiſſet,&xornatus confeſtim à populo Romano: qui ſolus eodẽ anno quo fue/
rat hoſtis, Romæ triumphauit ex ijs, quorũ conſul fuetat. Vnus hominũ ad hoc æui, felicis ſibi cognomen aſſeruit L. Sylla ciuili nemps ſanguine, ac patriæ oppugnatione ado/
ptatus.Et quibus felicitatis inductus argumentis? quòd proſcribere tot milia ciuium ac
crucidare potuiſſet. O praua interpretatio,& futuro tempore infelix. Non melioris ſortis
b 2 tunc fuere pereuntes, quorũ miſeremur hodie, cũ Syllam nemo non oderit? Age, nõ exi/tus uitæ eius, omniũ proſcriptorũ ab illo calamitate crudelior fuit, erodente ſeipſo corpo/
re,& ſupplicia ſibi gignẽte? Quod ut diſsimulauerit,& ſupremo ſomnio eius(cui immor tuus quodammodo eſt)credamus: ab uno illo inuidiã gloria uictã:hoc tamen nempe feli citati ſuæ defuiſſe confeſſus eſt, quòd Capitoliũ nõ dedicauiſſet. O. Metellus in ea oratio/ ne quam habuit ſupremis laudibus patris ſui L. Metelli, pontiſicis, bis cõſulis, dictatoris, magiſtri equitũ, quindecimuiri agris dandis, qui primus elephantos primo Punico bello duxit in triũpho,. ſcriptũ reliquit: decẽ maximas res optimasq; in quibus quærẽdis ſapien b tes ætatem exigerent, cõſummalſe eũ. Voluiſie enim primariũ bellatorem eſſe, optimum Zcratorem, fortiſsimũ imperatorem, auſpicio ſuo maximas res geri, maximo honore uti, ˙%*Ao ſumma ſapientia eſſe ſummũ ſenatorem haberi, pecuniam magnam bono modo inuc1 nire, multos liberos relinquere,& clariſsimum in ciuitate eſſe. Hæc cõti giſle ei, nec ulli alij
poſt Romam conditam, longum eſt refellere& ſuperuacuum, abunde uno caſu refutan/
te. Siquidem is Metellus orbam luminibus exegit ſenectam, amiſsis incendio cum Palla/
dium raperet ex æde Veſtę, memorabili cauſa, ſed euentu miſero. Quo fit. ut infelix qui/
dem dici non debeat, felix tamen non poſsit. Tribuit ei populus Ro. quod nunquam ulli alij ab condito æuo, ut quoties in ſenatum iret, curru ueheretur ad curiam: Magnum&
ſublime, ſed pro oculis datum. Dealtero Metello. Cap. XLIIII
H Vius quoq; Q. Metelli,qui illa de patre dixerat, filius, inter rara felicitatis humanæ
*
—
exẽpla numeratur. Nam pręter honores ampliſsimos, cognomenq;& Macedonia, quatuor
1

120 c. PLINII NATVRALIS
quatuot ſlijs illatus rogo, uno prætore, tribus conſularibus, duobus triumphalibus, uno cenſotio: quæ ſingula quoque paucis contigere: in ipſo tamen flore dignationis ſuæ ab Catinio Labeone, cui cognomen fuit Macerioni, tribuno plebis, quem e ſenatu cenſor eiccerat, reuertens ẽ campo meridiano tempote, uacuo foro& capitolio, ad Tarpeium ra/ ptus ut præcipitaretur, conuolante quidẽ tam numeroſa illa cohorte, quæ patrẽ eum ap/ pellabat, ſed(ut neceſſe erat in ſubito)tarde& tanc&́; in exequias, cũ reſiſtendi ſacroq́; ſan ctum repellendi ius non eſſet uirtutis ſuæ opera& cenſuræ periturus ægre tribuno qui in terc ederet reperto,a limine ipſo mortis reuocatus: alieno beneficio poſtea uixit, bonis in/ de etiam conſecratis à damnatu ſuo:tanquam parum eſſet, faucium certe intortarum, ex/ preſsic; per aures ſanguinis pœnam exactam eſſe. Equidem& Africani ſequentis inimi lo cum fuiſle inter calamitates duxerim, ipſo teſte Macedonico. Siquidem liberis dixit: Ite ſi lij/celebrate exequias, nunquam ciuis maioris funus uidebitis. Et hoc dicebat iam Balea/ ricis& Creticis& Diadematis, iam Macedonicus ipſe. Verum ut illa ſola iniuria æſtime tur, quis hũc iure felicem dixerit periclitatũ ad libidinẽ inimici, nec Africani ſaltẽ, perire: quos hoſtes uiciſſe tanti fuit: aut quos non honores currusq; illa ſua uiolentia fortuna re/ troegit, per mediã urbem cenſore tracto,(etenim ſola hæc moriẽdi ratio fuerat) tracto in
capitoliũ illud, in quod triumphãs ipſe de eorũ exuuijs, nec captiuos quidem ſic traxerat.
Maias hoc ſcelus felicitate conſecuta factum eſt, periclitato Macedonico uel funus tan/ tum ac tale perdere, in quo à triumphalibus liberis portaretur in rogum, uelut exequijs quoque triumphans nulla eſt profecto ſolida felicitas, quam contumelia ulla uitæ rum/ ꝛ0 pit, nedum tanta. Quod ſupereſt, neſcio morũ gloriæ an indignationis dolori accedat, in/ ter tot Metellos tam ſceleratam Catinij audaciam ſemper fuiſſe inultam. De diuo Auguſto. Cap.
I diuo quoq; Auguſto, quem uniaerſa mortalitas in hac cenſura nuncupat, ſi diligenter æſtimentur cuncta, magna ſortis humanæ reperiantur uolumina. Repulſa in magi ſterio equitum apud auunculum,& contra petitionem eius prælatus Lepidus: proſcriptionis inuidia, collegium in triumuiratu peſsimorum ciuium, nec æqua ſaltem portione, ſed prægraui Antonio: Philippenſi prælio morbus, fuga,& triduo in palude late/ bræ ægroti:&(ut fatentur&grippa& Mœcenas) aqua fubter cutem fuſa turgida]la tera: naufragiqa Sicula,& alia ibi quoq; in ſpelunca occultatio. Iam in nauali fuga urgente 30 hoſtium manu, preces Proculeio mortis admotæ: cura Peruſinæ contentionis: ſollicitudo martis Actiaci: Pannonici belli ruina è turri: tot ſeditiones militum, tot ancipites mor/
bi corporis:ſuſpecta Marcelli uota, pudenda Agrippæ ablegatio, toties petita inſidijs uita, incuſatæ liberorum mortes, luctusq́; non tantum orbitate triſtes:adulterium filiæ,& conſilia parricide palùm facta: contumelioſus priuigni Neronis ſeceſſus: aliud neptisa/
dulterium: iuncta deinde tot mala: inopia ſtipendij, rebellio Ilyrici, ſeruitiorum dele/
ctus. iuuẽtutis penuria:peſtilentia urbis, fames ſitisq́; Itali, deſtinatio expirandi:& qua tridui inedia maior pars mortis in corpus recepta:iuxta hęc Variana clades,& maieſta/ tis eius fœda ſuggillatio, abdicatio Poſthumi Agrippæ poſt adoptionem, deſiclerium relegationem: inde ſuſpitio in Fabium, arcanorumq; proditionem: hinc uxoris& 420 iberij cogitationes ſuprema eius cura. In ſumma, deus ille, cœlumq́; neſcio adeptus ma gis an meritus hærede hoſtis ſui filio exceſsit. 1 uos beatiſsimos dij iudicauerunt. 8 Oap. xx. S Vbeunt in hac reputatione Delphica oracula, uelut ad caſtigandam hominum uanitatem à deo emiſſa. Duo ſunt hęc:Phedium feliciſsimum, qui pro patria proxime occubuiſſet. Iterum à Gyge rege tunc ampliſsimo terrarum conſultum, Aglaum Pſophi dium eſſe feliciorem. Senior hic in anguſtiſsimo Arcadie angulo paruum, ſed annuis ui/ ctibus large ſufficiensprædium colebat, nunquam ex eo egreſſus: atqueſut è uitæ genere manifeſtum eſt)minima cupidine minimum in uita mali expertus.— Quem

HISTORIAE LIBER VII 121
8 Quem uiuentem ut deum coli iuſſerunt. Cap. XLvII 7 Onſecratus eſt uiuus ſentiensq; oraculi eiuſdem iuſſu,& Iouis deorum ſummiaſti pulatu. Euthymus pycta, ſemper Olympiæ uictor,& ſemel uictus. Patria ei Locri in ltalia: ibi imaginem eius& Olympiæ alterã eadem die tactã fulmine, Callimachum ut nihil aliud miratum uideo, deumq&́; iuſsiſſe ſacrificari: quod& uiuo factitatum& mor tuo: nihilq; adeo mirum aliud, quaàm hoc placuiſſe dijs. De ſpatijs uitæ longiſsimis 166“ D* ſpatio atq; longinquitate uitæ hominum, non locorum modo ſitus, uerũ exem/ pla ac ſua cuiq; ſors naſcendi incertum fecere. Deſiodus, qui primus aliqua de hoc — 10 prodidit, fabuloſe(ut reor) multa de hominũ æuo referens, cornici nouem noſtras attri/ buit ætates, quadtuplum eius ceruis, id triplicatum coruis. Etreliqua fabuloſius in phœnice ac nymphis. Anacreon poeta Arganthonio Tarteſsiorũ regi cl. tribuit annos, Cy/ niræ Cypriorũ x. annis amplius, Aegimio cc. Theopompus Epimenidi Gnoſio cvij. Hellanicus quoſdam in Aetolia Epiorum gentis cc. explere. Qui aſtipulatur Damaſtes, memorans Pictoreum ex ijs præcipuum corpore uiribusq;, etiam ccc. uixiſſe. Ephorus Arcadum reges ccc. annis. Alexander Cornelius, Dandonem quendam in Illyrico p. nixiſſe. Xenophon in periplo, maritimorum regem dc. atq; ut parce mentitus, filium eius dccc. quæ omnia inſcitia temporum acciderunt. Annum enim alij æſtate unum de/terminabant,& alterum hyeme: alij quadripartitis temporibus, ſicut Arcades, quorum 16 20 anni trimeſtres fuere: quidã lunæ ſenio, ut Aegyptij: itaq; apud eos aliqui& ſingula mi/ lia annorũ uixiſſe produnt᷑. Sed ut ad cõfeſſa tranſeamus, Argãthoniũ Gaditanũ Ixxx. annis regnaſſe prope certũ eſt:putãt quadrageſimo cœpiſſe. Maſiniſsã lx. annis regnaſſe indubitatum eſt: Gorgiam Siculũ cviij. uixiſſe. OQ. Fabius Maximus Ixiij. annis au/ gur fuit. M. Perpenna,& nuper L. Voluſius Saturninus, omnium quos in cõſulatu ſen/ tentiam rogauerãt ſuperſtites fuere. Perpenna vij. reliquit ex ijs quos cenſor legerat, ui/ xit annos xcviij. Qua in re& illud adnotare ſuccurrit, unum omnino quinquenniam fuiſſe, quo ſenator nullus moreretur: cum Flaccus& Albinus cenſores luſtrum cõdidete uſq;ʒ ad proximos cẽſores, ab anno urbis quingenteſimo ſeptuageſimonono M. Vale/ rius Coruinus c. annos impleuit: cuius inter primũ& ſextum conſulatum xlvi. anni fue
Metellus pontifex. Et ex fœminis Liuia Rutilij xcvij. annos exceſsit. Statilia Claudio principe ex nobili domo nonagintanouem. Terentia Ciceronis ciij. Olodia Oflij cxv. hæc quidem etiã enixa quindecies. Luceia mima centũ annis in ſcena pronunciauit. Ga/ leria Copiola Emboliaria reducta eſt in ſcenam. Cn. Pompeio, Q. Suſpicio coss. ludis pro ſalute diui Auguſtiuotiuis, annum centeſimumquartum agens: quæ producta fue/
1 rat tyrocinio à M. Pomponio ædili plebis, C. Mario, Cn. Catbone cõſulibus, ante annos nonagintaunum:& à Magno Pompeio magni theatri dedicatione, anus pro mira/ b culo reducta Samullam quoq; c. decem annis uixiſſe, autor eſt Aſconius Pedianus. Mi nus mirot Stephanionem(qui primus togatus ſaltare inſtituit)utriſque ſeculatibus ludis A0 ſaltaſſe,& diui Auguſti,& quos Claudius Cæſar confulatu ſuo quarto fecit, quado lxiij. non amplius anni interfuere, quanquam& poſtea diu uixit.In Tmoli montis cacumine, quod uocant Tempſin, cl. annis uiuere, Mutianus autor eſt. Totidẽ annos cenſum Olau dij Cæſaris cenſura T. Fullonium Bononienſem: idq; collatis cenſibus quos ante detu/ lerat, uitæq; argumentis(etenim id curæ principi erat) uetum apparuit. De uarietate naſcendi.(C. Oſcere uidetur locus ipie ſideralis ſcientiæ ſententiam. Epigenes cxxij annos imple P. negauit poſſe: Beroſus excedi cxvij. Durat& ea ratio, quà Petoſiris ac Necepſos tradiderunt,& tetartemorion appellant, à trium ſignorum portione, qua poſſe in la
30 re. Idem ſella curuli ſemel acuicies ſedit, quoties nemo alius. Aequauit eius uitæ ſi patium

“ c. PELINII NATVRALISU lio tractu cxxvi. annos uitæ contingere apparet. Negauere ill quenquam xc. partium exottiuam menſuram(quod anaphoras uocant) tranſgredi,& has ipſas incidi occurſu maleficorum ſiderum, aut etiam radijs eorum ſolisc;. Rurſus Aeſculapij ſecta‚ quæ ſta/ ta uitæ ſpacia aà ſtellis accipi dicit, ſed quantum plurimum tribuat, incertum eſt. Rara a4ũt. eſſe dicunt longiora tempora, quandoquidem momentis horarum inſignibus lunæ die, rum ue ſeptem atqʒ ix.(quæ nocte ac die obſeruantur) ingens turba naſcatur, ſcanſili an notum lege occidua, quam climacteras appellant, non fers ita genitis liiij.annũ exceden tibus. Primmum ergo artis ipſius inconſtantia declarat, qu am incerta res ſit. Accedunt ex/ perimenta& exempla recentiſsimi cenſus, quem intra quadriennium imperatores Cæſa res Veſpaſiani, pater flliusq; cenſores egerunt. Nec ſunt omnia uaſaria excutienda: me/io diæ tantum partis, inter Apenninũ Padumq;; ponemus exempla. Centum uiginti an/ nos Parmæ tres ædidere, Brixelli unus. XXv, Parmæ duo. cx xαx, Placentiæ unus. cXXXI, Fauentiæ una mulier. cxxxοο, Bononiæ L. Terentius Marci filius. Arimini uero M. Aponius c&t. Tertulla, CXx& αᷣ nI. Circa Placentiam in collibus oppidum eſt Velleiacium, in quo ox annos ſex detulere, quatuor centenos uicenos, unus CN M. Mutius M. filius, Galerius Felix. Ac ne pluribus moremur in re confeſſa, in regione Italiæ octaua centenum annorum cenſi ſunt homines LIIII. centenum denum homi/ nes Lvll. centenum uicenum quinum homines duo centenum tricenum homines qua/ tuor, centenum tricenum quinum aut ſeptenum totidem;, centenum quadragenum ho/ mines tres. Alia mortalitatis inconſtantia: Homerus eadem nocte natos Hectorem& 20 Polydamanta tradit, tam diuerſæ ſortis uiros. C. Mario, Cn. Carbone I coss. ad v. Kalend. Junias, M. Cæcilius Rufus& C. Licinius Caluus eadem die geniti ſunt, oratov res quidem ambo, ſed tam diſpari euentu· Hoc etiam ijldem horis naſcentibus in toto mundo quotidie cuenit, pariterq; domivi ac ſerui gignuntur, reges& inopes...“ 8 In morbis uatia exempla.“ Cap. IL. P Vplius Cornelius Rufus. qui conſul cum M. Quriofuit, dormiens oculorum uiſum amiſit, cum id ſibi accidere lomniaret. E diuerſo Phalereus tum deploratus à medicis uomicæ morbo, cum mottem in acie quæreret, uulnerato pectore medicinam inuenit ex hoſte. Q. Fabius Maximus conſul apud flamen Iſaram prælio commiſſo aduerſus Allobrogum AruernorumqTh gentes, ad vi. idus Auguſtas cxxx. M. perduellium cæ/ 30 ſis, febri quartana liberatus eſt in acie. Incertum ac fragile nimirum eſt hoc munus natu-/ ræ, quicquid datur nobis: malignum uero& breue etiam in ijs. quibus largiſsime contin git, uniuerſum utic; æui tẽpus intuentibus. Quid, quod æſtimatione nocturnæ quietis, dimidio quiſque ſpatio uitæ ſuæ uiuit: pars æqua morti ſimilis exigitut, aut pœænæ, niſt contingit quies. Nec reputantur infantiæ anni qui ſenſu carent, non ſenectæ in pœnam uiuacis. Vot periculorum genera, tot morbi, tot metus, tot curæ, toties inuocata morte, ut nullum frequentius ſit uotum. Natura uero nihil hominibus breuitate uitæ præſtitit me lius. Hebeſcunt ſenſus, membra torpent, præmoritut uiſus, auditus, inceſſus, dentes etiã ac ciborum inſtrumenta,& tamen uitæ hoc tempus annumeratur. Ergo pro miraculo & id ſolitarium reperitur exemplum, Nenophilum muſicum centum& quinq; annis ui 40 xiſſe ſine ullo corporis incommodo. At Hercule reliquis omnibus per ſingulas membro rum partes, qualiter nullis alijs animalibus, certis peſtifer calor remeat horis aut rigot: neque horis modo, ſed& diebus noctibusq́ʒ trinis quadrinis ue, etiam anno toto: Atq; etiam morbus eſt aliquis.per ſapientiã mori. Morbis enim quoc; quaſdã leges natura 1 poſuit. Quadrini circuitus febrem, nunquam bruma, nunquam hybernis menſibus inci pere: quoſdam poſt ſexageſimum uitæ ſpatium non accidere: alios pubertate deponi, „aà fœminis præcipue. Senes minime ſentire peſtilentiã. Nanq& uniuerſis gentibus in, gtuũt morbi,& generatim modo ſeruitijs, modo procerũ ordini, aliosc; ꝑ gradus.(2ua ¹ 3. in te
7 1

1 HISTORIAE LIBER VII 123 in re obſeruatum, à meridianis pattibus ad occaſum ſolis peſtilentiam ſemper ire: nec un quam fersẽ aliter niſi hyeme, nec ut ternos excedat menſes. 1
8 De ſignis mortis. Cabe 11 ſigna letalia:In furoris motho riſum: ſapientiæ uero ægritudine, Hmbriarũ curam & ſttagulæ ueſtis plicaturas, à ſomno mouentiũ neglectũ, præfandi humoris è corpo/ re effluuiũ in oculorũ quidem& nariũ aſpectu indubitata maxime, atq; etiã ſupino aſsi/ due cubitu: uenarũ inæquabili aut formicante percuſſu: quæq; alia Hippocrati principi medicinæ obſeruata ſunt. Etcũ innumerabilia ſint mortis ſigna, ſalutis ſecuritatisq; nulla ſunt. Quippe cum Cenſorius Cato ad filium de ualidis quoq; obſeruationem ut ex ora o tulo aliquo prodiderit, ſenilem iuuentã præmaturæ mortis eſſe ſignũ. Motborum uero tam infinita eſt multitudo, ut Pherecydes Syrius copia ſerpentiũ ex corpore eius erum/ pente expirauerit. Quibuſdam perpetua febris eſt:ut C. Mœcenati. Eidem triennio ſu/ premo nullo horæ momẽto cõtigit ſomnus. Antipater Sidonius poeta omnibus annis uno die tantũ natali corripiebatur febri,& eo conſumptus eſt ſatis longa ſenecta. 1 De his qui elati reuixerunt. Cap. w1 AViola conſularis in rogo reuixit:& quoniam ſabueniri non potuerat præualente X flamma.uiuus crematus eſt. Similis cauſa in L. Lamia prætorio uiro traditur. Nam C. Aelium Tuberonem prætura functum à rogo relatum, Nleſſala Rufus,& pleriq; tra dunt. Hæc eſt conditio mortalium: ad has& eiuſmodi occaſiones fortunæ gignimur, uti 20 de homine ne motti quidẽ debeat credi. Reperimus inter exempla, Hermotimi Clazo/menij animã relicto corpore errare ſolitã, uagamq́; e longinquo multa annũciare, quæ niſi à præſenti noſci non poſſent, corpore interim ſemianimi: donec cremato eo inimici (qui Cantharidæ uocabant᷑)remeãti animæ uelut uaginã ademerint: Ariſtæi etiã uiſam euolantem ex ore in Proconneſo, corui effigie, magna quæ ſequitur fabuloſitate: quam equidem& in Gnoſio Epimenide ſimili modo accipio Puerum æſtu& itinere feſſum in ſpecu vij.& l. dormiſſe annis: retum faciem mutationemq́; mirantem, uelut poſtero ex/ perrectum die:hinc pari numero dierum ſenio ingruente, ut tamen in ſeptimum& quin quageſimum atqʒ centeſimum uitæ duraret annum. Fœminarũ ſexus huic malo uidetur maxime opportunus, cõuerſione uuluæ: quæ ſi corrigatur, ſpiritus reſtituitur. Huc perti 30 net nobile illud apud Græcos uolumen Heraclidis, leptẽ diebus fœminæ exanimis ad uitam reuocatæ. Varro quoq; autor eſt, xx. uitis agros diuidentibus Capuæ, quendam qui effetret᷑ feretro: domũ remealſe pedibus: Hoc idem Aquini accidiſſe. Romæ quocq; Corfidium materteræ ſuæ maritũ funere locato reuixiſſe,& locatorem funeris ab eo ela/tum. Adijcit miracula, quæ tota indicaſſe cõueniat. E duobus fratribus equeſtris otdinis Corfidio maiori accidiſſe, ut uideretur expiraſſe, apertoq́; teſtamento recitatum hære/ dem minorem funeri inſtitiſſe: interim eum, qui uidebatur extinctus, plaudendo conciuiſſe miniſteria,& narraſſe à fratre ſe ueniſſe, cõmendatam ſibi filiam ab eo. Demonſtra/ tum præterea quo in loco defodiſſet aurũ nullo conſcio,& rogaſſe ut ijs funebribus quæ comparaſſet efferret᷑. Hoc eo narrante, fratris domeſtici propere annunciauere exanima 40 tum illum:& aurũ ubi dixerat repertũ eſt. Plena præterea uita eſt his uaticinijs, ſed non conferenda, cum ſæpius falſa ſint, ſicut ingenti exemplo docebimus. Bello Siculo Gabie nus Cæſaris claſsiarius fortiſsimus captus à Sex. Pom peio, iuſſu eius inciſa ceruice,& uix cohærẽte, iacuit in littore tota die. Deinde cum adueſperauiſſet, cum gemitu precibusq; congregata 1“*“ uti Pompeius ad ſe ueniret, aut aliquẽ ex charis mitteret: ſe enim ab inferis remiſſum, habere quæ nunciaret. Miſit plures Pompeius ex amicis, quibus Gabienus: Inferis dijs placere Pompeij cauſas& partes pias. proinde euen/tum futurum quem optaret, hoc ſe nunciare iuſſum. argumentum fote ueritatis, quod peractis mandatis, protinus expiraturus eſſet. Idq́; ita euenit. öö 1S 2 uiſorum

124 c. PLINII NATVRALIS viſorum exempla ſunt: niſi quod naturæ opera, non prodigia conſectamur.
De mortibus repentinis. 1 Sap. II
Nprimis autem miraculo ſunt atqʒ frequenti mortes repentinæ, hoc eſt ſumma ui/ felicitas, quas eſſe naturales docebimus. Plurimas prodidit Verrius: nos cum dele/ u modum ſeruabimus. Gaudio obiere præter Chilonem, de quo diximus, Sophocles & Dionyſus Siciliæ tyrannus/ uterq; accepto tragicæ uictoriaæ nuncio. Mater pugna illa Oannenſi, fllio incolumi uiſo contra falſum nuncium. Pudore Diodorus ſapientiæ dia/ lecticæ profeſſot, luſoria quæſtione nõ protinus ad interrogationes Stilbonis diſſoluta. Nullis cuidentibus cauſis obiere, dum calciantur matutino duo Cæſares, prætor& præ/
tura perfunctus dictatoris Cæſaris pater: hic Piſis exanimatus, ille Romæ.(Q. Fabius 10
Maximus in conſulatu ſuo pridie Kalend. IJanuarias: in cuius locum Rebilus pauciſsima rum horarum conſulatum petijt: Item C. Vulcatius Gurges ſenator. Omnes adeo ſani atque tempeſtiui, ut de progrediendo cogitarent. Q. Aemilius Lepidus iam egredicns incuſſo pollice limini cubiculi. C. A¹ lidius egreſius cum in ſenatum iret, offenſo pede in comitio. Legatus quoq; qui Rhodiorũ cauſam in ſenatu magna cum admiratione ora uerat, in limine curiæ protinus expirauit progredi uolẽs. Cn. Eebius Pamphilus, prætu ra& ipſe functus, cum à puero quæſiſſet horas. A. Pozapeius in capitolio cum deos ſalu caſſet. M. Juuentius Talua cos. cum ſacrificaret,. Seruilius Panſa cum ſtaret in foro ad
cabervãa hora diei ſecunda. in P. Panſam ftatrem innixus.Bebius iudex dum uadimoni/ um differri iubet. M. Terentius Corax dum tabellas ſcribit in foro. Necnõ& proximo 20
anno, dum cõſulari uiro in aurerm dicit, eques Romanus, ante Apollinem eboreum, qui eſt in foro Auguſti. Super omnes C. Iulius medicus, dum inungit, ſpecillum per oculum trahens. Iam Marlius Torquatus cõfularis cum ia cœna placentã appeteret. L. Durias medicus Vala, dum mulſi potionẽ haurit. Ap. Saufeius, cũ à balineo reuerſus mulſum bibiſſt, ouumq; ſorberet. P. Quintius Scapula cũ apud Aquiliũ Gallum cœ-naret. Deci mus Saufeius ſctiba cum domi ſuæ pranderet. Cornelius Gallus prætorius& T. Aethe
rius eques Ro. in Venere obiere. Et quos noſtra adnotauit ætas, duo equeſtris ordinis in. eodem pantomimo Mythico tũ forma præcellente. Operoſiſsima tamen ſecuritas mor
tis in M. Ofllio Hilaro ab antiquis traditur, comœdiarũ hiſtrione. is cum populo admo
dum placuiſſet natali die ſuo, cõuiaiumq́; haberet. ædita cœna calidam potionem in pul/30
taxio popoſcit, ſimulq; perſonã eius diei acceptam intuens, coronam ecapite ſuo in eam tranſtulit, tali habitu rigens nullo ſentiente, donec accubantium proximus tepeſcere potionem ammoneret. Hec felicia exempla:at contra miſeriarũ innumera. L. Domitius ca riſsim gentis apud Maſsiliam uictus, Corfinij captus ab codem Cæſare, ueneno poto propter tædium uitæ, poſtquam biberat, omni ope ut uiuerct annixus eſt. Inuenitur in actis, Felice ruſſato autiga elatop in togum eius unum è fauentibus ieciſſe ſeſe: frinolum dictu, ne hoc gloriæ artificis daretur, aduerſis ſtudijs copia odorum corruptũ criminantibus. Cũ ante nõ multo M. Lepidus nobiliſsimæ ſtirpis, quẽ euenti anxietate diximus mortuũ fammæui è rogo eiectus, recondi propter ardorẽ non potuiſſet, iuxtà ſarmẽtis
alijs nudus crematus eſt. De ſepultura. Cap. LIIII 4A0
Pſum cremare, apud Romanos nõ fuit ueteris inſtituti: terra condebantur. At poſtc; longinquis bellis obrutos erui cognouere, tunc inſtitutũ. Et tamen multæ familiæ priſcos ſeruauere ritus: ſicut in Cornelia nemo ante Syllam dictatorem traditur crematus. Idq́; uoluiſſe, ueritum talionem, eruto C. Marij cadauere. Sepultus intelligitur quoquo modo conditus, humatus uero humo contectus. De anima, uel de manibus. Cap. Lv
P Oſt ſepulturã ali; atq; aliæ maniũ ambages. Omnibus à ſuprema die eadem quæ
ante primum: nec magis à morte ſenſus ullus aut corpori aut animæ, quaàm 1“ talem

HISTORIAE LIBER VII 125 talem. Eadem enim uanitas in futurum etiam ſe propagat,& in mortis quoq; tempora ipſa ſibi uitam mentitur: alias immortalitatem animæ, alis transſigurationem, alis ſen/ 8 inferis dando,& manes colendo, deumq́; faciendo, qui iam etiã homo eſſe deſterit: ceu uero ullo modo ſpirandi ratio homini à cæteris animalibus diſtet, aut non diuturnio ra in uita multa reperiatur, quibus nemo ſimilem diuinat immortalitatem. Quod autem corpus animæ perſequitur materiã: ubi cogitatio illi quomodo uiſus, auditus, aut quid agit, qui uſus eius, aut quod ſine his bonum? Quæ deinde ſedes, quantaue multitudo
tot ſeculis animarum uelut umbrarum Puerilium iſta deliramentorũ, auidæc; nũquam deſinere mortalitatis commenta ſunt. Similis& de aſſeruandis corporibus hominum ac o reuiuiſcendi promiſſa Democrito uanitas, qui non reuixit ipſe. Quæ(malum) iſta de/mentia eſt. iterari uitam morte? quæ ue genitis quies unquam, ſi in ſublimi ſenſus animæ manet, inter inferos umbræ? Perdit profecto iſta dulcedo credulitasc; præcipuum na/ turæ bonum mortem, ac duplicat obitus, ſi dolere etiam poſt futuri æſtimatione euenit. Etenim ſi dulce uiuere, cui poteſt eſſe uixiſſec At quanto facilius certiusc;, ſibi quenq; cre dere, ac ſpecimen ſecuritatis antegenitali ſumere experimento. Quæ quis inuenerit in uita. Cap. LVI Onſentaneum uidetur, priuſquam digrediamur à natura hominum, indicare quæ 8 cuiuſque inuẽta ſunt. Emere ac uendere inſtituit Liber pater. Idem diadema regiũ inſigne,& triumphum inuenit. Ceres frumenta, cum antea glande ueſcerentur. Eadem z0 molere& conficere in Attica, Italia& Sicilia: ob id dea iudicata. Padem prima leges de/ dit, ut alij putauere Rhadamãthus. Literas ſemper arbitror Aſſyrias fuiſſe: ſed alij apud Aegyptios à Mercurio, ut Gellius: alij apud Syros repertas uoſunt. Vtiq; in Græciam intuliſſe ẽ Ehœnice Cadmũ ſedecim numero. Quibus Troiano bello Palamedem adie/ ciſſe quatuor hac ſigura O=. ᷑ X. Totidem poſt eum Simonidẽ melicum, ZHYQ: quarum omnium uis in noſtris recognoſcitur. Ariſtoteles X& viij. priſcas fuiſſe, XBT AEZIKAAXMNOEPET S&:& duas ab Epicharmo additas O X, quaàm à Palamede mauult. Anticlides in Aegypto inueniſſe quendam nomine Menona tradit xv. annis ante Phoroneum antiquiſsimum Græciæ tegem: idq; monumentis approbare conatut. E diuerſo Epigenes, apud Babylonios dccxx. annotum obſeruationes ſiderum 30 coctilibus laterculis inſcriptas docet, grauis autor in primis: qui minimũ, Beroſus& Critodemus,cccc. Ixxx. annorum. Ex quo apparet æternus literarum uſus. In Latium eas attulerunt Pelaſgi. Laterarias ac domos conſtituerũt primi Buryalus& Hyperbius fratres Athenis: antea ſpecus erant pro domib. Gellio Doxius Cœli filius. lutei ædificij inuen/ tor placet, exemplo ſumpto ab hitundinũ nidis. Oppidum Cecrops à ſe appellauit Ce cropiam, quæ nunc eſt axx Athenis. Aliqui Argos à Phoroneo rege ante conditum uolunt: quidam& Sicyonem. Aegyptij muſto ante apud ipſos Dioſpolin. Tegulas inuenit Cynira Agriopæ filius,& metalla æris, utrunq; in inſula Cypro: ltem forcipem, inarcu/ lum, uectem, incudem. Puteos Danaus, ex Aegypto aduectus in Græciam, quæ uocaba tur Argos dipſion. Lapidicinas Cadmus Thebis, aut(ut Theophraſtus) in Phœnice. 40 Thraſon muros. Turres ut Ariſtoteles, Cyclopes: Tirynthij, ut Theophraſtus: Aegy/ ptij textilia:inficere lanas Sardibus Lydi. Fuſos in lanilicio Cloſter filius Arachines. ſinũ & retia Arachne. Fulloniã artem Nicias Megarenſis. Sutrinam Boethius. Medicinam Aegyptij apud ipſos uolũt repertã:alij per Arabum, Babylonis& Apollinis filiũ: Her/ bariam& medicamentariã à Chirone, Saturni& Phylliræ filio. Aes confiare& tempe/ rare, Ariſtoteles Lydum Scythen monſtraſſe, Theophraſtus Delam Phrygem putat. Kerariam fabricã alij Chaly bas, alij Cyclopas. Ferrũ Heſiodus in Cteta eos qui uocati ſunt Dactyli Idæi. Argentũ inuenit Erichthonius Atheniẽſis, ut alij Acacus. Auri metalla& conflaturam, Cadmus Phœnix ad Pangeũ montem: ut alij, Thoas& Eaclis in 1 5 Pancha

126 C. PLINII NATVRALIS
Panchaia. aut Sol Oceani ſlius, cui Gellius medicinæ quoq; inuentionem& mellis aſsi, gnat. Plumbũ ex Caſsiteride inſula primus apportauit Midacritus. Fabricã ferreã inue/ nere Cyclopes. Figlinas Chorœbus Athenieſis. In ijs orbẽ Anachatſis Scythes;ut alij Hyperbios Corinthius. Fabricam materiariam Dædalus,& in ea ſerram, aſciam, per/ pendiculum terebram, glutinum, ichthyocollã: normam autem& libellam,& tornum,
& clauem Theodorus Samius. Menſuras& pondera, Phidon Argiuus: aut Palame/
des, ut maluit Gellius. Ignem eᷣ ſilice Pyrodes Cilicis ſlius: eundem aſſeruare in ferula, Prometheus. Vehiculum cum quatuot rotis Phryges. Mercaturas Dœni. Culturas uitium& arborum Eumolpus Athenienſis. Vinum aqua miſceri Staphylus Sileni filius.
Oleum& trapetas Ariſtæus Athenienſis. Idem mella. Bouem& aratrum Buzyges 10 Athenienſis, ut alij Triptolemus. Regiam ciuitatem Aegyptij, popularem Attici. Poſt
Theſeum tyrannus primus fuit Phalaris Agrigenti. Seruitium inuenere Lacedæmonij. Iudiciũ capitis in Ariopago primũ actum eſt. Prælium Afri contra Aegyptios primum fecere fuſtibus, quos uocat phalangas. Clypeos inuenerunt Prœtus& Acriſius inter ſe bellantes, ſiue Chalcus Athamantis filius Loricam Mydias Meſſenius. Galeam; gladium, haſtam Lacedæmonij. Ocreas& criſtas Cares. Arcum& ſagittam Scythem louis flium, alij ſagittas Perſen Perſei filium inucniſſe dicunt: lanceas Aetolos, iaculum cum
amento Aetolum Martis Rilium. Haſtas uelitares Tyrrhenum, pilumq́;, Pentheſileam
Amazonem ſecurim, Piſeum uenabula. Et in tormentis ſcorpionem Cretas, catapul/ tam Syros, Phœnicas balliſtam& fundam. Aeneam tubam Piſeum Tyrrhenum. 20
Teſtudines Artemonem Clazomenium. Equum(qui nunc aries appellatur) in murali/ bus machinis Epeum ad Troiam. Equo uehi Bellerophontem. Frenos& ſtrata equo/
rum Pelethronium. Pugnare ex equo Theſſalos, qui Cenrauri appellati ſunt, habitãtes
ſecundum Pelium montem. Bigas primum iunxit Phrygũ natio, quadrigas Erichthonius. Ordinem exercitus, ſigni dationem, teſſeras, uigilias Palamedes inuenit T'roiano
bello. Specularem“ eodem Sinon. Inducias Lycanor. Fœdera Theſeus.
Auguria ex auibus Car, à quo Caria appellata. Adiecit ex cæteris animalibus Orphe/ us. Aruſpicium Delphus, igniſpicia Amphiaraus, auſpicia auium Tireſias Thebanus. Interpretationem oftentotum& ſomniorum Amphictyon. Sſtrologiam Atlas Li/
byæ filius, ut aliy Regyptij, ut alij ſſyrij· Sphæram in ea Mileſius Anaximander. Ven 30
torum rationem Aeoſus Hellenis filius. Muſicam Amphion. Eiſtulam& monaulum Pan Mercurij. Obliquã tibiam Midas in Phrygia. Geminas tibias Marſyas in eadem gente. Lydios modulos Amphion, Dorios Thamyras Thrax, Phrygios Mlarſyas Phryx, Citharã Amphion, ut alij Orpheus, ut alij Linus. Septem chordis additis Ter/ pander. Octauam Simonides addidit. Nonam Timotheus. Cithara ſine uoce cecinit Thamyras primus: cum cantu Amphion ut alij Linus. Citharœ dica carmina compo ſuit Terpander. Cum tibijs canere uoce Trœzenius Dardanus inſtituit. Saltationem armatam Curetes docuere, pyrrhicen Pyrrhus, utranque in Creta. Verſum heroicum Pythio oraculo debemus. De poematum origine magna quæſtio eſt. Ante Troianum
bellum probantur fuiſſe. Proſam orationem condere Pherecydes Syrius inſtituit, Oyri 40
regis ætate. Diſtoriam Cadmus Mileſius. Ludos gymnicos in Arcadia Lycaon, fune/ bres Acaſtus in Iolco, poſt eum Theſeus in Iſthmo. Herculès olympiæ athleticam. Py/ thus pilam luſoriam. Gyges Lydius picturã in Aegypto. In Græcia uero Euchir Dædali cognatus, ut Ariſtoteli placet: ut Theophraſto, Polignotus Athenienſis. Naue primus in Græciã ex Aegypto Danaus aduenit: ante ratibus nauigabatur, inuentis in ma/
rirubro inter inſulas a rege Erythra. Reperiunt᷑ qui Myſos& Troianos priores excogi
taſſe in Helleſponto putent, cum tranſirent aduerſus Thracas. Etiam nũc in Britannico oceano uitiles corio citcũſutæ fiunt: in Nilo ex papyro,& ſcirpo,& arundine. Longa na8 1u“ ue
—

HISTORIAE LIBER VII 127
ve lalonem primum nauigaſſe, Philoſtephanus author eſt: Egeſias Paralum: Cteſias Samyram: Saphanus Semiramin: Archimachus Aegeonem: Biremem Damaſtes Erythræos feciſſe: triremem Thucydides Aminoclen Corinthium: quadriremem Ariſto teles Carthaginienſes. Quinqueremem inſtituit Neſichthon Salaminius: ſex ordinum Xenagoras Syracuſius: ab ea ad decẽremem Mneſigeton. Alexandrum magnũ ferunt inſtituiſſe ad xij.ordines: Philoſtephanus Ptolemæum Soterem ad quindecim: Deme trium Antigoni ad xxx. Ptoſemæum Philadelphum ad xl. Ptolemæum Philopatorem, qui Tryphon cognominatus eſt, adl. Onerariam Hippus Fyrius inuenit, lembum Cyrenenſes, cymbam Phœnices, celocem Rhodij, cercuron Cyprij. Siderum obſerua/ o tionem in nauigando Phœnices, remum Copæ, latitudinem eius Platææ, uela Icarus, malum& antemnam Dædalus, Dippegum Samij, aut Pericles Athenienſis, tectas lon gas Thalii: antea ex prora tantum& puppi pugnabatur. Roſtra addidit Piſeus: Tyrtheni ancoram, Eupalamus eandem bidentem, Anacharſis harpagonas:& manus Peri cles Athenienſis, adminicula gubernandi Typhis. Claſſe princeps depugnauit Minos. Animal occidit primus Hyperbius Martis filius, Prometheus bouem.
In quo primus gentium conſenſus. Cap. LvIr Entium cõſenſus tacitus primus omnium conſpirauit, ut Ionum literis uterentur. De literis antiquis. Cap. LVIII
V Eteres Græcas fuiſſe eaſdem penè quæ nunc ſunt Latinæ, indicio erit Delphica ta 20 bula antiqui ætis, quæ eſt hodie in palatio, dono principum Mineruæ dicata in bi bliotheca, cũ inſcriptione tali, Nævorsdν now&μρρν Kblοeos nOe M aebuv xvehuugv. V uando primum tonſores Romæ Cap. LIX Equens gentiũ conſenſus in tonſoribus fuit, ſed Romanis tardior. In Italiam ex Sici S lia uenere poſt Romam conditam anno quadringenteſimoquinquageſimoquarto. adducente P. Ticinio Mena, ut autor eſt Varro: ante intonſi fuere. Primus omnium radi quotidie inſtituit Africanus: ſequens diuus Auguſtus cultris ſemper uſus eſt. uando primum horologia. Eu123 Ertius conſenſus eſt in horarum obſeruatione, iam hic rationi accedens. quando & à quo in Græcia reperta, diximus in ſecundo uolumine. Serius etiam hoc Ro30 mæ contigit. Duodecim tabulis ortus tantum& occaſus nominatur: poſt aliquot annos adiectus eſt& meridies, accenſo conſulum id pronunciante, cum curio inter roſtra& Græcoſtaſim proſpexiſſet talem ſolem. Acolumna ænea ad carcerem inclinato ſidere, ſupremam pronunciabat. Sed hoc ſerenis tantum diebus uſque ad primum Punicum bellum. Princeps Romanis ſolarium horologium ſtatuiſſe, ante duodecim annos quàm cum Pyrrho bellatum eſt, ad ædem Quirini, L. Papyrius Curſor, cum eandem dedica ret, à patre ſuo uotam, à Fabio Veſtali proditur. Sed neque facti horologij rationem uel artificem ſignificat, nec unde translatum ſit, aut apud quem ſcriptũid inuenerit. M. Varro primum ſtatutum in publico ſecundum Roſtra in columna tradit, bello Punico primo, à M. Valerio Meſſala conſule Catina capta in Sicilia: deportatũ inde poſt xxx. Ao annos quam de Papyriano horologio traditur, anno urbis cccclxxvij. nec congruebant ad horas eius lineæ: paruerunt tamen ei annis undecentum, donec Q. Matcius Philip/pus, quicum L. Pauſo fuit cenſor, diligentius ordinatum iuxta poſuit: idq; munus inter cenſoria opera gratiſſime acceptum eſt. Etiam tum tamẽ nubilo incertæ fuere horæ uſq; 1 ad proximum luſtrum. Tunce Scipio Naſica collega Lænatis, primus aqua diuiſit horas ęque noctium ac dierum. Idq; horologium ſub tecto dicauit, anno urbis dæcv. Tam diu populi Romani indiſcreta lux fuit. Nunc reuertamur ad reliqua animalia, primumq́; terreſtria..’ 1 b
1 4

c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI,/ 114114X“;“ De animalibus terreſttibus. elephantorũ cõmendatio,& de ſenſu eorã§ů. Cap.r DRELIAVvA tranſeamus animalia,& primũ terreſtria. Maxi mum eſt elephas, proximũq́; humanis ſenſibus: quippe intelle ctus illis ſermõis patrij& imperiorũ obediẽtia, officiorũc qua didicere memoria, amoris& gloriæ uoluptas: imòͦ ueroquæ eti am in homine rara)probitas; prudentia, æquitas: religio quoch ſiderũ, ſolisq; ac lunæ ueneratio. Autores ſunt, in Mauritaniæ altibus ad quendam amnem, cui nomen eſt Amilo, niteſcente io “ luna noua, greges eorũ deſcendere: ibic; ſe purificantes ſolenni ter aqua circumſpergi, atq; ita ſalutato ſidere in ſyluas reuerti, uitulorũ fatigatos præ ſe fe rentes. Alienę quoq; religionis intellectu, creduntur maria tranſituri nõ ante naues con ſcendere,&́; inuitati rectotis iureiurando de reditu. Viſiq; ſunt feſſi ægritudine(quãdo& illas moles infeſtant morbi) herbas ſupini in cælum iacientes, ueluti tellure precibus alle/ gata. Nam quod ad docilitatẽ attinet, regẽ adorãt, genua ſubmittunt, coronas porrigũt. Indis arant minores, quos appellant nothos. 8 Quando primum iuncti.— Cap. II RS iuncti primũ ſubiere currũ Pompeij Magni Africano triumpho, qd prius In dia uicta triũphante Libero patre memorat᷑. Procilius negat potuiſſe Pompeij tri/ 20 umpho iunctos ingredi portã. Germanici Cæſaris munere gladiatorio, quoſdã incondi tos motus ædidere, ſaltantiũ modo. Vulgare erat, per auras arma iacere non auferẽtibus uentis, atq; inter ſe gladiatorios“ ædere, aut laſciuiente pyrrice colludere: poſtea& per tunes inceſſere. lecticis etiam ferẽtes quaterni ſingulos puerperas imitãtes: ple nisc; hominũ triclinijs accubitu iere per lectos, ita libratis ueſtigijs, ne quis potantiũ at/ tingeretur. De docilitate eorum. 1“ Ertum eſt, unum tardioris ingenij in accipiẽdis quæ tradebantur, ſæpius caſtigatũ (Luerberibus, eadem illa meditantẽ noctu repertũ. Mirum maxime,& aduerſis quidem funibus ſubire, ſed regredi magis utiq; pronis. Mutianus ter cõſul autor eſt, aliquẽ ex his& literarum ductus Græcarũ didiciſſe, ſolitumq́; perſcribere eius linguæ uerbis: 30 Ipſe ego hæc ſcripſi,& ſpolia celtica dicaui. Itemq; ſe uidente Puteolis, cum aduecti è na/ ue egredi cogerentur, territos ſpatio pontis procul à cõtinente porrecti, ut ſeſe longinqui tatis æſtimatlone fallerent, auerſos retrorſus iſſe. Prædam ipſi in ſe expetendã, ſciunt ſo, lam eſſe in armis ſuis, quæ Iuba cornua appellat, Herodotus tanto antiquior,& conſue/tudo melius,dẽtes. Quamobrem deciduos caſu aliquo uel ſenecta defodiunt:hoc ſolum ebur eſt, cætero,& in his quoque quà corpus intexit, uilitas oſſea. Quanquã nuper oſſa etiam in laminas ſecari cœpere penuria. Etenim rara amplitudo iam dentium, præter⸗, quam ex India. reperitur: cætera in noſtro orbe ceſſere luxuriæ. Dentium candore intelli 18 iuuenta. Circa hos beluis ſumma cura: alterius mucroni parcunt, nè ſit prælijs he/ es: alterius operario uſu fodiunt radices, impellunt moles. circuuentiq; à uenãtibus, pri⸗ 4 mos conſtituunt quibus ſunt minimi, ne tanti prælium putetur. poſtea feſſiimpactosaaa bori frangunt, prædacq; ſe redimunt. Doe clemẽtia eorũ,& ꝙ pericula ſua intelligant,& de tigridis truculẽtia. Cap. 1111 M pleriſq; animalium, ſcire quare petantur: ſed& per cuncta quid caueant. I Elephas homine obuio forte in ſolitudine,& ſimpliciter oberrante, clemens placi/
dusq; etiam demonſtrare uiam traditur. Idem ueſtigio hominis animaduerſo priuſquaàm homine. intremiſcere inſidiarũ metu, ſubſiſtere ab olfactu, circũſpectare, iras pro
Hlare, nec calcare, ſed erutum proximo tradere: illum ſequenti, nuncio ſimnili uſq; ad extre/ mum:& tunc agmen circumagi.& reuerti, aciemq́; dirigi: adeo omniũ odori durare h . illu

IHIOSRIEE 129 illud, maiote ex parte ne nudorũ quidem pedum. Sic& tigris etiam feris cæteris truculen ta, atq;ʒ ipſa elephanti quoq; ſpernẽs ueſtigia, homine uiſo transferre dicitur protinus ca tulos. Quonam modo agnito? ubi ante conſpecto illo quem timet? Etenim tales ſyluas minime frequẽtari certũ eſt. Sanè mirẽtur ipſam ueſtigij raritatẽ, ſed unde ſciũt timẽdũ eſſecImò uero cur uel ipſius conſpectũ paueant, tanto uiribus, magnitudine, uelocitate pręſtãtiotes? Nimirũ hec eſt natura rerũ, hęc potẽtia eius, ſæuiſſimas ferarũ maximasq́; nunquam uidiſſe quod debeant timere,& ſtatim intelligere cur ſit timendum.
1 8 De intellectu& memoria eorum. CGap. v
.8 E gregatim ſemper ingrediuntur Ducit agmen maximus natu, cogit ætate
I 0 Lo proximus. Amnem tranſituri minimos præmittunt, ne maiorum ingreſſu atterẽte alueum, creſcat gurgitis altitudo. Antipater autor eſt, duos Antiocho regi in bellicis uſi/ bus celebres etiã cognominibus fuiſſe:etenim nouere ea. Certe Cato, cum imperatorum nomina annalibus deſcriberet, eum qui fortiſſime præliatus eſſet in punica acie, Surum tradidit uocatum, altero dente mutilato. Antiocho uadũ fluminis experiẽti renuit Aiax, alioquin dux agminis ſemper: T'um pronunciatum, eius fore principatutn qui tranſiſſet: auſumqT́; Patroclum ob id phaleris argenteis, quo maxime gaudent,& reliquo omni pri
1 matu donauit. Ille qui notabatur, inedia mortem ignominiæ prærulit. Mirus nanq; pu/
dor eſt, uictusq́; uocem fugit nictoris: terram ac uerbenas porrigit. Pudore nunquam
8 niſi in abdito coeunt: mas quinquennis, fœmina decennis. Initur autem biennio, qui/
20 nis(ut ferunt) cuiuſq; anni diebus, nec amplius: ſexto perfunduntur amne, non ante re/
duces ad agmen. Nec adulteria nouere, nullaue propter fœminas inter ſe prælia, cæteris animalibus pernicialia: non quia deſit illis amoris uis: nanq; traditur unus amaſſe quandam in Aegypto corollas uendentem. ac ne quis uulgariter dilectam putet, miretur gratam Ariſtophani, celeberrimo in arte Grammatica. Alius Menandrum Syracuſanum incipientis iuuentæ in exercitu Ptolemæi, deſiderium eius quotiens non uideret, inedia teſtatus. Et unguentariam quandam dilectam Iuba tradit. Omnium amoris fuere argu menta, gaudium à conſpectu, blanditigq; inconditę, ſtipesq;, quas populus dedillet, ſer uate,& in linum efluſw. Nec mirum, eſſe amorẽ, quibus ſit memoria. Idem nanq; tracit, agnitum in ſenecta multos polt annos, qui rector in iuuenta fuiſſet. Idem diuinationem 30 quandam iuſtitiæ. Cum Bochus rex triginta elephantis, totidem, in quos ſæuire inſtitue rat, ſtipitibus alligatos obieciſſet, procutſantibus inter eos qui laceſſerent, non potuiſſe effici, at crudelitatis alienæ miniſterio fungerentur.“ 1“ Quaado primum in ltalia..(ap. Lephantos Italia primũuidit Pyrrhi regis bello,& boues Lucas appellauit, in Luca E nis uiſos, anno Vrbis quadringẽteſimo ſeptuageſimoſccundo. Roma aũt in triumm pho. ſeptem annis ad ſuperiorem numerum additis, Badem plurimos anno quingente/ ſimoſecundo, uictoria L. Metelli pontificis in Sicilia de Pœnis captos. Centũ quadragintaduo fuere tranſuecti ratibus, quas doliorũ conſertis otdinibus impoſuerant. Verti/
1 us eos pugnaſſe in circo, interfectosq; iaculis tradit penuria conſilij: quoniã neq; ali placu
S8S A0 iſſet, neq; donari regibus..Piſo inductos duntaxat in circum, atq; ut contẽptus eorum
increſcetet,ab operarijs haſtas præpilatas habẽtibus, per circum totum actos. Nec quid—
deinde ijs factum ſit, autores explicant, qui non putant interfectos. Pugnæ eorum. Cap. VII
—¼½ Lara eſt unius ẽ Romanis dimicatio aduerſus elephantum, cum Annibal capti/ uos noſtros dimicare inter ſe coegiſſet. Nanque unum qui ſupererat, obiecit elephanto:& ille, dimitti pactusſi interemiſſet, ſolus in harena cengreſſus, magno Pæœx/
notum dolore confecit. Annibal, cum famam eius dimicationis contemptum allaturam belluis inteligeret, equites miſit qui abeuntem interficerent. Proboſcidem eorum
facillime amputari, Pyrrhi præliorum experimentis patuit, Romæ pugnaſſe“
tradit

——
11.“
130 c. PLINII NATVRALIS tradit primum omniũ in circo Claudij Pulchri ædilitate curuli, N. Antonio,& Poſthu/ mio coss.anno urbis ſexcenteſimo quinquageſimoquinto. Itẽ poſt annos xx. Lucullorum ædilitate curuli, aduerſus tauros. Pompeij quoq; altero cõſulatu, dedicatione templi Venetis uictricis, pugnauere in circo uiginti, aut ut quidam tradunt xvij. Getulis ex ad/ uerſo iaculantibus, mirabiliunius dimicatione, qui pedibus confoſſis repſit genibus in ca teruas, arrepta ſcuta iaciens in ſublime, quæ decidentia uoluptati ſpectantibus erãt in or/ bem circumacta, uelut arte non furore beluæ iacerentur. Magnum& in altero miraculum fuit, uno ictu occiſo. Pilum ſub oculo adactũ, in uitalia capitis uenerat. Vniuerſi eruptionẽ tentauere, non ſine uexatione populi, circundati clatris ferreis. Qua de cauſa Cæ ſar dictatot. poſtea ſimile ſpectaculum editurus, euripis harenã circundedit: quos Nero o principes ſuſtulit, quiti loca addens. Sed Pompeiani amiſſa fugæ ſpe miſericordiam uul gi inenarrabili habitu quærentes ſupplicauere, quadam ſeſe lamentatione cõplorantes: tanto populi dolore, ut oblitus imperatoris, ac muniſicentiæ honori ſuo exquiſitæ, flens uniuerſus cõſurgeret, dirasq; Pompeio, quas ille mox luit, pœnas im precaretur. Pugna/ uere& Cæſari dictatori tertio conſulatu eius, uiginti contra pedites quingentos: iterum totidem turriti cum ſexagenis propugnatoribus, eodem quo priores numero peditũ,& pati equitũ ex aduerſo dimicante: poſtea ſinguli, principibus Claudio& Neroni, in con ſummatione gladiatorum. Ipſius animalis tanta narrat᷑ clemẽtia contra minus ualida, ut in grege pecudũ occurrẽtia manu dimoueat, ne quod obterat imprudẽs: nec niſi laceſsiti noceãt, ideoq; gregatim ſemper ambulẽt, minime ex omnibus ſoliuagi Equitatu circum 29 uenti, infirmos aut feſſos uulneratos ue in medium agmen recipiunt: ac imperio ac ratione. per uices ſubeunt. Capti celerrime mitificantur hordei ſucco. 1 Quomodo capiantur. 8 Cap. VIII 8 Apiuntur autem in India, unum ex domitis agente rectore: qui deprehẽſum ſolitarium, abactum ue à grege, uerberat ferum: quo fatigato, tranſcẽdit in eum, nec ſe cus ac priorẽ regit. Africa foueis capit, in quas deerrante aliquo, protinus cæteri cõgerunt ramos, moles deuoluũt, aggeres cõſtruũt, omniq́; ui conant᷑ extrahere. Antea domitan/ di gratia greges equitatu cogebant in cõuallem manu factam,& longo tractu fallacem:
S 5.„ 8 cuius incluſos ripis foſſisq;, fame domabant. Argumentũ erat ramus, homine porrigen/
te elementer acceptus. Nunc dentiũ cauſa, pedes eorum iaculantur alioquin molliſſimos.;
Troglodytæ cõtermini Aethiopiæ, qui hoc ſolo uenatu aluntur, arbores propinquas iti neri eorũ conſcẽdunt. Inde totius agminis nouiſſimũ ſpeculati, extremas in clunes delſili/ unt. Læua apprehendit᷑ cauda, pedes ſtipantur in ſiniſtro fœæmine. Ita pendẽs alterũ po/ plitem dextra cædit: ac præacuta bipenni hoc crure tardato profugiens, alterius poplitis neruos ferit, cuncta præceleri pernicitate peragẽs. Alij tutiore genere, ſed magis fallaci, in tentos ingentes arcus defigunt humi longius. Hos præcipui uiribus iuuenes cõtinẽt, alij connixi pari conatu tẽdunt, ac prætereuntibus ſagittarũ uenabula infigunt, mox ſanguinis ueſtigijs ſequuntur. Elephantorũ generis fœminæ multo pauidiores.. G Oduomodo domentur. Cap... Omant᷑ aũt rabidi fame& uerberibus, elephãtis alijs admotis, qui tumultuantẽ ca 40 tenis coerceãt:& alias circa coitus maxime efferant᷑,& ſtabula Indorũ dentib. ſter nũt. Quapropter arcent eos coitu, fœæminarũq́; pecuaria ſeparãt, quæ haud alio modo qᷓ; armentorũ habent. Domiti militant,& turres armatorũ in hoſtes ferunt, magnaq; ex parte orientis bella cõficiunt. Proſternunt acies, proterunt armatos. lidem th ſuis ſtridore terrentur, uulneratiq;& territi retro ſemper cedunt, haud minore pattiũ ſuarum pernicie. Indicũ Afri pauent, nec cõtueri audent: nã& maior Indicis magnitudo eſt. U De partu eorum& reliqua natura. Cap. ö annis geſtare in utero uulgus exiſtimat: Ariſtoteles biennio, nec amplius q́; ſemel gignere, plures ue quàm ſingulos: uiuere ducenis annis,& quoſdã trecenis. Iuuen

HISTORIAE LIER VIII 1 131 Iuuenta eorũ à ſexageſimo incipit. Gaudent amnibus maxime,& circa fluuios uagãtur, cum alioquin nare propter magnitudinem corporis n&oſſint. lidem frigoris impatien tes. Maximum hoc malum, inflationemq́;& proſluuium alui, nec alia morborum generaſentiunt. Olei potu tela, quæ corpori eorum inliæreant, decidere inuenio: Aſudore au/ tem facilius adhæreſcere. Et terram ediſſe ijs tabiſicum eſt, niſi ſæpius mãdant. Deuorãt autem& lapides. Truncos quidem gratiſsimo in cibatu habent. Palmas excelſiores fron te proſternunt ac ita iacentium abſumunt fructum. Mãdunt ore: ſpirant& bibunt, odo ranturq́; haud improprie appellata manu. Animalium maxime odere murem:& ſi pa/
bulum in præſepio poſitum attingi ab eo uidre, faſtidiunt. Cruciatum in potu maximũ io ſentiunt hauſta hirudine, quam ſanguiſugã uulg o cœpiſſe appellari aduerto. Haæcubi in ipſo animæ canali ſe fixit, intolerãdo afficit doſore. Duriſſimum dorſo tergus, uentri molle, ſetarum nullum tegumentum, ne in cauda quidem præſidium abigendo tædio muſcarum(nanq; id& tanta uaſtitas ſentit)ſed cancellata cutis,& inuitans id genus ani/ maliũ odore. Ergo cũ extenti recepere examina, arctatis in rugas repente cancellis, com/ prehenſas enecant: Hoc ijs pro cauda, iuba, uillo eſt. Dentibus ingens pretium,& deo, rum ſimulacris laudatiſsima ex ijs materia. Inuenit luxuria commendationem& aliam, expetit in callo manus uim ſaporis, haud alia de cauaſa credo q́; quia ipſum ebur ſibi mãdere uidetur. Magnitudo dentiam uidetur quidem in templis præcipua. Sed tamen in extremis Africæ, quà confinis Aethiopiæ eſt, poſtium uicem in domicilijs præbere: ſe2ꝛ0 pesqʒ in ijs& pecorum ſtabulis pro palis elephantorum dentibus fieri, Polybius tradit,
autore Guluſſa regulo YVbi naſcant᷑,& de diſcordia eorũ& draconũ. Cap. X
8 F Lephãtes fert Africa ultra Syrticas ſolitudines,& in Mauritania: ferũt Aethiopes
& Troglodytæ, ut dictum eſt: ſed maximos India, bellãtesq; cum ijs perpetua diſcordia dracones, tantæ magnitudinis, ut& ipſos circumfſexu facili ambiant, nexuq́; nodi præſtringant. Cõmoritur ea dimicatio: uictusq; corruens, cõplexum elidit pondere. De ſolertia animalium. HCapx M Ira animalium pro ſe cuique ſolertia eſt, ut ijsuna ſcandendi in tantam altitudi² Lnem difficultas. Draco itaq; iter ad pabula ſpeculatus, ab excelſa ſe arbore inijcit. Scit ille imparem ſibi luctatum contra nexus.itac; arborum aut rupium attritum quæ/ z0 rit. Cauent hoc dracones, ob idcq́; greſſus primum alligant cauda. Reſoluunt illy nodos manu. At hiisanſa nare caput condunt, pariterq; ſpiritum præcludunt,& molliſsimas lancinant partes.lidẽ obuij deprehẽſi, in aduerſos erigunt ſe, oculosq́; maxime petunt. Ita fit ut plerunqʒ cæci ac fame& mœrotis tabe confecti reperiantur. Quam quis aliam tantæ diſcordiæ cauſam attulerit, niſi naturæ ſpectaculum, ſibi paria cõponentis? Eſt& alia dimicationis huius fama. Elephantis frigidiſſimum eſſe ſanguinem, ob id æſtu tor/ rente præcipue à draconibus expeti. Quamobrẽ in amnes merſos inſidiari bibentibus: arctatisq; i ligata manu in aurem morſum deſigere: quoniã is tantũ locus defendi non poſſit manu. Dracones eſſe tantos, ut totum ſanguinem capiant. Itaq; elephantos ab ijs ebibi, ſiccatosq; concidere:& dracones inebriatos opprimi, commoriça;S. 40 De draconibus. Cap. XIII 1 Enerat eos Athiopia Indicis pares/uicenum cubitorum. Id modo mirum, unde cri G ſtatos Iuba crediderit.Aſachæi uocant᷑ Aethiopes, apud quos maxime naſcuntur. Natratur in maritimis eorum quaternos quinosq; inter ſe cratium modo implexos, ere ctis capitibus uelificantes ad meliora pabula Arabiæ uehi fluctibus..“ De ſerpentibus maximis& bois.(ap. . A Egaſthenes ſcribit in India ſerpentes in tantam magnitudinem adoleſcere, ut ſoli 6 M dos hauriant ceruos taurosq;.“ Rhyndacum amnem in Ponto, ut ſuperuolantes quamuis alte perniciterq;ʒ alites hauſtu raptas abſorbeant. Nota eſt, in punicis bellis ad flumen Bagradam à Regulo imperatore baliſtis tormentisc;, ut oppi/

piſcatusq; alebant: quibusq́; uiuaria, armenta, aluearia, piſcinæ, auiaria in cura erant: ne
8*—— 8982 Ic. LINIINHNTVWNRAIL S
dum aliquod, expugnata ſerpens cxx. pedurm lõgitudinis. Pellis eius maxillæq; uſq; ad
bellum Numantinũ durauere Wmæ in tẽplo. Faciunt his fidẽ in Italia appellatæ boæ: in tantã amplitudinẽ exeuntes, ut diuo Claudio principe, occiſæ in Vaticano ſolidus in aluo ſpectatus ſit infans. Alũtur primo bubuli lactis ſucco, unde nomẽ traxere. Cætero rum animalium, quæ modo cõuecta undiq; Italiæ contigere ſæpius. formas nihil attinet ſcrupuloſe referre. De Scythicis animalibus& ſeptentrionalibus. Cap.U. x ν
Auciſſima Scythia gignit, inopia fruticũ: pauca cõtermina illi Germania: inſigniata ̃ᷓ men boum ferorum genera, iubatos biſontes, excellẽtiq;& ui& uelocitate uros, qui/ bus imperitũ uulgus bubalorũ nomẽ imponit, cu id gignat Africa, uituli potius cerulue
quadã ſimilitudine.Septentrio fert& equorũ greges ferorum, ſicut aſinorũ Aſia& Afri/⸗¹
ca: præterea alcen, ni proceritas auriũ& ceruicis diſtinguat, iumento ſimilem, Itẽ notam in Scandinauia inſula, nec unq́; uiſam in hoc orbe, multis tamen narratã, machlin, haud diſſimilem illi, ſed nullo ſuffraginum flexu: deoq́; nõ cubantẽ, ſed accliuem arbori in ſo/ mno, eac; inciſa ad inſidias capi, alis uelocitatis memoratæ. Labrũ ei ſuperius prægran
de: ob id retrograditur in paſcendo, ne in priora tendẽs inuoluatur. Traduntin Pæonia
8 feram, quæ bonaſus uocetur, equina iuba, cætera tauro ſimilẽ, cornibus ita in ſe inflexis,
ut nõ ſint utilia pugnæ quaptopter ſga ſibi auxiliari, reddentẽ ea fmum interdũ& tri⸗ 9 um iugerum lõgitudine: cuius cõtactus ſequentes, ut ignis aliquis, amburat. Mirum par⸗ 9
6
dos, pantheras. ſeones,& ſimilia cõdito in corporis uaginas unguium mucrone, ne refrin gatur hebeteturue, ingredi: auerſisq; falculis currere, nec niſt appetendo protendere. 20 De leonibus. Cap. X+
Eoni præcipua generoſitas, tunc cum colla armosq ueſtiũt iubæ. Id em ætate cõtin
git ẽ leone conceptis. 8 uero pardi generauere, ſemper inſigni hoc carẽt. Simili modo fœminæ. Magna ijs libido coitus,& op hoc maribus ira. Aftica hæc maxime ſpe ctat inopia aquatum ad paucos amnes congregantib. ſe feris. Ideo multiformes ibi animalium partus, uarie fœminis düoſckgencdemares aut ui aut uoluptate miſcẽte. Vnde 1
——
etiam uulgare Græciæ dictum, Semper aliquid noui Africa afferre. Odore pardi coitum
ſentit in actltera ſeo, otaq; ui conſargit in pœnã. Idcitco aut culpa flumine abluitur aut
longius comitatur. Semel aũt ædi partum lacerato unguicm acie utero in enixu, uulgum
credidiſſe uideo. Ariſtoteles diuerſa tradit, uir quem in ijs magna ſecuturus in parte præ 3e
fandum reor: Aexandro Magno rege inflãmato cupidinc animaliunæ ruras noſcen/ di delegatach hac cõmentatione Ariſtoteli, ſummo in omni doctrina uiro, aliquot milia hominum in totius Aſiæ Græciæq; tractu parêre iuſſa, omnium quos uenatus, aucupia,
quid uſquam genitũ ignoraret᷑ ab eo: quos percontando quinquaginta lermẽ uolumina illa præclara de animalibus condidit: quæ à me collecta in arctum cum ijs quæ ignora/ uerat, quæſo ut legentes boni cõſulant, in uniuerſis rerum naturæ operibus, medioq́; cla/ riſſimi“ niũ deſiderio cura noſtra breuitet peregrinantes. Is ergo tradit leęnam
primo fœtu parete v. catulos, ac per annos ſingulos uno minus, ab uno ſterileſcere. Infor
mes minimasq;y carnes magnitudine muſtelarum eſſe initio, ſemeſtres uix ingredi poſſe, 40
nec niſi bimeſtrem moueri. In Europa autẽ inter Acheloum tantum& Neſtum amnes leones eſſe, ſed longe uiribus præſtantiores ijs quos Africa aut Syria gignant. Leonum
duo genera, cõpactile& breue criſpioribus iubis. Hos pauidiores eſſe quaàm longoſim
2 21— 2 88 8 8 plicic uillo, eos cõtemptores uulnerum. Vrinam mares crure ſublato reddere ut canes: grauem odorem, nec minus halitum: raros in potu, ueſci alternis diebus: à ſaturitate interim triduo cibis carere. Quæ poſſint in mandendo ſolida deuorare: neg eapiẽte aluoꝛcon. iectis in fauces unguibus extrahere, ut ſi fugiẽdum ſit) non in ſatietatem abeant. Vvitam
ijs longam docet argumẽto, quod plericp dêtibus defecti reperiãtur. Polybius Aemilia
ni comes in ſenecta hominem appeti ab ijs refert, quoniam ad perſequendas feras uires 8 V non

.919
10
20
30
HUIS T O RIAE LIBER VIII 2*„ 133
non ſuperant. Tunc obſideere Africæ urbes: eaq́; de cauſa crucifixos uidiſſe ſe cum Sci/ pPione, quia cæteri metu pœnæ ſimilis abſterrerentur eadem noxa. Leoni tantum ex feris clementia in ſupplices: proſtratis parcit:& ubi ſæuit, in uiros ptius quàm in fœminas fre/ mit; in infantes non niſi magna fame. Credit Libya intellectũ peruenire ad cos precum. Captiuam certe Getuliæ reducem audiui, multorum in ſyluis impetum a ſe mitigatum al loquio, auſæ dicere ſe fæminam, profugam, infirmam, ſupplicem animalis ommũ gene/ rofiſsimi,cæterisc; imperantis, indignam eius gloria prædam. Varia citca hæc opinio ex ingenio cuiuſq; uel caſu, mulceri alloquijs feras: quippe ubi etiã ſerpentes extrahi cantu, cogiq; in pœnam, uerum falſumue ſit, uita non decreuerit. Leonum animi index cauda,ſi cut& equorũ aures. Nãq;& has notas generoſiſsimo cuiq; natura tribuit. Immota ergo placidus,clemens, blandientiq; ſimilis, quod rarum eſt: crebrior enim iracundia eius. In principio terra uerberatur:incremento terga, ceu quodam incitamento, Hagellantur. Vis ſumma in pectore. Ex omni uulnere, ſiue ungue impreſſo ſiue dẽte, ater profluit ſanguis. lidem ſatiati. innoxij ſunt. Generoſitas maxime in periculis deprehenditur: nõ in illo tan tummodo, quod ſpernens tela diu ſe terrore ſolo tuetur ac uelut cogi teſtatur: cooriturq; non tanquam periculo coactus, ſed tanquam amentiæ iratus. Illa nobilior animi ſignificatio: quamlibet magna canum& uenantium urgente ui, contẽptim reſtitansq; cedit in campis,& ubi ſpectari poteſt: idem ubi uirgulta ſyluasq; penetrauit, acerrimo curſu fertur, uelut abſcondente turpitudinem loco. Dum ſequitur, inſilit ſaltu, quo in fuga non utitur. Vulneratus, obſeruatione mira percuſſorem nouit,& in quamalibet multitudi ne appetit. Eum uero qui tela quidem miſerit, ſed tamen non uulnerauerit, cotreptum raptatumqʒ ſternit, nec uulnerat. Cum pro catulis fœta dimicat, oculorum aciem traditur defigere in terram, ne uenabula expaueſcat. Cæterum dolis carent& ſuſpicione: nec li/ mis intuentur oculis, aſpicic; ſimili modo nolunt. Creditum eſt à moriente humum mor deri, lacrymamq́; leto dari. Atque hoc tale tam ſæuum animal, rotarum orbes circum/ acti, currusq; inanes,& gallinaceorum criſtæ cantusq; etiam magis terrent, ſed maxime ignes. Aegritudinem faltidij tantum ſentit, in qua medetur ei contumelia, in rabiem agente annexarum laſciuia ſimiarum. Guſtatus deinde ſanguis in remedio eſt. Leonum ſimul plurium pugnam, Romæ princeps dedit Q. Scæuoſa P. filius in curuli ædilitate. Centum autẽ iubatorum primus omnium L. Sylla, qui poſtea dictator fuit, in prætura. Poſt eum Pompeius Magnus in circo pc. ac in ijs iubatorum cccxv. Cæſar dictator cccc. Capere eos, ardui erat quondam opetis. fuei ʒ maxime. Principatu Claudij ca/ ſus rationem docuit, pudendam penè talis fera. etnine, paſtoris Getuli ſago contta in/gruentis impetum obiecto:quod ſpectaculum in harenam protinus translatum eſt, uix credibili modo torpeſcente tanta ila feritate, quamuis leui iniectu operto capite, ita ut de uinciatur non repugnans:uidelicet omnis uis conſtat in oculis. Quo minus mirũ ſit, à Ly/ ſimacho Alexandri iuſſu ſimul incluſo ſtrangulatũ leonem. Iugo ſubdidit eos, primusq́; Romæ ad currum iunxit M. Antonius,& quidem ciuili bello, cum dimicatum eſſet in Pharſalicis campis, non ſine quodam oſtento temporum, generoſos ſpiritus iugum ſubi40 re illo prodigio ſignificante: nam quod ita uectus eſt cum mima Cytheride, ſupra mon/
ſtra etiã illarum calamitatũ fuit. Primus autem hominũ leonem manu tractare auſus,& oſtendere manſuefactum. ͥanno è cdariſsimis Pœænorum traditut: damnatusq́; illo ar/ gumento, quoniam nihil non perſuaſurus uir tam artificis ingenij uidebatur:& male cre/ di libertas ei, cui in tantum ceſsiſſet etiam feritas. Sunt uero& fortuita eorũ quoq; clemen tiæ exempla. Mentor Syracuſanus in Syria leone obuio ſuppliciter uolutante, attonitus
pauore, cum refugienti undiq; fera opponeret ſeſe,& ueſtigia lamberet adulanti ſimilis-—animaduertit in pede eius tumorẽ uulnusc;,& extracto ſurculo liberauit cruciatu. Pictu, ra caſum hunce teſtatur Syracuſis. Simili modo Elpis Samius natione, in Africã delatus naue, iuxta litus conſpecto leone hiatu minaci, arborem fuga petit, Libero patre lnuo//
m cato

4 c. P LIMII NKXTVRAEIHS.
13 4 cato:quomam tum præcipuus uotorum locus eſt, cum ſpei nullus eſt. Neque profugienti cum potuiſſet, fera inſtiterat:& procumbens ad arborem, hiatu quo terruerat miſeratio/ nẽ quærebat. Os morſu auidiore inhæſerat dentibus, cruciabat; inedia tũ pene in ipſis
cius telis ſuſpectantẽ, ac uelut mutis precibus orantẽ: dum fortuita fidens nõ eſt cõtra fe/ rã, multo qiutius miraculo q́; metu ceſſatum eſt. Degreſſus tandem cuellit præbẽti,& q; maxime opus eſſet accõmodanti. Traduntq; quãdiu nanis ea in littore ſteterit retuliſſe gratiã uenatus aggerendo. Qua de caula Libero patri templam in Samo Elpis ſacrauit, quod ab eo facto Græci us X⁴ι*ϑ‿ οοοσ a ppellauere. Miremur poſtea ueſtigia ho minum intelligi àferis cum etiam auxilia ab uno animaliũ ſperent. Cur enim non ad alia ierecaut unde medicas manus hominis ſciunt? niſi forte uis malorum, etiam feras omnia 1 experiri cogit. De pantheris.(C(d6D“ FAͤßgdFque memorandum& de panthera tradit Demetrius phyſqcus, iacentẽ in media ¼ uia hominis deſiderio, repente apparuiſſe patri cuiuſdã Philini, aſſectatoris ſapien tix:illum pauore cœpiſſe regredi, ferã uero circumuolutari non dubie blandientẽ, ſeſeq; conHictantem mœrore, quictiã in panthera intelligi poſſet. Pœta erat, catulis procul in fo ueam delapſis. Primum ergo miſerationis fuit nõ expaueſcere, proximum ei curam inten qere:ſecutus; quà trahebat ueſtem unguium leui iniectu, ut cauſam doloris intellexit, imalq; lalutis ſuæ mercedem, exermit catulos: eac cum ijs proſequente, uſq; extra ſolitudi nes deductus, læta atq; geſtiente: ut facile appareret gratiam referre,& nihil inuicem im⸗,
21—
putare, quod etiã in homine rarum eſt. Iæc fidem etiã Democrito afferunt, qui Thoan/ 0
* 1 2
tem in Atcadia ſeruatum à dracone narrat. nutrierat eum puer dilectum admodum: pa/ uenscqʒ ſerpentis naturã,& magnitudinẽ metuẽsin ſolitudines tulerat:in quibus circum/ uento latronum inſidijs, agnitoc; uoce, ſubuenit. Nam quæ de infantibus ferarum lacte nutritis. cum eſſent expoſiti,produntur, ſicut de conditoribus noſtris àlupa, magnitudini fatorum accepta ferti æquius, quam ferarum naturæ arbitror. Panthera& tigris macularum uarietate propè ſolæ beſtiarum ſpectãtur, cæteris unus ac ſuus cuiuſqʒ generis color eſt. Læonũ tantũ in Syria niger. Panth eris in cãdido breues macularũ ocuſi. Ferunt odore catum mire ſoſlicitari quadtupedes cunctas. ſed capitis toruitate terreri. Quamobrem oc⸗/ cultato eo,reliqua dulcedine inuitatas corripiu nt. Sunt qui tradunt in armo ijs ſimilem la næ eſſe maculam, creſcentẽ in orbes,& cauantem pari modo cornua. Nunc uarias& pat/ 30 dos, qui mares ſunt, appellant in eo omni genere, creberrimo in Africa Syriac;. Quidam 1 ab ijs pantheras candore ſolo diſcernunt, nec adhuc aliam differentiain inueni. Senatulconſultum fuit uetus, ne liceret Africanas in Italiam aduehere. Contra hoc tulit ad popu/ lum Cn. Aufidius tribunus plebis. permiſitq; circenſiũ gratia importare. Primus autem Scaurus ædilitate ſua uarias centum quinquaginta uniuerſas miſit, dein Pompeius Magnus quadringentas decem, diuus Auguſtus quadringẽtas uiginti. Idem O. Tuberone, Pabio Max. coss.II. Nonas Maij, theatri Mlarcelli dedicatiõe, tigrin primus omnium Romæ oſtendit in cauea manſuefactam: Diuus uero Caudius ſimul quatuor. De tigridis natura,& camelis,& camelopardali,& qñ primũ uiſa Romæ. Cap. XvII PIerin Hircani& Indi ferunt, animal uelocitatis tremendæ,& maxime cognitæ dum 40 L capitur. Totus enim fœtus, qui ſemper numeroſus eſt, ab inſidiãte rapitur equo q́; maxime pernici,atq; in recentem ſubinde transfertur. At ubi uacuum cubile reperit fœta maribus enim cura non eſt ſobolisfertur præceps, odore ueſtigans. Raptor appropin/ quante fremitu, abijcit unum ex catulis. Tollit illa morſu,& pondere etiam ocyor acta re/ meat,iterum q́; conſequitur,& ſubinde, donec in nauem egreſſo irrita feritas ſæuit in litto re. Camelos inter armenta paſcit oriens, quorum duo genera, Bactriani& Arabici:diffe/ runt, quod illi bina habent tubera in dorſo, hi ſingula,& in pectore alterum, cui incum/ bant. Dentiũ ſuperiore ordine,ut boues, carent in utroq; genere. Omnes autem iumẽtorum in ijs terris dorſo funguntur. atq; etiam equitantut in prælijs. Velocitas inter egne
b

tur, inuentum eſt: fortiores ita fiunt coitu neg
1o aſpectu magis quàm feritate conſpicua:
P
riores pedibus humanis& cruribus, priores manibus fuere ſimiles. Roma non uidit.
H IS T ORIAE LI.
S
De chao& cepho.
Dc rhinocerote.
B ER VIII
135
ſed ſua cuic; menſura, ſicuti uires. Nec ultra aſſuetum procedit ſpatium, nec plus inſtituto onere recipit. Odium aduerſus equos gerunt naturale. Sitimm& quatriduo tolerant: im/ plenturq; cum bibendi occaſio eſt,& in præteritum& in futurũ, obturbata proculcatio ne prius aqua:aliter potu non gaudent. Viuunt quinquagenis annis, quidam& centenis. Vtognq; rabiem& ipſi ſentiunt. Caſtrandi genus etiam fœminas, quæ bello præparen/
G ato. Horum aliqua ſimilitudo in duo tranſ⸗fertur animalia: Nabin Aethiopes uocant, collo ſimilem equo, pedibus& cruribus boui, camelo capite, Abis maculis rutilum colorem diſtinguentibus, unde appellata camelopar dalis, dictatoris Cæſaris Circenſibus ludis primum uiſa Romæ. Ex eo ſubinde cernitur,
quare etiam ouis feræ nomen inuenit.
(aS.— Ompeij Magni primũ ludi oſtenderunt chaum, quẽ Galli thaphiũ uocabãt, effigie lupi, pardorũ maculis. lidem ex Aethiopia quas uocant cephos, quarũ pedes poſte/
Hoc animal poſtea
Cap.
XX
ludis& rhinoceros, unius in nare cornu, qualis ſæpe, uiſus. Alter hic genitus ho ſtis elephanto:cornu ad ſaxa limato præparat ſe pugnæ, in dimicatione aluũ maxime petens, quam ſcit eſſe molliorem. Longitudo ei par, crura multo breuiora, color buxeus.
20
.
ſemper in terram, aliàs internecio humani g
De lyncibus.& ſphingibus.& cro
leucrocutis, eale, tauris Aethiopiæ, mantichora, mo
blepa, baſiliſco.“
cutis, cercopithecis, Indicis bubus,
Cap. XXI
nocerote, cato/Yncas uulgo frequẽtes,& ſphingas. fuſco pilo, mammis in pectore geminis, Aethio pia generat, multaq; alia monſtro ſimilia: pẽnatos equos& cornibus armatos, quos Pegaſos uocant: Crocutas uelut ex cane lupoq́; conceptos, omnia dentibus frangentes, protinusq; deuorata conficientes uentre: Cercopithecos, nigris capitibus, pilo aſinino,& diſsimiles cęteris uoce: Indicos boues unicornes tricornesq;: Leucrocutam perniciſsimam feram, alini feri magnitudine, cruribus ceruinis: collo,cauda, pectore leonis, capite meliũ, biſulca ungula, ore ad aures uſque reſciſſo, dentium locis oſſe perpetuo. Hanc feram hu/ manas uoces tradunt imitari. Apud eoſdem& quæ uocatur eale, magnitudine equi Hlu/
30 uiatilis cauda elephanti, colore nigra uel fulua: maxillas apri‚ maiora cubitalibus cornua habens. mobilid, quæ alterna in pugna ſiſtit, uariatq; infeſta aut obliqua, utcunque ratio monſtrauit. Sed atrociſsimos habet tauros ſylueſtres maiores agreſtibus, uelocitate an/te omnes.colore fuluos, oculis ceruleis, pilo in cõtrarium uerſo, rictu ad aures dehiſcente, iuxta cornua mobilia, tergori duricia ſilicis, omne reſpuens uulnus. Feras omnes uenãtur:
ipſi nõ aliter quaàm foueis capti, feritate ſemper intereũt. Apud eoſdem naſci Cteſias ſcri/
bit, quam mantichoram appellat, triplici dentium ordine pectinatim coeuntiũ, facie& au riculis hominis/oculis glaucis, colore ſanguineo, corpore leonis, cauda ſcorpionis modo ſpicula infigentẽ: uocis.ut ſi miſceatur fiſtulæ& tubæ concentus: uelocitatis magnæ, hu/ mani corporis uel præcipue appetentẽ. In India& boues ſolidis ungulis unicornes:& fe/
Ao ram nomine axin, hinnuli pelle, pluribus candidioribusc; maculis, ſacram Liberi patris. Orſei Indi ſimias candentes toto corpore uenantur. Aſperrimam autem feram monocerotem, reliquo corpore equo ſimilem, capite ceruo, pedibus elephanto, cauda apro, mugi/
tu graui, uno cornu nigro media fronte cubitorum duũm eminente. Hanc feram uiuam negant capi. Apud Heſperios Aethiopas fons eſt Nigris, ut plerique exiſtimauere Nili caput, ut argumenta quæ diximus perſuadẽt: Iuxta hunc fera appellatur catoblepas, mo/dica alioquin, cæteriscq; membris iners, caput tantum prægraue ægre ferens: id deiectum eneris,omnibus qui oculos eius uidere confe/
S
ſtim expitãtibus. Eadem& baliliſci ſerpentis eſt uis. Cyrenaica hunc generat prouincia xXlI. non amplius digitorum magnitudine candida in capite maculaut quodã diademam
2
te, in

8
13v c. rLINII NATVRRILII’S
te inſignem. Sibilo omnes fugat ſerpentes: nec flexu multiplici ut reliquæ, corpus impel,
lit, ſed celſus& erectus in medio incedens. Necat frutices, nõ contactos modo, uerũ& af flatos, exurit herbas, rumpit ſaxa. Talis uis malo eſt. Creditum quondam, ex equo occiſo
haſta,& per eam ſubeunte ui, nõ equitem modo, ſed equũ quoq; abſumptũ. Atq; huic ta
li monſtro(ſæpe enim enectum concupiuere reges uidere) muſtelarum uirus exitid eſt: adeo naturæ nihil placuit eſſe ſine pari. Inijciunt eas cauernis, facile cognitis ſola tabe. ne cant illæ ſimul odore, moriunturq́;,& naturæ pugna conſicitur.
De lupis. Cap. xxI
CWEd in ltalia quoque creditur luporum uiſus eſſe noxius: uocemq́; homini quem prio/ S res contemplentur, adimere ad præſens. Inertes los paruosc; Africa& Aegyptus gignunt, aſperos trucesq́; frigidior plaga. Homines in lupos uerti, rurſumq́; reſtitui ſibi, falſum eſſe confidenter exiſtimare debemus; aut credere omnia quæ fabuloſa tot ſeculis comperimus. Vnde tamen iſta uulgo infixa ſit fama in tantum, ut in maledictis uerſipel/les habeat, indicabitur. Euanthes inter autores Græciæ nõ ſpretus, tradit Arcadas ſcribe/
re, ex gente Antæi cuiuſdam ſorte electum ad ſtagnum quoddam regionis eius duci, ue,
ſtituqh in quercu ſuſpenſo tranare, aque abire in deſerta, transfiguraric in lupũ,& cum cæteris eiuſdem generis congregari per annos. Quo in tempore ſi homine ſe abſtinue rit, reuerti ad idem ſtagnum:& cum tranauerit, effigiem recipere, ad priſtinũ habitum ad/ dito nouem annorum ſenio. Id quoc; Fabius, eandem recipere ueſtem. Mirum eſt, quò procedat Græca credulitas. Nullum tam impudens mendacium eſt, ut teſte careat. Itaq; Agriopas qui olympionicas ſcripſit, narrat Demænetum Parrhaſium in ſacrificio quod
Arcades Ioui Lyceo humana etiam tum hoſtia faciebant, immolati pueri exta deguſtaſ⸗,
ſe,& in lupum conuertiſſe:eundem decimo anno reſtitutum athieticæ, certaſſe in pugilaaà
tu, nictoremq́; olympia reuerſum. Quin& caudæ huius animalis creditur uulgo ineſſe amatorium uirus exiguo in uillo, eum que cũ capiatur abiſci, nec idem pollere, niſi uiuenti
direptum. Dies quibus cocat, toto anno nõ amplius X1. Eundem in fame ueſci terra. Inter auguria ad dexteram commeantium præciſo itinere, ſi pleno id ore fecerit, nullum om nium præſtantius. Sunt in eo genere qui ceruarij uocantur, qualem è Gallia in Pompeij
Magni harena ſpectatum diximus. Huic quamuis in fame mandenti,ſi reſpexit, obliuio
nem cibi ſurripere aiunt, digreſſum que quærere aliud.
De ſerpentibus. 8 1 Cap. XXIII
vNVod ad ſerpentes attinet, uulgatum eſt colores earũ pleraſq; terras habere in quas CJ eſſe genera. Ceraſtis corpore eminere cornicula ſæpe quadtigemina: quorum motu reliquo corpore occultato, ſollicitent ad ſe aues. Geminum caput amphisbænę, hoc eſt ad caput& ad caudam, tanquam parum eſſet uno ote fundi ue/ nenum. Alijs ſquamas eſſe, alijs picturas: omnibus exitiale uirus. Iaculum ex arborum ra mis uibrari: nec pedibus tantum pauendas ſerpentes, ſed& miſsili uolare tormẽto. Colla
aſpidum intumeſcere nullo ictus remedio, præterquam ſi confeſtim partes contactæ am
putẽtur. Vnus huic tam peſtifero animali ſenſus, uel potius affectus eſt. Coniuga ferm
uagantur:nec niſi cum compare, uita eſt: itaque alterutra interempta, incredibilis alteri ul/ 40
tionis cura. Perſequitur interfectorem, unum que eum in quantolibet populi agmine no titia quadam infeſtat, perrumpit omnes difficultates, permeat ſpatia, nec niſi amnibus arcetur, aut præceleri fuga. Non eſt fateri, retum natura largius mala an remedia genuerit. Iam primum hebetes oculos huic malo dedit: eos que non in fronte ex aduerſo cernere, ſed in temporibus:itaq; excitatur, ſed ſæpius auditu quàm uiſuſ.
De ichneumone. Cap. XXIIII
Abet deinde internecinum bellum cum ichneumone. Notũ eſt animal hac gloria
Lmaxime, in eadem natum Aegypto. Mergit ſe limo ſæpius, ſiccatq; ſole. Mox ubi pluribus eodem modo ſe corijs loricauit, in dimicationem pergit. In ea caudam attollens,
8
30

—
HISTORIAE LIBER VIII
13 7
ictus irtitos auerſus excipit, donec obliqᷓ capite ſpeculatus inuadat in fauces. Nec hioc cõ eEeẽtus, aliud haud mitius debellat aial. De crocodilo,& ſcinco& hippopotamo. C. xxv
C
Rocodilum habet Nilus, quadrupes malum,& terra pariter ac lumine infeſtum. Vnum hoc animal terreſtre linguæ uſu caret. Vnũ ſuperiore mobili maxilla impri/
mit morſum alias terribile, pectinatim ſtipante ſe dentiũ ſerie. Magnitudine excedit ple/ rumq; duodeuiginti cubita. Parit oua quanta anſeres: eaq; extra eum locum ſemper incu bat, prædiuinatione quadam, ad quem ſummo auctu eo anno acceſſurus eſt Nilus. Nec aliud animal ex minori origine in maiorem creſcit magnitudinem. Et unguibus hic arma tus eſt,contra omnes ictus cute inuicta. Dies in terra agit, noctes in aqua, teporis utrunq; 10 ratione. Hunc ſaturum cibo piſcium,& ſemper eſculento ore, in littore ſomno datum, par ua auis, quæ trochilos ibi uocatur, rex auium in Italia, inuitat ad hiandum pabuli ſui gra/ tia,os primũ eius aſſultim repurgans, mox dentes,& intus fauces quoq;, ad hanc ſcaben/ di dulcedinem quãmaxime hiantes:in qua uoluptate ſomno preſſum cõſpicatus ichneu/ mon, per eaſdem fauces ut telum aliquod im miſſus, erodit aluũ. Similis crocodilo, ſed mi nor etiam ichneumone, eſt in Nilo natus ſcincos, contra uenena præcipuus antidotis: item ad inflammandam uirorũ Venerem. Verum in crocodilo maior erat peſtis, quàm ut uno eſſet eius hoſte natura cõtenta. Itaque& delphini immeãtes Nilo, quorum dorſo tanquã ad hunc uſum cultellata ineſt pinna, abigẽtes eos præda, ac uelut in ſuo tantum amne regnãtes, alioquin impares uiribus ipſi, aſtu interimũt. Callent enim in hoc cuncta 20 animalia, ſciuntq; non ſua modo commoda, uerũ& hoſtium aduerſa: norunt ſua tela, no runt occaſiones, partesq; diſsidentium imbelles. In uentre mollis eſt tenuisq́; cutis crocodilo:ideo ſe ut territi mergunt delphini, ſubẽuntesc; aluum illa ſecant ſpina. Quin & gens hominum eſt huic beluæ aduerſa in ipſo Nilo Tentyritæ, ab inſula in qua habitat appellata. Menſura eorum parua, ſed præſentia animi in hoc tantum uſu mira. Terribilis hæc contra fugaces belua eſt, fugax contra inſequentes: ſed aduerſum ire ſoli hi au/ dent. Quin etiam flumini innatant: dorſoc; equirantium modo impoſiti, hiantibus reſu/ pino capite ad morſum, addita in os claua, dextra ac læua tenentes extrema eius utri nq;. ut frenis in terram agunt captiuos: ac uoce etiam ſola territos, cogunt euomere recentia cotpora ad ſepulturam. Itaque uni ei inſulæ crocodili non adnatant: olfactuc; eius gene/ zo ris hominũ, ut Pſyllorum ſerpentes, fugantur. Hebetes oculos hoc animal dicitur habe/ re in aqua, extra acerrimi uiſus: quatuorq; menſes hyemis inedia ſemper tranſmittere in ſpecu. Quidam hoc unum quam diu uiuat, creſcere arbitrantur: uiuit autẽ longo tempo/ re. Maior altitudine in codem Nilo belua hippopotamus editur: ungulis bifidis quales bubus, dorſo equi,& iuba,& hinnitu, roſtro reſimo, cauda& dentibus aprorũ, aduncis, ſed minus noxijs:tergoris ad ſcuta galeasq́; impenetrabilis, præterquam ſi humore ma/ deat. Depaſcitur ſegetes, deſtinatione ante(ut ferunt)determinatas in diem,& ex agro ferentibus ueſtigijs, ne quæ reuertenti inſidiæ comparentur. Quis primus Romæ hippopotamum& crocodilos oſtendit:& Cap. XXVI
P
profluuio ſanguinis morbidũ alias corpus exonerat,& plagam limo rurſus obducit. Quaæ animalia quas herbas oſtenderũt, cerui, lacerti,hirundines, teſtu
dines: muſtela, ciconia, aper, anguis, draco, panthera, elephas, urſi, pa
8 XXVII
S Imile quiddã& uolucris in eadem Aegypto monſtrauit, quæ uocatur ibis: roſtri admedicinæ ab animalibus repertæ.
Rimus eum& quinqʒ; crocodilos Romę ædilitatis ſuę ludis M. Scaurus temporario euripo oſtendit. dippopotamus in quadã medẽdi parte etiam magiſter extitit. Aſsi dua nãq; ſatietate obeſus exit in littus, recẽtes harundinũ cæſuras perſpeculatus: atq; ubi acutiſsimũ uidet ſtipitem, imprimens corpus uenam quandam in crure uulnerat, atq; ita
2. 2 lumbes, columbæ, grues, coruus.
Cap.
uncitate per eam partẽ ſe perluens, qua reddi ciborũ onera maxime ſalubre eſt. Nec
Im
3
hæc

13 8 c. PIINII NATVRALIS
hxæc ſola à mutis animalibus reperta ſunt, uſui futura& homini. Dictamũ herbã extra/ hendis ſagittis cerui monſtrauere, percuſsi eo telo, paſtuc; eius herbę eiecto. Iidẽ percuſ à phalangio, quod eſt aranei genus, aut aliquo ſimili, cancros edendo ſibi medentur. Eſt & ad ſerpentum ictus præcipua, qua ſe lacerti, quoties cum his conſeruere pugnam, uulnerati refouent. Chelidoniam uiſui ſaluberrimam hirundines monſtrauere, uexatis pullo
rum oculis illa medentes. PVeſtudo cunilæ, quam bubulam uocant, paſtu uires contra ſer
pentes refouet: Muſtela ruta, in murium uenatu cum ijs dimicatione conſerta: Ciconia origano. Edera apri in morbis ſibi medentur,& cancros ueſcendo, maxime mari eiectos. Anguis hyberno ſitu membranacorporis obducta, fœniculi ſucco impedimentum illud exuit, nitidusc; uernat. Exuit autem à capite primum, nec celerius quàm uno die ac nocte replicans. ut extra fiat membranæ quod fuerat intus. Idem hyberna latebra uiſu obſcura to, marathro herbæ ſeſe africans, oculos inungit ac refouet: ſi uero ſquamæ obtorpuere, ſpinis iuniperi ſe ſcabit. Draco uernã nauſeam ſylueſtris lactucæ ſucco reſtinguit. Panthe
ras perfricata carne aconito(uenenum id eſt) barbari uenantur: Occupat ilico fauces ea/
rum angor, quare pardalianches id uenenum appellauere quidam. At fera cõtra hæc ex/ crementis hominis ſibi medetur:& alias tam auida eorum, ut à paſtoribus ex induſtria in aliquo uaſe ſuſpenſa altius quàm ut queat ſaltu attingere, iaculando ſe appetendoq́; deficiat,& poſtremo expiret: alioqui uiuacitatis adeo lentæ, ut eiectis interaneis pugnet.
Elephas chamęleonte cõcolori frondi deuorato, occurrit oleaſtro huicueneno ſuo. Vrſi
cum mandragorę mala guſtauere, formicas lambunt. Ceruus herba cinare uenenatis
pabulis reſiſtit. Palumbes. graculi,merulę, perdices, lauri folio annuum faſtidiũ purgant:
colũbæ, turtures,& gallinacei, herba quæ uocatur helxine: anates, anſeres, cęteręq; aqua tic herba ſiderite:grues& ſimiles iunco palaſtri. Coruus occiſo chamęleonte, qui etiam uictori nocet, lauro infeſtum uirus extinguit.
Prognoſtica animalium. Cap. XXVvII M Ilia præterea, utpote cũ plurimis animalibus eadem natura rerũ, cœli quoq; obſeruationẽ,& uentorũ, imbriũ, tempeſtatũ præſagia, alijs alia dederit: quod perſequi immenſum eſt, æque ſcilicet, q́; reliquam cum ſingulis hominũ ſocietatem. Siquidem& pericula pręmonent, nõ fibris modo extisq;, circa quod magna mortalium portio hęret,
28
ſed alia quadam ſignificatione. Ruinis imminentibus muſculi pręmigrãt, aranei cum telis 30
primi cadunt. Auguria quidem artẽ fecere, apud Romanos& ſacerdotum collegium uel maxime ſolenne eſt. In Ihracia locis rigentibus& uulpes, animal alioqui ſolerti auditu, am nes gelatos lacusq; non niſi ad paſtus ituræ redituręq́; tranſeunt. Obſeruatum, eam aure ad glaciem appoſita, coniectare craſsitudinem gelus.
Ciuitates& gentes à minutis animalibus deletæ. Cap. XxIX
Ec minus clara exitij documenta ſunt etiam ex cõtemnendis animalibus. M. Varro autor eſt, à cuniculis ſuffoſſum in Hiſpania oppidum, à talpis in Theſſalia: ab ranis ciuitatẽ in Gallia pulſam, ab locuſtis in Africa: ex Gyaro Cycladũ inſula incolas à muri/ bus fugatos, in Italia Amyclas à ſerpentibus deletas. Citra Cynamolgos Aethiopas late
deſerta regio eſt, à ſcotpionibus& ſolpugis gente ſublata: Et à ſcolopẽdris abactos Tre/ 40
rienſes, autor eſt Theophraſtus. Sed ad reliqua ferarum genera redeamus. De hyæna,& crocuta,& mantichora,& fibris,& lutris. CapT. XXX H vVænis utranq; eſſe naturam,& alternis annis mares, alternis fœminas fieri, parere I ſine mare uulgus credit, Ariſtoteles negat. Collum& iuba continuitate ſpin porri gitur, flectiq; niſi circumactu totius corporis nequit. Multa præterea mira traduntur. Sed maxime ſermonem humanum inter paſtorum ſtabula aſsimulare, nomenq&; ali/ cuius addiſcere, quem euocatum foras laceret. Item uomitionem hominis imitari, ad ſol/
licitandos canes, quos inuadat. Ab uno animali ſepulchra erui, inquiſitione corporum.
bræ
Fœminam raro capi. Oculis mille eſſe uarietates, colorumq́; mutationes. Præterea um

HISTORIAE LIBER VIII 139
btxæ eius contactu canes obmuteſcere. Et quibuſdam magicis artibus omne animal,quod ter luſtrauerit, in ueſtigio hærere. Huius generis coitu leæna Aethiopica parit crocutã,ſi/ militer uoces imitantem hominum pecorumq́;. Acies ei perpetua in utraq; parte oris, nul lis gingiuis dente continuo: qui ne contrario occurſu hebetetur, capſarum modo includi/ tur. Homiaum ſermones imitari& mantichotam in Aethiopia, autor eſt Iuba. Dyænæ plurimæ gignuntur in Africa quę& alinorum ſylueſtrium multitudinem fundit. Mares in eo genere ſinguli fœminarum gregibus imperitant. Timent libidinis æmulos,& ideo grauidas cuſtodiunt: morſac; natos mares caſtrant. Contra grauidæ latebras petunt,& parere furto cupiunt, gaudentq́; copia libidinis. Eaſdem partes ſibijpſi Pontici amputãt lo fibri, periculo urgente, ob hoc ſe peti gnari: caſtoreum id uocant medici: alias animal hor/ rendi morſus, arbores iuxta fluminaut ferro cædit: hominis parte comprehenſa, non an/tequam fracta concrepuerint oſſa, morſus reſoluit. Cauda piſcium ijs, cætera ſpecies lutræ. Vtrunq; aquaticum, utriq; mollior pluma pilus. De ranis,& uitulis marinis,& ſtellionibus. GC11 quoq; rubetæ, quarũ& in terra& in humore uita, plurimis refertæ medicami/ nibus deponere ea quotidie ac reſumere à paſtu dicũtur, uenena tantũ ſemper ſibi re ſeruantes. Similis& uitulo marino uictus, in mari ac terra:ſimile fibro& ingenium. Euo/mit fel ſuum, ad multa medicamenta utile: Item coagulum, ad comitiales morbos: ob ea ſe peti brudens. Theophraſtus autor eſt, angues eo modo& ſtelliones ſenectutem exuere, eo eamq́; protinus deuorare, pręripientes comitiali morbo remedia. Eoſdẽ mortiferi in Grę cia morſus, innoxios eſſe in Sicilia. De ceruis.— GS. t Eruis quoqʒ eſt ſua malignitas, quanquam placidiſſimo animalium. Vrgente ui ca/ 8 num⸗ ultro confugiunt ad hominem. Et in pariendo ſemitas minus cauẽt, humanis ueſtigijs tritas, quàm ſecreta ac feris oportuna. Conceptus earum poſt Arcturi ſidus. Octonis menſibus ferũt partus, interdũ& geminos. A cõceptu ſeparant ſe. At mares reli cti rabie libidinis ſæuiunt: fodiunt ſcrobes. Tunc roſtra eorũ nigreſcunt, donec aliquãdo abluant imbres. Fœminæ autẽ ante partũ purgantur herba quadã, quæ ſeſelis dicitur, fa/ ciliore ita utentes utero. ¾ partu duas habent herbas, quæ aros& ſeſelis appellantur: pa/ 3o ſtæ redeunt ad fœtũ:illis imbui lactis primos uolunt ſuccos, quacunq; de cauſa. Aeditos partus exercent curſu,& fugam meditari docent: ad prærupta ducunt, ſaltumq́; demon/* ſtrant. Iam mares ſoluti deſiderio libidinis, auide petunt pabula. Vbi ſe præpingues ſen/ ſere, latebras quærunt, fatentes incömodum pondus: Et alias ſermper in fuga acquieſcunt, ſtantesc; reſpiciunt,cum propè uentum eſt, rurſus fugæ præſidia repetentes. Hoc fit inte ſtini dolore, tam infirmi, ut ictu leui rumpatur intus. Fugiũt autem Iatratu canum audito ſecunda ſemper aura⸗ ut ueſtigia cũ ipſis abeant. Mulcentur fiſtula paſtorali& cantu:cum erexere aures, acerrimi auditus: cum remiſere, ſurdi. Cætero animal ſimplex,& omnium rerum miraculo ſtupens:in tantũ, ut equo aut bucula accedente propius hominem iuxta
uenantẽ non cernant, aut ſi cernant, arcum ipſum ſagittasc; mirentur. Maria tranant gre A0 gatim nantes porrecto ordine,& capita imponentes præcedentiũ clunibus, uicibusq; ad
terga redeuntes. Hoc maxime notatur à Cilicia Cyprũ traijcientibus. Nec uident terras. ſed in odore earum natant. Cornua mares habent, ſolic; animaliũ omnibus annis ſtato ueris tempore amittunt:ideo ſub ipſa die quaàm maxime inuia petunt. Latẽt amiſſis uelut inermes, ſed& hi bono ſuo inuidentes. Dextrũ cornu negant inueniri,ceu medicamẽto a/liquo præditũ. Idqʒ; mirabilius fatendum eſt, cũ& in uiuarijs mutent omnibus annis. de/ fodi ab ijs putant. Accenſis autem utrislibet, odore ſerpentes fugantur,& comitiales mor bi deprehenduntur Indicia quoq; ætatis in illis gerunt, ſingulos annis adijcientibus ra/ mos uſqʒ; ad ſexennes.ab eo tempore ſimilia reuiuiſcunt:nec poteſt ætas diſcerni, ſed den/ tibus ſenecta declaratur. Aut enim paucos aut nullos habent, nec in cornibus imis ramos
8 m 4 alio
F
,—u“““

140 c. PLINII NATVRALIS
alioquin ante frontẽ prominere ſolitos iunioribus.Non decidunt caſtratis cornua nec na ſcuntur. erumpunt autem renaſcentibus tuberibus primo aridæ cutis ſimilia. eadem tene/ris increſcunt ferulis arundineas in paniculas, molli plumata lanugine. quàm diu carent ijs, noctibus procedunt ad pabula: increſcentia ſolis uapore durant, ad arbores ſubinde experiẽtes: ubi placuerit robur.in aperta prodeũt. Captiq; iam ſunt, edera in cornibus ui/ ridante, ex attritu arborum, ut in aliquo ligno teneris dum experiuntur innata. Fiunt aliquando& candido colore, qualem fuiſſe traditur Q. Sertorij ceruã, quam eſſe fatidicam Hiſpaniæ gentibus perſuaſerat. Et ijs eſt cum ſerpente pugna. Veſtigant cauernas, nariumqʒ ſpititu extrahũt renitentes. Ideo ſingulate abigẽdis ſerpẽtibus,odor aduſto cerui no cornu. Cõtra morſus ucro præcipuũ remediũ ex coagulo hinuli in matris utero occiſi. i uita ceruis in confeſſo longa, poſt c. annos aliquibus captis cum torquibus aureis, quos Zlexander Magnus addiderat, adopertis iam cute in magna obeſitate. Febrium morbos non ſentit hoc animal, quin& medetur huic timori. Quaſdam nos principes fœminas ſci mus omnibus diebus matutinis carnem eam deguſtare ſolitas, longo æuo caruiſſe febribus: quod ita demum exiſtimant ratum/ ſi uulnere uno interierit. b De tragelapho,& chamæleonte. Oap. KxNIHl ESI ſpecic, barba tantum& armorũ uillo diſtans, quem tragelaphon uocant, LEnõ alibi quam iuxta Phalin amnẽ naſcens. Ceruos Africa propemodum ſola nõ gi gnit. Atchamæleontẽ& ipſa, quanquam frequentiorẽ Indię. Figura& magnitudo erat facerti, niſi crura eſſent recta& excelſiora. Latera ueẽtri iungũtur ut piſcibus,& ſpina ſimili 20 modo. Eminet roſtrum, ut in patuo haud abſimile ſuillo: cauda prælonga in tenuitatem deſinẽs,& implicans ſe uiperinis orbibus: ungues adunci, motus tardior, ut teſtudini: cor/ pus aſperum,ceu crocodilo: oculi in receſſu cauo, tenui diſcrimine prægrandes,& corpori concolores:nunquam eos operit: nec pupilla motu, ſed totius oculi uerſione circumſpicit. Ipſe celſus hianti ſemper ore, ſolus animaliũ nec cibo nec potu alitur, nec alio quàm aeris alimento: circa caprificos ferus, innoxius alioqui.Et coloris natura mirabilior. Mutat nan/ que eum ſubinde,& oculis& cauda,& toto corpore: redditct ſemper quemcunq; proxi/ me attingit; præter rubrum candidumq;. Defuncto pallor eſt. Caro in capite& maxillis. & ad commiſſuram caudæ admodum exigua, nec alibi toto corpore: ſanguis in corde,& citca oculos tantum:vuiſcera ſine ſplene. Hybernis menſibus latet ut lacerta. De tarando& lycaone& thoe.(ap. XXXH I Scytharũ tarandus, nec aliud ex ijs quæ pilo ueſtiuntur, niſi in Indis lycaon, cui iubara traditur ceruix. Nam thoes. luporũ id genus eſt procerius lõgitu dine, breuitate crurũ diſſimile, uelox ſaltu, uenatu uiuens, innocuũ homini, habitum nõ co lorem mutãt, per hyemes hirti, æſtate nudi. Tarando magnitudo quæ boui, caput maius ceruino, nec abſimiſe: cornua ramoſa, ungulæ bifidę, uillus magnitudine urſorũ · Sed cum libuit ſui coloris eſſe, aſini ſimilis eſt. Tergori tanta duritia, ut thoraces ex eo faciant. Colo rem omniũ arbotum, fruticum florum, ſocorumq; reddit metuens in quibus latet, ideoc; raro capitur. Mirum eſſet habitum corpore tam multiplicem dari, mirabilius& uillo. De hyſtrice. Cap. XXXV 40 HTHrcsS generat India& Africa ſpina cõtectas, ac hetinaceorũ genere: ſed hyſtrici Llongiores aculei,& cum intendit cutẽ, miſſiles. Oraurgentiũ figit canũ,& paulo lon gius iaculatur. Hybernis aũt ſe menſibus condit: quæ natura multis,& ante omnia urſis. De urſis& fœtibus eorum. Cap. XXXVI F Orum coitus hyemis initio:nec uulgari quadtupedum more, ſed am bobus cubanti bus cõplexisq;. Deinde ſeceſſus in ſpecus ſeparatim, in quibus pariunt trigeſimo die,
ac plurimũ quinos Hi ſunt cãdida informisqʒ caro, paulo muribus maior, ſine oculis, ſine pilo:ungues tantum prominent: hanc lambendo paulatim figurant. Nec quicquã rarius
quam parientem uidere urſam. Ideo mares quadragenis diebus latẽt, fœæminæ Taauh 3 menli

HISTORIAE LIBER VIII 141 menſibus. Specus ſi nõ habuere, ramorum fruticumq; cõgerie ædiſicant, impenetrabiles imbribus, molliq; fronde conſtratos. Primis diebus bis ſeptenis tam graui ſomno pre/ muntut, ut ne uulneribus quidem excitari queant. Tunc mitum in modum ueterno pin/ gueſcunt.Illi ſunt adipes medicaminibus apti, contraq; defluuium capilli tenaces. Ab ijs diebus reſidunt, ac priorum pedum ſuctu uiuunt. Fœtus rigentes apprimendo pecto/ ri fouent, non alio incubitu quaùm oua uolucres. Mirum dictu, credit Theophraſtus per id tempus coctas quoq; urſorum carnes.ſi aſſeruentur, increſcere: cibi tunc nulſa argumen ta, nec niſi humoris minimum in aluo inueniri: ſanguinis exiguas circa corda tantum gut/ tas, reliquo corpori nihil ineſſe. Procedũt uere, ſed mares præpingues: cuius rei cauſa non
io prompta eſt:quippe nec ſomno quidem ſaginatis præter quatuordecim dies, ut diximus. Exeuntes herbam quandam aron nomine ſaxandis inteſtinis alioqui concretis deuorant, circa ſurculos cum dentiunt prædomantes ora. Oculi eorum hebetantur crebro: qua ma/
xime cauſa fauos expetunt, ut conuulneratum ab apibus os leuet ſanguine grauedinem illam. Inualidiſſimum urſo caput, quod leoni fortiſſimum: ideo urgente ui, præcipitaturi ſe ex aliqua rupe, manibus eo operto iaciuntur: ac ſæpe in harena colapho infracto exani mantur. Cerebro ueneſicium ineſſe Hiſpaniæ credunt, occiſorumq́; in ſpectaculis capita cremant, teſtato, quoniam potum in urſinam rabiem agat. Ingrediuntur& bipedes. Ar/ borem auerſi derepunt. Tauros, ex ore cornibusq; corum pedibus omnibus ſuſpenſi, pondere fatigant. Nec alteri animalium in maleficio ſtultitia ſolertior. Annalibus nota/
2o tum eſt, M. Piſone, M. Meſſala co s. ad XIIII. kaleñn. Octobr. Domitiũ Aenobarbum
ædilem curulẽ urſos Numidicos c.& totidem uenatores Aethiopas in circo dediſſe. Mi/ ror adiectum Numidicos fuiſſe,cum in Africa urſos non gigni conſtet. 1 De muribus Ponticis.& alpinis,& herinaccis. Caß. een 1Onduntur hyeme& Pontici mures, hi duntaxat albi: quorum palatum in guſtu ſa 8— gaciſſimum, autores quonam modo intellexerint, miror. Conduntur& alpini, qui/ bus magnitudo melium eſt: ſed hi pabulo ante in ſpecus conuecto, cum quidam narrent alternos marem ac fœminam ſupra ſe complexo faſce herbæ ſupinos, cauda mordicus apprehenſa, inuicem detrahi ad ſpecum: ideocq; illo tempore detrito eſſe dorſo. Sunt his pares& in Aegypto: ſimiliterq; reſidũt in clunes,& binis pedibus gradiũtur, prioribusq́; zo ut manibus utuntur. Præparant hyemi& herinacei cibos: ac uolutati ſupra iacentia po/ ma affixa ſpinis, unum non amplius tenentes ore, portant in cauas arbores. lidem muta tionem aquilonis in auſtrum condentes ſe in cubile, præſagiunt. Vbi uero ſenſere uenan/ tem, contracto ore pedibusq;, ac parte omni inferiore, qua taram& innocuam habent lanuginem confluunt in formam pilæ, ne quid comprehendi poſſit præter aculcos. In deſperatione uero, urinam ex ſe reddunt tabificam tergori ſuo ſpinis; noxiam, propter hoc ſe capi gnari. Quamobrem evnanita prius urina uenari; ars eſt. Et tum pręcipua dos tergori, alias corrupto, fragili, putribus ſpinis atque deciduis, etiam ſi uiuat ſubtractus fuga: ob id non niſi nouiſſima ſpe maleficio eo perfunditur: quippe& ipſi odere ſuum ue/ neficium, ita parcentes ſibi terminumq; ſupremum opperientes, ut fermè ante captiui/ o tas occupet. Calidæ poſtea aquæ aſperſu reſoluitur piſa:apprehienſusq; pede altero e poſterioribus, ſuſpendio ac fame necatur: aliter nõ eſt occidere& tergori parcere. pſum ani/ mal non uerentur pleriq; dicere uitæ hominum ſuperuacuum eſſe, ſinõ ſint illi aculei, fruſtra uellerum mollitie in pecude mortalibus data. Haccute expoliuntur ueſtes. Magnum fraus& ibi luctum monopolio inuenit, de nulla re crebrioribus ſenatuſconſultis, nulloc; non principe adito querimonijs prouincialibus. 8 De leontophono, jynce, melibus,& ſciuris.(dC Rinæ& è duobus alijs animalibus ratio mira eſt. Leontophonon accipimus uocari W aliubi naſcens quàm ubi leo gignitur:quo guſtato tanta illa uis/ ac cæteris quadrupedum imperitãs, ilico expiret. Ergo corpus eius aduſtũ aſpergunt alijs“ u“ polent
4½

142 c. PLINIHd NAXTVRALIS polente modo, inſidiantes feræ necantg etiã cinere. Tam contraria eſt peſtis. NHaud im/ merito igitur odit leo, uiſumq; frangit,& citra morſum exanimat. Ille contra urinam ſpar git prudẽs, hanc quoq; ſeoni exitialem. Lyncũ humor ita redditus ubi gignũtur, glaciatur areſcitue in gemmas carbũculis ſimiles.& igneo colore fulgẽtes, lyncuriũ uocatas, atq; ob id ſuccino à pleriſq; ita generari prodito. Nouere hoc ſciuntq; lynces,& inuidentes urinã terra operiunt, eoc celerius ſolidatur illa. Alia ſolertia in metu melibus. ſufHlatæ cutis di/ ſtentu ctus hominũ& motſus canum arcẽt. Præuident tem peſtatẽ& ſciuri: obturatisq;ʒ quà ſpiraturus eſtuentus cauernis, ex alia parte aperiũt fores: de cætero ipſis uilloſior cauda pro tegumento eſt. Ergo in hyemes alijs prouiſum pabulum, alijs pro cibo ſomnus.
De uipera, cochleis,& lacertis. Cap. XXXIX l0
CErpentium uipera ſola terra qicitur condi, cæterę arborum aut ſaxorum cauis. Et alis S uel annua fame durant, algore modo dempto. Omnia ſeceſſus tempore ueneno orba dormiunt. Simili modo& cochleæ. Illæ quidẽ iterum& æſtatibus, adhærentes maxime ſaxis:ut etiam iniuria reſupinatæ auulſæq;, nõ tamen exeant. In Balearibus uero inſulis ca uaticæ appellatæ, nõ prorepunt è cauis terræ: nec; herba uiuũt, ſed uiæ modo inter ſe co
hærent. Eſt& aliud genus minus uulgare, adhærente operculo eiuſdem teſte ſe operiens:
obrutæ terra ſemper hæ,& circa maritimas tantum alpes quondam effoſſæ, cœpere iam erui& in Veliterno. Omnium tamẽ laudatiſſimæ in Aſtypalæa inſula. Lacertæ inimiciſſimum genus cochleis, negantur ſemeſtrem uitam excedere. Lacerti Arabiæ cubitales: in
Indiæ uero Nyſa monte xxiiij.i longitudine pedum, colore fului aut punicei, aut cerulei. 20
De canibus. ö“
— X his quoq; animalibus quæ nobiſcum degunt multa ſunt cognitu digna, fideliſsi-/ E mũq́; ante omnia homini canis atq; equus. Pugnaſſe aduerſus latrones canem pro domino accepimus, confectumq́; plagis à corpore non receſſiſſe, uolucres& feras abi/ gentem. Ab alio in Epiro agnitum in conuentu percuſſorem domini, laniatu& latra/ di coackum fateri ſcelus. Gatamantum regem canes ducenti ab exilio reduxere pra/ liati contra reſiſtentes. Propter bella Colophonij, itemque Caſtabalenſes, cohortes canum habuere: eæ primæ ditmicabant in acie nunquam detrectantes. Hæc erant H/ diſſima auxilia, nec ſtipendiorum indiga. Canes defendère Cimbris cæſis domus eo/
rum plauſtris impoſitas. Canis Iaſone Lycio interfecto, cibum capere noluit, inediaq; zo
conſumptus eſt. Is uero cui nomen Hyrcani reddidit Duris, accenſo regis Lyſimachi ro/ go iniecit ſe fammæ: ſimiliterq́; Hieronis regis. Memorat& Pyrrhum Gelonis tyranni
canem Philiſtus. Memotratur& Nicomedis Bithyniæ regis, uxore eius Conſingila/ cerata propter laſciuiorem cum marito iocum. Apud nos Volcatium nobilem, qui Ce/ ſelium ius ciuile docuit, aſturcone è ſuburbano redeuntem, cum adueſperauiſſet, canis 3 graſſatore defendit: Item Cælium ſenatorem ægtum Placentiæ ab armatis oppreſſum:
nec prius ille uulneratus eſt quàm cane interempto. Sed ſuper omnia in noſtro æuoa
ctis populi Romani teſtatum, Appio lunio& P. Silio coss. cum animaduerteretut ex 8.. ,Ie 2. 2.„. ₰ cauſa Neronis Germanici filij, in T. Sabinum& ſeruitia eius, unius ex his canem neca
catcere abigi potuiſſe, nec àcorpore receſſiſſe, abiecto in gradibus gemonijs mœrſtose/ 40 dentem ululatus, magna populi Romani corona circumſtante: ex qua cum quidam eici/
bpum obieciſſet, ad os defuncti tuliſſe. Innatauit idem cadauere in TFiberim abiecto ſu ſtentare conatus, effuſa multitudine ad ſpectandum animalis fidem. Soli dominum no uere:& ignotum quoque, ſi repente ueniat, intelligunt. Soli nomina ſua, ſoli uocem domeſticam agnoſcunt. Itinera quamuis longa meminere. Nec ulli præter hominem memoria maior. Impetus eotum& ſęuitia mitigatur ab homine conſidente humi. Plurima alia in his quotidie uita inuenit. Sed in uenatu ſolertia& ſagacitas pręcipua eſt. Scrutatur ueſtigia atque perſequitur, comitantem ad feram inquiſitorem loro trahens: qua uiſa
quam ſilens& occulta, quàm ſignificans demõſtratio eſt, cauda primum, deinde roſtro.
Ergo
9₰
8

HISTORIAE LIBER V.III 143 Ergo etiam ſenecta feſſos cæcosq́; ac debiles ſinu ferunt, uentos& odorem captantes,
tempore alligant fœminas. Primo& ſecundo fœtu nimis feroces putant gigni, tertio de/
mum educant. Hoc idem e lupis Galli, quorum greges ſuum quiſque ductorem è canibus& ducem habent. Illum in uenatu comitantur, illi parent. Nanque inter ſe exercent
etiam magiſteria. Certum eſt iuxta Nilum amnem currentes lambere, ne crocodilorum
auiditati occaſionem præbeant. Indiam petenti Alexandro Magno, rex Albaniæ dono
dederat inuſitatæ magnitudinis unum: cuius ſpecie delectatus iulſit urſos, mox apros,& deinde damas emitti, contemptu immobili iacente. Eacq; ſegnitie tanti corporis offenſus
o Imperator generoſi ſpiritus, eum interimi iuſſit. Nunciauit hoc fama regi. Itaq; alterum mittens addidit mandata, ne in paruis experiri uellet, ſed in leone elephantoue. duos ſi/
bi fuiſſe: hoc interempto, præterea nullum fore. Nec diſtulit Alexander, leonemq́; fra/ctum protinus uidit. Poſtea elephantum iuſſit induci, haud alio magis ſpectaculo læta/
tus. Horrentibus quippe per totum corpus uillis, ingenti primum latratu intonuit: mox
ximne opus eſſet infeſtans atq; euitans, donec aſſidua rotatum uertigine afflixit, ad caſum eius tellure concuſſa. Canum generibus annui partus. Iuſta ad pariendum annua ætas. erunt uterum ſexagenis diebus. Gignũt cæcos:& quo largiore aluntur lacte, eo tardio/ rem uiſum accipiunt, non tamen unquam ultra uiceſimumprtimum diem, nec ante ſepti/ z2o mum. Quicam tradunt, ſi unus gignatur nono die cernere: ſi gemini, decimo. Idemq́; in ſingulos adijci,totidem; eſſe tarditatis ad lucẽ dies. Et ab ea quæ fœmina ſit ex primipa/
ra genita faunos cerni. Optimus in fœtu, qui nouiſſime cernere incipit, aut quẽ primum
tali aquæ metu. Quapropter obuiam itur per xxx eos dies, gallinaceo maxime fimo mix. to canum cibis:aut ſi præuenerit morbus, ueratro..“ Ad canis rabidi morſum. Cap. XLI hFnqD morſum uero, unicũ remedium oracuſo quodam nuper repertũ, radix ſylueſtris A roſæ quæ cynorhoda appellatur. Columelſa autor eſt, ſi quadragcſimo die quàm ſit natus, caſtretur morſu cauda, ſummusq́; eius articulus auferatur, ſequenti neruo exem 30 pto, nec canes rabidos fieri. Canem locutum in prodigijs(quod equidem annotauerim) accepimus:& ſerpentem latraſſe, cum pulſus eſt regno Tarquinius.
Idem Alexandro& equi magna raritas contigit: Bucephialon eum uocarũt, ſiue ab aſpectu toruo, ſiue ab inſigni taurini capitis armo impreſſi. Sedecim talentis ferunt
ex Phiſonici Pharſalij grege emptum, etiam tum puero capto eius decore. Neminem hic alium quàm Alexandrum regio inſtratus ornatu recepit in ſedem, alios paſſim reijciens. idem in prælijs memoratæ cuiuſdam perhibetur operæ, Thebarũ oppugnatione uulne/ ratus in alium tranſire Alexandrum uon paſſus: multa præterea eiuſdem modi, propter quę rex defuncto ei duxit exequias: urbẽq́; tumulo circũdedit nomine eius. Nec Cęſaris
40 dictatoris quenquà alium recepiſſe dorſo equus traditur, idemq́; humanis ſimiles pedes priores habuiſſe:hac effigie locatus ante Veneris genitricis ædẽ. Fecit& diuus Auguſtus equo tumulum, de quo Germanici Cæſaris carmen eſt. Agrigenti cõplurium equorum tumuli pyramides habent. Equum adamatum à Semiramide uſq; ad coitum, Iuba autor eſt. Scythæ quidem equitatus& equorũ gloria ſtrepunt. Occiſo denich ipſorum regulo ex prouocatione dimicante, hoſtem cum uictor ad ſpoliandum ueniſſet, ab equo eius icti
bus morſucʒ confectum. Alium detracto oculorum operimento,& cognito cum matre
coitu, petijſſe prærupta, atq; exanimatum. Equæ eadem ex cauſa in Reatino agro laceratum prorigam inuenimus. Nanq;& cognationum intellectus in ijs eſt: itaque in grege prioris anni ſorore libentius etiam quam matre equa comitatur. Docilitas tanta eſt. ut uni
prodentesqc; roſtro cubilia. E tigribus eos Indi uolunt concipi:& obid in ſyluis coitus
ingruit aſſultans, contraq; beluam exurgens hinc& illinc, artifici ditnicatione qua mafert in cubile fœta. Rabies canum ſirio ardente homini peſtifera, ut diximus, ita morſis leDe natura equorum.““ Cap. wLI

1404 c. PLINII NXTVRALIS utuniuerſus Sybaritani exercitus equitatus ad ſymphoniæ cantum ſaltatione quadam moueri ſolitus inueniatur. lidem præſagiunt pugnam,& amiſſos lugent dominos, lachry masq; interdum deſiderio fundunt. Interfecto Nicomede rege, equus eius inedia uitam finiuit. Philarchus refert Centaretum è Galatis. in pręlio occiſo Antiocho, potitum equo eius eonſcendiſſe ouantẽ. At illum indignatione accenſum domitis frenis. ne regi poſſet, præcipitem in abrupta iſſe, exanimatumc; unà. Philiſtus à Dionyſio relictum in cceno hærentem, ut ſeſe euelliſſet, ſecutum ueſtigia domini, examine apum iubę inhærente: eoq; oſtento tyrannidem à Dionyſio occupatam. Ingenia eorum inenatrabilia iaculantes, obſequio experiuntur, difficiſes conatus corpore ipſo nixuq; inuitantium. lam tela humi
collecta equiti porrigunt. Nam in circo ad currus iuncti, non dubie intellectum adhorta/ I’o
tionis& gloriæ fatentur. Claudij Cæſaris ſecularium ludorũ circenſibus excuſſo in carce/ ribus auriga, albati equi palmã occupauere, primatum obtinuere, oppoſita effundentes, omnia, quę contra æmulos debuiſſent peritillimo auriga inſiſtente, facientes: cum pude,ret hominum artes ab equis uinci, peracto legitimo curſu ad metam ſtetere. Maius augu/tium apud priſcos,plebeis circenſibus excuſſo auriga, ita ut ſi ſtaret in Capitolium cucur/ riſſe equos.ſedemq; ter luſtraſſe:maximum uero, eodem perueniſſe ab Veijs cum palma & corona, effuſo Ratumena, qui ibi uicerat: unde poſtea nomen portæ eſt. Sarmatæ lon/ginqua itinera acturi, inedia pridie præparant eos, exiguuin tantum potum impartien/tes: atqʒ ita per centena milia& quinquaginta continuo curſu euntibus inſident᷑. Viuunt annis quidam quinquagenis: fœminæ minore ſpatio: eædem quinquennio finem creſcen ꝛ0 di capiunt, mares anno addito. Forma equorum, quales maxime legi oporteat, pulcherri" me quidem Virgilio uate abſoluta eſt. Sed& nos diximus in libro de iaculatione eque/ ſtri condito,& ferè inter omnes conſtare uideo. Diuerſa autem circo ratio quæritur. Itacq; cum bimi in alio ſubigantur imperio, non ante quinquennes ibi certamen accipit. Partum in eo genere undenis menſibus ferunt, duodecimo Cu“ uerno ęquinoctio bi mo utrinq; uulgaris,ſed à trimatu firmior partus. Generat mas ad annos trigintatres, ut/ pote cum à circo poſt uiceſimum annum mittantur ad ſobolem reparandam. Et ad qua/ draginta duraſſe tradunt, adiutum modo in attollenda priore parte corporis. Sed ad ge/ nerandum paucis animalium minor fertilitas, qua de cauſa per interualla admiſſuræ dan/ tur, nec tamen quindecim initus eiuſdem anni ualet tolerare Equarum libido extinguitur 30 iaba tonſa. Gignunt annis omnibus ad quadrageſimum. Vixiſſe equum ſeptuaginta quinque annis proditur. In hoc genere grauida ſtans parit, præterq́; cæteras fœtum diligit. Et ſane equis amoris innaſci ueneficium, hippomanes appellatum, in fronte, caricæx magnitudine, colore nigro: quod ſtatim ædito partu deuorat fœta, aut partum ad ubera non admittit, ſi quis præreptum habeat. Olfactu in rabiem id genus agitur. Amiſſapa rente in grege armenti, reliquæ fœtæ educant orbum. Terram attingere ore triduo proxi mo quam ſit genitus, negant poſſe. Quo quis acrior, in bibendo profundius nares mer git. Scythę per bella fœminis uti malunt, quoniam urinam curſu non impedito reddant. Conſtat in Luſitania circa Olyſſiponẽ oppidum& Tagum amnem, equas fauonio flan te obuerſas animalem cõcipere ſpiritum, idq; partum fieri,& gigni perniciſſimum ita, ſed 40 triennium uitæ non excedere. In eadem Hiſpania Gallaica gens,& Aſturica, equini gene ris, quos thieldones uocamus, minori forma appellatos aſturcones gignunt: quibus non uulgaris in curſu gradus. ſed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolu tim carpere incurſus traditur arte. Equo ferè qui homini morbi, præterq́; ueſicæ cõuerſio, ſicut omnibus in genereueterino. De aſinis.(CDP A Sinum cccẽ nummùm emptum. Axio ſenatori, autor eſt M. Varro, haud ſcio
an omnium pretio animaliũ uicto:opera ſine dubio geruli mirifica, arando quoq;, ſed mularũ maxime progeneratione. Patria etiam ſpectatur in his, Arcadibus in Achaia, in Italia Reatinis. Ipſum animal frigoris maxime impatiens, ideo nõ generatur in Ponto1 nec
2
erEerrare

HIS TORIAE LIBER VIII 145
nec æquinoctio uerno, ut cætera pecua, admittit, ſed ſolſtitio Mares in remiſsione operis deteriores. Partus à triceſimo mẽſe ocyſsimus, ſed à trimatu legitimus: cotidẽ quot equæ
& eiſdem menſibus,& ſimili modo. Sed incontinẽs uterus urinam genitalem reddit, ni cogatur in curſum uerberibus à coitu. Raro geminos parit: paritura lucem fugit,& tene/ bras quærit, ne cõſpiciatur ab homine. Gignit tota uita, quæ eſt ei ad trigeſimũ annum. Partus charitas ſumma, ſed aquarũ tædium maius. Per ignes ad fœtus tẽdunt. Eædem, ſi riuus minimus interſit, horrent ita, ut pedes omnino caueant tingere. Nec niſi aſſuetos potant fontes, qui ſunt in pecuarijs, atque ita ut ſicco tramite ad potum eant: nec pontes tranſeunt, per taritatem eorum translucentibus fluuijs. Mitumq́; dictu. ſitiunt:& ſi im/
1o mutentur aquæ, ut bibant cogendæ exorandæ ue ſunt. Nec niſi ſpatioſa incubitant la/ xitate. Varia nanqʒ ſomnio uiſa cõcipiunt, ictu pedũ crebro: qui niſi per inane emicuerit, repulſu durioris materiæ clauditatẽ ilico affert. Quæſtus ex ijs opima prædia exuperat. Notum eſt, in Celtiberia ſingulas quadragenis milibus nummorũ enixas. Ad mularum maxime partus. aurium referre in his et palpebrarũ pilos aiunt. Quamuis enim unicolor reliquo corpore, totidẽ tamẽ colores quot ibi fuere, reddit. Pullos earũ epulari Mœcenas inſtituit, multũ eo tẽpore prælatos onagris: poſt eũ interijt autoritas ſaporis. Aſino mo/riente uiſo, celerrime id genus deficit. De mulis. Cap XLIIII F Xaſino& equa mulus gignitur menſe XII. animal uitibus in labores eximium. Ad tales partus equas neq; quadrimis minores, neq; decẽnibus maiores legũt: arceric; ꝛ0 utrunq;ʒ genus ab altero narrant, niſi in infantia eius generis quod ineant lacte hauſto: V quapropter ſurreptos pullos in tenebris equarum uberi, aſinarum ue equuleos admo/ uent. Gignitur autem mula ex equo& aſina, ſed effrenis& tarditatis indomitæ. Lenta omnia eſſe uetulis. Conceptum ex equo, ſecutus aſini coitus, abortu perimit: non item ex alino equi. Fœminas à partu optime ſeptimo die impleri obſeruatũ eſt, mares fatigatos melius implere. Quæ non prius q́; dentes, quos pullinos appellant, iaciat, conceperit, ſte/ rilis intelligitur,& quæ non primo initu generare cœperit. Equo& aſina genitos mares,
hinulos antiqui uocabant:contrac; mulos, quos aſini& equę generarent. Obſeruatum,
ẽ duobus diuerſis generibus nata, tertij generis fieri,& neutri parentum eſſe ſimilia: eaq; ip̃ſa quæ ſunt ita nata, non gignere, in omni animalium genere:Idcirco mulas nõ parere.
30 Eſt in annalibus noſtris peperiſſe ſæpe, uerũ prodigij loco habitũ. Theophraſtus uul, go parere in Cappadocia tradit: ſed eſſe id animal ibi ſui generis. Mulæ calcitratus inhi/ betur uini crebriore potu. In pluriũ Græcorũ eſt monumẽtis, cum equa muli coitu natũ. quẽ uocauerint hinnũ, id eſt, paruũ mulum. Generant᷑ ex equa& onagris manſuefactis mulæ ueloces in curſu, duritia eximia pedũ, uerũ ſtrigoſo corpore, indomito animo, ſed generoſo. Onagro& aſina genitus omes antecellit. Onagri in Phrygia& Lycaonia prę cipui. Pullis eorum ceu præſtantibus ſapore, Africa gloriatur, quos ſaliſiones appellant. Mulum LEXXX. annis uixiſſe, Athenienſium monumentis apparet. Eo gauiſi cum tem/plum in arce facerent, quod derelictus ſenecta, cadentia iumenta comitatu niſuq; exhortaretur, decretum fecere quo caueretur, ne frumentarij negociatores ab incerniculis eum
Ao arcerent. De bubus. Cap. xLv PN Ybus Indicis camelorum altitudo traditur, cornua in latitudinem quaternorum pePH noſtro orbe Epiroticis laus maxima, à Pyrrhicut ferũt)iam inde regis cura.
Id conſecutus eſt, non ante quadrimatũ ad partus uocãdo. Prægrãdes itaq; fuere,& ho
diecʒ; reliquiæ ſtirpium durant, At nunc anniculæ ad fœcunditatẽ poſcũtur, tolerantius
tamen bimæ. Tauri generationem quadrimi implent,& ſingulis denæ eodem anno tra/
duntur.Si aũt poſt coitũ ad dextrã partem abeãt tauri, generatos mares eſſe, ſi in læuam
fœminas. Conceptio uno initu peragitur: quæ ſi forte errauit, uigeſimo poſt die marem
fcœœmina repetit. Pariunt menſe decimo quicquid ante genitũ inutile eſt:Sũt autores, ipſo
4 complente decimũ menſem die parere. Gignunt raro geminos. Coitus à delphini r
n tua
— Ꝙ
119Xp·X₰–““
8. 119mu“*“
8

9„ 8
7
145 c. PLINII NATVRALIS 1
tu ad pridie nonas Ianuarij diebus xxx. aliquibus& autumno: gentibus quidem quæ lacte uiuunt ita diſpenſatus ut omni tempore anni ſuperſit id alimentum. Tauri non ſæpius quam bis die ineunt. Boues animalium ſoli,& retro am bulantes paſcuntur, apud Garamantas quidem haud aliter. Vita fœminis xv. annis longiſſima, marihus x¼. Robur in quimatu. Lauatione calidæ aquæ traduntur pingueſcere,& ſi quis in ciſa cute ſpiri/ tum harundine in uiſcera adigat. Nõ degeneres exiſtimãdi etiã minus laudato aſpectu. Plurimum lactis alpinis, quibus minimum corporis, plurimũ laboris, capite non ceruice iunctis. Syriacis non ſunt palearia ſed gibber in dorſo. Carici quoque in parte Aſia fœ/ di uiſu, tubere ſuper armos à ceruicibus eminente, luxatis cornibus, excellentes in opere narrantur: cætero nigri coloris candidi ue, ad laborem damnãtur. Tauris minora quàm eo bubus cornua, tenuiorac;. Domitura boum in trimatu, ꝑoſtea ſera: antè præmatura. Optime cum domito iauencus imbuitur. Socium enim laboris agrie cuſturæ habemus hoc animal,tantæ 1 priores curæ, ut ſit inter exempla damnatus à populo Romano, die dicta, qui concubino procaci rure oma um ediſſe ſe negante, occiderit ouẽ, actusq; in exilium tanquam colono ſuo interempto. Tauris in aſpectu generoſitas, torua fron⸗, te, auribus ſetoſis, cornibus in procinctu dimicationem poſcentibus. Sed tota cõminatio prioribus in pedibus ſtat, ira gliſcente alternos replicans, ſpargensq́; in altum harenam, & ſolius animalium eo ſtimulo ardeſcens. Vidimus de imperio dimicantes,& ideo de/ monſtratos rotari, cornibus cadentes excipi, iterumqI&́; reſurgere, modo iacẽtes ex humo tolli, bigarumq́; etiam curſu citato uelut aurigas inſiſtere. Theſſalorum gentis inuentũ eſt, equo iuxta quadrupedante cornu intorta ceruice tauros necare: primus id ſpectaculũ dedit Romæ Cæſar dictator. Hinc uictimæ opimæ& lautiſsima deorũ placatio. Huic tantum animali omnium quibus procerior cauda non ſtatim nato conſumatæ, ut cæteris, menſuræ creſcit uni, donec ad ueſtigia ima perueniat. Quamobrem uictimarum probatio in uitulo, ut articulum ſuffraginis contingat: breuiore non litant. Hoc quoq; notatum, uitulos ad aras humeris hominis allatos non fere litare, ſicut nec claudicantem: nec aliena hoſtia deos placari, nec trahente ſe ab atis. Eſt frequens in prodigijs priſcorũ, bouem locutum: Quo nunciato, ſenatum ſub dio haberi ſolitum. De Api boue. Cap. X B Os in Aegypto etiã numinis uice colitur, Apim uocant. Inſigne ei, in dextro latere 3Mcandicaus macula, cornibus lunæ creſcere incipiẽtis. Nodus ſub lingua, quẽ cantha rum appellant. Non eſt fas eum certos uitæ excedere annos, merſumq; in ſacerdotũ fon te enecãt/ quæſituri luctu alium quẽ ſubſtituãt,& donec inuenerint moœerent, deraſis etã capitibus:nec tamen unq́ʒ diu quæritur. Inuentus deducitur Memphim à ſacerdotibus. Sunt delubra ei gemina, quæ uocant thalamos, auguria populorũ. Alterum intraſſe læ tum eſt; in altero dira portendit. Roſponſa priuatis dat, ẽ manu conſulentium cibum ca/ piendo. Germanici Cæſaris manum auerſatus eſt, haud multo poſt extincti. Cætero ſecretus, cum ſe proripuit in cœtus incedit ſummoto lictorum, grexq́; puerorum comita
tur carmen honoti eius canentium: intelligere uidetur,& adorari uelle. Hi greges repen⸗te lymphati futura præcinunt. Fœmina bos ſemel ei anno oſtenditur, ſuis& ipſa inigni 4 bus, quanquam alijs: ſemperq; eodem die& inueniri cam& extingui tradunt. Memphi eſt locus in Nilo, quem à figura uocant Phialam, omnibus annis ibi auream pateram ar genteamq; mergentes, diebus quos habet natales Apis: ſeptem hi ſunt, mirumq́; neminem per eos à crocodilis attingi:octauo poſt horam diei ſextã redire beluæ feritatem.
1““] De natura pecorum,& generatione eorum. Cap. XLVII M Agna& pecori gratia, uel in placamentis deorum, uel in uſu uellerum. Vt boues uictum hominum excolunt, ita corporum tutela pecori debetur. Generatio bimis utrinq; ad nouenos annos, quibuſdam& ad decimum. Primipatis minores fœtus. Coitus omnibus ad Arcturi occaſum, id eſt à tertio Idus Maias ad aquilæ occaſum 1 1b endas
*

HIS TORIAE LIBDER VIII 14 lendas Aug. Gerunt partum diebus cx. Poſtea concepti inualidi. Cordos uocabãt an/ tiqui poſt id tempus natos. Multi hybernos agnos præferũt uernis, quoniam magis in/ terſit ante ſolſtitiũ, ꝗ ante brumam firmos eſſe, ſolum; hoc animal utiliter bruma naſci. Arieti naturale agnas faſtidire, ſenectã ouiũ conſectari:& ipſe ſenecta meliorj illis quoqʒ utilior. Ferocia eius cohibetur, cornu iuxta aurẽ terebrato. Dextro teſte præligato fœminas generat læuo mares. Tonitrus ſolitarijs ouibus abortus inferunt. Remediũ eſt con/ gregare eas ut cœtu iuuentur. Aquilonis flatu mares cõcipi dicunt, auſtri fœrminas: atq; . in eo genere arietũ naxime ſpectantur ora: quia cuius coloris ſub lingua habuere uenas, eius& lanitium eſt in fœtu, uariumq́; ſi plures fuere,& mutatio aquarum potusq́; uariat. 10 Ouium ſumma genera duo, tectum& colonicum: illud mollius, hoc in paſcuo delicatius, quippe cum tectum rubis ueſcatur. Operimenta eis ex Arabicis præcipua. De generibus lanarum& ueſtium. Cap. XLvII aũt laudatiſsima Apula,& quæ in Italia Græci pecoris appellatur, alibi Italica. Tertiũ locum Mileſiæ oues obtinent. Apulæ breues uillo, nec niſi penulis celebres. Circa Tarentum Canuſiumq́; ſummã nobilitatem habent. In Aſia uero eodem genere Laodiceæ. Alba circumpadanis nulla præfertur, nec libra cẽtenos nummos ad hoc æui w exceſſit ulla. Oues nõ ubiq; tondentur. Durat quibuſdã in locis uellendi mos. Colorum plura genera, quippe cum deſint etiã nomina eis, quas natiuas appellant, aliquot modisHiſpania nigri uelleris præcipuas habet: Polentia iuxta alpes cani: Aſia rutili, quas Ery/20 threas uocant:item Bætica: Canuſium fului: Tarentum& ſuæ pulliginis. Succidis omni bus uſus medicatus.Iſtriæ Liburnięq́; pilo propior quàm lanæ, pexis aliena ueſtibus,& quam ſola ars ſcutulato textu commendat in Luſitania. Similis circa Piſcenas prouinciaæ Narbonenſis:ſimilis& in Aegypto, ex qua ueſtis detrita uſu tingitur, rurſusq́; æuo du/ rat. Eſt& hirtę pilo craſſo in tapetis antiquiſſima gratia:iam certe priſcos ijs uſos, Nome rus autor eſt. Aliter hæc Galli pingunt, aliter Patthorum gentes. Lanæ& per ſe coactæ ueſtem faciunt:& ſi addatur acetum, etiam ferro reſiſtunt: imò uero etiã ignibus, nouiſsi/ mo ſui purgamento:quippe ahenis polientium extracta, in tomenti uſum ueniunt, Gal/ liarum, ut arbitror, inuento: certe Gallicis hodie nominibus diſcernitur, nec facile dixerim qua id ætate cœperit. antiquis enim torus è ſtramento erat, qualiter etiam nunc in caſtris z0 gauſape. Patris mei memoria cœpere amphimalla noſtra, ſicut uilloſa etiam uentralia. Nam tunica lati claui in modum gauſape texi nunc primum inccœpit. Lanarũ nigræ nul/lum colorem bibunt. De reliquarũ infectu ſuis locis dicemus, in conchylijs marinis, aut herbarum natura. Lanam cum colo& fuſo Tanaquilis, quæ eadem Caia Cæcilia uoca ta eſt, in templo Sangi duraſſe, prodente ſe, autor eſt MWI. Varro: factamq́; ab ea togam regiam undulatam in æde Fortunæ, qua Ser. Tullius fuerat uſus. Inde factum ut nuben tes uirgines comitaretur colus compta& fuſus cum ſtamine. Ea prima texuit rectam tu/ nicam, quales cum toga pura tyroni induuntur nouæq; nuptæ. Vndulata ueſtis pri/mo e lautiſsimis fuit, inde ſoriculata defluxit. Togas raſas Phrygianasq́;, diui Auguſti nouiſsimis tẽporibus cœpiſſe, ſcribit Feneſtella. Crebræ papaueratæ antiquiorẽ habent Ao originem, iam ſub Lucilio poetain Torquato notatæ. Prætextæ apud Hetruſcos origi-/ nem inueni. Trabeis uſos accipio reges. Pictas ueſtes iam apud Homerum fuiſſe, unde triumphales natæ. Acu facere id Phryges inuenerũt, ideoq; phrygiones appellati ſunt. Aurum intexere in eadẽ Aſia inuenit Attalus rex, unde nomen Attalicis. Colores diuer ſos picturę intexere Babylon maxime celebrauit,& nomẽ impoſuit Plurimis uero licijs texere, quę polymita appellant, Alexandria inſtituit: ſcutulis diuidere, Gallia. Metellus Scipio triclinaria Babylonica ſeſtertium octingentis milibus uæniſſe iam tunc, poſuit in Capitonis criminibus, quæ Neroni principi quadragies ſeſtertio nuper ſtetere. Seruij Tullij prætextę, quibus ſignum Fortunę ab eo dicatę coopertum erat, durauere ad Se/iani exitum. Mirumqʒ fuit nec defluxiſſe eas, uec teredinum iniurias ſenſiſſe annis DL X. 1 112 Vidimus
——

148 g vrINIIENAITYNI Vidimũus iam& uiuentiũ uellera,purpura, cocco, conchylio, ſeſquilibris infecta, ꝑelut illa ſic naſci cogente luxuria. In ipſa oue ſatis generoſitatis oſtenditur breuitate crurũ, uẽtris ueſtitu: quibus nudus eſſet, apicas uocabãt, damnabãtq;. Syrig cubitales ouiũ caudę. plu rimumq; in ca parte lanicij. Caſtrari agnos niſi quinquemeſtres, præmaturũ exiſtimat᷑. De muſmone. Cap. XLIN St& in Hiſpania. ſed maxime Corſica, nõ maxime abſimile pecori, genus muſmoFE num, caprino uillo q́; pecoris uelleri propius. Quorũ è genere& ouibus natos priſciumbros uocauerunt.Infirmiſſimũ pecori caput: quamobrem auerſum à ſole paſcico/ gendum. Quaàm ſtaltiſſima animaliũ lanata. Quà timuere ingredi,unum cornu raptum
ſequuntur. Vita longiſſima anni x. in Aethiopia x1. Capris eodem loco Xl. in reliquo io
orbe plurimum octoni. Vtrunq; genus intra quartum coitum impletur. De capris.& generatione earum. Gap.. Apræ pariunt& quaternos, ſed raro admodũ. Ferũt quinq; menſibus ut oues. Ca præ pinguitudine ſterileſcũt. Trimæ minus utiliter“ in ſenecta, nec ultra quadrienniũ. Incipiunt ſeptimo mẽſe, adhuc lactantes. Mutilum in utroq; ſexu utilius. Primus in die coitus non implet, ſequẽs efficacior, ac deinde. Cõcipiunt nouembri men/ ſe, ut martio pariant turgeſcentibus uirgultis, aliquãdo anniculæ, ſemper bimæ, in trima tu inutiles. Pariunt octonis annis. Abortus frigori obnoxius. Oculos ſuffuſos capra iun ci puncto ſanguine exonerat, caper rubi. Solertiã eius animalis Mutianus uiſam ſibi pro
didit in ponte prætenui, duabus obuijs è diuerſo: cum citcumactũ anguſtię nõ caperent, 20
nec reciprocationem longitudo in exilitate cæca, torrente rapido minaciter ſubterfluente, alterã decubuiſſe, atq; ita alterã proculcatæ ſupergreſſam. Mares q́; maxime ſimos, lon/ gis auriculis infractis, armis qᷓ; uilloſiſsimis probãt. Fœminarum generoſitatis inſigne. ſa
ciniæ corporibus è ceruice binæ depẽdentes. Nõomnibus cornua: ſed quibus ſunt in his
& indicia annorũ per incrementa nodorũ. Mutilis lactis maior ubertas. Auribus eas ſpirare non naribus, nec unquam febri carere Archelaus autor eſt: ideo fortaſſis anima his qᷓ;ʒ ouibus ardentior, calidiores; concubitus. Fradunt& noctu nõ minus cernere q́; interdiu: ideo ſi caprinũ iecur ueſcãtur, reſtitui ueſpertinã aciem his quos Nyctalopas uo cant. in Cilicia circac; Syrtes uillo tonſili ueſtiuntur. Capras in occaſum decliui ſole, in
paſcuis negant contueri inter ſeſe,ſed auerſas iacere: reliquis aũt horis aduerſas,& inter co 30
gnationes. Dependet omniũ mento uillus, quem aruncum uocãt: hoc ſi quis apprehen/ ſam ex grege unam trahat, cęteræ ſtupentes ſpectant. Id etiã euenire, cum quandam her bam aliqua ex eis momorderit. Morſus earum arbori exitialis. Oliuam lam bẽdo quoq; ſterilem faciunt, eac; ex cauſa Mineruæ non immolantur. De ſuibus& natura earum. Cap. 18 Villi pecoris admiſſura à fauonio ad æquinoctium uernum, ætatis vm. menſe: quiS buſdam in locis etiã Him. uſq; ad viI. annum. Partus bis anno, tempus utero III. men ſium, numerus fœcunditatis ad uicenos, ſed educare tam multos nequeũt. Diebus X. cir/ ca brumã ſtatim dentatos naſci, Nigidius tradit. Implentur uno coitu, qui& geminatur
propter facilitatem abortiendi: Remedium, ne prima ſubatione, neq; ante flaccidas au- 40
res coitus fiat. Mares non ultra trimatum generant. Fœeminæ ſenectute feſſæ cubantes coeunt. Comeſſe fœtus his non eſt prodigiũ. Suis fœtus ſacrificio die quinto purus eſt, pecoris die octauo, bouis xx x. Cotuncanius ruminales hoſtias, donec bidentes fierẽt, puras negauit. Suem oculo amiſſo putant cito extingui, alioqui uita ad xv. annos, qui/ buſdam& uicenos. Verũ efferãtur,& alias obnoxium genus morbis, anginę maxime& ſtrumæ. Index ſuis inualidæ, cruor in radice ſetæ dorſo euulſæ, caput obliquũ in inceſſu. Penuriam lactis præpingues ſentiũt,& primo fœtu minus ſunt numeroſæ. In luto uolu⸗tatio generi grata. Intorta cauda: id etiã notatum, facilius litare in dexterũ quàm læuum detorta. Pingueſcunt UX. diebus, ſed magis tridui inedia ſaginatione orſa. Animalium hoc

aaaaaaaaaqaaaaEaEeEE--/z]
—,.———
HISTORTAE LIBER VIII 149 hoc maxime brutum, animãqʒ ei pro ſale datam non illepide exiſtimabatur. Compertũ
axgnitam uocem ſuarij furto abactis, merſoc; nauigio inclinatione lateris unius remeaſſe.
Quin& duces in urbe forum nundinarium domosq; petere diſcunt:et feri ſapiunt ueſti/ gia palude cõfundere, urina fugam leuare. Caſtrantut fœæminę quocp ſic uti cameli, poſt bidui inediã, ſuſpenſæ pernis primoribus, uulua reciſa: celerius ita pingueſcunt. Adhiber᷑ & ars iecori fœꝑminarũ ſicut anſerũ, inuentum M. Apicij, fico carica ſaginatis, ac ſatie ne/ catis repẽte mulſi potu dato. Neq; alio ex animali numeroſior materia ganeæ: quinqua/ ginta prope ſapores, cum cæteris ſinguli. Hinc cenſotiarum legum paginæ, interdictaq́; cœnis abdomina, glandia, teſticuli, uuluæ, ſyncipita uerrina, ut tamen Publij mimorum
1o poetæ cœna, poſtq́; ſeruitutem exuerat, nulla memoretur ſine abdomine, etiam uocabu/
lo ſuminis ab eo impoſito. Placuere aũt& feri ſues. Iam Catonis cenſoris orationes apru/ gnum exprobrant callum. In tres tamen partes diuiſo, media ponebatur lumbus apru/ gnus appellata. Solidum aprum Romanorũ primus in epulis appoſuit P. Seruilius Rul,/ lus, pater eius Rulli, qui Ciceronis conſulatu legem agrariam promulgauit. Tam propin qua origo nunc quotidianæ rei eſt. Et hoc annales notarunt, horum ſœilicet ad emẽdatio nem morum:quibus notata quidẽ cœna, ſed in principio, bini terniq́; pariter mãdantur apri. De uiuarijs beſtiarum. Cap. LII V Iuaria horum cæterorũq; ſylueſtrium, primus togati generis inuenit Fuluius Lip/
pinus, qui in Tarquiniẽſi feras paſcere inſtituit. Nec diu imitatores defuere L. Luꝛ0 cullus,& O. Hortẽſius. Sues feræ ſemel anno gignunt. Maribus in coitu plurima aſperi/ gig
tas. Func inter ſe dimicant, indurantes attritu arborum coſtas. lutoq́; ſe tergorantes. Fœ minæ in partu aſperiores,& ferè ſimiliter in omni genere beſtiarũ. Apris maribus nõ ni/ ſi anniculis generatio. In India cubitales dentiũ flexus gemini ex roſtro, totidẽ à fronte ceu uituli cornua exeunt. Pilus æreo ſimilis agreſtibus, cæteris niger. At in Arabia ſuillũ genus non uiuit. De ſemiferis animalibus 8 Cap. LIiIr
N nullo genere æque facilis miſtura cũ fero, qualiter natos antiqui hybridas uocabãt I. femiferos, ad homines quoq;, ut in C. Antoniũ Ciceronis in cõſulatu collegã, appellatione translata. Non in ſuibus tantũ, ſed in omnibus quoq; animalibus cuiuſcunq; generis ullum eſt placidũ, eiuſdem inuenitur& ferũ, utpote cum hominũ etiã ſylueſtriũ
z0 tot genera prædicta ſint. Capræ tamẽ in plurimas ſimilitudines transfigurant᷑. Sunt ca/
preæ, ſunt rupicapræ, ſunt ibices pernicitatis mirandæ, quanq́; onerato capite uaſtis cor/ nibus gladiorumq; uaginis:in hæc ſe librant, ut tormento aliquo rotati in petras, potiſsi/ mum èmonte aliquo in aliũ transſilire quærẽtes, atq; recuſſu pernicius quõ libuerit exul/ tant. Sunt& oryges.ſoli quibuſdã dicti cõtrario pilo ueſtiri,& ad caput uerſo. Sũt& da/ mæ,& pygargi,& ſtrepſicerotes, multaq; alia haud diſsimilia. Sed illa alpes, hæc tranſmarini ſitus mittunt. Delimijs. Cap. EIIITI
lmiarum quoq; genera hominis figuræ proxima, caudis inter ſe diſtinguunt᷑. Mira S ſolertia, uiſco inungi laqueisqq; calceari imitatione uenantiũ tradunt. Mutianus& la/ trũculis luſiſſe fictis cera, nuces uiſu diſtinguere: luna caua triſtes eſſe, quibus in eo genere
Ao cauda ſit, nouã exultatione adorare: nanq; defectũ ſiderũ& cæteræ pauent quadrupedes. Simiarum generi præcipua erga fœtũ affectio. Geſtant catulos: quos manſuefactæ intra domos peperere, omnibus demõſtrant, tractariq; gaudent, ſimiles gratulationem intelligentis.Itaq; magna ex parte cõplectendo necant. Efferatior cynocephalis natura, ſicut mitiſſima ſatyris& ſphingibus.Callitriches toto penè aſpectu differũt: barba eſt in facie, cauda late fuſa primori parte. Hoc animal negat᷑ uiuere in alio, q́; Aethiopiæ, quo gignitur ccelo. De leporibus& cuniculis.(SOap⸗ v TPleporum plura ſunt genera:ln alpibus candidi,quibus hybernis menſibus pro ci
E batu niuẽ credũt eſſe:certe liqueſcente ea rutileſcunt annis omibus.Eſt& alioqui ani mal intolerãdi rigoris alumnum. Leporum generis ſunt& quos Hiſpania cuniculos 9 n 3 pellat

150 c. PELINII NATVRALISH. pellat fœccunditatis innumeræ, famemo&; Balearibus inſulis, populatis meſlibus afferentes. Fœtus uentre exectos uel uberibus ablatos nõ repurgatis interaneis: gratiſsimo in ci batu habent:laurices uocãt. Certum eſt Balearicos aduerſus prouentũ eorum auxilium
milttare àdino Auguſto petiſſe. Magna propter uenatum eum uiuerris gratia eft. Inij/
tiunt eas in ſpecus. qui ſunt multifores in terra, unde& nomen animali:atq; ita eiectos ſu perne capiunt. Archelaus autor eſt, quot ſint corporis cauernæ ad excremẽta lepori, toti/ gem annos eſſe ætatis. Varius certe numerus reperitur. Idem utranq; uim ſingulis ineſſe ac ſine mare æque gignere. Benigna circa hoc natura, innocua& eſculenta anim alia fo/ cunda generauit. Lepus omnium prædæ naſcens, ſolus præter daſypodem ſuperfœtat,
aliud educans, aliud in utero pilis ueſtitum, aliud implume, aliud inchoatũ gerẽs pariter. 10
Necnon& ueſtes leporino pllo facere, tentatũ eſt, tactu nõ perinde molli ut in cute, propter breuitatem pili dilabidas. Deſemiferis. Cap. LVI
TI manſueſcunt raro⸗ cũ feri dici iure non poſſint. Complura nanq; ſunt nec placida nec fera, ſed mediæ inter utrunq; naturæ, ut in uolucribus hirũdines, apes, in mari delphini. De muribus& gliribus. Cap. Lvn
Noin genere malti& hos incolas domuum poſuere mures, haud ſpernẽdum in (Doegenu etiã publicis animal. Arroſis Lauinij clypeis argẽteis, Marſicũ portendere bellũ: Carboni imperatori apud Cluſiũ faſcijs, quibus in calceatu utebatur, exitiũ. Plura eorum genera in Cyrenaica regione, alij lata fronte, alij acuta, alij herinaceorum genere
pungentibus pilis. Theophraſtus autor eſt, in Gyaro inſula cum incolas fugaſſent, ferrũ 20
quoque roſiſſe eos, id quod natura quadam& ad Chalybas facere in ferrarijs officinis: Aurarijs quidem in metallis, ob hoc aluos eorum excidi, ſemperq́; furtum id deprebendi:tantam eſſe dulcedinem furandi. Veniſſe murem cc. nummis, Calſilinum obſidente Annibale:eumq́; qui uendiderat fame interiſſe, emptorẽ uixiſſe, annales tradunt. Cum candidi prouenere; lætũ faciunt oſtentum. Nam ſoricũ occentu dirimi auſpicia, annales refertos habemus. Sorices& ipſos hyeme cõdi, autor eſt Nigidius, ſicut glires: quos cenſoriæ leges, princepsq́; M. Scaurus in cõſulatu, nõ alio modo cœnis ademere, q́; conchylia, aut ex alio orbe cõuectas aues. Semiferum& ipſum auimal, cui uiuaria in dolijs idem qui apris inſtituit. Qua in re notatum, non congregari niſi populares eiuſdem ſyluæ:&
ſi miſceantur alienigenæ, amne uel moute diſcreti, interire dimicando. Genitores ſuos 30
feſſos ſenecta, alunt inſigni pietate. Senium ſinitur hyberna quiete, conditi enim& hi cu bant:rurſus æſtate iuueneſcunt, ſimili& nitelis quiete.
Quæ animalia quibus locis non ſint. Cap. LVII
Irum, rerum naturam non ſolum alia alijs dediſſe terris animalia, ſed in eodem
quoque ſitu quædam aliquibus locis negaſſe. In Mæſia ſylua Italiæ, non niſi in
parte reperiuntur hi glires.· In Lycia dorcades non tranſeunt montes Iyris uicinos: ona/
gri montem qui Cappadociam à Lycia diuidit. In Helleſponto in alienos fines non com
meant cerui:& circa Arginuſſam Elatum montem non excedunt, auribus etiam in mon
te fiſſis In Pordoſelene inſula uiam muſtelæ nõ tranſeunt. in Bœotiæ Lebadia illatæ ſolum ipſum fugiunt, quæ iuxta in Orchomeno tota arua ſubruunt talpæ, quarum ê pelli⸗ 40*
bus cubicularia uidimus ſtragula. Adeo ne religio quidem à portentis ſummouet delici/ as. In Ithaca lepores illati moriuntur, extremis quidẽ in littoribus: in Ebuſo cuniculi non ſunt, ſcatent in Hiſpania Balearibusq́;. Cyrenis mutę fuere ranæ illatis è cõtinente uoca libus durat genus earum. Mutæ ſunt etiã nunc in Seripho inſula. Eędem aliò translatæ canunt: quod accidere& in lacu Theſſaliæ Sicendo tradunt. In Italia muribus araneis ue nenatus eſt morſus:eoſdem ulterior Apẽnino regio nõ habet. lidẽ ubicunqʒ ſint, orbitã ſi tranſiere moriunt᷑.In Olympo Macedoniæ mõte nõ ſunt lupi, nec in Creta inſula. Ibi quidem nõ uulpes urſiue, atq; omnino nullum maleficum animal, præter phalangium: aranei id genus, de quo dicemus ſuo loco. Mirabilius, in eadem inſula ceruos, prætet
. h

h 8
HISTORISE LITBER I1N 1 151 quàm in Cydoniatarum regione, nõ eſſe: item apros,& attagenas, hierinaceos: in Africa autem nec apros, nec ceruos, nec capreas, nec urſos.
Quæ aduenis noceant. Cap. LIX
I quædam animalia indigenis innoxia, aduenas interimũt: ſicut ſerpentes parui in Tyrinthe, quos terra naſci proditur. Item in Syria angues, circa Euphratis maxime ri
pas, dormientes Syros non attingunt: aut etiam ſi calcati momordere, non ſentiuntur maleficia:alijs cuiuſcunqʒ gentis infeſti, auide& cum cruciatu exanimantes: quamobrem & Syri non necant eos. Contrà in Latmo Cariæ monte Ariſtoteles tradit à ſcorpioni/ bus hoſpites non lædi, indigenas interimi. Sed reliquorum quoq; animalium,& præter
10 terreſtria, indicemus genera.
c. PELINII SscVvNDI NATVRALIS HI STGRKIAER LIREN I
bHEzE AAVYATILIVvMN NAT VRA CcCAp. t
INIMALIVI quæ terreſtria appellauimus, hominum qua/ dam conſortione degentia, indicata natura eſt. Ex reliquis mini mas elſe uolucres conuenit. Quamobrem prius æquorũ, amni/ um ſtagnorumq; dicentur. Quare in mari maxima animalia. Cap. Ir Vnt aũt cõplura in ijs, maiora etiã terreſtribus. Cauſa euiO dens, humoris luxuria. Alia ſors alitũ, quibus uita pendenti V bbus. In mari autem tam late ſupino, molliq; ac fertili accremen/ to, accipiente cauſas genitales è ſublimi, ſemperq́; pariente natura, pleraq; etiã monſtri/ fica reperiuntur, perplexis& in ſemet aliter atq; aliter nunc Hlatu, nunc fluctu cõuolutis ſe minibus atq; principijs:ut uera fiat uulgi opinio, quicquid naſcatur in parte naturæ ulla, & in mari eſſe, præterq́; multa quæ nuſquam alibi. Rerum quicdem non ſolũ animalium ſimulacra eſſe, licet intelligere intuentibus uuam, gladium, ſerras, cucumim uero& colore & odore ſimilem: quominus miremur equorum capita in tam paruis eminere cochleis. De Indici maris beluis. Cap. 111 30 NLurima autem& maxima in lndico mari animalia, è quibus balenæ quaternũ iuge P rum, ptiſtes ducenum cubitorum: quippe ubi locuſtæ quaterna cubita impleant: an guillæ quoqʒ; in Gange amne tricenos pedes. Sed in mari beluæ circa ſolſtitia maxime uiſuntur. Tunc illic ruunt turbines, tunc imbres, tunc deiectæ montium iugis procellæ ab imo uertunt maria, pulſatasq́; ex profundo beluas cum fluctibus uoluunt,& alis tanta thynnorum multitudine, ut Magni Alexandri claſsi haud alio modo, quàm hoſtium acie obuia contrarium agmen aduerſa fronte direxerit, aliter ſparſis nõ erat euadere: non uoce, non ſonitu, non ictu, ſed fragore terrent᷑, nec niſi ruina turbantur. Cadara appella/ tur rubri maris peninſula ingens. Huius obiectu uaſtus efficitur ſinus xij. dijerum& no/ctium remigio enauigatus Ptolemæo regi, quando nullius auræ recipit afflatum. Huius Ao loci quiete præcipua ad immobilem magnitudinẽ beluæ adoleſcunt. Gedroſos qui Arbin amnem accolunt, Alexãdri Magni claſsiũ præfecti prodidere, in domibus fores ma xillis beluarum facere, oſsibus tecta contignare, ex quibus multa quadragenũm cubitorum longitudinis reperta. Exeunt& pecori ſimiles beluæ ibi in terrã paſtæq́; radices fru ticum remeant:& quædam equorũ, aſinorum, taurorũ capitibus, quæ depaſcuntur ſata. Quæ in quoq; oceano maxima. Cap. 1111 Aximum animal in Indico mari priſtis& balena eſt: in Gallico oceano phyſeter, Magends columnæ modo ſe attollens, altiorq; nauiũ uelis diluuiem quandam eructans. In Gaditano oceano arbor in tantum uaſtis diſpanſa ramis, ut ex ca cauſa fre/ tum nunquam intraſſe credatur. Apparẽt& rotæ appellatæ à ſimilitudine, quaternis din 4 Ktinctaæ

152 c. PIINII NATVRALIS
ſtinckæ radijs, modiolos earum oculis duobus utrinq; claudentibus. 1.“ De tritonum.& nereidum,& elephantorum marinorumm figuris. Cap. v
T Iberio principi nunciauit Olyſsipponenſiũ legatio ob id miſſa, uiſum auditumq; in quodam ſpecu concha canentem tritonem, qua noſcitur forma:& nereidum falſa non eſt, ſquamis modo hiſpido corpore, etiam quà humanam effigiem habent. Nanq; hæc in eodem ſpectata littore eſt, cuius morientis etiam gannitum triſtem accolæ audi/ uere longe. Et diao Auguſto legatus Gallia complures in littore apparere exanimes ne reidas ſcripſit. Autores habeo in equeſtri ordine plendentes, uiſum ab his in Gaditano oceano matinũ hominẽ, toto corpore abſoluta ſimilitudine. aſcendere eũ nauigia noctur
nis temporibus,ſtatimq; degrauari quas inſederit partes:& ſi diatius permaneat, etiam 1o
mergi.· Tiberio principe cõtra ugdunẽſis prouinciæ littus in inſula ſimul trecẽtas ampli us beluas reciprocãs deſtituit oceanus, miræ uarietatis& magnitudinis, nec pauciores in Santonum littore:interqʒ reliquas elephantos& arietes, candore tantũ cornibus aſsimu latis, nereidas uero multas. Turanius prodidit expulſam beluam in Gaditana littora, cu/
ius inter duas pinnas ultimæ caudæ cubita ſexdecim fuiſſent, dentes eiuſdem cxx. maxi/ mi dodrantium menſura, minimi ſemipedũ. Beluæ cui dicebatur expoſita fuiſſe Andromeda, oſſa Romæ apportata ex oppido ludææ Ioppe, oſtendit inter reliqua miracula in
ædilitate ſua M. Scaurus longitudine pedũ Xxl. altitudine coſtarũ indicos elephantos ex/
cedente, ſpinæ craſsitudine ſeſquipedali. De balenis& orcis. Cap. VI
S& in noſtra maria penetrãt. In Gaditano oceano non ante brumã conſpici 20
cas tradunt, condi autẽ ſtatis temporibus in quodã ſinu placido& capaci, mire gau dentes ibi parere. Hoc ſcire orcas, infeſtã his belluã,& cuius imago nulla repræſentatio/ ne exprimi poſsit alia, q́ᷓ; carnis immenſæ dentibus truculentæ. Irrumpũt ergo in ſecreta, ac uitulos earũ& fœtas/ uel etiamnũ grauidas lancinãt morſu, incuſſæq; I roſtris fodiũt. Ille ad flexũ immobiles, ad repugnandũ inertes,& pondere ſuo oneratæ, tunc quidem& utero graues, pariendiue pœnis inualidæ, ſolum auxiliũ nouere in altum
profugere,& ſe toto gefendere oceano. Cõtraà, orcæ occurrere labotãt, ſeſeq; opponere,
& cautium anguſtijs trucidare, in uada urgere, ſaxis illidere. Spectant᷑ ea prælia, ceu mati ipſo ſibi irato.nullis in ſinu uentis, fluctibus uero ad anhelitus ictusq; quãtos nulli tur/
bines uoluũt. Otca& in portu Oſtienſi uiſa eſt,oppugnata à Claudio principe. Venerat 30
—
tunc exædificante eo portum, inuitata naufragijs tergorũ aduectorũ è Gallia: ſatiansqʒ ſe per cõplures dies, alueum in uado ſulcauerat, accumulata fluctibus intantũ, ur circũagi nullo modo poſſet:& dum ſaginã perſequitur.in littus fluctibus propulſa, emineret dor ſo multũ ſupra aquas carinæ uice inuerſæ. Prætendi iuſsit Cæſar plagas multiplices in/ ter ora portus:profectusq; ipſe cũ prætorianis cohortibus populo Romano ſpectaculũ
ræbuit, lanceas cõgerente milite& nauigijs aſſulrantibus, quorũ unũ mergi uidimus, re/ ſatu belluæ oppletũ unda. Ora balenæ habent in frontibus: ideõq; ſumma aqua natan tes in ſublime nimbos efflant. An ſpitent piſces,an dormiant. Cap. VII .“ autem confeſsione omnium& pauciſsima alia in mari, quæ internorum uiſce
rum pulmonem habẽt, quoniam ſine eo nullum animal putatur ſpirare: nec piſcium 40
branchias habentes, anhelitũ reddere, ac per uices recipere exiſtimãt, quorũ hæc opinio eſt:nec multa alia genera etiã branchijs carentia: in qua ſententia fuiſſe Ariſtotelẽ uideo, & multis perſuaſiſſe doctrinæ indaginibus. Nec me protinus huic opinioni eorũ accede/ re haud diſsimulo: quoniã& pulmonũ uice alijs poſſunt alia ſpirabilia ineſſe uiſcera, ita uolente natura: ſicut& pro ſanguine eſt multis alius humor. In aquas quidẽ penetrare ui talem hũc halitũ quis miret᷑, qui etiã reddi ab his eũ cernat:& in terras quoq; tãto ſpiſsio rem naturæ partẽ, penetrare, argumento animaliũ, quæ ſemper defoſſa uiuũt, ceu talpe: Accedunt apud me certe efficacia, ut credã etiã omnia in aquis ſpirare naturæ ſuæ ſorte, primum ſæpe adnotata piſciũ æſtiuo calore quædam anhelatio,& alia tranquillo uelut
oſcitatio

10
40
——,——V.—ö——ö— 8
weN
HISTORIAE LIBER INX 82. oſeitatio,ipſorũ quoqʒ qui ſunt in aduerſa opinione, de ſom WCCC“ enim
ſine reſpiratione ſomno locus? Præterea bullantiũ aquarũ ſufflatio, lunæq́; effectu con/ charum quoq; corpora augeſcẽtia. ſuper omnia eſſe auditũ& odoratũ piſcibus non erit
dubiũ, ex aeris utrunq; materia. odorem quidẽ non aliud q́; infectũ aera intelligi poſſe. Quamobtem de his opinet᷑.ut cuiqʒ libitũ erit. Branchiæ nõ ſunt balenis nec delphinis. Hæc duo genera fiſtulis ſpirant, qug ad pulmonẽ pertinent, balenis à fronte, delphinis à dorſo.Et uituli marini, quos uocant phocas, ſpirant ac dormiunt in terra: Item teſtudines de quibus mox plura. De delphinis. Cap. vIIIT
I FEelociſsimum omniũ animalium nõ ſolum matinorum eſt delphinus, ocyor uolu/ 10
cre, ocyor telo: ac niſi multũ infra roſtrũ os illi foret medio penè in uentre, nullus piſcium celeritatẽ eius euaderet Sed affert morã prouidentia naturę, quia niſi reſupini atq; conuerſi non corripiũt, quæ cauſa præcipue uelocitatem eorũ oſtendit. Nam cũ fame con citi fugientem in uada ima perſecuti piſcem, diutius ſpiritum cõtinuere, ut arcu emiſsi ad reſpirandum emicant: tantaq́; ui exiliunt, ut plerunq; uela nauium transuolent. Agunt fere coniugia:pariunt catulos decimo menſe. æſtiuo tempore, interim& binos: nutriunt uberibus ſicut balena:atqʒ etiã geſtant fœtus infantia infirmos. Quin& adultos diu co/ mitantur, magna erga partũ charitate. Adoleſcũt celeriter, decẽ annis purant᷑ ad ſummã magnitudinem peruenire: uiuunt& tricenis, quod cognitũ præciſa cauda in experimen,/ tum. Abduntur tricenis diebus circa canis ortum, occultanturq́; incognito modo: quod
o eo magis mirũ eſt, ſi ſpirare in aqua nequeunt. Solent in terrã erumpere incerta de cau/
ſa:& ſtatim tellure tacta moriuntur, multoq́; ocyus fiſtula clauſa. Lingua eſt his contra naturam aquatilium mobilis, breuis atq; lata, haud differens ſuillæ. Pro uoce gemitus humano ſimilis, dorſum repandum, roſtrum ſimum. Qua de cauſa nomen Simonis o/ mnes miro modo agnoſcunt, maluntq́; ita appellari. Delphinus non homini tantũ ami/ cum animal, uerũ& muſicæ arti, mulcet᷑ ſymphoniæ cantu,& præcipue hydrauli ſono. Hominem non expaueſcit ut alienum, obuiam nauigijs uenit, alludit exultans, certat etiam,& quamuis plena præterit uela. Diuo Auguſto principe Lucrinũ lacum inuectus pauperis cuiuſdam puerum, ex Baiano Puteolos in ludum literarium itantem, cum meri diano immorans appellatum eum Simonis nomine, ſæpius fragmentis panis, quem ob
30 id ferebat, allexiſſet, miro amore dilexit. Pigeret referre, ni res Mœcenatis& Plauiani&
Flaui Alfii, multorumq́; eſſet literis mandata. Quocunque diei tempore inclamatus à
puero, quamuis occultus atque abditus, ex imo aduolabat: paſtuso; ẽ& manu præbebar
aſcenſuro dorſum, pinnæ aculeos uelut uagina condens: receptumq́; Puteolos per ma/ gnum æquor in ludum ferebat᷑, ſimili modo reuehens pluribus annis: donec morboex tincto puero, ſubinde ad conſuetum locum uentitans./triſtis& mœrenti ſimilis, ipſe quoque(quod nemo dubitaret) deſiderio expirauit. Alius inter hos annos in Africo littore Hipponis Diarthyti ſimili modo ex hominis manu ueſcens, præbensq́; ſe tractan/ dum,& alludens natantibus, impoſitosq; portans, unguento perunctus à Flauiano pro conſule Africæ,& ſopitus(ut apparuit) odoris nouitate, fluctuatusq; ſimilis exanimi,
40 caruit hominum conuerſatione, ut iniuria fugatus, per aliquot menſes: mox reuerſus in
eodem miraculo fuit. Iniuriæ poteſtatum inhoſpitales ad uiſendum uenientium, Hip/ ponenſes in necem eius compulerũt. Ante hæc ſimilia de puero in Iaſſo urbe memoran/ tur, cuius amore ſpectatus longo tempore dum abeuntem in littus auide ſequitur, in ha/ renam inuectus expirauit. Puerum Alexander Magnus Babylone Neptuni ſacerdotio præfecit, amorem illum numinis propitij fuiſſe interpretatus. In eadem urbe IJaſſo Ege/ ſidemus ſcribit& alium puerum Hermiam nomine, ſimiliter maria perequitantem, cum repentinæ procellæ fluctibus exanimatus eſſet, relatum: delphinumch cauſam le/ thi fatentem non reuerſum in maria, atq; in ſicco expiraſſe. Doc idem& Naupacti accidiſſe Theophraſtus tradit. Nec modus exemplorum. Eadem Amphilochi& Taren 8 38. ni de

154 cc. eriNII NIIERIs
ni de pueris delphinisq; narrant. Quę faciuntut credatur Arionem quoq; citharœedicæ artis interficere nautis in mari parantibus, ad intercipiendos eius quæſtus, eblanditũ, ut caneret cithara, cõgregatis cantu delphinis cum ſe ieciſſet in mare, exceptũ abuno Tænarũ in littus peruectũ. Eſt prouinciæ Narbonenſis& in Nemauſienſi agro ſtagnũ Laterra appellatũ, ubi cum homine delphini ſocietate piſcantur: innumerauis mugilum ſtato tempore anguſtis faucibus ſtagni in mare erũpit, obſeruata æſtus reciprocatione. Qua de cauſa prætendi nõ queunt retia, quæ molẽ ponderis ullo modo tolerent, etiamſi non ſolertia inſidiet tempori. Simili ratione in altũ protinus tendũt, quod uicino gurgite effict᷑:locumq́ʒ ſolũ pandendis retibus habilem effugere feſtinãt. Quod ubi animaduer tẽre piſcantes.cõcurrit aũt multitudo temporis gnara,& magis etiã uoluptatis huius aui/o da, totusc; populus èlittore quanto poteſt clamore cõciet Simonẽ ad ſpectaculi euentũ: celeriter delphini exaudiũt deſideria, aquilonũ flatu uocem proſequente, auſtro uero tar gius ex aduerſo referente. Sed tumquoq; improuiſo in auxiliũ aduolant. Propere appa 8s ret aciesquæ protinus diſponitur in loco ubi cõiectus eſt, pugna opponente ſeſe ab alto: trepidoscʒ in uada urgent. Tum piſcatores circumdant retia, furcisq; ſubleuant. at mugi lum nihilominus uelocitas tranſilit: at illos excipiunt delphini,& occidiſſe ad præſens cõ-tenti, cibos in uictoriam differunt. Opere prælium feruet, includic; retibus ſe fortiſsime urgentes gaudent. ac ne idipſum fugã hoſtiũ ſtimulet, inter nauigia& retia natantes ue homiñes ita ſenſim elabuntur, ut exitus nõ appareat. Saltu quod eſt aliàs blandiſsimum hiis, nullus conatur euadere, ni ſummitantur ſibi retia. egreſſus protinus ante uallum præ 0 liatur. Ita peracta captura, quos interemere diripiunt. Sed enixioris operæ qu am in unius diei præmium conſcij ſibi,operiuntur in poſterum: nec piſcibus tantum, ſed intrita pa nis euino ſatiantur. Quæ de eodem genere piſcandi in Iaſsio ſinu Mutianus tradit, hoc differunt, quod ultro nec; inclamati præſto ſint, partesq; ẽ manibus accipiant,& ſuum quæque cymba è delphinis ſocium habeat, quamuis noctu& ad faces.Ipſis quoqʒ inter ſe publica eſt ſocietas. Capto à rege Cariæ, alligatoc in portu delphino, ingens reliquo rum conuenit multitudo, mœſtitia quadam, quæ poſſet intelligi, miſerationem petens, donec dimitti rex eum iuſsit. Quin& paruos ſemper aliquis grandior comitat᷑ ut cuſtos. Conſpectiq; ſunt iam defunctum portantes, ne laceraretur à beluis. De turſionibus. b Cap. 1 X. 8 LJI ſimilitudinẽ habent qui uocantur turſiones. Diſtãt& triſtitia quidem aſpectus, abeſt enim illa laſciuia, maxime tamen roſtris canicularũ maleficẽ̃tiæ aſsi miilati... De teſtudinibus,& quomodo capiantur.(6a. Eöö“ tantæ magnitudinis Indicum mare emittit, ut ſingularum ſuperficie ha/ bitabiles caſas integãt:atqʒ inter inſulas rubri præcipue maris nauigent his cymbis. Capiuntur multis quidem modis, ſed maxime euectæ in ſumma pelagi antemeridiano tepore blandito, eminente toto dorſo per tranquilla fluitantes: quæ uoluptas libere ſpi/ randi, in tantum fallit oblitas ſui, ut ſolis uapore ſiccato cortice, nõ queant mergi,inuitæq; fluitent opportunæ uenantium prædæ. Ferunt& paſtum egreſſas noctu, auideg; ſatu ratas laſſari: atqʒ ut remearint matutino, ſumma in aquaobdormiſcere: id prodi ſterten/ 40 tium ſonitu,tumq́; leuiter capi. Adnatare em̃ ſingulis ternos, à duobus in dorſum uerti, à tertio laqueum inijci ſupinæ, atq; ita ad terrã à pluribus trahi. In Phœnicio mari haud ulla difficultate capiuntur, ultroc; ueniunt ſtato tempore anni in amnem Fleutherũ effu ſa multitudine. Dentes nõ ſunt teſtudini, ſed roſtri margines acuti, ſuperna parte inferio rem claudente pyxidũ modo.· In mari conchylijs uiuũt, tanta oris duritia, ut lapides com minuãt. In terrã egreſſæ, in herbis pariũt oua, auiũ ouis ſimilia, ad centena numero Bac defoſſa extra aquas,& cooperta terra, ac pauita pectore& cõplanata, incubãt noctibus. Educant fœtus annuo ſpatio. Quidam oculis ſpectando quoq; oua foueri ab ijs putãt. Fœminã coitum fugere, donec mas feſtucã aliquam imponat auerſæ. Troglodytæ cor/ b nigeras

40
11*“
HISTORILAE LIBER IN 188 nigeras habẽt᷑ ut in lyra, annexis cornibus latis, ſed mobilibus, quorũ in natãdo remigio
ſe adiuuant: Celtiũ genus id uocatur eximiæ teſtudinis. ſed raræ. Nanq; ſcopuli præacuti Chelonophagos terrent. Troglodyta aũt ad quos adnatant, ut ſacras adorãt. Sunt& terreſtres, quæ ob id in operibus cherſinæ uocant᷑, in Africæ deſertis, qua parte maxime ſitientibus harenis ſqualent, roſcido, ut creditur, humore uiuentes. Neq; aliud ibi animal prouenit. Quis primus teſtudines ſecare inſtituerit. J Eſtudinũ putamina ſecare in laminas, lectosq;& repoſitoria his ueſtire, Carbilius Pollio inſtituit, prodigi& ſagacis ad luxuriæ inſtrumenta ingenij. Digeſtio aquatilium per ſpecies. Cap. XII 1 A Quatilium tegumenta plura ſunt: Alia corio& pilis tegunt᷑ ut uituli& hippopota X mi. Alia corio tantũ, ut delphini: cortice, ut teſtudines: lilicũ duritia, ut oſtreæ& con chæ:cruſtis, ut locuſtæ: cruſtis& ſpinis, ut echini: ſquamis, ut piſces: aſpera cute, ut ſquati/ na, qualignum& ebora poliuntur: molli, ut murenæ: alia nulla, ut polypi. De uitulo marino. Cap. XIII Vaæ pilo ueſtiuntur, animal pariunt, ut priſtis, balena, uitulus. Nic parit in terra pe/cudum more:ſecundo partus reddit initu. Canũ modo cohæret:& parit nunquam geminis plures: educat mammis fœtũ. Non ante duodecimũ diem deducit in mare: ex eo ſubinde aſſuefaciẽs. Interficiunt᷑ difficulter, niſi capite eliſo. Ipſis in ſomno mugitus, unde
nomen uituli. Accipiunt tamen diſciplinam, uoceq; pariter& uiſu populum ſalutant, in/
20 condito fremitu:nomine uocati reſpondent. Nullum animal grauiore ſomno premitur. Pinnis quibus in mari utuntur, humi quoq; uice pedum ſerpunt. Pelles eorũ etiam detra ctas corpori,ſenſum æquorum retinere tradunt: ſemperq; æſtu maris recedente inhorre ſcere: præterea dextræ pinnæ uim ſoporiferam ineſſe, ſomnoscoy allicere ſubditam capitiDe piſcibus pilo catentibus,& quõ pariant,& quot eorũ genera. Cap. XIIII P Ilo carentium duo omnino animal pariũt, delphinus ac uipera Piſcium ſpecies ſunt
ſeptuaginta quatuor:præter cruſtis intecta, quæ ſunt triginta. De ſingulis alias dicemus.Nunc enim naturæ tractantur inſignium.. De nominibus& naturis multorum piſcium. Cap. XV NPRæcipua magnitudine thynni. Inuenimus talenta quindecim pependiſſe. Eiuſdem 30 P caudę latitudinẽ duo cubita& palmũ. Sunt& in quibuſdã amnibus haud minores, ſilurus in Nilo, eſox in Rheno, attilus in Pado, inertia pingueſcens, ad mille aliquando li bras. catenato captus hamo, nec niſi boũ iugis extractus: Atqui hũc minimus piicis ap/ pellatus clupea, uenã quandã eius in faucibus mira cupidine appetens, morſu exanimat. Silurus graſſat᷑ ubicunq; eſt omne animal appetẽs, equos natãtes ſæpe demergẽs, præci pue in Mœno Germaniæ amne prope Lisboũ. Et in Danubio mario extrahit᷑, porculo marino ſimillimus:& in Boryſthene memorat᷑ præcipua magnitudo, nullis oſsibus ſpinisue interſitis, carne prędulci. In Gange India plataniſtas uocãt, roſtro delphini& cau da, magnitudine aũt Xv. cubitorũ. In eodem eſſe Statius Seboſus haud modico miracu lo affert, uermes branchijs binis UL. cubitorũ, ceruleos, qui nomen à facie traverunt. His 40 tantas eſſe uires/ut elephãtos ad potum uenientes, mordicus cõprehenſa mahu eorũ ab
ſtrabant. Thynni mares ſub uentre nõ habent pinnã. Intrant ẽ magno mari Pontũuer
no tẽpore gregatim, nec alibi fœtificat. Cordylia appellat᷑ partus, qui fœtas redeũtes in mare autumno comitat᷑. Limoſæ uero à luto pelamides incipiũt uocari,& cum annuum exceſſere tẽpus./thynni. Hi mẽbratim cæſi, ceruice& abdomine cõmendant᷑ atq; clidio, recenti duntaxat,& tũ quoq; graui ructu: cætera parte plenis pulpamẽtis ſale aſſeruant᷑. Melandria uocant᷑, cæſis quernis aſſulis ſimilima. Viliſsima ex his quæ caudæ proxima, quia pingui carẽt:probatiſsima quæ faucibus: at in alio piſce circa caadam exercitiſsima. Pelamides in apoſectos particulatimq́; cõſectæ, in genera cybiorũ diſpactiunt᷑. Pilcium genus omne præcipua celeritate adoleſcit, naxime in Ponto. Cauſa, multitudo am
u“ dulces
8

756 ccC. LIMNII NITIIWTTTE’
qulces inferentium aquas. Amiam uocant, cuius incrementũ ſingulis diebus intelligitur. Cum thynnis hæ& pelamides in Pontũ ad dulciora pabula intrant gregatim cum ſuis quæq; ducibus,& primi omniũ ſcombri, quibus eſt in aquis ſulphureus color, extra ꝗcæ teris. Aiſpaniæ cetarias his replent, thynnis non cõmeantibus. Sed in pontũ nulla intrat beſtia piſcibus malefica,præter uitulos& paruos delphinos. Thynni dextra ripa intrãt, exeunt læua. Id accidere exiſtimat᷑, quia dextro oculo plus cernãt, utroq; natura hebete. Eſt in euripo Thracij Boſphori, quo Propontis Euxino iungit᷑, in ipſis Europã Aſiãq; ſfeparantis freti an guſtijs, ſaxũ miri candoris, à uado ad ſumma perlucens, iuxta Chalce/ donẽ in latere Aſiæ. Huius aſpectu repente territi, ſemper aduerſum Byzantij promon
toriũ, ex ea cauſa appellatũ auricornu, præcipiti petũt agmine. Itaq; omnis captura Byzantij eſt, magna Chalcedonis penuria, D. paſſ. medij interfluentis euripi. Operiuntur
aũt aquilonis Hatũ, ut ſecundo Huctu exeant ex Ponto: nec niſi intrantes Pontũ Byzan/ tij capiuntur. Bruma nõ uagantur: ubicunqʒ deprehenſi uſcʒ ad æquinoctiũ ibi hybernant. lidem ſæpe nauigia uelis euntia comitantes mira quadã dulcedine per aliquot ho/
rarum ſpatia& paſſuũ milia a gubernaculis non ſeparantur, ne tridente quidẽ in eos ſæ/ pius iacto territi. Quidã eos qui hoc è thynnis faciant, põpilos uocãt. Multi in Propontide æſtiuant, Pontũ non intrant. Item ſoleæ cum rhombi intrent: nec ſepia eſt, cũ loligo
reperiat᷑. Saxatiliũ, turdus& merula deſunt, ſicut cõchylia, cũ oſtreæ abundent. Omnia
autem hybernant in Aegæo. Intrantiũ Pontũ ſoli non remeant trichiæ. Græcis enim in leriſq; nominibus uti par erit, quã do alijs atq; alijs eoſdem diuerſi appellauere tractus. ꝛ0
Sed hi ſoli Iſtrum amnem ſubeũt, ex eo ſubterraneis eius uenis in Adriaticum mare de/
Huunt:itaq;& illic deſcendẽtes, nec unq́; ſubeuntes è mari, uiſuntur. Thynnorũ captura eſt à Vergiliarũ exortu ad Arcturi occalum:reliquo tẽpore hyberno latent in gurgitibus
imis, niſi tepore aliquo euocati, aut plenilunijs. Pingueſcunt& in tantũ, ut dehiſcãt. Vita longiſsima his biennio. Animal eſt paruũ, ſcorpionis effigie, aranei magnitudine. Hoc ſe& thynno& ei qui gladius uocatur, crebro delphini magnitudinẽ excedenti, ſub pin/ na affigit aculeo: tantoq; infeſtat dolore, ut in naues ſæpenumero exiliãt. Quod& alias faciunt aliorum uim timentes, mugiles maxime, tam præcipuæ uelocitatis, ut tranſuerſa nauigia interim ſuperiactent. De augurijs& diuerſitate piſcium. Cap. XVI
S Vnt& in hac parte naturæ auguria, ſunt& piſcibus præſcita. Siculo bello ambulãte zo
in littore Auguſto, piſcis ẽ mari ad pedes eius exilijt: quo argumẽto uates, ſpondere Neptunum patrem, adoptato tum ſibi Sex. Pompeio(tanta erat naualis rei gloria) ſub pedibus Cæſaris futuros qui maria tempore illo tenerent. Piſciũ fœminæ maiores q́; ma res. In quodã genere omnino nõ ſunt mares, ſicut in erythinis et Chanis. Oẽs enim ouis grauidæ capiunt᷑. Vagantur gregatim ferè cuiuſq; generis ſquamoſi. Capiuntur ante ſo lis ortũ:tum maxime piſciũ fallitur uiſus. Noctibus quidẽ illuſtribus æque q́; die cernũt. Aiunt& ſi iteretur gurges, intereſſe capturæ, itaq; plures ſecũdo tractu trahi q́; primo. Guſtu olei maxime, dein modicis imbribus gaudent alunturq;ß. Quippe& harundines, quãuis in ec prognatæ, nõ tamen ſine imbre adoleſcũt:& aliàs ubicunq; piſces in ea dẽ aquaa lapidẽ habere in capite exiſtimant᷑, ut lupi, chromes, ſcienæ, pagri. Oum aſperæ hyemes fuere, multi cæci capiunt᷑. Itaq; his menſibus iacent ſpeluncis cõditi, ſicut in terreſtriũ ge/ nere retulimus, Maxime hippurus& coracinus, hyeme nõ capti pręterquã ſtatis diebus paucis.& ijſdẽ ſemper: Itẽ murena& orphus, cõger, percæ,& ſaxatiles oës. Terra quidẽ, hoc eſt, uado maris excauato cõdi per hyemes torpedinẽ, pſittã, ſoleãq; tradũt. Quidã rurſus æſtus impatiẽtia, medijs feruoribus ſexagenis diebus latent, ut glaucus: aſelli, aura tæ. Fluuiatiliũ ſiliurus caniculæ exortu ſiderat᷑,& alias fulgure ſopitur, Hoc& in mari acci dere cyprino putant:Et alioquin totum mare ſentit exortum eius ſideris, quod maxime in Boſphoro apparet. Algæ enim& piſces ſuperferuntur, ab imo uerſa omnia. 1 De mugili
sidui, niſi appluat, exanimant᷑. Prægelidã hyemem oẽs ſentiũt, ſed maxime ꝗ 40

AISTORTAE LIBER IX 157 De mugili& alijs piſcibus,& quod non iidem ubiq; placeant. Cap. xvnIÜ F Vgilum natura ridetur, in metu capite abſcõdito, totos ſe occultari credentiũ. liſdẽ tamen tanta ſalacitas,ut in Phœnice& Narbonenſi prouincia coitus tẽpore è uiua/rijs marem linea longinqua per os ad branchias religata emiſſum in mare eademq; linea retractum fœminæ ſequantur ad littus, rurſusq́; fœminã mares partus tempore. Apud antiquos piſciũ nobiliſlimus habitus acipenſer, unus omniũ ſquammis ad os uerſis, con/ ““ tra aquam nando meat:nullo nunc in honore eſt: quod quidẽ miror, cum ſit rarus inuen/ “ tu. Quidam eum elopem uocãt. Poſtea præcipuam autoritatẽ fuiſſe lupo& aſellis, Cor/ ” nelius Nepos& Laberius poeta mimorum tradidere. Luporum laudatiſſimi, qui appel1o lantur lanati à candore mollitiaq; carnis. Aſellorum duo generas callariæ minores& bac/chi, qui non nilſi in alto capiuntur, ideo prælati prioribus At in lupis in amne capti præ/ feruntur. Nunc ſcaro datur principatus, qui ſolus piſcium dicitur ruminare, herbisq́; ueſci nõ alijs piſcibus, mari Carpathio maxime frequens. Promontoriũ Troadis Lecton ſpon te nunquã tranſit. Inde aduectos Tiberio Claudio principe Optatus è libertis eius præ/ fectus claſſis, inter Oſtienſem& Campaniæ orã ſparſos diſſeminauit. Quinquẽnio fere cura eſt adhibita, ut capti redderentur mari. Poſtea frequentes inueniuntur Italiæ in littore, non ante ibi capti. Admouitq́; ſibi gula ſapores piſcibus ſatis,& nouum incolam mari dedit, ne quis peregrinas aues Romæ parere miretur. Proxima eſt his menſa generis dun taxat muſtelarum, quas mirũ dictu inter alpes quoq; lacus Rhetiæ Brigantinus æmulas z0 marinis generat. Ex reliqua nobilitate& gratia maxima eſt& copia mullis, ſicut magnitu do modica, binasq́; libras ponderis raro admodum exuperant, nec in uiuarijs piſcinisq; creſcunt. Septẽtrionalis tantum hos& proxima occidẽtis parte nõ gignit oceanus: cætero eorum genera plura. Nã& alga ueſcuntur,& oſtreis,& limo,& aliorũ piſcium carne, barba gemina inſigniuntur inferiori labro. Lutarium ex ijs uiliſſimi generis appellant. Hunc ſemper comitatur ſargus nomine alius piſcis,& cœnum fodiente co. excitatũ deuorat pabulum. Nec littoralibus gratia. Laudatiſſimi conchylium ſapiunt. Nomen his Feneſtella Aàcolore mulleorũ calciamentorum datum putat. Pariũt ter anno. His certe toties fœtura apparet. Mullum expirantẽ uerſicolori quadam& numeroſa uarietate ſpectari, proceres gulæ narrant, rubentium ſquamarum multiplici mutatione palleſcentẽ, utiq; ſi uitro ſpe/39 ctetur incluſus. M. Apicius ad omne luxus ingeniũ mirus, in ſociorũ garo(nam ea quocqq; res cogunomen inuenit) necari eos præcellens putauit, atq; è iecore eorũ alecem excogitare prouocauit. Id enim eſt facilius dixiſſe, quam quis uicerit. Aſinius Celer ècõſularibus, hoc piſce prodigus, Claudio principe unũ mercatus octo millibus nummùm: quæ reputatio aufert tranſuerſum animũ ad contemplationẽ eorum, qui in cõqueſtione luxus cocos emi ſingulos pluris quàm equos quiritabant. At nunc coci triumphorum pretijs parantur,& coquorũ piſces. Nullusq; prope iam mortalis æſtimatur pluris, quàm qui peritiſſime cen/ ſum domini mergit. De mullo& coracino, ſalpa,& ſalmone. Cap. XVvI X A Vlum IXxx. librarum in mari rubro captum Licinius Mutianus prodidit, quanti VI mercatura eum luxuria, ſuburbanis littoribus inuentũeEſt& hæc natura, ut alij ali40 bi piſces principatum obtineãt:coracinus in Aegypto:zeus idem faber appellatus, Gadi/ bus:circa Ebuſum ſalpa, obſeœnus alibi,& qui nuſquã percoqui poſſit, niſi ferula uerbera tus: in Aquitania ſalmmo fluuiatilis marinis omnibus præfertur. Piſcium alij brãchias mul tiplices habent, alij ſimplices, alij duplices. his aquam emittunt acceptam ore. Senectutis indicium ſquamarum duricia, quę nõ ſunt omnibus ſimiles. Duo lacus Italiæ in radicibus alpiũ. Larius& Verbanus appellantur, in quibus piſces omnibus annis Vergiliarum or/tu exiſtunt ſquamis conſpicui crebris atq; præacutis, clauorum caligarium effigie: nec am plius qᷓ; circa eum menſem uiſuntur. De exocceto,.,.,(Cap. xXIX Iratur& Arcadia ſuũ exoccœtũ, appellatũ ab eo quod in ſiccum ſomni cauſa exeat. Circa Clitorium uocalis hic traditur,& ſine branchijs: idẽ aliquibus adonis 8. 0 xeunt

158 MEETTEEITIELIs
Exeunt in terram& qui matini mures uocantur,& polypi,& murenæ. Quin& in Indiæ fluminibus certũ genus piſcium, ac deinde reſilit. nam in ſtagna& amnes tranſeundi ple/ riſq; euidẽs ratio eſt, ut tutò fœtus ædant, quia nõ ſunt ibi quæ deuorẽt partus, fluctusq; minus ſguiãt. Has intelligi ab his cauſas ſeruariq; temporũ uices magis miretur:ſi quis re/ putet quoto cuiq; hominũ noſci uberrimam eſſe capturam ſole tranſeunte piſciũ ſignum.
Digeſtio piſcium in figuras corporum. DL“
Artinorum alij ſunt plani, ut rhombi, ſoleæ ac paſſeres, qui àrhombis ſitu tantum corporum differũt. Dexter reſupinatus eſt illis, paſſeri læuus. Alij longi, ut murena, conger.Ideo pinnatũ quoqʒ fiunt diſcrimina, quæ pedum uice ſunt datæ piſcibus. Nullis
ſupra quaternas. Quibuſdã binæ, quibuſdam trinæ, aliquibus nullæ. In Fucino tantũ la/ o cu piſcis eſt, qui octonis pinnis natat. Binæ omnino longis& lubricis, ut anguillis& con/
gris. Nullæ, ut murenis, quibus nec branchiæ. Hæc omnia flexuòſo corporum impulſu ita mari utuntur, ut ſerpentes terra: in ſicco quoq; repunt, ideo etiam uiuaciora talia. Et ẽ planis aliqua non habent pinnas. ut paſtinacæ: ipſa enim latitudine natant: Et quę mollia appellantur, ut polypi, quoniam pedes illis pinnarum uicem præſtant. 8— De anguillis. Cap. XXIT AFNguillæ octonis uiuunt annis. Durant& ſine aqua ſenis diebus aquilone ſpirante,
auſtro paucioribus. At hyemem eædem in exigua aqua non tolerant: nec in turbi/ da:ideo circa Vergilias maxime capiuntur, fluminibus tum præcipue turbidis. Paſcuntur
8 8. S. 2 g 8. noctibus. Exanimes piſcium ſolæ non fluitant..
J Acu eſt Italiæ Benacus, in Veronenſi agro Mincium amnem tranſmittens, ad cuius
L emerſus annuo tempore octobri ferè menſe, autumnali ſidere, ut palàm eſt, hyema
to lacu, fHluctibus glomeratæ uoluuntur in tantũ mirabili multitudine, ut inj excipulis eius fluminis, ob hoc ipſum fabricatis, ſingulorum milium globi reperiantur.
De murena. Cap. XXII
M Vrena quoeunqʒ tempore parit, cum cæteri piſces ſtato pariant. Oua eius citiſſime
creſcunt:in ſicco littore lapſas uulgus coitu ſerpentiũ impleri putat. Ariſtoteles my/
rum uocat marem qui generat. Diſcrimen eſſe, quod murena uaria& infirma ſit, myrus
unicolor& robuſtus, dentesq; extra os habeat. In Gallia ſeptẽtrionali murenis omnibus 30
dextra in maxilla ſeptenæ maculæ, ad formam ſeptentrionis, aureo colore fulgent, dunta xat uiuentibus, pariterq́; cum anima extinguuntur. Inuenit in hoc animali documenta ſæ uitiæ Vedius Pollio eques Ro. ex amicis diui Auguſti, uiuarijs earum immergens dam nata mancipia, non tanquam ad hoc feris terrarum non ſufficientibus, ſed quia in alio ge/ nere totum pariter hominem diſtrahi ſpectare non poterat. Fetunt aceti guſtu præcipue tradit Verrius prætextatos,& ob id mulctam his dicit non inſtitutam. De planis piſcibus. 8(Cap. x neea piſcium altetũ eſt genus, quod pro ſpina cartilaginem habet, ut raiæ, paſti
eas in rabiem agi. Tenuiſſimum his tergus:contrà anguillis craſſias, eoq́; uerberari ſolitos
nacæ, ſquatinæ, torpedo:& quos bouis, lamiæ, aquilæ, ranæ nominibus Græcia ap/ 40 pellat. Quo in numero ſunt ſquali quoq;: quamuis non plani. Hæc græce in uniuerſum
ſelache appellauit Ariſtoteles primus, hoc nomine eis impoſito: nos diſtinguere nõ poſſumus.niſi cartilaginea appellare libeat. Omnia autẽ carniuora ſunt talia,& ſupina ueſcun tur, ut in delphinis diximus. Et cum cæteri piſces oua pariant, hoc genus ſolum ut ea quæ cete appellant, animal parit, excepta quam ranam uocant.“ 2 De echeneide. bG“ Caß. xr
FE St paruus admodũ piſcis aſſuetus petris, echeneis appellatus: hoe carinis adhærente naues tardius ire creduntur, inde nomine impoſito, quã ob cauſam amatorijs quoq; ueneficijs infamis eſt,& iudiciorum ac litium mora, quæ crimina una laude pen 1 grauida
De captura earum in lacu Benaco. Gap. XXII
NNNNN
—————
—,——
w

HISTORIAE LIBER IX 159 grauidarum utero ſiſtens, partusq; continens ad puerperium: In cibos tamen non admit titur. Pedes eum habere arbitratur Ariſtoteles, ita poſita pinnarum ſimilitudine. Mutia/
nus muricem eſſe latiorẽ purpura, neq; aſpero, neq; rotundo ore, neq; in angulos prode unte roſtro. ſed ſimplice, cõcha utroq; latere ſeſe coſligente: quibus inhærentibus, pienam uentis ſtetiſſe nauem, portantem nuncios à Periandro, ut caſtrarentur nobiles pueri, con/ chasq; quæ id præſtiterint, apud Gnidiorum Venerem coli. Trebius Niger pedalem eſſe,& craſſitudine quinq; digitorum: naues morari. præterea hanc eſſe uimn eius aſſeruati in ſale, ut aurum quod deciderit in altiſſimos puteos, admotus extrahat. De uarietate naturæ piſcium. CO.. 10 Maae colorẽ candida hyeme menæ,& fiunt æſtate nigriores. Mutat& phycis, re/ 1 liquo tempore candida, uere uaria. Fadem piſcium ſola nidificat ex alga, atq; in ni/ do parit. Volat hitundo, ſanè perquam ſimilis uolucri hirundini: item miluus. De lucerna piſce,& dracone marino. Cap. xXXVII CVbit in ſumma maria, piſcis ex argumento appellatus lucerna, linguaq́; ignea per os exerta, tranquillis noctibus relucet. Attollit& mari ſeſquipedanea ferè cornua, quæ ab his nomen traxit. Rurſus draco marinus captus, atq; immiſſus in harenam, cauernã ſibi roſtro mira celeritate excauat. b De piſcibus ſanguine carentibus. Cap. XXVIIf ˖Iſciũ quidã ſanguine carent, de quibus dicemus. Sunt aũt tria genera: In primis quæ 20 18 mollia appellãtur, deinde cõtecta cruſtis tenuibus, poſtremo teſtis cõcluſa duris. Mol lia ſunt. loligo. ſepia, polypus,& cætera eius generis. His caput inter pedes& uentrẽ, pedi culi octoni omnibus. Sepiæ& loligini pedes duo ex his lõgiſſimi& aſperi, quibus ad ora admouent cibos,& in fluctibus ſe uelut ancoris ſtabiliunt: cæteri cirri quibus uenantur. De loligine,& ſepijs,& polypis,& nautilis. CCbeeäe Oligo etiam uolitat, extra aquam ſe efferens, quod& pectunculi faciunt, ſagittæ mo do. Sepiarum generis mares uarij& nigriores. cõſtantiæJ; maioris. Percuſiæ triden/ te fœminæ auxiliantur, at fcæmina icto mare fugit. Ambo aũt ubi ſenſere ſe apprehendi. effuſo atramento, quod pro ſanguine his eſt, infuſcata aqua abſconduntur. Polyporum multa genera: Terreni maiores q́; pelagij, omnes brachijs ut pedibus ac manibus utun/ 30 tur: cauda uero quæ eſt biſulca& acuta, in coitu. Eſt polypis fiſtula in dorſo, qua tranſmit tunt mare:eamq́; modo in dexteram pattem, modo in ſiniſtram trãsfetunt. Natant obli qui in caput, quod prædurum eſt ſufflatione uiuentibus. Cætero per brachia uelut ace/ tabulis diſperlis, eo hauſto quodãmodo, cui adhæreſcunt, tenent ſupini, ut auelli nõ que/ ant. Vada nõ apprehendunt:& grandibus minot tenacitas. Soli mollium in ſiccũ exeunt duntaxat aſperum leuitatẽ odere. Veſcuntur conchyliorum carne, quorum conchas com plexu criniũ frangunt:itaq; præiacentibus teſtis cubile eorum deprehenditur. Et cũ alio/ qui brutum habeatur animal, ut quod ad manũ hominis adnatat, in re quodammodo fa miliari callet. Omnia in domum cõportat, dein putamina eroſa carne egerit, adnatãtesq́; piſciculos ad ea uenatur. Colorem mutat ad ſimilitudinẽ loci& maxime in metu. Ipſum Ao brachia ſua rodere falſa opinio eſt. Id enim à congris euenit ei: ſed renaſci ſicut colotis& lacertis caudã, haud falſum. Inter præcipua aũt miracula eſt qui uocatur nautilos, ab alijs Pompilos. Supinus in ſumma æquorum peruenit, ita ſe paulatim ſubrigens, ut emiſſa omni per fiſtulam aqua, uelut exoneratus ſentina, facile nauiget. Poſtea prima duo brachia retorquens, membranam inter illa miræ tenuitatis extendit. Qua uelificante in aura, cæteris ſubremigans brachijs,media cauda ut gubernaculo ſe regit. Ita uadit alto, Liburnica rum ludens imagine:& ſi quid pauoris intetueniat, hauſta ſe mergens aqua. 8 De ozena, nauplio,& locuſtis. Cap. XXX. D Olyporũ generis eſt ozena, dicta à graui capitis odore, ob hoc maxime mutenis eã P conſectantibus. Polypi binis menſibus cõduntur. VItra bimatũ non uiuunt. Pereunt 2 0 2 autem
9

160 c. FLINII NATVRALISautem tabe ſemper. ſœming celerius.& ferẽ à partu. Non ſunt prætereunda& L. Lueuſloproconſale Bæticæ comperta de polypis, quæ Trebius Niger è comitibus eius prodidit. Auidiſſimos eſſe concharũ.illas ad tactum comprimi, præcidentes brachia eorũ, altroc; eſcam ex prædante capere. Carent conchæ uiſu, omniq; ſenſu alio q́; cibi& periculi. Inſi/ diantut ergo polypi apertis: impoſitoc; lapillo extra corpus, ne palpitatu eijciatur, ita ſe/ curi graſſantur, extrahuntq; carnes: llæ ſe cõtrahunt, ſed fruſtra diſcuneatæ, Tanta ſoler/ tia animalium hebetiſſimis quoq; eſt. Præterea negat ullum eſſe atrocius animal ad con/
ficiẽdum hominem in aqua. Luctatur enim complexu,& ſorbet acetabulis, ac numeroſo
ſuctu detrahit, cum in naufragos urinantẽsue impetũ capit. Sed ſi inuertatur, elangueſcit
uis. Exporrigunt enim ſe reſupinati, mire omnibus marinis expetentibus odorem quoc; 1s
eorum: qua de cauſa& naſſis illinuntur. Cætera quæ idem retulit, monſtro propiora poſſunt uideri. Carteiæ in cetarijs aſſuetus exire è mati in lacus eorum apertos, atq; ibi ſalſa/
mentapopulari, conuertit in ſe cuſtodum indignationem aſſiquitate furti immodici. Se/
pes erant obicctæ, ſed has tranſcẽdebat per arborem: nec deprehendi potuit niſi canum
ſagacitate. Airedeuntem circumuaſere noctu, cõcitiq́; cuſtodes expauere nouitatem. Primum omnium magnitudo inaudita erat, deinde color muria obliti odore diri. Quis ibi polypum expectaſſet, aut ita cognoſceret? cum monſtro dimicare ſibiuidebantur. Nanque& afflata terribili canes agebat, nunc extremis crinibus flagellatos, nunc robuſtiori/
bus brachijs clauarum modo incuſſos, ægreq́; multis tridentibus confici potuit. Oſtend re Lucullo caput eius dolij magnitudine, amphorarum quindecim capax, atq;(ut ipſius 20
Trebij uerbis utar) barbas quas uix utroq; brachio complecti eſſet, clauarum modo to/ roſas:longas pedũ xxx. acetabulis ſiue caliculis urnalibus peluium modo, dentes magnitudini reſpondentes. Reliquiæ aſſeruatæ miraculo, pependere pondo dec. Sepias quoq;
& loligines eiuſdem magnitudinis expulſas in littus illud, idem autor eſt. In noſtro mari loligines quinùm cubitorum capiuntur, ſepiæ binum. Neq; his bimatu longior uita. Nauigeram ſimilitudinem& aliam in Propontide uiſam ſibi prodidit Mutianus: concham
eſſe acatij modo carinatam, inflexa puppe, prora roſtrata: in hac condi nauplium, animal ſepiæ ſimile, ludendi ſocietate ſola: duobus hoc fieri generibus. Trãquillo enim uectorem
demiſſis palmulis ferire ut remis. Si uero flatus inuitent, eaſdem iu uſu gubernaculi porri-/
gi, pandicq; concharum ſinus auræ. Huius uoluptatem eſſe ut ferat, illius ut regat: ſimulq; 30 eam deſcendere in duo ſenſu carentia:niſi forte triſti(id enim cõſtat) omine nauigantium
humana calamitas in cauſa eſt. Locuſtæ cruſta fragili muniuntur in eo genere, quod caret
ſanguine. Latent menſibus quinis: Similiter cancri, qui eodem tempore occultantur,& am bo ueris principio ſenectutem anguium more exuunt renouatione tergorum. Cæterain
undis natant:locuſtæ reptantium modo fluitãt:ſi nullus ingruat metus, recto meatu cor/
nibus, quæ ſunt propria rotunditate præpilata, ad latera porrectis: iſdem erectis in pauo re oblique in latera procedunt. Cornibus inter ſe dimicant. Vnum hoc animalium, niſiui
uum feruenti aqua incoquatur, Hluida carne non habet callum.
De cancris, echinis,& echinometris.. Cap. XXNI I F luunt petroſis locis, cancri mollibus. Hyeme aprica littora ſectãtur: æſtate in opaca 40
gurgitum recedunt. Omnia eius generis hyeme lęduntur, autumno& uere pingue
ſcunt,& pſenilanio magis, quia nocte ſidus tepido fulgore mitificat. Cancrorum genera⸗: carabi, aſtaci, maiaæ, paguri, heracleotici, leones,& alia ignobiliora. Carabi cauda à cæteris cancris diſtant. In Phœnice hippœ uocantur, tantæ uelocitatis ut cõſequi non ſit. Cancris uita longa. Pedes octoni, omnes in obliquũ flexi. Eœminæ primus pes duplex, mari ſim⸗, plex. Pręterea bina brachia denticulatis forcipibus. Superior pars in primoribus his mow uetur:inferiore immobili. Dextrum brachiũ omnibus maius. Vniuerſi ubi aliquando con
gregantur, os ponti euincere nõ ualent: quamobrẽ regreſſi circumeunt apparerq; tritum iter. Pinnoteres autem uocatur minimus ex omni genere, ideo opportunus iniuriæ. Huie
ſoler
ö“ 8 9

IIISTOSOAIIIIIBEINT* 161
ſolertia eſt inanium oſtrearum teſtis ſecondere:& cum accreuerit, migrare in capaciores.
cancri in pauore etiam retrorſum pati uelocitate redeunt. Dimicant intet ſe ut arietes ad/
uerſis cornibus incurſantes, Contra ſerpentium ictus medentur. Sole cancri ſignum tran
ſeunte,& ipſorũ, cum exanimati ſint, corpus transfigurari in ſcorpiones narratur in ſicco.
1 ex eodem genere ſunt echini, quibus ſpinæ pro pedibus. Ingredi eſt his in orbem uolui:
itaqʒ detritis ſæpe aculeis inueniuntur. Ex his echinometræ appellantur, quorum longiſ
ſimæ ſpinæ, calices minimi. Nec omnibus idem uitreus color. Circa Toronen candidi naſcuntur. ſpina parua. Oua omniũ amara, quina numero. Ora in medio corpore in terram
uerſa. Tradunt ſæuitiam matis præſagire eos, correptisq; operiri lapillis, mobilitatẽ pon/
ao dere ſtabilientes: nolunt uolutatione ſpinas atterere. Quod ubi uidere nautici ſtatim pluri
bus ancoris nauigia infrenant. De cochleis. Gap⸗. xxn
Neodem genere cochleæ, aquatiles terreſtresq́;, exerentes ſe domicilio, binaq́; ceu cor/
1 nua protendentes contrahentesq;: oculis carent: itaq; corniculis prætentant iter. De pectinibus, murice,& concharum generibus. Cap. XXXIII Ectines in mari ex eodem genere habentur, reconditi& ipſi in magnis frigoribus, ac
P magnis æſtibus: unguesqʒ uelut igne lucentes in tenebris, etiam in ore mandentium.
Firmioris iam teſtæ murices,& concharum genera: in quibus magna ludentis naturæ ua rietas, tot oculorũ differentiæ, tot figuræ, planis, concauis, lon gis, lunatis, in orbem circum actis,dimidio orbe cæſis, in dorſum elatis, leuibus, rugatis, denticulatis, ſtriatis, uertice mu
20 ricatim intorto,margine in mucronem emiſſo, foris effuſo, intus replicato: iam diſtinctione uirgulata, crinita, criſpa, canaliculatim, pectinatim, imbricatim undata, cãcellatim reticu lata,in obliquum, in rectum expanſa, denſata, porrecta, ſinuata breui nodo ligatis, toto la tere connexis, ad plauſum apertis, ad buccinam recuruis. Nauigant ex his ueneriæ, præbentesq; concauam ſui partem& auræ opponentes, per ſumma quorum uelificant. Sa/
1 liunt pectines,& extra uolitant, ſeq́;& ipſi carinant.
V De diaitijs marinis. Cap. XXxIIT
CᷓEd quid hæc tã parua cõmemoro, cũ populatio morũ atq; luxuria nõ aliunde maior
S quàm e concharũ genere proueniat? Iam quidẽ ex tota rerũ natura damnoſiſſimum
mare eſt, tot modis, tot mẽſis, tot piſciũ ſaporibus, quibus pretia capientiũ periculo fiunt.
30 Quomodo& ubi inueniantur margaritæ. Gap.:
Ed quota hæc portio eſt reputantibus purpuras, conchylia, margaritas? Parum ſci85 S licet fuerat in gulas cõdi maria, niſi manibus, auribus capite, totoq́; corpore à fœminis
1 iuxta uirisq; geſtarentur. Quid mari cum ueſtibus: Quid undis fluctibusq́; cum uellere? Non recte recipit hæc nos rerum natura niſi nudos. Eſto, ſi tanta uentri cum eo ſocietas,
quid tergori: Parum eſt, niſi qui ueſcimur periculis, etiam ueſtiamur. Adeo per totum cor
pus, anima hominis quæſita maxime placẽt. Principium ergo culmenq́; omnium rerum
“ pretij,margaritæ tenent. Indicus maxime has mittit oceanus. Inter illas helluas tales tan/
tasq;, quas diximus, per tot maria uenientes, tam longo terrarum tractu, è tantis ſolis aari⸗ 1 doribus, atc Indis quoq; in inſulas petuntur,& admodum paucas. Fertiliſſima eſt Ta/
40 probane& Toidis, ut diximus in circuitu mundi: itẽ Perimula promontoriũ Indiæ. Præ/cipue autem laudantur circa Arabiam in Perſico ſinu maris rubri. Origo atq; genitura conchæ, eſt haud multum oſtrearum conchis differens. Has ubi genitalis anni ſtimula/uerit hora, pandentes ſeſe quadam oſcitatione impleri roſcido conceptu tradunt, graui/ das poſtea eniti: partumq; concharum eſſe margaritas pro qualitate roris accepti: ſi pu/ rus influxerit, candorem conſpici: ſi uero turbidus,& fœtum ſordeſcere: eundem pallere, ccelo minante conceptum: ex eo quippe conſtare, cœliq; eis maiorem ſocietatem eſſe 1 quàm maris, inde nubilum trahicolorem, aut pro daritate matutina ſerenum. Si tem/ 8
peſtiue ſatientur, grandeſcere& partus. Si fulguret, comprimi conchas, ac pro ieiunij V
modo minui. Siuero& tonuerit, pauidas ac repente compreſſas, quæ uocant phyſemata V
1 0 3 efficere
—

162 C. PLINII NATVRALIS efficere, ſpeciem modo inani inflatam ſine corpore: hos eſſe concharũ abortus. Sani quidem pattus multiplici conſtant cute, non improprie callum ut exiſtimari corporis poſsit:
itaq;& purgantur à peritis. Miror ipſo tantum eas cœlo gaudere, ſole rubeſcere, candoremq́; perdere ut corpus humanum. Quare præcipuum cuſtodiunt pelagiæ, altius merſę
qu am ut penettẽt radij.Flaueſcunt tamen& illæ ſenecta, rugisq́; torpeſcũt: nec niſi uuen
ta conſtat ille qui quæritur uigor. C raſſe ſcunt etiam in ſenecta, conchisq́; adhæreſcunt, nec ijs auelli queunt niſi lima: quibus una tantum eſt facies,& ab ea rotunditas, auerſis planicies, ob id tympania nominãtur. Cohærentes uidemus in conchis hac dote unguen ta circũferentibus. Cætero in aqua mollis unio, exemptus protinus dureſcit. Concha ipſa
cum manũ uidet comprimit ſeſe, operitq; opes ſuas, gnara propter illas ſe peti: manumq;«
ſi præueniat, acie ſua abſcindit, nullaiuſtiore pœna,& alijs munita ſupplicijs. quippe in/ ter ſcopulos maior pars inuenitur: ſed in alto quoq; comitãtur marinis canibus: nec tamẽ aures fœminarum arcentur. Quidam tradunt, ſicut apibus, ita concharum examinibus ſingulas magnitudine& uetuſtate præcipuas eſſe ueluti duces, miræ ad cauendum ſoler/ tig: has urinantium cura peti, illis captis, facile cæteras 89 retibus includi. Multo deinde obrutas ſale in uaſis fictilibus, eroſa carne omni, nucleos quoſdã corporũ, hoc eſt, uniones decidere in ima. Vſu atteri non dubium eſt, coloremq́; indiligentia mutari. Dos omnis in candore, magnitudine, orbe, leuore, pondere, haud promptis rebus, in tantum ut nulli duo reperiantur indiſcreti: unde nomen unionum Romanæ ſcilicet impoſuere de
licig. Nam id apud Græcos nõ eſt, ne apud Barbaros quidẽ inuentores eius aliud q́; mar 2²0
garitæ. Et in candore ipſo magna differentia. Clarior in rubro mati repertus. Indicus ſpe cularium lapidum ſquamas aſſimulat, aliäs magnitudine præcellens. Summa laus coloris eſt exaluminatos uocari. Et procerioribus ſua gratia eſt. elenchos appellãt faſtigiata lon/ gitadine, alabaſtrorum figura in pleniorem orbem deſinentes. Hos digitis ſuſpendere,
& binos ac ternos auribus. fœminarum gloria eſt Subeunt luxuriæ eius nomina& tædia
exquiſita perditione portatu: ſiquidem cum id fecere, crotalia appellant, ceu ſono quoq; gaudeant,& colliſu ipſo margaritarum. Affectantq́; iam& pauperes, lictorem fœminæ in publico unionem eſſe dictitantes. Quin& pedibus, nec crepidarum tantum obſtragu lis.ſed totis ſocculis addunt. Neq;ʒ enim geſtare iam margaritas, niſi calcẽt, ac per uniones
etiam ambulent, ſatis eſt. In noſtro mari reperiri ſolebant, crebrius circa Boſphorũ Thra 8
cium, ruffi ac parui in conchis, quas myas appellant: At in Acarnania, quæ uocatur pinna gignit. Quo apparet non uno conchæ genere naſci. Namq;& Iuba tradit Arabicis con/ cham eſſe ſimilem pectini inſecto, hirſutam echinorum modo, ipſum unionem in cat/ ne, grandini ſimilem. Conchæ non tales ad nos afferuntur. Nec in Acarnania autem laudati reperiuntur, enormes ferè, colorisq; marmorei. Meliores circa Actium, ſed& hi parui:& in Mauritaniæ maritimis. Alexander Polyhiſtor& Sudines ſeneſcere eos pu tant, coloremq́; expirare. Eorum corpus ſolidum eſſe manifeſtum eſt, quod nullo lapſu frangũtur. Non aũt ſemper in media carne reperiũtur, ſed alijs atq; alijs locis. Vidimusq́; iam extremis etiam marginibus uelut è concha exeuntes:& in quibuſdam quaternos qui
nosq;. Pondus ad hoc æui ſemunciæ pauci ſingulis ſcrupulis exceſſere. In Britannia par/ 40
uos atq; decolores naſci certum eſt: quoniam diuus lulius thoracem, quem Veneri genitrici in templo eius dicauit, ex Britannicis margaritis factũ uoluerit intelligi. Lolliam Paulinam, quæ fuit Caij principis matrona, ne ſerio quidem ac ſolenni ceremoniarum aliquo apparatu, ſed mediocrium etiam ſponſalium cœna, uidi ſmaragdis margaritisq; oper tam, alterno textu fulgentibus, toto capite, crinibus, ſpiris, auribus, collo, manibus digi/ tisc;, quæ ſumma quadtingenties n.—s colligebat: ipſam confeſtim paratã nuncupatio/ nem tabulis probare. Nec dona prodigi principis fuerant, ſed auitę opes, prouinciarum ſcilicet ſpolijs partæ. Hic eſt rapinarũ exitus: hoc fuit quare M. Lollius infamatus regum muneribus in toto oriente, interdicta amicitia à Caio Cæſare Auguſti filio weea.
.““ 8 eret
ev.

40
——
10
20
30
40
HISTORNITAE LILIIBIER INX 163 beret, ut neptis eius cccc. H*s operta ſpectaretur ad lucernas. Computet nunc aliquis ex altera parte, quantum Curius aut Fabricius in triumphis tulerint: imaginetur illorum fercula,& ex altera parte Lolliam, unam imperij mulierculam accubantem: nõ illos curru detractos, quàm in hoc uiciſſe malit Nec hæc ſumma luxuriæ exempla ſunt: Duo fuere maximi uniones per omne æuum, utrunque poſſedit Cleopatra, Aegypti reginarum no uiſsima, per manus orientis regum ſibi traditos. Hæc cum exquiſitis quotidie Antonius ſaginaretur epulis. ſuperbo ſimul ac procaci faſtu, ut regina meretrix lautitiã eius omnem apparatumq́; obtrectans, quærẽte eo quid aſtrui magnificentiæ poſsit, reſpondit, una ſe cœna centies H2s abſumpturam. Cupiebat diſcere Antonius, ſed fieri poſſe non arbi/ trabatur. Ergo ſponſionibus factis, poſtero die quo iudicium agebatur, magnificam alis cœnam, ne dies peritet, ſed quotidianam Antonio appoſuit, irridenti, computationemq; expoſtulanti. At illa corollarium id eſſe, conſumpturamq́; ſe ea in cœna taxationem con/ firmans, ſolamq́; ſe centies ü-s cœnaturam, inferri menſam ſecundam iuſsit. Ex præ/ cepto miniſtri unum tantum uas ante eam poſuere aceti, cuius aſperitas uisq; in tabem margaritas reſoluit. Gerebat auribus cum maxime ſingulare illud,& uere unicum natu/ræ opus. Itaque expectante Antonio quid nam eſſet actura, detractum alterum mer, ſit, ac liquefactum abſorbuit. Iniecit alteri manum L. Plancus iudex ſponlionis eius, eum quoque paranti ſimili modo abſumere, uictum que Antonium pronunciauit homine irato. Comitetur fama unionis eius parem capta illa tantæ quæſtionis uictrice regina diſſectum, ut eſſet in utriſque Veneris auribus Romæ in pantheo dimidia eorum cœna. Non ferent tamen hanc palmam, ſpoliabunturq́; etiã luxuriæ gloria. Prior id fecerat Ro mæ in unionibus magnę taxationis Clodius tragcdi Aeſopi filius, relictus ab eo in am/ plis opibus hæres, ne in triumuiratu ſuo nimis ſuperbiat Antonius, penè hiſtrioni com/ paratus,& quidem nulla ſponſione ad hoc producto, quo id magis regium erat; ſed ut experiretur in gloria palati, quid ſaperent margaritæ: atque ut mire placuere, ne ſolus hoc ſciret, ſingulos uniones conuiuis abſorbendos dedit. Romæ in promiſcuum ac frequen tem uſum ueniſſe, Alexandria in ditionem redacta: primum autem cœpiſſe circa Syllana tempora minutas& uiles Feneſtella tradit manifeſto erroreʒcum Aelius Stilo Iugurthino bello unionum nomen impoſitum maxime grandibus margaritis prodat. Et hoc tamen æternę propè poſſeſsionis eſt, Sequitur hęredem, in mancipatum uenit ut prædium aliquod. Conchylia& purpuras omnis ora atterit, quibus eadem mater luxuria pa ria pene etiam margaritis pretia fecit. 8. De natura purpurę& muricis. Cap. XXXVI P Vrputæ uiuunt annis plurimum ſeptenis. Latent ſicut murices circa canis ottum tri/ I cenis diebus. Congregãtur uerno tempore, mutuoq; attritu lentorẽ cuiuſdam cera ſaliuant. Simili modo& murices. Sed purpuræ florem illum tingendis expetitũ ueſtibus, in medijs habẽt faucibus. Liquoris hic minimi eſt in candida uena, unde pretioſus ille bibitur nigrantis roſæ colore ſublucens. Reliquum corpus ſterile. Viuas capere cõtendunt,
quia cum uita ſuccum eum euomunt. Et maioribus quidem purpuris detracta conchà auferunt:minores trapetis frangũt, ita demũ rorem eum excipiẽtes Iyrij. Præcipuus hic Aſiæ, in Meninge Africæ,& Getulo littore oceani, in Laconica Europæ. Huic faſces ſecu tesq́; Romanæ uiam faciunt, idemq́; pro maieſtate pueritiæ eſt. Diſtinguit ab equite cutiam, diſs aduocatur placandis, omnemq́; ueſtem illuminat, in triumphali miſcetur auro: quapropter excuſata& purpuræ ſit inſania. Sed unde conchylijs pretia, quis uirus graue in fuco⸗color auſterus in glauco,& iraſcenti ſimilis maric Lingua purpuræ longitudine di gitali, qua paſcitur perforando reliqua conchylia: tanta duritia aculeo eſt. Aqua dulci ne/ cantur,& ſicubi flumen immergitur: alioqui captæ, diebus quinquagenis uiuunt ſaliua ſua. Concliæ omnes celerrime creſcunt, præcipue purpuræ: anno magnitudinem implẽt. Quodſ hactenus tranſcurrat expoſitio, fraudatã profecto ſe luxuria credat, nosq́ indili 0 4 Sentla.

164 c. PLINII NATVRALIS
gentiæ damnet. Quamobrem perſequemur etiã officinas: ut tanquam in uita frugum no ſcitur ratio, ſic omnes qui iſtis gaudent, præmia uite ſuæ calleant. Concharũ ad purpuras & conchylia eadem quidẽ eſt materia, ſed diſtat temperamento. Duo ſunt genera: Bucci num minor concha, ad ſimilitudinẽ eius buccini, quo ſonus editur: unde et cauſa nomini, rotunditate orisin margine inciſa. Alterum purpura uocatur, cuniculatim procurrente ro ſtro,& cuniculi latere introrſus tubulato, quà proferatur lingua. Præterea clauatũ eſt ad turbinem uſqʒ aculeis in orbem ſeptenis fere, qui non ſunt buccino, ſed utriſq; orbes toti/ dem quot habeant annos. Buccinum non niſi petris adhæret, circac; ſcopulos legitur.
Quot ſint genera. Cap. XXXVI
P Vrpuræ, nomine alio pelagia uocantur, Farũ genera plura, pabulo& ſolo diſcreta. 1¹0
lutenſe putri limo,& algẽſe enutritũ alga uiliſsimũ: utriſq; melius Tenienſe in Tenei maris ora collectum, hoc quoq; tamen etiamnum leuius atq; dilutius: calculoſæ appellan tur à calculo maris, mire apto cõchylijs:& longe optimum purpuris Dialutenſe, id eſt ua rio ſoli genere paſtum. Capiuntur autem purpuræ paruulis rarisq; textu ueluti naſsis in alto iactis. Ineſt ijs eſca, cluſiles mordacesq; conchæ, ceu mitulos uidemus. has ſemineces, ſed redditas mari auido hiatu reuiuiſcentes, appetunt purpuræ porrectisq́; linguis infe/ ſtant.:at ille aculeo extimulatæ claudũt ſeſe, comprimunto; mordentia: ita pendentes aui ditate ſua purpuræ tolluntur Quo capiantur tempore. Cap. XXXVIII 8 Api eas poſt canis ortum, aut ante uernum tempus utiliſsimum: quoniam cum fœti
ficauere, luxos habent ſuccos. Sed id tingẽtium officinæ ignorant, cum ſumma uer 20
tatur in eo. Eximitur poſtea uena quam diximus, cui addi ſalem neceſſarium, ſextarios fer
me in libras centenas. macerari triduo, iuſtum. Quippe maior uis tanto, quãto recentior.
Feruere in plumbo⸗ſingulisq; aquæ amphoris centenas atque quinquagenas medicami nis libras æquari, ac modico uapore totreri,& ideo longinquæ fornacis cuniculo. Ita des ſpumatis ſubinde carnibus quas hæſiſſe uenis neceſſe eſt, decimo fermè die liquata corti/ na, uellus elutriatum mergitur in expetimentum:& donec ſpei ſatis fiat, uritur liquor. Ru/ bens color nigrante deterior. Quinis lana potat horis, rurſusq; mergitur carminara, do nec omnem ebibat ſaniem. Buccinum per ſe damnatur, quoniã fucum remittit. pelagio admodum alligatur, nimiæq́; eius nigritiæ dat auſteritatem illam nitoremqT; qui quæri/
tur cocci. Ita permixtis uiribus alterum altero excitatur aut aſtringitur. Summa medica: 30
minum in libras uellerum, buccini cc. pelagij cxl. Ita fit amethyſti color eximius ille. At
Tyrius pelagio primum ſatiatur immatura uiridiq́; cortina: mox permutatur in buccino.
Laus ei ſumma, color ſanguinis concreti, nigricans aſpectu, idemq́; ſuſpectu refulgensVnde& Homero purpureus dicitur ſanguis.
Romæ quando uſus purpuræ. Cap. XᷣxNI
ꝗ Vrpuræ uſum Romæ ſemper fuiſſe uideo, ſed Romulo in trabea. Nam toga præ
& latiore clauo Tullum Hoſtilium è regibus primum uſum Hetruſcis deuictis
ſatis conſtat. Nepos Cornelius qui diui Auguſti principatu obijt: Me, inquit, iuuene uio/
lacea purpura uigebat, cuius libra denarijs cẽtum ueniebat, nec multo poſt rubra Tarenti
na. Huic ſucceſsit dibapha Tyria, quæ in libras denarijs mille nõ poterat emi. Hac P. Lẽ/40
tulus Spinter ædilis curulis primus in prętextauſus improbabatur: qua purpura quis nõ iam, inquit, triclinaria facit? Spinter ædilis fuit urbis cõditæ anno ſeptingenteſimo, Cice/ rone conſule. Dibapha tunc dicebatur, quę bis tincta eſſet, ueluti magnifico impẽdio, qua liter nunc omnes penè cõmodiores purpuræ tingũtur. In cõchyliata ueſte cætera eadem ſine buccino: præterq; ius temperatur aqua pro inuiſo humani potus excremento, dimi,dia& medicamina adduntur. Sic gignitur laudatus ille pallor ſaturitate fraudata, tantoc; dilucidior, quanto magis uellera eſuriunt. P De pretio earum. Cap. XL. L Retia medicamento ſunt quidem pro fertilitate littorum uiliora:non tamen 89 “ 2 pelagmj
—————

HIISTORIAE LIBER FX 165 pelagij libras quinquagenos nummos excedere& buccini centeno sſciat,qui iſta mercan tar immenſo. Sed alia ſunt èfine initia: iuuatq; ludere impendio,& luſus geminare miſcendo iterum,& ipſa adulterare adulteria naturæ: ſicut teſtudines tingere, atgentum au/ ro confundere ut electra fiant, addere his æra, ut Corinthia. 8 8 De tingendo amethyſtino,& cocco,& hyſgino. Cap. XII
Oa eſt ſatis abſtuliſſe gemmę nomen amethyſtum; rurſum abſolutus inebria/
X tur Tyrio, ut ſit ex utroque nomen improbum, ſimul que luxuria duplex:& cum tonfecere conchylia, tranſire melius in tyrium putant. Pœnitentia hoc primum debet inueniſſe, artifice mutante quod damnabat: inde ratione nata, uotum quoque factum 10&uitio portentoſis ingenijs,& gemina demonſtrata uia luxuriæ, ut color alius operiretur alio, ſuauior ita ſieri leniorq́; dictus. Quin& terrena miſcere, coccoq́; tinctum tyrio tinge re ut fieret hyſginum. Coccum Galatiæ rubens granum, ut dicemus in terreſtribus, aut. circa Emeritam Luſitaniæ in maxima laude eſt. Verum ut ſimul peragantur nobilia pi/ gmenta, anniculo grano languidus ſuccus, idem à quadrimo euanidus. Ita nec recenti uires, necq; ſeneſcenti. Abunde tractata eſt ratio, qua ſe uirorum iuxta fœminarumq́; forma credit ampliſsimarn fieri. 8“
De pinna,& pinnotere,& aquatilium ſenſu. Cap. xE
Onchatũ generis& pinna eſt. Naſcitur in limoſis ſubrecta ſempet, hec unquã ſine
comite, quem pinnoterem uocãt, alij pinnophylacem. is eſt ſquilla parua, alibi can/
20 ꝛo cer dapis alſectator Pãdit ſe pinna, luminibus orbum corpus intus minutis piſcibus prę/ bens.&ultant illi protinus.& ubi licentia audacia creuit, implent eam. Hoc tempus ſpeculatus index, morſu leui ſignificat. Illa ore compreſſo quicquid incluſit exanimat, partẽc
ſocio tribuit. Quo magis miror, quoſdam exiſtimaſſe, aquatilibus nullum ineſſe ſenſum.
Nouit torpedo uim ſuam ipſa non torpens:merſaq; in limo ſe occultat, piſcium qui ſecu/
ti ſupernatantes obtorpuere corripiens. Huius iecori teneritas nulla præfertur. Nec mi
not ſolertia ranæ, quæ in mari piſcatrix uocatur: eminentia ſub oculis cornieula turbato limo exerit, aſſultantes piſciculos attrahens, donec tam propè accedant, ut aſsiliat. Simmili modo ſquatina& rhombus abditi pinnas exertas mouent ſpecie uermiculorum: itemq;
V quæ uocatur raia. Nam paſtinaca latrocinatur ex occulto, tranſeuntes radio(quod telum
F
zo eſt ei)ligens. Argumenta ſolertiæ huius, quod tardiſsimi piſcium hi, mugilem uelociſsi/ mum omnium habentes in uentre reperiuntur. 1“ De ſcolopendris, uulpibus& glanis. Cap. xvmj
C̊Colopendræ terreſtribus ſimiles, quas centipedes uocant, hamo deuorato omnia in/ S teranea euomunt, donec hamum egerant, deinde reſorbent. At uulpes marinæ, ſimili in periculo glutiunt amplius uſque ad infirma lineæ, quæ facile prærodant. Cautius qui glanis uocatur, auerſos mordet hamos, nec deuorat, ſed eſca ſpoliat. De ariete piſce.
Cap. XLII Raſſatur aries ut latro. Et nunc grandium nauium in ſalo ſtantium occultatus um bra, ſi quem nandi uoluptas inuitet expectat: nunc elato extra aquam capite, piſcan/
4o tium cymbas ſpeculatur, ocultusq; adnatans mergit.
De his quæ tertiam naturam habent, non animalium;, nec fru/ ticum,& de urticis& ſpongijs. Cap. xLv
FE Quidem& his ineſſe ſenſum arbitror, quæ nec animalium, neq; fruticũ, ſed tertiam ex utroc; naturã habent, urticis dico& ſpongijs. Vrticæ noctu uagantur, noctuq; mutantur: carnoſæ frondis his natura,& carne ueſcuntur. Vis pruritu mordax, eademq quæ terreſtris urticę. Contrahit ergo ſe quàm maxime rigens, ac prænatante piſciculo frondem ſuam ſpargit,complectensq; deuorat. Alias marcenti ſimilis,& iactari ſe paſſa
Huctu algę uice, contactos piſces, attrituq; petræ ſcalpentes pruritum inuadit. Eademm no
ctu pectines& echinos perqaitit, dum adimoueri ſibi manum ſentit, colorem mutat&
⸗ con
4⁰

166 c. PLINII NATVRALIS contrahitur. Tactauredinem mittit, paulumqʒ ſi fuit interualli, abſconditur. Ora ei in ta/ dice eſſe traduntur, excrementa per ſumma tenui fiſtula reddi. Spongiarum tria genera accipimus. ſpiſſum ac prędurum& aſperum, tragos id uocatur: minus ſpiſſum& mollius manon:tenue denſumqI;. ex quo penicilli, Achilleum. Naſcũtur omnes in petris, aluntur conchis, piſce, limo. Intellectum ineſſe ijs apparet, quia ubi auulſorem ſenſere, contractæ multo difficilius abſtrahuntur. Hoc idem fluctu pulſante faciunt. Viuere eſca, manifeſto cõchæ minutæ in his repertæ oſtendunt. Circa Toronen ueſci illis auulſas etiam aiunt,&
ex relictis radicib. recreſcere.In petris cruoris quoq; inhæret color, Africis præcipue quæ
generãtur in Syrtibus. Maximæ fiunt manę, ſed molliſsimę circa Lyciã. In profundo aũt nec uentoſo molliores.In Helleſpõto aſperæ,& denſæ circa Maleã. Putreſcunt in apricis locis ideo optimæ in gurgitibus. Viuẽtibus idem qui madentibus nigricãs color. Adhæ rent nec parte nec totæ: interſunt em̃ fiſtulæ quædam inanes, quaternæ ferè aut quinæ, per quas paſci exiſtimantur. Sunt& alia ſed ſuperne concretæ. Et ſubeſſe mẽbrana quædam radicibus carum intelligitur. Viuere conſtat longo tempore. Peſsimũ omniũ genus eſt earum quæ aplyſiæ uocantur, quia elui non poſſunt, in quibus magnaæ ſunt fiſtulæ,& reliqua denſitas ſpiſſa. De caniculis marinis. Cap. 1 8 Anicularũ maxime multitudine circa eas urinantes graui periculo infeſtantur. Ipſi ferunt& nubem quandam craſſeſcere ſuper capita, planorũ piſcium ſimilem, pre/mentem eos, arcentemq; à reciprocando,& ob id ſtilos præacutos lineis annexos habere
ſeſe:quia niſi perfoſſæ ita non recedant caliginis& pauoris, ut arbitror, opere. Nubeme/ 20
nim& nebulam(cuius nomine id malum appellant)inter animalia haud ullam comperit quiſquam. At cum caniculis atrox dimicatio. Inguina& calces omnemq́; candorem cor/ porum appetunt. Salus una in aduerſas eundi, ultroq́; terrendi. pauet enim hominem æ/que ac terret. Et ſors æqua in gurgite. ut ad ſumma aquę uentũ eſt, ibi periculũ anceps. adempta ratione contra eundi dum conetur emergere,& ſalus omnis in ſocijs. funem illi religatum ab humeris eius trahunt, hunc dimicãs, ut ſit periculi ſignũ. læua quatit: dextra apprehenſo ſtilo in pugna eſt: modicus aliàs tractus. Vt prope carinam uentum eſt, niſi præceleri ui repente rapiãt, abſumi ſpectãt. Ac ſæpe iam ſubducti, ẽ manibus auferũtur, ſi non trahentium opem, conglobato corpore in pilæ modum, ipſi adiuuere. Protendunt quidem tridentes alij.ſed mõſtro ſolertia eſt nauigiũ ſubeundi, atq; ita è tuto præliandi. Omnis ergo cura ad ſpeculandum hoc malum inſumitur. De his quæ ſilicea teſta includuntur,& quæ ſine ullo ſenſu,& de reliquis fordidis animalibus. Cap. XLvII. Ertiſsima eſt ſecuritas uidiſſe planos piſces:quia nunquã ſunt, ubi maleficę beſtiæ: qua cauſa urinantes ſacros appellãt eos. Silicea teſta incluſis fatendũ eſt nullum eſſe ſenſum, ut oſtreis. Multis eadẽ natura quę frutici,ut holothurijs, pulmonibus, ſtellis. Adeoq́; nihil non gignitur in mari, ut cauponarũ etiam æſtiua animalia, pernici moleſta ſal tu, aut quæ capillus maxime celat, exiſtant:& circumglobata eſcæ ſæpe extrahuntur: quæ cauſa ſomnũ piſciũ in mari noctibus infeſtare exiſtimatur. Quibuſdã uero ipſis innaſcun
tur, quo in numero chalcis accipitur. De uenenatis marinis. Cap. XLVvII4A0
N Ec uenena ceſſant dira, ut in lepore: qui in Indico mari etiã tactu peſtilẽs, uomitum diſſolutionemT; ſtomachi protinus creat: in noſtro offa informis, colore tantum le/ pori ſimilis:in Indis,& magnitudine,& pilo duriore tantũ, nec uiuus ibi capitur. Aeque peſtiferũ animal araneus.ſpinæ in dorſo aculeo noxius. Sed nullũ uſquã execrabilius q́; radius.ſuper caudam eminens trygonis, quam noſtri paſtinacam appellant, quincunciali magnitudine. arbores infixus radici necat, arma ut telum perforat ui ferri et ueneni malo.
De morbis piſcium. Cap. XLIX M Orbos uniuerſa genera piſcium, ut cætera animalia etiam fera, non accipimus ſenti
re. Verum ægrotare ſingulos manifeſtum facit aliquorum macies, cum in eodem . genere
—
2
60
8

7 HISTORIAE LIBER IN.“ 167 genere præpingues aliſ capiantur. De generatione eorum mira. Cap.. vVoönam modo generent, deſiderium& admiratio hominum differti non patitur. (9. Piſces attritu uentrium coeunt/tanta celeritate ut uiſum fallant: Delphini& reliqua cete ſimili modo, paulo diutius. F̃œmina piſcis coitus tempore marem ſo equitur, uentrem 1 eius roſtro pulſans:ſub partũ mates fœminam ſimiliter, ouaueſcentes earũ. Nec ſatis eſt generationi per ſe coitus, niſi æditis ouis, inter ſe uerſando mares& fœminæ uitale aſper/ ſerint uirus. Non omnibus id contingit ouis in tanta multitudine, alioqui replerẽtur ma/ ria& ſtagna, cum ſinguli uteri innumerabilia concipiant. 8 .“ Item de generatione,& qui piſces oua pariant. Cap. I1I 10 Iſcium oua in mati creſcũt, quædam ſumma celeritate, ut murenarum, quædam pau/ P lo tardius. plani piſcium quibus cauda non eſt, aculeatic;; ut teſtudines in coitu ſuper ueniunt: Polypi crine uno fœminæ naribus adnexo: Sepiæ& loligines linguis, componentes inter ſe brachia,& in contrariũ nantes: ore& pariunt. Sed polypi in terram uer/ ſo capite coeunt. Reliqua mollium tergis, ut canes. Item locuſtæ& ſquilſæ, cancri, ore. Ranæ ſuperueniunt, prioribus pedibus alas fœeminæ mare apprehendente, poſterioribus cdlunes Pariunt minimas carnes nigras, quas gyrinos uocant, oculis tantum& cauda inſi/ Lnes:mox pedes figurãtur, cauda findente ſe in poſteriores. MirumqT́;, ſemeſtri uita reſol uuntur in limum nullo cernẽte,& rurſus uernis aquis renaſcũtur quæ fuere natæ, perinde occulta ratione, cũ omnibus annis id eueniat. Et mituli& pectines ſponte naturæ in hare 20 noſis proueniunt. 88 durioris teſtę ſunt, ut murices, purpuræ, ſaliuario lentore. Sicut aceſcente humore culices, atque ſpuma maris incaleſcente, cum admiſſus eſt imber. Quæ. uero ſiliceo tegmine operiũtur, ut oſtrea, putreſcẽte limo, aut ſpuma circa nauigia diutius ſtante defixosq; palos,& lignũ maxime. Nuper compertum in oſtrearijs, humorem ijs fœtificum lactis modo effluere. Anguillæ atterunt ſe ſcopulis, ea ſtrigmenta uiuiſcũt, nec 1 alia eſt earum procreatio. Piſcium diuerſa genera non coeunt, pręter ſquatinam& raiam, ex quibus naſcitur Priori parte raiæ ſimilis,& nomen ex utroque compoſitum apud Græcos trahit. Quædam tempore anni gignuntur,& in humore& in terra. Vere pectines, limaces, hirudines eodem tempore euaneſcunt. Piſcium lupus& trichias bis anno parit:& ſaxatiles omnes. Mulli ter ut chalcis,cyprinus ſexies, ſcorpiones bis ac ſargi, uere 30& autumno. Ex planis ſquatina ſola bis, autumno& uergiliarum occaſu. Plurimi piſcium tribus mẽᷣſihus, Aprili. Maio, Iunio. Salpæ autumno: Sargi, torpedo, ſquali circa æquino ctium. Molles uere. Sepia omnibus menſibus. Oua eius glutino atramenti ad ſi peciem uuę cohærentia, maſculus proſequitur afflatu, alis ſterileſcunt. Polypi hyeme cocunt, pariunt uere oua tortili uibrata pampino, tanta fœcunditate, ut multitudinem ouorum occiſi non recipiant cauo capitis, quo pręgnantes tulere. Ea exeludunt quinquageſimo die, è quibus multa propter numerum intercidunt. Locuſtę& reliqua tenuioris cruſtę po nunt oua ſuper oua.atq ita incubant. Polypus fœmina modo in ouis ſedet, modo cauer nam cancellato brachiorũ implexu claudit. Zepia& in terreno parit inter harũdines, aut ſicubi enata alga.excludit quintodecimo die. Loligines in alto conſerta oua ædunt, ut ſe/ 40 piæ. Purpuræ, murices, eiuſdemq́; generis, uere pariunt. Echini oua plenilunijs habent hyeme, cochleę hyberno tempore naſcuntur. Torpedo octogenos fœtus habens in/ uenitur:eacʒ intra ſe parit oua pręmollia, in alium locum uteri transferens. atq; ibi exclu/ dens. Simili modo omnia quę cartilaginea appellauimus. Ita ſit, ut ſola piſcium& animal pariant,& oua concipiant. Silurus mas ſolus omnium ædita cuſtodit oua ſepe& quin/ quagenis diebus, ne abſumãtur ab alijs. Cæterę fœminę in triduo excludunt, ſi mas attigit. Acus ſiue belone unus piſcium dehiſcente propter multitudinem utero parit. Apar tu coaleſcit uulnus, quod& in cęcis ſerpentibus tradunt. Mus marinus in terra ſcro/ be effoſſa parit oua,& rurſus obruit terra. Triceſimo gdie refoſſa aperit, fœtum que in aquam ducit. 8
——
De

7
c. PLINII NATVYRRELIS
De uuluis piſcium.“ Rythini& chang uuluas habere traduntur: Qui trochos appellatur a Gracis. ipſe ſe Fiese ehe tsa omnium fœtus inter initia uiſu carent. 1 8 De longiſsima uita piſcium. GCap. Iit
8 2 5 8—6 2 2 PFui piſcium memorandum nuper exemplũ accepimus. Pauſilypum uilla eſt Cam/ paniæ, haud procul Neapoli: in eain Cqælaris piſcinis à Pollione Vedio coniectũ
164
piſcem, ſexageſimum poſt annum expiralſſe ſcribit Anneus Seneca, duobus alijs æquali;, bus eius ex codem genere etiam tunc uiuentibus: quæ mentio piſcinarum admonet, ut
paulo plura dicamus hac de re, priuſquam digrediamur ab aquatilibus.
De uiuarijs oſtrearum,& quis ea primus inuenerit. Cap. LIIIO O Strearũ uiuaria primus omnium Sergius Orata inuenit in Baiano, ætate L. Craſsi
otatoris, ante Matſicum bellum: nec gulæ cauſa, ſed auaritig, magna uectigalia tali ex ingenio ſuo percipiens, ut qui primus penſiles inuenit balineas, ita mangonizatas uillas ſubinde uendendo. Is primus optimum ſaporem oſtreis Lucrinis adiudicauit, quãdo eadem aquatiliũ genera aliubi atq; aliubi meliora: ſicut lupi piſces in Tiberi amne intet duos pontes: Khombus Rauẽnæ, murenè in Sicilia, elops Rhodi:& alia genera ſimiliter, ne culinarũ cenſura peragatur. Nondum Britanica ſeruiebãt littora‚cum Orata Lucrina nobilitabat:poſtea uiſum tanti in extremã Italiã petere Brundiſiũ oſtreas: ac ne lis eſſet inter duos ſapores nuper excogitatum, famẽ longę aduectionis à Brũdiſio, compaſcere
in Lucrino. Padem ætate prior Licinius Murenas reliquorũ piſcium uiuaria inuenit, cuius 0
deinde exemplum nobilitas ſecuta eſt, Philippi, Hortenſii: Lucullus exciſo etiam mon/ te iuxta Neapolim maiote impendio quàm uillã ædificauerat, euripum& maria admiſit. dua de cauſa Magnus Pompeius Nerxen togatum eum appellabat. Tricies piſcinæ à defuncto illo ueniere piſces. 8
Quis primus murenarum uiuaria fecerit. Cap. IV.
[I“ viuarium priuatim excogitauit C. Hirius ante alios, qui cœnis trium/ phalibus Cæſaris dictatoris ſex milia numero murenarum mutuo appẽdit. Nam permutare quidem pretio noluit, alique merce. Huius uillam intra quàmmodicã quadra/ gies piſcinæuenierunt. Inuaſit deinde ſingulorum piſcium amor. Apud Baulos in patte
Baiana piſcinam habuit Hortenſius orator, in qua murenam adeo dilexit, ut exanima/ 30 tam̃ Heſſe credatur. In eadem uilla, ntonia Druſi, murenæ quam diligebat inaures addi
dit, cuius propter famam nonnulli Baulos uidere concupiuerunt. — De cochlearum uiuarijs,& quis primus inſtituit. Cap. LVI 8— Ochlearum uiuaria inſtituit Fuluius Airpinus in Tarquiniẽſi, paulo ante ciuile bel/ lum, quod cum Pompeio magno geſtum eſt, diſtinctis quidem genetibus earum, ſeparatim ut eſſent albæ., quæ in Reatino agro naſcuntur: ſeparatim Illyricæ, quibus ma/
gnitudo præcipua: African x. quibus fœcunditas: Solitanæ, quibus nobilitas. Quin&eſa
ginam earum commentatus eſt, ſapa& farre, alijsc; generibus, ut cochleæ quoque altiles
ganeam implerent: cuius artis gloria in eam magnitudinem perductaſit, ut octoginta 4
quadrantes caperent ſingularum calices. Autor eſt M. Varro. De piſcibus terrenis. Cap. Lvn P Iſcium genera etiamnum à Theophraſto mira produntur:citca Babylonis rigua,de cedentibus fluuijs,in cauernis aquas habentibus remanere. Quoſdam inde exire ad pabula pianulis gradientes, crebro caudæ motu, contra que uenanteis refugere in ſuas cauernas,& in ijs obuerſos ſtare: capita eorum eſſe ranæ marinæ ſimilia,reliquas partes gobiorum, branchias ut cæteris piſcibus. Circa Heracleam& Cromnam& multifariam in Ponto unum genus eſſe, quod extremas fluminum aquas ſectetur, cauernas que ſa ciat ſibi in terra, atque in his uiuat, etiam reciprocis am nibus ſiccato littore. Effodi ergo:
Cap. In.
motu demum corporum uiuere eos approbant. Citca Heracleam candem, codemq Iy

. HISTORIAE LIBERKR IXN 169 co amne decedenteouis relictis in limo generari piſces, qui ad pabula petenda palpitetit exiguis branchijs, quod fieri non indigo humoris: propter quod& anguillas diutius ui/
uere exemptas aquis. Qua autem in ſicco maturari, ut teſtudinũ. Eadem in Ponti regio/ ne apprehendi glacie piſcium maxime gobiones, non niſi patinatum calore uitalem mo 1 tum fatentes. In his quidem, tametſi mirabilis, eſt tamen aliqua ratio. Idem tradit in Pa/ „ phlagonia effodi piſces gratiſsimos cibis terrenos altis ſcrobibus.in his locis ubi nullę re 8 ſtagnent aquæ, mitaturq́;& ipſe gigni ſine coitu. Dumoris quidem uim aliquam ineſſe . quam puteis arbitratur, cum in nonnullis reperiantur piſces. Quicquid eſt, hoc certe mi110 nus admirabile talparũ facit uita ſubterranei animalis, niſi forte uermium terrenotum& i 10 piſcibus natura eſt. De muribus Nili. Cap. Lvri i Erum omnibus his fidem Nili inundatio affert, omnia excedentẽ miracula. Quip „ pe detegente co muſculi reperiuntur inchoato opere genitalis aquæ terræc; iam 0 Parte corporis uiuentes, nouiſsima effigie etiamnum terrena. 8 De anthia piſce,& quomodo capiatur. Cap. LIX 8 Nes de anthia piſce ſileri conuenit quæ pleroſque aduerto credidiſſe. Chelidonias 388 inſulas diximus Aſiæ, ſcopuloſi maris, ante promontorium ſitas: ibi frequens hic t, piſcis,& celeriter capitur, uno genere: Paruo nauigio,& concolori ueſte, eademq́; hora per aliquot dies continuos piſcator enauigat certo ſpatio, eſcamq; proijcit. quicquid ex eo mittitur, ſuſpecta fraus prædæ eſt: cauensq; quod timuit, cum id ſæpe factũ eſt, unus. B. 20 aliquando conſuetudine inuitatus anthias, eſcam appetit. notatur hic intentione diligen 8 ti, ut autor ſpei, conciliatorc; capturæ. neq; enim eſt difficile, cum per aliquot dies ſolus 8 accedere audeat. tandem& aliquos inuenit: paulatimq; comitatior, poſtremo greges ad8 ducit innumeros.iam uetuſtiſsimis quibuſq; aſſuetis piſcatorem agnoſcere,& è manu ci 8 bum rapere. Tum ille paulum ultra digitos in eſca iaculatus hamum, ſingulos inuolat 8 uerius quaàm capit, ab umbra nauis breui conatu rapiens, ita ne cæteri ſentiant, alio intus excipiente centonibus raptum, ne palpitatio ulla aut ſonus cæteros abigat. Conciliato/ 8 rem noſſe ad hoc prodeſt, ne capiatur. Parcit piſcator fugituro in reliquum gregem. Fe/ ub runt diſcordem ſocium duci inſidiatũ pulchre noto cepiſſe malefica uoluntate: agnitum in macello à ſocio, cuius iniuria erat,& dati damni formulam editam, condemnatumq́ʒ, 1 b so addidit Mutianus æſtimata lite decem libris. Iidem anthiæ cum unum hamo teneri ui/ 1 derint, ſpinis quas in dorſo ſerratas habent, lineam ſecare traduntur: eo qui tenetur, ex/ 1 tendente, ut præcidi poſsit. At inter ſargos, ipſe qui tenetur, ad ſcopulos lincam terit. 8 De ſtellis matinis.“ Cap. LX 2 Ræter hæc claros ſapientia autores uideo mit̃ari ſtellam in mari. Eaſ gura eſt parua 2 P admodum caro intus, extra duriore callo. Quic tam igneum feruorem eſſe tradun 6. 8 ut omnia in mari contacta adurat, omnem cibum ſtatim peragat. Quibus ſit hoc cogni/ a. tum experimentis, haud facile dixerim: multo memorabilius duxerim id, cuius experi/ endi quotidie occaſio eſt. De dactylis, eorumq́; miraculis. Cap. LXI Oncharum ê genere ſunt dactyli, ab humanorũ unguium ſimilitudine appellati. 86 40 C His natura in tenebris remoto lumine, alio fulgore clarere,& quanto magis humo rem habeãt. lucere in ore mandentiũ, lucere in manibus, atq; etiã in ſolo atq; ueſte, deci/ ſe dentibus guttis:ut ꝓcul dubio pateat, ſucci illã naturã eſſe, quãà miremur etiã in corpore. d De inimicitijs& amicitijs inter ſe aquatiliumm 111““ 8S 8 Vnt& inimicitiarũ atqʒ concordiæ miracula. Mugil& lupus mutuo odio flagrant: & murena, caudas inter ſe prærodentes. Polypum in tantum locu ſta pauet, n ut ſt iuxta uiderit, omnino moriatur. Locuſtam conger, rurſus polypum con gri lacerant. 1 Nigidius autor eſt, prærodere caudam mugili lupum, eoſdemq́; ſtatis menſibus cõcor/ . des eſſe. Omnes autem uiuere, quibus caudæ ſic amputentur. At è contrario amicitiæ ex 7 empla ſunt, præter illos de quorum diximus ſocietate, balena& muſculus quando præ/8
P graui

670 c. PEFNIINATVRAEIS graui ſupeteiliorum pondere obrutis eius oculis, infeſtantia magnitudinem uada præna tans demonſtrat, oculorumq&́; uice fungitur. Hinc uolucrum naturæ dicentur.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI STO0RIAE LIBER DECIMVS
De natura auium. 1“ Caput 1 IEAVvITVvR natura auium, quarum grandiſsimi& penè be/ſKtiarum generis, ſtruthiocameli Africi uel Aethiopici, altitudinem equitis inſidentis equo excedunt, celeritatẽ uincunt: ad hoc i demum datis pennis, ut currentem adiuuent: cætero non ſunt uolucres, nec à terra tolluntur. Vngulæ ijs ceruinis ſimiles, qui-/ bus dimicãt, biſulcæ, comprehendendis lapidibus utiles, quos in fuga contra ſequentes ingerunt pedibus. Concoquendi ſine [delectu deuorata mira natura, ſed nõ minus ſtoliditas, in tanta
reliqui corporis altitudine, cum colla frutice occultauerint, latere ſeſe exiſtimantium. Præ mia ex ijs oua, propter amplitudinem pro quibuſdam habita uaſis, conosq́; bellicos& galeas adornantes penna. Doephcœnice. Cap. I1 AEthiopes atq; Indi, diſcolores maxime& inenartabiles ferunt aues,& ante omnes AAX nobilem Arabia phœnicem: haud ſcio an fabuloſe, unum in toto orbe, nec uiſum ꝛza magnopere. Aquilæ narratur magnitudine, auri fulgore circa colla, cætera purpureus, ce ruleam roſeis caudam pennis diſtinguentibus, criſtis faciem caputq́; plumeo apice coho neſtãte. Primus atq; diligentiſsimus togatorũ de eo prodidit Manilius, ſenator ille maximis nobilis doctrinis doctore nullo: neminem extitiſſe qui uiderit ueſcentem: ſacrũ in Arabia ſoli eſſe, uiuere annis pcæx. ſeneſcentem caſia thurisq; ſurculis cõſtruere nidum, replere odoribus,& ſuperemori. Ex oſsibus deinde è medullis eius naſci primo ceu uer/ miculum, inde fieri pullum. Principioq́; iuſta funeri priori reddere,& totũ deferre nidum prope Panchaiam in Solis urbem,& in ara ibi deponere. Cum huius alitis uita magni conuerſionẽ anni fieri prodit idem Manilius, iterumq́; ſignificationes tempeſtatũ& ſide rum eaſdem reuerti. Hoc aũt circa meridiẽ incipere, quo die ſignũ Arietis ſol intrauerit. 129 Et fuiſſe eius cõuerſionis annũ prodente ſe P. Licinio, M. Cornelio coss. ccx.v. Corne lius Valeriãus phœnicẽ deuolauiſſe in Aegyptũ tradit, Q. Plautio, Sex. Papinio coss. Allatus eſt& in urbẽ, Claudij principis cenſura, anno urbis pccc.& in comitio ꝓpoſi/ tus, quod actis teſtatũ eſt, ſed quẽ falſum eſſe nemo dubitaret. De aquilis. Cap. 1I F X his quas nouimus, aquilæ maximus honos, maxima& uis Sex earũ genera: WNle La lænaetos à Græcis dicta, eademc; ualeria, minima magnitudine, uiribus præcipua, colore nigricans:ſola aquilarum fœtus ſuos alit, cæteræ, ut dicemus, fugant: ſola ſine dan gore, ſine murmuratione. Cõuerſatur aũt in montibus. Secũdi generis pygargus in op/ pidis manſitat& in campis, albicãte cauda. Tertij morphnos, quã Homerus& percnon uocat, aliqui& plancum,& anatariam, ſecunda magnitudine& ui:huicq; uita circa lacus. Phœmonoe Apollinis dicta filia, dentes ei eſſe prodidit, mutæ alias, catẽtic; lingua: ean/ dem aquilarũ nigerrimã, prominentiore cauda. Conſentit& Boethus. Ingenium eſt ei, teſtudines raptas frangere è ſublimi iaciendo: quæ ſors interemit poetam Aeſchylum, prædictam fatis(ut ferũt) cius diei ruinam ſecura cceli fide cauentem. Quarti generis eſt percnopterus:eadem oripelargus, uulturina ſpecies alis minimis, reliqua magnitudine an tecellẽs/ſed imbellis& degener, ut quam uerberet coruus. eadẽ ieiunæ ſem per auiditatis, & querulæ murmurationis: ſola aquilarũ exanima fert corpora, cæterę cum occidere con ſidunt. Hæc facit ut quintũ genus gneſion uocetur, uelut uerum, ſolumqʒ; incorruptæ ori ginis, media magnitudine, colore ſubrutilo, rarum conſpectu. Supereſt haliæetos, clariſsi .

HISTORIAE LIBER X 17⁷ ma oculorũ acie, librans ex alto ſeſe: uiſoq; in mari piſce, præceps in eum ruens,& diſcuſſis pectore aquis rapiens.Illa quã tertiã fecimuscirca ſtagna aquaticas aues appetit mer/ 1 ſe ſubinde, donec ſopitas laſſatasq; rapiat. Spectanda dimicatio, aue ad perfugia ittorũ tendente, maxime ſi condenſa harundo ſit: aquila inde ictu abigente alæ,& cum appetit in lacus cadente, umbrãq; ſuã nanti ſub aqua à littore oſtendẽte:rurſus aue in di/ uerſa,& ubi minime ſe credat expectari emergente. Hæc cauſa gregatim auibus natan/di, quia plures ſimul non infeſtantur, reſperſu pinnarum hoſtem obcæcantes Sæpe& aquilæ ipſæ non tolerantes pondus apprehenlum, unà mergunt᷑. Ialiæetus tantum im plumes etiamnum pullos ſuos percutiẽs. ſubinde cogit aduerſos intueri ſolis radios:& ſi o conniuentẽ humectantemq́; animaduertit, præcipitat è nido, uelut adulterinũ atq; de/ generem:illũ cuius acies ſirma conttà ſteterit, educat. Haliæeti ſuũ genus nõ habent, ſed ex diuerſo aquilarũ coitu naſcũtur. Id quidem quod ex ijs natum eſt, in oſsifragis genus 1 habet, è quibus uultures progenerant᷑ minores:& ex ijs magni/ qui omnino nõ generãt. Quidam adijciunt genus aquilæ, quam barbatã uocant, Thuſci uero oſsifragã. TVribus primis& quinto aquilarũ generi inædificat᷑ nido lapis aetites, quẽ aliqui dixere gagatẽ, ad multa remedia utilis, nihil igne deperdens: Eſt aũt lapis iſte prægnans:intus cum qua tias, alio uelut in utero ſonãte Sed uis illa medica nõ niſi nido direptis Nidificãt in petris & arboribus, partũt oua terna: excludũt pullos binos, uiſi ſunt& tres aliquãdo. Alterum expellunttædio nutriendi. Quippe eo tempore ipſis cibũ negauit natura. proſpiciens ne 1 ꝛo omnium ferarũ fœtus raperentur. Vngues quoq; earũ inuertuntur diebus ijs, albeſcunt inecia pennę;ut merito partus ſuos oderint. Sed eiectos ab his cognatũ genus oſsifragę excipiunt,& educant cũ ſuis. Verũ adultos quoq; perſequit᷑ parens,& longe fugat æmu los ſcilicet rapinæ. Et alioquin unũ par aquilarũ magno ad populandũ tractu ut ſatietur indiget.Determinãt ergo ſpatia, nec in proximo prædant᷑. Rapta nõ protinus ferũt, ſed primo deponũt expertæq; pondus tũc demũ abeũt. Oppetũt nõ ſenio, nec ægritudine, ſed fame.in tantũ ſuperiore accreſcẽte roſtro, ut aduncitas aperiri nõ queat. Ameridiano aũt tempore operant᷑,& uolant: prioribus horis diei, donec im pleant᷑ hominũ conuentu fora, ignauæ ſedent. Aquilarũ pennæ mixtas reliquarũ alitũ pennas deuorant. Negant unq́; ſolam hanc alitem fulmine exanimatã, ideo armigerã louis cõſuetudo iudicauit. 30 Quando legionũ ſigna eſſe cœperint,& cum quibus ſit aquilis bellũ. Cap. III Omanis eam legionibus C. Marius in ſecundo cõſulatu ſuo proprie dicauit. Erat& ““ prima cum quatuor alijs: lupi, minotauri, equi, apriq; ſingulos ordines antei/ bant. Paucis ante annis ſola in aciem portari cœpta erat, reliqua in caſtris reli nquebant᷑. Marius in totum ea abdicauit Ex eo notatum, non ferelegionis unquam hybernaſſe ca/ ſtra. ubi aquilarum nõ ſit iugum. Primo& ſecundo generi non minorum tantũ quadru/ pedum rapina, ſed etiã cum ceruis prælia. Multum puluerem uolutatu collectũ inſidens
e. ———ên
eeeeeeeeanee
1
cornibus excutit in oculos, pennis ora uerberãs, donec præcipitet in rupes. Nec unus ho/ ſtis ill ſatis eſt:acrior eſt cũ dracone pugna, multoq́; magis anceps etiã ſi in acre. Oua hic conſectat᷑ aquilæ auiditate malefica, at illa ob hoc rapit ubicunq; uiſum. Ulle multiplici ne 40 Xu alas ligat, ita ſe implicãs, ut ſimul decidat. Mirum de aquila. Cap. v St percelebris apud Seſton urbem aquilæ gloria: educatam à uirgine retuliſſe gra/ E tiam, aues primo, mox deinde uenatus aggerentẽ. Defuncta poſtremo, in rogũ ac/ 1 cenſum eius inieciſſe ſeſe,& ſimul conflagraſſe. Quam ob cauſam incolæ, quod uocant Heroum, in eo loco fecere, appellatum Iouis& uirginis, quoniam illi deo ales aſcri bitur. Deuulturibus.“ Cap. vI Vltutum præualent nigri. Nidos nemo attigit. Ideo etiam fuere, qui putarent illos S aduerſo orbe aduolare falſo. Nidificant enim in excelſiſsimis rupibus. Fœtus
quidẽ ſæpe cernunt᷑ ferè bini. Vmbricius aruſpicũ in noſtro æuo peritiſsimus, parere tra dit oua tria:uno ex ijs reliqua oua nidumq́; luſtrare, mox abijcere. Triduo autẽ

172² c. PLINII NATVRALIS piduo uolare eos, ubi cadauera futuraſunt. De ſanguale. Cap. VvII Angualem auem atq; immuſſulum, augures Romani in magna quæſtione habent. S Immuſſulum aliqui uulturis pullũ arbitrãtur eſſe,& ſangualem oſsifragę. Maſſurius ſangualem oſsifragam eſſe dicit, immuſſulum aũt pullum aquilæ priuſquã albicet cauda. Quidã poſt Mutiũ augurẽ uiſos nõ eſſe Romæ cõfirmauere, ego(quod ueriſimilius eſt) in deſidia rerũ omniũ non arbitror agnitos. De accipitribus. Cap. VIII ACcipitrum genera xvi. inuenimus. Ex ijs circon claudum altero pede proſperrimi “ nuptialibus negocijs& pecuariæ rei. Triorchem à numero teſtiũ. cui principatum in augurijs Phœmonoe dedit: buteonem hunc appellant Romani, familia etiã ex eo cognominata, cum proſpero auſpicio in ducis naui ſediſſet. Aeſalona Græciuocãt, 10 qui ſolus omni tempore appatet. cæteri hyeme abeunt. Diſtinctio generũ ex auiditate. Alij non niſi ex tetra rapiunt auem, alij non niſi circa arbores uolitantem, alij ſedentem in ſublimi, aliqui uolantem in aperto. Itacq;& columbæ nouere ex ijs pericula, uiſoc; con ſidunt, uel ſubuolant, contra naturã eius auxiliantes ſibi. In inſula Africæ Cerne in ocea ncclpitres totius Maſſylig humi fœtificant, nec alibi naſcuntur illis aſſueri gentibus. AThraciæ parte ſuper Amphipolim homines atque accipitres ſocietate quadam aucu/ pantur. Hi ex ſyluis& harundinetis excitant ee captas aucupes diuidũ fis. Trãditum eſt, miſſas in ſublime ſibi excipere eos:& cum tetnp̃ũs ſſt capturæ, clangore ac uoſatus genere inuitare ad occaſionerm. iddam̃ lupi apud Mæotin paludem faciunt. Nam niſi partem à piſcantibus ſuam accepere, ex/ 20 panſa eorum retia lacerant. Accipitres auium non edunt corda. Nocturnus accipiter cy/ mindis uocatur, rarus etiam in ſyluis, interdiu minus cernens. Bellum interneciuum gerit cum aquila, cohærentesq; ſæpe prehenduntur. 8 De coccyce, quæ à ſuo genere interimitur. 1G Cap. 1x. C Occyx ex accipitte uidetur fieritempore anni figuram mutans quoniam tunc non apparẽt reliqui, niſi perquàm paucis diebus: Ipſeq; modico tempore æſtatis uiſus non cernitur poſtea. Eſt autem neq; aduncis unguibus ſolus accipitrũnec capite ſimilis ilis, neq; alio q́; colore, ac rictu columbi potius. Quin& abſumitur ab accipitre,ſi quan/ do unà apparuere: ſola omnium auis à ſuo genere interempta. Mutat autem& uocem: procedit uere,9occultatur caniculæ ortu: ſempere parit in alienis nidis, maxime palumbi/ 30 um, maiori ex parte ſingula oua, quod nulla alia auis: raro bina. Cauſa ſubijciendi pullos puratur, quod ſciat ſe inuiſam cunctis auibus. nam minuta quoq; infeſtãt:ita nõ fore tu/ tam generi ſuo ſtirpem opinatur, ni fefellerit: quare nallum facit nidum, alioquin trepi/ dum animal. Educat ergo ſubditum adulterato fœta nido. Ille auidus ex natura, præripit cibos reliquis pullis itac; pingueſcit,& nitidus in ſe nutricem cõuertit. illa gaudet eius ſpecie, miraturq; ſeſe ipſam, quod talem peperit: ſuos comparatione eius damnat ut alie/ nos/abſumiq; etiam ſe inſpectante patitur, donec corripiat ipſam quoq; iam uolandipo tens. Nulla tum auium ſuauitate carnis comparatur ili 1“ 2 De miluis. uX“ Gap. †. 8 Ilui ex eodem accipitrũ genere,m agnitudine differunt. Notatum in his, rapaciſsi/40 mam& famelicã ſemper alitem nihil eſculenti rapere unquã ex funerum ferculis, nec Olympiæ ex ara. ac ne ferentium quidem manibus, niſi lugubri municipiorũ immo/ lantiũ oſtentõ. dem uidentur artem gubernandi docuiſle caudæ flexibus in cœlo mon ſtrante natura, quod opus eſſet in profundo. Milui& ipſi hybernis menſibus latent, nõ tamen ante hirundines abeuntes. Traduntur autem& à ſolſtitijs affici podagra. DOPigeſtio auium per genera. Cap. XI Olucrum prima diſtinctio pedibus maxime conſtat. Aut enim aduncos ungues V habent, aut digitos, aut palmipedũ in genere ſunt; uti anſeres,& aquaticę ferè aues. Aduncos ungues habentia, carne tantum ueſcuntur ex parte magna.
De inauſpi/

HISTORIAE LIBER X 173 De inauſpicatis auibus.cornice, coruis, bubone. Cap. XII. Ornices& alio pabulo, atq; duritiem nucis roſtro repugnantẽ, uolantes in altum 9 in ſaxa tegulasie iaciunt iterũ ac ſæpius, donec quaſſatam perfringere qucant. Ipſa ales eſt inauſpicatæ garrulitatis, à quibuſdam tamen laudata. Ab arcturi ſidere ad hitun dinum aduentum notatur eam in Mineruæ lucis templisq; raro, alicubi omnino nõ aſpi ciyſicut Athenis. Præterea ſola hæc etiam uolantes pullos aliquandiu paſcit: inauſpicatiſſima fœtus tempore, hoc eſt, poſt ſolſtitiũ. Cæteræ omnes ex eodem genere pellunt nidis pullos, ac uolare cogunt, ſicut& corui: qui& ipſi non carne tantum aluntur, ſed robu/ ſtos quoqʒ fœtus ſuos fugant longius. ltac; paruis in uicis non plus bina coniugia ſunt: lo Circa Cranonem quidem Theſſaliæ ſingula perpetuo: genitores ſoboli loco cedunt. Di-/ uerſa in hac& ſupradicta alite quædam. Corui ante ſolſtitium generant: ijdem ægreſcũt ſexagenis diebus.ſiti maxime, anteq́; fici coquant᷑ autumno cornix ab eo tempore cotri/ pitur morbo. Corui pariunt cum plurimum quinos. Ore eos parere aut coire uulgus ar/ bitratur. Ideoq́; grauidas, ſi ederint coruinũ ouum, per os partum reddere: atqʒ in totũ, difficulter parere,ſi tecto inferantur. Ariſtoteles negat, nõ hercule magis quàm in Aegy pto ibim:ſed illam exoſculationem, quæ ſæpe cernitur, qualem in columbis eſſe. Coruiin auſpicijs ſoli uidentur intellectum habere ſignificationum ſuarum. nam cum Mediæ ho ſpites occiſi ſunt,omnes e Peloponneſo& Attica regione uolauerunt. Peſsima eorum ſi/ gnilicatio, cum glutiunt uocẽ uelut ſtrangulati. Vncos ungues& nocturnæ aues habẽt, ꝛo ut noctuæ, bubo, ululæ. Omniũ horum hebetes interdiu oculi. Bubo funebris,& maxi/ me abominatus, publicis præcipue auſpicijs, deſerta incolit: nec tantum deſolata, ſed dira etiam& inacceſſa: noctis monſtrũ, nec cantu aliquo uocalis, ſed gemitu. Itaq; in urbibus aut omnino in luce uiſus, dirum oſtentum eſt. Priuatorũ domibus inſidentem plurimis ſcio nõ fuiſſe feralem. Volat nunquã quò libuit, ſed tranſuerſus aufert᷑. Capitolij cellam ipſam intrauit Sex. Papellio Iſtro, L. Pedanio coss. propter quod nonis Martijs urbs luſtrata eſt eo anno. De incendiaria aue.“ Cap. XIII TNauſpicata eſt& incendiaria auis, propter quã ſæpenumero luſtratã urbem in annali 1 bus inuenimus, ſicut L. Caſsio, C. Mario coss. quo anno& bubone uiſo luſtrata eſt. Quæ ſit auis ea.nec reperitur, nec traditur. Quidã ita interpretant᷑, incendiariã eſſe quæ/ 3o cunq; apparuerit carbonẽ ferẽs ex aris uel altaribus. Alij ſpinturnicemn eã uocãt:ſed hæc ipſa quæ eſſet inter aues, qui ſe ſcire diceret nõ inueni. De cliuina. Cap. XIII ¶CLiuinã quoq; auem ab antiquis nominatã animaduerto ignorari. Quidã clamato 8 riam dicũt, Labeo prohibitoriã. Et apud Nigidiũ ſubis appellatur auis, quæ aqui/ larum oua frangat. De auibus incognitis. Cap. xX v 8 Vntprætterea complura genera depicta in Hetruſca diſciplina, ſeculis non uiſa: quæ S nunc defeciſſe mirum eſt.cum abundent etiam quæ gula humana populatur. De auibus nocturnis.“ Cap. XVI xternorũ de augurijs peritiſsime ſcripſiſſe Hylas nomine putatur.Is tradit noctuã, E bubonem, picũ arbores cauantẽ, trogonẽ: cornicem, à cauda de ouo exire: quoniam 4o pondere capitũ peruerſa oua, poſteriorẽ partem corporũ fouendam matri applicent. De noctuis. Cap. XVII Octuarum contra aues ſolers dimicatio. Maiore circundatæ multitudine, reſupinę N pedibus repugnant, collectæq; in arctũ, roſtro& unguibus totæ tegunt᷑. Auxiliat accipiter collegio quodã naturæ bellumq́; partit᷑. Noctuas ſexagenis diebus hyemis cu bare,& nouẽ uoces habere tradit Nigidius. De pico martio. Cap. X VIII Vnt& paruæ aues uncorum unguiũ, ut pici, martio cognomine inſignes.& in auſpi S cijs magni. Quo in genere arborum cauatores, ſcandentes in ſubrectum felium mo/ do,illi uero& ſupini, percuſsi corticis ſono, pabulũ ſubeſſe intelligunt.pullos in cauis edu cant auium ſoli. Adactos cauernis eorum à paſtore cuneos, admota quadam ab his her pP 3 ba elabi

374 c. PLINII NATVRALIS ba, elabi creditur uulgo. Trebius autor eſt, cauum cuneumũe adactum quanta libeat ui arbori in qua nidum habeat, ſtatim exilire cum crepitu arboris, cum inſederit clauo aut cuneo. Ipſi principales Latio ſunt in augurijs, à rege qui nomen huic aui dedit. Vnũ eorum præſcitũ tranſire nõ queo. In capite prætoris urbani L. Tuberonis, in foro iura pro tribunali reddentis, ſedit ita placide, ut manu prehenderet᷑. Reſpondere uates, exitiũ im/ perio portendiſi dimitteretur: at ſi exanimaretur, prętori. Et ille auem protinus cõcerpſit: nec multo poſt impleuit prodigiũ. Veſcuntur& glande in hoc genere, pomisc; multæ, ſed quæ carne tantum non uiuunt, excepto miluo: quod ipſum in augurijs dirum eſt. De uncos ungues habentibus& digitos Cap. XIX Ncos ungues habentes omnino nõ congregant᷑,& ſibi quæq; prædant᷑. Sunt aũt io om̃nes ferè altiuolæ præter nocturnas:& magis, maiores. Omnibus alæ grandes, corpus exiguũ. Ambulant difficulter. In petris raro conſiſtunt, curuatura unguiũ prohibente. Nunc de ſecũdo ordine dicamus, qui in duas diuiditur ſpecies, oſcines& alites: illa rum generi cantus oris, his magnitudo differentiam dedit. Itaq;ʒ præcedent& ordine. De pauonibus,& quis eos primus cibi cauſa occiderit. Cap. X X 8 Mnesqʒ reliquas in his pauonũ genus.cũ forma tũ intellectu eius et gloria. Gẽman tes laudatus expãdit colores aduerſo maxime ſole, ꝗa ſic fulgentius radiant. Simul umbræ quoſdam repercuſſus cæteris, qui in opaco clarius micant, cõchata quærit cauda: oẽsq́; in aceruũ cõtrahit pennarũ, quos ſpectari gaudet oculos. Idẽ cauda annuis uicibus amiſſa cũ folijs arborũ, donec renaſcat᷑ iterũ cum flore, pudibũdus ac mœrẽs quærit late/ 20 bram. Viuit annis xxv. Colores incipit fundere in trimatu. Ab autoribus nõ glorioſum tantũ animal hoc traditur, ſed& maleuolum, ſicut anſer uerecundum: quoniã has quoq; quidã addiderũt notas in his, haud ꝓbatas mihi. Pauonẽ cibi gratia Romæ primus oc cidit orator Hortẽſius, aditiali cœna ſacerdotij. Saginare primus inſtituit circa nouiſsimũ piraticũ bellũ M Aufidius Lurco, exq́; eo quęſtu reditus ſeſtertiüm ſexagena m. habuit. De gallis,& quõ caſtrentur,& de gallinaceo locuto. Cap. XXI N Rovxime gloriã ſentiũt& hi noſtti uigiles nocturni, quos excitandis in opera morta libus, rumpendoq́; ſomno natura genuit. Norunt ſidera,& ternas diſtinguũt horas interdiu cantu. Cũ ſole eunt cubitũ, quartaq́; caſtrenſi uigilia ad curas laborẽq́; reuocãt. Nec ſolis ortũ incautis patiuntur obrepere, diemq́; uenientẽ nuntiant cantu, ipſum uero 30 cantum plauſu laterũ.Imperitant ſuo generi,& regnũ in quacunq; ſunt domo exercent. Dimicatione parit᷑ hoc quoq; inter ipſos, uelut ideo tela agnata cruribus ſuis intelligen/ tes:nec finis ſepe cõmorientib. Quod ſi palma cõtingit, ſtatim in uictoria canũt, ſeq; ipſi principes teſtantur. Victus occultat᷑ ſilens, ægreq; ſeruitiũ patitur. Et plebs tamen æque ſuperba graditur ardua ceruicc, criſtis celſa: cœlũq́; ſola uolucrũ aſpicit crebro, in ſublime caudam quoq; falcatã erigens:itaq; terrori ſunt etiã leonibus ferarũ generoſiſsimis. Iam ex his quidam ad bella tantũ& prælia aſsidua naſcuntur, quibus etiã patrias nobilitarũt Rodũ ac Tanagrã. Secũdus eſt honos habitus Melicis ac Chalcidicis, ut planè dignæaliti tantũ honoris præbeat Romana purpura. Horum ſunt tripudia ſoliſtima. Hi magi ſtratus noſtros quotidie regũt, domosq́; ipſis ſuas claudũt aut reſerãt: hi faſces Ro. impel 40 lunt aut retinẽt, iubent acies aut prohibẽt, uictoriarũ omniũ toto orbe partarũ auſpices: hi maxime terrarum imperio imperant, extis etiã fibrisq́; haud aliter qᷓ; opimæ uictimæ dijs grati. Habent oſtenta& prępoſteri eorũ ueſpertiniq; cantus. Nanq; totis noctibus canendo, Bœotijs nobilem illam aduerſus Lacedæmonios præſagiuere uictoriã, ita cõie cta interpretatione, quoniã uicta ales illa nõ caneret. Deſinunt canere caſtrati, quod duobus fit modis, lumbis aduſtis candente ferro, aut imis cruribus: mox ulcere oblito figlina creta:facilius ita pingueſcunt. Pergami omnibus annis ſpectaculum gallorũ publice ædi tut ceu gladiatorum.Inuenitur in annalibus, in Ariminenſi agro M. Lepido, Q. Catulo
coss. in uilla Galerij locutum gallinaceum, ſemel quod equidem ſciam. 5
8

HnISTORIAE LIBER N 175
De anſeribus,& quis primus iecur anſerinum comedlerit,& de adipe 8 anſerino Comageno. Cap. XxIUI“
FE St& anſeri uigil cura Capitolio teſtata defenſo, per id tempus canum ſlentio prodi tis rebus. Quamobtẽ cibaria anſerum cenſores in primis locant. Quin& fama amo ris. Argis diecta forma pueri nomine Oleni,& Glauces Ptolemæo regi cithara canẽtis. quam eodem tempore& aries amalſe proditur. Poteſt& ſapientiæ uideri intellectus ijs eſſe. Ita comes perpetuo adhęliſſe Lacy di philoſopho dicitur, nuſquã ab eo, non in pu/ blico, non in balneis, non noctu, non interdiu digreſſus. Noſtri ſapientiores, qui eos ieco ris bonitate nouere. Fartilibus in magnam amplitudinẽ creſcit, exemptum quoq; lacte io mulſo augetur. Nec ſine cauſa in quæſtione eſt, quis primus tantum bonum inuenerie, Scipio Metellus uit conſularis, an M. Seſtius eadem ætate cques Ro. Sed(quod cõſtat) Mellalinus Cotta, Meſſalæ oratoris filias, palmas pedũ in his torrere, atq; patinis cum gallinaceorum criſtis condire reperit. Pribuetur enim à me culinis cuiuſq; palma cum fi de. Mirum in hac alite, à Morinis uſcq; Romam pedibus uenire. Feſſi proferuntur ad pri mos'ita cæteri ſtipatione naturali propellunt eos. Candidorum alterum uectigal in pluma. Velluntur quibuſdã locis bis anno. Rurſus plumigeri ueſtiuntur: molliorq́; quæcor/ pori qᷓ;proxima,& è Germania laudatiſsima. Candidi ibi, uerum minores, ganzæ uo/ cantur. Pretium plumæ corum, in libras denarij quini. Et inde crimina plerunq; auxilio/ rum præfectis, a uigili ſtatione ad hæc aucupia dimiſsis cohortibus totis. Eocꝶ deliciæ 20 proceſſere, ut ſine hoc inſtrumẽto durare iam ne uirorũ quidẽ ceruices poſſint. Aliud re/ perit Sytiæ pars, quæ Comagene uocat᷑: adipem eotũ in uaſe æreo cum cinnamo niue multa obrutum. ac rigore gelido maceratũ, ad uſum præclari medicaminis, quodab gen te dicitur Comagenu. Anſerini generis ſunt chenalopeces,& quibus lautiores epulas nõ nouit Britannia chenerotes, fero anſere minores. Decet tetraonas ſuus nitor, abſolutac nigritia, in ſupercilijs cocci rubor. Alterum eorum genus uulturũ magnitudinẽ excedit, quorum& colorẽ reddit. Nec ulla ales excepto ſtruthiocamelo maius corpore implens Pondusoin tantũ aucta, ut in terra quoc immobilis prehendatur. Gignunt eos alpes.& ſeptentrionalis regio. In auiarijs ſaporem perdunt. Moriuntur cõtumacia ſi piritu reuoca/ to. Proximę eis ſunt, quas Hiſpania aues tardas appellat, Græcia otidas, damnatas in ci30 bis. Emiſſa enim oſſibus medulla, odoris tædium extemplo ſequitur. De gruibus ciconijs, oloribus,& pegrinis auibus,& coturnicibus,& glotte. Ca. XxXIII FNducias habet gens Pygmæa abſceſſu gruum(ut diximus)cum ijs dimicantium. Im/ Peslasel tractus quo ueniunt, ſi quis reputet à mari eoo. Quando proſiciſcãtur con ſentiunt, uolant ad proſpiciendum alte, ducem quem ſequantur eligunt: in extremo ag/ mine per uices, qui acclament diſpoſitos habent,& qui gregem uoce contineant. Excu bias habent nocturnis temporibus, lapillum pede ſuſtinentes, qui laxatus ſomno& deci dens. indiligentiam coarguat. Cæteræ dormiunt capite ſubter alam condito, alternis pedibus inſiſtentes. Dux erecto prouidet collo, ac prædicit. Eædẽ manſuefactæ laſciuiunt, gyrosq; quoſdam indecoro curſu uel ſingulæ peragunt. Certum eſt, Pontum tranſuola 4o turas, primum omnium anguſtias petere, inter duo promontoria Criu metopon& Ca. rambin: mox ſaburra ſtabiliti. cum medium tranſierint, abijci lapillos ẽ pedibus: cum attigerint continentẽ,& e gutture harenam. Cornelius Nepos, qui diui Auguſti principatu obijt, cum ſcriberet turdos paulo ante cœptos ſaginari, addidit ciconias magis pla/ cere q́; grues:cum hæc nunc ales inter primas expetatur, illam nemo uelit attigiſſe. Ciconię quonam e loco ueniant, aut quò ſe referant, incompertum adhuc eſt. Elonginquo ue nire non dubium, eodem quo grues modo: illas hyemis, has æſtatis aduenas. Abituræ congregantur in loco certo: comitatæq́; ſʒc, ut nulla ſui generis relinquatur, niſi captiaa& ſerua,ceu lege prædicta die recedunt. Nemo uidit agmen diſcedentiũ, cum diſceſſurum appareat: nec uenire, ſed ueniſſe cernimus: utrunq; nocturnis fit tẽporibus. Et quamuis
P 4 ultra

176 c. PLINII NATVRALIS
ultra citrãue peruolent, nunq́; tamen adueniſſe uſquã, niſi noctu exiſtimant᷑. Pythonos comen uocant in Aſia patentibus campis, ubi congregatæ inter ſe cõmurmurant, eã quę nouiſſima aduenit lacerant, atq; ita abeunt. Notatum, poſt Ildus Aug. non temere uiſas ibi. Sunt qui ciconijs non ineſſe linguas confirment. Honos ijs ſerpentium exitio tantus, ut in Thelſalia capitale fuerit occidiſſe, eadẽc; legibus pœna, quę in homicidã. Simili an ſeres quoq;& olores ratione cõmeant, ſed horũ uolatus cernitur: liburnicarũ more roſtrato impetu feruntur. facilius ita findentes aera, q́; ſi recta fronte impellerẽt:à tergo ſen/ ſim dilatante ſe cuneo porrigitur agmen, largeq́; impellenti præbetur auræ, Colla impo nunt præcedentibus, feſſos duces ad terga recipiunt. Ciconiæ nidos eoſdẽ repetunt, genitricum ſenectã inuicẽ educant. Olorum morte narratur flebilis cãtus, falſo,ut arbitror, 1e aliquot experimentis. lidem mutua carne ueſcunt᷑ inter ſe. Verum hæc cõmeantium per maria terrasq; peregrinatio nõ patitur differri minores quoq;, quibus eſt natura ſimilis: utcunq; enim ſupradictas magnitudo& uires corporum inuitare uideri poſſunt. Cotur nices ante etiam ſemper adueniunt qᷓ; grues, parua auis,& cum ad nos uenit, terreſtris po tius qᷓ;ʒ ſublimis. Aduolant& hæ ſimili modo non ſine periculo nauigãtium, cum appro pinquauere terris. Quippe uelis ſæpe inſidunt,& hoc ſemper noctu, mergũtq́; nauigia. lter eſt his per hoſpitia certa. Auſtro non uolant, humido ſcilicet& grauiore uento. Aura tamen uehi uolunt, propter pondus corporũ, uiresq; paruas. Hinc uolantium illa con queſtio labore expreſſa. Aquilone ergo maxime uolant ortygometra duce. Primam ea/ rum terræ appropinquantẽ accipiter rapit. Semper hinc temeantes comitatum ſollicitãt, 20 abeuntq́; unaà perſuaſę glottis& otis& cychramus. Glottis prælongã exerit linguam, unde ei nomen. Hanc initio blandita peregrinatione auide profectam, pœnitentia in uo latu cum labore ſeilicet ſubit.reuerti incomitatam piget,& ſequi: nec unquã plus uno die Hergis in proximo hoſpitio deſerit. uerum inuenitur alia, antecedente anno relicta: ſini i modo in ſingulos dies. Cychramus perſeuerantior feſtinat etiam peruenire ad expeti/ tas ſibi terras.itaq; noctu is eas excitat, admonetq; itineris. Otis bubone minor eſt, no/ ctuis maior, auribus plumeis eminentibus, unde& nomen illi: quidam Latine aſonẽ uo cant:imitatrix alis auis ac paraſita,& quodam genere ſaltatrix. capitur haud difficulter ut noctuæa, intenta in aliquo circumeunte alio. Quod ſi uentus agmen aduerſo flatu cœ/perit inhibere, ponduſculis lapidum apprehenſis, aut gutture harena repleto, ſtabilitæ 30 uolant. Coturnicibus ueneni ſemen gratiſſimus cibus: quam ob cauſam eas damnauere menſæ, ſimulq́; comitialem propter morbum deſpui ſuetum, quem ſolæ animalium ſen tiunt præter hominem. V De hirundinibus, merulis, turdis& ſturnis, turturibus& palumbis Cap. XXI 8 Beunt& hirundines hybernis menſibus, ſola carne ueſcens auis ex ijs, quæ adun/ cos ungues nõ habẽt:ſed in uicina abeunt, apricos ſecutæ montium receſſus:inuen tæq; iam ſunt ibi nudæ atq; deplumes. Thebarũ tecta ſubire negant᷑, quoniã urbs illa ſæpius capta ſit:nec Biziæ in Thracia propter ſcelera Terei. Cecina Volaterranus eque/ ſtris ordinis quadtigarũ dominus, cõprehenſas in urbem ſecum auferẽs uictoriæ nunti/ as amicis mittebat, in eũdẽ nidũ remeãtes illito uictoriæ colore. Tradit& Fabius Dictor 40 in annalibus ſuis, cum obſideretur præſidiũ Romanum à Liguſtinis, hirũdinem à pullis ad ſe allatam: ut lino ad pedem eius alligato nodis ſignificaret, quoto die adueniente auxilio eruptio fieri deberet. Abeunt& merulæ turdiq́;& ſturni, ſmili modo in uicina. Sed hi plumã non amittunt, nec occultantur, uiſi ſæpe ibi, quò hybernũ pabulũ petunt. itaq; in Germania hyeme maxime turdi cernunt᷑. Verius turtur occultatur, pennasq; amittit. Abeunt& palumbes.quõnam& in ijs incertũ· Sturnorum generi proprium tateruatim uolare& quodã pilę orbe circumagi,omnibus in mediũ agmen tendentibus. Volucrum ſoli hirundini flexuoſi uolatus. uelox celeritas, quibus ex cauſis neq; rapinæ cæterarũ ali tum obnoxia eſt. Eadem demum ſola auium non niſ in uolatu paſcitur. 84
Quæ

I
HISTORIAE LIBER X 17 7
uæ auium perennes, quæ ſemeſtres, quæ trimeſtre Cap. xXXv
Emporũ magna differẽtia auibus. Perennes ut columbæ, ſemeſtres ut hirundines, trimeſtres ut turdi& turtures,& quæ cũ fœtum eduxere, abeunt, ut galguli, upupę. De auibus mira. eſ
A Vtores ſunt, omnibus annis aduolare Ilium ex Aethiopia aues,& confligere ad Memnonis tumulum, quas ob id Memnonidas uocant. Hoc idem quinto quoq;
anno facere eas in Aethiopia circa regiam Memnonis, exploratũ ſibi Cremutius tradit. Simili modo pugnant Meleagrides in Bœotia. Africæ hoc eſt gallinarũ genus, gibbe/rum, uarijs ſparſum plumis, quæ nouiſſimæ ſunt peregrinarum auium in mẽſas receptæ
o propter ingratum uirus. Verum Meleagri tumulus nobiles eas fecit.
De auibus ſeleucidibus. b1X Eleucides aues uocantur, quarũ aduentũ ab Ioue precibus impetrãt Caſij montis in colæ, fruges eorũ locuſtis uaſtãtibus. Nec unde ueniãt, quõue abeant cõpertũ, nunꝗᷓ conſpectis niſi cũ præſidio carũ indigetur. 8EX“ Cap. XXVIII 1& Aegyptij ibes ſuas cõtra ſerpentiũ aduentũ:& Elei Myiagron deum, mu ſcarũ multitudine peſtilentiã adferente: quæ protinus intereunt qua litatũ eſt illi die. Quxæ aues in quib.locis nõ ſunt,& quę mutãt colorẽ& uocẽ,& de luſcinijs. Ca. xxix CEd in ſeceſſu auium& noctuæ paucis diebus latere traduntur, quarũ genus in Creta S inſula nõ eſt: etiam ſi qua inuecta ſit emoritur. Nam hęc quoq; mira naturæ differen 20 tia: alia alijs locis negat, tan q́; genera frugũ fruticum ue, ſic& animaliũ: non naſci,transla titium:inuecta emori, mirũ. Quid eſt illud unius generis ſaluti aduerſum, quæue iſta naturæ inuidias aut qui terrarũ dicati auibus terminiç Rhodus aquilam non habet. Tranſpadana Italia iuxta alpes Larium lacum appellat, amœnum arbuſto agro ad quem ciconiæ non permeant: ſicuti nec octauum circa lapidem ab eo, immenſa alioqui finitimo Inſubriũ tractu examina graculorũ monedularumq;, cui ſoli aui furacitas auri argentic; præcipue mira eſt. Picus Martius in Tarẽtino agro negatur eſſe. Nuper,& adhuc tamen rara, ab Apẽnino ad urbẽ uerſus cerni cœpere picarũ genera, quę longa inſignes cauda uariæ appellantur. Propriũ his calueſcere omnibus annis, cũ ſerantur rapa. Perdices nõ tranſuolant Bœotiæ fines in Attica: nec ulla auis in Ponto, inſula qua ſepultus eſt Achil/
30 les, ſactatam ei ædem. In Fidenate agro iuxta urbem ciconiæ nec pullos nec nidũ faciunt.
At in agrum Volaterranum palumbiũ uis ẽ mati quotannis aduolat.· Romæ in ædem) Herculis in foro Boario, nec muſcę nec canes intrãt. Multa præterea ſimilia, quæ prudẽs ſubinde omitto in ſingulis generibus, faſtidio parcens: quippe cũ Theophraſtus tradat
inuectitias eſſe in Aſa etiã colũbas,& pauones,& coruos,& in Cyrenaica uocales ranas. Alia admiratio circa oſcines: ferẽ mutant colorẽ uocmq; tempore anni, ac repente fiunt aliæ: quod in grandiore alitum genere grues tantum. Eæ enim ſenectute nigreſcunt. Me
rula ex nigra ruffeſcit, canit æſtate, hyeme balbutit, circa ſolſtitiũ muta. Roſtrum quoq; anniculis in ebur transfiguratur, duntaxat maribus. Turdis color æſtate circa ceruicẽ ua/ rius, hyeme cõcolor. Luſcinijs diebus ac noctibus continuis X v. garrulus ſine intermiſſu
40 cantus. denſante ſe frondiũ germine, non in nouiſsimũ digna miratu aue.Primum tanta
uox tam paruo in corpuſculo, tã pertinax ſpiritus. Deinde in una perfecta muſicæ ſcien/ tia modulatus ęditur ſonus:& nunc cõtinuo ſpiritu trahitur in longũ., nunc uariatur infle xo, nũc diſtinguitur conciſo, copulatur intorto, promittitur reuocato, infuſcatur ex inopinato:interdum& ſecũ ipſe murmurat: plenus, grauis, acutus, creber, extentus, ubi uiſum eſt uibrans, ſummus, medius, imus. Breuiterq́;, omnia tam paruulis in faucibus, qua tot exquiſitis tibiarũ tormentis ars hominũ excogitauit: ut non ſit dubium hanc ſuauitatem præmonſtratã efficaci auſpicio, cum in ore Steſichori cecinit infantis. Ac ne quis dubitet artis eſſe, plures ſingulis ſunt cantus, nec ijdem om nibus, ſed ſui cuique. Certant inter ſepalamq; animoſa contentio eſt. Victa morte finit ſæpe uitam, ſpiritu prius deficien/ 8 te quàm

178 c. PDLINII NKATVRALIS. te quam cantu. Meditantur aliæ iuniores, uerſus; quos imitentur accipiunt. Audit diſci puſa intentione magna& reddit, uicibusq; reticent. Intelligitur emẽdatæ cotrectio,& in docente quædã reprehenſio. Ergo ſeruorũ illis precia ſunt,& quidẽ ampliora q́; quibus olim armigeri parabantut. Scio ſeſtertijs vi. candidã alioquin, quod eſt prope inuſitatũ ueniſſe, quæ Agrippinæ Claudij principis cõiugi dono daretur. Viſum iam ſæpe, iuſſas canere cœpiſſe,& cum ſymphonia alternaſſe: ſicut homines repertos, qui ſonum earum, addita in tranſuerſas harundines aqua, foramen inſpirantes, linguæ ue parua aliqua op/ poſita mora, indiſcreta redderẽt ſimilitudine. Sed eæ tantæ tamq́; artifices argutiæ à xv. diebus paulatim deſinunt, nec ut fatigatas poſſis dicere aut ſatiatas. mox æſtu aucto in
totum alia uox fit, nec modulata aut uaria. mutatur& color. poſtremo hyeme ipſa non
cernitur. Linguis earum tenuitas illa prima non eſt, quæ cæteris auibus. Pariunt uere pri-/ mo, cum plurimum ſena oua. Alia ratio ficedulis. Nam formam ſimul colorẽc; mutant. Hoc nomen nõ niſi autumno habent, poſtea melancoryphi uocant᷑. Sic& erithacus hyeme, idẽ phœnicurus ęſtate. Mutat& upupa, ut tradit Aeſchylus poeta, obſccœna alias paſtu auis,criſta uiſenda plicatili, contrahens eam ſubrigensq; per longitudinem capitis. Oenanthe quidẽ etiã ſtatos latebræ dies habet, exoriẽte ſirio occultata, ab occaſu eiuſdẽ
prodit: quod miremur, ipſis diebus utrũq;. Chlorion quoq; qui totus eſt luteus, hyeme
non uiſus.circa ſolſtitia procedit. De merulis. Cap. X᷑ X&X Erulæ circa Cyllenen Arcadiæ, nec uſquã aliubi candidæ naſcuntur. Ibis circa PeLluſium tantum nigra eſt, cæteris omnibus locis candida. 20 Tempus auium genituræ. Cap. XXxXI
0) Scines,præter exceptas, non temere fœtus faciunt ante æquinoctium uernum, aut poſt autumnale:ante ſolſtitium autem dubios, poſt ſolſtitium uitales. De halcyonibus,& de diebus earũ nauigabilibus,& gauijs,& mergis. Cap. XxXII O maxime ſunt inſignes hölegaſea s earum partus, maria quiq́; nauigant no/ uere. Ipſa auis paulo amplior paſſere, colore cyaneo ex parte maiore, tantũ purpu/reis& cãdidis admixtis pennis, collo gracili ac procero. Alterum genus earum magnitu/ dine diſtinguitur& cantu. Minores in harundinetis canunt. Haſcyonẽ uidere rariſſimũ eſt, nec niſi Vergiliarum occaſu,& circa ſolſtitia brumam ue, naue aliquando circumuola
ta ſtatim in latebras abeuntẽ. Fœtificant bruma, qui dies halcyonides uocantur, placido 30
mari per eos& nauigabili, Siculo maxime. In reliquis partibus eſt quidẽ mitius pelagus, Siculum utiqʒ tractabile.Faciunt aũt ſeptẽ ante hrumã diebus nidos,& totidẽ ſequenti-/ bus pariunt. Nidi earũ admirationẽ habent, pilæ figura, paulũ eminenti ore perq́; angu ſto grandium ſpongiarum ſimilitudinc: ferro intercidi non queunt, franguntur ictu ua/ lido, ut ſpuma arida maris. Nec unde confingantur, inuenitur. Putãt ex ſpinis aculeatis: piſcibus enim uiuunt. Subeunt& in amnes. Pariũt oua quina. Gauiæ in petris nidificãt,
mergi& in arboribus. Pariũt plurimum terna. Sed gauiæ æſtate, mergi incipiente uere.
De auium · ſolertia in nidificando, hirundine, argatili, cynamo/mis,& perdicibus. Cap. XXXII
W1“ figura, reliquarũ quoq; ſolertiæ admonet: neq; alia parte ingenia 40
auium magis admirãda. Dirundines luto cõſtruunt, ſtramẽto roborant. Si quan/ do inopia eſt luti, madefactæ multa aqua pennis puluerem ſpargunt. Ipſum uero ni-/ dum mollibus plumis floccisq; conſternunt tepefaciendis ouis, ſimul ne durus ſit infan/ tibus pullis.In fœtu ſumma æquitate alternant cibum. Notabili munditia egerunt excre menta pullorum:adultioresq; circũagi docent,& foris ſaturitatem emittere. Alterum genus hirundinum eſt ruſticarũ& agreſtium, quæ raro in domibus, diuerſos figura, ſed ea dẽ materia confingunt nidos. totos ſupinos. faucibus porrectis in anguſtũ, utero capac: mirũ, qua peritia& occultandis habiles pullis,& ſubſternẽdis molles. In Aegypti Hera cleotico oſtio molem cõtinuatione nidorum euaganti Nilo inexpugnabilem“ “ ſtadij
☛

HUTIFTIOREHE UIREII NXNXN 779 ſtadij fere unius ſpatio, quob humano opere perfci non poſſet. In eadẽ Aegypto iuxta oppidum Copton inſula eſt ſacra Iſidi quã ne laceret amnis idem, muniunt opere, incipi entibus uernis diebus palea& ſtramẽto roſtrũ eius irmantes, cõtinuatis per triduũ noctibus tanto labore, ut multas in opere emoriconſtet. Ea militia illis cum anno redit ſem/ per. Tertiũ eſt earũ genus quæ ripas excauant, atq; ita internidificãt. Harũ pulli ad cinerem ambuſti, mortifero fauciũ malo, multisq; alijs morbis humani corporis medent᷑. Nõ faciunt hæ nidos. Migrãtq; multis diebus ante, ſi futurũ eſt ut auctus amnis attingat. In genere pararum eſt cui nidus ex muſco arido ita abſoluta perficitur pila, ut inueniri non poſſit aditus. Argatilis appellatur, cadẽ ſigura ex ligno intexens. Picorũ aliquis ſuſpendit
io in ſurculo primis in ramis cyathi modo, ut nulla quadrupes poſſit accedere. Galgulos
quidẽ ipſos dependentes pedibus ſomnũ capere cõfirmant, quia tutiores ita ſe ſperent̃. Iam publicũ quidẽ omniũ eſt, tabulata ramorũ ſuſtinendo nido prouide eligere, came/ raq; ab imbri aut fronde protegere denſa. In Arabia cinamomus auis appellatur: cinna/ mi ſurculis nidificat. Plumbatis eos ſagittis decutiunt indigenæ, mercis gratia. In Scythis auis magnitudine otidis, binos parit, in leporina pelle ſemper in cacuminibus ramorum ſuſpenſa.Picæ cum diligẽtius uiſum ab homine nidum ſenſere, oua trãsferunt aliò. Hoc in his auibus, quarũ digiti nõ ſunt accõmodati cõplectendis transferendisqo; ouis, miro traditur modo. Nanq; ſurculo ſuper bina oua impoſito, ac ferruminato alui glutino, ſub/dita ceruice medio, æqua uttinqʒ libra deportant alio. Nec uero ijs minor folertia, quæ
20 cunabula in terra faciunt, corporis grauitate prohibitæ ſublime petere. Merops uocatur,
genitores ſuos recõditos paſcens, pallido intus colore pennarũ, ſuperne cyaneo, primori ſubrutilo. Nidificat in ſpecu ſex pedũ defoſia altitudine. Perdices ſpina& frutice ſic mu/ niunt receptaculũ, ut contra feras abunde uallent᷑. Ouis ſtragulũ molli puluere contumu/lant, nec in quo loco peperere incubant: nẽue cui frequẽtior cõuerſatio ſit ſuſpecta, trãsfe/ runt alio. Hæ quidẽ& maritos ſuos fallunt, qm̃ intẽperantia libidinis frangũt earũ oua, ne incubando detineantur. Tunc inter ſe dimicant mares deſiderio fœminarum: uictum aiunt Venerem pati. Id quidem& coturnices, Trogus& gallinaceos aliquando: Perdices uero àdomitis feros& nouos aut uictos iniri promiſcue. Capiuntur quoq; pugnacitate eiuſdem libidinis, contra aucupis indicem exeunte in præliũ duce totius gregis. Ca30 pto eo procedit alter, ac ſubinde ſinguli. Rurſus circa conceptũ fœminæ capiuntur, contra aucupũ fœminã exeuntes. ut rixando abigant eam. Neq; in alio animali par opus li/ bidinis. Si cõtra mares ſteterint fœninæ, aura ab his Hlante prægnãtes hunt. Hiantes aũt exerta lingua per id tẽpus æſtuant, cõcipiuntq; ſuperuolantium aſfatu, ſæpe uoce tantũ audita maſculi. Adeoq́; uincit libido etiã fœtus charitatẽ, ut iila furtim& in occulto incubans. cũ ſenſit fœminã aucupis accedentẽ ad marẽ, recanat reuocetq́;,& ultro prębeat ſe libidini.Rabie quidẽ tanta ferunt᷑, ut in capite aucupantiũ ſæpe cæcę metu ſedeant. Si ad nidũ is cœperit accedere, procurrit ad pedes fœta, prægrauẽ aut delumbẽ ſeſe ſimulãs, ſu bitoq́; in procurſu aut breui aliquo uolatu cadit fracta aut ala aut pedibus: procurrit ite/ rum, iamiam prehenſurũ effugiẽs, ſpemq́; fruſtrans, donec in diuerſum abducat à nidis.
4 Eadem in pauore libera, ac materna uacans cura, in fulco reſupina gleba ſe terrę pedibus
apprehenſa operit. Perdicum uita ad ſexdecim annos durare exiſtimatur. 4 De columbis. Gapr. xxXwrüIB his columbarum maxime ſpectantur ſimili ratione mores ijdem; ſed pudicitia
A illis prima,& neutri nota adulteria. Coniugij fidẽ nõ uiolant, cõmunem qꝙ; ſeruant domum. Niſj cœlebs aut uidua, nidũ non relinquit. Et imperioſos mares, ſubinde etiam iniquos ferunt: quippe ſuſpicio eſt adulterij, quamuis natura nõ ſt. Tunc plenũ querela guttur ſæuiq; roſtro ictus, mox in ſatisfactione exoſculatio,& citca Veneris preces crepris pedum orbibus adulatio. Amor utriq; ſobolis æqualis: ſæpe& ex hac cauſa caſtiga tio, pigrius intrante fœmina ad pullos. Parturienti ſolatia& miniſteria ex mare. ullis 1u primo

18b9 c. PELINII NATVRALIS primo ſalſiorem terram collectam gutture in ora inſpuunt, præparãtes tempeſtiuitatem cibo. Proprium generis eius& turturũ, cum bibant colla non reſupinare, largeq́; bibere, iumentorum modo. De palumbibus. Cap. NeN I Iuere palumbes ad xxx. annũ. aliquos ad xl. habemus autores, uno tantũ incõmo/ do unguium, eodem& argumẽto ſenectæ, qui citra perniciem reciduntur. Cantus omnibus ſimilis atq; idem, trino cõficitur uerſu, præterq́; in clauſula gemitu: hyeme mu tis, uere uocalibus. Digidius putat, cum oua incubat, ſub tecto nominatam palumbẽ re linquere nidos.Pariunt aũt poſt ſolſtitiũ. Columbæ& turtures octonis annis uiuunt. be paſſeribus. Cap. XNXXVYI * Ontraà paſſeri minimũ uitæ, cui ſalacitas par. Mares negant᷑ anno diutius durare, io (aargumẽto, ꝗa nulla ueris initio appareat nigritudo in roſtro, quæ ab æſtate incipit. Fœminis longiuſculum ſpatium. Verum columbis ineſt quidam& gloriæ intellectus. Noſſe credas ſuos coloresuarietatẽq; diſpoſitam: quin etiã ex uolatu quæritur plaudere in ccelo, uarieq; ſulcare. Qua in oſtentatione ut uinctæ præbẽtur accipitri, implicatis ſtre/ pitu pennis, qui non niſi ipſis alarum humeris eliditur, alioquin ſoluto uolatu in multum uelociores. Speculatur occultus fronde latro,& gaudentem in ipſa gloria rapit. De tinnunculo.(Cap. XNXNN 0 B id cum ijs habenda eſt auis quæ tinnunculus uocatur. Defendit em̃ illas, terretq; accipitres naturali potentia, in tantũ, ut uiſum uocemq́; eius fugiant. Hac de cauſa præcipuus columbis amor eorũ. Feruntq́ʒ, ſi in quatuor angulis defodiantur in ollis no/ 20 uis oblitis.nõ mutare ſedem columbas: quod auro inſectis alarum articulis quæſiere ali/ qui, non aliter innoxijs uulneribus, multiuaga alioquin aue. Eſt em̃ ats illis inter ſe blan/ diri,& corrũpere alias, furtoq́; comitatiores reuerti. Quin& internũciæ in rebus magnis fuere, epiſtolas annexas earũ pedibus obſidione Mutinẽſi in caſtra cõſulũ Decimo Btu/to mittente. Quid uallũ& uigil obſidio, atq; etiã retia amne prætẽta profuere Antonio, per ccœlum eunte nuncio? Et harum amore inſaniunt multi, ſuper tecta exædificant tur res ijs, nobilitatẽq; ſingularum& origines narrant, uetere iam exemplo. L. Axius eques Romanus ante bellum ciuile Pompeianum denarijs quadringẽtis ſingula paria uendita uit, ut M. Varro tradit. Quin& patriã nobilitauere, in Campania grandiſſimæ proueni", re exiſtimatæ. Harum uolatus in reputationẽ cæterarũ quoc; uolucrum nos impellit. 30 De uolatu& inceſſu auium. Cap. XXXvII O Mnibus animalibus reliqs certus& uniuſmodi,& in ſuo cuiq; genere inceſſus eſt: aues ſolæ uario meatu feruntur,& in terra& in aere. Ambulant aliquæ, ut cornices: ſaliunt aliquæ, ut paſſeres, merulæ: currunt, ut perdices, ruſticulæ: ante ſe pedes iaciunt, ut ciconiæ, grues: expandunt alas, pendentesq́; raro interuallo quatiunt, aliæ crebrius, ſed & primas duntaxat pennas: aliæ& tota latera pandunt. quædam uero maiore ex parte compreſſis uolant. percuſſoq; ſemel aliquæ& gemino ictu aere feruntur: uelut incluſum eum premẽtes eiaculãtur ſeſe in ſublime, in rectũ, in pronum. Impingi putes aliquas, aut rurſus ab alto cadere has/illas ſalire. Anates ſolæ, quæq́; ſunt eiuſdẽ generis, in ſublime protinus ſeſe tollũt, atq; è ueſtigio cœlum petunt,& hoc etiã ex aqua. Itaq; in foueas qui 40 bus feras uenamur, delapſæ ſolæ euadunt. Vultur,& ferè grauiores, niſi ex procurſu, aut altiore cumulo immiſſæ nõ euolant, cauda reguntur. Aliæ circumſpectant, aliæ flectunt colla. Nonnullæ ueſcuntur ea quæ rapuere pedibus. Sine uoce nõ uolant multę: aut ècõ/trario ſemper in uolatu ſilent. Subrectæ, pronæ, obliquæ in lateras in ora quædã& reſu pinæ feruntur: ut ſi pariter cernantur plura genera, nõ in eadẽ natura meare uideantur. De apodibus. Cap. xXNI P Lurimum uolant quæ apodes, quia careant uſu pedum, ab alij cypſeli appellantur, hirundinum ſpecie. Nidificant in ſcopulis. Hæ ſunt quæ toto mari cernuntur: Nec unquam tam longo naues, tam que continuo curſu recedunt à terra, ut non itent

15
11“
5
HISTORIAE LIDER XN 181
litent eas apodes. Qætera genera reſidunt& inſiſtunt: his quies, niſi in nido, nulla:aut pen dent aut iacent.Et ingenia æque uaria, ad paſtum maxime.
De caprimmulgis& plateis. Cap. XTL
Aprimulgi appellantur grandioris merulę aſpectu, fures nocturni: interdiu enim ui 8 ſu carent. Intrant paſtorum ſtabula, caprarumq́; uberibus aduolant ſuctum pro/pter lactis, qua iniuria uber emoritur, caprisq; cæcitas quas ita mulſere oboritur. Platea nominatur aduolans ad eas quæ ſe in mari mergunt,& capita illarum morſu corripiens, donec capturam extorqueat. EFadem cum deuoratis ſe impleuit conchis, caloreuentris co/ ctas euomit, atq;ʒ ita ex ijs eſculenta legit, teſtas excernens.
De ingenijs auium. Cap. XLI Illaribus gallinis& religio ineſt: Inhorreſcunt ædito ouo, excu tiuntq; ſeſe,& circum actæ purificant, ac feſtuca aliqua ſeſe& oua luſtrant.
8 De carduele,& pſittaco,& auibus quæ loquuntur. Cap. xEII Inimæ auium cardueles imperata faciunt, nec uoce tantum, ſed pedibus& ore pro P5 4 ess vesgn” quæ boum mugitus imitetur, in Arelatẽſi agro taurus appellata, alio quin parua.Eſt quę equorũ quoc; hinnitus, anthus nomine, herbę pabulo aduentu eorum pulſa imitatur, ad hunc modum ſe ulciſcens. Super omnia humanas uoces reddunt, pſittaci quidem etiã ſermocinantes. India hanc auem mittit, ſittacem uocat, uiridem toto corpore, torque tantum miniato in ceruice diſtinctam. Imperatores ſalutat,& quæ accipir uerba pronunciat, in uino pręcipue laſciua. Capiti eius duritia eadẽ quę roſtro. hoc, cum
loqui diſcit, ferreo uerberatur radio: non ſentit aliter ictus, Cum deuolat, roſtro ſe excipit,
illi innititur, leuiorem que ſe ita pedũ infirmitati facit. Minor nobilitas, quia nõ ex longin
quo uenit, ſed expreſsior loquacitas certo generi picarũ eſt. Adamant uerba quę loquan
tur. Nec diſcunt tantum ſed diligũt: meditantes que intra ſemet, cura atqʒ cogitatione in/ tentionem nõ occultant. Conſtat emori uictas difficultate uerbi,ac niſi ſubinde eadem au diant, memoria falli: qugrẽtes mirum in modum hilarari,ſi interim audierint id uerbum. Necuulgaris ijs forma, quamuis non ſpectanda. Satis illis decoris in ſpecie ſermonis hu/ mani eſt. Verum addiſcere alias negant poſſe, quàm quę ex genere earum ſunt, quę glan de ueſcantur:& inter eas facilius, quibus quini ſunt digiti in pedibus, ac ne eas quidẽ ipſas niſi primis duobus uitę annis. Latior ijs eſt lingua: omnibus que in ſuo cuiq; genere, quę ſermonem imitantur humanum: quanquam id penè in omnibus contingit. Agrippina coniunx Claudij Cæſaris turdum habuit quod nunquam ante)imitãtem ſermones hominum, cum hiæc proderem. Habebãt& Cæſares iuuenes item ſturnum; luſcinias, Grę/
co atq; Latino ſermone dociles: præterea meditantes in diem,& aſsidue noua loquentes longiore etiam contextu. Docentur ſecreto,& ubi nulla alia uox miſceatur, aſsidente qui crebro dicat ea, quæ condita uelit, ac cibis blandiente.
De coruorum intelligentia. GCap. vnm 1.ee& coruis ſua gratia, indignatione quoq; populi Ro. teſtata, non ſolum con ſciẽtia. Tiberio principe ex fœtu ſupra Caſtorũ ædem genitus pullus/in oppoſitã ſu
trinam deuolauit, etiam religione commendatus officinę domino. Is mature ſermoni aſ,
ſuefactus, omnibus matutinis euolans in roſtra, in forum uerſus, Tiberium, dein Ger,/ manicum& Druſum Cæſares nominatim, mox tranſeuntẽ populum Ro. ſalutabat, po/ ſtea ad tabernam remeans. plurium annorum aſsiduo officio mirus. Hunc ſiue æmulatio ne uicinitatis manceps proximæ ſutrinæ, ſiue iracũdia ſubita, ut uoluit uideri, excrementis eius impoſita calceis macula, exanimauit, tanta plebei conſternatione, ut primo pulſus ex ea regione, mox& interemptus ſit, funusq; innumeris aliti celebratum exequijs, conſtra tum lectum ſuper Aethiopum duorũ humeros, præcedente tibicine,& coronis omnium generũ⸗ad rogũ uſq;:qui cõſtructus dextra uiæ Appiæ ad ſecundũ lapidem, in cãpo Re/ diculi appellato fuit. Adeo ſatis iuſta cauſa populo Ro. uiſa eſt exequiarũ ingenium auis: q aut

182 c. PLINII NATVRALIS
aut ſupplicij de ciue Romano:in ea urbe. in qua multorũ principum nemo deduxerat unus:Scipionis uero Aemiliani, poſt Carthaginẽ Numantiamq́; deletas ab eo, nemo uin dicauerat mortem. Hoc geſtum M. Seruilio, C. Ceſtio coss. ad v. Kalen. April. Nunc quoq; erat in urbe Roma, hæc prodente me, equitis Ro. cornix e Bætica, primum colore mira admodũ nigro.deinde plura contexta uerba exprimens,& alia atq; alia crebro ad
diſcens. Necnon& recens fama Crateri mocerotis cognomine in Erizena regione Aſiæ,
coruorum opera uenãtis/ eo quod deuehebat in ſyluas eos conſidentes corniculis hume/risq;illi ueſtigabant agebanth, eò perducta cõſuetudine, ut exeuntem ſic comitarentur & feri. Pradendum putauere memoriæ quidam, uiſum per ſitim lapides congerentem in
ſitulam monumentioin qua pluuia aqua qurabat, ſed quæ attingi non poſſet: ita deſcende o.
re pauentem expreſsiſſe tali congerie, quantum poturo ſufficeret. De Diomedeis aubbus. Cap. xLII XTHEc Diomedeas præteribo aues: Iuba cataractas uocat,& eis eſſe dentes, oculosqʒ N igneo colore,cætero candidis tradens. Duos ſemper ijs duces:alterũ ducere agmen, alterum cogere: Scrobes excauare roſtro, inde crate cõſternere,& operire terra quæ ante fuerit egeſta:in his fœtificare. fores binas omnium ſcrobibus: orientem ſpectare quibus exeãt in paſcua, occaſum quibus redeant. Aluum exoneraturas ſubuolare ſemper,& con trario flatu. Vno hæ in loco totius orbis uiſuntur, in inſula, quam diximus nobilem Diomedis tumulo atq;ʒ delubro, contra Apuliæ oram, fulicarum ſimiles. Aduenas barbaros
clangore infeſtant, Græcis tantũ adulantur, miro diſcrimine, uelut generi Diomedis hoc 20
tribuentes:ædemq́; eam quotidie pleno gutture madentibus pennis perluunt atq; puri/ ficant:unde origo fabulæ, Diomedis ſocios in earum effigies mutatos.
x Quæ animalia nihil diſcant. Cap: NNJOn omittendũ eſt, cũ de ingenijs diſſerimus, ́ uoſucribus hirũdines eſſe indociles,
N terreſtribus mures: cum elephanti iuſſa faciant, leones iugũ ſubeant, in mari uituli, tot piſcium genera miteſcant. De potu auium. Cap. XLVvT B Ibunt aues ſuctu, ex his quibus longa colla, intermittentes,& capite reſupinato uelut
8
HPD infundentes ſibi. Porphyrio ſolus morſu bibit. idem eſt proprio genere, omnem ci/ bum aqua ſubinde tingens, deinde pede ad roſtrum ueluti manu afferens. Laudatiſsimi in Comagene. Roſtra ijs& prælonga crura rubent.
De himantopode,& onocrotalis,& de peregrinis auibus. Cap. xXLvI H Aec quidem& himantopodi, multo minori, quanquam eadem crurum altitudine. II Naſcitur in Aegypto. Inſiſtit ternis digitis. Præcipue ei pabulũ muſcæ. Vita in Ita/
lia paucis diebus. Grauiores omnes fruge ueſcuntur, altiuolæ carne tantũ. Inter aquaticas
mergi ſoliti ſunt deuorare quæ cæterę reddunt. Olorum ſimilitudinẽ onocrotali habent: nec diſtare exiſtimarentur omnino, niſi faucibus ipſis ineſſet alterius uteri genus. Hucomnia inexplebile animal congerit, mira ut ſit capacitas. Mox perfecta rapina ſenſim inde in os reddita, in uerã aluum ruminantis modo refert. Gallia hos ſeptentrionalis proxima oceano mittit.In Dercynio Germaniæ ſaltu inuſitata genera alitũ accepimus, quarũ plu
mæ igniũ modo colluceãt noctibus:in cæteris nihil, præter nobilitatem longinquitate fa/ 4⁰ ctam, memorandũ occurrit. De multarũ auiũ nominibus,& natura. Cap. XLviII P Halerides in Seleucia Parthorũ,& in Aſia aquaticarũ laudatiſsimæ: rurſus phaſia/
næ in Colchis geminas ex pluma aures ſubmittunt ſubriguntq; Numidicę in ꝑarte Africæ Numidia, omnesq́; iam in Italia· Phœnicopteri linguam pręcipui ſaporis. A, picius docuit nepotũ omniũ altiſsimus gurges. Attagen maxime Ionius celebratur, uoca/ lis alias. captus uero obmuteſcens. quondam exiſtimatus inter raras aues. Iam& in Gal/ lia Hiſpaniaq; capitur,& per alpes etiã, ubi& phalacrocoraces aues, Baleatiũ inſularum peculiares: ſicut alpiũ pyrrocorax·luteo roſtro, niger,& pręcipuo ſapore lagopus. pedes e
porino uillo ei nomen hoc dedere:cætero cãdidę, columbarũ magnitudine. Nõ extrater 1““ ram
8

HISTORIXH LIBER X ram eam ueſci facile, quãdo nec uiua manſueſcit,& corpus occiſæ ſtatim marceſcit· Eſt& alia nomine eodem, à coturnicibus magnitudine tantũ differens, croceo tinctu cibis gra/
tiſsima. Viſam in alpibus ab ſe peculiarẽ Aegypti ibin M. Egnatius Caluinus pręfectus
earum prodidit. De nouis auibus.& de fabuloſis Cap- XLIX V nere in Italiam Bebriacenſibus bellis ciuilibus trans Padũ& nouæ auesſita enim
adhuc uocãtur)turdorum ſpecie, paulum infra columbas magnitudine, ſapore gra/ tæ. Baleares inſulæ nobiliorem etiam ſupradicto porphyrionem mittunt. Ibi& buteo accipitrum generis in honore menſarum eſt: item uipiones, ſic enim uocant minorẽ gruemn.
Pegaſos equino capite uolucres,& gryphas aurita adũcitate roſtri, fabuloſos reor: illos in
d10 Scythia, hos in Aethiopia. Equidem& tragopanadem, quam plures affirmãt, maiorem
aquila, cornua in temporibus curuata habentem, ferruginei colotis, tantũ capite phœni/ ceo. Nec Sirenes impetrauerint fidem: licet affirmet Dino, Clitarchi celebrati autoris pa ter, in India eſſe: mulceriq; earum cantu, quos grauatos ſomno lacerent. Quicredit iſta,&
Melampodi profecto aures lam bendo, dediſſe intellectũ auium ſermonis dracones non
abnuet: uel quæ Democritus tradit, nominando aues, quarum confuſo ſanguine ſerpens gignatur:quem quiſquis ederit, intellecturus ſit alitum colloquia: quæq; de una aue gale/ rita priuatim cõmemorat, etiam ſine his immenſa uitæ ambage circa auguria. Nominan/ tur ab Homero ſcopes, auium genus: nec; harum ſatyricos motus cum inſident, pleriſq; memoratos facile conceperim mente:neq; ipſæ iam aues naſcũtur. Quamobrem de con
o feſsis diſſeruiſſe præſtiterit.
Quis gallinas farcire inſtituerit. De auiarijs,& quis ea primus inſtituerit. Cap. L. Allinas ſaginare Deliaci cœpere:unde peſtis exorta, opimas aues,& ſuopte corpore unctas deuorandi. Hoc primũ antiquis cœænarũ interdictis exceptũ inuenio iam lege C. Fannij cos. X.. annis ante tertium Punicum bellum, ne quid uolucrum ponere/ tur, præter unã gallinam, quæ non eſſet altilis: quod deinde caput translatum, per omnes leges ambulauit, Inuentũch diuerticulum eſt, in fraude earum gallinaceos quoc; paſcen/ di lacte madidis cibis: multo ita gratiores approbantur. Fœminæ quidem ad ſaginam non omnes eliguntur, nec niſi in ceruice pingui cute. Poſtea culinarum artes, ut elunes ſpe/ctentur, ut diuidantur in tergora, ut à pede uno dilatatæ repoſitoria occupent. Dedere&
50 Parthi cocis ſuos mores. Nec tamen in hoc mãgonio quicquã totũ placet: hic clune, alibi
pectore tantũ laudatis. Auiaria primus inſtituit, incluſis omnium generũ auibus, M. Lælius Strabo Brũdiſij equeſtris ordinis. Ex eo cœpimus carcere animalia coercere, quibus natura ccelum aſsignauerat. Dee Aeſopi patinañ. GCä
Axime tamen inſignis eſt in hac memoria, Clodij Aeſopi tragici hiſtrionis patina, — ſexcentis H—s. taxata: in qua poſuit aues cantu aliquo, aut humano ſermone uoca les, nũmis ſex ſingulas coemptas: nulla alia inductus ſuauitate, niſi ut in his imitationem hominis manderet, ne quæſtus quidem ſuos reueritus, illos opimos& uoce meritos, dignus prorſus filio, à quo deuoratas diximus margaritas. Non ſit tamen(ut uerum fatear) facile inter duos iudicium turpitudinis: niſi quod minus eſt, ſummas rerum naturæ opes
4° quàm hominum linguas cœnaſſe.
De generatione auium,& præter aues quæ quadrupedes oua pariant. Cap. LII 82 Eneratio auium ſimplex uidetur eſſe, cum& ipſa ſua habeat miracula, quoniam& ◻ quadrupedes oua gignunt, chamæleontes, lacertæ,& quæ diximus inter ſerpentes. Pennatorum autem infœcunda ſunt, quæ aduncos habẽt ungues: cenchris ſola ex his ſu pra quaterna ædit oua. Pribuit hoc auium generi natura, ut fœcundiores eſſent fugaces earum quam fortes.Plurima pariunt ſtruthiocameli, gallinæ, perdices, ſali. Coitus auibus duobus modis: Fœmina humi cõſidente, ut in gallinis: aut ſtante, ut in gruibus. Ouorum alia ſunt candida, ut columbis, perdicibus: alia pallida, ut aquaticis: alia punctis diſtin/
q 2 uolucrum
183
cta,ut meleagtidum:alia rubri coloris, ut phaſianis, cenchridi. Intus autem omne ouum

1 184 C. PLINII NAXATVRALIB uolucrum bicolor. Aquaticis lutei plus quàm albi, idq́; ipſum magis lutidum quam cæte/tis. Piſcium unus color, in quo nil candidi. Auium oua ex calore fragilia, ſerpentium ex fri gore lenta, piſcium ex liquore mollia. Aquatiliũ rotunda, reliqua ferè faſtigio cacuminata. Exeunt à rotũdiſsima ſui parte, dum pariuntur, molli putamine, ſed protinus dureſcen/ te, quibuſcunque emergunt portionibus. Quæ oblonga ſint oua, gratioris ſaporis putat Horatius Flaccus. Fœæminam ædunt quæ rotundiora gignuntur, reliqua marem. Vmbilicus ouis à cacumince ineſt ceu gutta eminens in putamine.. De ouorum generatione, incubatu auium& coitu. Cap. Im Vædam omni tempore cocunt, ut gallinæ,& pariunt. præterquã duobus menſibus “] brumalibus.Ex ijs iuuencæ plura qᷓʒ ueteres, ſed minora:& in eodem fœtu 10 prima& nouiſsima. Eſt autẽ tanta fœcunditas, ut aliquæ& ſexagena pariant, aliquæ quo tidie, aliquæ bis die, aliquæ in tantum ut effœtæ moriantur. Hadrianis laus maxima. Co lumbxæ decies anno pariunt, quædã& undecies: jn Aegypto etiã brumali menſe. Hirun/ dines& merulæ,& palumbi,& turtures bis anno pariunt: cæterę aues ferè ſemel. Turdi in cacuminibus arborum luto nidificantes, penè cõtextim, in ſeceſſu generant. Acoitu x. diebus oua matureſcunt in utero: Vexatæ autẽ gallinæ& columbæ penna euulſa, alique ſimili iniuria, diutius. Omnib. ouis medio uitelli parua ineſt uelut ſanguinea gutta, quod eſſe cor auium exiſtimant primum in omni corpore id gigni opinantes: in ouo certe gut/ ta ſalit, palpitatc;. Ipſum animal ex albo liquore oui corporatur. Cibus eius in luteo eſt: Omnibus intus caput maius toto corpore, oculi cõpreſsi capite maiores. Increſcente pul, 20 lo candor in medium uertitur, luteum circumfunditur. Viceſimo die, ſi moueatur ouum, iam uiuẽ̃tis intra putamen uox auditur. Ab eodem tẽpore plumeſcit, ita poſitus, ut caput ſupra dextrum pedem habeat, dexterã uero alam ſupra caput. Vitellus paulatim deſicit. Aues omnes in pedes naſcuntur, contrà q́; reliqua animalia. Quædam gallinæ omnia ge mina oua pariunt,& geminos interdum excludunt, ut Cornelius Celſus autor eſt: alte, tum maiorẽ⸗alioqui negunt omnino geminos excludi. Plus uicena quina incubãda ſubij ciuetant. Parere à bruma incipiunt. Optima fœtura ante uernum æquinoctium. Poſt ſolſtitium nata nõ implent magnitudinẽ iuſtã, tantoc; minus quãto ſerius prouenere. De uitijs& remedijs incubantium. Cap. IIII ¶ Na incubarti intra x. dies ædita utiliſsimum, uetera aut recẽtiora infœcunda. Subij 30 ci impari numero debent. Quarto die poſtquam cœpere incubari, ſi contra lumen cacumine ouorum apprehẽſo una manu, purus& uniuſmodi perluceat color, ſterilia exiſtimãtur eſſe, proq́; eis alia ſubſtituenda Et in aqua eſt experimentum, inane fluitat:itacʒ ſdentia, hoc eſt plena, ſubiſci uolunt. Concuti uero experimento uetant, quoniã non gignant confuſis uitalibus uenis. Incubationi datur initium poſt nouam lunam, quiaſprius inchoata nõ proueniant. Celerius excluduntur calidis diebus. Ideo æſtate undeuiceſimo educunt fœtum, hyeme xXXv. Si incubatu tonuerit, oua pereunt:& accipitris audita uoce uitiantur. Remedium cõtra tonitrum, clauus ferreus ſub ſtramine ouorum poſitus, aut ter raex aratro· Quædam autem& citra incubitum, ſponte naturæ gignunt, ut in Aegypti ſi metis. Scitum de quodam potore reperitur, Syracuſis tamdiu potare ſolitum, donec coo 40 ꝑerta terra fœtum æderent oua. Quin& ab homine perficiuntur.““ De augurijs ouorum. 1 Cap. Iv FE Auguſta, prima ſua iuuenta Tiberio Cæſare ex Nerone grauida, cum parere uiti lem ſexum admodum cuperet, hoc uſa eſt puellari augurio, ouum in ſinu fouendo, atque cum deponendum haberet, nutrici 8 ſinum tradendo, ne intermitteretur tepor. Nec falſo augurata proditur. Nuper inde fortaſſe inuentum, ut oua in calido loco impoſita paleis igne modico fouerentur, homine uerſante, pariterq;,& ſtato die illinc erum peretfcœxtus. Fraditur quædam ars gallinarij cuiuſdam, dicentis quod ex quaque eſſet. Nar rantur& mortua gallina mariti earum uiſi ſuccedentes in uicem,& reliqua fœtaæ 98 . re fa90
—————.,—

HIS.T ORIAE LIBER X 185
te facientes, abſtinentes q; ſe acantu. Super omnia eſt anatum ouis ſubditis atq; excluſis admiratio, primo nõ planè agnoſcentis fœtum: mox incertos incubitus follicite cõuocan/ tis:poſtremo lamenta circa piſcinæ ſtagna, mergentibus ſe pullis natura duce.
1 Quæ gallinæ optimæ. Cap. Tvr Allinarum generoſitas ſpectatur criſta erecta, interdum et gemina, pẽnis nigris, ore rubicundo, digitis imparibus, aliquando& ſuper quatuor digitos tranſuerſo uno.
Ad rem diuinam, luteo roſtro pedibusq;. puræ non uidentur: ad opertanea ſacra, nigræ. Eſt& pumilionum genus non ſterile in ijs, quod nõ in alio genere alitũ, ſed quibus certa fœcunditas rara,& incubatio ouis noxia. 10 De morbis earum& remedijs. Cap. LvII 1 autẽ omnium generi pituita, maximeq́; inter meſsis& uindemiæ tẽpus. Medicina in fame,& cubatus in fumo⸗ ſi utiq; ex lauro aut herba ſabina hat: penna per tranſuerſas inſerta nares,& per omnes dies mota: cibus allium cum farre, aut aqua perfu ſus. in qua lauerit noctua, aut cum ſemine uitis albæ coctus:& quædam alia. De conceptu& numero fœtus auium. Cap. zvm̃ Olumbaæ proprio ritu oſculantur ante coitum. Pariunt ferè bina oua: ita natura mo derante, ut alijs crebrior ſit fœtus, alijs numeroſiot. Palumbes& turtures plurimum terna, nec plus quàm bis ferè pariunt: atq; ita. ſi prior fœtus corruptus eſt. quamuis tria pepererint, nunquã plus duobus educant. Tertium quod itritum eſt, urinum uocant. Paao lumbes incubat fœmina poſt meridiana in matutinũ, cætero mas. Columbę marem ſem per& fœminam pariunt, priorem marem, poſtridie fœminam. Incubãt in co genere am bo. interdiu mas, noctu fœmina. Excludunt Xx. die. Pariunt à coitu quinto. Seſtate quidem interdum binis menſibus terna ædunt paria. Nancq; XviI. die excludunt, ſtatim cõ cipiunt. Quare inter pullos ſæpe oua inueniuntur,& alij prouolant, alij erum punt. Ipſi de inde pulli quinquemeſtres fœtificant. Et ipſæ autem inter ſe(ſi mas nõ ſit) fœæminæ xæque ſaliunt, pariuntq; oua irrita, ex quibus nihil gignitur: quæ hypenemia Græci uocant.
De pauone& anſeribus.(C(C
Auo à trimatu parit. Primo anno unũ aut alterũ ouum, ſequenti quaterna quinaue,
P cæteris duodena, non amplius. intermittens binos dies ternos ue parit,& ter anno ſi 30 gallinis ſubijciantur incubanda. Mares ea frangunt deſiderio incubantium. Quapropter noctu& in latebris pariunt, aut in excelſo cubantes:& niſi molli ſtrato excepta frangun/ tur. Mares ſinguli quinis ſufficiũt coniugibus. Qum ſingulæ aut binæ fuere, corrumpitur ſalacitate fœcũditas. Partus excluditur diebus ter nouenis, aut tardius triceſimo. Anſeres in aqua coeunt pariunt uere: aut ſi bruma coiuere, poſt ſolſtitium quadraginta propè. Bis anno. ſi priorem fœtum gallinæ excludãt, alias plurima oua ſedecim, pauciſsima ſeptem. Si quis ſurripiat, pariunt donec rumpantur. Aliena non excludunt. Incubanda ſubijci uti liſsimum 1X. aut xi. Incubant fœminæ tantum tricenis diebus. Si uero tepidiores ſint, ui gintiquinque.Pullis eorum urtica contactu mortifera. Nec minus auiditas, nunc ſatietate nimia, nunc ſuamet ui: quando apprehenſa radice, morſu ſæpe conãtes auellere, ante colla
Ao ſua abrũpunt. Contra urticã remedium eſt, ſtramẽto ab incubatu ſubdita radix earum.
8.* De ardeolis:& quomodo ſeruentur optime oua. Cap. I½ Rdeolarũ tria genera. leucon, aſterias, pellos. Hi in coitu anguntur. Mares quidem A cum uociferatu ſanguinem etiam ex oculis profundunt. Nec minus ægre pariunt grauidæ. Aquila tricenis diebus incubat,& ferè maiores alites: minores uicenis, ut miluus
& accipiter. Singulos ferè parit, nunquam plus ternos,is qui ægolios uocatur quaternos, coruus aliquando& quinos: Incubant totidem diebus. Cornicem incubantem mas pa/
ſcit. Pica nouenos. Melancoryphus ſupra xx. parit, ſemper numero impari: nec alia plu/ res.tanto fœcunditas maior paruis. Hirundini cæci primo pulli,& ferè omnibus quibus numeroſior partus.Irrita oua, quæ hypenemia diximus, aut mutua fœminæ inter ſe libi4 3 diinis

186 Cc. PLINII NATVRALIS dinis imaginatione cõcipiunt, aut puluere: nec columbæ tantum, ſed& gallinę, perdices, “X“ autem ſterilia,& minora, ac minus iucundi ſaporis, & magis humida. Quidam& uento putant ea generari: qua de cauſa etiam zephyria ap/
pellantur. Hæc autem uere tantũ. Vrina fiunt, incubatione derelicta, quę alij cynoſura di
xere. Oua aceto macerata in tantum emolliuntur, ut per annulos tranſeant. Seruati eain lomento, aut hyeme in paleis, æſtate in furluribus utiliſsimum.Sale exinaniri creduntur. aæ uolucrum ſola animal pariat,& lacte nutriat-(Sap. PeV Olucrum animal parit ueſpertilio tantum, cui& membranaceæ pinnę uni. Eadẽ ſo la uolucrũ lacte nutrit ubera admouẽs, geminos uolitat amplexa infantes, ſecumq; deportat.· Eidem coxendix una traditur,& in cibatu culices gratiſsimi. De conceptu uiperæ& partu,& quæ terreſtriũ oua pariant. Cap. Ixn R in terreſtribus oua pariũt ſerpentes, de quibus nondũ dictũ eſt. Coeunt com
plexu, adeo circũuolutæ ſibijpſę, ut una exiſtimari biceps poſsit. Viperę mas caput inſerit in os, quod illa abrodit uoluptatis dulcedine. Terreſtriũ eadem ſoſa, intra ſe parit
oua unius coloris,& mollia ut piſces. Tertia die intra uterum catulos excludit: deinde ſin/ gulos diebus ſingulis parit, uiginti ferẽ numero. Itaq; cæteræ tarditatis impatientes, per/ rumpũt latera, occiſa parente. Cæteræ ſerpentes cõtecta oua in terra incubant,& fœtũ ſe/ quente excludũt anno. Crocodili uicibus incubant mas& fœmina. Sed reliquorũ quoq; terreſtriũ reddatur generatio. De generatione terreſtriũ. Cap. LxII
B Ipedum ſolus homo animal gignit. Homini tantum primi coitus pœnitentia, augu
rium ſclicet uſtæ a pœnitenda origine. Cæteris animalibus ſtati per tempora anni concubitus homini(ut dictum eſt)omnibus horis dierum noctiumq́;. Cæteris ſatietas in coitu, homini propè nulla. Meſſalina Claudij Cæſaris coniunx, hanc regalem exiſtimãs palmam, elegit in id certamen nobiliſsimã è proſtitutis ancillã metcenariæ ſtipis, eamq;
die ac nocte ſuperauit quinto ac uiceſimo concubitu. In hominum genere maribus diuer
ticula Veneris excogitata, omnia ſcelere naturæ, fœminis uero abortus. Quantum in hac parte multo nocentiores quàm feræ ſumus? Viros auidiores Veneris hyeme, fœminas xeſtate, Heſiodus prodidit. Coitus auerſus elephantis, camelis, tigribus, lyncibus, rhinoce roti, leoni, daſypodi, cuniculis, quibus auerſa genitalia. Cameli etiam ſolitudines, aut ſecre
tacerte petunt, neq; interuenire datur ſine pernicie. Coitus tota die eſt tantum ijs ex om/ 30
nibus. quibus ſolida ungula. In quadrupedum genere mares olfactus accendit. Auertun
tur& canes, phocæ, lupi, in medioc; coitu, inuitiq́; etiam cohærent. Supradictorum pleriſque fœminæ priores ſuperueniunt, reliquis mares. Vrſi autem, ut dictum eſt, humani10
20
tus ſtrati:Herinacei ſtantes ambo inter ſe complexi: Feles mare ſtante, fœmina ſubiacen
te: Vulpes in latera proiectæ, marem' que fœmina amplexa. Taurorum ceruorumq́; fœ/
minæ uim non tolerant, ea de cauſa ingrediuntur in coitu. Cerui uiciſsim ad alias tranſeunt,& ad priores redeunt. Lacertæ, ut ea quæ ſine pedibus ſunt, circumplexu Venerem nouere. Omnia animalia quo maiore corpore, hoc minus fœcũda ſunt. Singulos gignũt elephanti, cameli, equi: Acanthis duodenos, auis minima. Ocyſsime pariunt, quæ pluri-/ mos gignunt. Quo maius eſt animal, tanto diutius formatur in utero. Diutius geſtantur quibus longiora ſunt uitæ ſpatia. Neque creſcentium tempeſtiua ad generandum ætas, Qux ſolidas habent ungulas.ſingulos:quæ biſulcas,& geminos pariunt. Quorum in digitos pedum fiſſura diuiſa eſt, eo numeroſiora in fœtu. Sed ſuperiora omnia perfectos ædunt partus, hæc inchoatos, in quo ſunt genere leænæ, urſæ,& uulpes. Informia etiam magis quàm ſupradicta, urſæ pariunt, rarumq́; eſt uidere parientes. Poſtea lambendo calefaciunt fœtus omnia ea,& figurant. Pariunt plurimum quaternos. Cæcos autem gi/ gnunt canes.lupi,pantheræ, thoes. Canum plura genera: Laconicæ octauo menſe utrin/ que generant. Ferunt ſexaginta diebus,& plurimum tribus. Cæteræ canes& ſemeſtres
coitum patiuntur. Implenter omnes uno coitu. Quę ante iuſtum tempus concepere, diu
tius
40

b b
HISTORIAE LEIBER X 1971
tius cæcos habent catulos, nec omnes totidem diebus. Exiſtimãtur in irina attollere crus ferẽ ſemeſtres,id eſt ſignum cõſummati uirium roboris, fœminæ hoc idem ſidentes. Par/ tus duodeni, quibus numeroſiſſimi, cætero quini. ſeni. aliquando ſinguli, quod prodigioſum putant:ſicut omnes mares, aut omnes fœminas gigni. Primos quoq; mates pariunt, in cæteris alternãt, ſi ineant opportuno& recto menſe. Ineuntur à partu ſexto menſe. O/ ctonos Laconicæ pariunt. Propria in eo genere maribus laboris alagritas. Viuunt Laco nici annis denis, fœeminæ duodenis: cætera genera Xv. annos, aliquando uiginti. Nec tota ſua ætate generant, ferè à XxiI. deſinentes. Felium& ichneumonum reliqua, ut canum. Viuunt annis ſenis. Daſypodes omni menſe pariunt,& ſuperfœtant ſicut lepores. Apar io tu ſtatim implentur. Concipiunt quamuis ubera ſiccante fœtu. Pariunt non cæcos. Ble/ Phanti; ut diximus, pariunt ſingulos, magnitudine uituli trimeſtris. Cameli duodecim menſibus ferunt:a trimatu pariunt uere, iterumqT́; poſt annum implentur à partu. Equas autem poſt tertium annum, aut poſt unum ab enixu utiliter admitti putant, coguntq;; in uitas.Et mulier ſeptima die concipere facilime creditur. Equarũ iubas tondere præcipiũt, ut aſinorum in coitu patiantur humilitatem: comantes enim gloria ſuperbire.& coitu ſo/ læ animalium currunt ex aduerſo aquilonum auſtrorumuie, prout marem aut fqeminam concepere. Colorem ilico mutant rubriore pilo, uel quicunq;ʒ ſit pleniore: hoc argumento deſinunt admittere ctiam uolentes. Nec impedit partus quaſdam ab opere, falluntq; gra uidæ. Viciſſe Olympia prægnãtem Echecratidis Theſſali inuenimus. Equos,& canes,& 2o0 ſues initum matutinum appetere, fœminas autem poſt meridiem blandiri, diligentiores tradunt:Equas domitas L X. diebus equire, antequam gregales: Sues tantum coitu ſpu/ mam ore fundere: Verrem ſubantis audita uoce, niſi admittatur, cibum non capere uſq; in maciem:cfœminas autem in tantum efferari, ut hominem lacerent, candida maxime ue ſte indutum.Rabies ea aceto mitigatur naturę aſperſo. Auiditas coitus putatur& cibis ſie ri:ſicut uiro eruca, pecori cepa. Quæ ex feris mitigentur, nõ concipere, ut anſeres: apros ue/ ro tarde,& ceruos, nec niſi ab infantia educatos. Mirum eſt, quadrupedum prægnantes Venerem BnSeis bteen equam& ſuem. Sed ſuperfœtant daſypus& lepus tantum. De uaria generatione animalium. Cap. LXIIII vNacunq; animal pariunt, in capita gignunt, circumacto ſub enixum fœetu, alis in 30 utero potrecto. Quadrupedes geſtantur extenſis ad longitudinem cruribus,& ad aluum ſuam applicatis: homo in ſemet conglobatus, inter duo genua naribus ſitis. Molas. de quibus ante diximus, gigni putant, ubi mulier non ex mare, uerũ ex ſemetipſa tan tum conceperit: deo nec animari, quia non ſit ex duobus: altricemq́; habere per ſe uitam illam, quæ ſatis arboribusc; contingat. 5 De murium fœtu. Cap. IXV F Xomnibus quæ perfectos fœtus, ſues tantũ& numeroſos ædunt: item plures, con/ tra naturam ſolidipedum aut biſulcorum. Supra cuncta eſt muriũ fœtus, haud ſine cunctatione dicendus, quanq́ᷓ; ſub autore Ariſtotele& Alexãdri Magni militibus gene/ ratio eorum lambendo conſtare nõ coitu dicitur: ex una genitos cxx. tradiderunt, apud 40 Perſas uero prægnantes& in utero parentis repertas. Et ſalis guſtatu fieri prægnãtes opi nantur. Itaq; deſinit mirũ eſſe, unde uis tanta meſſes populetur muriũ agreſtiũ: in quibus V illud quoq; adhuc latet, quonam modo illa multitudo repente occidat. Nam nec exani mes reperiũtur, neq; extat qui murem hyeme in agro effoderit. Plurimi ita ad Troadem proueniunt:& iam inde fugauerũt incolas. Prouentus eorum ſiccitatibus tradunt:& iam obituris uermiculũ in capite gigni. Aegyptijs muribus durus pilus, ſicut herinaceis. lidẽ bipedes ambulant, ceu alpini. Cum diuerſi quoq; generis coire animalia, ita demum generant, ſi tempus naſcendi par habent. Quadrupedum oua gignentium lacertam ore pa rere(ut creditur uulgo) Ariſtoteles negat: neq; incubant eædem, oblitæ quo ſint in loco enixæ, quoniam huic animali nulla memoria. Itaq; catuli per ſe erumpunt. 5 8 8— q 4 2

188 c. PLINII NATVRALIS
De ſpina hominis anguem naſci. Cap. LXxvr Neuem ex medulla hominis ſpinæ gigni, accepimus à multis. Pleraq; enim occul/ A ta& cæca origine proueniunt, etiam in quadrupedum genere. De ſalamandra. Cap. LXxvnU C cut ſalamandra, animal lacerti figura, ſtellatum, nunquã niſi magnis imbribus proue — niens,& ſerenitate deficiens. Huic tantus rigor, ut ignem tactum extinguat, non alio modo quam glacies Eiuſdem ſanie, quæ lactea ore uomitur, quacunq; parte corporis hu mani contacta, toti defluunt pili:idq́; quod contactum eſt, colorem in vitiliginem mutat. De ijs quæ naſcuntur ex non genitis,& quæ nata nihil gignunt.(C Vædam uero gignuntur ex non genitis,& ſine ulla ſimili origine, ut ſupradicta:& quæcunq; æſtas aut uer, ſtatumq́; tempus anni generant. Ex ijs quædam nihil gi/ Lgnunt, ut ſalamandræ. Neqʒ eſt ijs genus maſculinum fœmininumue, ſicut neq; in an/ guillis,omnibusqʒ; quæ nec animal nec ouum ex ſeſe generant. Neutrum eſt& oſtreis ge nus,& cæteris adhærentibus uado uel ſaxo. Quæ autem per ſe generantur, ſi in mares ac fœminas deſcripta ſunt, generant quidem aliquid coitu, ſed imperfectum& diſſimile,& ex quo nihil amplius gignatur, ut uermiculos muſcæ. Id magis declarant naturæ eorum, quxæ inſecta dicuntur, arduæ explanationis omnia,& priuatim dicato opere narranda. Quapropter ingenium prædictorum& reliqua ſubtexat diſſertatio.
De ſenſibus animalium. Cap. LXIX 20
X ſenſbus ante cætera homini tactus, deinde guſtus: reliquis ſuperatur à multis.& quilæ clarius cernunt, uultures ſagacius odorantur, liquidius audiunt talpæ obrutæ
terra, tam denſo atq; ſurdo naturæ elemento. Præterea uoce omnium in ſublime tendente, ſermonẽ exaudiunt:& ſi de ijs loquare, intelligere etiam dicuntur,& profugere. Auditus cui hominũ primo negatus eſt, huic& ſermonis uſus ablatus: nec ſunt naturaliter ſur/ di,ut non ijdem ſint& muti. In marinis oſtreis auditum eſſe, non eſt ueriſimile, ſed ad ſonum mergere ſe ſolent. Ideo& ſilentium in mari piſcantibus. Auditum& olfactum eſſe piſcibus. Cap. LIxXX P Iſces quidem, auditus nec membra habent nec foramina, audire tamen eos palàm
eſt:utpote cum plauſu congregati feros ad cibum conſuetudine in quibuſdam uiua/30
rijs ſpectatur:& in piſcinis Cæſaris, genera piſcium ad nomen uenire, quoſdam ſingulos.
Itaq; produntur etiam clariſſime audire, mugil lupus. ſalpa, chromis,& ideo in uado uiue
re. Olfactus ijs eſſe manifeſte patet. Quippe non omnes eadem eſca capiuntur,& prius quàm appetant, odorantur. Quoſdam& ſpeluncis latentes, ſalſamento illitis faucibus ſco ꝑuli, piſcator expellit, uelut ſui cadaueris agnitionem fugientes. Conueniuntq; ex alto eti/ am ad quoſdam odores, ut ſæpiam uſtam,& polypum: quæ ideo conijciuntur in naſſas. Sentinæ quidam nauium odorem procul fugiunt, maxime tamen piſcium ſanguinem. Non poteſt petris auelli polypus:idem cunila admota, ab odore protinus reſilit. Purpuræ quoq; fœtidis capiuntur. Nam de reliquo animalium genere quis dubitet? Cornus ceruini odore ſerpentes fugantur, ſed maxime ſtyracis: Origani, aut calciformicæ necantur. Culices acida petunt, ad dulcia non aduolant. Tactum communem eſſe omnibus. Cap. ExXXI
K8 Actus ſenſus omnibus eſt, etiam quibus nullus alius: nam& oſtreis& terreſtribus 1 uermibus quoq;. Exiſtimauerim omnibus ſenſum& guſtatus eſſe. Cur enim alios alia ſapores appetunt? in quo uel præcipua naturæ architectio. Alia dentibus prædantur, alia unguibus, alia roſtri aduncitate carpunt, alia latitudine ruunt, alia acumine ex/
cauant, alia ſugunt, alia lambunt, ſorbent, mandunt, uorant. Nec miror uarietas in pedum miniſterio, ut rapiant, diſtrahant, teneant, premant, pendeant, tellurem ſcabere
non ceſſent. 1 1
.(Qua
s, aut ſulphuris, 40

HISTORIAE LIIBER NX
. 1¹“ Quæ uenenis uiuant,& quæ terra. Cap. LXXII -“ capreæ& coturnices(ut diximus)pingueſcunt, placidiſſima animalia:at ſer/
pentes ouis.ſpectanda quidem draconũ atte. Aut enim ſolida hauriũt, ſ iam fauces capiunt, quæ deinde in ſemet cõuoluti frangunt intus, atq; ita putamina excutiunt:aut ſi tenerior eſt& catuli adhuc ætas,otbe apprehenſa ſpiræ,ita ſenſim uehemẽterq́; præſttin Zunt; ut amputata parte ceu ferro, reliquam quæ amplexu tenetut, ſorbeãt. Simili mödo auibus deuoratis ſolidis, Contentione plumas& oſſa reuomunt. Scorpiones terra uiuunt. Serpentes.cum occaſio eſt. uinum Pręcipue appetunt, cum alioquin exiguo indigeant po tu. Eædem minimo& pene nullo cibo, cum adſeruantut incluſæ: ſicuti aranei quoqʒ alio/
lo qui ſuctu uiuentes.Ideo nullum interit fame aut ſiti uenenatum. Nam neq; calor his, nec;
ſanguis, neq; ſudor, quæ auiditatem naturali ſale augent. In quo genere omnia magis exi tialia,ſi ſuum genus edẽre antequã noceant. Condit in theſauros maxillarũ cibum ſphin/
giorum& ſatyrorum genus: mox inde ſenſim ad mandendum manibus expromit. Et
quod fotmicis in annum ſolenne eſt, his in dies uel horas. De cibo& potu quorundam. 1 Cap! 1Kxin
NV Num animal digitos habentium herba alitur, lepus: ſed& ftuge ſolidipedes.& è bi/ V ſulcis ſues omni cibatu& radicibus. Solidipedum uolutatio propria. Serratorũ den/
tium carniuora ſunt omnia. Vrſi& fruge, fronde, uindemia, pomis uiuunt& apibus,can/
cris etiam& formicis: Lupi, ut diximus,& terra in fame. Pecus potu pingueſcit, ideo ſal il/
zorlis aptiſſimus: item ueterina, quanquam& fruge& herba: ſed ut bibêre ſecedunt. Rumi/ nant, præter iam dicta, ſylueſtrium cerui, cum à nobis aluntur. Omnia autem iacentia po tius quam ſtantia,& hyeme magis qᷓ; æſtate, ſeptenis ferę menſibus. Pontici quoq; mu/
res ſimili modo remandunt. In potu, quibus ſerrati dentes, lambunt: Et mures hi uulga/
res quamuis ex alio genere ſint. Quibus cõtinui dentes, ſorbent, ut equi, boues. Neutrum urſi,ſed aquã quoq; morſu uorant. In Africa maior pars ferarũ æſtate nõ bibunt, inopia
imbrium: Quam ob cauſam capti mures Libycivſi biberint, moriũtur. Orygem perpetiio
ſitientia Africæ generãt,& natura loci potu carentem,& mirabili modo adreme dia ſitien
tium. Nanq; Getuli latrones eo durant auxilio, repertis in corpore eorum ſaluberrimi liquoris ueſicis. Inſidunt in eadem Africa pardi condenſa arborum, occultatiq; earũ ramis, zoꝛein prętereuntia deſiliunt, atq;& uolucrum ſede ZbE“ quidẽ quo ſilentio, quàm
leuibus ueſtigijs obrepunt auibus? quàm occulto ſpeculatu in muſculds exiliunt? Excre/ menta ſua effoſſa obruunt terra. intelligentes odorem illum indicem ſui eſſe. 1 Quæ inter ſe diſſideãt,& quæ inter ſe conueniant. Cap. LXXIII
E Rgo& alios quoſdam ſenſus eſſe quàm ſupradictos. haud difficulter apparet. Sunt
enim quædã his bella amicitiæc;, unde& affectusprætet illa quæ de quibuſq; eoriũ ſuis diximus locis. Diſſident olores& aquilæ: Cotuus& chlorio, noctu inuicẽ oua exqui,
rentes:ſimili modo coruus& miluus, illo præripiente huic eibos: Cornices& noctua: A, quilæ& trochilusſi credimus) quoniã rex appellatur auium: Noctuæ& cæterę minores aues. Rurſus cum terreſtribus muſtela& cornix. Turtut& pyralis: Ichneumones ueſpæ,
42&e phalangia aranei. Aquaticæ anates& gauiæ. Harpæ& triorches accipiter. Sorices& ardeolæ, inuicem fœtibus inſidiantes. Regithus auis minima cum aſino. Spinetis enim ſe
ſcabendi cauſa atterens.nidos eius diſſipat: quod adeo pauet, ut uoce omhino rudentis au dita, oua eijciat, pulli ipſi metu cadant. Igitur aduolans ulcera eius foſtto excauat. Vulpes & Mli angues: muſtelę& ſues. Aeſalon uocatur pParua auis, oua corui frangens, cuius pul li infeſtantur à uulpibus.Inuicem hæc catulos eius ipſamq; uellit.· Quod ubiuiderunt cor/ ui,contrà auxiliantur, uelut aduerſus communem hoſtem. Et acanthis in ſpinis uiuit.id/ circo aſinos& ipſa odit, flores ſpinæ deuotãtes. Aegithum uero anthus in tantum, ut ſan guinem corum credant non coire, multisc; ob id ueneficijs infament. Diſſident thoes& leones.& minima æquè ac maxima. Fotmicoſam arbotem ſotices cauent. Librat araneus
ſe filo
8 1
H 7 9
L1 0

190 C. LILNII NATVRAXLISſe hllo in capur ſerpentis porrectæ ſub umbra arboris ſuæ: tantach ui morfu cerebrum ap prehendit, ut ſtridẽs ſubinde, ac uertigine rotata, ne filũ quidem deſuper pendentis tum/ pere adeo non fugere queat: nec finis ante mortẽ eſt. Rurſus amici pauones& columbæ, turtures& pſittaci, merulæ& turdi, cornix& ardeolæ contra uulpium genus communibus inimicitijs. Harpe& miluus contra triorchyn. Quin& affectus indicia ſunt etiam in ſerpentibus.immitiſſimo animalium genere. Dicta ſunt, quæ Arcadia narrat de domino a dracone ſeruato,& agnita uoce hominis. De aſpide miraculum Philarcho reddatur: Is enim autor eſt, cum ad menſam cuiuſdam ueniens in Aegypto aleretur aſſidue, enixam catulos/quorum ab uno filium hoſpitis interemptum: illam reuerſam ad conſuetudinem cibi, intellexiſſe culpam,& necem intuliſſe catulo, nec poſtea in tectum id reuerſam. De ſomno animalium.(C.. Omni quæſtio non obſcuram coniectationem habet. In terreſtribus, omnia quæ cot habent, dormire manifeſtum eſt. Aquatilia quoq; exiguum quidem etiam qui de cæ teris dubitant, dormire tamen exiſtimant: non oculorum argumento, quia nõ habent ge nas, uerum ipſa quiete cernũtur placida ceu ſoporata, neq; aliud quàm caudas mouentia & ad tumultum aliquem expauentia. De thynnis confidentius affirmatur. Iuxtaripas e/ nim aut petras dortniunt. Plani autem piſcium in uado, ut manu ſæpe tollantur. Nam del phini balenæq; ſtertentes etiam audiuntur. Inſecta quoc; dormire ſilentio apparet, quia nec luminibus quidem admotis excitentur. Homo genitus premitur ſomno per aliquot menſes: deinde longior in dies uigilia. Somniat ſtatim infans. Nam& pauore expergiſci/ tur,& ſuctum imitatur. Quidam uero nunquam, quibus mortiferũ fuiſſe ſignum contra conſuetudinem ſomnium inuenimus exempla. Magnus hic inuitat locus,& diuerſis refer tus documentis, utrumne ſint aliqua præſcita animi quieſcentis: qua fiant ratione, an for/ tuita res ſit, ut pleraq;.Et ſi exemplis agatur, profecto paria ſiant. Auino& à cibis proxima, atq; in redormitione uana eſſe uiſa, propè conuenit. Eſt autem ſomnus nihil aliud, quaàm animi in medium ſeſe receſſus. Præter hominem ſomniare equos, canes, boues, pe/ cora, capras, palaàm eſt. Ob hoc creditur& in omnibus, quæ animal pariant. De ijs quæ oua gignunt, incertum eſt, ſed dormire ea certum. Verum ad inſecta tranſeamus. Hæc nanqʒ reſtant immenſq ſubtilitatis animalia.
c. PEINII SECVNDI NATVRALIS HI§TORIAE LIBER VNDECIMVS.
ESTANT immenſqæ ſubtilitatis animalia: quando aliqui ea neq; ſpirare,& ſine ſanguine eſſe etiam prodiderunt. De inſectorum genere. Cap. 1 Wta hæc& multigena, terreſtrium uolucrumq́; uita. Alia VI pennata, ut apes: alia utroq; modo, ut formicæ: aliqua& pennis& pedibus carentia, Et iure omnia inſecta appellata ab ʒinciſuris, quæ nunc ceruicum loco, nunc pectorum atq; alui præ/ I. Scincta ſeparant membra, tenui modo fiſtula cohærentia. Aliqui bus uero, non tota inciſura eas ambiente rugas, ſed in aluo, aut ſuperne tantum, imbricatis flexilibus uertebris, nuſquàm alibi ſpectatiore naturæ rerum artificio. 11 De ſubtilitate in his naturæ. uW“
10
20
30
ſ Nmagnis ſiquidẽ corporibus, aut certe maioribus, facilis officina ſequaci materia fuit.
In his tam paruis, atq; tam nullis, quæ ratio, quanta uis, quàm inextricabilis perfectios Vbi tot ſenſus collocauit in culice?& ſunt alia dictu minora. Sed ubi uiſum in eo præten/ dit: ubi guſtatum applicauit? ubi odoratũ inſeruit? ubi uero truculentã illam& portione
maximã uocem ingenerauit? qua ſubtilitate pennas adnexuit? prælongauit pedum cru1

I 1
RISTORIAE LIBER XI 191 ra:diſpoſuit ieiunã caueam uti aluũ, auidam ſanguinis.& potiſſimũ humani ſitim accen/ dit? Telum uero perfodiendo tergori, quo ſpiculauit ingenio. Atq; ut in capaci cum cerni nõ poſſit exilitas, ita reciproca geminauit arte, ut fodiendo acuminatũ pariter ſorbẽdoc; fiſtuloſum eſſet. Quos teredini ad perforanda robora cũ ſono teſte dentes affixit, potiſſi/ mumqh ẽ ligno cibatũ fecit. Sed turrigeros elephantorũ miramur humeros, taurorumq́; colla,& truces in ſublime iactus, tigriũ rapinas, leonũ iubas, cum rerũ natura nuſquã magis qᷓ; in minimis tota ſit. Quapropter quæſo, ne hęc legentes, quoniã ex his ſpernũt mul ta, etiã relata faſtidio dãnent, cũ in contemplatione naturæ nihil poſſit uideri ſuperuacuũ.
Vtrum ſpirent, an habeant ſanguinem. Cap. IIr
10 e. multi negarũt ſpirare, idq́; ratione perſuadentes, quoniã uiſceri interiori nexus
ſpirabilis non ineſſet: Itaq; uiuere ut fruges, arboresq;:ſed plurimum intereſſe, ſpiret ali
quid an uiuat. Eadem de cauſa nec ſanguinem ijs eſſe, qui ſit nullis carentibus corde atq;
iecore. Sic nec ſpirare ea quibus pulmo deſit. Vnde numeroſa quæſtionũ ſeries exoritur.
lidem enim& uocem eſſe his negant in tanto murmure apum. cicadarũ ſono.& alijs qug ſuis æſtimabuntur locis. Nam mii contuenti ſe perſuaſit rerum natura, nihil incredibile ⁷
exiſtimare de ea. Nec uideo cur magis poſſint non trahere animam talia,& uiuere, quàm ſpirare ſine uiſceribus: quod etiã in marinis docuimus. quamuis arcente ſpiritum denſita/ te& altitudine humoris. Volare quidem aliqua,& animatu carere in ipſo ſpiritu uiuentia,
habere ſenſum uictus. generationis,operis, atq; etiã de futuro curam:& quamuis nõ ſint ao membra, quæ uelut carina ſenſus inuehant, eſſe tamen his auditum, olfactum, guſtatum,
eximia præterea naturæ dona, ſolertiam, animum, artem, quis facile crediderit? Sangui/ nem non eſſe his fateor, ſicut ne terreſtribus quidem cunctis, uerum ſimile quiddam. Vt ſepię in mari ſanguinis uicem atramentũ obtinet, purpurarum generi infector ille ſuccus:
lic& inſectis quiſquis eſt uitalis humor, hic erit& ſanguis, donec exiſtimatio ſua cuiq; ſit.
Nobis propoſitum eſt, naturas rerum manifeſtas indicare, non cauſas iudicare dubias. De corpore eorum. Cap. In
] Nſecta.ut intelligi poſſit, nõ uidentur neruos habere, nec oſſa, nec ſpinas, nec cartilaginem, nec pinguia, nec carnes, ne cruſtã quidem fragilẽ, ut quædã marina, nec quæ iure dicatur cutis: ſed mediæ cuiuſdã inter omnia hæc naturæ corpus, arẽti ſimile, neruo molli
z0 us. in reliquis partibus ſicius uerius qᷓ; durius.Et hoc ſolũ his eſt, nec pręterea aliud. Nihil
intus,niſi admodũ paucis inteſtinũ implicatũ. Itac; diuulſis præcipuauiuacitas,& partiũ ſingularũ palpitatio. Quia quęcũqʒ eſt ratio uitalisilla nõ certis ineſt membris. ſed toto in corpore, minime tamen capite:ſolumq́; nõ mouetur, niſi cũ pectore auulſum.In nullo ge/ nere plures ſunt pedes.Et quibus ex his plurimi, diutius uiuũt diuulſa, ut in ſcolopendris
uidemus.NHabent aũt oculos,præterc; è ſenſibus tactũ atq; guſtatũ, aliqua& odoratum, pauca& auditum. De apibus. 8
Cap. v ¶Ed inter omnia ea principatus apibus,& iure præcipua admiratio, ſolis ex eo genere D hominũ cauſa genitis. Mella contrahunt, ſuccumqI&́; dulciſſimũ atq; ſubtiliſſimum, ac
ſaluberrimnum. Fauos confingunt& ceras.Illæ ad uſus uitę laborem tolerant, opera conſi 40 ciunt, Remp. habent, cõſilia priuatim ac duces gregatim:& quod maxime mirũ ſit mores
habent. Præterea cum ſint neq; manſueti generis neq; feri, tamẽ tanta eſt natura rerum,
ut prope ex umbra minimi animalis, incõparabile effecerit quiddã. Quos efficaciæ induſtriæq; tantæ cõparemus neruos? quas uires? quos ratione medius fidius uiros? hoc cer/ te præſtantioribus, quo nihil nouere niſi commune. Non ſit de anima quæſtio, conſtet&
de ſanguine, quantulurn tamen eſſe in tantulis poteſt. Reſtimemus poſtea ingenium.
Oui ordo naturæ in eis. 31114“
[I Yeme conduntur. Vnde enim ad pruinas niuesq́;,& aquilonũ flatus perferendos uires? Sanè& inſecta omnia, ſed minus diu, quę parietibus noſtris occiultata mature repeftũt. Circa apes aut tẽporum locorumue ratio mutata eſt, aut errauerũt g Con/ 1 duntur

192 c. PLINII NATVRALISHS duntur à uergiliarum occaſu, ſed latent ultra exortum: adeo non ad ueris initlum, ut dixe/ re,nec ut quiſquã in Italia de alueis exiſtimat. Ante fabas Horentes nõ exeunt ad opera& labores.nullusq;, cum per cœlum licuit, ocio perit dies. Primum fauos conſtruunt, ceram fingunt, hoc eſt, domos cellasq; faciũt. Deinde ſobolem, poſtea mella, ceram ex floribus, melliginem è lachrymis arborum quæ glutinum pariunt, ſalicis, ulmi, harundinis, ſucco, gummi, reſina. His primum alueum ipſum intus totum, ut quodam tectorio illinunt,& alijs amarioribus ſuccis contrà aliarũ beſtiolarum auiditates: id ſe facturas conſciæ, quod concupiſci poſſit. His deinde fores quoq; latiores circumſtruunt.“ De uocabulis operis. Cap. vII P Rima fundamenta comoſin uocant periti, ſecunda piſſoceron, tertia propolin, inter ¹o 1 coria cerasqʒ magni ad medicamina uſus. Comoſis cruſta eſt prima, ſaporis amari. Piſſoceros ſuper eam uenit, picantiũ modo ceu dilutior, ceræ initiũ plerũq; è mitiore gum/ mi. Propolis craſſioris iam materiæ additis floribus, nondũ tamen cera, ſed fauorũ ſtabili mentũ, qua omnes frigoris aut iniuriæ aditus obſtruuntur, odore& ipſa etiamnũ graui. ut qua pleriq;ʒ pro galbano utantur. Præter hæc cõuehitur erithace, quam aliqui ſandara cam, alij cerinthum uocant. Hic erit apum dum operantur cibus, qui ſæpe inuenitut in fa uorũ inanitatibus ſepoſitus,& ipſe amari ſaporis. Gignitur aũt rore uerno,& arborũ ſucco, gũmi modo africi minor, auſtri flatu nigrior, aquilonibus melior& rubẽs: plurimus in Græcis nucibus. Menecrates florẽ eſſe dicit, futuræ meſſis indiciũ, ſed nemo præter eum. Ex quibus floribus opera ſiant. C(Cap. vnr 2za Eras ex omnium arborũ ſatorumq́; floribus cõfingunt, excepta rumice& chenopo de. Herbarũ hæc genera. Falſo EEEE“ cũ in Hiſpania multa in ſpartarijs mella herbã eam ſapiant Falſo& oleas excipi“ 8 plurima examina gigni certũ eſt. Fructibus nullis nocetur. Mortuis ne floribus quidẽ,nõ modo corporibus.inſidũt.Operãtur intra ſexaginta paſſus. Et ſubinde cõſumptis in pro/
ximo floribus.ſpeculatores ad pabula ulteriora mittũt. Noctu deprehenſæ in expedition“ De amatoribus earaKñ. Cap. IX
E quis miretur amore earũ captos, Ariſtomachũ Solenſem duodeſexaginta annis N nihil aliud egiſſe: Philiſcũ uero Thaſium in deſertis apes colentẽ Agriũ cognomina tum:qui ambo ſcripſere de his. Ratio operis. Ieech Cap.* EA operis hæc: Interdiu ſtatio ad portas more caſtrorũ, noctu quies in matutinÜà
donec una excitet gemino aut triplici bombo, ut buccino aliquo. Tunc uniuerſę pro uolant, ſi dies mitis futurus eſt. Prædiuinãt enim uentos imbresq́;,& tunc ſe continent tectis Itaqʒ temperie cœli(& hoc inter præſcita habẽt)cum agmen ad opera proceſſit, aliæ
7 7
flores aggerunt pedibus.aliæ aquam ore, guttasq́; lanugine totius corporis. quibus eſtea rum adoſeſcentia, ad opera exeunt,& ſupradicta conuehunt: ſenlores intus operantur. Quæ flores comportãt, prioribus pedibus fœmina onerant, propter id natura ſcabra, pe des priores roſtro:totæq; onuſtæ remeant ſarcina pandatæ. Excipiunt eas ternæ aut qua ternæ atq; exonerant. Sunt enim intus quoq; officia diuiſa. Aliæ ſtruunt, aliæ poliunt, aliæ ſuggerunt aliæ cibum comparant ex eo quod allatum eſt. Neq; enim ſeparatim ue/ 4 ſcuntur, ne iñæqualitas operis& cibi ffat& temporis. Struunt orſa ea concameratione auei, textumq́; uel uſq; ad ſumma tecta deducunt, limitibus binis circa ſingulos arcus, ut alijs intrẽt, alijs exeant. Faui ſuperiore parte affixi,& paululum etiam lateribus ſimul hæ/ rent,& pendent unà. Alueum non cõtingunt, nunc obliqui, nunc rotundi, qualiter popo ſcit alueus: aliquando& duorum generum, cum duo examina concordibus populis diſſi⸗, miles habuere ritus. Ruentes ceras fulciuntꝑilatum intergerinis à ſolo fornicatis, ne deſit aditus ad ſarciendum. Primi ferè tres uerſus inanes ſtruuntur, ne promptũ ſit quod inui" tet furantem. Nouiſſimi maxime implentur melle, ideoq́; auerſo alueo faui eximuntur. Gerulæ ſecundos flatus captant. Si cooriatur procella, apprehenſi ponduſculo Ur- ſee ibrant

HISTORIAE LIBER XI 193
jbrant. Quidam in humeros eum imponi tradunt. Iuxta uero terram uolant in aduerſo flatu uepribus hebetato. Mlira obſeruatio operis. Ceſſantium inertiam notañt ca mox,& puniunt morte. Mira munditia. Amoliuntur om̃ia è medio, nũffã q; imter õperã ſpurcitiæ iacent. Quin& excrementa operantium intus, ne longius recedant, unũ congeſta in locũ, turbidis diebus& operis otio egerunt. Cum adueſperaſcſt, in alueo ſtrepunt minus ac minus, donec una circumuolet eodem quo excitauit bombo, ceu quietem cape/ re imperans:& hoc caſtrorum more. Tunc repente omnes conticeſcunt. De fucis.((C6 r Omos primum plebei exædificant, deinde regibus. Si ſperatur largior prouentus, 8 D adijciunt᷑ contubernia& fucis. Dis cellarum minimę, ſed ipſi maiores apibus. Sunt aũt fuci,ſine aculeo uelut imperfectæ apes, nouiſſimæq;; à feſsis& iam emeritis inchoatæ, ſerotinus fœtus,& quaſi ſeruitia uerarum apum. Quamobrẽ imperant ijs, primosq́; in opera 1 ſmñẽ clemẽtia pumũt. Neq; in opere tantũ, ſed in fœtu quoq; adiuuant eas, multum ad calorem conferente turba. Certe quo maior fuerit multitudo, eo maiot fiet examinũ prouentus. Cum mella cœperunt matureſcere, abigunt eos: mul/truunt amplas, magnificas.ſeparatas, tuberculo eminentes: quod ſi exprimatur, non gignuntur ſoboles Sexangulæ omnes cellæ, à ſingulorũ eæ pedũ opere. Nihil horum ſta/
20 to tẽpore, ſed rapiunt diebus ſerenis munia. t melle uno alterdue ad ſummũ die cellas re plent. Quæ natura mellis. Cap. XII Enit hoc ex aere,& maxime ſiderũ exortu, præcipueq́; ipſo ſirio explendeſcẽte fit,
nec omnino prius uergiliarũ exortu ſublucanis tẽporibus.Itaqʒ tum prima aurora
folia arborum melſe roſcida inueniuntur: ac ſi qui matutino ſub dio fuere, unctas liquore ueſtes, capillumq́ʒ; concretum ſentiunt. Siue ille eſt ccœli ſudor. ſiue quædã ſiderum ſaliua, ſiue purgãtis ſe aeris ſuccus: utinamq́; eſſet& purus ac liquidus,& ſuæ naturæ qualis de/ flait primo:nunc uero è tanta cadens altitudine, multumq́; dum uenit ſordeſcens,& ob/ uio terræ halitu infectus, præterea è fronde ac pabulis potus,& in uterculos congeſtus apum(ore enim uomunt)ad hæc ſucco florũ corruptus,& alueis maceratus, totiesq; mu/
30 tatus, magnam tamen cœleſtis naturæ uoluptatem affert.
Quæ optima mella. Cap. XIII 18 optimus ſemper. ubi optimorum doliolis florum cõditur. Atticæ regionis hic,& Si culæ, Hymetto,& Hybla ab locis, mox Calydna inſula. Eſt aũt initio mel(ut aqua)di lutum,& primis diebus feruet ut muſtum, ſeq; purgat: uiceſimo die craſſeſcit, mox obdu citur teuui membrana, quæ feruoris ipſius ſpuma concreſcit. Sorbetur optimum& mini/
me fronde infectum, è& quercus, tiliæ, harundinum folijs. Quæ genera mellis in ſingulis. Cap. XII Vmma quidem bonitatis natione cõſtat(ut ſupra diximus) pluribus modis. Aliubi faui cera ſpectabiles gignuntur, ut in Pelignis, Sicilia: aliubi mellis copia, ut in 40 Creta, Cypro, Africa: aliubi magnitudine, ut in ſeptentrionalibus, uiſo iam in Germania V octo pedum longitudinis fauo, in caua parte nigro. In quocunq; tamẽ tractu terna ſunt mellis genera. Vernum ex floribus conſtructo fauo, quod ideo uocarur anthinum. Hoc quidam attingi uetant, ut largo alimento ualida exeat ſoboles. Alij ex nullo minus apibus relinquunt, quoniam magna ſequatur ubertas magnorũ ſyderum exortu. Præterea
eximendis fauis neceſſaria diſpenſatio, quoniam inopia cibi deſperant, moriunturq; aut effugiunt: contrà copia ignauiam affert, aciam melle nõ erithace paſcuntur. ergo diligen/ tiores, ex hac uindemia X11. partem apibus relinquunt. Dies ſtatus inchoandi, ut qua/dam lege natura. ſi ſcire aut obſeruare homines uelint, xx α, ab educto examine: fereq;
r Maio
tæq; ſingulos aggreſſæ trucidant. Nec id genus niſi uere cõſpicitur. Fucus ademptis alis in alueũ reiectus,ipſe cæteris adimit. Regias mp̃eratoribus futuris inuna parte aluei ex/
ſolſtitio, cum thymum& uua florere incipiunt, præcipua cellarum materia. Eſt autem in

194 c. PELINII NATVRALIS Maio menſe includitur hæc uindemia. Alterũ genus eſt mellis æſtiui, quod ideo uocatur horæum, à tempeſtiuitate præcipua, ipſo ſirio explendeſcẽte poſt ſolſtitiũ diebus xxx ferè. Immenſa circa hoc ſubtilitas naturæ mortalibus patefacta eſt, niſi fraus hominum cuncta pernicie corrũperet. Nanq; ab exortu ſyderis cuiuſcũq;, ſed nobiliũ maxime, aut ccœleſtis arcus.ſ non ſequant᷑ imbres, ſed ros tepeſcat ſolis radijs, medicamẽta nõ mella gignũtur, oculis, ulceribus, internisq́; uiſceribus dona cœleſtia. Quod ſi ſeruetur hoc ſirio exoriente, caſuc; congruat in eundẽ diem(ut ſæpe) Veneris, aut Iouis, Mlercuriue exor tus, non alia ſuauitas, uisc; mortaliũ malis à morte uocandis,́; diuini nectaris fiat. uomodo probentur mella. Cap. xXv
ſ ĩ El plenilunio uberius capitur, ſerena die pinguius. In omni melle quod per ſe fluit, io
ut muſtum oleumq; appellaturq; accton, maxime laudabile eſt. Aeſtiuum om̃e rutilum, ut diebus cõfectum ſiccioribus. Aptiſsimum exiſtimatur è thymo, coloris aurei, ſaporis gratiſſimi, quod fit palain doliolis, pingue, marino è rore ſ piſſum. Quod cõcreſcit aũt, hoc minime laudatur. Thymoſum non coit,& tactu prætenuia fila mittit, quod primum grauitatis argumentum eſt. Abrumpi ſtatim& reſilire guttas, uilitatis indicium ha betur. Sequẽs probatio, ut ſit odoratum ex dulci acre, glutinoſum, perlucidum. Aeſtiua mellatione decimã partẽ Thaſio Dionyſio apibus relinqui placet, ſi pleni fuerint aluei: ſi minus pro rata portione: aut ſi inanes, omnino non attingi. Huic uindemiæ Attici ſignũ dedere initium caprificialem diem Vulcano ſacrum.
De tertio genere mellis,& quomodo apes probentur. Cap. XVI 20
“ genus mellis, minime probatum, ſylueſtre, quod ericæum uocant. Conuehi tur poſt primos autumni im bres.cum erice ſola floret in ſyſuis, ob id harenoſo ſimi le. Gignitur id maxime Arcturi exortu à pridie Idus Septemb. Quidam æſtiuam mella tionem ad Arcturi exortum proferunt, quoniam ad æquinoctium autumni ab eo ſuper Hit dies XIIII.& ab&quinoctio ad Vergiliarũ occaſum diebus XvIII. plurima ſit erice. Athenienſes tetralicem appellant, Eubœa ſiſarã, quam putãt apibus eſſe gratiſſimã, for/ taſiis quia nulla tunc alia ſit copia. Heęc ergo mellatio fine uindemiæ& Vergiliarũ occaſu, idibus Nouemb. ferè includitur. Relinqui ex ea duas partes aꝑibus ratio e
ſempet eas partes fauorum, quæ habeant erithacen. Abrũma ad Arcturi exortum die/
bus Ix. ſomno aluntur ſine ullo cibo. Ab Arcturi exortu ad æquinoctium uernum tepi 30
diore tractu iam uigilant: ſed etiam tunc alueo ſe cõtinent, ſeruatosq;; in id tempus cibos repetunt ·In Italia uero hoc idem à Vergiliarũ exortu faciunt,& in eum dormiũt. Alueos quidã in eximẽdo melle expendũt, ita diribentes quantũ relinquãt. Aequitas quidẽ etiã in eis obſtringit: feruntq; ſocietate fraudata alueos mori. In primis ergꝑ ꝑræcipitur ut lau ti puric eximant mella.& furem mulierumq́ʒ; menſes odere. Cum eximutur mella, apes abigi fumo utiiſimuũ, ne iraſcantur, aut ipſę auide uorẽt. Fumo crebriore etiã ignauia ea rum excitatur ad opera. nam niſi incubauere, fauos liuidos faciũt. Rurſus nimio fumo in/ Hiciuntur:quarũ iniuriã celerrime ſentiũt mella, uel minimo contactu roris aceſcẽtia. Et ob id inter genera ſeruatur, quod acapnon uocant. Album mel nõ fit quod bithymũ eſt, ſed
oculis& ulceribus aptiſſimũ exiſtimatur. Eœtus quonã modo progenerarẽt, magna in, 40
ter eruditos& ſubtilis quæſtio fuit Apum emn coitus uiſus eſt nunqᷓ. Plures exiſtimauere oportere cõfici floribus cõpoſitis apte atq; utiliter. Aliqui coitu unius, qui rex in quoch appellatut examine. Hũc eſſe ſolum marem, præcipua magnitudine, ne fatiſcat. Ideo fœ tum ſine eo nõ ædi:apescʒ reliquas tań; marem fœminas comitari, non tanq&́; ducem: quam probabilem alis ſententiã fucorum prouẽtus coarguit. Quæ enim ratio, ut idem coitus alios perfectos, imperfectos generet alios? Propior uero prior exiſtimatio fieret, ni rurſus alia difficultas occurreret. Quippe naſcuntur aliquando in extremis fauis apes grandiores: quæ cæteras fugant. Oeſtrus uocat᷑ hoc malũ: quonã modo naſcens, ſi ipſaæ
fingunt: Quod certum eſt, gallinarum modo incubant. Id quod excluſum eſt, primum 8 1. Uerml

ReercdeLrhergerterss üönäsa BeahsteWereseht erräerLegevervesserersecheeBnmearsss ZhäBch ZeemsöeccekrcesahrigdüFaridfssssBidsdrRrddtäsxötürcröSaxeMccr-ccjar dhsschnes
HUIS TORIAE LIDER XI 195 uermiculus uidetur candidus. iacens tranſuerſus, adhærensq́; ita ut paſcere uideatur. Rex ſtatim mellei coloris, ut electo Hore ex om̃i copia factus, neq; uermiculus; ſed ſtatim pen niger. Cætera turba cum formã capere ccœpit, nymphæ uocant᷑: ut fuci, ſirenes aut cephe nes. Si quis alterutris capita demat, prius q́; pẽnas habeant, pro gratiſſimo ſunt pabulo matribus. Tempore procedẽte inſtillãt cibos, atq; incubant, tum maxime murmurãtes caloris(ut putant)faciẽdi gratia, neceſſarij excludendis pullis, donec ruptis membranis, quæ ſingulos cingũt, ouorũ modo uniuerſum agmen emergat. Spectatũ hoc Romæ cõ/ſularis cuiuſdã ſuburbano, alueis cornu laternæ trãslucido factis. Fœtus intra XLv. diẽ peragitur. Fit in fauis quibuſdã, qui uocatur clerus, amaræ duritia ceræ, cum fœtum inde
io non eduxere morbo aut ignauia, aut infœcunditate naturali. Dic eſt abortus apum. Pro
tinus aüt educti oꝑerãtur quadã diſciplina cum matribus: regemq́; iuuenẽ æqualis tur/ ba 1113’1“ ex his ſoboles, cum adulta eſſe ꝑe aũt genera eo/
rkum, melior ruffus q́; niger uariusq;. Omnibus forma ſemper egregia,& duplo q́; cæteris maior, pennæ breuiores, crura recta, ingreſſus celſior, in fronte macula quodam dia/ demate candicans. Multum etiam nitore à uulgo differunt.
Quæ regiminis ratio. 114““
20 reliqua uetuſtatis ſitu obruta. Ecce in re parua, uillisq; noſtris annexa, cuius aſſidua copia eſt, non conſtat inter autores: reæ nullum ne ſolus habeat aculeum, maicſtate tantum armatus:an dederit eum quidem natura, ſed uſum eius illistantum negauerit. Illud conſtat, imperatorem aculeo non uti: Mita plebei citca eum obedientia. Cum procedit, unà Aeteas rZenseieaeeuts esnglo atatzeit it, protegit, cerni non patitur. Reli,/ quo tempore cum populus in labore eſt, ipſe opera intus circuit ſimilis exhortantl, ſolus immunis. Circa eum ſatelſites quidamm lictoresq́;, aſsidui cuſtodes autoritatis. Procedit foras non niſi migraturo examine. Id multo intelligitur ante, aliquot diebus murmure intus ſtrepente, apparatus indice diem tempeſtiuum eligentium. Si quis alam ei detrun/ cet, nõ fugiet examen. Cum roceſſere, ſe quæ roximam Iilſi drRae E hnes 8.
30 ſpici gaudet.Feſſum C“ ex toto portant. Si qua laſſa-)
ta delicit, aut forte aberrauit, odore perſequitur. Vbicunq́; ille coñledit ibi cunctarum cã ſtra ſunt. Tunc oſtenta faciunt᷑ priuata ac publica, uua dependẽte in domibus tẽplis ue, ſæpe expiata magnis euentibus. Sedère in orẽ infantis tum etiam Platonis, luauitatem illam prædulcis eloquij portendentes. Sedère in caſtris Druſi imperatoris, cum pfõ ſperrime pugnatum apud Arbalonem eſt, haud quaquam perpetua aruſpicum conie/
1 rQ Vgrat nunc aliquis, unusne Hercules fuerit,& quod Liberi patris ſepulchrum,&
ctura, qui dirum id oſtentum exiſtimant ſemper. Duce prehenſo totum tenetur agmen: amiſſodilabitur migratqo ad alios. Eſſe utique ſine rege non poſſunt. Inuitæ autem interimunt eos, cum plures fuere, potiusq; naſcentium domos diruunt, ſi prouentus de/ ſperatur:tunc& fucos abigunt. Quarquam de ijs uideo dubitari, proptiumq́; ijs genus 4o eſſe aliquos exiſtimare, ſicut furibus, grandiſſimis inter illas ſed nigris. lataq; aluo: ita ap/
pellatis quia furtimm deuorent mella. Certum eſt, ab apibus fucos interfici. Vtique tegem non habent. Sed ꝗgoamodo ſine aculeo naſcãtur, in quæſtione eſt. Hflaimiqovecemcjarfœtus, ſicco mel copioſius. Quod ſi defecerit alicuius aluei cibus, impetum in proximas faciunt rapinæ propoſito. At illæ contra dirigunt aciem:& ſi cuſtos adſit, alterutra pars quæ ſuis fauere ſentit, non appetit eum. Ex aſijs quoq; ſæpe dimicant cauſis, easq; acies
contrarias duo imperatores inſtruunt, maxime rixa in conuehiendis Horibus exorta,& ſuos quibuſq;ʒ euocantibus:Quæ dimicatio iniectu pulueris aut fumo tota diſcutitur. Re conciliantur uero lacte uel aqua mulſa.—
r 2 De gene

196 1 c. PILINII NATVRANLISH De genere apum,& quæ inimica apibus. Cap. XVIII pes ſunt& ruſticæ ſylueſtresq;, horridæ aſpectu, multo iracundiores, ſed opere ac
A labore præſtates. Vrbanarũ quo genera: Optimæ breues, uariæch,& in rotundita
tẽ compactiles: deteriores longæ,& quibus ſimilitudo ueſparũ: etiãnum deterrimgę ex ijs
piloſæ. In Ponto ſunt quædã albæ, quæ bis in mẽſe mella faciũt. Circa Thermodoontẽ auũt fluuiũ duo genera: Aliarũ quæ in arboribus mellificant: aliarum quæ ſub terra, tripli ci cerarũ ordine uberrimi prouẽtus. ũapi atura dedit uentri conſertum:/ unum ictum hoc infixo, quſdã cas ſtatim emori putant. Aliqui non niſi intantũ adacto, ut inteſtini quippiã ſequat᷑ ſed fucos poſtea eſſe, nec mella facere, uelut ca ratis uiribus, pariterq;& nocere& prodeſſe deſinere. Eſt in exemplis, equos ab ijs occiſos. Odere fœ 1a dos odores. proculc; fugiunt, ſed& infectos. Itac; unguenta redolentes infeſtant, ipſæ plurimorum animaliũ iniurijs obnoxiæ. Impugnãt eos naturæ eiuſdẽ degeneres ueſpæ atq; crabrones,& è culicum genere qui uocantur muliones: populantur hirundines,& quædam aliæ aues. Inſidiantur aquantibus ranæ, quæ maxima earum eſt operatio tum tum ſobolem faciunt. Nec hæ tantum quæ ſtagna riuosq; obſident, uerum& rubetæ ue niunt ultro, adrepentesq foribus per eas ſufflant: ad hoc prouolant, confeſtimq; abripi untur. Nec ſentire ictus apũ ranæ tradũtur. Inimicæ& oues, difficile ſe à lanis earum ex/ plicantibus. Cancrorum etiam odore ſi quis iuxta coquat, exanimãtur. Quin& morbos ſuapte natura ſentiunt. Index eorum triſtitia torpens,& cum ante fores in tepotem ſolis promotis aliæ cibos miniſtrant, cum defunctas progerunt, funerantiũc mote comitan/20 tur exequias. Rege ea peſte conſumpto, mœeret plebs ignauo dolore: Non cibos conue/hunt, non procedunt, triſti tantũ murmure glomerantur circa corpus eius. Subtrahitur itaq; deducta multitudine: alias ſpectantes exanimẽ, luctum non minuunt. Tune quoq; ni ſubueniatur, fame moriuntur. Hilaritate igitur& nitore ſanitas æſtimatur.
De morbis apum. Cap. XIX
CVnt& operis morbi: cum fauos non explent, cleron uocant. Iidem blapſigoniam ſi
fœtũ nõ peragãt. Inimica& echo eſt reſultanti ſono, qui pauidas alterno pulſatictu: inimica& nebula. Aranei quoq; uel maxime hoſtiles, cum præualuere ut intexãt, enecãt alueos. Papilio etiã hic ignauus& inhonoratus, luminibus accẽſis aduolitãs. peſtifer, nec
uno modo. Nam& ipſe ceras depaſcitur,& relinquit excremẽta quib. teredines gignun 30
tur: filis etiam araneoſa, quacunq; inceſsit, alarum maxime lanugine obtexit. Naſcuntur & in ipſo ligno teredines, quæ ceras præcipue appetũt. Infeſtat& auiditas paſtus nimia Horum ſatietate, uerno maxime tẽpore aluo cita. Oleo quidem non apes tantum, ſed om nia inſecta exanimantur, præcipue ſi capite uncto in ſoſe ponãtur. Aliquãdo& ipſæ con trahunt mortis ſibi cauſas, quum ſenſere eximi mella auide uorãtes. Cætero præparcæ,
& quæ alioquin prodigas atq;ʒ edaces non ſecus ac pigras& ignauas proturbent. Nocẽt & ſua mella ipſis.illitæc; ab aduerſa parte moriũtur. To⸗ hoſtibus, tot caſibus,& quota portione eorum cõmemorata:tam munificum animal expoſitum eſt. Remedia dicemus ſuis locis. Nunc enim ſermo de natura eſt.
De continendis apibus,& quomodo reparentur. Cap. XX 40
8 Audent plauſu atcqʒ tinnitu æris, eoq́; cõuocantur: Quo manifeſtũ, auditus quoq; ineſſe ſenſum. Effecto opere, educto fœtu, functæ munere omni, exercitationẽ tum ſolennem habẽt: ſpatiatæq; in aperto,& in altum datæ gyris uolatu æditis, tum demum ad cibũ redeunt.Vita eis longiſſima, ut proſpere inimica ac fortuita cadãt, ſeptenis annis uniuerſa. Alueos nunq;ʒ ultra decẽ annos duraſſe prodit᷑. Sũt qui mortuas. ſi intra tectũ hyeme ſeruẽtur, deinde ſole uerno torreantũr. ac ficufneo cinere toto reuiuiſcere. In totũ uero amiſſas reparari uentribus bubulis recẽtibus cum fimo obrutis: Virgilius iuuencorum corpore exanimato, ſicut equorum ueſpas atq; crabrones: ſicut aſi
norum ſcarabeos, mutante natura ex alijs quædam in alia. Sed horum omnium coitus cernun/

nfHSTORIAE LIEBERN SIE 197
——
cernuntur. Et tamen in fœtu eadem propè natura quæ apibus. 8 De ueſpis& crabronibus. Cap. XXI
eſpæ in ſublimi è luto nidos faciunt,& in ijs ceras: Crabrones in cauernis ac ſub ter VWat thorũ omniũ ſexangulæ cellæ, cætera aũt& cortice& harena. Fœtus ipſe inæ qualis ut barbaris/ alius euolat, alius in nymphaeſt, alius in uermiculo. Et autũno nõ uer/
no om̃ia ea. Plenilunio maxime creſcunt. Veſpæ quæ ichneumones uocãtur ſunt aũt mi
nores q́; aliæ)unum genus ex araneis perimunt, phalangiũ appellatum,& in nidos ſuos
V ferunt: deinde illinunt,& ex ijs incubando ſuum genus procreant. Præterea oẽs carne ue
ſcuntur contra q;ʒ apes. quæ nullum corpus attingunt. Sed ueſpæ muſcas grandiores ue/ o nantur:& amputato ijs capite, reliquum corpus auferunt. Crabronum ſylueſtres, in at/ borum cauernis degunt: hyemeut cætera inſecta conduntur: uita bimatum nõ tranſit. lctus eotum haud temere ſine febri eſt. Autores ſunt, ter nouenis punctis interfici homi nem. Aliorum qui mitiores uidẽtur, duo genera: Opifices minores corpore, qui moriun tur hyeme:matres quæ biennio durant, ij& clemẽtes. Nidos uere faciunt ferè quadrifores in quibus opifices generẽtur. lis educatis, alios deinde nidos maiores fingunt, in qui/ bus matres futuras producãt. Iam tum opifices funguntur munere,& paſcunt eas. Lati/ or matrum ſpecies, dubiumq́; an habeant aculeos, quia non egrediuntur. Et his ſui fuci. Quidã opinantur omnibus his ad hyemem decidere aculeos Nec crabronum autẽ, nec ueſparum generi reges aut examina:ſed ſubinde renouatur multitudo ſobole. 39 De bombycibus,& bombyli,& necydalo,& quis primus bomby-, einam leltem innenect. Vartum inter hæc genus eſt hombycum, in Aſſyria proueniens, maius q́; ſupradi (Deerdces luto fingunt ſalis ſpecie, applicatos lapidi, tanta duritia, ut ſpiculis perfo rari uix poſſint. In ijs et ceras largius qᷓʒ apes faciunt, deinde maiorẽ uermiculũ. Et alia ho rum origo è grãdiore uermiculo, germina protẽdens ſui generis cornua. Hi erucæ ſunt. Fit deinde quod uocatur bombyſis, ex ea necydalus, ex hoc in vi. menſibus bombyx. Telas araneorum modo texunt ad ueſtem luxumq́; fœminarum, quæ bombycina ap/ pellatur. Prima eas redordiri, rurſusq; texere inuenit in Ceo mulier Pamphila Latoi hilia, non fraudanda gloria excogitatæ rationis, ut denudet fœæminasueſtis. 30 De bombyce Coa. 1“ Cap. XXIII PH Ombycas& in Co inſuſa naſci tradu nt cupteſſi,terebinthi, fraxini, quercus ſlorẽ im B bribus decuſſum terræ halitu animãàte. Fieri aũt primo papiliones paruos nudosq;, 1 mox frigorum impatiẽtia uillis inhorreſcere,& aduerſum hyemẽ tunicas ſibi inſtaurare denſas, pedum aſperitate radẽtes foliorum lanuginem in uellera. Hanc ab his cogi ſubi giq; unguium carminatione, mox trahi inter ramos, tenuari ceu pectine. Poſtea apprehẽ ſam corpori inuolui nido uolubili. Vum ab homine tolli, fictilibusq; uaſis tepore& fur/ furum eſca nutriri: atq; ita ſubnaſci ſui generis plumas, quibus ueſtitos ad ia penſa dimitti. Quæ uero cœpta ſint lanificia, humote lenteſcere, mox in fila tenuari iunceo fuſo. Nec puduit has ueſtes uſurpare etiã uiros. leuitatẽ ꝓpter æſtiuã. In tantũ à lorica gerẽda
40 diſceſſere mores, ut oneri ſint etiã ueſtes. Aſſyria tñ bombyce adhuc fœminis cedimus. 8 De araneis.& generatione eorum. Cap. XxXmI A Raneorum his non abſurde iungat᷑ natura, digna uel præcipua admiratione. Plu X ra autem ſunt genera, nec dictu neceſſaria in tanta notitia. Phalangia ex his appel/ lantur, quorum noxij morſus, corpus exiguum, uarium, acuminatum, aſſultim ingredientium. Altera eorum ſpecies, nigri, prioribus cruribus longiſsimis. Omnibus internodia terna in cruribus. Luporum nomine minimi non texunt. Maiores in terra cauer/ nis exigua ueſtibula præpandunt. Tertium eorundem genus erudita operatione cõſpi-/ cuũᷓ. Orditur telas, tãtiq; operis materiæ uterus ipſius ſufficit:iue ita corrupta alui natura
1 r 3 ſtato
9

1198 c. PLINIINaATVRAL I5 ſtato tempore(ut Democrito placet)ſiue eſt quædam intus lanigera fertilitas:tam mode 2. 8 2 8 2 ⸗ 8 8 àA rato ungue/ tam tereti filo,& tam æquali deducit ſtamina, ipſo ſe pondere uſus. Texere à medio incipit circinato orbe ſubtegmina adnectẽs: maculasc; paribus ſemper intetual/ lis, ſed ſubinde creſcentibus, ex anguſto dilatans indiſſolubili nodo implicat. Quanta ar
te celat pedicas ſcutulato rete graſſantes. q́; nõ ad hoc uidetur pertinere cribratæ pexitas
telæ,& quadã polituræ arte, ipſa per ſe tenax ratio tramæ? q́; laxus ad flatus non ad re/
ſpuenda quæ ueniant ſinus, derelicta laſſo prætẽti ſumma parte, ut arbitrari licet illa quæ
difficile cernuntur: atq; ut in plagis lineæ offenſæ præcipitant in ſinum? Specus ipſe qua concameratur architecturac& contra frigora quanto uilloſior? q; remotus à medio, aliudq; agenti ſimilis.incluſus uero ſic, ut ſit nec ne intus aliquis, cerni nõ poſſit? Age firmi/
tas quanta irrumpentibus uentis, qua puluerum mole degrauante Latitudo telæ ſæpe inter duas arbores, cum exercet artem& diſcit texere: Longitudo fili à culmine, ac rurſus
aA terra per illud ipſum uelox reciprocatio, ſubitq; pariter ac hila deducit. Cum uero captura incidit, q; uigilans& paratus ad curſume licet extrema hæreat plaga, ſemper in mediũ currit, quia ſic maxime totum concutiendo implicat. Sciſſa protinus reficit ad polituram ſarciens. Nanq;& lacertarum catulos uenantur: hos primum tela inuoluẽtes,& tunc de
mum labra utraq; morſu apprehendentes, amphitheatrali ſpectaculo cum cõtigit. Sunt exeo& auguria. Quippe incremento amnium futuro telas ſuas altius tollunt. lidem ſere
no non texunt, nubilo texunt. Ideoq́; multæ araneæ imbrium ſigna ſunt. Fœminam pu
tant eſſe quæ texat, marem qui uenatur: ita paria fieri merita cõiugio. Aranei cõueniunt 20
clunibus:pariunt uermiculos ouis ſimiles. Nam nec horũ differri poteſt genitura, quoniam inſectorũ uix ulla alia narratio eſt. Pariunt aũt oua ea in telas et ſparſa, quia ſaliũt, atq; ita emittunt. Ehalangius tantum in ipſo ſpecu incubat magno numero: qui ut emerſerit, matrem cõſumit, ſæpe& patrem: aciuuat enim incubare. Pariunt aũt& tricenos, cæteræ pauciores. Et incubant triduo. Conſummantur aranei quater ſeptenis diebus..
De ſcorpionibus. CC111“
u S Imiliter his& ſcorpiones terreſtres, uermiculos ouorũ ſpecie pariunt, ſimiliterq́; pe/
reunt:peſtis inportuna ueneni ſerpentium, niſi quod grauiore ſupplicio lenta per tri duum morte conficiunt, uirginibus letali ſemper ictu,& fœminis fere in totum: uiris aũt
matutino exeuntes cauernis, prius q́; aliquo fortuito ictu ieiunũ egerãt uenenum. Sẽper 30
cauda in ictu eſt, nulloq́; momẽto meditari ceſſat, ne quãdo“ Ferit& obli quo ictu& inflexo. Venenum ab ijs candidum fundi Apollodorus autor eſt, in nouem genera deſcriptis, per colores maxime ſuperuacuos, quoniam non eſt ſcire, quos minime exitiales prædixerit. Geminos quibuſdã aculeos eſſe, maresq́; ſæuiſſimos. Nam coitum ijs tribuit. Intelligi aũt gracilitate& lõgitudine. Venenum omnib. medio die, cum incan duere ſolis ardoribus.Itẽq; cum ſitiunt, inexplebiles potu. Conſtat& ſeptena caudæ in/
ternodia ſæuiora eſſe. Pluribus em̃ ſena ſunt. Hoc malũ Africæ uolucre etiã auſtri faciũt,
pandẽtibus brachia, ut remigia ſubleuantes. Apollodorus idem planè quibuſdã ineſſe pennas tradit. Sæpe Pſylli, qui reliquarum uenena terrarũ inuchentes, quæſtus ſui cauſa
ö“ malis impleuere Italiã, hos quoq; importare conati ſunt. ſed uiuere intra Sicu/ 40
i cœeli regionẽ non potuere. Viſuntur tamẽ aliquãdo in Italia, ſed innocui, multisq; alijs in locis, ut circa Pharũ in Aegypto. In Scythia interimunt etiã ſues, alioquin uiuaciores contra uenena talia: nigras quidem celerius. ſi in aquam ſe immerſerint. Domini icto pu tatur eſſe remedio ipſorũ cinis potus in uino. Magnam aduerſitatem oleo merſis& ſtel/ lionibus putant eſſe, innocuis duntaxat ijs, qui& ipſi carent ſanguine, lacertarum figura.
Atq; ſcorpiones in totũ nulli nocere, quibus non ſit ſanguis. Quidam& ab ipſis fœtum deuorari arbitrantur. Vnum modo relinqui ſolertiſſimum,& qui ſe ipſius matris clunib. imponendo, tutus& àcauda& à morſu loco fiat,. Hunc eſſe reliquorum ultorem, qui po
ſtremo
—.,.—--—
lü S HrrerrelatcvetesssssosralrömmeömxgeBrmetscdce BeesehreesAügeerirseras
—
emmeekcarbatsanrswmtartratzebeantcentahenaaaae aseseeeeeüühüh. Mesrsssrrs — 8———————

—y—
—————yn
II—⸗—B——
HIS TORIAE LIBER XI 1 199
Mtemo genitores ſupernè conficiat. Pariuntur autem undeni.“ 8 De ſtellionibus,& cicadſs. Cap. XXVI Hamaæleonum ſtelliones quodammodo naturã habent, rore tantũ uiuentes. præ/ terqh araneis. Similis cicadis uita, quarũ duo genera: Minores, quæ primæ proueni unt,& nouiſsime pereunt. ſunt aũt mutæ. Sequens eſt uolatu rara· Quæ canũt, uocantur acheta:& quæ minores ex eis ſunt, tettigonia: ſed ilæ magis canore. Mares canunt in utroqʒ genere:ſœminæ ſilent. Gentes ueſcunt᷑ ijs ad orientẽ, etiã Parthi opibus abundan tibus. Anie coitum mares præferunt, à coitu fœminas, ouis carũ correptis quæ ſunt can/ dida. Coitus ſupinis. Aſperitas præacuta in dorſo, qua excauant fœturę locũ in terra.Fit
vo primo uermiculus: dein ex eo quæ uocatur tettigometra, cuius cortice rupto circa ſolſtitia
cuolant, noctu ſemper. Primũ nigræ atq; duræ. Vnum hoc ex ijs quæ uiuũt᷑& ſine ore eſt. Pro eo quiddã aculeatũ linguis ſimile,& hoc in pectore quo rorem lambunt. Pectus ipſum fiſtuloſum: hoc canunt achetæ, ut diximus. De cætero in uentre nihil eſt. Excitatæ cum ſubuolant, humorem reddũt: quod ſolum argumentũ eſt rore eaſdem ali. lilſdem ſo lis nullũ ad excremẽta corporis foramen. Oculi tam hebetes, ut ſi quis digitũ cõtrahẽs ac remittens ijs appropinquet, tranſeant uelut in folia: Quidã duo alia genera faciunt earũ: Surculariã, quæ ſit grandior: frumentariã, quã alij auenariã uocãt. Apparet enim ſimul cum ftumentis areſcentibus. Cicadæ ubi nõ ſint,& ubi mutc. Cap. XXVII O lcadæ nõ naſcunt᷑ in raritate arborũ idcirco ſunt Cyrenis circa oppidũ, nec in cam/ 20 2 pis, nec in frigidis aut umbroſis nemoribus. Eſt quædam& ijs locorũ differentia. In Mileſia regione paucis ſunt locis. Sed in Cephalenia amnis quidam penuriã earũ& copiam dirimit. At in Rhegino agro ſilent omnes:ultra flumen in Locrenſi canunt. Pen narum illis natura quæ apibus, ſed pro corpore amplior. 8. De pennis inſectorum,& ſcarabeorum generibus. Cap. XXVII 8 Nſectorum quædã binas gerunt pinnas, ut muſcæ: quædã quaternas, ut apes. Wem/Ibranis& cicadæ uolant. Quaternas habent quæ aculeis in aluo armant᷑. Nullũ, cui telum in ore. pluribus q́; binis aduolat pennis.Illis enim ultionis cauſa datũ eſt, his auidita tis. Nullis eorum pennæ reuiuiſcũt auulſæ. Nullum cui aculeus in aluo, bipenne eſt. Quibuſdam pennarum tutelæ cruſta ſuperuenit, ut ſcarabeis, quorũ tenuior fragiliorq; pen/ 30 na. his negatus aculeus:ſed in quodã genere eorũ grandi cornua prælongao biſulcis den/ tata forcipibus, in cacumine cum libuit ad morſum coeuntibus, infantũ etiã remedijs ex ceruice ſuſpendũtur. Lucanos uocat hos Nigidius. Aliud rurſus eorũ genus, qui è fimo ingenteis pilas auerſis pedibus uolutant, paruosq; in ijs contra rigorem hyemis uermieu los fœtus ſui nidulant᷑. Volitant alij magno cum murmute ac mugitu. Alij focos& pra ta crebris foraminibus excauant, nocturno ſtridore uocales Lucent igniũ modo noctu, laterum& clunium colore lampyrides, nunc pennarum hiatu refulgentes, nunc uero cõ/ preſſu obumbratæ, nõ ante matura pabula, aut poſt deſecta conſpicuæ. Econtrario tene brarum alumna blattis uita, lucemq́; fugiũt in balineis maxime humido uapore progna tæ. Fodiunt ex eodẽ genere rutili atq; prægrandes ſcarabei tellurem aridã, fauosc; par/ Ao uæ ac fiſtuloſe modo ſpongiæ, medicato melle ſingũt. In Thracia iuxta Olynthũ locus eſt paruus.in quo unũ hoc animal exanimat᷑, ob hoc Cantharolethrus appellatus Pen/ næ inſectis omnibus ſine ſciſſura, nulli cauda niſi ſcorpioni. Aic eorũ ſolus& brachia ha bet,& in cauda ſpiculum. Reliquorũ quibuſdã aculeus in ore, ut aſilo, ſiue tabanũ dici pla cet: item culicib.& quibuſdã muſcis. Omnibus aũt his in ore& pro lingua ſunt hi aculei. Quibuſdã hebetes, neq; ad pũctũ, ſed ad ſuctũ ut muſcarũ generi, in quo lingua euidẽs Hiſtula eſt: Nec ſunt talibus dentes. Alijs cornicula ante oculos prætenduntur ignaua, ut papilionibus. Quædam inſecta cãrẽt pennis.ut ſcolopendræ. Inſectorum pedes quibus ſunt, in obliquũ mouentur. Quorundam extremi longiores foris curuantur, ut locuſtis. 88 r 4 De locu/

c. PLINII NATVRALIS
200
LI Ae pariunt in terrã demiſſo ſpinæ caule, ouacondenſa, autumni tẽpore. Ea durant Lhse ſub terra.Subſequenti anno exitu ueris emittũt paruas, nigrãtes,& ſine cru
ribus, pennisq́; reptantes. Itaq; uernis aquis intereũt oua, ſicco uere maior prouẽtus. Alij
duplicem earum fœtum, geminumq́; exitũ tradunt. Vergiliarum exortu patere, deinde ad canis ortum obire,& alias renaſci. Quidam Arcturi occaſu renaſci. Mori matres cum pepererint, certũ eſt, uermiculo ſtatim circa fauces innaſcente, qui cas ſtrangulat. Eodem tẽpore mares obeũt. Tam friuola ratione motientes,.ſerpentẽ(cum libuit)necãt ſingulg, faucibus eius apprehenſis mordicus. Non naſcunt᷑ niſi in planis& rimoſis locis. In India ternũ pedum longitudinis eſſe traduntur, crutibus& fœæminibus ſerrarũ uſum præbere cum inaruerint. Eſt& alius earũ obitus. Gregatim ſublatæ uẽto in maria aut ſtagna deci dunt. Forte hoc caſuq; euenit, non(ut priſci exiſtimauere) madefactis nocturno humore alis lidem quippe nec uolare eas noctibus propter frigora tradiderũt, ignari etiã longin
qua maria ab ijs tranſiri, cõtinuata pluriũ dierum(quod maxime miremur)fame quoq;
quã propter externa pabula petere ſciunt. Deorum iræ peſtis ca intelligitur. Nanq;&
.—. be” 8 8 5 5 2₰ 8 7 3 grandiores cernunt᷑,& tanto uolant pennarũ ſtridore, ut aliæ alites credant̃: ſolemqT́; ob/
umbrant, ſollicite ſuſpectantibus populis, ne ſuas operiãt terras. Sufficiunt quippe uires, & tanquã parũ ſit maria tranſiſſe, immenſos tractus permeãt, diraq́; meſsibus cõtegunt nube, multa cõtactu adurentes: omnia uero morſu erodentes,& fores quoq; tectorũ. lIta liam ex Africa maxime coortæ infeſtant, ſæpe populo ad Sibyllina coacto remedia con
fugere, inopiaæ metu. In Cyrenaica regione lex etiã eſt ter anno debellãdi eas, primo ouaa
obterendo, deinde fœtũ, poſtremo adultas, deſertoris pœna in eum qui ceſſauerit. Et in Lemno inſula certa menſura præfinita eſt, quã ſinguli enecatarũ ad magiſtratus referãt. Gracculos quoqʒ ob id colũt aduerſo uolatu occurrẽtes eatum exitio. Necare& in Syria militari imperio cogunt᷑. Tot orbis partibus uagatur id malũ. Parthis&hæ in cibo gra
tæ. Vox earũ proficiſci ab occipitio uidetur. Eo loco in cõmiſſura ſcapularũ habere quaſi dentes exiſtimant᷑·, eosq́; inter ſe terendo ſtridorẽ edere, circa duo æquinoctia maxime, ſicut cicadæ circa ſolſtitiũ. Coitus locuſtarũ, ꝗ& inſectorũ omniũ quæ coeũt, marem por
tante fœmina, in eum fœminarũ ultimo caudæ reflexo, tardoq́; digreſſu. Minores aũt in
omni hoc genere fœminis mares. De formicis noſtratibus. Cap. XXX 30
P Lurima inſcctorum uermiculum gignunt. Nam& formicæ ſimilem ouis uere:&
hæ communicantes laborem ut apes: ſed illæ faciunt cibos, hæ condunt. Et ſi quis
comparet onera corporibus earum, fateatur nullis portione uires eſſe maiores. Gerũt ea morſu. Maiora auerſæ poſtremis pedibus moliũtur, humeris obnixæ. Etijs reip.ratio, memoria, cura. Semina arroſa cõdunt, ne rurſus in fruges exeãt è terra. Maiora ad introi tum diuidunt. Madefacta imbre proferunt atq; ſicant. Operantur& noctu plenaluna. Eædem interlunio ceſſant. lam in opere qui labore quæ ſedulitas? Et quoniã ex diuerſo
conuehunt altera alterius ignara, certi dies ad recognitionẽ mutuã nundinis dant᷑. Quax
tunc earũ concurſatio? quam diligens cum obuijs quædam collocutio atq; percontatio:
Silices itinere earũ attritos uidemus,& in opere ſemitam factã, ne quis dubitet qualibet 4o
in te quid poſsit quantulacũc aſsiduitas. Sepeliũtur inter ſe uiuentiũ ſolæ, præter hominem. Non ſunt in Sicilia pennatæ. De Indicis. Cap. XXXI
Ndicæ formicæ cornua, Erythris in æde Herculis fixa, miraculo fuere. Aurũ ex cauer Inis egerunt terræ, in regione ſeptentrionalium Indorũ, qui Dardæ uocantur. Ipſis co lor felium, magnitudo Aegyptiluporũ Erutum hocab ijs tempore hyberno, Indi furan tur æſtiuo feruore, conditis propter uaporem in cuniculos formicis: quę tamen odore ſol licitatæ prouolant, crebroq; lacerant, quamuis præuelocibus camelis fugientes. Tanta pernicitas feritasq; eſt cum amore auri.
De locuſtis. Cap. X&&
De diuerſitate

HUISTORIAE LIDER XIL 20De diuerſitate inſectorum. Cap. XXNXII
Vlta autẽ inſecta& aliter naſcunt᷑,atq; in primis ex rore. Inſidet hic raphani folio
primo uere,& ſpiſſatus ſole in magnitudinem milij cogitur. Inde porrigitur uermi
culus paruus.& triduo mox eruca: quæ adiectis diebus accreſcit, iimmobilis, duro cortice: ad tactũ tantũ mouetur aranei. Hæc eruca quã chryſalidẽ appellãt, rupto deinde cortice uolat papilio. De animalibus in ligno,& ex ligno naſcentibus. Cap. XxXXIII
C Le quædam ex imbre generantur in terra, quædã& in ligno. Nec enim coſsi tantum
in eo, ſed etiã tabani ex eo naſcũtur,& alia ubicunq; humor eſt nimius:ſicut intra ho minem tæniæ tricenum pedum, aliquando& pluriũ longitudine. Iam in carne exanimi,
10& uiuentiũ quoq;ʒ hominũ capillo, qua fœditate& Sylla dictator,& Alcman ex clariſsi/ mis Græciæ poetis, obiere. Aoc quidẽ& aues infeſtat, phaſianas uero interimit, niſi pul/ uerantes ſeſe. Pilos habentiũ aſinum tantũ immunẽ hoc malo credunt,& oues. Gignun/ tur aũt& ueſtis genere, præcipue lanicio interemptarũ à lupis ouiũ. Aquas quoq; quaſ dam, quibus lauamur, fertiliores eius generis, inuenio apud autores. Quippe cum& ceræ
V id gignãt, quod animaliũ minimũ exiſtimatur. Alia rurſus generant᷑ ſordibus aridi ſoli, poſteriorum crurum laſciuia petauriſtarum. Alia puluere humido in cauernis, uolucria: De animali/cui cibi exitus non eſt. Cap. XXXIII St animal eiuſdem turpidinis. infixo ſemper ſanguini capite uiaens, atcꝝ ita intume
ſcens, unũ animalium cui cibi non ſit exitus: dehiſcit; nimia ſatietate, alimento ipſo
ꝛ0 moriens. Nunquã hoc in iumentis gignitur, in bubus frequens, in canibus aliquando, in quibus omnia. In ouibus& in capris hoc ſolũ. Qeque eſt mira ſanguinis& hirudinũ ge/ neri in paluſtri aquaſitis. Nanq;& hæ toto capite conduntur. Eſt& uolucre canibus pe
culiare ſuum malum, aures maxime lancinans, quæ defendi morſu non queunt.
De tineis,& culicibus. Cap. XXXV
puluis in lanis& ueſte tineas creat, præcipue ſi araneus unà includatur. Sitit em̃
& omnem humotẽ abſorbens.ariditatẽ ampliat. Doc& in chartis naſcitut.Eſt earum genus tunicas ſuas trahentiũ quo cochleæ modo. Sed harũ pedes cernuntur. Spoliatæ expirãt. Si accreuere, faciũt chryſalidem. Ficarios culices caprificus generat. Cantharides uermiculi ficorum& piri,& peuces,& cynacanthæ,& roſæ. Venenũ hoc remedia ſecũ ha
z0 bet. Alæ medentur, quibus demptis letale eſt. Rurſus alia genera culicũ aceſcens natura gignit. Quippe cum& in niue candidi reperiantur,& uetuſtiore uermiculi: 3in media qui/ dem altitudine rutiliſnam& ipſa nix uetuſtate rubeſcit)hirti pilis grandiores torpẽtesq;. De pyrali ſiue pyrauſta. Cap. XX&XWI (I aliqua& contrariũ naturæ elementũ. Siquidem in Cypri ærarijs fornacibus Jex medio igni, maioris muſcæ magnitudinis uolat pennatũ quadrupes: appellatur pyralis, à quibuſdã pyrauſta, Quandiu eſt in igne, uiuit: ũ euaſit longiore paulo uolatu, emoritur. Hypanis fluuius in Ponto, circa ſolſtitiũ defert acinorum effigie tenues mem/ branas: quibus erumpit uolucre quadrupes ſupradicti modo, nec ultra diem uiuit, unde hemerobion uocatur. Reliquis taſium ab initio ad finem ſeptenarij ſunt numeri, culici&
4s uermiculo ter ſepteni, corpus parientibus quater ſepteni. Mutationes& in alias figuras tranſitus, trinis aut quadrinis diebus. Cætera ex his pennata, autumno ferẽ moriunt᷑:ta/
bani quidem etiã cæcitate. Muſcis humore exanimatis, ſi cinere condantur, redit uita.
Hiſtoria naturæ animalium per ſingula membra. Cap. XXXVI N Vnc per ſingulas corporis partes, præter iam dicta, membratim tractet᷑ hiſtoria: Caput habẽt cuncta quæ ſanguinẽ. In capite paucis anĩmaliũ, ñec niſi uolucribus, apices, diuerſi quidem generis. Phqœnici plumarũ ſerie, medio eo exeũte alio: pauonibus crinitis atbuſculis, ſtymphalidæ citro: phaſianæ corniculis: præterea paruæ, quæ ab illo “ appellata quondã poſtea Gallico uocabulo etiã legioni nomen dederat alauda.
iximus& cui plicatilem criſtam dediſſet natura, per mediũ caput à roſtro reſidentem. Et fulica

“ c. PLINII NATVRALIS
Et fulicarũ generi dedit cirros. Pico quoq; Martio& grui Balearicæ. Sed ſpectatiſsimum
inſigne gallinaceis, corporeum, ſerratum: nec carnem id eſſe, nec cartilaginem, nec callum iure dixerimus, uerũ peculiare. Draconum enim criſtas qui uiderit, nõ reperitur. Cornua multis quidẽ& aquatiliũ,& marinorũ,& ſerpentiũ uarijs data ſunt modis: ſed quæ iure cornua intelligant᷑ quadrupedũ generi tantũ. Actæonẽ enim,& Cippum etiã in Latina hiſtoria, fabuloſos reor. Nec alibi maior naturæ laſciuia. Luſit animalium armis. Sparſit hæc in ramos, ut ceruorũ. Alijs ſimplicia tribuit, ut in eodẽ genere ſubulonibus ex argu/mẽto dictis Aliorũ finxit in palmas, digitosq́; emiſit ex ijs, unde platycerotas uocãt. De dit ramoſa capreis, ſed parua, nec fecit decidua. Conuoluta in anfractũ arietũ generi, ceu
ceſtus daret:infeſta, tauris. In hoc quidẽ genere,& fœminis tribuit: in multis, tantũ mari/ 1a
bus. Rupicapris in dorſum adunca, damis in aduerſum. Erecta aũt, rugarumó; ambitu contorta,& in leue faſtigiũ exacuta(ut lyras diceres) ſtrepſiceroti, quẽ addacẽ Africa ap/
pellat. Mobilia eadem(ut aures) Phrygię armẽtis: Troglodytarũ, in terrã directa: qua de cauſa obliqua ceruice paſcunt᷑. Alijs ſingula,& hæc medio capite, aut naribꝰ ut diximus.
Iamqʒ alijs ad incurſum robuſta, alijs ad ictũ, alijs adunca, alijs redunca, alijs ad iactum, pluribus modis. ſupina, cõuerſa, cõnexa: omnia in mucronem migrantia. In quodã gene re pro manibus ad ſcabendũ corpus. Cochleis ad prætentandũ iter: corporea hæc, ſicut ceraſtis, aliquãdo ssſingula. Cochleis ſemper bina,& ut prætendant᷑, ac reſiliãt. Vtorum cornibus Barbari ſeptẽtrionales potant, urnasq́; binas capitis unius cornua implẽt. Alij præfixa haſtilia cuſpidant. Apud nos in laminas ſecta translucẽt, atq; etiam lumen inclu ſum latius fundunt, multasq́; alias ad delicias cõferuntur, nunc tincta, nunc ſublita, nunc
quæ ceroſtrota picturæ genere dicuntur. Omnibus autem caua,& in mucrone demum
cõcreta ſunt. Ceruis tantũ tota ſolida,& omnibus annis decidua. Boũ attritis ungulis, cor
14
nua unguendo aruina, medent᷑ agricolæ. Adeocʒh ſequax natura eſt, ut in ipſis uiuẽtium
corporibus feruenti cera flectant᷑, atq; inciſa naſcentium in diuerſas partes torqueant᷑ ut
ſingulis capitibus quaterna ſiant. Tenuiora fœminis plerunq; ſunt, ut in pecore multis:
ouiũ nulla, nec ceruarũ, nec quibus multifidi pedes, nec ſolidipedũ ulli: excepto aſßno indi co, qui uno armatus eſt cornu. Biſulcis bina tribuit: nulli, ſuperne primores habẽti dẽtes.
Qui putãt eos in cornua abſumi, facile coarguunt᷑ ceruarum natura. quæ neq; dentes ha
0
bent, ut neq; mares, nec tamẽ cotnua. Cæterorũ oſsibus adhærẽt, ceruorũ tantũ cutibus 3⁰
enaſcuntur. Capita piſcibus portione corpotum maxima-, fortaſsis ut mergãtur. Oſtrea
rum generi‚ nulla, nec pongijs, nec alijs ferè quibus ſolus ex ſenſibus tactus eſt· Quibuſdam indiſcretum caput eſt, ut cancris. In capite cunctorum animalium homini plurimus pilus, iam quidẽ promiſcue maribus ac fœminis, apud intonſas utiq; gentes: Atq; etiam
nomina ex eo capillatis alpiũ incolis, Galliæ comatæ, ut tamen ſit aliqua in hoc terrarum
differentia. Quippe Myconij carentes eo gignunt᷑, ſicut in Cauno lienoſi. Et quædã ani
maliũ naturaliter caluent, ſicut ſtruthiocameli,& corui aquatici, quibus apud Græcos ino
men eſt inde. Defluuium eorum in muliere rarum, in ſpadonibus non uiſum; nec in ullo ante Veneris uſum. Nec infra cerebrũ, aut infra uerticẽ, aut circa tempora atqʒ aures. Cal
uitium uni tantũ animaliũ homini, præterq́; innatũ. Canicies homini tantũ& equis, ſed 42
homini ſemper à priori parte capitis, tum deinde ab auerſa. Vertices bini homini tantũ. Aliquibus capitis oſſa plana, tenuia, ſine medullis, ſerratis pectinatim ſtructa cõpagib. Perfracta nõ queunt ſolidari: ſed exempta modice nõ ſunt letalia,in uicẽ eorũ ſuccedẽte corporea cicatrice. Infirmiſsima eſſe urſis, duriſsima pſittacis, ſuo diximus loco. Cerebrũ omnia habẽt animalia quæ ſanguinem: etiã in mari quæ mollia appellauimus, quamuis careãt ſanguine, ut polypi. Sed homo portione maximũ& humidiſsimum, omniumq́; viſcerum frigidiſsimũ. duabus ſuprà ſubterq; membranis uelatũ. quarũ alterutrã rumpi mortiferũ eſt. Cætero uiri q́; fœminæ maius. Hominibus hoc ſine ſanguineſine uenis, & reliquis ſine pingui.Aliud eſſe qᷓ; medullã, eruditi docent, quoniã coquẽdo dureſcat. 1 Omnium

——————ö—ö
——,—
HISTORTAE LIBERKR! 282 Omnium cerebro medio inſunt oſsicula parua. Vni hominũ infantia palpitat, nec orro poratur ante primũ ſermonis exordium. Noc eſt uiſcerũ excelſiſsimũ, proximumcoe; cœ/ lo capitis, ſine carne, ſine cruore, ſine ſordibus: hanc habent ſenſus arcem: huc uenarum omnis à corde uis tendit, hic deſinit: hic culmen altiſsimũ, hic mentis eſt regimen. Omniũ autem animalium in priora pronum, quia& ſenſus ante nos tendunt. Ab eo proficiſcit᷑ ſomnus; hinc capitis nutatio. Quæ cerebrum non habent, non dormiunt. Ceruis in capi te ineſſe uermiculi,ſub linguæ inanitate,& circa articulum quà caput iungitur, numero ui ginti produntur. Aures homini tantum immobiles. Ab ijs Flaccorum cognomina. Nec in alia parte fœminis maius impendium, margaritis dependentibus.In oriente quidẽ& t uiris aurum geſtare eo loci decus exiſtimatur. Animaliũ alijs maiores; alijs minores. Cer uis tantũ ſcifſæ, ac uelut diuiſæ: ſoricibus piloſæ, Sed auriculæ om nibus animal duntaxat generãtibus, excepto uitulo marino atq; delphino,& quæ cartilaginea appellauimus,& uiperis. Hæc cauernas tantũ habent aurium loco, præter cartilaginca,& delphinũ, quem tamen audire manifeſtum eſt. Nam& cantu mulcẽtur,& capiuntur attoniti ſono. Quo nam modo aucdiãt, mirũ lidem nec olfactus ueſtigia habẽt, cũ olfaciant ſagaciſsime. Pen natorum animalium buboni tantum& oto, plumæ uelut aures cæteris cauernæ ad audi tum. Simili modo ſquamigeris atq;ʒ ſerpentibus. In equis& om nium iumentorum gene re‚ indicia animi præferunt: feſsis marcidæ, micantes pauidis, ſubrectæ furentibus, reſolu tæ ægris. Facies homini tantũ, cæteris os aut roſtra. Erons& alijs:ſed homini tantũtriſti 20 ciæ, hilaritatis clemẽtię, ſeueritatis index. In aſcenſu eius ſupercilia homini,& pariter& al terne mobilia,& in ijs pars animi. Negamus, annuimus. Hæc maxime indicãt faſtũ. Su perbia aliubi cõceptaculũ.ſed hic ſedẽ habet.In corde naſcitur, huc ſubit, hic pendet. Nihil altius ſimul abruptius; inuenit in corpore, ubi ſolitaria eſſet. Subiacẽt oculi, pars cor poris precioſiſsima,& qui lucis uſu uitã diſtinguãt à morte. Non omnibus animaliũ hi. Oſtreis nulli. Quibuſdã concharũ dubij. Pectines em̃, ſi quis digitos aduerſum hiantes eos moueat, cõtrahuntur ut uidentes. Et ſolenes fugiunt admota ferramenta. Quadrupe dum talpis uiſus non eſt, oculorum effigies ineſt, ſi quis prætentã detrahat membranã. Et inter aues ardeolarũ genere, quos leucos uocãt, altero oculo carere tradunt. Optimi an gurij, cum ad auſtrum uolant, ſeptentrionem ue. Solui enim pericula& metus narrant. 30 Nigidius nec locuſtis, nec cicadis eſſe dicit. Cochleis oculorum uicem cornicula bina praæ tentatu implent. Nec lumbricis ulli ſunt, uermiumũe generi. Oculi homini tantum diuer ſo colore,cxæxteris in ſuo cuiq; genere ſimiles. Et equorum quibuſdam glauci, ſed in homi ne nutneroſiſsimæ uarietatis atq; differẽtig grandiores, modici, parui‚ prominẽtes. quos hebetiores putant:conditi, quos clariſsime cernere, ſicut in colore caprinos. Præterea alij contuentur longinqua, alij niſi propè admota non cernunt. Multorum uiſus fulgore ſo/ lis conſtat, nubilo die nõ cernentiũ, nec poſt occaſus. Alij interdiu hebetiores, noctu præ ter cæteros cernũt. De geminis pupillis, aut quibus noxij uiſus eſſent, ſatis diximus. Cęſii in tenebris clariores. Ferunt Tiberio Cæſati, nec alij genitorũ mortalium⸗ fuiſſe naturã: ut expetgefactus noctu pauliſper, haud alio modo q́; luce cara cõtueretur omnia, paula 4o timn tenebris ſeſe obducẽtibus. Diuo Auguſto equorũ modo glauci fuere, ſuprac; homi nem albicantis magnitudinis. Quã ob cauſam diligẽtius ſpectari cos. iracunde ferebat. Claudio Cæſari ab angulis cãdore carnoſoʒ ſanguineis uenis ſubinde ſuffuſi: Caio prin cipi tigentes: Neroni niſi cum conniueret ad prope admota hebetes. Viginti gladiatorũ paria in Caij principis ludo fuere, in ijs duo omnino qui contra cõminationem aliquam non conniuerent,& ob id inuicti. Tantæ hoc difficultatis eſt homini. Pleriſq; uero natu rale, ut nictare non ceſſent, quos pauidiores accepimus. Oculus unicolor nulliscum can/ dore omnibus medius color differens. Neq; ulla ex parte maiora animi indicia cunctis animalibus.ſed homini maxime, id eſt, moderationis, clemẽtiæ, miſericordiæ, odij, amoris, triſtitiæ. lætitiæ. Contuitu quoq; multifotmes,truces, torui, flagrantes, graues, tranſ2 uerſi

204 c. PLINIINATVRAILIS
uerſi limi, ſummiſsi, blandi. Profecto in oculis animus inhabitat. Ardẽt, 2intendũtur, hu/mectant, conniuent. Hinc illæ miſericordiæ lachrymæ. Hos cũ oſculamur, animũ ipſum uidemur attingere. Hinc fletus,& rigãtes ora riui. Quis ille humor eſt, in dolore tam fœ/ cundus& paratus, aut ubi reliquo tempore? Animo autem uidemus, animo cernimus: oculi,ccu uaſa quædam, uiſibilem eius partem accipiunt, atq; tranſmittunt. Sic magnaco gitatio obcæcat, abducto intus uiſu. Sic in morbo comitiali aperti nihil cernũt, animo cali gante. Quin& patentibus dormiunt lepores, multic; hominũ, quod corybantian Græ/ ci dicunt. Tenuibus multisq; membranis eos natura compoſuit, calloſis cõtra frigora ca/ loresq; in extremo tunicis, quas ſubinde purificant lachrymationũ ſaliuis, lubricos propter incurſantia& mobiles. Media eorũ cornea feneſtrauit pupilla, cuius anguſtiæ nõ ſi/
nunt uagari incertam aciem,& uelut canali dirigunt, obiterq́; incidentia facile declinant: alijs nigri, alijs atri, alijs ruffi, alijs glauci coloris orbibus circundatis, ut habili mixtura& accipiatur circumiecto candore lux,& temperato repercuſſu nõ obſtrepat. Adeoq́; ijs ab ſoluta uis ſpeculi, ut tam parua illa pupilla, totã imaginem reddat hominis. Ea cauſa eſt, ut pleræq́; alitum è manibus hominum oculos potiſsimũ appetant, quod effigiem ſuam in ijs cernentes, uelut ad cognata deſideria ſua tendunt. Veterina tantum quædam, ad incrementa lunæ morbos ſentiũt. Sed homo ſolus emiſſo humore cæcitate liberat᷑. Poſt uiceſimum annũ multis reſtitutus eſt uiſus. Quibuſdã ſtatim naſcentibus negatus nul/ lo oculorum uicio:multis repente ablatus ſimili modo, nulla præcedente iniuria. Venas
ab ijs pertingere ad cerebrum, peritiſsimi autores tradunt: ego ad ſtomachũ crediderim. 20
Certe nulli ſine redundatione eius, eruitur oculus. Morientibus illos operire, rurſusq́; in
rogo patefacere, Quiritiũ magno ritu ſacrũ eſt: ita more condito, ut neq; ab homine ſu/
premum eos ſpectari fas ſit,& cœlo nõ oſtendi nefas. Vni animaliũ homini deprauan/ tur, unde cognomina Strabonũ& Petorum. Ab ijſdem qui altero lumine orbi naſceren tur, Coclites uocant᷑: qui paruis utriſq;, Ocellæ, Luſcini iniuriæ cognomen habuere. Nocturnorum animalium, uelut felium, in tenebris fulgent radiantq; oculi, ut contueri non
ſit:& capræ lupoq́; ſplendent, lucemq&́; iaculantur. Vituli marini& hyenæ in mille colores tranſeunt ſubinde. Quin& in tenebris multorum piſcium refulgent aridi, ſicut robu/ ſti caudices uetuſtate putres. Non cõniuere diximus, quæ nõ obliquis oculis, ſed circum/
acto capite cernerẽt. Chamæleonis oculos ipſos circumagi totos tradunt. Cancri in obli 30
quũ aſpiciunt. Cruſta fragili incluſis rigentes. Locuſtis ſquillisq; magna ex parte ſub eo dem munimento præduri eminent. Quorũ duri ſunt, minus cernunt, quàm quorum hu midi.Serpentium catulis,& hirundinum pullis, ſi quis eruat, renaſci tradunt. Inſectorum omnium,& quibus teſtacea operimenta, oculi mouentur, ſicut quadrupedũ aures. Quibus fragilia operimẽta, ijs oculi duri. Omnia talia,& piſces,& inſecta, nõ habent genas, nec integũt oculos. Omnibus membrana uitri modo translucida obtenditur. Palpebræ in genis homini utrinq;. Maulieribus uero etiam infectæ quotidiano. Tanta eſt decoris affectatio, ut tingantur oculi quoq;. Alia de cauſa hoc natura dederat, ceu uallum quod/ dam uiſus,& prominens munimentũ contra occurſantia animalia, aut alia fortuitu inci/
dentia. Defluere eas, haud immerito, uenere abundãtibus tradũt. Ex cæteris nulli ſunt, 40
niſi quibus& in reliquo corpore pili. Sed quadrupedib. in ſuperiore tantũ gena, uolucri/
bus in inferiore:& quibus molle tergus, ut ſerpentibus:& quadrupedũ quæ oua pariũt,
ut lacertæ. Struthiocamelus alitũ ſolacut homo)utrinq; palpebras habet. Nec genæ qui/ dem omnibus:ideo neq; nictatiões ijs quæ animal generãt. Grauiores alitũ inferiore ge
na cõniuent, Eædem nictant᷑, ab angulis membrana obeũte, Columbæ& ſimilia utrac;
cõniuent. At quadrupedes quæ oua pariũt, ut teſtudines, crocodili, inferiore tantum ſine ulla nictatione, propter præduros oculos. Extremum ambitũ genæ ſuperioris. antiqui ci lium uocauere, unde& ſupercilia. Hoc uulnere aliquo diductũ nõ coaleſcit, in paucis hu/ mani corporis mẽbris. Infra oculos malæ, homini tantũ, quas priſci genas Adegba. 82 1 tabula
————
——,—

8 5
g
un 18 TORIAE TLIBER XI 205
tabularum interdicto radi à fœminis eas uetantes. Pudoris hæc ſedes. Ibi maxime oſten ditur rubor. Infra eas hilaritatem riſumq́; indicantes, buccæ. Et altior homini tantum, quem noui mores ſubdolæ irriſioni dicauere, naſus. Non alij animalium nares eminent. Auibus.ſerpentibus.piſcibus foramina tantum ad olfactus.ſine naribus. Et hinc cogno/ mina dimorum, Silonum. Septimo menſe genitis ſæpenumero foramina aurium& na/ rium defuere. Labra, à quibus Brocci, Labeones dicti,& os probum duriusue, animal generantibus:pro ijs cornea& acuta uolucribus roſtra. Eadem rapto uiuentibus adunca: collecto, recta: herbas ruentibus limumq́; lata, ut ſuum generi. Iumẽtis uice manus ad col ligenda pabula ora, apertiora laniatu uiuentibus. Mentum nulli præter hominem, nec
1o malæ. Maxillas crocodilus tantũ ſuperiores mouet: terreſtres quadrupedes, eodem quo
cætera more, præterq́; in obliquum. Dentium tria genera: Serrati, aut continui, aut exer/ ti. Serrati pectinatim coeuntes, ne contrario occurſu atterantur, ut ſerpentibus, piſcibus, ca nibus. Continui, ut homini, equo. Exerti, ut apro, hippopotamo, elephãto. Continuorũ qui digerunt cibum lati& acuti: qui conficiunt duplices: qui diſcriminãt eos, canini appel/ lantur. Hi ſunt ſerratis longiſſimi. Continui aut utraq; parte oris ſunt, ut equo: aut ſupe/ riore primores non ſunt, ut bubus, ouibus, omnibusq́; quæ ruminant. Capræ ſuperiores non ſunt, præter primores geminos. Nulli exerti, quibus ſerrati: Raro fœeminæ,& tamen ſine uſu. Itaq; cum apri percutiant, fœeminæ ſues mordent. Nulli, cui cornua, exerti: ſed omnibus concaui, cæteri dentes ſolidi. Piſcium omnibus ſerrati, præter ſcarum: huic uni a20 quatilium plani. Cætero multis eorum in lingua& toto ore: ut turba uulnerum molliant,
quæ attritu ſubigere non queunt: Multis& in palato, atque etiam in cauda: Præterea in os uergentes, ne excidant cibi, nullum habentibus retinendi adminiculum. Similes aſpidi& ſerpentibus: ſed duo in ſupera parte dextra læuaq; longiſſimi, tenui fiſtula per/ foratilut ſcorpionum aculei)uenenum infundentes. Non aliud hoc eſſe quam fel ſerpen/ tium,& inde uenis ſub ſpina ad os peruenire, diligentiſſimi autores ſcribunt. Quidam unum eſſe eum:& quia ſit aduncus, reſupinari cum momorderit. Aliqui tunc decide/ re eum, rurſusq́; recreſcere facilem decuſſu,& ſine eo eſſe quos tractari cernamus. Scor/ pionis caudæ ineſſe eum,& pleriſque ternos. Viperæ dentes gingiuis conduntur. Hæc eadem prægnans ueneno, impreſſo dentium repulſu uirus fundit in morſus. Volucrum
30 nulli, dentes, præter ueſpertilionem. Camelus una ex ijs quæ non ſunt cornigera, in ſu/
periori maxilla primores non habet. Cornua habentium nulli ſerrati. Et cochleæ dentes habent: indicio eſt à minimis carum deroſa uitis. At in marinis cruſtata& cartilaginea primores habere, item echinis quinos eſſe, unde intelligi potuerit miror. Dentium uice, aculeus inſectis. Simiæ dentes, ut homini. Elephanto intus ad mandendum quatuor, præterq́; eos qui prominent, maſculis reflexi, fœminis recti atque proni. Muſculus ma/ rinus, qui balenam antecedit, nullos habet: ſed pro ijs, ſetis intus os hirtum,& linguam etiam ac palatum. Terreſtrium minutis quadrupedibus, primores bini utrinq; longiſſimi. Cæteris cum ipſis naſcuntut: homini, poſtquã natus eſt ſeptimo menſe. Reliquis per/petuo manent. Mutantur homini, leoni, iumento, cani& ruminantibus. Sed leoni& ca/
40 ni, non niſi canini appellati. Lupi dexter caninus, in magnis habetur operibus. Maxilla/res, qui ſunt àcaninis, nullum animal mutat. Homini nouiſſimi, qui genuini uocantur: cir/ citer uiceſimum annum gignuntur, multis& octogeſimo. Fcæminis quoq;: ſed quibus in iuuenta non fuere nati, decidere in ſenecta,& mox renaſci certum eſt. Zanclen Samothra cenum ciuem, cui renati eſſent poſt centum& quatuor annos, Mutianus uiſum à ſe pro/ didit. Cætero maribus plures quàm fœminis in homine, pecude, caprisue. Timarchus Nicoclis filius Paphij, duos ordines habuit maxillarum. Frater eius non mutauit primo/res, ideoc; prætriuit. Eſt exemplum dentis, homini& in palato geniti. At canini amiſſi ca ſu aliquo, nunquam renaſcuntur. Cæteris ſenecta rubeſcunt, equo tantum candidiores fiunt. Aetas ueterinorum dentibus indicatur. Equo ſunt numero x. Amittit triceſimo
5 menſe

206 c. PLINIEf NKRTVRALIS 1
menſe primores utrinc; binos:ſequenti anno totidem proximos, cum ſubeunt dicticoln
mellares. Quinto anno incipiente binos amittit, qui ſexto anno renaſcuntur: Septimo omneis habet,& renatos& immutabiles. Equo caſtrato prius, non decidunt dentes. Aſinorum genus triceſimo menſe ſimiliter amittit, deinde ſenis menſibus. Quod ſi non prius peperere quaàm decidant poſtremi, ſterilitas cetta. Boues bimi mutant. Suibus decidunt nunquam. Abſumpta hac obſeruatione ſenectus in equis,& cæteris ueterinis, intelligitur dentium brochitate, ſuperciliorum canicie,& circa ea lacunis cum ferẽè xvi. annorum exiſtimantur. Hominum dentibus quoddam ineſt uirus. Nanque& ſpeculi nitorem ex ad/ uerſo nudati hebetant,& colum botum fœtus implumes necant. Reliqua de ijs in genera tione hominum dicta ſunt. Erumpẽtibus morbi corpora infantium accipiũt. Reliqua ani malia quæ ſerratos habent, ſæuiſſima dentibus. Linguæ non omnibus eodem modo. Tenuifſima ſerpentibus& triſulca, uibrans? atri coloris:& ſi extrahas pręlongailacertis bi fida& piloſa: uitulis quoq; marinis duplex: ſed ſupradictis capillamenti tenuitate. Cætetis ad circumlambenda ora. Piſcibus paulominus quàm tota adhærens, crocodilis tota. Sed in guſtatu,lingusę uice carnoſum aquatilibus palatũ. Leonibus ac pardis, omni busq; generis eius·etiam felibus, imbricatæ aſperitatis, ac limæ ſimilis, attenuãsq́; lambendo cu tem hominis. Quæ cauſa etiam manſuefacta, ubi ad uicinum ſanguinem peruenit ſaliua, inuitat ad rabiem. De purpurarum linguis diximus. Ranis prima cohærret, intimma ab/ ſoluta à gutture quà uocem mittunt. Mares tum uocantur ololygones. Stato id tempore cuenit, cientibus ad coitum fœminas. Tum ſiquidem inferiore labro demiſſo, ad libramentum modicæ aquæ receptæ in fauces, palpitante ibi lingua ululatus elicitur. Func ex/ tenti buccarum ſinus perlucent, oculi flagrant labore perpuſſi. Quibus in poſteriori parte
aculei, ijs& dentes& lingua. Apibus etiam prælonga, eminẽs& cicadis. Quibus aculeus
in ore fiſtuloſus, ijs nec lingua nec dentes. Quibuſdam inſectis intus lingua, ut formicis.
Cæterum lata elephanto præcipue. Reliquis in ſuo genere ſemper abſoluta: homini tan/
tum ita ſæpe conſtricta uenis. ut intercidi eas neceſſe ſit. Metellum pontificem adeo inex/
planata fuiſſe accepimus, ut multis menſibus tortus credatur, dum meditatur in dedican.da æde opiferæ dicere. Cæteris ſeptimo fermè anno ſermonẽ exprimit. Multis uero talis eius ars contingit, ut auium& animalium uocis indiſcrete edatur imitatio. Intellectus ſa/
90
potum eſt cæteris in prima lingua, homini& in palato. Tonſillæ in homine, in ſue glan/ 30
dulæ. Quod inter eas uuæ nomine ultimo dependet palato, homini tantũ eſt. Sub ea minor lingua epigloſſis appellata, nulli oua generantium. Opera eius gemina, duabus inter poſita fiſtulis Interior earum appellatur arteria, ad pulmonem atq; cor pertinens. Hane operit in epulando, ne ſpiritu ac uoce illac meante, ſi potus cibusue in alienum deerraue/ rit ttamitem, torqueat. Altera exterior appellatur ſanè gula, qua cibus atque potus deuoratur. Tendit hæc ad ſtomachum, is in uentrem. Hanc per uices operit, cum ſpiritus tan/ tum aut uox commeat, ne reſtagnatio intempeſtiua alui obſtrepat. Ex cartilagine& cat/ ne arteria, gula neruo& carne conſtat. Ceruix nulli, niſi quibus utraq; hæc. Cæteris collum quibus tantũ gula. Sed quibus ceruix, ẽmultis uertebratisq; orbiculatim oſſibus fle/
xilis ad circunſpectum, articulorũ nodis iungitur. Leoni tantum& lupo& hyænæ, ex ſin 40
gulis rectisq; oſſibus rigens. Cætero ſpinæ annectitur. Spina lumbis, oſſea ſed tereti ſtru ctura, per media foramina à cerebro medulla deſcẽdente. Eandẽ eſſe ei naturã quam cere pro colligunt, quoniã prætenui eius mẽbrana modo inciſa ſtatim expiretur. Quibus lon ga crura, ijs longa& colla Item aquaticis, quamuis breuia crura habentibus: ſimili modo uncos ungues. Guttur homini tantum& ſuibus intumeſcit, aquarum quæ potantur ple⸗/ runc; uitio. Summum gulæ fauces uocantur, extremũ ſtomachus. Hoc nomine eſt ſub arteria iam carnoſa inanitas adnexa ſpinæ, ad latitudinem ac longitudinem lagenæ modo fuſa. Quibus fauces non ſunt, ne ſtomachus quidem eſt, nec colla, nec guttur, ut piſcibus,& ora uentribus iunguntur. Teſtudini marinę lingua nulla, nec dentes: roſtri acie
s comminuit

☛
HISTORIAE LIBER XI 217
somminuit omnia. Poſtea arteria& ſtomachus denticulatus callo, in modum tubi ad con ficiendos cibos, decreſcentibus crenis quicquid appropinquat uentri. Nouiſſima aſperitas ut ſcobina fabri. Cor animalihus cæteris in medio pectore eſt: homini tantum infra læuam papillam, turbinato mucrone in priora eminens. Piſcibus ſolis ad os ſpectat. Hoc primum naſcentibus formari in utero tradunt: deinde cerebrum, ſicut tardiſſime oculos. Sed bos primum emori, cor nouiſſime. Huic præcipuus calor. Palpitat certe,& quaſ alte/ rum mouetur animal,intra præmolli firmoq́; opertum membranæ inuolucro, munitum coſtarum& pectoris muro, ut pariat præcipuam uitæ cauſam& originem Prima domi/ cilia intra ſe animo& ſanguini præbet, ſinuoſo ſpecu,& in magnis animalibus triplici, in 10 nullo non gemino. Ibi mens habitat. Ex hoc fonte duæ grandes uenæ in priora& terga diſcurrunt, ſparſæq; ramorum ſerie, per alias minores omnibus membris uitalem ſangui/ nem rigant. Solum hoc uiſcerum uitijs non maceratur, nec ſupplicia uitæ trahit, læſumq; mortem ilico affert. Cæteris corruptis, uitalitas in corde durat. Bruta exiſtimãtur anima/ lium quibus durum riget,audacia quibus paruum eſt, pauida quibus prægrande. Maximum autem eſt portione muribus, lepori, aſino, ceruo, pantheræ, muſtelis, hyenis& omgibus iimidisaut bropcer mellmalchesca- ehc8 n BaghlasoiläPicipecdeibisiordi Iaequorum v“ 11u1“] 1 mine, ac binas drachmas Ponderis ad qui“ tantundem,& idẽo nonuete hominem ultra centeſimum annum defectu cordis, Regy ptij exiſtimãt, quibus mos eſt cadauera aſſeruare medicata. Hirto corde gigni quoſdam homines proditur, neq; alios fortioris eſſe induſtriæ, ſicut Ariſtomenen Meſſenium, qui ccc. occidit Lacedæmonios. Ipſe conuulneratus& captus ſemel per cauernam latomia/tum euaſit, anguſtos uulpium aditus ſecutus. Iterum captus, ſopitis cuſtodibus ſomno, ad ignem aduolutus lora cum corpore exuſſit. Tertio capto Lacedæmonij pectus diſſe/ cuere cauſa uidendi,hirſutumq́; cor repertum eſt. In corde ſummo, pinguitudo eſt quæ/ dam lætis extis. Non ſemper autem in parte extorum habitum eſt. L. Poſthumio Albino rege ſacrorum poſt centeſimamuiceſimamtertiam olympiadem, cum rex Pyrrhus ex Italia diſceſſiſſet, cor in extis aruſpices inſpicere cœæperunt. Cæſari dictatori, quo die primum ueſte purpurea proceſſit, atque in ſella aurea ſedit, ſacrificanti bis in extis defuit. z0 Vnde quæſtio magna de diuinatione argumentantibus, potuerit ne ſine illo uiſcere hoſtia uiuere, an ad tẽpus amiſerit? Negatur cremari poſſe in ijs, qui cardiaco morbo obie/ rint, negatur& ueneno interemptis. Certe extat oratio Vitellij, qua reum Piſonem eius ſceleris coarguit, hoc uſus argumento: palamq́; teſtatus, non potuiſſe ob uenenum cor Germanici Cæſaris cremari. Contrà genere morbi defenſus eſt Piſo. Sub eo pulmo eſt, ſpirandiqʒ officina, attrahens ac reddens animam, idcirco ſpongioſus, ac fiſtulis inanibus cauus. Pauca eum(ut dictum eſt)habent aquatilia, ac cætera oua parientia exiguum, ſpu/ moſum, nec ſanguineum, ideo non ſitiunt: Eadem eſt cauſa, quare ſub aqua diu ranæ& phocæ urinentur. Teſtudo quoq;, quamuis prægrandem& ſub toto tegumento habeat, ſine ſanguine tamen habet. Quanto minor hic corporibus, tanto uelocitas maior. Cha/40 mæleoni portione maximus,& nihil aliud intus. lecur in dextra parte eſt. In eo quod caput extorum uocant, magnæ uarietatis. M. Marcello circa mortem, cum perijt ab An/nibale, defuit in extis: Sequenti deinde die geminũ repertum eſt. Defuit& C. Mario, cum immolaret Vticæ. Item Caio principi calen. Ianuarijs, cum iniret conſulatum, quo anno interfectus eſt. Claudio ſucceſſori eius, quo menſe interemptus eſt ueneno. Diuo Augu/ ſto Spoleti ſacrificanti primo poteſtatis ſuæ die, ſex uictimarum iocinera replicata intrin/ſecus ab ima fibra reperta ſunt:reſponſumq́; duplicaturum intra annum imperium. Ca/ put extorum triſtis oſtenti cæſum quoq; eſt, præterquam in ſollicitudine ac metu. Tunc enim perimit curas. Bina iocinera leporibus circa Briletum& Tharnen,& in Cherrone,/ ſo ad Propontidem. Mirumque, translatis aliò interit alterum. In eodem eſt fel, non s 2z omnibus
2
0

208 c. PLINIIF NATVNRAXLIS omnibus datum animalibus. In Eubcœeæ Chalcide nullum pecori. Ii Naxo prægrande geminumch, ut prodigij loco utrunq; aduenæ. Equi;muli, aſini, cerui, capræ, apri, cameli, delphini non habent. Murium aliqui habent. Jomitium paucis non eſt, quorum ualetu do fiemior,& uita longior. Sunt qui equo non quidem in iecore eſſe, ſed in aluo putent:& ceruo in cauda aut inteſtinis: Ideo tantam habent amaritudinem, ut à canibus non attin/ gantur. Eſt autem nihil aliud, quaàm purgamentum peſſimi ſanguinis,& ideo in materia eius eſt. Certe iecur nulli eſtʒ niſi ſanguinem habentibus. Accipit hoc a corde cui iungitur, funditc; in uenas. ded in felle nigro inſaniæ cauſa homini, morsq; toto reddito. Hinc& in motes crimen, bilis nomine. Adeo magnum eſt in hac parte uirus, cum ſe fundit in ani
mum. Quin& toto corpore uagum, colorẽ quoq; oculis aufert: illud quidem redditum, 1o
etiam ahenis:nigreſcuntq; contacta eo, ne quis miretur id uenenum eſſe ſerpentium. Carent eo qui abſinthium ueſcuntur in Ponto. Sed renibus,& parte tantum altera inteſtino, iungitur in coruis,coturnicibus, phaſianis: quibuſdam inteſtino tantum, ut columbis, acci Pitri, murenis. Paucis auium in iecote. Serpentibus portione maxime copioſum,& pi ſcibus.Eſt autem pleriſcq; toto inteſtino, ſicut accipitri, miluo. Pręterea in iecore eſt& ce/ tis omnibus: uitulis quidem marinis ad multa quoq; nobile. Taurorum felle aureus du/citur color. Aruſpices id Neptuno& humoris potentiæ dicauere: geminumchʒ fuit diuo Auguſto, quo die apud Actium uicit. Murium iecuſculis fibræ ad numerum lunæ in menſe congruere dicuntur, totidemq́; inueniri quotum lumen eius ſit. Præterea bruma altera fibra à formicis non attingitur, propter uenenum, ut arbitrantur. Iecur maxime uetuſtatis patiens, centenis durare annis, obſidionum exempla prodidere. Exta ſerpen/ tibus& lacertis longa. Cecinæ Volaterrano dracones emicuiſſe de extis læto prodigio
increſcere. Cuniculorum exta in Bætica gemina ſæpe reperiuntur. Ranarum rubetarum 20
traditur. Et profecto nihil incredibile ſit, exiſtimantibus, Pyrtho regi, quo die perijt,
Præciſa hoſtiarum capita repfiſſe, ſanguinem ſuum lambentia. Exta hominiab inferiore uiſcerum parte ſeparantur membranis. quæ præcordia appellant, quia cordi prætendun
tur, quod Græci appellauerunt phrrenas. Omnia quidem principalia uiſcera, membranis
Proprijs ac uelut uaginis incluſit prouidens natura: in hac fuit& peculiaris cauſa uicini/ tas alui, ne cibo ſupprimeretur animus. Huic certe refertur accepta ſubtilitas mentis, ideo
nulla eſt eicaro, ſed neruoſa exilitas. In eadem præcipua hilaritatis ſedes, quod titillatu ʒ30
maxime intelligitur alarum, ad quas ſubit, non alibi tenuiore cute humana, ideo ſcaben/ di dulcedine ibi proxima. Ob hoc in prælijs gladiatorumq́; ſpectaculis mortem cum ri/ ſu traiecta præcordia attulerunt. Subeſt uenter ſtomachum habentibus, cæteris ſim,plex, ruminantibus geminus, ſanguine carentibus nullus. Inteſtinis enim quibuſdam ab ore incipiens, quadam uia eodemm reflectitur, ut ſæpię, polypo: In homine adnexus inſi mo ſtomacho, ſimilis canino. His ſolis animalium inferiore parte anguſtior:itaq;ʒ& ſola
uomunt, quia repleto propter anguſtias ſupprimitur cibus: quod accidere non poteſt ijs,
quotrum ſpatioſa laxitas eum ad inferiora tranſmittit. Ab hoc uentticulo lactes in homi/
ne& oue, per quas labitur cibus, in cæteris ile: à quibus capaciora inteſtina ad aluum, ho/ miniq; flexuoſiſſimis orbibus. Idcirco magis auidi cibotum, quibus ab aluo longius ſpa/40
tium. Iidem minus ſolertes, quibus obeſiſſimus uenter. Aues quoq; geminos ſinus ha/ bent. Quædam unum quo merguntur recentiaut guttur, alterum in quem ex eo demittunt concoctione maturata, ut galling palumbes, columbæ- perdices. Cætera ferè carent eo, ſed gula patentiore utuntur, ut graeuli,corui,cornices. Quædam neutro modo, ſed uen trem proximum habent, quibus prælonga colla& anguſta, ut porphyrioni. Venter ſolidipedum aſper& durus. Terreſtrium alijs denticulatę aſperitatis, alijs cancellatim mordacis. Quibus neq; dentes utrinq;, nec ruminatio, hic conficiuntur cibi, hinc in aluum delabuntur. Media hæc umbilico adnexa omnibus, in homine ſuillæ inſima parte ſimilis,
à Gręcis appellatur colon, ubi dolorum magria cauſa eſt. Anguſtiſſima canibus: de cauſa
8

. nISTORTIAE LrBER XI 209
de caufis uehlementi niſu, necſine cruciatu leuant eam. Inſatiabilia animalium, quibus à Zuentre protinus recto inteſtino tranſeunt cibi, ut lupis ceruarijs,& inter aues mergis. Ven tres elephanto quatuor, cætera ſuibus ſimilia: pulmo quadruplo maior bubulo. Auibus uenter carnoſus calloſusc;. In uentre hirundinum pulſis lapilli candido aut rubenti colo/ re, qui chelidonij uocantur, magicis narrati artibus, reperiũtur. Et in iuuencarum ſecundo uentre pilæ rotunditate nigricans tophus, nullo pondere: ſingulare(ut putant) remedium xægre parientibus.ſi tellurẽ non attigerit. Ventriculus atq; inteſtina pingui ac tenui omen/
V to integuntur præterquaàm oua gignentibus. Huic adnectitur lien in ſiniſtra parte ad/ uerſus iecur, cum quo locum aliquando permutat, ſed prodigioſe. Quidam eum putant o ineſſe oua parientibus, item ſerpentibus admodum exiguum: ita certe apparet in teſtudi/ ne& crocodilo,& lacertis,& ranis. Aegocephalo aui nõ eſſe conſtat, neq; ijs quæ careant ſanguine.peculiare curſus impedimentũ aliquando in eo: quamobrem inuritur curſorum laborantibus.Et per uulnus etiã exempto uiuere animalia tradunt. Sunt qui putẽt adimi
ſimul riſum homini:intemperantiamq; eius conſtare lienis magnitudine. Aſiæ regio Sce/ pfſis appellatur, in qua minimos eſſe pecori tradunt,& inde ad ſienem inuẽta remedia. At in Brileto& Tharne quaterni renes ceruis: cõtra pẽnatis ſquamoſisq;ʒ nulli. Cætero ſum/ mis adhęrent lumbis. Dexter omnibus elatior,& minus pinguis, ſicciorq;. Vtriq; aũt pin guitudo ẽ medio exit, præterq́; in uitulo marino. Animalia in renibus pinguiſſima: oues quidem letaliter circum eos concreto pingui. Aliquando in eis inueniuntur lapilli. Renes
ꝛ0 habent omnia quadrupedum quæ animal generant: oua parientiũ teſtudo ſola, quę& alia omnia uiſcera. ſed homo bubulis ſimiles, uelut& multis renibus cõpoſitos. Pectus, hoc eſt oſſa, præcordijs& uitalibus natura circundedit: at uentri, quem neceſſe erat incre/ ſcere, ademit. Nulli animalium circa uentrem oſſa. Pectus homini tantum latum, reliquis carinatum, uolucribus magis,& inter eas aquaticis maxime. Coſtæ homini tantũ octo/ næ, ſuibus denæ, cornigeris tredecim, ſerpentibus triginta. Infra aluum eſt àpriore parte ueſica, quæ nulli oua gi gnentium, præter teſtudinem: nulli niſi ſanguineum pulmonem habenti: nulli pedibus carentium. Inter eam& aluum arteriæ, ad pubem tendentes, qua
ilia appellantur. In ueſica lupi lapillus, qui Syrites appellatur. Sed in hominum quibuß dam diro cruciatu ſubinde naſcentes calculi,& ſetarũ capillamẽta. Veſica membrana con
3o ſtat, quę uulnerata cicatrice nõ ſolideſcit: neq; qua cerebrũ aut cor inuoluitur. Plura enimm membranarũ genera. Fœminis eadem omnia, præterq; ueſicæ iunctus utriculus, unde di ctus uterus: quod alio nomine locos appellant, hoc in reliquis animalibus uuluam. Hæc uiperæ,& intra ſe parientibus, duplex. Oua generantium adnexa præcordijs: Et in mulie V re geminos ſinus ab utraq; parte laterum habet, funebris quoties uerſa ſpiritum incluſit. Boues grauidas negant præterquàm dextero uuluæ ſinu ferre, etiam cũ geminos ferant.
Vulua eiecto partu melior quàm edito. Eiectitia uocatur illa, hæc porcaria, primiparæ
ſuis optima.contrà effœtis. à partu, præterquàm eodem die ſuis occiſ, liuida ac macra.
Nec nouellarum ſuum, præterquàm primipararum probatur, potiusq́; ueterum, dum
ne effœtarum, nec biduo ante partum, aut poſt partum, aut quo eiecerint die. Proxima
40 eiectitiæ eſt occiſę uno die poſt partum. Nuius& ſumen optimũ,ſi modo fœtus non hau
ſerit: eiectitiæ deterrimum. Antiqui abdomen uocabãt, priuſquam calleret id, ſciẽtes occi/
5 dere non aſſueti. Cornigera una parte dentata,& quæ in pedibus talos habẽt, ſæuo pin gueſcunt. Biſulca ſciſſisue in digitos pedibus,& non cornigera, adipe. Concretus hic:&
cum refrixit, fragilis: ſemperqʒ in fine carnis. Contra pingue inter carnemm cu temq;, ſucco
liquidum. Quædam non pingueſcũt. ut lepus. perdix. Steriliora cuncta pinguia,& in ma
ribus& in fœminis. Seneſcunt celerius præpinguia. Omnibus animalibus eſt quoddam
in oculis pingue.Adeps cunctis ſine ſenſu, qui nec arterias habet, nec uenas. Pleriſq; ani/
malium eſt pinguitudo ſine ſenſu, quam ob cauſam ſues ſpirantes à muribus tradũt arro
ſas. Quin& L. Apronij cõſularis uiri filio detractos adipes, leuatumq; corpus immobili
5 3 onere
——
.

210 C. PEINII NATVRALISA.— onere. Et medulla ex eodem uidetut eſſe, in iuuenta rubens,& ſenecta albeſcens: Non niſcauis hæc oſſibus, nec cruribus iumentorum aut canum: quare fracta non ferruminan/tur, quod defluente euenit medulla. Eſt autẽ pinguis ijs, quibus adeps.ſeuoſa cornigeris: neruoſa& in ſpina tantum dorſi, oſſa non habentibus, ut piſcium generi: urſis nulla, leoni in fceminum& brachiorũ oſſibus paucis. exigua admodum: cęͦtero tanta duritia, ut ignis clidatur, uelut e ſilice,& ijs dura quæ non pingueſcũt: aſinorum ad tibias canora. Delphi-/ nis oſſa non ſpinæ, animal enim pariunt: ſerpentibus ſpinæ. Aquatilium mollibus nulla: ſed corpus citculis carnis uinctum, ut ſepig atq; loligini. Et inſectis negatur æque eſſe ulla. Cartilaginea aquatilium habent medullam in ſpina. Vituli marini cartilaginem, non oſſa.· Item omnium auriculæ ac nares quæ modicum eminent, ffexili mollitia, naturæ proui/ io
dentia, ne frangerentur. Cartilago rupta non ſolideſcit. Nec præciſa oſſa recreſcunt, præ/terquam ueteriais ab ungula ad ſuffraginẽ. Homo creſcit in longitudinem ad annos uſque ter ſeptenos, tum deinde ad plenitudinem. Maxime autem pubeſcens nodum quen/
dam ſoluere,& præcipue ægritudine, ſentitur. Nerui orſi à corde, bubuloq́; etiam circumnoluti ſimilem naturam& cauſam habẽt, in omnibus lubricis applicati oſſibus: nodosq; corporum, qui uocantur articuli, aliubi interuentu, aliubi ambitu, aliubi tranſitu ligantes, hic“ lati, ut in unoquoqʒ poſcit figuratio. Neq; ij ſolidantur inciſi: mirumq;, uul neratis ſummus dolor, præſectis nullus. Sine neruis ſunt quædam animalia, ut piſces: arte
rijs enim cõſtant. Sed neq; eæ molli piſcium generi. Vbi ſunt nerui interiores conducunt membra, ſuperiores reuocãt. Inter hos latent arteriæ: id eſt, ſpiritus ſemitæ. His innatant 20
uena: id eſt, ſanguinis riui. Arteriarũ pulſus, in cacumine maxime membrorum euidẽs, index ferè morbortum, in modulos certos legesq; metricas, per ætates ſtabilis aut citatus aut tardus. deſcriptus ab Herophilo medicinæ uate, miranda arte, nimiã propter ſubtilita tem deſertus. Obſeruatione tamen crebri aut languidi ictus, gubernacula uitæ tẽperat.
arteriæ carẽt ſenſu, nam& ſanguine. Nec omnes uitalem cõtinent ſpiritũ: præciſisq́; torpe
ſcit tantũ pars ea corporis. Aues nec uenas nec arterias habẽt:itẽ ſerpẽtes, teſtudines: lacer tæ, minimũq; ſanguinis. Venæ in prætenues poſtremo fibras ſubter totã cutẽ diſperſæ, adeo in anguſtã ſubtilitatẽ tenuãtur, ut penetrare ſanguis non poſſit; aliudue q; exilis hu mor ab illo, qui cacuminibus innũeris ſudor appellatur, in umbilico uenarũ nodoſo coitu. De ſanguine,& quorũ celerrime ſicetur, quorum non coeat, quorum gra/viſſimus uel tenuiſſimus, quorum nullus.(Capg. Anguis quibus multus& pinguis, iracunda: maribus q́; fœminis nigrior:& iuuentæ Nmagis c; ſenio:& inferiore parte pinguior. Nagna& in eo uitalitatis portio. Emiſſus ſpiritum ſecum trahit,tamẽ tactum non ſentit. Animalium fortiora, quibus ſanguis craſ/ ſior:ſapiẽtiora, quibus tenuior: timidiora quibus minimus:at quibus nullus, hebetia. Tau rorum celetrime coĩt atq; dureſcit, ideo peſtifer potu maxime. Aprorum& ceruorum, ca/ prarumq́;& bubalorum omnium nõ ſpiſſatur. Pinguifſimus aſinis, homini tenuiſſimus. lis quibus plus quaterni pedes, nullus. Obeſis minus copioſus, quoniam abſumitur pingui. Profluuiũ eius uni fit in naribus homini, alijs nare altera:alijs utract, quibuſdam per
2
inferna. Moltis per ora ſtato tempores ut nuper Macrino Viſco uiro prætorio,& omni/40
bus annis Voluſio Saturnino urbis præfecto, qui nonageſimum etiam exceſſit annum. Solum hoc in corpore temporarium ſentit incrementum. Siquidem hoſtiæ abundantio rem fundunt,ſi prius bibêre. Quæ animalium latere certis temporibus diximus, non ha/ bent tunc ſanguinem, præter exiguas admodum circa corda guttas, miro opere naturæ: Sicut in homine, uim eius ad minima momenta mutari, non modo tanto minore ſuffuſi materia, uerũ ad ſingulos animi habitus, pudore. ira, metu, palloris pluribus modis, item ruboris. Alius enim iræ,& alius uerecundiæ. Nam& in metu refugere,& nuſquam eſſe certum eſt: multisq; non transfluere transfoſſis, quod homini tantum euenit. Nam qua
mutari diximus, colorem alienum accipiunt quodam repercuſſu: homo ſolus in. tat. Mor/
EEEEEEãlc““
b 8 G
——

11““
HISTORITAE LIBER XIT 241 tat. Morbi omnes morsqʒ ſanguinem abſumunt. 1“ An in ſanguine principatus,& de tergore,& pilis,& mammis. CapW. XXXIX CVnt qui ſubtilitatem animi conſtare non tenuitate ſanguinis putent, ſed cute operiDmentisq; corporũ magis aut minus bruta eſſe, ut oſtrea& teſtudines: boum tergora, ſetas ſuum obſtare tenuitati inmeãtis ſpiritus, nec puruim liquidumq&; tranſmitti: ſic& in homine,cum craſsior calloſiore excludat cutis:ceu uero non crocodilis& duritia tergo/ ris tribuatur& ſolertia. Hippopotami corij craſsitudo talis, ut inde tornentur haſtæ,& ta men quædam ingenio medica diligentia. Elephantorum quoque tergora impenetrabi/ les cetras habent, cum tamen omnium quadrupedum ſubtilitas animi præcipua perhi10 beatar illis. Ergo cutis ipſa ſenſu caret, maxime in capite. Vbicũq; per ſe, ac ſine carne eſt, uulnerata non coit, ut in bucca cilioc;. Quæ animal pariunt, pilos habent: quę oua, pennas, aut ſquamas, aut corticem, aut teſtam ut teſtudines, aut cutem puram ut ſerpentes: Pennarum caules omnium auium præciſæ non creſcunt, uulſę autem renaſcuntur. NIem branis uolant fragilibus inſecta, humẽtibus hirundines in mari, ſiccis inter tecta ueſper/ tilio. Horum alæ quoq; articulos habent. Pili à cute exeunt craſſa hirti, fœminis tenuioresequis in iuba largi,in armis leoni: daſypodi& in buccis intus,& in pedibus, quæ utra,que Trogus& in lepore tradit,hoc exemplo libidinoſiores hominum quoque hirtos col ligens. Villoſiſsimus animalium lepus. Pubeſcit homo ſolus: quod niſi contingat, ſterilis in gignendo eſt, ſeu maſculus, ſeu fœæmina. Pili in homine partim ſimul, partim poſtea gi 20 gnuntur. Congeniti autem non deſinunt, ſicut nec fœminis magnopere. Inuentæ tamen quædam defluuio capitis inualidę: ut& lanugines oris cum menſtrui curſus ſtetere. Qui b buſdam poſt geniti uiris ſponte non gignuntur. Quadrupe dibus pilum cadere atque ſubnaſci annuum eſt. Viris creſcunt maxime in capite, mox in barba. Reciſi non ut herba ab ipſa inciſura augentur, ſed ab radice exeunt. Creſcunt& in quibuſdam morbis, maxime phthiſi,& in ſenecta: defunctorum quoque corporibus. Libidinoſis congeniti, maturius defluunt:agnati,celerius recreſcunt. Quadrupedibus ſenectute craſſeſcunt, lanq; rareſcunt. Quadrupedum dorſa piloſa, uentres glabri.Boum corijs glutinum excoquitur, taurorumq́; præcipuum. Mammas homo ſolus è maribus habet: cętera animalia mam/ marum notas tantum. Sed ne fœminæ quidem in pectore, niſi quæ poſſunt partus ſuos zo attollere: Qua gignentium nulli: nec lac, niſi animal parienti: uolucrum ueſpertilioni tantum. Fabuloſum enim arbitror de ſtrigibus, ubera eas infantiũ libris immulgere. Eſſein maledictis iam antiquis ſtrigem conuenit: ſed quæ ſit auium, conſtare non arbitror. Notabilia animalia quę mammis. Gapg. Se Aͤ’Sinis àfœtu dolẽt, ideo ſexto menſe arcẽt partus, cum equæ anno propè toto præ/ beant. Quibus ſolida ungula, nec ſupra geminos fœtus, hęc omnia binas habent mãmas, nec aliubi qᷓʒ; in fœminibus. Eodem loco biſulca& cornigera: boues quaternas, oues capręq́; binas. Quę numeroſo fœcunda partu,& quibus digiti in pedibus, hęc plures habent toto uentre duplici ordine, ut ſues: generoſe duodenas, uulgares binis minus. ſimiliter canes. Alia uentre medio quaternas, ut pantherę: alia binas, ut leęnæ. Elephas Ao tantum ſub armis duas:nec in pectore, ſed citra in alis occultas. Nulla in fcœminibus, di/ gitos habentium. Primis genitis in quoq; parte ſues primas prębent: eę ſunt faucibus proximę: ut ſuam quiſque nouit in fœtu quo genitus eſt ordine, eac; alitur nec alia: detra- b cto illa alumno ſuo ſterileſcit ilico, ac reſiſit. uno uero ex omni- vv9 relicto, ſola muni/ fex. quę genito fuerat attributa, deſcendit. Vrſæ mammas quaternas gerunt. Delphini Pinas in ima aluo papillas tantum, nec euidentes,& paulo in obliquum porrectas. Nec aliud animal in curſu lambitur. Et balenæ autem uituliq́; mammis nutriunt fœtus. 88 b De lacte,& unde caſeus non fiait. CSCap. Xxrt AF Vlieri ante ſeptimum menſem profuſum lac, inutile. Ab eo menſe, quod uitalis eſt partus. ſalubre. Pleriſq; autem totis mãmis; atq; etiam alarum ſinus fluit. Feces 8 8 4 lac

212 c. PLINII NATVRALIS
lac habent donec iterũ graueſcant. Suauiſsimũ hoc exiſtimatur, ad unam menſurã tribus aquæ additis. Bos ante partum non habet Ex primo ſemper à partu coloſtra fiunt: quæ, ni admiſceatur aqua, in pumicis modũ coeunt duritia. Aſinæ prægnãtes continuo lacteſcunt. Pullis earum, ubi pingue pabulũ, biduo à partu maternũ lac guſtaſſe letale eſt. ge/ nus mali uocatur coloſtratio. Caſeus non fit ex utrinq; dẽtatis, quoniã eorũ lac non coit. Tenuiſsimum camelis, mox equis. craſsiſsimum aſinæ, ut quo coaguli uice utãtur. Con ferre aliquid& cãdori in mulierum cute exiſtimatur. Poppea certe Domiti Neronis con iunx, quingẽtas ſecum per omnia trahens fœtas, balnearũ etiã ſolio totũ corpus illo lacte macerabat, extendi quoc; cutem credens. Qmne aũt lac igne ſpiſſatur, frigore ſereſcit. Bu
bulum caſeo fertilius quam caprinũ·ex eadẽ menſura pene altero tanto. Ouæ plures qualo
ternis mammas habẽt, caſeo inutilia,& meliora quæ binas. Coagulũ hinulei, leporis, hędi laudatum.Præcipuum tamẽ daſypodis, quod& profluuio alui medetur, unius utrinque dentatorũ. Mirum barbaras gentes quę lacte uiuãt. ignorare aut ſpernere tot ſeculis caſei dotẽ, denſantes id alioquin in acorẽ iucundũ.& pingue butyrũ: ſpuma id eſt lactis, concre tiusq; quàm quod ſerũ uocatur. Non omittendum in eo olei uim eſſe,& barbaros omnes infantesq; noſtros ita ungi. De diuerſitate caſeorum. Cap. xUII
Aus caſeo Romæ, ubi omnium gentium bona cominus iudicantur, ẽ prouincijs NeI12 pręcipua Leſuræ Gabalicic pagis. ſed hreuis ac muſteo tantum cõmen/ datio. Duobus alpes generibus pabula ſua approbant, Dalmaticæ Docleatem mittunt,
Ceutronicæ Vatuſicum. Numeroſior Apennino. Cebanum hic è Liguria mittit, ouium 20
maxime lactis: Reſinatem ex Vmbria: mixtoq; Hetrurig atque Liguriæ cõfinio. Lunen ſem magnitudine conſpicuum: quippe& ad ſingula milia pondo premitur. Proximum autem urbi Veſtinum, eumq́;& Cæditio campo laudatiſsimum. Et caprarum gregibus ſua laus eſt. Agrigenti maxima, eam augente gratiam fumo, qualis in ipſa urbe cõficitur, cunctis præferendus. Nam Galliarum ſapor medicamenti uim obtinet. Trans maria ue/ to Bithynus ferè in gloria eſt. Ineſſe pabulis ſalem, etiam ubi non detur, ita maxime intelligitur, omni in ſalẽ caſeo ſeneſcente: quales redire in muſteum ſaporem, aceto& thymo maceratos, certum eſt. Tradunt Zoroaſtrem in deſertis caſeo uixiſſe annis uiginti, ita temperato, ut uetuſtatem non ſentiret.
Differentia membrorum hominis à cæteris animalibus. Cap. xLIII z0
5 ſolus homo bipes.Vni iuguli, humeri, cæteris armi: uni ulnæ. Quibus animalium manus ſunt, intus tantum carnoſæ: extra, neruis& cute conſtant. Digiti quibuſdam in manibus ſeni: M. Curiatij ex patricia gente filias duas ob id Sedigitas apellatas accepimus,& Volcatiũ Sedigitũ, illuſtrẽ in poetica. Hominis digiti articulos ha ternos, pollex binos,& digitis aduerſus uniuerſis flectitur: per ſe uero in obliquum porrigitur, craſsior cæteris. Auic minimus mẽſura par eſt: duo reliqui ſibi, inter quos medius longiſsime protenditur. Quibus ex rapina uictus quadrupedũ, quini digiti in priori
bus pedibus, reliquis quaterni. Leones. lupi, canes,& pauca in poſterioribus quoque quinos ungues habent, uno iuxta cruris articulum dependente: reliqua quæ ſunt minora, di„
gitos quinos. Brachia nõ omnibus paria ſecum. Studioſo thraci in C. Cæſaris ludo no 40
tum eſt dextram fuiſſe proceriorem. Animalium quædam, ut manibus, utuntur priorum miniſterio pedum, ſedentq́; ad os illis admouentia cibos, ut ſciuri. 8 De ſimiarum ſimilitudine.. Cap. XLIII N ſimiarũ genera perfectam hominis imitationem continent, facie, naribus, au/ ribus, palpebris, quas ſolę quadrupedũ& in inferiore habẽt gena. lam mammas in
pectore& brachia,& crura in contrarium ſimiliter flexain manibus ungues, digitos, on
gioremqÍ; medium. Pedibus paulum differunt. Sunt enim ut manus prælongi, ſed neſtigium palmæ ſimile faciunt. Pollex quoq; his& articuli ut homini: ac præter genitale,& hoc in maribus tantum, aiſcera etiam interiora omnia ad exemplar.
*8½
———————
824

das habere,& ocen& drepanin, in eis quæ rariſsimne apparent. Viſæ iam etiam ſerpenHTITST.ORITAE LIBER XIT 213 .“ Deunguibus. Cap. xrv Ngues clauſulæ neruorum ſummæ exiſtimantur. omnibus hi quibus& digiti ſed ſimiæ imbricati, hominibus lati,& defuncto creſcunt: rapacibus unci, cæteris recti,
ut canibus, præter eum qui à crure pleriſque dependet. Omnia digitos habent quæ pedes, excepto elephanto. Huic enim informes numero quidem quinq;: ſed indiuiſi, ac leui ter diſcreti ungulisq; haud unguibus ſimiles, et pedes maiores priores.· In poſteriorib. ar ticuli breues. Idem poplites intus flectit·.hominis modo. Cætera animalia in diuerſum po ſterioribus articuli pedibus, quàm prioribus. Nam quæ animal generant, genua ante ſe flectunt,& ſuffraginum artus in auerſum. Homini genua& cubita contraria: Item urſis
t1ꝰ& ſimiarum generi, ob id minime pernicibus. Qua pariẽtibus quadrupedum, crocodilo,
lacertis, priora genua poſt curuantur, poſteriora in priorem partem. Sunt autem crura his obliqua, humani pollicis modo. Sic& multipedibus, præterquàm nouiſsima ſalientibus. Aues, ut quadrupedes, alas in priora curuant, ſuffragines in poſteriora. Hominis ge nibus quædam& religio ineſt, obſeruatione gentium. Hæc ſupplices attingunt, ad hæc manus tendunt, hæc ut aras adorant, fortaſsis quia ineſt ijs uitalitas. Nanq; in ipſa genu utriuſq; commiſſura, dextra læuaq́; à priore parte gemina quædam buccarum inanitas ineſt: qua perfoſſa, ceu iugulo, ſpiritus fugit. Ineſt& alijs partibus quædam religio: ſicut dextra oſculis auerſa appetitur, in fide porrigitur. Antiquis Græciæ in ſupplicãdo mentũ attingere mos erat. Eſt in aure ima memoriæ locus, quem tangentes atteſtamur. Eſt poſt
20 aurem æque dextram Nemeſios, quæ dea Latinum nomen ne in Capitolio quidem in4 2
. 8 8. 8 1 85. II111““ uenit, quò referimus tacto ore proximum à minimo digitum, ueniam ſermonis à dijs ibi
recondentes. Varices in cruribus uiro tantum, mulieri raro. C. Marium, qui ſepties conſul
fuit, ſtantem ſibi cxtrahi paſſum unum hominem Oppius autor eſt. Omnia animalia à dextris partibus incedunt, ſiniſtras incubant. Reliqua ut libitum eſt gradiuntur. eo tan/ tum& camelus pedatim, hoc eſt, ut ſiniſter pes non tranſeat dexttum, ſed ſubſequatur. Pedes homini maximi, fœminis tenuiores in omni genere. Suræ homini tantum,& crura carnoſa. Reperitur apud autores, quendam in Aegypto non habuiſſe ſuras. Vola ho/mini tantum, exceptis quibuſdam. Nanque& hinc cognomina inuenta, Planci, Plauti, Scauri, Panſæ, ſicut à cruribus Vari, Vatiæ, Vatinij, quæ uitia& in quadrupecdibus. Solizo das habét un gulas,quæ nõ ſunt cornigera. igitur pro eis telum ungula eſt illis: Nec talos
habent eadem. At quæ biſulca ſunt, habent. lidem digitos habentibus non ſunt: neq; in
prioribus pedibus omnino ulli. Camelo tali ſimiles bubulis, ſed minores paulo. Eſt enim
biſulcus diſcrimine exiguo pes imus, ueſtigio carnoſo, ut urſi: qua de cauſa in longiore iti/
nere ſine calciatu fatiſcunt. Deungulis: Cap. XLVvI L] ueterino tantũ generi renaſcũtur. Sues in Illyrico quibuſdã locis ſolidas ha
bent ungulas. Cornigera ferè biſulca. Solida ungula,& bicorne nullũ: Vnicorne aſi
nus tantũ Indicus. Vnicorne biſulcũ oryx. Talos aſinus Indicus unus ſolidipedũ habet.
Nam ſues ex utr oq; genere exiſtimantur, ideo fœdi earum. Hominem qui exiſtimarunt
habere, facile conuicti. Lynx tantum digitos habentium, ſimile quiddam talo habet: Leo
etiamnum tortuoſius. Talus autem rectus eſt in articulo pedis uentre eminens, concaua
in uertebra ligatus. De pedibus auium& unguibus. Cap. XLvI A Vium aliæ digitatæ: aliæ palmipedes, aliæ inter utrũq;, diuiſis digitis adiecta latitudine. Sed omnibus quaterni digiti, tres in priore parte, unus à calce. Hic deeſt quibuſdã longa crura habẽtibus. Iynx ſolautrinqʒ; binos habet. Fadem linguã ſerpentium ſimilem in magnã longitudinẽ porrigit. Collum circumagit in auerſum. Vngues ei gran des ceu gracculis. Auium quibuſdam grauioribus, in cruribus additi radij. Vall uncos habentium ungues, longi pedes. Porrectis ad caudam cruribus uolant: quibus breues, contractis ad medium. Qui negant uoluerem ullam ſine pedibus eſſe, confirmant& apo
tes
3
eeess Leeegreeeee8eles elae

214 c. PLINII NATVYRALIS
tes anſerinis pedibus. De pecdibus inſectorum. Cap. XLvm
Nſectorum pedes primilongiores. duros habentibus oculos, ut ſubinde pedibus eos JLe notamus in muſcis. Quæ ex his nouiſsimos habent longos, ſaliuntut locu ſtæ. Omnibus aũt his ſeni pedes. Araneis quibuſdam prælongi accedũt bini. Internodia ſingulis terna. Octonoset marinis eſſe diximus, polypis, ſepijs, loliginibus., cãcris, qui bra
chia in contrarium mouẽt, pedes in orbem aut in obliquum.lidem ſoli animalium rotun
di. Cætera binos pedes duces habent, cancti tantum quaternos. Quę hunc numerum pe dum exceſſere terreſtria, ut pleriq; uermes, non infra duodenos habèt, aliqua uero& cen tenos. Numerus pedum impar nulli eſt. Solidipedũ crura ſtatim iuſta naſcũtur menſura: poſtea exporrigentia ſe uerius q́; creſcentia. Itacʒ in infantia ſcabũt aures poſterioribus.
quod addita ętate nõ queunt᷑ quia longitudo ſuperficiem corporum ſolam ampliat. NHac
de cauſa inter initia paſci, niſi ſubmiſsis genibus nõ poſſunt, nec uſq; dum ceruix ad iuſta incrementa perueniat. De pomilionibus& genitalibus Cap. XI
Omilionum genus in om̃ibus animalibus eſt, atc; etià inter uolucres. Genitalia ma ribus quibus eſſent retro,ſatis diximus. Oſſea ſunt lupis, uulpibus, muſtelis, uiuerris, unde etiam calculo humano remedia pręcipua. Vrſo quoque ſimul atqʒ expirauerit, corneſcere aiunt. Camelino arcus intendere orientis populis fidiſsimum. Necnõ aliqua gen/ tium quoq; in hoc diſcrimina,& ſacrorũ etiã,citra perniciẽ amputãtibus matris deum gal lis. Contra mulierũ paucis prodigioſa aſsimulatio. Sicut hermaphroditis utriuſq; ſexus: quod etiã quadrupedum generi accidiſſe Neronis principatu primũ arbitror. Oſtẽtabat certe hermaphroditas ſubiũctas carpento ſuo equas, in Treuerico Galliæ agro repertas: ceu planè uiſenda res eſſet, principem terrarum inſidere portentis. Teſtes pecori armen/ toq; ad crura decidui, ſubus adnexi, delphino pręlongi ultima conduntur aluo,& ele/ hanto occulti:oua parientium lumbis intus adhęrent, qualia ocyſsima in Venere. Piſcibe ſerpentibusq; nulli, ſed eorum uice binæ ad genitalia à renibus uenę. Buteonibus terni. Homini tantum iniuria, aut ſponte naturę franguntur: idq́; tertium ab hermaphro ditis& ſpadonibus ſemiuiri genus habent. Mlares in omni genere fortiores. pręterquàm in pantheris& urſis. Decaudis. Cap. v Audę pręter hominem ac ſimias omnibus ferẽ animalibus,& oua gignẽtibus,pro deſiderio corporum: nudæ hirtis, ut apris: parugę uilloſis, ut urſis: prælongis ſetoſæ,
ut equis. Amputatæ lacertis& ſerpentibus renaſcuntur. Piſcium meatus gubernaculi mo do regũt:atq; etiam in dextram atq;ʒ læuam mots, ut remigio quodam impellunt. Lacer/
—
——
90
tis inueniũtur& geminę. Boum caudis longiſsimus caulis, atq; in ima parte hirtus. Idem
aſinis lõgior quàm equis.ſed ſetoſus ueterinis. Leoni infima parte, ut bubus& ſorici: pan theris non item: uulpibus& lupis uilloſus, ut ouibus, quibus procerior. Sues retorquẽt, ca num degeneres ſub aluum refſectunt. De uocibus. Cap. LI non habere niſi quæ pulmonetn et arterias habent, hoc eſt, niſi quę ſpirant,
Ariſtoteles putat.Idcirco& inſectis ſonum eſſe, non uocem, intus meante ſpiritu,& incluſo ſonante. Alia murmur edere, ut apes. Alia cum tractu ſtridorem, ut cicadas:Rece
pto enim ut duobus ſub pectore cauis ſpiritu, mobili occurſante membrana intus,/ attritu 4
eius ſonare uiſcera ſat notum eſt. Cætera ſimul cum uolatu incipere audiri,& deſinere, ut muſcas, apes. Sonum enim attritu& interiore aura, non anima reddi. Locuſtas penna rum& fœminum attritu ſonare, creditur ſansè. Item aquatilium pectines ſtridere cum uo lant, Mollia& cruſta intecta, nec uocem nec ſonum ullum habere. Sed& cæteri piſces,. quamuis pulmone& arteria careant, non in totum ſine ullo ſono ſunt. Stridorem eum dentibus fieri cauillantur. Et is qui caper uocatur in Acheloo amne grunnitum habet, & alij de quibus diximus. Oua parientib.ſibilus, ſerpentibus longus, teſtudini abruptusRanis ſonus ſui generis.ut dictum eſt.niſi ſi& in his ferẽda dubitatio eſt, qui mox in ore
concipitur non in pectore. Multum tamen in ijs refert& locorum natura. Mutæ in Mat cedonia
2*
——V.—
————

HIST ORTAE LIBER XI 8 215 tedonia traduntur, muti& apri. Qium loquaciores quæ minores,et circa coitus maximeAlijs in pugna uox. ut coturnicibus: alijs ante pugnam, ut perdicibus: alijs cum uicere⸗ut gallinaceis. liſdem ſua matibus:alijs eadem, ut fœminis, ut luſciniarum generi. Quædam toto anno canunt, quædam certis temporibus, ut in ſingulis dictum eſt: Elephas citra nares ore ipſo,ſternutamento ſimilem elidit ſonum, per nares autem tubarum raucitati. Bu bus tantum fœminis uox grauior. in alio omni genere exilior quàm maribus: in homine
etiam caſtratis. Infantis in naſcendo nulla auditur, antequã totus emergat utero. Primus ſermo anniculo eſt. Semeſtris locutus eſt Crœſi filius in crepundijs: quo prodigio totum
id concidit regnum. Qui ceferius fari cœpere, tardius ingredi incipiunt. Vox roboratur
16 XIII. anno. Fadem in ſenecta exilior: nece in alio animalium ſæpius mutatur. Mira præ
terea ſunt de uoce digna dictu.In theatrorum orcheſtris ſcobe aut harena ſuperiecta de/
uoratur,& in rudi parietum circumiectu, dolijs etiam inanibus: currit eadem concauo uel recto parietum ſpatio, quamuis leui ſono dicta uerba ad alterum caput perferẽs. ſi nulla inæqualitas impediat. Vox in homine magnam uultus habet partem. Agnoſcimus eam prius quàm cernamus non aliter quãàm oculis: totidemq́; ſunt eæ, quot in rerum natura
hinc tot cãtus& moduli flexionesc;. Sed ante omnia explanatio anitmi, quæ nos diſtinxit à feris, inter ipſos quoq; homines diſcrimen alterũ æque grande q́; à beluis fecit. De agnaſcentibus membris.& dicta Ariſtotelis de uita hominis. Cap. LII Em bra animalibus agnata inutilia ſunt, ſicut ſextus homini ſemper digitus. Placuit M in Aegypto nutrire portentum, binis& in auerſa capitis parte oculis hominem, ſed ijs non cernentem. Miror quidem Ariſtotelem nõ modo credidiſſe præſcita uitæ eſſe aliqua in corporibus iplis, uerumetiam prodidiſſe. Quæ quanquam uana exiſtimo, nec ſine cunctatione proferenda, ne in ſe quiſque& auguria anxie quærat: attingam tamen quæ tãtus uir in doctrinis non ſpreuit.Igitur uitæ breuis ſigna ponit raros dentes, prælongos digitos, plumbeũ colorem, pluresq; in manu inciſuras, nec perpetuas. Contrà longæ eſſe uitx incuruos humeris,& in manu una duas inciſuras longas habentes,& plures quàm XXXI. dentes, auribus amplis. Nec uniuerſa hæc(ut arbitror)ſed ſingula obſeruat, friuoalut reor)& uulgo tamen narrata. Addidit morũ quoqʒ aſpectus ſimili modo apud nos Trogus,& ipſe autor ſeueriſsimus, quos uerbis eius ſubijciã: Frons ubi eſt magna, ſegnẽ animum ſubeſſe ſignificat: quibus parua, mobilem: quibus rotunda, iracundum, uelut hoc ueſtigio tumoris apparente. Iu percilia quibus porriguntur in rectum, molles ſignificant:quibus iuxta nalum flexa ſunt, auſteros: quibus iuxta tempora inſſjexa, deriſores: quibus in totum demiſſa, maleuolos& inuidos. Oculi quibuſcunq; ſunt longi, malefcos eſſe indicant. Qui carnoſos à naribus angulos habent, malitiæ notam præbent. Candidi pars extenta, notam im pudentiæ habet: Qui identidem operire ſolent, incõſtantiæ. Orirularum magnitudo, loquacitatis& ſtultitiæ nota eſt, Dactenus Trogus. f
De anima& de halitu animalium,& quæ guſtata interimant, et de uictu ho minis, et quibus de cauſis non coquatur. Cap. LII
3 Nimæ leonis uirus graue, urſi peſtilens. Contacta halitu eius nulla fera attingit, ciA tiusq́; putreſcunt afflata reliquis. ominis tantum natura infici uoluit pluribus mo dis,& ciborum ac dentium uitijs, ſed maxime ſenio. Dolorem ſentire non poterat, tactu ſenſuq; omni carebat:ſine qua nihil ſentitur. Eadem com meabat recens aſsidue, exitura ſupremo. et ſola ex omnibus ſuperfutura. Deniq; hæc trahebatur è cœlo. Nuius quoque tamen reperta pœna eſt, ut neq; idipſumn quo uiuiturain uita iuuaret. Parthorum populis hoc præcipue,et à iuuenta, proptet indiſcretos cibos: nanc et uino fœtẽt ora nimio. Sed ſibi procetes medẽtur grano Aſſyrij maliocuius eſt ſuauitas præcipua, in eſculẽta addito. Elephantorum anima ſerpentes extrahiitceruorum item urit. Diximus hominũ genera,
. 20
— 40
mortales,& ſua cuiq; ſicut facies. Hinc illa gentium totq; linguarum toto orbe diuerſitas,
8 qui

216 c. PLINII NATVRALIS qui uenena ſerpentium ſuctu corporibus eximerent. Quin& ſubus ſerpentes in pabulo ſunt,& alijs uenenum eſt. Quæ inſecta appellauimus, omnia olei aſperſu necantur. Vul,/ tures unguento qui fugantur, alios appetunt odores: Scarabei roſam. Quoſdam ſer/
pentes ſcorpio occidit. Scythiæ ſagittas tingunt uiperina ſanie& humano ſanguine: irremediabile id ſcelus, mortem ilico adfert leui tactu. Quæ animalium paſcerentur ue neno diximus. Quædam innocua alioquin, uenenatis paſta noxia fiunt& ipſa. Apros in Pamphylia& Ciliciæ montuoſis, ſalamandra ab his deuorata, qui edere moriuntur. Nec eſt intellectus ullus in odore uel ſapore. Et aqua uinumq́; interimit, ſalamandra ibi immortua, uel ſi omnino biberit unde potetur:item rana quam rubetã uocant. Tantum
inſidiarum eſt uitæ. Veſpæ ſerpente auide ueſcuntur, quo alimento mortiferos ictus fa/io
ciunt. Ideoq́; magna differentia eſt uictus: ut in tractu piſce uiuentium Theophraſtus prodidit, boues quoq; piſce ueſci ſed non niſi uiuente. Homini cibus utiliſsimus qmplex. Aceruatio ſaporum peſtifera,& cõdimenta pernicioſiora. Difficulter autem perſiciuntur omnia in cibis acria, nimia,& auide hauſta,& æſtate quàm hyeme difficilius,& in ſenecta quàm in iuuenta. Vomitiones homini ad hæc in remedium excogitatæ⸗ frigidiora corpo/ ra faciunt, inimicæ oculis maxime ac dentibus. Somno concoquere corpulentiæ quam firmitati utilius. Ideo athletas malunt cibos ambulatione perficere. Peruigilio quidem præcipue uincuntur tibi. 1 De corpulentia augenda uel minuenda,& quæ guſtu famem ac ſitim ſedent. Cap. LII
Vgeſcunt corpora dulcibus atque pinguibus& potu: minuuntur ſiccis& aridis. A frigidisq; ac ſiti. Quædam animalia& pecudes quoque in Africa, quarto die bi/ bunt. Homini non utique ſeptimo ſetalis inedia, Duraſſe& ultra undecimum pleroſque certum eſt. Mori eſuriendi ſemper inexplebili auiditate, animalium uni homini. Quæ dam rurſus exiguo guſtu famam ac ſitim ſedant, conſeruant que uires, ut butyrum, hippace, glycyrrhizon. Pernicioſiſsimum autem& in omni quidem uita quod nimium, præ/ cipue tamen corpori, minuiq; quod grauat quolibet modo utilius. Verum ad reliqua na/ turæ tranſeamus.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI,/ SᷣTORIAE LIBER DVODECIMVS. PROOEMIVM
DDTTInMALIVM omnium, quæ noſci potuere, naturæ genera
tim membratimq; ita ſe habent. Reſtant neque ipſa animaca rentia(quandoquidem nihil ſine ea uiuit) terra ædita, ut inde
re occulta eius beneficia, ſummum que munus homini datum, arbores ſyluæ que intelligebantur. Hinc primum alimentum, harum fronde mollior ſpecus, libro ueſtis Etiamnum gentes ſic
cædi montes in marmora, ueſtes ad Seras peti: unionem in rubri marts profundo, ſma/ ragdum in ima tellure quęri. Ad hoc excogitata ſunt aurium uulnera: nimirũ quoniam Parum erat collo crinibusq; geſtari, niſi infoderentur etiam corpori. Quamobrem ſequi pat eſt ordinem uitę,& arbores ante alia dicere, a moribus primordia ingerere. De arborum honore,& quando platanus primum
8 in Italia,& de natura earum. Gap. 1 8 Hax fuere numinum templa, priſcoq́; ritu ſimplicia rura etiã nũc deo pręcellentem
arborem dicant. Nec magis auro fulgentia atq; ebore ſimulacra, q́; lucos,& in iis ſilentia ipſa adoramus. Arborum genera numinibus ſuis dicata perpetuo ſeruãtur. ut lo/
IFrewe
eruta dicantur, ac nullum ſileatur rerum naturæ opus. Dia fue. degunt. Quo magis acmagis adwmirari ſubit, ab ijs principijs 40

AISTORIAE LIBEN XII 217 vi eſculus, Apollini laurus. Mineruæ olea, Veneri myrtus, Derculi populus. Quin& Syl uanos Faunosq;& dearũ genera ſyluis ac ſua numina, tanq́;& ccœclo, attributacredimꝰ. Arbores poſtea blandioribus fruge ſuccis hominẽ mitigauere. Ex ijs recreans mẽbra o/lei liquor, uiresq; potus uini, tot deniq; ſapores annui ſponte ueniẽtes:& mẽſæ, depugne tur licet earũ cauſa cum feris,& paſti naufragorũ corporibus piſces expetant᷑, etiamnum tamen ſecundæ. Mille præterea ſunt uſus earũ, ſine quis uita degi nõ poſsit. Arbore ſul. camus maria,terrasc; admouemus, arbore ædificamus tecta. Ex arbore& ſimulacra nu minum fuere, nondum pretio excogitato beluarũ cadaueri, anteq́; ut à dijs nato iure lu/ xuriæ, eodẽ ebore numinũ ora ſpectarent᷑& menſarũ pedes. Prodũt Alpibus coercitas,
10& tum inexuperabili munimento Gallias, hanc primũ habuiſſe cauſam ſuperfundẽndi ſe Italiæ, quod Elico ex Heluetijs ciuis earum, fabrilem ob artem Romæ commoratus,
———N—ööö—
ficum ſiccam& uuam, oleiq; ac uini præmiſſa remeans ſecum tuliſſet. Quapropter hæc
uel bello quæſiſſe uenia ſit. Sed quis non iure miretur arborem umbræ gratia tantum ex alieno petitam orbe? Platanus hæc eſt, per mare Ionium in Diomedis inſulam eiuſdem tumuli gratia primũ inuecta, inde in Siciliã tranſgreſſa, atq; inter primas donata Italiæ, & iam ad Morinos uſq;ʒ peruecta, ad tributariũ etiã pertinens ſolum, ut gentes uectigal & pro umbra pendãt. Dionyſius prior Siciliæ tyrãnus Rhegiũ in urbem tranſtulit eas, domus ſuæ miraculum, ubi poſtea factum gymnaſium: nec potuiſſe in amplitudinem
ꝛ0 actum circa captæ urbis ætatem, tantumq́; poſtea honoris increuit, ut mero infuſo enu/ triantur: compertum id maxime prodeſſe radicibus, docuimusq; etiam arbores uina po tare. Celebratæ ſunt primum in ambulatione Academiæ Athenis cubitorum XXXVI. unius radice ramos antecedente. Nunc eſt clara in Lycia gelidi fontis ſocia amœnitate, iti neri appoſita, domicilij modo caua LXXX atq; unius pedum ſpecu, nemoroſo uertice,
& ſe uaſtis protegens ramis, atborũ inſtar, agros longis obtinẽs umbris: ac ne quid deſit ſpeluncæ imagini, ſaxea intus crepidinis corona muſcoſos cõplexa pumices: tam digna miraculo, ut Licinius Mutianus ter cos.& nuper prouinciæ eius legatus, prodendũ etiã poſteris putarit, epulatum intra eam ſe cum duodeuiceſimo comite, large ipſa toros præ/ bente fronde, ab omni afflatu ſecurum, optantem imbrium per folia crepitus, Iætiorem
3o quam marmorũ nitore, picturę uarietate, laqueariũ auro, cubuiſſe in cadem. Aliud exem plum Caij principis, in Veliterno rure mirati unius tabulata, laxisq́; ramorum trabibus ſcamna patula,& in ea epulati, cum ipſe pars eſſet umbræ, xv. conuiuarum ac miniſterij capace triclinio, quam cœnam appellauit ille nidum. Eſt Gortinæ in inſula Creta iuxta fontẽ platanus una, inſignis utriuſq; linguæ monumẽtis, nunq́; folia dimittẽs: Statimq;
ei Græciæ fabuloſitas ſuperfuit, Iouem ſub ea cum Europa cõcubuiſſe: ceu uero non alia eius generis eſſet in Cypro:ſed ex ea primũ in ipſa Cretaſut eſt natura hominũ nouitatis auida)platani ſatę regenerauere uitiũ: quandoquidẽ cõmendatio arboris eius nõ alia ma ior eſt, quàm ſolem æſtate arcere, hyeme admittere.Inde in Italiam quoqʒ ac ſuburbana ſua Claudio principe Marcelli Eſernini libertus, ſed qui ſe potẽtiæ cauſa Cæſaris libertis 40 adoptaſſet, ſpado Theſſalicus prædiues, ut merito dici poſſet is quoq; Dionyſius, trãſtu lit id genus. Durantqʒ etiã in Italia portenta terrarũ, præter illa ſcilicet quæ ipſa excogita uit Italañ¼. Dechamaplatano,& quis totonderit uiridaria. ap. 11 [I“& chamæplatani uocantur coactæ breuitatis, quoniã arborum etiã abortus Ninuenimus. Hoc quoq; ergo in genere pumilionũ infelicitas dicta erit. Fit autẽ& ſerendi genere& recidendi. Primus Cn. Matius ex equeſtri ordine, diui Auguſti ami/
cus, inuenit nemora tonſilia intra hos Lxxx annos.
—
his incolarum numero eſſe cœpere, dicentur inter fructiferas. In præſentia externas
b 8& ceraſi, Perſicæq;,& omnes quarũ Græca nomina aut aliena:ſed qug ex “ t pperſe⸗/
adoleſcere,& alias fuiſſe in Italia, ac nominatim Hiſpania, apud autores inuenitur. Hoc
De peregrinis arboribus.& malo Aſſytia. Cap. Irp

218 c. PFINTINATVRALTS perſequemur, à ſalutari maxime orſi. Malus Aſſyria, quã alij uocant Medicam, venenis medetur. Folium eius eſt unedonis intercurrentibus ſpinis. Pomum ipſum alis nõ man ditur, odore præcellit foliorũ quoq;, qui tranſit in ueſtes unà cõditus, arcetq; animalium noxia. Arbor ipſa omnibus horis pomifera eſt, alijs cadentibus, alijs matureſcentibus,
alijs uero ſubnaſcentibus. Tentauere gentes transferre ad ſeſe, propter remedij præſtantiam fictilibus in ualis, dato per cauernas radicibus ſpiramento: qualiter omnia tranſitura longius, ſeri arctiſsime transferricq; meminiſſe cõueniet, ut ſemel quæq; dicant᷑. ſed niſi apud Medos& in Perſide naſci noluit. Hæc eſt aũt, cuius grana Parthorũ proceres incoquere diximus eſculentis, commendandi halitus gratia. Nec alia arbor laudatur in Medis. Lanigeras Serum in mentione gentis eius narrauimus.“ De lndiæ arboribus,& quando primum Romæ ebenus Cap. IIIr Tem Indiæ arborũ magnitudinem. Vnam è peculiaribus Indiæ Virgilius celebrauit “ alibi naſci profeſſus. Herodotus eam Aethiopiqæ intelligi maluit, tributi uice regibus Perſidis& materie eius centenas phalãgas tertio quoq; anno penſitaſſe
Aethiopas cum auro& ebore, prodendo. Non omittendũ id quoq;, uicenos dentes ele phantorũ grandes, quoniã ita ſignificauit, Aethiopas eadẽ cauſa pendere ſolitos. Tãta ebori autoritas erat urbis noſtræ trecenteſimodecimo anno: tũc enim autor ille hiſtoriã cam condidit Ihurijs in Italia. Quo magis mirũ eſt, quod eidemm credimus, qui Padum
amnem uidiſſet, neminem ad id tempus Aſiæ Græciæq;, aut ſibi cognitum. Aethiopiæ
forma,ut diximus, nuper allata Neroni principi, raram arborem ebenum Meroen uſq; 20 Aᷓ Syene fine imperij,per nongenta xcvi. u. paſſuum, nullamq́; aliam niſi palmarũ gene ris eſſe docuit.Ideo fortaſsis in tributorum autoritate tertia res fuerit ebenus Romę eam magnus Pompeius in triumpho Mithridatico oſtẽdit. Accendi eã Fabianus negat, uritur tamen odore iucundo. Duo genera eius. Rarum id quod melius arboreũ/ trunco eno di, materie nigri ſplendoris, ac uel ſine arte protinus iucundi. Alterũ fruticoſum cytiſi m do,& tota Iadia diſperſum. De ſpina& ſicu Indics. Cap. v gb& ſpina ſimilis, ſed deprehenſa uel lucernis. igni protinus tranſiliẽte. Nũc eas expo/ nam quas mirata eſt Alexandri Magni uictoria, orbe eo patefacto. Ficus ibi exilia po ma habet. Ipſa ſe ſemper ſerens, uaſtis diftunditur ramis: quorum imi adeo in terram curuantur, ut annuo ſpatio infigantur, nouamh ſibi propaginem faciant circa parentem 30 in orbem, quodam opere topiario. Intra ſepem eam æſtiuant paſtores, opacã pariter& munitam uallo arboris. decora ſpecie ſubter intuẽti, proculue fornicato ambitu. Superio tes eius rami in excelſum emicant, ſyluoſa multitudine, uaſto matris corpore, ut E x. p. pleræq; orbe colligant, umbra uero bina ſtadia operiãt. Foliorũ ſatitudo peltæ effigiem Amaonieæ habet: ea cauſa fructum integens.creſcere prohibet. Rarusq́; eſt, nec fabæ magnitudinem excedens: ſed per folia ſolibus coctus prædulci ſapore, dignus miraculo
arboris: gignitur circa Aceſinem maxime amnem.
De arbore pala,& atboribus Indicis ſine nominibus,& laniferis. Cap. vI M Aior alia pomo& ſuauitate præcellentior, quo ſapientes Indorum uiuũt. Folium
alas auium imitatur, Iongitudine trium cubitorũ, latitudine duũm. Fructũ cortice 40 emittit, admirabilem ſucci dulcedine, ut uno quaternos ſatiet. Arbori nomẽ palæ, pomo arienæ. Plurima eſt in Sydracis, expeditionũ Alexandti termino. Eſt& alia ſimilis huic,
dulcior pomo, ſed interaneorũ ualetudini infeſta. Edixerat Alexander ne quis agminis
ſui id pomum attingeret. Genera arborum Macedones narrauere, maiore ex parte ſine nominibus. Eſt& terebintho ſimilis cætera, pomo amygdalis, minore tantum magnitu dine, præcipuæ ſuauitatis. In Bactris utiq; hãc aliqui terebinthũ eſſe proprij generis po tius quam ſimilem ei putauerunt. Sed unde ueſtes lineas faciunt, folijs moro tmilis, caly ce pomicynorhodo. Serunt eam in campis, nec eſt gratior ullarũ proſpectus. Oliua Iu/ diæ ſterilis, ꝓræterquam oleaſtri fructu. 8
.
De pipe
7

*
H1IS TORIAE LIBER XII 219 De piperis arboribus, de gariophyllo,& alijs pluribus. Cap. vitf
P Aſsim uero quæ piper gignũt, iuniperis noſtris ſimiles, quanq́; in fronte Caucaſi ſo
libus oppoſita gigni tantũ eas aliqui tradidere. Semine à iunipero diſtãt paruvlis ſili quis. quales in faſeolis uidemus. dæ priuſquam dehiſcãt decerptæ, toſtæq; ſole, faciunt quod uocat᷑ piper longũ: paulatim uero dchiſcentes maturitate, oſtendũt candidũ piper: quod deinde toſtũ ſolibus, colore rugisq́; mutat᷑. Verũ& ijs ſua iniuria eſt, atq; cœli in/temperie carbunculant᷑, fiuntq́; ſermnina caſſa& inania, quod uocãt brechmalin, ſic Indo/ rum lingua ſignificante abortũ. Hocex omni genere aſperrimũ eſt; leuiſsimumq́;& palli dum. Gratius nigtũ. leniusq́; utroq; candidũ. Non eſt huius arboris radix, ut aliqui exiio ſtimauere, quod uocãt zimpiberi, alij uero ſingiberi, quanq́; ſapore ſimiſe. Id em̃ in Ara
bia atqʒ Troglodytica in uillis naſcitur, paruæ herbæ radice candida. Celeriter ea catiem ſentit quãuis in tanta amaritudine. Preriũ eius in libras vi. Piper longũ facillime adultera tur Alexãdrino ſinapi. Emitur in libras X. xv. Albũ x. vij. nigrũ. x. iij. Vſum eius adeo placuiſſe mirũ eſt, In alijs quippe ſuauitas cepit, in alijs ſpecies inuitauit: huic nec pomi nec baccæ cõmendatio eſt aliqua: ſola placere amaritudine,& hãc in Indos peti. Quis ille pri mus experiri cibis uoluit: aut cui in appetenda auiditate eſurire nõ fuit ſatis? Vtrunq; ſyl/ ueſtre gentibus ſuis eſt,& tamen pondere emit᷑ ut aurũ uel argentũ. Piperis arborẽ iam & Italia habet, maiorẽ myrto, nec abſimilẽ. Amaritudo grano eadẽ quæ piperi muſteo creditur eſſe. Deeſt toſta illa maturitas, ideoc;& rugarũ colorisq́; ſimilitudo. Adulterat᷑
ꝛ0 iuniperi baccis mire uim trahentibus. In pondere quidẽ multis modis. Eſt etiamnum in
India piperis grani ſimile, quod uocat᷑ gariophyllon, grandius fragiliusc;. Tradunt in Indico luco id gigni. Aduehit᷑ odoris gratia. Fert& ſpina piperis ſimilitudinẽ, præcipua amaritudine, folijs paruis denſisq́; cyperi modo, ramis triũ cubitorũ, cortice pallido, radi ce lata, lignoſaq;, buxei coloris. Hæc in aqua cũ ſemine excepta in æreo uaſe medicamen/ tum ſit, quod uocat᷑ lycion. Ea ſpina& in Pelio monte naſcit᷑, adulteratq; medicamentũ. Item aſphodeli radix aut fel bubulum, aut abſinthiũ, uel thus, uel amurca. Lycion aptiſsi mum medicinæ, quod eſt ſpumoſum.Indi in utribus camelorum aut rhinocerotũ id mit tunt. Spinam ipſam in Græcia quidam pyxacanthum Chironium uocant. De macir,& ſaccaro,& arboribus Arianæ gentis. Cap. vrrI Tmacir ex India aduehit᷑, cortex rubẽs radicis magnę, nomine arboris ſuæ. Qualis ſit ea, incompertum habeo. Corticis melle decocti uſus in medicina ad dyſentericos præcipuus habetur᷑ Saccaron& Krabia fert, ſed laudatias India Eſt aũt mel in harundi nibus collectũ, gummiũ modo candidũ, dentibus fragile, am pliſsimũ nucis auellanæ ma gnitudine, ad medicinæ tantũ uſum. Contermina Indis gens Ariana appellat, cuius ſpina lachtymarũ pretioſa, myrrhę ſimilis, aceſſu propter aculeos anxio. lbi& frutex peſti lens rhaphani, folio lauri, odore equos inuitante, qui pene equitatu orbauit Alexandrũ rimo introitu, quod& in Gedroſis accidit. Itẽ laurino folio& ibi ſpina tradita eſt, cuius aſperſus oculis.cæcitatẽ infett omnibus animalib. Necnõ& herba præcipui odoris, referta minutis ſerpentibus quarũ ictu protinus moriendũ eſſet. Oneſicritus tradit in
aᷓ0 Hyrcaniæ cõuallibus ficis ſimiles eſſe arbores, quæ uocent᷑ Occhi, ex quibus defluat mel
horis matutinis duabus. De bdellio& arboribus Perſici maris. Cap. IX Icina eſt Bactriana, in qua bdelliũ nominatiſsimũ. Arbor nigra eſt, magnitudine Woſer roboris.fructu caprifici naturaq;. Gũmi alij brochon appellãt, alij mala chram, alij maldacon. Nigrũ uero& in offas cõuolutũ hadrobolon. Eſſe aũt debet tranſlucidũ ſᷣmile ceræ, odoratũ,& cũ fricat᷑ pingue, guſtu amarũ citra acorẽ. In ſacris uino ꝑfu
ſum odoratius. Naſcit᷑& in Arabia, Indiac;,& Media ac Babylõe. Alig peraticũ uocãt ex Media aduectũ. Facilius hoc& cruſtoſius, amariusq́;: at Indicũ humidius& gummo ſum. Adulterat᷑ amygdala nuce. Cætera eius genera cortice ſcordaſti. Ira uocatur arbor xæmulo gũmi · Sed deprehendunt᷑(qd ſemel dixiſſe& in cæteros odores ſatis ſit) odore t 2 colore

¹ 220 c. vyEINII NATVYRALTS colore, pondere, guſtu, igne. Bactriano nidor ſiccu s/multiq; cãdidi un gues. Præterea ſuũ pondus, quod grauius eſſe aut leuius nõ debeat. Pretiũ ſincero in libras x. terni. Gentes ſupradictas Perſis attingit, rubro mariſquod ibi Perſicũ uocauimus longe in tetra æſtus agente, mira arborum natura. Nanq; eroſæ ſale, inuectis derelictisq; ſimiles.ſicco littore radicibus nudis polyporũ modo amplexę ſteriles harenas ſpectãtur. Eædem mari adue niente fluctibus pulſatæ. reſiſtunt immobiles. Quin& pleno æſtu operiũtur totæ, appa retq; rerum argumentis, aſperitate aquarum illas ali Magnitudo miranda eſt, ſpecies ſi/ milis unedonis, pomum amygdalis extra, intus contortis nucleis. De arboribus Perlicæ inſulæ,& lanigeris arboribus. Uap. † Ylos inſula in eodem ſinu eſt, repleta ſyluis— ahe orientẽ, quaq;& ipſa æſtu maris perfundit᷑. Magnitudo ſingulis arboribus fici, Hlos ſuauitate inenarrabili, pomum lupino ſimile, propter aſperitatem intactũ omnibus animalibus. Eiuſdem inſulæ excelſiore ſuggeſtu lanigeræ arbores alio modo quàm Serũ. Nis folia infœcũda: quæ ni minora eſſent, uitiũ poterãt uideri. Ferunt cotonei mali amplitudine cucurbitas, quæ ma turitate ruptæ oſtendunt lanuginis pilas, ex quibus ueſtes pretioſo linteo faciunt. De goſampinis,& arboribus ex quibus ueſtes fiunt,& quibus modis con ſtent arborum fructus. 81“ Rbores uocãt goſſampinos, fertiliores etiã Tylo in minore, quæ diſtat x.. paſf. A Iuba circa fruticẽ lanugines eſſe tradit, linteaq; ea Indicis præſtãtiora. Arabiæ aũt arbores ex quibꝰ ueſtes faciãt, cynas uocari, folio palmæ ſimili. Sic Indos ſuæ arbores ue 20 ſtiũt. In Tylis aũt& alia arbor floret albæ uiolę ſpecie, ſed magnitudine quadtuplici,ſine odore, quod miremur. In eo tractu eſt& alia ſimilis, folioſior tamen roſeic fHloris: quẽ no ctu cõprimẽs, aperire incipit ſolis exortu, meridie expãdit. Incolæ dormire eũ dicũt: Fert eadẽ inſula& palmas, oleasq; ac uites,& cũ reliquo pomorũ genere ficos. Nulli arborũ folia ibi decidũt.Rigaturq́ʒ gelidis fontibus,& imbres accipit. Vicina his Arabia flagitat quandã generũ diſtinctionẽ, quoniã fructus is cõſtat radice, frutice, cortice, ſucco, lachry ma ligno, ſurculo, flore, folio, pomo. De coſto& nardo,& differẽtijs nardi. Ca. xli R Adix& foliũ Indis eſt maximo pretio. Radix coſti guſtu feruẽs, odore eximio, fru tice alias inutili. Primo ſtatim introitu amnis Indi in Patale inſula, duo ſunt eius gene ra, nigrum,& quod melius candicãs. Pretium in libras x vI. De folio nardi plura dici par o eſt, ut principali in unguẽtis. Frutex eſt graui& craſſa radice, ſed breui ac nigra, fragiliq;, quamuis pingui,. ſitũ redolẽte ut cyperi, aſpero ſapore, folio paruo denſoq́;. Cacuminain ariſtas ſe ſpargũt, ideo gemina dote nardi ſpicas ac folia celebrãt. Alterũ eius genus apud Gangem naſcẽs damnat in totũ, ozenitidis nomine, uirus redolẽs. Adulterat᷑& pſeudo nardo herba, quæ ubiq; naſcit᷑, craſsiore atq; latiore folio,& colore languido in candidũ uergente. Item ſua radice permixta ponderis cauſa,& gũmi, ſpumaq́; argenti aut ſtibio, cyperiuũe cortice. Syncerũ quidẽ leuitate deprehendit᷑,& colore ruffo, odorisq́; ſuauitate, & guſtu maxime ſiccante os. ſapore iucũdo. Pretiũ ſpicæ in libras c. Folia diuiſere an/ nonã, ab amplitudine hadroſphærũ uocatur maioribus folijs x. xxx. Quod minore folio eſt meſoſphærũ appellat᷑, emitur X. Ix. Laudatiſsimũ microſphærũ è minimis foliũ, 40 pretium eius x. Ixxv. Odoris gratia omnibus maior recentibus. Nardo color qui inuete rauerit nigriori melior.In noſtro orbe proxime laudat᷑ Syriacũ, mox Gallicũ, tertio loco „ Creticum, quod aliqui agrium uocant, alij phu, folio oluſatri, caule cubitali, geniculato in purpara albicante, radice obliqua uilloſac;,& imitante auiũ pedes. Baccaris uocatur nar dum ruſticũ, de quo dicemus inter flores. Sunt aũt ea omnia herbæ præter Indicũ. Ex ijs Gallicũ cũ radice uellitur, abluiturc; uino. Siccatur in umbra, alligatur faſciculis in charta, non multũ ab Indico differẽs, Syriaco tamen leuius. Pretiũ xiij. In his probatio una, ue ſint fragilia,& arida potius quaàm ſicca folia. Cum Gallico nardo ſemper naſcitur herba, quæ hirculus uocat᷑, à grauitate odoris& ſimilitudine, qua maxime adulteratut. Diltas quo
7

HISIORIAEIIIHIIHA; I 221 quod ſine cauliculo eſt,& qd minorib. folijs, quodc; radicis nec; amaræ, neq; odoratę. De aſaro, amomo, amomide& cardamomo. Cap. XIII Acdi uim habet& aſarũ, quod& ipſum aliqui ſylueſtre nardum appellãt. Eſt aũt N ederę folijs, rotũdioribus tantũ mollioribusq́;, flore purpureo, radice Gallici nardi: Semen acinoſum, ſaporis calidi ac uinoſi. Montibus in umbroſis bis anno floret. Opti/ mum in Ponto, proximũ in Phrygia, tertiũ in Illyrico· Foditur cũ folia mittere incipit,& M1 in ſole ſicatur. celeriter ſitũ trahẽs ac ſeneſcẽs Inuẽta nuper& in Thracia herba eſt, cuius folia nihil ab Indico nardo diſtant. Amomi uua in uſu eſt, Indica uite labruſca: ut alij exi ſtimauere, frutice myrtuoſo, palmi altitudine:carpiturcʒ; cum radice, manipulatim leniter io componitur, protinus fragile Laudatur q́; maxime Punici mali folijs ſimile, nec rugoſis, colore ruffo. Secunda bonitas pallido. Herbaceũ peius, peſsimumq; candidũ, quod& ue tuſtate euenit. Pretiũ uuæ in libras x.lx. friato uero amomo xlviij. Naſcit᷑& in Armenię parte, quæ uocatur Otene,& in Media,& in Ponto. Adulteratur folijs Punicis,& gũmi liquido ut cohæreat, conuoluatq; ſe in uuæ modũ.Eſt& quæ uocatur amomis, minus ue noſa atqʒ durior, ac minus odorata: quo apparet, aut aliud eſſe, aut colligi immaturũ. Si/ mile his& nomine& frutice cardamomũ, ſemine oblongo. Metitur eodem modo& in Arabia. Quatuor eius genera, Viridiſsimum ac pingue acutis angulis cõtumax fricanti, quod maxime laudatur. Proximũ e ruffo candicãs. Iertium breuius atq; nigrius. Peius tamen uariũ& facile tritu,odorisq; parui: ꝗ uerus, coſto uicinus eſſe debet. Hoc& apud 20 Medos naſcitur. Pretiũ optimi in libras duodecim. Cinamomo proxima gentilitas erat. ni prius Arabiæ diuitias indicari conueniret, cauſasq; quæ cognomen illi felicis ac beatæ dedere. Principalia ergo in illa thus,& myrtha: hæc& cum Troglodytis cmunis. De thure,& arboribus. Cap. XIIII Hura præter Arabiã nullis, ac ne Arabię quidem uniuerſæ. In medio eius ferè ſunt 85 Atramitæ pago Sabæorũ capite regni Sabota, in monte excelſo, à quo octo mãſio nibus diſtat regio eorum thurifera. Saba appellatur, quod ſignificare Graci myſterium dicunt: ſpectat ortus ſolis æſtiui, undiq; rupibus inuia,& à dextera maris ſcopulis inac/ ceſſa. Id folum è rubro lacteum traditur. Syluarũ longitudo eſt ſchœꝑnorum xx. latitudo/ gimidium eius. Schcœnus patet Eratoſthenis ratione, ſtadia xl. hoc eſt, paſſ. quinq; mi. ali 30 qui xxxij. ſtadia ſingulis ſchœnis dedere. Attollũtur colles alti, decurrũtʒ& in plana ar bores ſponte natæ. Terrã argilloſam eſſe cõuenit; raris fontibus ac nitroſis. Attingũt& Minæi pagus alius, per quos euehitur uno tramite anguſto. Hi primi cõmerciũ thuris fe cere, maximeq; exercẽt: A quibus& Minæũ dictũ eſt. Nec præterea Arabum alij thuris arboretmm uident, ac ne horũ quidem oẽs. Feruntq; mui non amplius eſſe familiarum, quæ ius per ſucceſsiones id ſibi uindicent. Sacros uocari ob id, nec ullo cõgreſſu fœmina/ tum funerumqó;.cũ incidãt eas arbores aut metãt, pollui: atq ita religione merces augeri. Quidam promiſcuum ius ijs populis eſſe tradunt in ſyluis, alij per uices annorũ diuidi. Nec arboris ipſius quæ ſit facies cõſtat. Res in Arabia geſsimus,& Romana arma in ma gnam partẽ eius penetrauere: C. etiã Cæſar Auguſti filius inde gloriã petijt, nec tamen
Ao ab ullo(quod equidem ſciã) Latino arborũ earum tradita eſt facies. Græcorum exempla uariãt. Aij folio piri,minore dũtaxat,& herbidi coloris prodidere. Alij lentiſco ſimilem ſubrutilo folio: Quidam terebinthũ eſſe,& hoc uiſum Antigono regi allato frutice. luba rex ijs uoluminibus quæ ſcripſit ad C. Cæſarem Auguſti fil ardentem fama Arabiæ, tradit cõtorti eſſe caudicis,ramis aceris maxime Pontici. Sccum amygdalæ modo emit tere, talesc; in Carmania apparere,& in Aegypto ſatas ſtudio Ptolemæorum regnan/ tium. Cortice lauri eſſe cõſtat: quidam& folium ſimile dixere. Talis certe fuit arbor Sar/
dibus. Nam& Aſiæ reges ſerendi curam habuerunt. Qui mea ætate legati ex Arabia ue nerunt, omnia incertiora fecerunt, quod iure miremur, uirgis etiam thuris ad nos cõme, antibus: quibus credi poteſt, matrem quoq; tetetem enodi fruticare trunco. Neti ſemel
t 3 anno

222 c. PEINIINATVRALIS anno ſolebat, minore occaſione uendendi. Iam quæſtus alteram uindemiã affert. Priot atq; naturalis uindemia circa canis ortũ flagrantiſsimo æſtu, incidentibus quà maxime uideatur eſſe prægnãs-tenuiſsimusq; tendi cortex. Iaxatur hic plaga, nõ adimitut. Inde proſilit ſpuma pinguis. Hæc concreta denſatur, ubi loci natura poſcat tegete palmea exci piente, aliubi area circumpauita. Purius illo modo, ſed hoc ponderoſius. Quod in arbore hæſit, ferro depectitur, ideo corticoſum. Sylua diuiſa certis portionibus, mutua innocẽtia tuta eſt. Neq; ullus ſaucias arbores cuſtodit. Nemo furat᷑ alteri. At hercule Alexandriæ ubi thurainterpolantur, nulla ſatis cuſtodit diligẽtia officinas. Subligaria ſignantur opi fici. Perſona adijcit᷑ capiti, denſus ue reticulus. Nudi emittũtur. Tanto minus fidei apud nos pœna q́; apud illos ſyluæ habẽt. Autumno legitur ex æſtiuo partu. Hoc puriſsimũ, lo candidũ. Secunda uindemia eſt uere, ad eam hyeme corticibus inciſis. Ruffum hoc exit, nec comparandum priori. Lud carpheotum, hoc dathiathum uocãt. Creditur& nouellæ atbotis candidius. ſed ueteris odoratius. Quidam& in infulis melius putant gigni. Iu ba in inſulis negat naſci. Quod ex eo rotunditate guttæ pepẽdit, maſculũ uocamus, cum alias nõ ferè mas uocetur, ubi non ſit fœmina. Religioni tributũ ne ſexus alter uſurparet᷑. Maſculũ aliqui putant à ſpecie teſtiũ dictũ. Præcipua aũt gratia eſt mammoſo, cum hærente lachryma priore conſecuta alia miſcuit ſe. Singula hæc manum implere ſolita inue/ nio,cum minore diripiendi auiditate lentius naſci liceret. Græci ſtagoniã& atomum tali modo appellant, minorem autem Orobiam. Micas concuſſu eliſas mannam uocamus. Etiamnum tamen inueniuntur guttæ, quæ tertiam partem minæ, hoc eſt xxxix. denario 20 rum pondus æquent. Alexandro Magno in pueritia ſine parſimonia thura ingerentia/ris, pædagogus Leonides dixerat, ut illſo modo cum deuiciſſet thuriferas gentes ſupplica ret. At ille Arabia potitus,thure onuſtam nauim miſit ei, exhortatus, ut ſarge deos ado/raret. Thus collectũ Sabotã camelis cõuehitur, porta ad id una patente. Digredi uia ca/pitale leges fecere.Ibi decimas deo, quẽ uocãt Sabin, menſura nõ pondere ſacerdotes ca piunt. Nec ante mercarilicet. Inde impenſæ publicæ tolerantur. Nam& benigne certo itinerum numero deus hoſpites paſcit. Euehi non poteſt niſi per Gebanitas, itac;& ho/ rum regi penditur uectigal. Caput eorũ Thomna abeſt à Gaza noſtri littoris Iudææ op pido LXXX. XXVII.. paſſ. quod diuiditur in manſiones camelorũ 1x1I. Sunt& quæ ſacerdotibus dantur portiones- ſcribisq; regum certæ. Sed præter hos& cuſtodes: ſatelli 30 tesc;.& hoſtiarij,& miniſtri populantur. Iam quacunq; iter eſt, aliubi pro aqua, aliubi pro pabulo, aut pro manſionibus, uarijsc; portorijs pendunt, ut ſumptus in ſingulos ca melos denariüm PcxXXvIHII ad noſtrum littus colligat, iterumc; imperij noſtri publi canis penditur. Itaq; optimi thuris libra xvi. pretium habet, ſecunda Xv. tertia XiII-. Apud nos adulteratur reſinæ candidæ gemma per quàm ſimili, ſed deprehenditur quibus dictum eſt modis. Probatur candore, amplitudine, fragilitate, carbone, ut ſtatim atdeat. Item ne dentem recipiat potius quàm in micas frietur. De myrrha,& arboribus myrrhæc. Cap. XvV M Yrrham in ijſdẽ ſyluis permixta arbore naſci tradidere aliqui, plures ſeparatim. Quippe multis in locis Arabiæ gignitur, ut apparebit in generibus. Conuehitur 40 & ex ſyluis laudata, petuntq́; eam etiã ad Troglodytas Sabæi trãſitu maris. Satiua quoque prouenit, multũ ſylueſtri prælata. Gaudet raſtris& ablaqueationibus, melior radice refrigerata. Arbori altitudo ad quinq; cubita, nec ſine ſpina, caudice duro& intorto·craſ/ ſiore qᷓ; thuris,& ab radice etiã quaàm reliqua ſui parte. Corticem leuem ſimilemq́; une/ doni, ſcabrũ alij ſpinoſumq́; dixere. Folium oliuæ, uerum criſpius,& aculeatũ. Iuba olu/ ſatri. Aliqui ſimilem iunipero, ſcabriorem tantũ ſpinisc; hotridam, folio rotundiore, ſed ſapore iuniperi. Necnon fuere qui è thuris arbore utrunqʒ; naſci mentirentur. Incidun/ tur bis& ipſæ, ijſdemq́; temporibus, ſed à radice uſq; ad ramos, qui valent. Sudant au/
tem ſponte prius quam incidantur, ſtacten dictam, cui nulla præfertur. Ab hac ſatiua-, & in
xv
eo,—“

HISTORIRE LIBER XII 223
x in ſylueſtri quoq; melior æſtiua. Nõ dant ex myrrha portiones deo, quoniã& apud alios naſcit᷑. Regi tamẽ Gebanitarũ quartas partes eius pẽędunt. Cætero paſſim à uulgo coemptã in folles cõfarciunt, ipſic; unguẽtarij digerunt haud difficultet odoris atq; pin guedinis argumẽtis. De generibus myrrhæ,& natura,& pretio eius. Cap. Xvr Enera cõplura. Proglodytica ſylueſtriũ prima. Sequẽs Winæa, in qua& Atramiti ca eſt,& Auſaritis Gebanitarum regno. Tertia Dianitis. Quarta collatitia. Quinta Sẽbracena, aà ciuitate regni Sabæorũ mari proxima. Sexta quã Duſaritin uocant. Eſt& candida uno tantũ loco, quæ in Meſſalum oppidũ cõfertur. Probatur Troglodytica pin guedine,& quod aſpectu aridior eſt, ſordidaq; atq; barbara, ſed acrior cæteris. Sẽbrace 1o na prædictis caret uitijs, ante alias hilaris, ſed uirib. tenuis. In plenũ aũt probatio eſt minutis glebis, nec rotundis, in cõcretu albicantis ſucci& tabeſcẽtis: utq́; fracta cãdidos un/ gues habeat, guſtu leniter amara. Secũda bonitas intus uariæ. Peſſima intus nigra: peior
ſi etiã foris. Pretia ex occaſione ementiũ uaria. Stactæ uero à v 1. ad L. Satiuæ ſummũ ad XxXII. Eryrhrææ ad Xvi. Hancuolũt Arabicã intelligi. Troglodyticæ nucleo ad xrII. eius uero quã odorariã uocant ad xIII. Adulteratur lentiſci glebis,& gummi. Item cucu meris ſucco amaritudinis cauſa, ſicut põderis ſpuma argẽti. Reliqua uitia deprehẽduntur ſapore gũmis dente lenteſcentis. Fallaciſſime aũt adulteratur indica myrrha, quæ ibi de quadã ſpina colligitur. Hoc ſolũ peius India affert facili diſtinctione, tanto deterior eſt. De maltice, ladano,& bruta, enhæmo,& ſtrobo,& de ſtyrace. Cap. XVvI 20 12 Rgo tranſit in maſticen, quæ& ex alia ſpina fit in India, itẽc; in Arabia: lamam uo . cant. Sed maſtice quoq; gemina eſt, quoniã& in Aſia Græciaq; reperitur herba radice folia emittẽs,& carduum ſimilem malo, ſeminis plenum: lachrymaq; erumpit inciſa parte ſumma, uix ut dignoſci poſſit à maſtice uera. Necnon& tertia in Ponto eſt, bitumi nis ſimilior. Laudatiſſima autẽ Chia candida, cuius pretiũ in libras xx. nigræ uero Xſi. Chia è lentiſco traditur gigni gummi modo.Adulteratur in thura reſina. Arabia etiam/ num& ladano gloriatur: forte caſuq́; hoc,& iniuria fieri odoris, plures tradidere. Capras maleficũ alias frondib.animal,odoratorũ uero fruticum appetentius, tanq́; intelligãt pre tia, carpere germinũ caules prædulci liquore turgẽtes, diſtillantẽq; ab his caſus mixtura ſuccum improbo barbarũ uillo abſtergere. Dũc glomerari puluere, incoqui ſole. Etideo
zo in ladano caprarum pilos eſſe. Sed hoc nõ alibi fieri q́ᷓ; in Nabatæis, qui ſunt ex Arabia contermini Syriæ. Recentiores ex autorib. ſtrobon hoc uocant. Traduntq́; ſyluas Ara/ bum paſtu caprarum infringir atq; ita ſuccum uillis inhæreſcere: uerum autem ladanum Cypri inſulæ eſſe: ut obiter quæq; genera odorum dicantur, quamuis nõ terrarum ordine. Similiter hoc& ibi fieri tradunt,& eſſe ceſypum hitcorum barbis genibusq́; uilloſis inhærens,. ſed ederæ flore deroſo, paſtibus matutinis, cum eſt rorulẽta Cypros. Deinde nebula ſole diſcuſſa, puluerem madentibus uillis adhæreſcere, atq; ita ladanum depecti. Sunt qui herbam in Cypro ex qua id fiat, eedam appellent:& enim illi ledanum uocant. huius pingue inſidere: itac; attractis funiculis herbam eam conuolui, atq; ita offas fieri. Ergo in utraqʒ gente bina genera, terrenum& factitium. Id quod terrenum eſt, friabilet 40 factitium, lentum. Necnon& fruticem eſſe dicunt in Carmania,& ſuper Aegyptum per Ptolemæos translatis plantis: aut ut alij)generante& id thuris arbore: colligic; ut gum mi inciſo cortice,& caprinis pellibus excipi. Pretia ſunt laudatiſsimo in libras aſſes Xx L. Adaulteratur myrti baccis,& alijs animalium ſordibus. Sinceri odor debet eſſe ferus,& quodammodo ſolitudinem redolens:ipſum uiſu aridum, tactu ſtatim molleſcere, accen/ ſum fulgere, odore iucundo gratum. Myrtata deprehenduntur, crepitantq; in igne. Prę terea ſyncero calculi potius ẽ rupibus inhærent quàm puluis. In Arabia& olea dotatur lachryma, qua medicamentum conficitur, Græcis enhæmon dictum, ſingulari effectu contrahendis uulnerum cicatricibus: in maritimis eæ fluctibus æſtu que operiuntur. Nec baccæ nocet, cum conſtet& in folijs ſalem relinqui: Hæ ſunt peculiaria Arabiæ
8 t 4 R pauca

2
224 c. PLINII NATVRALIS
& pauca præterea cõmuniasalibi dicenda, quoniam in ijs uincitur. Peregrinos ipſa mire odores& ad exteros petit. Tanta mortalibus ſuarum rerum ſatietas eſt, alienarumq́; aui ditas. Petunt igitur in Helimæos arborẽ brutam, cupreſſo fuſæ ſimilẽ, exalbidis ramis, jucundi odoris accẽſam,& cum miraculo hiſtorijs Claudij Cæſaris prędicatã. Folia eius inſpergere potionibus Parthos tradit. Odorẽ eſſe proximũ cedro, fumumqʒ; eius contra ligna alia remedio. Naſcitur ultra Palttigrin in finibus oppidi Sitacæ, monte Zagro. Pe tunt& in Carmanos arborẽ ſtrobũ ad fuffitus, perfuſam uino palmeo accẽdẽtes. Huius odor redit à cameris ad ſolũ iucundus, ſed aggrauãs capita, citra dolorẽ tamen. Hoc ſom num ægris quærunt. His cõmercijs Carras oppidum aperuere, quod eſt illis nundinari
um. Inde Gabbam oẽs petere ſolebant, dierum Xx. itinere,& Paleſtinã Syriam. Poſtea lo
Characem peti cœptum ac regna Parthorũ ex ea cauſa, autor eſt Iuba. Mihi ad Perſas etiã prius iſta portaſſe/q́ʒ in Syriam aut Aegyptum uidentur, Herodoto teſte, qui tradit ſingula milia talentũ thuris annua penſitaſſe Arabas regibus Perſarũ. Ex Syria reuehũt ſtyracẽ, acri odore eius in focis abigentes ſuorũ faſtidium. Cætero, non alia ligni genera ſunt in uſu qᷓ; odorata:cibosc; Sabæi coquunt thuris ligno, alij myrrhæ, oppidorum uicorumqʒ nõ alio q;ʒ ex aris fumo atqʒ nidore. Ad hunc ergo ſanãdum urunt ſtyracem in pellibus hircinis. fuffiunt; tecta. Adeo nulla eſt uoluptas, quæ nõ aſſiduitate ſui faſtidiũ pariat. Eundem ad ſerpentes fugandas urunt, in odoriferis ſyluis frequentiſsimas. De felicitate Arabiæ. Cap. Xvn(
N On ſunt eorum cinnamomum aut caſia:& tamen felix appellatur Arabia, falſa& ²0 ingrata cognominis, quæ hoc acceptũ ſuperis ferat, cum plus ex eo inferis debeat. Beatam illam fecit hominum etiã in morte luxuria, quę dijs intellexerat genita, adhibẽs urendis defunctis.Periti rerum aſſeuerant, nõ ferre tantum annuo fœtu, quantum Nero princeps nouiſſimo Poppeæ ſuæ die cõcremauerit. Aeſtimentur poſtea toto orbe ſingu
lis annis tot funera, aceruatimq́; cõgeſta honori cadauerum, quæ dijs per ſingulas micas
dantur. Nec minus propitij erant mola ſalſa ſupplicantibus, imò uerolut palam eſt)placatiores. Verum Arabiæ etiamnũ felicius mare eſt. Ex illo nanq; margaritas mittit. Minimac; cõputatione milies cẽtena milia ſeſtertium annis om nibus India& Seres penin ſulaq; illaa imperio noſtro adimunt. Tanto nobis deliciæ& fœminæ cõſtant. Quota em̃ portio ex illis ad deos quæſo iam uti ad inferos pertinet: b De cinnamomo,& xylocinnamomo,& caſia. Cap. XIX Innamomũ& caſias fabuloſa narrauit antiquitas, princeps ue derodotus, auium nidis.& priuatim phœnicis. in quo ſitu Liber pater educatus eſſet, ex inuijs rupibus arboribusq́; decuti, carnis quam ipſe inferrent pondere, aut plumbatis ſagittis. Item ca ſiam circa paludes propugnãte unguibus diro ueſpertiliorum genere, aligerisq; ſerpen/ tibus, his cõmentis augẽtes rerũ pretia. Cõmutata uero fabula eſt, ad meridiani ſolis re/ percuſſus inenatrabilẽ quendã uniuerſitatis halitũ e tota peninſula exiſtere, tot generũ auræ ſpirãte cõcentu, Magnica Alexãdti claſibus Arabiam odore primum nunciatam in altum. Omnia falſa, ſiquidem cinnamomum, idemq́; cinnamũ naſcitur in Aethiopia
Troglyditis cõnubio permixta. limercantes id à cõterminis, uehunt per maria uaſta rati/ 40
bus. quas neq; gubernacula regant, necʒ remi trahant uel impellãt, nõ uela, nõ ratio ulla adiuuet, cũ ommũ inſtar ibi ſint homo tantũ& audacia. Præterea hybernũ mare exigũt
circa brumam, euris tum maxime flãtibus. Hi recto curſu per ſinus impellunt: atq; àpro
montorij ambitu argeſtę deferunt in portũ Gebanitarũ qui uocatur Ocila. Quãobrẽ illi maxime id petũt, pdunta; uix quinto anno reuerti negociatores,& multos interire. Con tra reuehũt uitrea,& ahena, ueſtes, fibulasq; cũ armillis ac monilib. Ergo negociatio illa fœminarũ maxime ſide cõſtat. Ipſe frutex ij. cubitorũ altitudine ampliſsimus, palmic; minimus, iimj digitorũ craſſitudinis, ſtatim à terra ſex digitis ſurculoſus, arido ſmilis · Cũ
uiret nõ odoratus, folio origani, ſiccitate gaudẽs⸗ſterilior imbre,cæduæ vase ie quidem
30

HUISTORIAE LIDEBR XII 1 225 in planis quidẽ, ſed denſiſſimis in uepribus rubiscs, difficilis collectu. Metitut nõ niſi per miſerit deus.Iouẽ hunc intelligunt aliqui, Aſſabinũ illi uocãt: xliiij. boum caprarumqT;& arietum extis impetratur uenia cædẽdi. Nõ tamẽ aut ante ortum ſolis, aut poſt occaſum licet. Sarmẽta haſta diuidit ſacerdos, deoq́; partẽ ponit: reliquum mercator in naſſas con dit.Eſt& alia fama, cũ fole diuidi, ternasq́; partes fieri, deinde ſorte cremia diſcerni: qdq́; ſoli ceſſerit relinqui. ac ſponte cõflagrare. Pręcipua bonitas uirgultorum tenuiſſimis parti bus ad lõgitudinẽ palmi. Secunda proximis bréuiore mẽſura, atq; ita ordine. Viliſſimũ quod radicibus proximum, quoniam ibi minimũ corticis in quo ſumma gratiæ. Qua de cauſa præferuntur cacumina, ubi plurimus cortex. Ipſum uero lignum in faſtidio eſt pro
10 pter origani acrimoniã: xylocinnamomũ uocatur. Pretium eſt in libras xx. Quidã cin/ nami duo genera tradidere, candidum, nigricãsq́;. Et quondam præferebatur cãdidum, nunc cõtra nigrum laudatur. Atqʒ etiã uarium pręferunt cãdido. Certiſſima tamen æſti
matio ne ſit ſcabrumm, atq; ut inter ſeſe tritũ tarde frietur. Damnatur in primis molle, aur cui albet cortex. Ius eius à Gebanitarũ rege ſolo profcciſcitur, is edicto mercatu uẽdit. Pre tia quondam fuere in libras denarium mille. Auctũ id parte dimidia eſt, incẽſis, ut ferũt, ſyluis ira barbarorũ. Id acciderit ne ob iniquitatẽ præpotẽtiũ, an forte, nõ ſatis cõſtat. Au ſtros ibi tam ardẽtes flare, ut æſtatibus ſyluas accendãt, inuenimus apud autores. Coronas ex cinnamomo interraſili auro incluſas, primus omnium in tẽplis Capitolij atqʒ Pacis dicauit Imperator Veſpaſianus Auguſtus. Radicẽ eius magni ponderis uidimus in 20 palatij templo, quod fecerat diuo Auguſto cõiunx Auguſta, aureæ pateræ impoſitã: ex qua guttæ editæ annis omnib. in grana durabantur, donec id delubrum incẽdio cõſum ptum eſt. Frutex& caſia eſt, iuxtaq́; cinnami campos naſcitur, ſed in montibus craſſiore ſarmento, tenui cute uerius qᷓ; cortice, quem contra atq; in cinnamomo leuari& exinani ri pretium eſt. Amplitudo fruticis trium cubitorum. Colos triplex. Cum primũ emicat, candidus pedali menſura:deinde rubeſcit addito ſemipede: ultra nigricãs. Hæc pars ma xime laudatur, ac deinde proxima: damnatur uero candida. Conſecant ſurculos longitudine binũm cubitorum. Mox præſuunt recentibus corijs quadrupedum ob id interem/ pꝑ tarum, ut ijs putreſcentibus uermiculi lignum erodant,& excauent corticẽ tutum ama ritudine. Probatur recens maxime& quæ ſit odoris mollqſſimi, guſtu ue q́; maxime fer/ z0 uens, potius q́; lento tepore leniter mordens, colore purpureo, quæq; plurima minimũ ponderis faciat, breui tunicarũ fiſtula& nõ fragili. Lactam uocant talem barbaro nomi/ ne. Alia eſt balſamodes ab adore ſimili appellata, ſed amara, ideoq́; utilior medicis, ſicut nigra unguentis. Pretia nulli diuerſiora. Optimæ in libras x.1cæteris X. v. De iſocinnamo,& cancamo, ac taairob. Cap. XX Is addidere mangones quam daphnoiden uocãt, iſocinnamon cognominatã, pre/ tiumq́; eius faciunt x. ccc. Adulteratur ſtyrace,& propter ſimilitudinẽ corticum lauri tenuiſſimis ſurculis. Quin& in noſtro orbe ſeritur: extremoq́; in margine imperij, quà Rhenus alluit, uiuit in aluearijs apũ ſata. Color abeſt ille torridus ſole,& ob id ſimul idem odor. Ex confinio caſiæ cinnamiq́;& cancamum ac tarum inuehitur, ſed per Na/4â batæos Troglodytas, qui conſidere ex Nabatæis. 5 De ſerichato& gabalio,& de myrobalano. Cap. XXI Ocomportatur& ſerichatum,& gabalium, quæ intra ſe cõſumunt Arabes, noſtro F otbi tantum nominibus cognita, ſed cum cinnamomo caliaq́; naſcẽtia. Peruenit ta/ men aliquãdo ſerichatũ,& in unguenta additur ab aliquibus. Permutatur in libras Xx. vi. Myrobalanũ Troglodytis,& I hebaidi,& Arabiæ quæ Iudæâã ab Aegypto diſterminat, cõmune eſt, naſcẽs unguẽto, ut ipſo noĩe apparet. Quo itẽ indicatur& glandẽ eſſe ar poris, heliotropio, quã dicemus inter herbas, ſimili folio. Fructus magnitudine auellanæ nucis.Ex his in Arabia naſcẽs Syriaca appellatur,& eſt candida. Cõtra in Thebaide nigra. Pręfertut illa bonitate olei qd' exprimit᷑: ſed copia thebaica. Inter hęc ulliſſlima

226 c. PLINII NATVRALIS uiliſſima eſt. Sunt qui Aethiopicã ijs præferant, glandem nigrã ac pinguẽ, nucleoc; gra cili, ſed liquore qui exprimitur odoratiori, naſcentẽ in cãpeſtribus. Aegyptiam pinguio/ rem eſſe,& craſſiori cortice rubentẽ:& quamuis in paluſtribus naſcatur, breuiorẽ ſiccio/ remqe;. E diuerſo Arabicã uiridẽ ac tenuiorẽ:& quoniã ſit montuoſa, ſpiſſiorem. Longe aũt optimã Petræã, ex quo diximus oppido, nigro cortice, nucleo cãdido. Vnguentarij
aũt tantũ cottices premunt: medici nucſeos tundunt, affuſa eis paulatim calida aqua.
De phœænicobalanò,& calamo odorato. Cap. XXII
Vrobalano in unguẽtis ſimilẽ proximũq́; uſum habet palma in Aegypto quę uo catur adipſos, uiridis, odore mali cotonei, nullo intus ligno. Colligit᷑ aũt pauloan
te ꝗᷓ incipiat matureſcere. Quod relinquitur phœnicobalanus uocatur,& nigreſcit, ueſcẽ
tesc; inebriat. Myrobalano pretiũ in libras x. bini.Inſtitores& fecẽ unguẽti hoc nomi/ ne appellant. Calamus quoq; odoratus in Atabia naſcẽs cõmunis Indis atch Syriæ eſt:
in qua uincit omnis, à noſtro mari centũ I. ſtadijs. Inter Libanũ montẽ, aliũc ignobilẽ, nõ(ut quidã exiſtimauere) Antilibanũ, in cõualle modica iuxta lacũ, cuius paluſtria æſta te ſcantur, tricenis ab eo ſtadijs calamus& iuncus odorati gignũtur. Sanè em̃ dicamus
& de iunco, quamuis alio herbis dicato uolumine, quoniã tamẽ hic unguentorũ materia tractatur. Nihil ergo à cæteris ſui generis differunt aſpectu: ſed calamus præſtãtior odo
re, ſtatim èlonginquo inuitat, mollior tactu, meliorc qui minus fragilis,& qui aſſuloſe
potius q; raphani modo frangitur.Ineſt fiſtulæ araneum, quod uocant florẽ. Præſtanti
or eſtcui numeroſius.Reliqua probatio ut niger ſit. Damnatur aliubi. Melior quo breui 20
or& craſſior. lentusq; in frangendo. Calamo precium in libras xi. iunco xv. Traduntq; iuncum odoratũ& in Cãpania inueniti. Diſceſſimus à terris oceanum ſpectantib. adcõ uexas in noſtra maria. De ammoniaco& ſphagno. Cap. XXIII F Rgo Kethiopię ſubiecta Africa ammoniaci lachrymã ſtillat in harenis ſuis:inde et
noie etiã ab Ammonis oraculo, iuxta quod gignitur arbor quã metopion uocãt:re ſinæ modo aut gũmi. Genera eius duo. Thrauſton, maſculi thuris ſimilitudine, quod ma xime probatur. Alterũ pingue& reſinoſũ, quod phyrama appellãt. Adulterat᷑ harenis,
uclut naſcẽdo apprehẽſis. Igit᷑&; minimis glebis probatur,& q́; puriſſimis. Pretiũ optimi in libras aſſes l. Sphagnos infra eos ſitus in Cyrenaica prouincia maxime probatur.
Alij bryon uocãt. Secũdum locũ obtinet Cyprius, tertiũ Phœnicius. Fertur& in Aegy/z0
gs naſci: quin& in Gallia,nec dubitauerim. Sũt em̃ hoc nomine cani arborũ uilli, qua/ es in quercu maxime uidemus, ſed odore præſtãtes. Laus prima cãdidiſſimis atq; altiſ/ ſimis.ſecũda rutilis, nulla nigris.Et in inſulis petrisq́; nati improbantur omnesq; quibus
palmarũ atq; nõ ſuus odor ſit. De cypro,& aſpalatho,& maro. Cap. XxuIII
C Vprus in Aegypto eſt arbor ziziphi folijs, ſemine coriãdri, flore cãdido odorato. Coquitur hoc in oleo, premiturq́; poſtea quod Cyprus uocatur. Pretiũ ei in libras
quinq;ʒ. Optimũ habetur ẽ Canopica in ripis Nili nata, ſecũdũ Aſcalone ludęæ, tertium Cypro infula odoris ſuauitate. Quidã hãc eſſe dicũt arborẽ quæ in Italia liguſtrũ uocet᷑. In eodẽ tractu aſpalathos naſcitur, ſpina candida, magnitudine arboris modicæ, flore roſæ. Radix unguẽtis expetitur. Tradunt in quocunq; ftutice curuetur arquus cœeleſtis, 40
eandem quæ ſit aſpalatho⸗ ſuauitatẽ odoris exiſtere, ſed in aſpalatho inenarrabilẽ quan dam. Quidã eum Etyſiſceptrũ uocãt, alij ſceptrũ: probatio eius in colore ruffo uel igneo, tactuq; ſpiſſo,& odore caſtoreo. Permutat᷑ in libras xv. In Aegypto naſcitur& maron, peius q; Lydium, maioribus folijs ac uarijs. illa breuia ac minuta& odorata. De balſamo,& opobalſamo,& xylobalſamo,& ſtyrace,& galbano.é Cap. Xx&v S Ed omnibus odoribus præfertur balſamum, uni terræ ludææ cõceſſum, quondã in duobus tantũ hortis utroq; regio, altero iugerum xx. nõ amplius, altero pauciorum. oſtendere arbuſculam hanc urbi imperatores Veſpaſiani. Clarumq́; dictu à Pompeio
Magno: in triumpho arbores quoq; duximus. Seruit nunc hæc,& tributa pendit cum ſua

—.——
Seleuciæ montẽ. Atbor eſt eodẽ nomine, cotoneo malo ſimilis, lachrymæ ex auſtero iu/ 1
HISTORTAE LIDPER XII 227 ſua gente, in totum alia natura; noſtri externiq; prodiderant. Quippeuiti ſimilior eſt q; myrto · Malleolis ſeti dicitur, nuper uinctaut uitis:& implet colles uinearum modo; quæ ſine adminiculis ſe ipſæ ſuſtinent. Tondetur ſimiliter fruticãs, ac raſtris niteſcit: pro/ peratq; naſci, intra tertium annũ fructifera. Foliũ proximũ rutæ, perpetua coma. Sæuie, re in eandem Iudgi, ſicut in uitã quoq; ſuã. Contra defendêre Romani,& dimicatũ pro frutice eſt. Seritqʒ nunc eam fiſcus:nec unq; fuit numeroſior aut procerior. Proceritas in/ tra bina cubita ſubſiſtit. Arbori tria genera. Tenui& capillacea coma, quod uocãt euthe/ riſton. Alterum ſcabro aſpectu, incuruum, fruticoſum, odoratius: hoc trachy appellant.
Tertiũ eumeces, quia eſt reliquis procerius. leui cortice. Huic ſecunda bonitas, nouiſſima
0 eutheriſto. Semen eius uino proximum guſtu, colore ruffum, nec ſine pingui: peius im
grano quod leuius atq; uiridius Ramus craſſior q́; myrto. Incidit᷑ uitro, lapide, oſſeisue cultellis. Ferro lædi uitalia odit. Emoritur protinus, eadẽ amputari ſuperuacua patiẽs. Incidentis manus libratur artifici temperamẽto, ne quid ultra corticem uiolet. Succus èpla, ga manat, quẽ opobalſamum uocãt, ſuauitatis eximiæ, ſed tenui gutta, ploratu lanis parua colligitut in cornua. ſx ijs nouo fictili cõditur craſſiori ſimilis oleo,& in muſto candida. Rubeſcit deinde, ſimulq́; dureſcit& translucido. Alexãdro magno res ibi gerente, to to die æſtiuo unam concham impleri iaſtum erat. Omniuero fœcunditate ẽ maiore hor to congios ſenos, minore ſingulos, cum duplo rependebatur argento. Nunc etiã ſingula rum arborũ latgior uena, ter omnibus percutitur æſtatibus, poſtea deputatur. Et ſarmẽ/
20 ta quoq; in merce ſunt.ccc. amputatio ipſa ſurculusq; uenit intra quintum demum an
num. Nylobalſamum uocatur,& coquitur in unguẽtis.Pro ſucco ipſum ſubſtituere offi/ cinæ. Corticis etiam ad medicamenta pretium eſt. Præcipua aũt gratia lachrymæ, ſecun/ da ſemini, tertia cortici, minina ligno. Ex hoc buxoſum eſt optimum, quod eſt odoratiſſi mum: ẽ ſemine autem maximum& ponderoſiſſimum, mordens guſtu, feruẽsq; in ore. Adulteratur Petræo hyperico, quod coarguitur magnitudine, inanitate, lõgitudine, odo
ris ignauia, ſapore piperis. Lachrymæ probatio ut ſit pinguis, renuis, ac modice ruffa,&
in fricando odorata. Secundus candido colos, peior uiridis craſſusq;, peſſimus niger. Quippe ut oleũ ſeneſcit Ex omni inciſura maxime probatur quod ante ſemen fiuxit. Et alias adulteratur ſemine ſuo, uixq; maleficiũ deprehẽditur guſtu amariore. Eſſe enim de
z0 bet lenis, non ſubacidus, odore tantum auſterus. Vitiatur& oleo roſæ, cyperi, lentiſci, balani, terebinthi, myrti, reſina, galbano, cera Cypria, prout quæq; res fuit. Nequiſsime au tem gummi, quoniã ipſum quoq; inhæreſcit manu inuerſa,& in aqua ſidit: quæ proba tio eius gemina eſt. Debet ſyncerum& inhęreſcere, ſed hoc& gũmi addita fragili cruſta euenit. Et guſtu deprehẽditur. Catbone uero, quod cera reſinaq; adulteratũ eſt, nigriori flãma. Nam melle mutatũ ſtatim cõtrahit muſcas. Præterea ſynceri denſatur in tepida aqua gutta ſidẽs ad ima uaſis: adulterata olei modo innatat,& ſi metopio uitiata eſt cir/ culo candido cingitur. Summa probatio eſt ut lac coagulet, in ueſte maculas non faciat, nec manifeſtior alibi fraus. Quippe millibus denarium ſextarij empti, uẽdente fiſo ccc denarijs ueneunt. In tantũ expedit augere liquorẽ. Xylobalſamo pretiũ in libras vI. Pro go xima ludææ Syria ſupra Phæœnicẽ ſtyracẽ gignit, circa Gabala& Warathũta& Caſiũ
cundioris.intus ſimilitudo harundinis, ſucco prægnans. In hanc circa canis ortũ aduolãt pẽnati uermiculi erodẽtes, ob id in ſcobe ſordeſcit. Ityrax laudat᷑ poſt ſupradicta ex Piſt dia. Sidõe, Cypro, Cilicia, Creta minime. Ex Amano Syrię medicis. ſed unguẽtarijs ma gis.· Colos in quacũq; natione præfert᷑ ruffus,& pinguiter lentus:deterior furfuroſus,& cano ſitu obductus. Adulterat᷑ cedri reſina uel gũmi, aliàs melle, aut amygdalis amaris: omniaq; ea deprehẽdunt᷑ guſtu. Pretiũ optimo xix. Exit& in Pãphylia.ſed aridior,mi nusqʒ ſuccoſus. Dat& galbanũ Syria in eodẽ Amano mõte è ferula, quam eiuſdem no minis reſinæ modo ſtagonitin appellãt. Quod maxime laudant, cartilaginoſum, purum .“ 8 ad ſimili/

228 c. PLINII NATVRALIS ad ſimilitudinẽ ammoniaci, minimeq; lignoſũ. Sic quoq; adulterat᷑ faba aut ſagapeno. Syncerũ ſi uratur, fugat nidore ſerpẽtes. Permutatur in libras v. Medicinæ hoc tantum. De panace,& ſpondylio,& malobathro. Cap. XXvI DAnacẽ& unguẽtis cadẽ gignit, naſcentẽ& in Pſophide Arcadise, circac; Erymãthi fõtes,& in Africa, et in Macedonia: ferula ſui generis v. cubitorũ, folijs primo quater nis, mox ſenis in terra iacentibus, ampla magnitudine rotundis. in cacumine uero oleagi/ neis, ſemine in muſcarijs dependẽte, ut ferulæ: excipitur ſuccus inciſo caule meſſibus; radi/ ce in autũno. Laudatur cãdor eius coacti. Sequẽs pallido ſtatera. Niger color improba/ tur. Pretiũ optimo in libras hini aſſes. Ab hac. ferula differt quæ uocatur ſpõdilion, folijs
tantũ quia ſunt minora,& platani diuiſura. Nõ niſi in opacis gignitur. Semẽ eodẽ nomi/o
ne ſilis ſpeciẽ habet, medicinæ tantũ utile. Dat& malobathrò Syria, arborẽ folio cõuolu to, arido colore: ex quo exprimit᷑ oleũ ad unguẽta, fertiliore eiuſdẽ Aegypto: Laudatius tamen ex India uenit.In paludibus ibi gigni tradunt lentis modo, odoratius croco, nigri cans, ſcabrũq; quodã ſalis guſtu. Minus probatur cãdidũ. Celerrime ſitũ in uetuſtate ſen tit. Sapor eius nardo ſimilis eſſe debet ſub lingua. Odor uero in uino ſufferuefacti antece dit alios.In precio quidẽ prodigio ſimile eſt, à ſingulis ad ccc. peruenire libras: oleum aũt ipſum in libras Ex. De oleo omphacio Cap. XXVII
Leum& omphacium eſt. Fit duobus generibus,& totidem modis, ex olea& uite. O Olea adhuc alba expreſſa, deterius ex druppa: ita uocat᷑ priuſquã cibo maturaſit,
iam tñ colorẽ mutans.Differentia, quod hoc uiride eſt, illud candidũ. E uite fit pſytia aut 2o
aminæa, cum ſint acini ciceris magnitudine ante canis ortũ. In prima lanugine demetitur uua, eiusc melligo. Reliquum corpus ſole coquitur. Nocturni rores cauentur. In fictili condita melligo colligitur, ſubinde Cyprio ære ſeruatur. Optima quæ ruffa, acriorq;,&
aridior. Pretium omphacio in libras vi. Fit& alio modo, cum in mortarijs uua immatura teritur: ſiccatac in ſole, poſtea digeritur in paſtilloog. De bryo& cenanthe,& de elate arbore,& cinnamo caryopo. Cap. XxviIr F Odem& bryon pertinet uua populi albæ. Optima circa Gnidũ aut Cariã, in ſitiẽti bus aut ſiccis aſperisq;: ſecunda in Lycia cedro. Eodẽ& œnanthe pertinet. Eſt aũt uitis labruſcæ uua. Colligit᷑ cũ flore, cũ optime olet. Siccatur in umbra ſubſtrato linteo,
atq; in cados cõditur. Præcipua ex Parapotamia, ſecunda ab Antiochia, atq; Laodicea 0
Syriæ, tertia ex mõtibus Medicis. Hæc utilior medicinæ. Quidã omnibus ijs præferunt eam, quæ in Cypro inſula naſcitur. Nam quæ in Africa fit, ad medicos tantũ pertinet, uo caturq; maſſaris. Omnis aũt ex alba labruſca pręſtantiot q́; è nigra. Eſt præterea arhor ad eadẽ unguenta pertinẽs, quã alij elatẽ uocant, quod nos abietẽ, alij palmã alij ſpathẽ. Laudatur Ammoniaca maxime, mox Aegyptia. Dein Syriaca, duntaxat in locis ſitien/ tibus odorata, pingui lachryma, quæ in unguẽta additur ad domandũ oleum. In Syria
gignitur& cinnamũ, quod caryopon appellãt. Hic eſt ſucus nuci expreſſus, multũ à ſur/ cuſo ueri cinnami differens, uicina tamen gratia. Pretium in libras aſſes quadraginta.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI/ S TORIAE LIBER 11 P R O Os M I v M.
AcTENVvS in odoribus habent pretia ſyluæ, etantq; per ſe mira
ingula, iuuitq; luxuriam ea omnia miſcere,& è cunctis unum ododrem facere:ita reperta ſuntunguenta. De unguentis,& quondo primum ſunt cognita no
bis,& decompoſitione. Cap. 1
Vis ptimus inuenerit non traditur: Illiacis tẽporibus nõ erant. S2g thure ſupplicabatur: Cedri tantum& citri ſuorum fruticum
in ſa4⁰²
———

HUISTORITAE LIBER XIII 229 in ſacris fumo conuolutum nidorem uerius q́ᷓ; odorem nouerant, iam roſæ ſucco reper/ to. Nominatur enim id quoq; in olei laude. Perſarũ eſſe debet gentis unguentũ. Uli ma/ dent eo,& accerſita cõmendatione, ingluuie natum uirus extinguunt. Primum quodequidem inueniam, caſtris Darij regis expugnatis, in reliquo eius apparatu Alexãder ce/ pit ſcrinium unguentorum. Poſtea uoluptas eius à noſtris quoq; inter laudatiſſima atq; etiam honeſtiſſima uitæ bona admiſſa eſt. Donosq́; is& ad defunctos pertinere cœpit. Quapropter plura de eo dicemus. Quæ ex his non erunt fruticum, ad præſens nomini/
pus tantum indicabuntur, natura uero eorum ſuis reddetur locis. Vnguentis cognomina dedere alijs patriæ, alijs ſucci, alijs arbores, alijs cauſæ. Primumq́; id ſcire conuenit, mu
do tatã autoritatem,& ſæpius tranſiſſe gloriam. Laudatiſſimum fuit antiquitus in Delo in/
ſula, poſtea Mendeſium. Nec mixtura& cõpoſitione tantum hoc accidit, ſed ijdem ſuc/ci uarie alibi ad quælibet præualuere, aut degenerauere: Irinũ Corinthi diu maxime pla/cuit, poſtea Cyꝛzici: ſimili modo rhodinum Phaſeli, quam gloriam abſtulere Neapolis, Capua, Præneſte. Crocinum in Solis Ciliciæ diu maxime laudatũ, mox Rhodi. Oenan thinum in Cypro,. deinde in Aegypto præpoſitũ, poſtea Adramyttio. Amaracinum in Coo: poſtea eodem loco prælatũ eſt Melinum. Cyprinũ in Cypro, deinde in Aegypto, ubi Mendeſiũ& metopium ſubito gratius factũ eſt. Mox hæc abſtulit Phœnice,& cy/prini laudẽ Aegypto reliquit. Panathenaicon ſuũ Athenæ perſeuerãter obtinuere. Fue/ rat& Pardalium in Tarſo, cuius etiã compoſitio& mixtura obliterata eſt. Narciſſinum
20 quoch ex flore narciſſi deſiit componi. Ratio faciendi duplex, ſuccus& corpus. Ille olei ge neribus ferẽ cõſtat,hoc odorũ. Dæc ſtymmata uocant illa hedyſmata. Tertius inter hæc
eſt colos, multis neglectus. Huius cauſa addũtur cinnabari& anchuſa. Sal aſperſus olei naturã coercet. Quibus anchuſa adiecta eſt, ſal nõ additur. Reſina aut gũmi adijciun/
tur ad continendum odorem in corpore. Celerrime is euaneſcit atq; defluit, ſi nõ ſit hæc addita. Vnguentorum expeditiſſimum fuit, primumqe; ut ueriſimile eſt ẽ bryo& balani no oleo, de quibus ſupra diximus. Increuit deinde Mendeſiũ balanino reſina mixta, ma gisq; etiamnũ metopio. Oleum hoc eſt, amygdalis amaris expreſſum in Aegypto. Cui addidere omphacium, cardamomum, iuncum, calamum, mel, uinum, myrrhã, ſemẽ balſami, galbanum, reſinam terebinthinam. Et è uiliſſimis quidem hodie eſt, ob id creditũ
39& id in uetuſtiſſimis eſſe, quod cõſtat oleo myrteo, calamo, cupreſſo, cypro, lentiſco, malo
granati cortice.Sed diuulgata maxime unguenta crediderim roſa, quæ plurima ubiq; gi gnitur. Itach ſimpliciſſima rhodini mixtara diu fuit, additis omphacio flore roſæ, crocino, cinnabari, calamo, melle, iunco, ſalis flore aut anchuſa, uino: Similis ratio& in crocinoradditis cinabari, anchuſa, uino: Similis& in ſamſucino, admixtis omphacio, calamoOptimũ hoc in Cypro& Mitylenis, ubi plurima ſamſucus. Miſcent᷑ et uiliora genera o/ lei ẽ myrto, lauro, quib. additur ſamſucinũ.liliũ,fcæꝑnũgræcũ, myrrha, caſia, nardũ, iũcus, cin namomũ. E malis quoq; cotoneis& ſtrutheis fit oleũ(ut dicemus)melinum, quod in unguẽta tranſit, admixtis omphacio, yprino, ſeſamino, balſamo, iunco, caſia, abrotano. Suſinum tenuiſſimũ omnium eſt. Conſtat ex lilijs, balano, calamo, welle, cinnamomo,
4o0 croco, myrrha, aſpalatho. Et idem cyprinum ex cypro,& omphacio,& cardamomo cala
mo, aſpalatho, abrotano. Aliqui& in Cyprinum addunt myrrham et panacen. Hocoptimmum Sidone, mox Aegypto, ſi non addatur ſeſaminum oleum. Durat& quadrien/nio. Excitatur cinnamomo. elinũ fit ex oleo recẽti, cypero, calamo, meliloto, fgœænogræco, melle, melino, maro, amaraco. Hoc erat celeberrimum Menandri poetæ comici gętate. Poſtea multo ſucceſſit propter gloriã appellatum megaliũ, ex oleo balanino, balſamo, calamo, iunco, xylobalſamo, caſia, reſina. uius proprietas, ut uentiletur in coquẽdo donec deſinat olere. Rurſus refrigeratum, odorem ſuum capit. Singuli quoq; ſucci nobilia unguẽta faciũt.In primis malobathrum, poſtea iris Illyrica,& Cyzicena amaracus: er/ barij in utraq; pauca.ſed alia alij miſcent: Qui plurima, alterutri mel, ſalis llorem, ompha
1 u cium

230 C. vIINII NAEZEIILISH cium agni folia, panacẽ, externa om̃ia& prodigioſa. Cinnamomino adijecitur balaninũ oleum, Xylobalſamum, calamus, iuncus, balſami ſemina, mytrha, mel odoratũ. Vn guen/ torum hoc craſſiſſimum.Pretia ei à xα x v. ad x. ccc. Nardinũ ſuue foliatum cõſtat om/ phacio, balanino, iunco, coſto, nardo, amomo, myrrha balſamo. In hoc genere cõueniet
meminiſſe herbarũ, quæ nardum indicũ imitarentur, ſpecies nouem à nobis eſſe dictas:
tanta materia adulterandi eſt. Omnia autem acutiora fiunt coſto, amomo, quæ maxime nares feriunt: craſſiora myrrha ſuauioraq;, medicinæ aũt utiliora croco, acerrima per ſe amomo. Hoc& capitis dolores facit. Quidam ſatis habẽt aſpergere quæ ſunt precioſiſſi ma, cæteris decoctis, impendio parcẽtes: ſed non eadẽ eſt uis, niſi unà decoctis. Myrrha
& per ſe unguentum facit ſine oleo, ſtacte duntaxat, alioquin nimiam amaritudinem af, ¹
S 8. 8 2. 1 34 8 1.12 1 fert. Cyprino uiride fit. Suſino unguinoſum, Mendeſio nigrum, rhodino candidũ, myr/
rha pallidum. Hæc ſunt antiquæ inuentionis genera,& poſtea officinarum furta. Nunc
dicetur cumulus ipſe deliciarum& ſumma autoritas rei. Quod unguentũ regale uocetur,& quæ diapaſmata,& qualiter ſeruentur. C ap. II FE Rgo regale unguentũ, appellatum quoniã Parthorum regibus ita temperatur, con ſtat myrobalano, coſto, amomo, cin namomo, comaro, cardamomo, nardi ſpica, ma
ro, myrrha, caſia, ſtyrace. ladano, opobalſamo, calamo, uncoq́; ſyrio,;nanthe, maloba
thro, ſerichato, cypero, aſpalatho, panace, croco, cypro, amaraco, colato melle, uino. Nihiilcp eius rei cauſa in Italia uictrice omniũ, in Europa uero tota præter irin llyricã& nar
dum gallicum gignitur. Nam uinum,& roſa,& myrti folia oleum;,q communia ferè om 20 nium terrarum intelliguntur. Siccis odoribus conſtant, quæ diapaſmata uocantur. Nam
fecem unguenti magma appellant. Inter oẽs potentiſſimus odor, quiſquis nouiſſime ad, ditur. Vnguenta optime ſeruantur in alabaſtris, odores in oleo: quod diuturnitati eorũ tanto utilius eſt, quanto pinguius, ut ex amygdalis. Et ipſa unguenta uetuſtate meliora. Sol inimicus his, quamobrem in umbra coquuntur plumbeis ualſis. Experimentum eo/ tum inuerſa manu capitur, ne carnoſæ partis calor uitiet. Quanta in unguentis luxuria,& quando primũ Romanis in uſu. Cap. un
Aec eſt materia luxus e cunctis maxime ſuperuacui. Margaritæ em̃ gemmæq; ad haredem tamẽ tranſeunt, ueſtes prorogant tem pus: unguẽta illico expirãt, ac ſuis
moriuntur horis. Summa cõmendatio eorum, ut tranſeunte ſœmina odor inuitet etiam 30 aliud agentes. Exceduntq; quadragenos denarios librgæ. Tanti emitur uolu ptas aliena.
Etenim odorem qui gerit᷑ pſe non ſentit. Sed& hæc aliqua differentia ſᷣgnanda ſunt. In M. Ciceronis monumentis inuenitur, un guẽta gratiora eſſe quæ terram,&́; quæ crocum ſapiant: Quando etiam corruptiſſimo in genere magis tarnen inuat qua dam ipſius uitij ſeueritas.Sed quoſdam craſſitudo maxime delectat, Piſſum appellantes: linic; iam non
ſolum perfundi unguentis gaudent. Vidimus etiam ueſtigia pedum tingi: quod M. O thonem monſtraſſe Neroni principi ferebant. Quæſo ut qualiter ſentiretur iuuaretq; ab
ea parte corporis? Necnõ aliquẽ ex priuatis audiuimus iuſſiſſe ſpargi parietes balinearũ uuguento, atq; Caium principẽ ſolia tẽperari. Ac ne principale uideat᷑ hoc honũ,& po/
ſtea quendã ex ſeruis Neronis. Maxime tamen mitũ eſt, hanc gratiã penetraſſe& in ca 40
ſtra. Aquilæ certe ac ſigna, puluerulenta illa& cuſtodijs horrida, inungunt᷑ feſtis diebus: utinamq; dicere poſſemus, quis primus inſtituiſſet. Ita eſt, nimirũ hac mercede cortuptæ terrarum orbem deuicere aquilg. Iſta patrocinia quærimus uitijs, ut per hoc ius ſumãtur ſub caſſide unguenta. Quando id primum ad Romanos penctrauerit, nõ facile dixerim. Certum eſt Antiocho rege Aſiaq; deuictis, urbis anno quingenteſimo ſexageſimoquin to, P. Licinium Craſſum, L. Iulium Cæſarẽ cenſores edixiſſe, ne quis uenderet unguenta exotica:ſic enirn appellauere. At hercule iam quidam etiã in potus addũt:tantic;ʒ; ama ritudo eſt, ut odore prodigo fruantur ex utraq; parte corporis. L. Plotium, L. Planci bis confulis cenſotis ue fratrem, proſcriptũ à triumuiris, in Salernitana latebra un guenti odo
. re pro

111“““
HISTORIAE LIDER XIII 231 8
re proditum conſtat.quo dedecore tota abſoluta proſcriptio eſt. Quis enim non merito iudicet perijſſe tales? Cæterum terrarum omnium Aegyptus accõmodatiſſima unguen tis:ab ea Campania eſt, copia roſæ.
8 De palmis,& natura earum,& generibus. Cap. IiII J. inclyta eſt uel magis palmis, quarũ natura nunc dicetur. Sunt quidem& in Eu/ropa, uulgoq; Italia, ſed ſteriles. Ferunt in maritimis Diſpaniæ fructum, uerũ immitẽ, dulcem in Africa, ſed ſtatim euaneſcentem. Contra in oriente ex his uina, gentiumq́; ali quibus panis: plurimis uero etiam quadrupedum cibus. Quamobrem iure dicentur ex/ ternæ. Nulla eſt in Italia ſponte genita, nec in alia parte terrarum niſi in calida: frugifera 1o uero nuſq́;, niſi in feruida. Gignitur leui ſabuloſaq; terra, maiore in parte& nitroſa. Gau det& riguis, totoq; anno bibere cum amet, anno ſitienti. A fimo quidam etiam lædi putant:& Aſſyriorum pars aliqua, ſi non riuis miſceatur. Genera earum plura:& prima fru ticem non excedentia: ſterilem hunc, aliubi& ipſum fertilem, breuiq́; ramorum orbe folioſum. Pectorij uicem hic parietibus pleriſq; in locis præſtat contra aſpergines. Proce/ rioribus ſylcia arbore ex ipſa, foliorũ aculeo fruticante circa totas pectinatim, quas ſylue/ſtres intelligi neceſſe eſt. Incerta tamen libidine etiam mitioribus ſe miſcent. Reliquæ te/ retes atq; proceræ, denſis gradatisq; corticum pollicibus ut orbibus, faciles ſe ad ſcan/
dendum orientis populis præbẽt, utilem ſibi arborisq́; induuijs circulum mira pernicita
te tum homine ſubeunte. Coma omnis in cacumine:& pomum eſt, non inter folia, ut in 20 cæteris. ſed ſuis inter ramos palmitibus racemoſum, utrac; natura uuæ atq; pomi. Folia culſtrato mucrone, lateribus in ſeſe bifidatis, Pellas primum demonſtrauere gemmas: nunc ad funes uitiliumq́; nexus& capitũ leuia umbracula finduntur. Arboribus, imò po tius omnibus quæ terra gignat, herbisq́; etiam, utrunq; ſexũ eſſe diligentiſſimi naturæ tradunt. Quod in plenum ſatis ſit dixiſſe hoc in loco. Nulſis tamen arboribus manifeſti/ us: Mas in palmite floret, fœmina citra florem germinat tantũ ſpinæ modo. Vtriſq; aũt prima naſcitur pomi caro, poſtea lignũ intus, hoc eſt ſemen eius. Argumẽtum quod par uæ ſine hoc reperiuntur in eodem palmite. Eſt autem oblongum, non ut oliuis orbicula tum Præterea cæſum à dorſo puluinata fiſſura,& in aluo media pleriſq; umbilicatũ, unde primum ſpargitur radix. Seritur aũt pronum,& bina iuxta cõpoſita ſemina, ſuperc; 30 totidem, quoniam infirma ſingulis planta eſt. Quaternæ coaleſcunt. Multis candidisc lignum hoc à carnibus diſcinditur tunicis, alijs corpori adhærentibus: laxe que diſtans, tantũ cacumini filo adhæret. Caro matureſcit anno. Quibuſdam tamen in locis, ut in Cy pro, quanq́; ad maturitatem nõ perueniat, grato ſapore dulcis eſt:& folium ibi latius, fru ctusq; reliquis rotundior. nec ut deuoretur corpus, uerum ut expuatur, ſucco modo ex/ preſſo. Et in Arabia languide dulces traduntur eſſe palmæ: quanquam Iuba apud Sce/ nitas Arabas præfert omnibus ſaporibus, quam uocant dabulan. Cætero non ſine ma/ribus gignere fœminas ſponte edito nemore confirmant, circaq́; ſingulos plures nutare in cum pronas blandioribus comis. Illum erectis hiſpidũ, afflatu uiſuq; ipſo& puluere ctiã reliquas maritare. Huius arbore exciſa uiduas poſt ſterileſcere fœminas. Adeoq́ʒ eſt 40 Veneris intellectus, ut coitus etiã excogitatus ſit ab homine, ex maribus flore ac lanugi/ne, interim uero tantũ puluere inſperſo fœæminis. Serũtur aũt palmæ& trunco, duorum cubitorũ longitudine, à cerebro ipſo arboris uiridi fiſſutis diuiſo atq; defoſſo. Et ab radice auulſæ uitalis eſt ſatus,& ramorũ tenerrimis. In Aſſyria, ipſa quoq; arbor ſtrata in ſo lo humido tota radicatur, ſed in frutices non in arborem. Ergo plantaria inſtituunt, anni culasq́; transferunt,& iterum bimas. Gaudent enim mutatione ſedis, uerna alibi, in Aſſy ria autem circa canis ortum. Nec ferro attingunt ibi nouellas, ſed religant comas, ut in ajtitudinem exeant· Robuſtas deputant craſſitudinis gratia, ſemipedales ramorum relinquẽtes truncos, qui dẽciſi alibi necant matrẽ. Diximus ſalſum ab his ſolũ diligi. Ergo ubi nõ eſt tale, ſalẽ aſpergũt, nõ radicibus, ſed longius paulo. Quædã in Syria& Acgypto u 2 in binos

8 232. c. PLINII NATVRALIS 8 in binos diuidunt ſe truncos, in Creta& ternos, quædam& in quinos. Ferunt ſtatim ia trimatu.In Cypro uero, Syria, Aegypto, quadrimæ aliæ, aliæ quinquẽnes altitudine ho minis, nullo intus pomi ligno quãdiu ſunt nouellaæ, ob id ſpadonũ accepto nomine. Genera earum multa: Sterilibus ad materias, operumq&́; lautiora utitur Aſſyria,& tota Per/ ſis. Sunt& cæduæ palmarum quoq; ſyluæ, germinantes rurſus ab radice ſucciſæ. Dulcis medulla earum in cacumine, quod cerebrũ appellant: exemptac; uiuunt, quod non aliæ. Vocãtur autem chameropes:folio latiore ac molli,ad uitilia utiliſsimo. Copioſæ in Cre/ ta, ſed magis in Sicilia. Epalmis prunæ uiuaces, ignisq; lentus. Fructiferarũ alijs breuius li gnum in pomo alijs longius: his mollius,illis durius: quibuſdam oſſeum lunatũq;, den/ te contra faſcinantes religione politum. Aliud pluribus ueſtitum paucioribusue tunicis: in aliud craſſioribus tenuioribus ue. lta fiunt unde quinquaginta genera, ſi quis omniũ per/ ſequi uelit nomina etiam barbara, uinorumq́; ex ijs differentias. Clariſſimę omniũ quas regias appellauere ab honore:quoniam regibus tantum Perſidis ſeruabantur, Babylone nataæ uno in horto Bagou. Ita enim uocant ſpadones, qui apud eos etiã regnauere. Hor/ tus ille nunquam niſi dominantis in aula fuit. At in meridiano orbe præcipuam obtinẽt nobilitatẽ ſyagri, proximamq́; margarides. Eæ breues, candidæ, rotundæ, acinis quàm balanis ſimiliores. Quare& nomẽ à margaritis accepere. Vna earũ arbor in Chora eſſe traditur, una& ſyagrorum. Mirumq́; de ea accepimus, cum ꝓhœnice aue, quæ putatur exhuius palmæ argumento nomen accepiſſe, emori ac renaſci ex ſeipſa: eratc; cum hæc proderem fertilis.pſum pomũ grande, durum, horridum,& à cæteris generibus diſtans 20 ſapore ferino, quem ferme in apris nouimus: euidentiſſimec; cauſa eſt nominis. Quaàrta autoritas ſandalidum, à ſimilitudine appellatarum. Iam in Aethiopiæ ſine quinq; earũ nec plures arbores tradunt, nõ raritate magis q́; ſuauitate mirabiles. Ab his cariotæ ma/ xime celebrantur,& cibo quidẽ ſed& ſucco uberrimæ. Ex quibus præcipua uina orien/ ti, iniqua capiti, unde pomo nomẽ. Sed ut copia ibi atq; fertilitas, ita nobilitas in Iudæa, nec in tota, ſed Hiericunte maxime. Quanquã laudatæ& Archelaide,& Phaſelide, atq; Liuiade, gentis eiuſdem cõuallibus. Dos his præcipua ſucco pingui lactẽtibus, quodãq; uini ſapore in melle prędulci. Sicciores in hoc genere nicolai, ſed amplitudinis præcipuę. quaterni cubitorum lõgitudinẽ efficiunt. Minus ſpecioſæ, ſed ſapore caryotarũ ſorores, ob hoc adelphides dictæ, proximã ſuauitatẽ habent, nõ tamen eandem. Tertium ex his o genus pateton, nimio liquore abundat: rumpit ſe pomi iphus etiam in ſua matre ebrie tas, calcatis ſimilis. Suũ genus è ſicciore turba dactylis, prælonga gracilitate curuatis inte rim. Nam quos ex his honori deorum damus, Chydæos appellauit Iudæa, gens contu melia numinum inſignis. In totum arentes Thebaides atq; Arabicæ, macro corpore exi les,& aſſiduo uapore totrentes, cruſtam uerius quàm cutem obducunt. In ipſa quidem Aethiopia friatur hæc(tanta eſt ſicitas)& farinæ modo ſpiſſatur in panem. Gignitur autẽ in frutice ramis cubitalibus, folio latiore, pomo rotundo, ſed maiore quàm mali am/ pPlitudine: Cycas uocãt. Triennio matureſcunt. Semperq́; frutici pomum eſt ſubnaſcen/ te alio. Phebaidis fructus extemplo in cados cõditur, cum ſui ardoris anima: ni ita fiat, ce leriter expirat:marceſcit; non retoſtus furnis. Ex reliquo genere plebeiæ uidentur. Syti 40 & Iuba tragemata appellãt. Nam in aliqua parte Phœnices Ciliciæq;, populari etiã no mine à nobis appellantur balani. Forum quoq; plura genera. Differunt figura rotundi tatis aut proceritatis. Differũt& colore, nigriores ac rubentes. Nec pauciores ficu tradun tur colores. Maxime tamen placẽt candidi. Diſtant& magnitudine, prout multi cubitũ effecere. Quidã ſunt nõ ampliores faba. Seruantur hi demũ, qui naſcuntur in ſalſis atq; ſabuloſis, ut in ludæa& Cyrenaica Africa. Non item in Aegypto, Cypro, Syria,& Se88
leucia Aſſyriæ. Quamobrem ſues& reliqua animalia ex his ſaginantur. Vitiati aut uetu ſti eius pomi ſignum eſt, decidiſſe candidam uerrucam, quæ racemo adhæſerit. Alexan dri milites palmis uiridibus ſtrangulati ſunt. In Gedroſis id factum eſt pomi genere, ali/
bi copia

UISTORIAE LIDER XIII 233 bicopia euenit. Eſt enim tanta muſteis ſuauitas, ut finis mandendi non niſi periculo fiat. De Syriqæ arboribus. Cap. v vria præter hãc peculiares habet arbotes. In nucum genere piſtacia nota. Prodeſſe Ines ſerpentium traduntur morſus.& potu& cibo. In ficorum autem caricas,& minores eius generis, quæ cottana uocant. Itẽ pruna in Damaſco monte nata,& myxa, utrancʒ iam familiarem Italiæ. Ex myxis in Aegypto& uina fiunt. Iuniperi ſimilem ha/ bent Phœnices& cedtum minorem. Duo eius genera. Lycia& Phœnicia. Differunt fo lio. Nam quæ durum, acutum, ſpinoſum habet, oxycedros uocatur, ramoſa& nodis infe. ſta. Altera odore præſtat. Fructũ ferunt myrti magnitudine, dulcem ſapore. Et maioris 1o cedri duo genera: Quæ floret, fructum non fert.Fructifera non floret,& in ea anteceden tem fructum occupat nouus.Semen eius cupreſſo ſimile. Quidam cedrelaten uocãt. Ex hac reſina laudatiſſima. Materiæ uero ipſi æternitas. Itaq;& ſimulacra deorum ex ea factitauerunt. Cedrinus eſt Romæ in delubro Apollo Soſianus, Seleucia aduectus. Ce/
dro ſimilis in Arcadia eſt arbor: in Phrygia frutex uocatur. 8 1 De terebintho.. Cap. VI Vria& terebinthũ habet. Ex his maſcula eſt ſine fructu. Fœminarũ duo genera. Alteri fructus rubet lẽtis magnitudine, alteri pallidus. Cũ uite matureſcit, nõ grandior faba, odore iucũdior, tactu reſinoſus circa Idam Troadis. Sed in Macedonia breuis ar/65 bor hæc atq; fruticoſa, in Damaſco Syriæ magna. Materies ei admodũ lenta, ac fidelis 8 1 20 ad uetuſtatẽ, eximij ac nigri ſplendoris, flos racemoſus oliuę modo, ſed rubens, folia den ſa. Fert& folliculos emittẽtes quædã animalia, ceu culices, lentorẽq; reſinoſum, qui& cor tice erumpit. Etiã rhius Syriæ maſcula fert, ſterili feemina, folio ulmi paulo longiore& pi loſo, foliorũ inter ſe ſemper contrarijs pediculis, gracili breuic; tamo. Pelles candidæ con ficiuntur ijs. Semen lenti ſimile cum uua rubeſcit, quod uocatur rhus, medicamentis neceſſatium. De ficu Aegyptia& Cypria. Cap. vIr Tin Aegypto multa genera, quæ no alibi. Ante om̃ia ſicus, ob id Aegyptia cogno minata. Arbor moro ſimilis folio, magnitudine, aſpectu. Pomum fert nõ ramis, ſed caudice ipſo. Idq́; ipſum ficus eſt prædulcis, ſine granis interioribus, perq; fœcundo pro uentu, ſcalpendo tantũ ferreis unguibus: aliter nõ matureſcit. Sed cum factum eſt quarto 69oo zo die demetitur, alio ſubnaſcẽte: ſepteno ita numeroſa partu, per ſingulas æſtates multo la/ cte abundante.Subnaſcitur etiã ſi nõ ſcalpatur fœtus quater æſtate, priorẽq; expellit im maturũ. Materies proprij generis inter utiliſſimas. Cæſa ſtatim ſtagnis mergit᷑. Hoc eſt eius ſiccari. Et primo ſidit. poſtea fluitare incipit: certoc; ſugit eam alienus humor, qui ali am omnẽ rigat. Cum innatare cœperit, tẽpeſtiuæ habet ſignũ. Huic ſimilis quadãtenus quæ uocatur Cypria ficus in Creta. Nam& illa in caudice ipſo fert pomũ& ramis, cum in craſſitudinẽ adoleuere. Sed hęc germina emittit ſine ullis folijs radicis ſimilia. Caudex arbotis ſimilis populo, folium ulmo. Fructus quaternos fundit, totiens& getminat. Sed 1* grroſſus eius nõ matuteſcit, niſt inciſura emiſſo lacte. Suauitas& interiora fici, magnitudo ſorbi. De Ceraunia ſiliqua.(CSap. vnr 0 40 S Imilis his ſiliqua, quam Iones Cerauniam uocant: trunco& ipſa fertilis ſed pomo ſiliquæ. Ob id quidã Aegyptiã ficum dixere, errore manifeſto. Nõ enim in Aegypto naſcitur, ſed in Sytia Ioniac;,& circa Gnidum, atq; in Rhodo, ſemper comantibus folijs. flore candido, cũ uehementia odoris: plantigera imis partibus,& ideo ſuperficie flaueſcens, ſuccum auferente ſobole. Pomo antecedentis anni circa canis ortus detracto, ſta
tim alterum parit: poſtea florem, per arcturum hyeme fœtus enutriente.
De Perſica Aegypti,& ſpina Aegyptiaã. Cap. i. *₰ Egyptus& perſicam arborem ſui generis habet, ſimilem piro, folia retinẽtem. Fer/
tilitas aſſidua ei, ſubnaſcẽte craſtino fructu. Maturitas eteſiarum afflatu. Pomum 1 longius

234 c. PLINII NATVRALIS lõgius piro, incluſum amygdalæ putamine& corio, colore herbido: ſed ubi nux illi, huic pomum, differens breuitate ac mollitie:& quãuis blandiatur prædulcis ſuauitas, innocu/um. Materies bonitate, firmitudine, nigritia quoq; nihil differens à loto. Simulacra ex ea factitauere, non eadem gratia q́; fideli materie, ut ex arbore quã balanũ appellauimus, magna ex parte cõtorta. Naualis itaq; tantũ eſt. At ẽ diuerſo cuci in magno honore palmæ ſimilis, quãdo& eius folijs utuntur ad textilia. Differt, quod in brachia ramorũ ſpat gitur. Pomo magnitudo quæ manum impleat, color fuluus, cõmendabilis ſucco ex auſte ro dulci. Lignum intus grandis firmæq́; duritiæ, ex quo uelares detornãt annulos. In eo nucleus duſcis dum recens eſt. Siccatus dureſcit ad infinitũ, ut mandi non poſſit, niſi plu/ ribus diebus maceratus. Materies criſpioris elegantiæ,& ob id Perſis gratiſſima. Nec mi ¹ nus ſpina celebratur in eadẽ gẽte duntaxat nigra, quoniã incorrupta etiã in aquis durat, ob id utiliſſima nauium coſtis. Candida facile putreſcit. Aculeus ſpinarum& in folijs. Se men in ſiliquis, quo coria perficiuntur gallæ uice. Flos& coronis iucundus,& medicamẽ tis utilis. Manat& gũmi ex ea. Sed præcipua utilitas quod cæſa anno tertio reſurgit. Cir ca Thebas hæc, ubi& quercus,& Perſica,& oliua, ccc. à Nilo ſtadijs ſylueſtri tractu,& ſuis fontibus riguo. De pruno& arboribus circa Mẽphim. Cap.x Bi& prunus Aegyptia, nõ diſſimilis ſpinæ proxime dictę, pomo meſpili, martureſcẽs Ibaa. folia dimittens. Lignum in pomo grãde, ſed corpus ipſum natura copiaqʒ meſſium inſtar incolis Purgatũ em̃ tundunt, ſeruantq́; eius offas. Sylueſtris fuit& circa 1 Memphim regio tam uaſtis arboribus ut terni nequirent uel circũplecti, unius peculiari 20 miraculo, nec pomum propter, uſum ue aliquem, ſed euẽtum. Facies enim ſpinæ folia ha bet ceu pennas,quæ tactis ab homine ramis, cadunt protinus, ac poſtea renaſcuntur. De gummi generibus,& papyro. Cap. XI NVYVami optimum eſſe ex Aegyptia ſpina couenit, uermiculatum, colore glauco, pu G rum ſine cortice, dentibus adhærẽs. Pretiũ eius in libras X. III. Deterius ex amygda lis amaris& ceraſo, peſſimũ ex prunis. Fluit& ex uitibus, infantium ulceribus aptiſſimũ. & aliquando ex olea dentium dolori: ulmo etiam in Coryco monte Ciliciæ, ac iunipero, ad nihil utile: ex ulmi uero gummi& culices ibi enaſcuntur. Fit& ex ſarcocolla(ita uoca tur arbor) gummi utiliſſimũ pictoribus ac medicis. ſimile pollini thuris:& ideo candidũ quam ruffum melius. Pretium eius quod ſupra. Nondum paluſtria attigimus, nec fruti 30 ces amnium. Prius tamẽ quàm digrediamur ab Aegypto& papyri natura dicetur, cum chartæ uſu maxime humanitas uitæ conſtet& memoria. Et hanc Alexandri Magni ui/ ctoria repertam, autor eſt M. Varro, condita in Aegypto Alexandria. Ante non fuiſſe chartarum uſum.in palmarũ folijs primo ſcriptitatũ: deinde quarũdam arborum libris. Poſtea publica monumenta plumbeis uoluminibus mox& priuata linteis cõfici cœpta, aut ceris. Pugillariũ enim uſum fuiſſe etiam ante Troiana tempora inuenimus apud Ho/merum.lllo uero prodẽte ne terram quidem ipſam totam fuiſſe, quæ nunc Aegyptus in telligitur, cum in Sebẽnytico ſaltẽ eius nominis charta naſcatur. Poſtea adaggeratã Nilo. Siquidem à Pharo inſula quæ nũc Alexãdriæ ponte iungit᷑, noctis dieiq́; uelifico na/ uigij curſu terram fuiſſe prodidit. Mox æmulatione circa bibliothecas regum Ptolemæi 40 & Eumenis, ſupprimẽte chartas Ptolemæo, idem Varro membranas Pergami tradidit repertas.Poſtea, ꝓmiſcue patuit uſus rei, qua cõſtat immortalitas homitu. Hapytü ergo naſcitur in paluſtribus Aegypti, aut quieſcentibus Nili aquis, ubi euagatæ ſtagnãt, duo cubita nõ excedente altitudine gurgitũ, brachiali radicis obliquæ craſſitudine, triangulis lateribus,decem non amplius cubitorũ longitudine in gracilitatẽ faſtigiatum, thyrſi mo do cacumen includens. Semine nullo, aut uſu eius alio quàm floris ad deos coronandos. Radicibus incolæ pro ligno utuntur: nec ignis tantum gratia, ſed ad alia quoq; utenſilia uaſorum.Ex ipſo quidem papyro nauigia texunt. Et e libro uela, tegetesq;, nec nõ 8 ueem

HISTORIAE LIBER xXIII 235
ſtem, etiã ſtragulã ac funes. Mandunt quoq; crudum decoctumq́;, ſuccum tantũ deuorantes. Naſcitur& in Syria, circa quem odoratus ille calamus lacum. Neq; alijs uſus eſt quàm inde funibus rex Antigonus in naualibus rebus, nondum ſparto communicato. Nuper& in Euphrate naſcens circa Babylonem papyrũ intellectum eſt eundem uſum habere chartæ. Et tamen adhuc malunt Parthi ueſtibus literas intexere. Præparãtur ex eo chartæ, diuiſo acu in prætenues ſed quàm latiſsimas philuras.
De generibus chartarum,& quomodo chartæ fiant,& dechartarum probatione,& uitijs& glutino earum. Cap. XI1 P Rincipatus medio, atq; inde ſciſſuræ ordine. Hieratica appellabatur antiquitus, reli1¹0 gioſis tantum uoluminibus dicata, quæ ab adulatione Auguſti nomen accepit, ſicut ſecunda Liuiæ à coniuge eius. Ita deſcendit hierarica in tertiũ nomen. Proximũ amphi/ theatricæ datum fuerat à confecturæ loco: Excepit hanc Romæ Fannij ſagax officina, tenuatamq; curioſa interpolatione principalem fecit& plebeia,& nomen ei dedit. Qua: non eſſet ita recurata, in ſuo manſit amphitheatrica. Poſt hãc Saitica ab oppido, ubi ma/ xima fertilitas ex uilioribus ramentis: propiorq́; etiamnum cortici Tæniotica à uicino lo co,pondere iam hæc non bonitate uenalis. Nam emporetica inutilis ſcribẽdo, inuolucris chartarum ſegeſtriumq́; in mercibus uſum præbet, ideo à mercatoribus cognomina/ ta. Poſt hanc papyrum eſt, extremumq́; eius ſcirpo ſimile, ac ne funibus quidem niſi in ꝛ0 humore utile. Texunturq́; omnes tabulæ madentes Nili aqua. Turbidaus liquor uim glutini præbet, cum primo ſupina tabula ſcheda adlinit᷑, longitudine papyri, quæ potuit eſſe reſegminibus utrinqʒ amputatis. Tranſuerſa poſtea crates peragituc. Premit᷑ deinde prvelis,& ſiccantur ſole plagulæ atq; inter ſe iunguntur, proximarum ſemper bonitatis diminutione ad deterrimas. Nunquam plures ſcapo quàm uicenæ. Magna in latitudine earum differentia, XII1 digitorum optimis. Duo detrahuntur hieraticæ. Fanniana denos habet. Et uno minus amphitheatrica. Pauciores Saitica, nec malleo ſufficit. Nam em poreticæ breuitas ſex digitos non excedit. Præterea ſpectantur in chartis, tenuitas, den/ ſitas, candor. leuor. Primatum mutauit Claudius Cæſar. Nimia quippe Auguſtæ tenui/tas tolerandis non ſufficiebat calamis. Ad hoc tranſmittens literas lituræ metum affere/ 30 bat aduerſis.& alis indecoro uiſu pertranslucida. Igitur& ſecũdo corio ſtatumina facta ſunt è primo ſubtegmine. Auxit& latitudinem. Pedalis erat menſura,& cubitalis macro colis Sed ratio deprehendit uitiũ, unius ſchedæ reuulſione plures infeſtãte paginas. Ob hoc prælata omnibus Claudia, Auguſtæ in epiſtolis autoritas relicta: Liuiana ſuam te/ nuit, cui nihil e prima erat, ſed omnia è ſecunda. Scabritia leuigatur dente conchàue, ſed caducæ literę fiunt Winus ſorbet politura charta, magis ſplendet. Rebellat ſæpe humor incurioſe datus, primoq́; malleo deprehenditur, aut etiam odore cum fuerit indiligen/ tior. Deprehendit᷑& lentigo oculis, ſed inſerta medijs glutinamentis tænia, fungo papy ri bibula, uix niſi litera fundente ſe: tantum ineſt fraudis. Alius igitur iterum texendis la/ bor. Glutinum uulgare è pollinis flore temperatur feruente aqua, minimo aceti aſperſu. 40 Nam fabrile gummisq́; fragilia ſunt. Diligentior cura, molli panis fermẽtati colata aqua feruente: minimum hoc modo intergerij, atq; etiã Nili lenitas ſuperatur. Omne autem glutinũ, nec uetuſtius eſſe debet uno die, nec recentius. Poſtea malleo tenuatur,& iterum glutino percurritur, iterumq́; conſtricta erugatur atq; extendit᷑ malleo. Ita ſunt longin/ qua monumenta Tiberij Caijc; Gracchorum manus, quæ apud Pomponium Secun,/ dum uatem ciuemq; clariſsimum uidi annos ferè poſt c c. lam uero Ciceronis ac diui Auguſti Virgilijq; ſæpenumero uidemus.
————
J Delibris Numæ. Cap. XIII Ngentia quidẽ exẽpla cõtra Varronis ſententiã de chartis reperiunt᷑. Nanq; Caſsius 1 u 4 Hemina

Flcas Inehh**.
V 9—78
236 c. PLINII NATVRALIS Hemina uetuſtiſsimus autor annalium, quarto eorum libro prodidit, Qn. Terentiũſcri/ bam agrum ſuum in Ianiculo repaſtinantem offendiſſe arcam, in qua Numa qui Romę regnauit ſitus fuiſſet. In eadẽ libros eius repertos P. Cornelio L. E. Cethego, M Bebio, O. B. Pamphilo coss. ad quos àregno Numæ colliguntur anni pxxxαꝑ.& hos fuiſſe charta:maiore etiamnum miraculo, quod tot infoſsi durauerunt annis. Quapropterin re tanta ipſius Heminæ uerba ponam. Mirabantur aliſ quomodo illi libri durare potuiſ/ ſent. Ille ita rationem reddebat: Lapidem fuiſſe quadratum circiter in media arca uin/ ctum candelis quoquò uerſus. In eo lapide inſuper libros impoſitos fuiſſe, proptereaar/ bitrarier eos non computtuiſſe Etlibros cedratos fuiſſe, propterea arbitrarier tineas non tetigiſſe. In his libris ſcripta erãt,philoſophiæ Pythagoricæ. Eosc combuſtos à QPe/ tilio prætore, quia philoſophiæ ſcripta eſſent. Hoc idem tradit C. Piſo cenſorius primo commentariorum. Sed libros ſeptem iuris pontificij, totidemq́; Pythagoricos fuiſſe. Tuditanus decimo tertio, Numæ decretorũ fuiſſe. Libros xn1 fuiſſe, ipſe Varro humanarum antiquitatum v. Antias ſecũdo, duos pontificales Latinos. totidem Græcos præ cepta philoſophię cõtinentes Idem tertio, ponit quò comburi eos placuerit.Inter omnes uero conuenit, Sibyllam ad T arquiniũ Superbum treis libros attuliſſe. Ex quibus igni quo ctemati ab ipſa, tertius cum capitolio Syllanis temporibus. Præterea Mutianus ter conſul prodidit nuper ſe legiſſe, cum præſideret Lyciæ, Sarpedonis à Troia ſcriptam in quodam templo epiſtolæ chartam. Quod eo magis mitor, ſi etamnũ Homero conden, te Aegyptus non erat: aut cur,ſi iam hic erat uſus, in ipſa illa Lycia Bellerophonti codicil 2o los datos non epiſtolas prodidit:Sterilitatem ſentit hoc quoq;. Factumq́; iam Tiberio principe inopia chartæ, ut e Senatu darent᷑· arbitti diſpenſandialiis in tumultu uita erat. De arboribus Aethiopiæ. Cap. XIIII
1 Ethiopia Aegypto contermina inſignes arbores non ferè habet, præter laniferas. Aquarũ natura in deſcriptione Indorũ, atq; Arabiæ dicta eſt. Propior tamen huic
natura lanæ, maiorq; folliculus granati modo mali: ſimilesq;& inter ſe arbores ipſæ.
Præter hanc palmæ, quales retulimus. Inſularũ arbores ambitu Aethiopiæ,& nemora odorata, in mentione earum dicta ſunt.
De Atlantis arboribus,& cedrinis menſis,& quæ in his laudentur,&
quæ uituperentur. Cap. x v
A Tlas mons peculiari proditur ſylua, de qua diximus. Confines ei Mauri, quibus plurima arbor cedri& menſarum inſania, quas fœæminæ uiris contra margaritas regerunt. Extat hodie M. Ciceronis in illa paupertate,& quod magis mirum eſt, illo xæuo empta N—s. x. memoratur& Galli Aſinij, N—-s. XI. Venundatæ ſunt& duæ Iuba rege uendente: quarum alteri precium fuit n-—s. X v. alteri paulo minus. Interijt nuper incendio à Cethegis deſcendens, N—s. XI permutata, latifundij taxatione, ſi quis prædia tanti mercari malit. Magnitudo ampliſsima adhuc fuit, unius commiſſæ ex orbibus dimidiatis duobus, à rege Mauritaniæ Ptolemæo, quatuor pedum& ſemipedis per medium ambitum, craſsitudine quadrantali: maiusq; miraculum in ea eſt artis 40 latente iunctura, quàm potuiſſet eſſe natura ſolidæ. Item à Nomio Tiberij Cæſarisli berto cognomen trahentis, tribus ſicilicis infra quatuor pedes totidemqT́; infra ſemipe/ dem craſsitudinis. Qua in re non omittendũ uidetur: Tiberio principi menſam quatuor pedes ſextante& ſicilico excedentem, tota uero craſsitudine ſeſcunciali,operimento lami næ ueſtitam fuiſſe, cum tam opima Nomio liberto eius eſſet, cuius materia erat tuber: hoc eſt radicis uitium, maximeqT; in eo laudatum, quod ſub terra totum fuerit.& rarius quam quæ ſuperne, quæq; gignuntur etiam in ramis: proprieq; quod tanti emitur arbo rum uitium eſt, quarum amplitudo ac radices æſtimari poſſunt ex orbibus. 1. cuprello

mmNTEA3Aa3aaaaaaaa““
1““;
HIS T.ORTAE LIEER XxIII 8 1 cupreſſo fœminæ etiamnũ ſylueſtti ſimiles folio, odore, caudice. Anchotarius mons uocatur citerioris Mauritaniæ, qui laudatiſsimã dedit cedrum, iam exhauſtus. Menſis præcipua dos in uena criſpis, uel in uertice uarijs. Ulud oblõgo euenit diſcurſu, ideoc; tigrinę appellantur. Hoc intorto,& ideo tales pantherinæ uocantur. Sunt& undatim criſpæ, maiore gratia, ſi pauonum caudæ oculos imitentur. Magna uero poſt has gratia extra prædictas criſpis denſa ueluti grani congerie, quas ob id à ſimilitudine apiatas uocant. Summa uero omniũ in colore. Hic maxime mulſi placet, ſuis refulgens uenis. Poſt hæc amplitudo eſt iam totius caudicis. Iuuãt plura quoq; in una menſa uitia. Lignum, ita uo/catur materia ſurda,& indigeſta ſimplicitas, aut platani foliorum modo digeſta. item ilid gnæ uenæ ſimilitudo, uel coloris:& quibus maxime obnoxias fecere æſtus uentic;, rimę, aut capillamenta rimas imitata Poſtea murena nigro tranſcurrens limite, uarijsq; cotti/ cum punctis apprehenſus papauerum modo,& in totum atro propior color, maculæue diſcolores. Virides terra condunt barbarti,& illinunt cera. Artifices uero frumenti aceruis imponunt ſeptenis diebus.totidem intermiſsis: mirumq́;, ponderi quantũ ita detrahãtNaufragia docuere nuper, hanc quoq; materiam ſiccatã mari, duritie incorrupta ſpiſſa/ ri, non uſlo modo uehementius. Nutriuntur optime, ſplendeſcunt;, manu ſicca fricata: à balineis maxime:nec à uinis læduntur, ut his genitæ. Inter pauca nitidioris uitæ inſtrumenta hæc arbor eſt: quapropter inſiſtendum ei quoq; paulum uidetur. Thya arbor quæ. 8“ 20 NOta etiã Homero fuit: Cgꝓρ graæce uocat᷑, ab alijs thya. Hãc igitur inter odores uri 1 N tradit in delicijs Circes, quam deam uolebat intelligi, magno errore eorũ, qui odo/ ramenta in eo uocabulo accipiũt, cum præſertim eodem uerſu cedrum laricemq́; unà tra/ dat: in quo manifeſtum eſt de arboribus tantum locutum. Theophraſtus, qui primus à Magni Alexan dri ætate ſcribit quæ circa urbis Romæ quadringenteſimum quadrage/ ſimum geſta ſunt annum, magnum iam huic arbori honorem tribuit, memoratas ex ea referens templorũ ueterũ contignationes, quandamq́; immortalitatem materiæ in tectis contra uitia omnia incorruptæ Radice nihil criſpius, nec aliunde pretioſiora opera. Præ/ cipuam aũt eſſe eam arborẽ circa Ammonis delubrũ. Naſci& interiore Cyrenaicæ par/ te. De menſis tamen tacuit,& alias nullius ante Ciceronianam uetuſtior memoria eſt: ex 30 quo nouitiæ apparent. Alia eſt arbor eodem nomine, malum ferens execratũ aliquibus odore& amaritudine, alijs expetitum, domos etiam decorans, nec dicenda uerboſius. De arbore loto. Capg XVII ꝗAdem Africa quà uergit ad nos, inſignem arborem loton gignit, quam ugcant tin,& ipſam Italiæ familiarem, ſed terra mutatam. Præcipua eſt circa Syrtes atque Naſamonas. Magnitudo quæ piro, quanquam Nepos Cornelius breuem tradat. Inci/ ſuræ folio crebriores, alioquin ilicis uiderentur. Differentiæ plures, eæq; maxime fructi/ bus fiunt. Magnitudo huic fabæ, color croci, ſed ante maturitatem alius atq; alius, ſicut in uuis. Naſcitur denſus in ramis myrti modo, non ut in Italia ceraſi: tam dulci ibi cibo, ut nomen etiam genti terræq́; dederit, nimis hoſpitali aduenarum obliuione patriæ. Fe4o runt uentris nõ ſentire morbos, qui eum mandant. Melior ſine interiore nucleo, qui in al tero genere oſſeus uidetur. Vinũ quoq; exprimitur illi, ſimile mulſo, quod ultra denos dies negat durare idem Nepos: bacchasc; cõtuſas cũ alica ad cibos dolijs condi. Qgin& exercitus paſtos eo accepimus, ultro citroć; cõmeãtes per Africã. Ligno colos niger. Ad tibiarũ cantus expetitur.E radice cultellis capulos breuesq́; alios uſus excogitãt. Hæc ibi natura arboris. Eſt autem eodem nomine& herba,& in Aegypto caulis in paluſtriũ ge nere. Recedẽtibus enim aquis Nili riguis, prouenit ſimilis fabæ caule, folijsq; denſa con/ gerie ſtipatis, breuioribus tantum, gracilioribusq;: cui fructus in capite papaueri ſimilis inciſuris, omnic; alio modo, intus grana ceu milium. Incolæ capita in aceruis putrefaciũt, mox ſeparãt lauando& ſiccata tundũt, coq; pane utunt᷑. Mirũ eſt quod præter hæc traditur

238 c. PLINII NATVRALIS ditur: Sole occidente papauera ea comprimi,& integi folijs. Ad ortum autem aperiri do nec matureſcant, flosq́; qui eſt candidus, decidat. 1 De ſcapo ipſo,& radice loti. Cap. XVIII Oc amplius in Buphrate tradunt,& ſcapũ ipſum& florem ueſpera mergi uſq; in H medias noctes, totumq&; abire in altũ, ut ne demiſſa quidem manu poſsit inueniri. Verti deinde, paulatimq́; ſubrigi,& ad exortum ſolis emergere extra aquam, ac florem patefacere, atq; etiamnum exurgere, ut planè ab aqua abſit alte. Radicem lotos hæc ha/ bet mali cotonei magnitudine, opertam nigro cortice, qualis& caſtaneas tegit. Interius candidum corpus, gratum cibis, ſed crudo gratius decoctum, ſiue aqua, ſiue pruna. Nec aliunde magis, quàm purgamentis eius ſues craſſeſcunt. 10 b De paliuro,& Punico malo,& de flore Punici mali. Cap. XIX vrenaica regio loton ſuæ poſtponit paliuro. Fruticoſior hæc fructuc; magis tu/ 98 bens, cuius nucleus non ſimul manditur, iucundus per ſe, atq; ſuauior è uino, quin & uina ſucco ſuo cõmendans.Interior Africa ad Garamantas uſq;,& deſerta, palmarũ magnitudine& ſuauitate conſtat, nobilibus maxime circa delubrũ Ammonis. Sed circa Carthaginem Punicum malum cognomine ſibi uindicat. Aliqui granatum appellantDiuiſit& in genera, apyrinon uocãdo, cui lignoſus nucleus abeſt. Sed candidior ei natu ra,& blandiores ſunt acini, minusq; amaris diſtincti membranis. Alia ſtructura eorum, ut in fauis, communis. Nucleos habentiũ v. ſpecies, dulcia, acria, mixta, acida, uinoſa. Sa/ mia& Aegyptia, diſtinguũtur erythrocomis& leucocomis. Corticis maior uſus ex acer ²⁰ bis ad perficienda coria. Flos balauſtiũ uocatur,& medicinis idoneus,& tingendis ueſtibus, quarum color inde nomen accepit. ö“ Cap. XX J Aſia& Græcia naſcuntur frutices, Epicactis, quem alij embolinen uocant, paruis folijs, quę pota contra uenena proſunt, ſicut Herices contra ſerpentes. 8 De thymelæa, ſiue chamelæa,& tragacanthe,& de tragio, ſiue ſcorpbioneW. & myrice,& brya,& galla. Cap. Sskt
F Tin quo naſcitur granum Gnidium, quod aliqui linum uocant. Fruticem uero thymelæa; alij chamelæã, alij pyros achnen, alij cneſtron, alij cneoron. Eſt ſimilis olea,, ſtro, folijs anguſtioribus, gummolis ſi mordeãtur, myrti magnitudine, ſemine colore& ſpecie farris, ad medicinæ tantum uſum. Pragion fruticem ſola Cteta inſula gignit, tere/ bintho ſimilem& ſemine, quod contra ſagittarum ictus efficaciſsimum tradunt. Badem & tragacanthen, ſpinæ albæ radice, multum prælatam apud Medos aut in Achaia na ſcenti. Precium eius in libras xiIII. Tragion& Aſia fert, ſue ſcorpionem, ueprem ſine fo lijs, racemis tubentibus, ad medicinæ uſum. Myricen& Italia quam alij tamaricen uo/ cant, Achaia autem bryan ſylueſtrem: inſigne in ea, quod ſatiua tantum ferat gallæ ſimilem fructum · In Syria& in Aegypto copioſa hæc eſt, cuius infelicia ligna appellamus, quæ tamen infeliciora ſunt Græciæ. Gignit enim arborem oſtryn, quam& oſtryamuo/ cant, ſolitariam circa ſaxa aquoſa, ſimilem fraxino cortice,& ramis-folio piri, paulo tamen ꝙ longioribus craſsioribusq;, ac rugoſis inciſuris, quæ per tota diſcurrunt: ſemine hordeo ſimili& colore. materies eſt dura atq;ʒ ſirma:qua in domũ illata, difficiles partus fieri produnt, mortesao miſeras.
De euonymo,& adrachne, coggygria,& thapſia. Cap. XXII
N Ec auſpicatior in Lesbo inſula arbor quæ uocatur euvonymos, non abſimilis PuN nicæ arboti, inter eam& laurum folij magnitudine, ſfigura uero& mollitia puni/
cæ, Hlore candidiore, ſtatim peſtem denunciãs. Fert ſiliquas ſeſami ſimiles, intus granum
quadrangula figura, ſpiſſum, letale animantibus: nec non& in folio eadem uis. Succurtit
aliquando pręceps alui exinanitio. Alexander Cornelius arborem eonem appellauit,ex .
111141A““
8

HIS TORIAE LIBER XIII 239
pi, ſicuti nec uiſcũ, nulli alij cognitã, quod equidem ſciam. Adrachnen omnes ferè Græci portulacæ nomine interpretant᷑, cum illa ſit herba,& andrachne vocetur, unius literæ di/ uerſitate. Cæterũ adrachne eſt ſylueſtris arbor, neq; in planis naſcẽs, ſimilis unedoni, folio tantum minore,& nunquam decidente: cortice nõ ſcabro quidem, ſed qui circumgela tus uideri poſsit: tam triſtis aſpectu eſt. Similis& coggygria folio, magnitudine minor. Proprietatem habet fructum amittendi lanugine(pappum uocãt)quod nulli alij arbori euenit. Similis& apharce, bifera æque quàm adrachne. Priorem fructum incipiente pubeſcere uua peragit, alterum initio hyemis:quales eos, non traditur. Et ferulam inter ex/ G 1o ternas dixiſſe cõueniet, arborumqT; generi aſcripſiſſe, quoniam quarundam naturæ(ſicut diſtinguemus) lignũ omne corticis loco habent, hoc eſt forinſecuis, ligni autem loco fun/goſam intus medullã, ut ſambuci: quædam uero inanitatẽ, at harundines. Ferula calidis naſcitur locis atq; trãs maria, geniculatis nodata ſcapis. Duo eius genera: Nartheca Græ ci uocant, aſſurgentẽ in altitudinem, Nartheciã uero ſemper humiſem.& genibus exeun tia folia maxima, ut quæq; terre proxima. Cætero natura eadem quæ anetho,& fructui ſimilis. Nulli fruticũ leuitas maior:ob id geſtata facilius, baculorum uſum ſenectuti præ/ bet. Semen ferulæ, thapſiam quidam uocauere: decepti co, quoniã ferula ſine dubio eſt b thapſia, ſed ſui generis, folijs fœniculi, inani caule, nec excedente baculi longitudinẽ. Semen quale ferulæ, radix candida. Inciſa lacte manat,& cõtuſa ſucco: nec corticẽ abdicant.
20o omnia ea uenenata. Quippe etiam fodientibus nocet: ſi minima aſpiret aura, intumeſcũt corpora, faciemq́; inuadunt ignes ſacri: ob id cerato prius illinunt. Quibuſdã tamen mor
bis auxiliari dicũt medici, permixtã alijs. Item in alopecijs ſuggillatisc; ac liuentibus: ceu
uero remedia deſint ut ſcelera cõtractent. Sed iſta prætexũt noxio inſtrumento: tantũc; impudentiæ eſt, ur uenenũ artis eſſe perſuadeãt. Thapſia eſt in Africa uehementiſsima. Quidam caulem incidunt per meſſes,& in ipſa excauãt radice quò ſuccus confſuat, arefa ctumq; tollunt, alij foliũ. Kadicem tundunt in pila,& ſuccũ in ſole coactũ diuidunt in pa 8 ſtillos. Nero Cæſar claritatem ei dedit initio imperij, nocturnis graſſationibus cõuerbe/ ratam faciem iſlinens ſibi cum thure cerac;,& ſequuto die cõtra kamam cutem ſynceram circumferens. Ignem ferulis optime ſeruari certum eſt, cas; in Aegypto præcellere. 30 De cappari ſiue cynosbato, aut opheoſtaphyle,& de ſari. Cap. XXIII Bi& capparis. lirmioris ligni frutex, ſeminisq;& cibi uulgati caule quoq; unà plerũch 1 decerpto. Cauenda eius genera peregrina. Siquidemn Arabicum peſtilens, Africũ gia 1 giuis inimicum, Marmaricum uuluis,& omniũ inflationibus. Apulum uomitus facit, ſto machum& aluũ mouet. Quidam eum cynosbaton uocant, alij opheoſtaphylen. Fruticoſi eſt generis& ſario circa Nilum naſcens duorum cubitorum alcitudine, pollicari craſsi tudiae, coma papyri, ſimilic; mandit᷑ modo: radice ferrarijs officinis præcipua, carbonis uſu, propter duritiã. De ſpina Babylonis regia,& decytiſo. Cap. XXIIII On omittendum eſt& quod Babylone ſeritur in ſpinis, quoniam nõ aliubi uiuit, ſicut& uiſcum in arboribus: ſed illud in ſpinatantum, quæ regia uocatur. Mirum, 40 quod eadem die germinat qua iniectum eſt. Inijcitur autem ipſo canis ortu,& celerrime 2 arborem occupat. Condiunt co uina,& ideo ſerunt. Sꝑina illa naſcitur& Athenis in lon gis muris. Frutex eſt& cytiſus, ab Ariſtomacho Athenienſi miris laudibus prædicatus pabulo ouium, aridus uero etiam ſuum: ſponderq́; iugcro eius annua n—s. i. uel me diocri ſolo reditus. Vtilitas quæ eruo, ſed ocior ſatietas, per&́; modico pingueſcente qua/ drupede, ita ut iumenta hordeum ſpernant. Non ex alio pabulo lactis maior copia aut melior, ſuper omnia pecorum medicina à morbis omni uſu præſtante. Quin& nutrici/ bus in defcctu lactis aridum, atque in aqua decoctum, potui cum uino dari iubet: br/ miores celſioresq; infantes fore. Viridem etiã gallinis, aut ſt aructit madefactum. Apes quoq; nunq́; defore cytiſi pabulo cõtingente, promittũt Democtitus& riſtomachus. Non
eemeeeese ez2
.“.“
6 qua facta eſſet Argo, ſimilem robori uiſcũ ferenti, quæ nec aqua nec igni poſſet corrum,

240 cC. PLI NII NKTVRAILIS Nec aliud minoris impendij eſt. Seritur cum hordeo, aut uere ſemine ut porrũ, uel caule
autumno ante brumã.Si ſemine, madidum. Et ſi deſint imbres, ſatum ſpargitur. Plantæ
cubitales ſeruntur ſcrobe pedali. Seritur poſt æquinoctia tenero frutice. Perficitur trien/ nio. Demetitur uerno æquinoctio cum florere deſinit, uel pueri uel anus uiliſsima ope/ra. Canus aſpectu, breuiterc; ſi quis exprimere ſimilitudinẽ uelit, anguſtioris trifolij frutex. Datur animalibus poſt biduũ ſemper. Hieme uero quod inaruit, wadidum. Satiant equos denæ libræ,& portione minora animalia: obiterc; inter ordines alliũ& cepe ſeri fertile eſt. Inuentus hic frutex in Cythno inſula inde translatus eſt in omnes Cycladas, mox in urbes Græcas, magno caſei prouentu, propter quod maxime miror rarũ eſſein
Italia. Non æſtuum, non frigorũ, non grandinum, aut niuis iniuriam expaueſcit. Adijcit o.
Hyginus.ne hoſtium quidem, propter nuſlam gratiam ligni. De fruticibus& arboribus noſtri maris, atq; rubri,& Indici. Cap. X Xyv Aſcunt᷑& in mari frutices arboresq́;, minores in noſtro. Rubrũ enim& totus ori/ N entis oceanus refertus eſt ſyluis. Non habet lingua alia nomen, quod Græciuocãt phycos:quoniam alga herbarum magis uocabulum intelligitur:hic autem eſt frutex.Fo lia lata colore uiridi gignit, quod quidam praſon uocant, alij zoſtera. Alterũ genus eiuſdem, capillaceo folio ſimile fœniculo, in ſaxis naſcitur: ſuperius in uadis haud procul lit/ tore: uerno utrunq;,& iaterit autumno. Circa Cretam inſulam nato in petris purpuras quoq; inficiunt, laudatiſsimo à parte aquilonis, aut cum ſpongijs. Tertium eſt gramini
'
ſimile, radice geniculata& caule, qualiter calami. Aliud genus fruticum bryon uocatur, fo 20
lio lactucæ, rugoſiore tantũ, iam hoc interius naſcens. In alto uero abies& quercus cubi/ tali altitudine. Ramis earũ adhærent conchæ. Quercu etiã tingi lanas tradunt. Glandem etiam quaſdam ferre in alto: naufragis hæc deprehenſa urinantibusq;. Et aliæ tradun/ tur prægrandes circa Sicyonẽ. Vitis enim paſsim naſcitur. Sed ficus ſine folijs, rubro cor
tice. Fit& palma fruticũ generis. Extra Herculis columnas porri fronde naſcitur frutex,
& alius lauri& thymi, qui ambo eiecti in pumicem transſigurantur. Atin oriente mirum eſt, ſtatim à Copto per ſolitudines nihil gigni præter ſpinam, quæ ſitiens uocatur, & hanc raram admodum. In mari uero rubro ſyluas uiuere, laurum maxime& oliuã fe/ rentem baccas:& cum pluat, fungos, qui ſoſe tacti mutant᷑ in pumicem. Fruticũ ipſorum
magnitudo ternorum eſt cubitorum, caniculis referta, uix ut proſpicere è naui tutum ſt, 10
remos plerunq; ipſos inuadentibus. Qui nauigauere in Indos Alexãdri milites, frondẽ marinarũ arborum tradidere in aqua uiridem fuiſſe, exemptã ſole protinus in ſalem are ſcentem. Iuncos quoq; lapideos per quàm ſimiles ueris per littora,& in alto quaſdam arbuſculas colore bubuli cornus ramoſas,& cacuminibus rubentes: cum tractarentur, uitri modo fragiles, in igne aũt ut ferrum inardeſcentes, reſtinctis colore ſuo redeũte. Eodem tractu inſularum ſyluas operit æſtus, quanquam altlores platanis populisqʒ altiſsimis. Folia ijs laurioffos uiolæ& odore& colore. Baccæ ut oleis,& ipſe odoris iucundi autũno naſcentes, folijs nunquam deciduis. Harum minores totas integit mare. Maximarum ca
cumina extant/ ad quæ naues religantur:& cum receſsit æſtus, ad radices. Alias quoq; ar
bores in alto ab eiſdem accepimus eodem in mari uiſas, ſemper folia retinentes: fructu ea 4
rum lupino ſimili. Iuba tradit circa I'roglodytarũ inſulas fruticem in alto uocari Iſdos plocamon, corallio ſimilem ſine folijs: præciſum mutato colore in nigrũ dureſcere. Cum cadat, frangi. Item aliũ qui uocetur charitoblepharon, efficacem in amatorijs Spathalia eo facere& monilia fœminas. Sentire eum ſe capi, durariq́; cornus modo,& hebetare aciem ferri. Quod ſi fefellerint inſidiæ, in lapidem transfigurari.

——— ½
Ex PLINII SECVNDI NATVRALIS HI/ STORIAE LIBER XIIII In quo fructiferæ arbores traduntur.
PRO OE MI V M. 1 XTERNAE arbores, indocilesc; naſci alibi q́; ubi cœpere,& quæ in alienas non cõmeant terras, hactenus ferè ſunt. Licetq; iam de cõmunibus loqui, quarũ omniũ peculiaris parens uideri poteſt Italia. Noſcentes tantum meminerint, naturas earũ à no/ bis interim dici, non culturas. Quanq́;& colendi maxima in na tura portio eſt. llud ſatis mirari non queo, interiſſe quarundam memoriam: atq; etiam nominum, quæ autores prodidere, noti˖tiam. Quis enim non cõmunicato orbe terrarum, maieſtate Ro mani imperij profeciſſe uitã putet cõmercio rerũ ac ſocietate feſtæ pacis, omniaq́; etiam
quæ occulta ante fuerant, in promiſcuo uſu facta? At hercule non reperiuntur qui norint multa ab antiquis prodita:tanto priſcorũ cura fertilior, aut induſtria felicior fuit, ante mi lia annorum inter principia literarũ Heſiodo præcepta agricolis pandere orſo, ſubſecu/ tiscʒ non paucis hanc curam eius, unde nobis creuit labor. Quippe cum requirenda ſint non ſolum poſtea inuenta, uerumetiam ea quæ inuenerant priſci, deſidia rerum interni20 tione memoriæ inducta. Cuius ſomni cauſas quis alias quàm publicas mundi inuenerit? Nimirum alij ſubiere ritus, circaq́; alia mentes hominum detinentur,& auariciæ tantum artes coluntur. Antea incluſis gentiũ imperijs intra ipſas, ideoq́;& ingenijs, quadã ſteri/ litate fortunæ, neceſſe erat animi bona exercere: regesq; innumeri honore artiũ coleban/ tut,& in oſtentatione has præferebant opum, immortalitatem ſibi per illas prorogari ar bitrantes. Quare abundabant& præmia& opera uitæ. Poſteris laxitas mũdi& rerum amplitudo damno fuit, poſtqᷓ; ſenator cenſu legi cœptus, iudex fieri cenſu, magiſtratum ducemq́; nil magis exornare quàm cenſus: poſtq́ʒ; cœpere orbitas in autoritate ſumma & potentia eſſe, captatio in quæſtu fertiliſsimo, ac ſola gaudia in poſsidendo, peſſum iere uitæ pretia:omnesq́; à maximo bono liberales dictæ artes, in contrariũ cecidere, ac ſerui/ 30 tute ſola profici cœptũ: hanc alius alio modo,& in alijs adorare, eodem tamen habendi quõ eat ſpes omniũ, tendente uoto. Paſsim uero etiam egregij aliena uitia, quàm bona ſua colere malle. Ergo hercule uoluptas uiuere cœpit, uita ipſa deſiit. Sed nos obliterata quoq; ſcrutabimur. Nec deterrebit quarũdam rerũ humilitas, ſicut nec in animalibus fe/ cit. uidemus Virgilium præcellentiſsimũ uatem, ea de cauſa hortorũ dotes fugiſſe: tantisc;, quæ retulit, Hores modo rerum decerpſiſſe, beatũ felicemq́; gratiæ&v omnino generibus uuarum nominatis, tribus oleæ, totidem pirorũ, malo uero tantum Aſſyrio,cæteris omnibus neglectis. Vnde aũt potius incipiemus ꝗᷓ à uitibus: quarũ prin cipatus in tantũ peculiaris Italiæ eſt, ut uel hoc uno omnia gentium uiciſſe, quanq́; odo/ rifera. poſsit uideri bona: quanc; ubicunq; pubeſcentiũ odori nulla ſuauitas præfertur. 42 De uitium natura,& quibus modis ferant. Cap. 1 1“ iure apud priſcos magnitudine quoq; inter arbores numerabãtur. Iouis ſimu lacrum in urbe Populonia ex una conſpicimus, tot æuis incorruptum. Item Maſſiliæ pateram. Metaponti templum Iunonis uitigineis columnis ſtetit. Etiam nunc ſcalis tectũ Epheſiæ Dianæ ſcandit᷑ uite una Cypria, ut ferũt, quoniã ibi ad præcipuã amplitudinem exeunt. Nec eſt ligno ulli æternior natura. Verũ iſta ex ſylueſtribus facta credi derim, quando hæ uites tonſura annua coercentur,& uis earũ omnis euocatut in palmites, aut deprimitur in propagines, ſucciq; tantum gratia ex his pluribus modis ad cœli mores ſoliq; ingenia. In Campano agro populis nubũt: matitasc; complexæ, atq; per ramos earum procacibus brachijs geniculato curſu ſcandentes, cacumina æquant, in tan X tum

X c. PLINII NATVRALIS tum ſublimes; uruindemiator autoratus rogum ac tumulum excipiat. Nullo fine creſcũt. diuidic; aut potius auelli nequeunt. Villas& domos ambiri ſingularũ palmitibus; ac ſe/ quacibus loris quoq;, memoria dignũ inter prima Valerianus quoch Cornelius exiſtima
nit. Vnauitis omæ in Liuiæ porticibus ſubdiales inambulationes umbroſis pergulis opacat, eadem duodenis muſti amphoris fœcunda. Vimos quidem ubiq; exuperãt. Mi ratumq; altitudinem earũ Ariciæ ferunt legatũ regis Pyrrhi Gyneã facete lufiſſe in auſte riorẽ guſtũ uini, merito matrẽ eius pendere in tã alta cruce. Rumbotinus uocatur& alio nomine populus arbor Italiæ Padum tranſgreſsis, cuius tabulata in orbẽ patula replẽt: puroo; ꝓducto dracone in palmã eius. inde in ſubrectos ramorũ digitos flagella diſper gunt. Eædem modici hominis altitudine adminiculatæ ſudibus horrent, uineãq́; faciũt, lo I& aliæ improbo reptatu pampinorũq; ſuperfluitate peritia domini amplo diſcurſu atria 8— media complentes. Tot differentias uel ſola tantũ ltalia recipit. Stat prouinciarũ aliquarum pet ſe uitis ſine ullo pedamẽto, artus ſuos in ſe colligens,& breuitate craſsitudinẽ pa ſcens. Vetant hoc aliubi uenti, ut in Aftica& in Narbonenſis prouinciæ partibus. Excre ſcere ultra ſuos pollices prohibita, ſemperq́; paſtinatis ſimiles, herbarũ modo uagantur per arua, ac ſuccum terræ paſsim uuis bibunt᷑, quæ ob id magnitudinem infantium puerorum in interiore Africæ parte exuperant, Vua non aliubi gratior callo, ut inde poſsit inueniſſe nomen duracina. Nanq; genera magnitudine, colore, ſaporibus, acinis, innu/mera, etiamnũ multiplicantur uino. Hic purpureo lucent colore, illic fulgẽt roſeo, nitẽtc; uiridi. Candicans enim nigerq́; uulgares. Tumentuero mammatum modo bumaſti. 20 Prælongis dactyli porriguntur acinis. Eſt& illa naturæ laſciuia, ut prægrandibus adhæ reant parui, mites,& ſuauitate certantes: leptoragas has uocant. Durant aliæ per hyemem, penſili concameratæ nodo. Aliæ in ſua tantũ continentur anima ollis fictilibus,& inſuper dolijs incluſcæ, ſtipatæ uinaceis citcũſudantib. Alijs gratià qui& ainis fumus af/ fert fabrilis,ijsq; gloriam præcipuã in fornacibus Africę Tiberij Cæſaris autoritas fecit. Ante eũ Rheticis priot menſa erat,& uuis Veronenſiũ agro. Quin& à patiẽtia nomen acinis datur paſsis. Conduntur& muſto uuæ, ipſæq́; uino ſuo inebriant᷑. Aliæ decoctæ in muſto dulceſcũt, aliæ uero ſobolem nouam in matre ipſa expectant translucidę uitro: additqʒ acinis eandem, quam in dolijs amphorisue duratricem illam firmitatẽ auſteritas picis infuſa pediculo. Iam inuẽta uitis per ſe in uino picemm reſipiens, Viennenſem agrum 30 nobilitãs, Aruerno Secanoc;& Heluico generibus non pridẽ illuſtrata. Atq; hæc Vir/gilij uatis ætate incognita, à cuius obitu æc. agunt᷑ anni. Quid quod inſertæ caſttis ſum/ mam rerum imperiumq́; cõtinent? Centurionũ in manu uitis,& opitno præmio tardos ordines ad lentas perducit aquilas, atq; etiam in delictis pœnã ipſam honorat. Necnon uineæ oppugnationũ dedere rationem. Nam in medicaminibus adeo magnũ obtinent locum, ut per ſeſe uino ipſo remedia ſint. De generibus uitium. Cap. I1 8 Enera uitiũ numero cõprehẽdi poſſe unus exiſtimauit Democritus, cũcta ſibi Græ cię cognita profeſſus. Cæteri innumera atq; infinita eſſe prodiderũt, qd uerius ap/ parebit ex uinis. Nec omnia dicent᷑, ſed maxime inſignia, quippe quę totidem penè ſunt quot agri. Quamobrem celeberrimas uitiũ, aut quibus eſt aliqua proprietate miraculum, 40 oſtendiſſe ſatis erit. Principatus datur amineis propter firmitatem, ſenioq́; proficientem uini eius ubiqʒ uitã. Quinq; eatũ genera, Ex ijs germana minor acino melius defloreſcit, imbres tẽpeſtatesq́; tolerat. Nõ item maior, ſed in arbore q́; in iugo minus obnoxia. Ge mellarũ, quibus hoc nomen uuę ſemꝑ geminæ dedere, aſperrimus ſapor, ſed uites præci puæ. Ex ijs minor auſtro lædit᷑, cæteris uentis alitur, ut in Veſuuio monte Surrentinisc; collibus. In reliquis Italiæ partibus nõ niſi arbori accõmodata. Quintũ genus lanatæ, ne Seres miremur aut Indos, adeo lanugo eam ueſtit. Prima ex aminæis matureſcit, ocyſsimeq; putreſcit Proxima dignitas Normnentanis rubẽte materia, quapropter quidã rubel las appellauere uineas. Eæ minus fertiles uino, acinis& fece nimi. Cõtra pruinas fortiſsi
]

40 4
HISTORILAEB LIBER XIIII 2 43 mæ: ſiccitate magis q́; imbre, æſtu q; algore uexantur. Quamobrẽ in frigidis humidisq; principatũ obtinẽt. Fertilior quæ minor acino,& folio ſciſſa minus. Apianis apes dedere cognomen, præcipue earum auidæ. Ex his duo genera, Lanugine& ipſæ pubeſcunt. Di/ ſtant, quod altera celerius matureſcit, quanq&́;& altera properante. Situs frigidos non re/ ſpuunt,& tamẽ nullæ celerius imbre putreſcũt. Vina primo dulcia, auſteritatẽ annis acci/ piunt,& rubra fiunt. Nulla magis uite gaudet. Et hactenus potiſſima nobilitas datur pe/
culiaribus atq; uernaculis Italiæ. Cæteræ aduenere Chio Thaſoue. Græcula nõ inferior amingæis bonitate, prætenera acino:& uua tam patua, ut niſ pinguiſſimo ſolo colere non proſit. Eugeniã Taurominitani colles cum generolitatis cognomine, miſere Albano tan o tum agro, quoniã translata ſtatim mutatur. Nanq; eſt aliquibus tantus locorũ amor, ut omnein in his gloriã ſuam relinquant, nec uſquã trãſeant totæ. Quod& in Rhetica Allo
brogicacx quã ſupra picatã appellauimus, euenit, domi nobilibus, nec agnoſcendis alibi. Fœcundæ tamen, bonitatis uice copiã præſtant, Eugenia feruẽtibus locis, Rhetica tẽpe/ratis, Allobrogica frigidis, gelu matureſcẽs,& colore nigra. ex his quas adhuc diximus,
ſed etiam è nigris uina uetuſtate in album colorẽ tranſeunt. Reliquæ ignobiles. Aliquan do tamen cceſi aut ſoli opera nõ fallunt uetuſtatem. ſicuti fecenia,& cum ea florens Bitu/ rica, acino rarior, nunquã floris obnoxij, quoniã antecedũt, uẽtisc;& imbribus reſiſtũt:
meliores tamẽ algentibus locis q;ʒ calidis, humidis ꝗᷓ ſitientibus. Vix ulla magis tam den
ſo uuarum partu impatiens uariantis ccœli, ſed cõtra tenorem unum algoris æſtusue con/20 ſtans. Quæ minor eſt ex eo genere, melior. In eligẽdo ſolo moroſa, pingui putreſcit, gra/
cili omnino non prouenit. Mediam temperiem delicate quærit, ob hoc Sabinis collibus
familiaris. Vua eius indecora uiſu, ſapore iucunda, niſi matura protinus rapiatur, etiã non
putreſcens cadit. Contra grandines eam tuetur foliorũ amplitudo atq; duritia. Inſignes iam colore inter purpureas nigrascʒ medio heluolæ ſæpius uarianti,& ob id uarianæ à quibuſdam appellatæ. Præfertur in his nigrior, utraq; alternis annis fertilis: ſed melior uino, cũ parcior. Et preciæ duo genera magnitudine acini diſcernuntur. Quibus materies plurima, uuac; ollis vtiliſſima, folium apio ſimile. Baſilicam Dyrrachini celebrant, Hiſpa niæ cocolobin uocant. Rarior uua, æſtus auſtrosq; tolerat, capiti inimica, copia larga. Hiſpani duo genera eius faciũt. Vnum oblongo acino, alterum rotundo, nouiſſimas uinde/30 miant. Quo dulcior cocolobis, hoc melior. Sed& auſtera tranſit in dulcem uetuſtate,&
quæ dulcis fuit, in auſteritatem: tuncc; Albano uino æmulantur. TPradunt ueſicæ uitijs utiliſſimũ ex his potũ. Albuelis ſummis arboribus fertilior eſt, uiſula imis. Quamobrem citca eaſdem ſatæ diuerſitate naturæ locupletant. Inerticulam è nigris appellauere, iuſtius ſobriam dictuti, inueterato præcipue cõmendabilem uino, ſed uiribus innoxiam. Siquidem temulentiam ſola non facit. Fertilitas cõmendat cæteras, principemqÍ; heluenacam. Duo eius genera.· Maior, quam quidã longã, minor quam arcam appellant, non tam fœ cundam, ſed gratiorem hauſtu. Diſcernitur folio circinato. Verum utraq; gracilis. Furcas ſubdere his neceſſarium, alioqui ubertatẽ ſuam non tolerant. Maritimo afflatu gaudent, roſcido odore. Nulla uitiũ minus Italiam amat, rara, parua, putreſcens in ea: uino quoc; uod genuit, æſtatem nõ exuperans. Nec alia macro ſolo familiarior. Græcinus, qui alioqui Cornelium Celſum tranſcripſit, arbitratur non naturã eius repugnare Italiæ, ſed cul/turam, auide palmites euocantiũ. Ob id fertilitatem ſuam abſumi,ſi non præpinguis ſoli ubertas laſſeſcentem ſuſtineat. Carbũculari negatur, magna dote, ſi uerum eſt, aliqua in uite cœlo nõ eſſe ius. Aæſtum fert ſpionia, quam quidam ſpineam uocãt, autumnisco;& imbribus pingueſcit. Quinimo nebulis una alit᷑, ob id Rauennati agro peculiaris. V eni/ culam inter optime defſoreſcentes,& ollis aptiſſimam, Campani malunt ſirculam uocare alij ſtaculam, Tarracina numiſianam, nullas uires proprias habẽtem, ſed totam perinde ac ſolũ ualeat. Surrentinis tamẽ efficaciſſima teſtis Veſuuio tenus. Ibi enim murgentina ẽ Sicilia potiſſima, quam Pompeianam aliqui uocant, Latio demum feracem: ſicut hor/“ 2 conia

cC. PLINII NATVRAELIS.
144
conia in Campania, tantũ uilitatis cibarig, ſed ubertate præcipua. Tolerat& annos mte
rica, contra omne ſidus firmiſſima, nigro acino, uinis uetuſtate rubeſcentibus. Item de uitium generibus, ſecundũ locorũ& regionũ proprietatem. Cap. 1I1 T hactenus pubſica ſunt genera, cętera regionũ locorumq, aut ex his inter ſe inſitu E mixta. Siquidem Thuſcis peculiaris eſt tudernis, atq; etiã eius nominis florẽtia. Eſt opima Aretio talpana& eteſiaca& conſeminia. Talpana nigra candidum facit muſtum. Eteſiaca fallax, quæ quo plus tulit, eo laudabilius fundit: mirũc;, fœcunditate ceſſat. Con
ſeminia nigra, uino minime durante, uua maxime: poſt xv. dies quàm ulla alia metitur,
fertilis, ſed cibaria. Huius folia ſicut labruſcæ, prius quaàm decidant, ſanguineo colore mu
tantur.Euenit hoc etiã quibuſdam alijs.peſſimi generis argumento. Irtiola Vmbriæ. Me 1o
uanatic;& Piceno agro peculiaris eſt, Amiternino pumula. liſdem bannanica fallax eſt, amant tamen eam. Municipij unam Pompeij nomine appellant: quamuis Cluſinis co/ pioſiorẽ. Municipij& Tiburtes appellauere, quamuis oleagineam nuper inuenerint àſi militudine oliuæ. Nouiſſima hæc uuatum ad hoc tempus reperta eſt. Vinaciolam ſoli no uerunt Sabini& Laurenti. Nam gauranas ſcio à Falerno agro translatas uocari Faler/ nas. celerrime ubiq; degenerantes. Nec non Tarentinũ genus aliqui fecere, prędulci uua. Capnias& bucciniatis.& rarrupia, in Thurinis collibus nõ ante demetũtur q́; gelauerit. Pharia gaudent Piſæ, mutina Pruſiniæ, nigro acino, intra quadriennium albeſcẽte uino. Mirum, ubiq; cum Sole circumagi uuam, quæ ob id ſtreptos uocat᷑, Et in Italia Gallicam
placere, trans alpes uerò Picenam. Dixit Virgilius thaſias& mareotidas,& lageas: cõplu 20
resq; externas, quæ nõ reperiuntur in Italia. Sed ſunt etiamnũ inſignes uua nõ uino: am broſiaca, duracina, ſine ullis uaſis in uite ſeruabilis: tãta eſt contra frigora æſtus tempeſta/ tesc; firmitas. Nec orthampelos indiget atbore aut palis, ipſa ſe ſuſtinẽs: nõ item dactyli des digitali gracilitate. Colũbinæ acinoſiſſimæ. Et magis purpureæ cognomine bimam/ miæ, quando nõ racemos, ſed uuas alias gerũt.Item tripedanea, cui nomẽ à menſura eſt. Itẽ ſcripula paſſo acino. Et Rhetica in maritimis alpibus appellata, diſſimilis laudatæ illi. Nanqʒ hæc breuis, cõferta acino, degener uino, ſed cute omniũ tenuiſſima, nucleo quem Chium uocant, uno ac minimo, acinũ prægrandẽ unum alterumũe habens. Eſt& nigra aminæa, cui Syriacæ nomen imponũt. ltem Hiſpana ignobiliũ probatiſſima. In pergulis
uero ſeruntur eſcariæ appellatæ, ederæ acinis, albe nigræc. Et bumaſti totidẽ coloribus. 30
At nondũ dictæ ægia,& rhodia,& uncialis, uelut à pondere acini: Item pucina omniũ ni getrima. Etcoronario naturę luſu ſtephanitis, acinos folijs intercurſantibus. Et quę forẽ/ ſes uocant᷑, celeres prouentu, uendibiles aſpectu, portatu faciles. Contra damnatur etiam uiſu cinerea& rabuſcula& aſiniſca, minus tamen caudas uulpiũ imitata alopecis. Mlexan drina appellatur uitis circa Phalacram breuis, ramis cubitalibus, acino nigro fabæ magni tudine, nucleo molli& mi nimo, obliquis racemis prędulcibus, folio paruo& rotũdo, ſine diuiſuris. Septem his annis, in Narbonẽſis prouinciæ aruo inuẽta eſt uitis uno die deflo/ reſcens: ob id tutiſſima: Narbonicam uocant, quam nunc tota prouincia conſertt.
Inſignia culturæ uinearum. Cap. In
·8 Atonum ille primus, triumpho& cenſura ſuper cætera inſignis, magis tamẽ etiam 40
num claritate literarum, præceptisqq; omniũ rerum expetendarum datis generi Ro mano, inter prima uero agrũ colẽdi, illius æui cõfeſſione optimus ac ſine æmulo agricola, 1
Pauca attigit uitium genera, quarundam ex his iam etiam nominibus abolitis. Separa tim toto tractatu ſententia cius indicanda eſt, ut in omni genere noſcamus quæ fuerint celeberrima, anno ſexcenteſimo urbis, circa captas Carthaginem ac Corinthum cum ſu/ premum is diem obijt,& quantũ poſtea ccxα u annis uita profecerit. Ergo de uitibus uuisq; ita prodidit, Qui locus uino optimus dicetur eſſe,& oſtentus ſolibus, aminæũ mi/ nuſculum& geminũ eugenium, heluinũ minuſculũ cõſerito. Qui locus craſſior aut nebu loſior, aminæum maius, aut murgentinũ, Apicium, Lucanũ ſerito. Cæteræ uites miſcellæ maxime
——,—ö—gö—

8
HISTORIAE LIBER XIIFI 2 45
maxime in quemuis agrum conueniunt· In lora recte conduntur. Quas ſuſpendas dura/ cinas, aminæas maiores, uel ad fabrum ferrarium pro paſſis hæ recte ſeruãtur. Nec ſunt uetuſtiora de illa re Latinæ linguæ pręcepta: tam propẽè ab origine rerũ ſumus. Aminæã proxime dictam, Varro ſcantianam uocat. In noſtra ætate pauca exempla conſummatæ huius artis fuere:uerum eo minus omittenda, ut noſcantur etiam præmia, quę in omni re maxime ſpectantur. Summam ergo adeptus eſt gloriam Acilius Sthenelus è plebe liber tina, Lx. iugerum nõ amplius uineis excultis in Nomentano agro atq; cccc. nummùm uenũdatis. Magna fama& Vetuleno Aegialo perinde libertino fuit in Campaniæ rure linternino, maiorq; etiam fauore hominũ, quoniam ipſum Africani colebat exilium. Sed
io maxima, eluſdem Stheneli opera Rhemmio Palæmoni, alias grãmatica arte celebri, in
hiſce xx. annis mercato rus Pc. nummuùm in eodem Nomentano, decimi lapidis ab ur/ be diuerticulo. Eſt autẽ uſquequaq; nota uilitas mercis per omnia ſuburbana, ibi tamen maxima, quoniam& neglecta per indiligentiam prædia parauerat, ac ne in peſſimis qui-/ dem elegantioris ſoli. Iæc aggreſſus excolere, nõ uirtute animi, ſed uanitate primo, quæ nota mite in illo fuit, paſtinatis de integro uineis, cura Stheneli dum agricolam imitatur, ad uix credibile miraculum perduxit, intra octauum annum cccc. nummũm emptori addicta pendente uindemia. Cucurritq; non nemo ad ſpectandas uuarum in ijs uineis ſtrues. literis eius altioribus contra id pigra uicinitate ſibi patrocinante: nouiſſime Anneo
Seneca principe tum eruditionis, ac potentia quæ poſtremo nimia fuit ſuper ipſum, mini
20 me utiq; miratore inanium, tanto prædij eius amore capto, ut non puderet inuiſo alias&
oſtentaturo tradere palmam eam, emptis quadruplicato uineis illis intra decimum ferè curæ annum, digna opera quæ in Cæcubis Setinisq́; agris proficeret: quando& poſtea ſæpenumero ſeptenos culeos ſingula iugera, hoc eſt amphoras centenas quadragenas muſti dedere. Ac ne quis uictã in hoc antiquitatẽ arbitraretur, idem Cato denos culeos redire ex iugeribus ſcripſit, efficacibus exemplis non maria plus temerata conferre merca tori, non in rubrum littus Indicumùe merces petitas, quaàm ſedulũ ruris larem. Vino an/ tiquiſſima claritas Maroneo, in Thraciæ maritima parte genito, ut autor eſt Domerus. Neqʒ enim fabuloſa, aut de origine uarie prodita conſectamur, præterq́; Ariſtæum primum omnium in eadem gente mel miſcuiſſe uino, ſuauitate præcipua utriuſque naturæ
z0 ſponte prouenientis. Maroneum uicies tanto addito aquæ miſcendum Homerus prodi/
dit. Durat etiam uis in eadem terra generi, uigorq́; indomitus. Quippe cum Mutianus ter conſul ex his qui nuperrime prodidere, ſextarios ſingulos octonis aquæ miſceri cõpe rerit præſens in eo tractu. Eſſe autẽ colore nigrum, odoratum, uetuſtate pingueſcere. Et Pramnio, quod idẽ Homerus celebrauit, etiã nũc honos durat. Naſcit᷑ Smytnę regione, iuxta delubrum matris deũm. In reliquis claritas generi non fuit alicui. Anno fuit omniũ generum bonitas, L. Opimio cõſule, cum C. Gracchus Tribunus plebem ſeditionibus agitans interemptus, ea cœli temperies fulſit, quam cocturã uocant, ſolis opere, natali ur/ bis DcxxνDurantq́; adhuc uina ducentis ferè annis, jam in ſpeciem redacta mellis aſperi: etenim hæc natura uinis in uetuſtate eſt: nec potari per ſe queunt ſi nõ peruincat
40 aqua, uſq; in amaritudinẽ carie indomita: ſed cæteris uinis cõmendandis minima aliqua
mixtura medicamenta ſunt, quo fit ut eius temporis æſtimatione in ſingulas amphoras centeni nummi ſtatuantur.Ex his tamen uſura multiplicata ſemiſſibus, quæ ciuilis ac mo
dica eſt, in C. Cæſaris Germanici filij principatu, annis cæx. ſingulas uncias uini conſti/
tiſſe nobili exemplo docuimus, referentes uitã Pomponij Secũdi uatis, ccenamqT; quam principi illi dedit. Tantũ pecuniarũ detinẽt uini apothecæ. Nec alia res maius incrementũ ſentit ad uiceſimũ annum, maiusͦe ab eo diſpendiũ, non proficiẽte pretio. Raro quippe adhuc fuere, nec niſi in nepotatu, ſingulis teſtis milia nummũm: Viennenſes ſoli picata ſua, quorum genera diximus, pluris permutaſſe, ſed inter ſeſe amore patrio creduntur. Idqó; uinum frigidius reliquis exiſtimatur in frigido potu. 5 De

246 c. PLINII NMAT VRALIS U De naturauini. Cap. v
F Ino natuta eſt, bauſto accẽdendi calore uiſcera intus- foris infuſo refrigerandi. Nec alienum fuerit cõömemorare hoc in loco, quod Androcydes ſapiẽtia clarus ad Ale/ xandrum Magnum̃ ſcripſt, intemperantiam eius cohibens: Vinum potaturus rex, me/mento te bibere ſanguinẽ terrær: ſicut cicuta homini uenenũ eſt, ſic cicutæ uinum. Quibus præceptis ſiille obtemperauiſſet, profecto amicos in temulentia nõ interemiſſet. Prorſus
ut iure dici poſſit, neq; uiribus corporis utilius aliud, neq; aliud uoluptatibus pernicioſius
ſi modus abſit. Vina generoſa. Cap. VI
Enera autem uini alia alijs gratiora eſſe, quis dubitet? aut non ex eodem lacu aliud
præſtantius altero germanitatem præcedere, ſiue teſta, hue fortuito euentu? Quam
obrem de principatu ſe quilque iudicem ſtatuat. ulia Guguſta L x XII. annos uitæ pucino retulit acceptos, non alio uſa. Gignitur in inu Adtiatici maris, non procul à Ti mauo fonte, ſaxeo colle, maritimo affiatu paucas coquente amphoras. Nec aliud aptius medicamentis iudicatur. Hoc elſe crediderim, quod Græci celebrantes mitis laudibus pyctanon appellauerunt ex Adriatico ſinu. Diuus Auguſtus Setinum praættulit cunctis, & ferè ſecuti principes, confeſſa propter expetimẽta, non temere cruditatibus noxijs ab ea ſaliua: naſcitur ſupra forum Appij. Antea Cæcubo erat generolitas celeberrima in paluſttibus populetis, Cnu Amyclano: quod iam intercidit& incuria coloni lociq; an/ guſtia, magis tamen foſſa Neronis, quam à Baiano lacu Oſtiam uſq; nauigabilẽ inchoa
uerat. Secunda nobilitas Falerno agro erat,& ex eo maxime Fauſtiano. cura culturacʒ id 20
collegerat. Exoleſcit hoc quoc; copiæ potius quàm bonitati ſtudentium. Falernus ager à ponte Campano læua petentibus urbanam coloniam Syllanam nuper Capuæ contti butam incipit. Fauſtianus autemn circiter quatuor miliaria àuico prope Cedias, qui uicus A Sinueſſa vI. milibus abeſt. Nec ulli in uino maior autoritas: ſolo uinorum flamma accenditur. Tria eius genera, Auſterum, dulce, ten ue. Quidam ita diſtingunnt, Summis collibus Gauranum gigni, mediſs Fauſtianum, imis falernum. Non omittẽdum autem nulli corum quæ celebrentur iucundũ ſaporem uuæ eſſe. Ad tertiã palmam uarie uenere. Albana urbiuicina prædulcia ac rara in auſtero. Itẽ Sutrentina in uineis tantũ naſcẽtia, conualeſcentibus maxime probata, propter tenuitatẽ ſalubritatem q́;ʒ. Liberius Cæſar di
cebat cõſenſiſſe medicos, ut nobilitatem Surrentino darent, alioquin eſſe generoſum ace/ 30
tum. C. Cæſar qui ſucceſſit illi, nobilem uappam. Certant maſſica æque ex monte Gau/ rano, Puteolos Baiasq; proſpectantia. Nam falerno cõtermina Statana ad principatus uenere nõ dubie:palamqʒ fecere,ſua quibuſq; terris tẽpora eſſe, ſicut rerũ prouentus occa ſusq;ʒ.luncta his præponi ſolebãt Calena,& quę in uineis arbaſtisc naſcũtur fundana. Ex alia uicinia urbis Veliternina, Priuernatiac;. Nam quod Signiæ naſcitur, auſteritate nimia cõtinendæ utile aluo, inter medicamina numeratur. Quartum curriculum publicis epulis obtinuere à diuo Iulio(is enim primus autoritatem his tribuit, ut in epiſtolis eius apparet) Mamertina, circa Meſſanam in Sicilia genita. Ex ijs Potulana, ab autore dicta, in loco proximo Italiæ laudãtur præcipue. Eſt in eadẽ Sicilia& Taurominitanis honos,
lagenis pro Mamertino plerunq; ſubditis. Ex reliquis autẽ à ſupero mari Prætutia, atq; 40
Ancone naſcentia,& quæ à palma una forte enata palmeſia appellant᷑. In mediterraneo uero Ceſenatia ac Mœcenatiana. In Veronenſt item Rhetica, Falernis tantũ poſthabita à Vergllio. Mox ab intimo ſinu maris, Adriana. Ab infero aũt Latinienſia, Grauiſcana, Statonienſia. Hetruriæ palmam Luna habet, Liguriæ Genua. Inter Pyrenæum alpesc; Malſllia gemino ſapore, quãdo& cõdiendis alijs pinguius gignit, quod uocãt ſuccoſum.
Beterratum intra Gallias cõſiſtit autoritas. De reliquis in Narbonenſi genitis aſſeuerare
non eſt, quoniã officinã eius rei fecere tingentes lumo,utinamq́; nõ& herbis, ac me dica/ minibus noxi Saibbe etiã aloen mercantur, qua ſaporẽ coloremq́; adulterãt. Verum & lögi nquiora Italig ab Auſonio mari, nõ carẽt gloria, Tarẽtina,& Seruitiana,& Cõſen
G tig
7
eeeeeee
—
827
.““
ree 2 eee
11.“““

HISTORIRE LIBER XIIII 2 47
tiæ genita,& Tempſæ ac Babiæ, Lucanac; antecedentibus Thurinis. Omniũ uero corũ maxime illuiſtrata Meſſalæ potu& ſalute Lagarina, nõ procul Grumẽto naſcẽtia. Campania nuper excitauit nouis nominibus autoritatẽ ſiue cura, ſiue caſu, ad quartum à Nea poli lapidẽ Trebellicis, iuxta Capuã Caulinis,& in ſuo agro Trebulanis, alioqui ſemper inter plebeia& Trifolinis gloriata. Nam Pompeianis ſummũ x annotũ incrementũ eſt, nihil ſenecta conferente. Dolore etiã capitũ in ſextã horam diei ſequentis infeſta deprehenduntur. Quibus exemplis:niſi fallor, manifeſtũ eſt, patriã terrãc; referre non uuam: & ſuperuacuam generũ cõlectationẽ in numerũ, cũ eadẽ uitis aliud alijs in locis polleat. Hiſpaniarũ Lalerana copia nobilitãtur, clegantia uero Jarraconẽſia, atq; Lauronẽſia:& 56öb 10 Balearica ex inſulis, cõferũtur Italiæ ptimis. Nec ignoro multa prætermiſſa pſeroſq; exi/ ſtimaturos.quãdo ſuũ cuic placet,& quocunq; eatur, fabula cadẽ reperit᷑: diui Auguſti iudiciorũ ac palati peritiſſimũ e libertis.cenſurã uini in cpulas cius facientẽ, dixiſſe hoſpiti de indigena uino, nouũ quidẽ ſibi guſtũ eſſe cum, atq; non ex nobilibus, ſed Cæſarẽ nõ aliud poturũ. Nec negauerim& alia digna eſſe fama: ſed de quibus conſenſus æui iudicauerint hæc ſunt. Vina tranſmarina. Cap. VI Odo nũc ſimili tranſmarina dicemus.In ſumma gloria poſt Homerica illa, de qui M bus ſupra diximus, fuere Thaſium Chiumq; Ex Chio quod aruiſiũ uocant. Ais addidit Lesbium Eraſiſtrati maximi medici autoritas, circiter pc. annum urbis Romæ. Nunc gratia ante omnia eſt Clazomenio, poſtq́; parcius mari condiunt. Lesbiũ ſponte 29. ꝛ0 naturæ ſuæ mare ſapit. Nec Tmoliti per ſe gratia utuino: ſed cuius dulci admixto, reli/ quorum duritia ſuauitatẽ accipiat, ſimul& ætatem, quoniam uetaſtiora protinus uiden/tur. Ab his dignatio eſt Sicyonio, Cyprio, Telmeſico, Tripolitico Berytio, Pytio, Seben nytico. In Aegypto hoc naſcitur tribus generibus uuarũ ibi nobile, thaſia, æthalo, peuce. Poſt hæc auroritas hippodamãtio, myſtico, cãtharitæ, protropo gnidio, catacecaumeni tæ, petritæ, myconio. Nam me ſogitẽ capitis dolores facere compertũ eſt. Xec Ephelſium ſalubre eſſe, quoniam mari& defruto condiatur. Apamenum mulſo precipue conuenire dicitur, ſicut prætutium in Italia. Eſt enim& hæc proprietas generum, ut dulcia utiq; in/ter ſe non congruant. Exoleuit& protagion, quod Italicis proximũ fecerant Aſclepiadis ſcholæ. Apollodorus medicus in uolumine quo ſuaſit Ptolemæo regi quæ uina biberet. 30 ltalicis etiam tum ignotis. laudauit in Ponto naſperceniten, mox orcœtieum, œneaten, leu cadium, ambracioten,& quod cunctis prætulit præparentium. Sed minoris famæ eſſe di xit, quoniam poſt ſex annos non placeret.
De uini ſalſi generibus ſeptem. Cap. vnt Actenus bonitas uini nationibus debetur. Apud Græcos iure dlariſſimũ nomẽ ac/ cepit, quod appellauerunt bion, ad plurimos ualetudinũ uſus excogitatũ, ut docebi
mus in parte medicinæ. Fit aũt hoc modo, Vuæ paulũ ante maturitatẽ decerptæ, ſiccatur acti ſole, ter die uerſatæ per triduũ: quarto exprimuntur, dein cadis ſole inueterantur. Cui marinam aquam largiorẽ miſcent, à ſerui furto origine orta, ſic menſurã explentis, Idc translatũ in albũ muſtũ leucochrũ appellatur.In alijs autẽ gentibus ſimili modo factum 4 Ao tethalaſſomenon uocãt: Thalaſſiten aũt uaſis muſti deiectis in mare, quo genere præcox 15 fit uetuſtas. Necnõ apud nos quoq; Coum uinũ ex ltalico faciẽdi rationẽ Cato demon/ ſtrauit, ſuper cætera in ſole quadriennio maturandũ præcipiens. Rhodiũ Coo ſimile eſt. p] Phorineũ ſalſius Coo. Omnia tranſmarina ſeptẽ aut ſex annis ad uetuſtatẽ mediã perue nire exiſtimantur. De dulcium generibus ximI. Cap. IX& Inum omne dulce minus odoratum, quo tenuius, eo odoratius. Colores uinis qua/ tuor. Albus. fuluus, ſanguineus, niger. Pſythiũ& melampſythiũ paſſi genera ſunt, ſuum ſaporẽ.non uini referentia, Ciſibilites uero mulſi, in Galatia naſcens,& halyntiũ in Sicilia. Nam ſiræũ, quod alij hepſema, noſtri ſapã appellant, ingenij nõ naturę opus eſt, muſto uſq; ad tertiã partẽ menſuræ decocto. Quod ubi factũ ad dimidiã eſt, defrutum 1 b XxX 4 uocamus
vr-evee.ne.
“
e
“] 8 eee1ee]

248 c. PLINII NATVRALIS uocamus. Omnia in adulterium mellis excogitata. Sed priora uua terrac; conſtant. Paſ ſum à Cretico Ciliciũ probatur& Africũ& in ltalia prouincijsq; finitimis. Fieri certum eſt ex uua, quam Græcci ſticam uocãt, nos apianam. Item ſcirpula, diutius in uite ſole uuis aduftis, aut feruente oleo. Quidã è quacunq; dulci, dum præcocta alba faciunt ſiccantes ſole, donec paulo amplius dimidiũ pondus ſuperſit, tuſasq; lenitet uuas exprimunt. De/ inde quantũ expreſſere, adijciũt uinaceis aquæ puteanæ, ut& ſecundariũ paſſum faciant. Diligentiores eodem modo ſiccatis acinos eximũt: ac ſine ſarmentis madefactos uino ex cellenti, donec intumeſcant, premunt. Et hoc genuus ante cætera laudant. Ac ſimili modo aqua addita, ſecundariũ faciũt. Medium inter dulcia uinumq́ʒ; eſt, quod Græci aigleuces
uocant, hoc eſt, ſemper muſtum. Id euenit cura, quoniam feruere prohibetur. Sic appel/1
lant muſti in uina tranſitum. Ergo merguntèe lacu protinus in aqua cados, donec bruma tranſeat,& cõſuetudo fiat algendi. Eſt etiamnum aliud genus eius per ſe, quod uocat dul ce Narbonenſis prouincia,& in ea maxime Vocontij. Aſſeruatur eius gratia uua diutius in uite, pediculo intorto. Ab alijs ipſe palmes inciditur in medullam, ab alijs uua torretur in tegulis: omnia ex Heluennaca uite. His adijciunt aliqui, quod uocant diachyton uuis in ſole ſiccatis loco clauſo per dies ſeptem, in cratibus, totidem pedibus à terra alte, nocti/ bus à rore defenſis, octauo die calcatis. Ita fieri optimi odoris ſaporisq́;. Dulci è genere eſt& melitites. Diſtat à mulſo quod fit ẽ muſto, cum quinque congijs auſteri muſti, con Lio mellis& ſalis cyatho ſufferuefactis, auſterum. Sed inter hæc genera potuum ponere
debeo& protropum: ita appellatur à quibuſdam muſtum ſponte defluens, antequam 20 calcentur uuæ. Hoc protinus diffuſum lagenis ſuis deferuere paſſi, poſtea in ſole quadra/ginta diebus torrent æſtatis ſecutæ ipſo canis ortu. De deuterijs& ſecundarijs.uini genera tria. Cap. X
On poſſunt iure dici uina, quæ Græci deuteria appellant, Cato& nos loram, maceratis aqua uinaceis. Sed tamen inter uina operaria numerãtur. Tria eorum gene/ ra:Decima parte aquæ addita quæ muſti expreſſa ſit,& ita nocte ac die madefactis uina ceis, rurſusq; prælo ſubiectis. Alterũ, quomodo Græci factitauere, tertia parte cius quod expreſſum ſit addita aquæ, expreſſoq; decocto ad tertias partes. Tertium eſt fecibus uini expreſſum, quod fecatum Cato appellat. Nulli ex his plus quàm anno uſus. ..“ inter hæc ſubit mentẽ, cũ ſint genera nobilia, quæ proprie uini intelligi poſſint, xx&X ferè in toto orbe, duas partes ex hoc numero Italiæ eſſe, lõge præterea ante cunctas terras.Et hinc deinde altius cura ſerpit, non à primordio hanc gtatiã fuiſſe. De uini obſeruatione. 18 Cap. xXn A Vtoritatem poſt ſexcenteſimũ urbis annũ cœpiſſe. Romulũ lacte nõ uino libaſſe, EX indicio ſunt ſacra ab eo inſtituta, quæ hodie cuſtodiunt morẽ. Numæ regis poſthu mia lex eſt: Vino rogũ ne reſpergito. Quod ſanxiſſe illũ propter inopiam rei nemo dubi tet. Eadem lege, ex imputata uite libari uina dijs, nefas ſtatuit, ratione excogitata, ut puta/ re cogerentur. alias aratores& pigri circa pericula arbuſti. M. Varro autor eſt, Mezentiũ
Hetruriæ regem auxiliũ Rutulis cõtra Latinos tuliſſe uini mercede, quod tum in Latino 40
agro fuiſſet. Oui uini uſus antiquis,& deuinis antiquorum. Cap. XII On licebat id fœminis Romnæ bibere. Inuenimus inter exẽpla, Egnatij Mecennij
1 uxorẽ quod uinũ bibiſſet è dolio, interfectã fuſte à marito, eumq́; cędis à Romulo abſolutũ. Fabius Pictor in annalibus ſuis ſcripſit: Matronã quòd loculos, in quibus erãt claues uinatiæ cellæ, reſignauiſſet, à ſuis inedia mori coactam. Cato, ideo propinquos fœ minis oſculũ dare, ut ſcirẽt an temetũ olerẽt. Hoc tũ nomen uino erat, unde& temulentia
appellata. Cn. Domitius iudex pronũciauit mulierẽ uideri plus uini bibiſſe, ꝗualetudinis
cauſa uiro inſciente,& dote multauit. Diuqo; eius rei magna parſimonia fuit. L. Papyrius imperator aduerſus Samnites dimicaturus uotum fecit, ſi uiciſſet, Ioui pocillum uini.
Deniq
Ouxæ nuper in Italia generoſa uina eſſe cœperunt. Cap. XI 30
—
Evg. ee veicesBrgaceacsFis Gadas
emer

—,————
Srvvregegevwpeeereeeneg eee deeee vörne eee
HISTORITXKE LIDBDER XIIII 249
Deniqʒ inter dona ſextarios lactis datos inuenimus, nuſquã uini. Idemm Cato cum in Hiſpaniam nauigaret, unde cum triumpho redijt, Non aliud inquit, uinũ bibi q́; remiges: in tantum diſſimilis iſtis. qui etiam conuiuis alia quàm ſibimetipſis miniſtrant, aut proce/ dente menſa ſubijciunt. Lautiſſima apud priſcos uina erant, myrthæ odore cõdita, ut ap/ paret in Plauti fabuſa, quæ Perſa inſcribitur, quanq́; in ea& calamũ addi iubet. Ideo qui dam aromatite delectatos maxime credũt. Sed Fabius Dorſennus his uerſibus decernit, Mittebam uinum pulchrum, murinam.“ 8 Et in Achariſtione. Panem,& polentam, uinum murinam. G 1 Scæuolam quoc& Lælium,& Atteium Capitonẽ in eademn ſententia fuiſſe uideo, quo niam in Pſeudolo ſit. Quod ſi opus eſt. ut dulce promat Indidem, ecquid habetsꝰ rogas? Murinam, paſſum, defrutum, mella.“ Qaibus apparet non intet uina modo murinam, ſed inter dulcia quoq; nominatum. De apothecis.& de uino Opimiano. Cap. XIIT DPothecas fuiſſe& diffundi ſolita uina, anno pcx. α α2y. urbis apparet indubitato Opimiani uini argumẽto, iam intelligente ſuum bonũ Italia. Nondum tamen iſta genera in claritate erant. ltaq; omnia tũc genita unũ habent cõſulis nomẽ. Sic quoq; po20 ſtea diu tranſmarina in autoritate fuerũt,& ad auos uſq; noſtros: quin& Falerno iam reperto.ſicut apparet ex illo comico uerſu, Quincq; Thaſij uini inde depromã, Falerni bina. P. Licinius Craſſus,& L. Julius Cæſar cenſores anno urbis conditæ DcL X X v. edixerũt. ne quis uinũ Græcũ aminiumq́; octonis æris ſingula quadrantalia uenderet. Hæc enim uerba ſunt. Tãta uero uino Græco gratia erat, ut ſingulæ potiões in cõuictu darent᷑. Quil bus uinis autoritas fuerit ſua in mẽſa, M. Varro his uerbis tradit: L. Lucullus puer apud patrẽ nunquam lautũ conuiuiũ uidit, in quo plus ſemel Græcũ uinũ daretur. Ipſe cum re/ dijt ex Aſia, milia cadũm congiariorum diuiſit amplius centum.. Sentius quem præto rem uidimus, Chium uinũ in domum ſuam illatum dicebat tum primũ, cum ſibi cardia/ co medicus dediſſet. Hortẽſius ſuper decẽ millia cadũ hæredi reliquit. Jactenus Varro.
30 De liberalitate Cæſaris in uino. Cap. xv
Vid non& Cæſar dictator triumphi ſui cœena uini Falerni amphoras, Chij cados Q. conuiuia diſtribuit Idem Hiſpanienſi triumpho Chiam& Falernũ dedit. Epu/ lo uero in tertio cõſulatu ſuo, Falernum, Chium, Lesbium, Mamertinum: quo primum tempore quatuor genera uini appoſita cõſtat. Poſtea ergo alia omnia in nobilitatem ue/
nerunt, circiter ſeptingenteſimum urbis annum. De uinis fictitijs.“ Cap. Xvr
Jrs nõ miror. innumerabilia penè genera fictitij reperta multis ante ſeculis, quæ nũc Adicemus, om nia ad medicinæ uſum pertinentia. Omphaciũ quo modo fieret, propter unguenta diximus priori libro. Fit e labruſca. hoc eſt, uite ſylueſtri, quod uocat᷑ œnanthi
40 num. Flores eius libris duabus in muſti cado macerati,poſt xxeνσ dies mutantur. Præter
hoc radix labruſcæ& acini coria perfciũt. Ii paulo poſt; deflotuere, ſingulare remediũ habent ad refrigerandos in morbis corporũ ardores. gelidiſſimma, ut ferunt, natura. Pars eorum æſtu moritur, priuſquam reliqui qui ſolſtitiales dicuntur: uniuerſi nunquã mature ſcunt. Et ſi prius; rota matureſcat, uua incocta detur cibo gallinaceo generi, faſtidiũ gi/ gnit uuas appetendi. Fictitiorum primum ſit ex ipſo uino. quod uocant adynamon, hoc modo, Albi muſti ſextarij xα. aquæ cimidium, feruet donec excoquatur aquæ mẽſura. Alij matinæ ſextarios x. tantundem pluuiæ in ſole quadraginta diebus torrent. Dant xægris.quibus uini noxiam timent. Proximũ fit e milij ſemine maturo, cum ipſa ſtipula li/ bram& quadrantẽ in congios duos muſti macerato,& poſt ſeptimũ menſemm transfuſo.
Ex loto

250 c. vIINIIMATVRALIS Ex loto arbore, frutice, herba, dictũ eſt uti quæq; fierent. Fiunt& ẽ pomis quæ dicemus,
interpretationibus non niſi neceſſarijs additis: Primumq; è palmis, quo Parthi& Indi
utunt᷑,& oriẽs totus, maturarũ quas uocãt chydæas modio in aquæ congijs tribus mace/ rato expreſſoq́;. Sic fit& ſycites e fico, quẽ alij palmiprimũ, alij catorchitem uocant. Aut
ſi dulce eſſe non libeat,pro aqua tantundẽ uinaceorũ adijcitur. Ex Cypria fico& acetũ fit præcellens, atq; Alexandrino quoq; melius. Vinum fit& è ſiliqua Syriaca,& è pirisma
lorumq́; omnibus generibus. Sed è punicis, quod rhoiten uocãt:& è cornis, meſpilis. ſor bis, moris ſiccis, nucleis pineis. Hi muſto madidiexprimunt᷑: ſuperiora per ſe mitia. Myr/ titem Cato quemadmodũ fieri docuerit, mox paulo indicabimus. Græci uero& alio mo
do. Ramis teneris cũ ſuis folijs in albo muſto decoctis/tuſis, librã in tribus muſti congijs io
deferuere faciũt, donec duo ſuperſint. Quod ita ſylueſtris myrti baccis factũ eſt, myrtida num uocant. hoc manus tingit. Ex his quæ in hortis gignuntur ſit uinũ è radice, aſparago⸗cunila, origano, apij ſemine, abrotano, mẽthaſtro, ruta, nepeta, ſerpillo, marubio. Ma nipulos binos tundunt in cadum muſti& ſapæ ſextarium,& aquæ marinæ heminam. E
napis fit, xl. denariorum pondere in ſextarios binos muſti addito. Item e ſcillæ radice.
Inter flores ex roſaæ folijs tuſis, in linteolo in muſtũ colatis cum ponduſculo ut ſidat, xv pondere denariorum in ſextarios uicenos muſti, nec ante tres menſes uaſe aperto. Item è nardo gallico,& aliud è ſylueſtri. Aromatiten quoq; inuenio factitatum tantum non un guentorũ cõpoſitione, primo ex myrrha, ut diximus, mox è nardo celtico, calamo, aſpa
latho, offis in muſtum aut dulce uinum deſectis. Aliud è calamo, iunco, coſto, nardo Sy/ 20 riaco, amomo⸗ caſia, cinnamomo. croco, palma, aſaro, ſimiliter& offa.&⁴ pud alios nardi,
& malobathri ſelibris in muſti cõgios duos additis: qualia nũc quoq; hit pipere& mel/
le addito, quæ alij cõdita, almj piperata appellant. Inuenitur& nectarites ex herba, quam
alij helenion, alij medicam, alij ſymphyton, alij idæam,& horeſtion, alij nectareã uocãt,
radice ponderis X denariorũ in ſextarios ſex muſti addita, ſimiliter in linteo. Ex cæteris
herbis fit abſinthites in xx ſextarios muſti abſinthij Pontici libra decocta ad tertias par/ tes. uel ſcopis abſinthij in uinum additis. Similiter hyſſopites è Cilicio hyſſopo, uncijs tri bus in duos cõgios muſti coniectis, aut tuſis in uinum. Fiunt utraq;& alio modo, circa ra dices uitium ſato. Sic& elleboriten fieri ex ueratro nigro Cato docet. Sic fit& ſcammoni
tes. Mirauitium natura, ſaporẽ alienum in ſe trahendi, qualem& ſalicum redolent Pata 30
uinorũin paluſtribus uindemiæ. Sic& elleborũ ſeritur in Thaſo, aut cucumis ſylueſter, aut ſcammonea, quod uinum phthorium uocant, quoniam abortus facit. Fit& ex her/ bis, quarum naturæ ſuo loco dicentur, E ſtœchade& radice gentianæ,& tragorigano,&
dictamo aſaro, dauco, eleliſphaco, panace, acoro, conyza, thymo, mãdragora, iunco. vo
catunt& ſcyzinum,& itæomelin,& lectiſphagitem, quorum iam obliterata ratio eſt. Et fruticum uero e genere, cedri utriuſq;, cupreſſi, laurus, iuniperi, terebinthi, calami, lentiſci, baccas aut lignũ recens muſto decoquunt. Item chamelææ,& cham æpityos,& chamæ/ dryos lignũ. Eodem modo& ex flore, in congiũ muſti decẽ denariorũ pondere addito.
De hydromeli& oxymeli. Cap. XVII
F' Ituinum& ex aqua ac melle tantũ. Quinquennio ad hoc ſeruari ccœleſtẽ iubent. Ali⸗ 40
qui prudentiores ſtatim ad tertias partes decoquunt,& tertiam mellis ueteris adijciunt. Deinde xI. diebus canis ortu in ſole habẽt. Alij diffuſa ita decimo die obturãt. Hoc uocatur hydromeli,& uetuſtate ſaporẽ uini aſſequit᷑, nuſquam laudatius q́; in Phrygia. Quin& acetũ melle tẽperabatur: adeo nihil intentatũ uitæ fuit. Oximeli hoc uocarunt, mellis x libris, aceti ueteris heminis quinq;, ſalis marini libra, aquę pluuię ſextarijs ꝗnq;. ſufferuefactis decies, mox elutriatis atq; ita inuerèratis. Omĩa ab Themiſone ſummo au tore dãnata:& hercule coactus eorũ uſus uideri põt, niſiſi ꝗs naturæ opus eſſe credit aro matitẽ,& ex unguẽtis uina cõpoſita, aut ut biberent᷑ genuiſſe eã frutices. Iſta ſunt cognitu iucũda, ſolertia humani animi oĩa exquirẽte. Nihil quidem ex his anno durare, præterq;
quæ uetu

8 ½
1 HISTORIINE LIEBER XIIIF 251 quxæ uetuſtate ipſa fierxi diximus,& plura ne tricenis quidem diebus, non erit dubiam.
Prodigioſa generauini. Cap. XVvI
Vnt& in uino prodigia. Dicitur in Arcadia fieri quod fœcunditatẽ fœminis impor
tet, uiris rabiem. At in Achaia maxime circa Caryniam abigi partũ uino, atq; etiam
ſt uuam edant grauidæ, cum differentia in guſtatu non ſit. Trœzeniũ uinum qui bihunt
negaãtur generare. Thaſios duo genera uini diuerſa facere proditur: unum quo ſomnus
cöcilietur, alterũ uero quo fugetur. Apud eoſdẽ uitis theriace ocatur, cuius& uinum& uua cõtra ſerpentiũ ictus medetur. Libanios thuris odore, ex qua dijs prolibãt.E diuer/ ſo aſpendios. damnata aris. Ferunt eam nec ab alite ulla attingi. haſiã uuam Aegyptus
.
uocat apud ſe prædulcẽ, quæ ſoluit aluum. Eſt contra in Lycia quæ ſolutã firmat.Aegy/
ptus& echolada habet abortus facientẽ. Vina in apothecis canis ortu mutantur quędã, poſteaq; reſtituuntur ſibi. Sic& mari nauigato, cuius iactatus his quæ durauerint tantũ uetuſtatis adijcere ſentitur, quantum habuerint.
Quibus uinis ad ſacra uti fas non ſit,& quib. generibus muſta cõdiantur. Gap. Irx.
FE TF quoniã religione uita cõſtat, prolibare dijs nefaſtum habetur uina præter imputatæ uitis, fulmine tactæ, quãq&; iuxta hominis mors laqueo pependerit, aut uulnera
tis pedibus calcata,& quod citcũciſis uinaceis ꝓluxerit, aut ſuperne deciduo immundio
re lapſu aliquo polluta. Item Græca, quoniã aquaim habeãt. Vitis ipſa quocq; manditur
decoctis caulibus ſummis. qui& cõdiuntur in aceto ac muria. Verum& de apparatu ui20 ni dixiſſe cõueniat, cum Græci priuatim ea præcepta cõdiderint, artẽq́; fecerint, ſicut Euphronius,& Ariſtomachus,& Coniades,& Hiceſius. Africa ꝑypſo mitigat aſperitatẽ
necnõ aliquibus ſui partibus calce. Græcia argilla, aut marmore: aut ſ ale, aut mari, lenitatem excitat, Italig pars aliqua rabulana pice: ac reſina condire muſta uulgare eſt ei,prouin
cijscʒ finitimis. Nonnuſq; ptioris uini fece acetque condiunt. Necnon& ex ipſo muſto fiunt medicamina, Decoquitur ut dulceſcat portione uirium. Nec durare ultra annuum
ſpatium tale proditur. Aliquibus in locis decoquunt ad ſapas muſta, infuſisq; his feroci/ am frangunt. Et in hoc tamen genere:& in omni alio ſubminiſtrãt uaſa ipſa cõdimentis picis. Cuius faciendæ ratio proximo dicetur uoluminc. 1
De picis generibus.& reſinis,& muſtis condiendis,& de accto,& fece. Cap. Xx
30 1 Rborũ ſucco manantiũ picẽ relinãq;ʒ. alig ortæ in oriẽte, aliæ in Europa ferũt. Quęg intereſt Aſia, utrinq; quaſdã habet. In oriẽte optimã tenuiſſimãcʒ terebinthi funqunt: deinde lẽtiſci, quã& maſticẽ uoct: poſtea cupreſſi, acertimã ſapore. Liquidà om/ nes,& tantũ reſinam: craſſiorẽ uero,& ad pices faciendas cedrus. Arabica reſina alba eſt, acri odore, difficilis coquenti. ladaica calloſior,& terebinthina quoq; odoratior. Syriaca Attici mellis ſimilitudinẽ habet Cypriaantecedit oẽs. Eſt aũt melleo colore, carnoſa. Co
lophonia præter cæteras fulua ſi teratur alba fit, grauior odore, ob id nõ utunt᷑ ea unguẽ
taxij. In Aſia quæ fit è picea, admodũ candida, ſpagas uocat᷑. Reſina om̃is diſſoluit᷑ oſeo. Quidã& creta figlinarũ hoc fieri arbitrãtur. Pudertq; cõfiteri, maximũ iam honorẽ eius
4
Veſle in euellendis uirorũ corpori pilis. Ratio aũt cõdiendi muſta, in primo feruore, qui noAd uem diebus cũ plurimũ peragitur, aſperſu picis, ut odor uino contingat,& ſaporis quæ/
dam acumina. Vehementius id fieri arbitrant᷑ crudo flore reſinæ, excitariq; lenitatẽ. E di uerſo crapula cõpeſci feritatẽ nimiã. frangiq uirus: aut ubi pigra lenitas torpeat, uitus ad di. Liguriæ maxime circũpadanisq; muſtis utilitas diſcernitur hoc modo, Pugnacibus muſtis crapulæ plus inditur, lenibus parcius. Sunt qui& ex utroc condiri uelint. Necnõ alia gque multiplici natura. Vitiumqo; muſto quibuſdam in locis, iterũ ſponte feruere: qua calamitate deperit ſapor, uappæq; accipit nomen, probroſum etiam hominum cum de⸗generauerit animus. Aceti em̃ nequiti ineſt uirtus magnos ad uſus,& ſine queis uita mi tior degi nõ poſſit. Cætero uinorum medicaminis tanta cura eſt, ut cinere apud quoſdã, ceu gypſo alibi quibus diximus modis inſtaurentur. Sed cinerem euitis farmentis, ant — quercu

252 c. PLI NII NAT VRALIS
quercu præfetunt. Quin& marinã aquã eiuſdẽ rei gratia ex alto peti iubẽt, ſeruariq; ab
æquinoctio uerno, aut certe nocte ſolſtitio& aquilone flãte hauriri, uel ſi circa uindemiã hauriatur decoqui. Pix in Italia ad uaſa uino cõdendo maxime probatur Brutia. Fit èpi ceæ reſina: in Hiſpania aũt è piceaſtris, minime laudata. Eſt enim reſina hatum amara& arida.& graui odore. Differentiã rationẽq; faciendi proximo uolumine demonſtrabi/ mus inter arbores feras. Vitia præter ſupradicta, acor, aut fumidum uirus, picis aũt adu/ſtio. Experimentũ uero ſi fragmenta ſubluceant, ac ſub dente lenteſcant acore iucundo.
Aſia picem Idęam maxime probat, Græcia Piericam, Virgilius Naritiam. Diligentiores .,.—„ 2.22 ,1...„22—22—7 admiſcent nigram maſticẽ;, quæ in Ponto bituminis ſimilis gignitur,& iris radicẽ oleũq́;.
3 1“.—.. Nam ceram accipientibus uaſis cõpertum eſt uina aceſcere. Sed transferre in ea uaſa in
quibus acetũ fuerit utilius, q; in ea in quibus dulce aut mulſum. Cato iubet uina cõcinna/ri( hoc enim utitur uerbo) cineris lixiuij, cum defruto cocti parte quadrageſima, pulegij uel ſalis ſeſquilibra. Interim& tuſo marmore. Facit& ſulphuris mentionẽ, reſin uero in nouiſsimis. Super omnia addi matureſcẽte iam uino iubet muſtũ, quod ille tortiuum ap/ pellat, nos intelligimus nouiſſime expreſſum:& adijci muſtis tingendi gratia coloris, ut pigmentũ aliquod uini, atq; ita pinguius fieri. Tot ueneficijs placere cogitur:& miramur noxiũ eſſe. In uitium inclinantis experimentũ eſt, laminæ plumbeæ mutatus in eo colos. Proprium aũt inter liquores uino, muceſcere, aut in acetum uerti: extãtq́; medicinæ uolu
mina.Et fex uini ſiccata recipit ignes, ac ſine alimento per ſe flagrat. Cinis eius nitri natu/
ram habet, eaſdemq́; uires, hoc amplius quo pinguior ſentitur. De cellis uinarijs. b Cap. XXI Mapaa& collecto iam uino differentia in cella. Circa alpes ligneis uaſis condunt cir Wculisq; cingunt, atq; etia hyeme gelida ignibus rigorem arcent. Mirum dictu, ſed aliquando uiſum, ruptis uaſis ſtetere glaciatæ moles prodigij modo, qm̃ uini natura nõ
gelaſcit, alias ad frigus ſtupẽs tantum. Mitiores plagæ dolijs condunt, infodiuntq; terrę
tota, aut ad portionem ſitus. Item cœlum præbent: alibi uero impoſitis tectis arcent: tradunturq;& hæc præcepta. Latus cellæ uinatiæ aut certe feneſtras obuerti in aquilonem oportere, uel uſq; in exortum æquinoctialẽ. Sterquilinium& arborũ radices procul ab/ eſſe, omniaq; odoris euitandi, facillimo in uina tranſitu: ficos utic;& capriicos. Dolijs eti
am interualla dari, ne inter ſeſe uitia ſerpant, contagione uini ſemper ocyſſima. Quin&fi 30
guras referre. Ventroſa ac patula minus utilia. Picari oportere protinus à canis ortu, po/ ſtea perfundi marina aqua aut ſalſa, dein cinere ſarmenti aſpergi uel argilla, abſterſa myr rha ſuffiri, ipſasq; ſæpius cellas. Imbecilla uina demiſſis in terram dolijs ſeruanda, uali/ da expoſitis. Nunq&; implẽda,& quod ſuperſit, paſſo aut defruto perungendũ, admixto croco, pice ueteri cũ ſapa: ſic opercula doliorum medicãda, addita maſtice ac pice. Bruma
apeririuetant: niſi ſereno die. Vetãt auſtro flante, lunaue plena. Flos uini cãdidus probatut, rubẽs triſte ſignum eſt, ſi nõ is uini colos ſit. Itẽ uaſa incaleſcẽtia, opercuſaue ſudãtia. ¶Quod celeriter florere cœperit, odorẽq; trahere, non fore diutinum. Ipſa quoq; defruta ac ſapas.cum ſit ccelum ſine luna, hoc eſt, in ſideris eius coitu, neq; alio die coqui iubent.
Præterea plumbeis uaſis nõ æreis, nucibus iuglãdibus additis: eas em̃ñ fumum excipere. 40 Campaniæ nobiliſsima expoſita ſub dio in cadis uerberari ſole, luna, imbre, uẽtis, aptiſſimum uidetur. 1 De uitanda ebrietate. ap. XXII CEſi quis diligentius reputet, in nulla parte operoſior uita eſt, ceu nõ ſaluberrimum EXad potus aquæ liquorem natura dederit, quo cætera omnia animãtia utuntur. At nos uinum bibere& iumenta cogimus, tantoq; opere, tanto labore& impendio cõſtat, quod hominis mentem mutet, ac furorem gignat, milibus ſcelerũ huie deditis tanta dul/ cedine, ut magna pars non aliuduitæ præmium intelligat. Quinimout plus capiamus,
ſacco frangimus uires:& alia iritamẽta excogitantur: ac bibendi cauſa etiam uenenaconficiuntut alijs cicutam præſumentibus. ut bibere mors cogat, alijs pumicis farinã,& quaæ
referendo

qqqqöo,„f.‧
ggü———
HISTONIAI I1I1It 253
referendo pudet docere. Cautiſſimos ex his balineis coqui uidemus, exanimesch efferti. lam uero alios lectum expectare non poſſe, imò uero nec tunicam, nudos ibi protinus anhelos ingentia uaſa corripere, uelut ad oſtentationem uirium, ac plene infundere ut ſta tim euomant, rurſusq́; hauriant, idq́; iterum tertiumq́;: tanq&́; ad perdenda uina geniti,& tanq; effundi illa non poſſint, niſ per humanum corpus. Huc pertinent᷑ peregrinæ ex/ ercitationes,& uolutatio in cceno, ac pectoroſa ceruicis repandæ oſtentatio: Per omnia hęc prædicatur ſitis quæri. Iam uero quæ uaſas adulterijs cælatactanq&; per ſe parũ doceat libidines temulentia.Ita uina ex libidine hauriuntur, atq; etiã præmio inuitatur ebrietas. Etſi dijs placet, emitur alius, ut quantũ biberit, tantũ edat:& pretium uinolentiæx lege ac/ lo cipit. Mius quantum alea quæſſerit, tantum bibit. Tunc auidi matronã oculi licentur, gra ues produnt marito:tunc animi ſecreta proferuntur. Alij teſtamenta ſua nuncupant:alij mortifera loquuntur, rediturasć; per iugulum uoces nõ continent; q́; multis ita interem/ ptis. Vulgoq; ueritas iam attributa uino eſt. Interea ut optime cedat, ſolem orientem nõ uident, ac minus diu uiuunt. Hinc pallor,& genæ pendula, oculorũ ulcera, tremulæ manus.effundẽtes plena uaſa,&(quæ ſit pœna pręſens)furiales ſomni,& inquies nocturna. Præmiumq́; ſummũ ebrietatis libido portentoſa, ac iucundũ nefas Poſtera die ex ore ha litus cadi, ac ferè rerũ omniũ obliuio, morsq; memoriæ. Rapere ſe ita uitam prædicant, cum priorem diem quotidie perdãtilliy uero& uenientẽ. Tib. Claudio principe ante hos annos XL.inſtitutũ, ut ieiuni biberẽt, potusq́; uini antecederet cibos, externis& hoc arti/ 20 bus, ac medicorũ placitis nouitate aliqua ſeſe cõmendantium. Gloriam hac uirtute Par/ thi quærunt, famam apud Graæcos Alcibiades meruit, apud nos cognomen etiã Nouel/ lius Torquatus Mecliolanẽſis ad procõſulatũ uſcq; è prætura honoribus geſtis,tribus cõ gijscunde& cognomẽ illi fuit)epotis uno impetu, ſpectãte miraculi gratia Tiberio prin/ clpe in ſenecta iam ſeuero atq; etiã alias ſæuo, ſed ipſa iuuenta ad merum pronior fuerat. Eademq́; cõmendatione credidere L. Piſonẽ urbis Romæ curæ ab eo delectum, quod biduo duabusq; noctibus perpotationẽ continuaſſet apud ipſum iam principẽ. Nec alio magis Druſus Cæſar regeneraſſe patrem TLiberiũ ferebatur. Torquati rara gloria(quan do& hæc ars ſuis legibus cõſtat)nõ labaſſe ſermone, nec leuatũ uomitione, nõ altera cor/poris parte. Dum biberet matutinas obiſſe uigilias, plurimũ hauſiſſe uno potu, plurimũ 30 præterea alijs minoribus addidiſſe, optima fide non reſpiraſſe in hauriẽdo, neq; expuiſ/ ſe, nihilq; ad elidendũ in pauimentis ſonum ex uino reliquiſſe, diligẽti ſcito legũ cõtra bibendi fallacias. Tergilla Ciceronẽ M. filiũ binos congios ſimul haurire ſolitũ ipſi obijcit:
Marco; Agrippæ à temulento ſcyphũ impactũ. Etenim hæc ſunt ebrietatis opera. Sed nimitũ hãc gloriã auferre Cicero uoluit interfectori pattis ſui M. Antonio. Is enim ante eum auidiſſime apprehẽderat hane palmã, ædito etiã uolumine de ſua ebrietate:quo pa/ trocinati ſibi auſus, approbauit plane(ut equidẽ arbitror)quãta per temulentiã mala ter/ rarum orbi intuliſſet. Exiguo tẽpore ante præliũ Actiacũ id uoſumẽ euomuit: quo facile intelligatur ebrius iam ſanguine ciuiũ,& tanto magis eum ſitiẽs. Nanq;& hæc neceſſitas
————
uitiũ comitatur, ut bibẽdi cõſuetudo augeat auiditatẽ. Scitũcʒ; eſt Scytharũ legati. quãto 40 plus biberint, tanto magis ſitire Parthos. Eſt& occidentis populis ſua ebrietas, fruge ma dida:pluribus modis per Gallias Hiſpaniasq;. nominibus alijs. ſed ratione eadẽ. Hiſpa/ niæ iã& uetuſtatẽ ferre ea genera docuerũt. Aegyptus quoci e fruge ſibi potus ſimiles excogitauit. Nullac; in parte mundi ceſſat ebrietas. Meros quippe hauriunt tales ſuccos, nec dduẽdo ut uina mitigant. At hercule illic tellus fruges parere uidebatur. Heu mira ui tiorũ ſolertia, inuentũ eſt quẽadmodũ aqua quoq; inebriaret. Duo ſunt liquores corporibus humanis gratiſſimi, intus uini, foris olei, arborũ è genere ambo pręcipui, ſed olei ne ceſſarius Nec ſegniter uita in eo elaborauit. Quanto tamè in potu ingenioſior apparebit, ad bibendũ generibus centũnonagintaquinc;,ſi ſpecies uero æſtimẽtur, penè duplici nu mero excogttatis tantoq; paucioribus oſei: De quo in ſequenti uolumine dicemus.

254 c. PEINII NATVRALIS c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI, S5TORIAE LIBER XVv. Naturæ frugiferarum arborum. Cap. 1 LEAI Theophraſtus èceleberrimis Græcorũ autoribus ur/ bis Romæ anno circiter quadringẽteſimoquadrageſimo, negauit niſi intra XL. M. paſſuũ à mari naſci: Feneſtellauero omnino non fuiſſe in Italia, Hiſpania, atch Africa, Tarquinio Priſco re/ gnante, ab annis populi Romani cxxXIII. quæ nũc peruenit trãs Alpes quoq;.& in Gallias. Hiſpaniasc; medias. V rbis qui dem anno quingẽteſimoquinto, Appio Claudio Cæci nepote, — IL. Iunio coss. olei libræ duodenę allibus ueniere. Et mox anno ſexcentelimooctogelimo, M. Seius L. E. ædilis curulis oſei denas libras ſingulis aſibus præſtitit populo Romano per totũ annũ. Minus ea miretur, qui ſciat poſt annos xxli. Cn. Pompei mII. conſalatu oleum prouincijs ltaliam miſiſſe. Heſiodus quocʒ in primis cultum agrorum docendã arbitratus uitam, negauit oleæ ſatorẽ fructũ ex ea percepiſſe quenqᷓʒ. Tam tarda tunc res erat. At nunc etiã in plantarijs ſerũt, translatarumq́; alteeoopo anno decerpũtur baccæ. Fabianus negat prouenire in frigidiſſimis oleã, neq; in calidiſſ" mis. Genera earum tria dixit Virgilius, orchites& radios,& pauſias. Nec deſiderare ra/ ſtros aut falcem, ullamue curam. Sine dubio& in ijs ſolũ maxime cœlumqe; refert. Ve ꝛ? runtamen& tondentur cum& uites, atq; etiam interradi gaudent. Conſequens earũ uin demia eſt, arsq; uel maior, oleum q́; muſta tẽperandi. Ex eadem quippe oliua differunt ſucci. Primum omniũ cruda, atq; nondum inchoatæ maturitatis, hoc ſapore præſtantiſt mo. Quin& ex ea prima unda præli laudatiſſima, ac deinde per diminutiones, ſiue(ut nu per inuentum eſt) exilibus regulis pede incluſo. Quanto maturior bacca, tanto pinguior ſuccus, minusq; gratus. Optima autem ætas ad decerpendum inter copiã bonitatemo;, incipiẽte bacca nigreſcere. Noſtriuocant drupas, Græci uero drypetas. Cætero diſtatan maturitas illa in torcularibus fat, an ramis: rigua fuerit arbor, an ſuo tantum bacca ſucco, nihilq; aliud qᷓ; rores cœli biberit. De oleo. Cap. II F Etuſtas oleo tædiũ affert, non item ut uino, plurimumq́; ætatis annuo eſt, prouida z0 (g libeat intelligere)natnra. quippe temulentiæ naſcentibus uinis, uti neceſſe nõ eſt: quinimmo inuitat ad ſeruanclũ blanda inueterati caries. Oleo noluit parci, fecitq; ea ne/ cellitate promiſcuũ& uulgo. Principatũ in hoc quoq; bono obtinuit Italia toto orbe, ma 8 xime agro Venafrano, eiusq; parte quæ Licinianũ fundit oleum: unde& Liciniæ gloria præcipua oliuæ. Vnguenta hanc palmã dedere, accõmodato ipſis odore. Dedit& palatum delicatiore ſententia. De cætero baccas Liciniæ nulla auis appetit. Reliquũ certamẽ inter Iſtriæ terrã& Bæticę par eſt. Vicina bonitas prouincijs, excepto Africæ frugiferaoh ſolo. Cereri totũ id naturà conceſſit, oleũ ac uinũ non inuidit tantũ-, ſatisq; gloriæ in meſſabus fecit. Reliqua erroris plena, quem in nulla parte uitæ numeroſiorem eſſe docebimus. . De natura oliuæ,& oleæ incipientis. Cap. I1 44 Liuæ conſtant nucleo, oleo, carne, amurca: Sanies hæc eſt eius amara. Fit ex aquis. Jideo ſiccitatibus minima, riguis copioſa. Suus quidem oliuæ ſuccus oleum eſt, idc; præcipue ex immaturis intelligimus. ſicut de omphacio docuimus. Augetur oleũ ab At⸗/ cturi exortu X v1. calendas Octobris, poſtea nuclei increſcunt& caro. Cum ſitienti im/ bres copioſt acceſſere, uitiatur oleum in amurcam. Huius color oliuam cogit nigreſcere. Idcoq; incipiente nigritia minimum amurcæ, ante eam nihil. Et error hominũ falſus, ex iſtimantium maturitatis initium, quod eſt uitij proximum. Deinde quod oleum creſcere oliuæ carne arbitramur, cum ſuccus omnis in corpus abeat, lignumq; intus grandeſcat. FErgo tum maxime rigãtur. Quod ubicura multa ſiue imbribus accidit, oleũ abſumitur;
E“
niſi

HISTSORISE TIERIEIEͤETy 255
niſ cõſecuta ſerenitate quæ corpus extenuet. Omnino enim, ut Theoph raſto placet, eſt olei cauſa calor, quare& in torcularibus& iã in cellis multo igne quærit᷑. Tertia eſt culpa t in parſimonia, quoniã propter impendium decerpendi expectatur ut decidat oliua. Qui medium temperamentum in hoc ſeruant, perticis decutiunt, cum iniuria arborũ, ſequen/ tisc; anni dãno. Quippe oliuantibus lex antiquiſſima fuit: Oleam ne ſtringito,néue uer/ berato. Qui cautiſſime agũt, harũdine leui ictu, nec aduerſos percutiũt ramos. Sic quoq; alternare fructus cogitur, decuſſis germinibus. Nec minus; ſi expectet᷑ ut cadat. Hęren/ do enim ultra ſuum tẽpus/ abſumuũt ucnientibus alimentũ,& detinent locum. Argumen tam eſt, quod niſi ante fauonium collectæ, nouas uires reſumunt,& difficilius cadunt. „ 10 Prima ergo ab autumno colligitur, uitio operæ non naturæ, pauſia cui plurimum carnis: mox orchites, cui olei: poſt radius. Has enim ocyſſime occupatas, quia ſunt tenerrimæ, amurca cogit decidere. Differuntur uero etiam in Martium mentem calloſæ, contra hu/morem pugnaces, ob idq; minimæ. Licinia, Cominia, Contia, Sergia, quam Sabini regiam uocant, non ante fauonij afflatum nigreſcentes, hoc eſt, ad vtidus Febru. Tunc ar/ bitrantur eas matureſcere,& quoniam probatiſſimum ex ijs fiat oleum, accedere etiam ratio prauitati uidetut. Ferunt; frigore ſterilitatem fieri,ſicut copiam maturitate: cum ſit illa bonitas non temporis, ſed generis tarde putreſcentium in amurcam. Similis error col lectam ſeruandi in tabulatis, nec priuſquam ſudet premendi, cum omni mora oleum de/ creſcat, amurca augeatur. Itaq; uulgo nõ amplius ſenas libras ſingulis modijs exprimi di 20 cunt. Amurcæ menſurã nemo agit, quanto ea copioſior reperiatur in eodem genere die/ bus adiectis.· Omnino in uita error eſt publicus, tumore olinæ creſcere oleum exiſtiman/ tiam:præſertim cũ magnitudine copiam olei non conſtare indicio ſint quæ regiæ uocan/ tut, ab alijs maiorinæ, ab alijs phauliæ., grandiſſimæ alioquin minimo ſucco. Et in Aegy b pto carnoſiſſimis olei exiguli. Decapoli uero Syriæ perq́; paruę, nec cappari maiores.car 8 ne tamen cõmendantur. Quam ob cauſam ltalicis tranſmarinæ præferũtur in cibis, cum oleo uincantut. Et in ipſa Italia cæteris picenæ,& Sidicinæ. Sale illæ priuatim cõdiuntur, & ut reliquæ, amurca ſapauc. Nec non aliquæ oleo ſuo ſine accerſita cõmendatione puræ innatant colymbades: frangũtur eædem herbarumqh uiridium ſapore cõdiuntur. Fiunt b& præcoces feruẽti aqua perfuſæ, quamlibet immaturæ. Mirumq́;, dulcem ſuccũ oliuas 30 bibere,& alieno ſapore infici. Purpureæ ſunt& in ijs, ut uuis in nigrum colorẽ tranſeun/ tibus pauſiæ. Sunt& ſuperbæ, præter iam dicta genera. Sunt& praædulces, per ſe tätum ſicatæ, uuisq; paſſis dulciores: admodum raræ in Africa,& circa Emeritam Luſitaniæ. Oleum ipſum ſale uindicatur à pinguitudinis uitio. Cortice oleæ conciſo odorem accipit medicati, alias ut uino palati gratia nulla eſt. Nec tam numeroſa differẽtia: tribus ut plu/ rimum bonitatibus diſtat. Odor in tenui argutior,& is tamen etiam in optimo breuis. h De natura olei. Cap. I b 5 Leo natura tepefacere corpus.& cõtra algores munire.Eidemq́;ʒ feruores capitis re/ frigerare · Vſum eius ad luxuriã uertere Græci, uitiorũ omnium genitores, in gym/ naſijs publicando. Notũ eſt, magiſtratus honotis eius octogenis ſeſtertijs ſtrigmẽta olei . Ao uendidiſſe. Oleæ honorem Romana maieſtas magnũ præbuit, turmas equitum idibus Iulijs ex ea coronãdo: item minoribus triumphis ouantes. Athenæ quoq; uictores olea coronant, Græci uero oleaſtro Olympiæ. 3 De cultura oliuarum. Cap. v .. N Vnc dicentur Catonis placita de oliuis. In calido& pingui ſolo radium maiorem, 1 X Salentinam, orchitem, pauſiam, Sergianam, Cominianam, albiceram ſeri iubet. Adijcitcʒ ſingulari prudentia, quam earũ in ſinitimis locis optimã eſſe dicant. In frigido autẽ& macro Liciniam. Pingui enim aut feruẽti uitiari eius oleum, arboremq&́; ipſam fer tilitate conſumi· Muſco præterea rubro infeſtari. Spectare oliueta in fauonium loco ex/ poſito ſolibus cenſet.
—2ꝗxönäüööbb
eeNN
ͤͤͤͤCe 2
889ꝗ
2I

256 c. PLINII NATVRALIS De ſeruandis oliuis,& quomodo faciendum oleum. Cap. vI Ec alio ullo modo laudat cõdi oliuas, optime orchites& pauſias, quam uel uirides N in muria, uel fractas in lentiſco. Oleum quàm acerbiſſima oliua optimum fieri. Cæ tero quàmprimum è terra colligendã. Si inquinata ſit, lauandam. Siccari triduo ſatis eſſe. Si gelent frigora, quarto die premendã. Hanc& ſale aſpergi. Oleum in tabulato minui, deteriusq;ʒ fieri. Itẽ in amurca& fracibus. hæ ſunt carnes,& inde feces. Quare ſæpius die decapulandum, præterea in conchas& plumbeas cortinas, ære uitiari. Feruẽtibus omnia ea fieri clauſisq; torcularibus,& q́; minime uentilatis. Ideo nec ligna ibi cædi oportere. Qua de cauſa è nucleis ipſarũ ignis aptiſſimus.Et è cortinis in labra fundẽdum, ut fraces & amurca liquentur. Ob id crebrius uaſa mundanda, fiſcinas ſpongia tergẽdas, ut ꝗᷓ ma io xime pura ſynceritas conſtet. Poſtea inuentũ, ut lauarentur utiq; feruenti aqua: protinus prælo ſubijcerẽtur ſolidælita enim amurca exprimitur)mox trapetis fractæ premerẽtut. iterum premi plus qᷓʒ centenos modios nõ probãt. Factus uocatur. Quod uero poſt mo lam primum eſt, flos. Factus tergeminos ferè à quaternis hominibus nocte ac die premi iuſtum eſt. De oleo fictitio. Cap. vnI On erat tum fictitium oleum: ideoc; arbitror nihil à Catone dictum. Nunc eius N genera plura. Primumq́; perſequemur ea quæ ex arboribus hũt,& inter illas ante omnes ex oleaſtro. Tenue id, multoq́; amarius c; oleæ, tantum ad medicamentũ utile. Simillimũ huic eſt ex chamelæa frutice ſaxoſo, nõ altiore palmo, folijs oleaſtri, baccisq;. Proximum fit& e cici, arbore in Aegypto copioſa: alij crotonẽ, alij trixin, alij ſeſamum 10 ſylueſtre appellant: ibic; non pridem. Et in Hiſpania repente prouenit altitudine olex, caule ferulaceo, folio uitium, ſemine uuarum gracilium, pallidarum;ß. Noſtri eam ricinũ uocant à ſimilitudine ſeminis. Coquitur id in aqua, innatansq; oleũ tollitur. At in Aegy pto ubi abundat, ſine igne& aqua ſale aſperſam exprimitur, cibis fœdum, lucernis utiſe. Amygdalinum, quod aliqui metopium uocant, ex amaris nucibus arefactis,& in offam contuſis, aſperſis aqua iterumq́; tuſis exprimitur. Fit& e lauro, admixto druparum oleo. Quidamqch e baccis exprimunt tantum:alij folijs modo, aliqui folio& cortice baccarum. Necnon ſtyracem addunt aliosc; odores. Optima laurus ad id latifolia, ſylueſtris, nigra baccis. dimilſe eſt ẽ myrto nigra,& hæc latifolia melior. Tunduntur baccæx aſperſæ calida aqua, mox decoquuntur. Alij foliorum molliſſima decoquũt in oleo,& exprimunt. Alij 30 deiecta ea in oleum prius ſole maturant. Eadem ratio& in ſatiua myrto, ſed præfertur ſylueſtris minore ſemine, quam quidam oxymyrſinen uocant, alij chamæmyrſinen, alij acaron à ſimilitudine. Eſt enim breuis. fruticoſa. Fit& ex citro, cupreſſo, nucibus iuglan/ dibus, quod caryinon uocant: malis cedri, quod cedrelæon. Ex grano quoque gnidio purgato ſemine& tuſo. Item lentiſco: nam& cyprinum e glande Aegyptia ut ſieret odorum cauſa, dictum eſt. Indi ex caſtaneis& ſeſama atque oryza facere dicuntur: Ichthyophagi è piſcibus.Inopia cogit aliquando luminum cauſa& e platani haccis fleri, aqua& ſale maceratis. Et œnanthinum ſit de ipſa nanthe, ut dictum eſt in unguentis. Gleucino muſtum incoquitur uapore lento: ab alijs ſine igne circundatis uinaceis diebus XXII. bis ſingulis pexmixtũ: cõſumiturq; muſtũ oleo. Aliqui nõ ſamſucũ tantũ admiſcẽt, 4⁰ ſed etiã pretioſiora odoramenta. Et in gymnaſijs quoq; cõditur odoribus, ſed uiliſſimis. Eit& de aſpalatho, calamo, balſamo, iri, cardamomo, meliloto, nardo gallico, panace, ſamſaco, helenio, cinnami radice, omniũ ſuccis in oleo maceratis expreſſisc;.Sic& rhodi nũ ẽ roſis, iuncinũ e iunco, quod eſt roſaceo ſimillimũ.Itẽ hyoſcyamo.lupinis& narciſſo. Plurimum autẽ in Aegypto è rhaphani ſemine aut gramine herba, quod chortinon uo cant. Item ſeſama& urtica, quod cnecinũ appellant. E lilio& alibi fit ſub diuo, ſole,luna, pruina maceratum. Suis herbis cõponunt inter Cappadociam& Galatiam, quod Sel/ giticũ uocant, neruis admodũ utile: ſicut in Italia? gummi. E pice fit quod picinũ appel· lant, cum cõcoquitur uelleribus ſupra halitũ eius expanſis atq; ita expreſſis, probatũ ma4 xime

HISTORIAE LIBER XV 257 xime ẽ Brutia. Eſt enim pinguiſſima& reſinoſiſſima. Colot oleo fuluus. Sponte naſcitur in Syrig maritimis, quod elæomeli uocãt. Manat ex arboribus pingue, craſſius melle, reſi na tenuius, ſapore dulci,& hoc medicis. Veteri quoq; oleo uſus eſt ad quędã genera mor borum. Exiſtimatur& ebori uindicãdo à carie utile eſſe. Oerte ſimulacrũ Saturni Romæ intus oleo repletum eſt. De amurca. b 4“
Vper omnia autẽ celebrauit amurcam laudibus Cato. Dolia olearia cadosq illa im bui, ne bibãt oleũ. Amurca ſubigi areas terẽdis meſſibus, ut formicæ rimæcq; abſint. Quin& lutũ parietũ ac tectoria& pauimenta horreorũ frumenti, ueſtiariũ etiam contra teredines ac noxia animalia, amurca aſpergi: ſemina frugum perfundi: morbis quadtupe 1o dũ, arborũ quoq; illa medendũ, efficaci ad uſcera interiora humani quoq; oris. Lora etiã ac coria omnia,& calceamina, axesq́;, decocta ungisatq; æramenta contra æruginẽ colo/ risq; gratia elegãtiotis:& totã ſupellectilẽ ligneam, ac uaſa fictilia, in quis ficũ aridã libe/ at alſeruare:aut ſi folia baccascʒ in uixgis myrti, aliuduùe id genus ſimile. Poſtremo ligna macerata amurca, nullius fumi tedio ardere. Oleã ſi lãbendo capra lingua cõtigerit, depa ueritq; primo germinatu, ſterileſcere, autor eſt M. Varro. Et hactenus de olea atq; oleo. Pomotum omnium genera& naturace. WCC1115 EEhan arborũ fructus. uix ſpecie figurdue, nõ modo ſaporibus ſuccisq́; toties permi/xtis atq; inſitis enumerari queunt. Nucũ pinearũ genera quatuor. Cap. x Randiſſimus pineis nucibus⸗altiſſimeq; ſuſpenſus, intus exiles nucleos lacunatis in20 cludit toris, ueſtitos alia ferruginis tunica, mira naturæ cura molliter ſemina collo/ candi. Narum genus alterum Tarentinum, digitis fragili putamine, auiumq́; furto in ar/bore. Tertium ſapiniũ è picea ſatiua, nucleorũ cute uerius quàm putamine, adeo molli, ut ſimul mandatur. Quattũ pityida uocant ẽ pinaſtris, ſingularis remedij aduerſus tuſſim. In melle decoctos nucleos Taurini aquicelos uocãt. Pinea corona uictores apud lſthmũ coronantur. De malo cotonco.“ Cap. xr Is proxima amplitudine mala quæ uocamus cotonea,& Græci cydonea, ex Creta Huabis aduecta.Incuruatos trahunt ramos prohibẽtq́; creſcere parentẽ. Plura corũ genera. Chryſomela, inciſuris diſtincta, colore ad aurũ inclinato. Quæ cãdidiora, noſtra tia cognominata, odoris præſtãtiſſimi. Eſt& Neapolitanis ſuus honor. Minora ex eodẽ 30 genere ſtruthea, odoratius uibrant, ſerotino prouẽtu, præcoci uero muſtea. Strutheis au/ tem cotonea inſita ſuum genus fecere muluianum, quæ ſola ex his uel cruda manduntur. Omnia iam& uirorum ſalutatorijs cubilibus incluſa, ſimulacris noctium conſcijs impo/ſita.Sunt pręterea parua ſylueſtria, à ſtrutheis odoratiſſima, in ſepibus naſcẽtia. Mala ap pellamus quanquam diuerſi generis, perſica,& granata, quæ in punicis arboribus nouẽ generum dicta ſunt. Nis acinus ſub cortice intus,illis lignum in corpore. Necnon& quæ dam è pitis libralia appellata, amplitudinem ſibi ponderis nomine aſſerunt. De Perſico.genera quatnor. 1X*X“ Ed Perſicorũ palma duracinis. Nationũ habent cognomen Gallica& Aſiatica. Poſt S autumnũ matureſcunt, æſtate præcocia intra xxα annos reperta,& primo denarijs 4o0 ſingulauenundata. Supernatia ẽ Sabinis ueniũt, popularia undiq;. Pomũ innocuũ expe titur ægris: Pretiumq&́; iam ſingulis triceni nummi fuere, nullius maiore: quod miremur, quia nõ aliud fugacius. Longilſima nanq; decerpto bidui mora eſt, cogitq́; ſe uenundari. De pruno, genera xl. 8“ Cap. XIII Ngens poſtea turba prunorũ. uerſicolor, nigra, cãdicans. ordearia appellata, à comi/ S frugis eius.Alia eodẽ colore ſeriora maioraq;, aſininà cognominata à uilitate. Sũt & nigra ac laudatiora cerina atq; purpurea. Necnõ ab externa gente Armeniaca, quæ ſoIa& odote commendantur. Peculiaris impudentia eſt nucibus inſitorum, quæ faciem pa rentis ſuccumq́; adoptionis exhibent, appellata ab utroque nucipruna. Et hæc autem& petſica,& cerina, ac ſylueſtria, ut uuæ autumno cadis condita, uſq; ad alia naſcentia æta/ v 3 tem

258 c. vELINII NAT VRAILIS tem ſibi prorogant. Reliquorũ uelocitas cito miteſcentium tranſuolat. Nuper in Beæetica malina appellati cœperunt malis inſita,& alia amygdalina amygdalis. His intus in ligno nuclcus amygdalæ eſt: nec aliud pomũ ingenioſius geminatum eſt. In peregrinis arboribus dicta ſunt Damaſcena, à Syriæ Damaſco cognominata, iampridẽ in Italia naſcen tia, grandiore quanquam ligno,& exiliore carne, nec unquam in rugas ſicata, quonia ſo les fui deſunt. Simul dici poſſunt populares eorũ myxæ, quæ& ipſæ nũc cœpere Romæ naſci inſitæ ſorbis. Intotum quidem perſica peregrina etiã Aſiæ Græciæq́; eſſe, ex nomi ne ipſo apparet atq; ex Perſide aduecta. Sed pruna ſylueſtria ubic; naſei certũ eſt. Quo magis miror, huius pomi mentionem à Catone non habitam, præſertim cum cõdenda demonſtraret quædam& ſylueſtria. Namm perſicæ arbores ſero,& cumm difficultate tran, o ſiere, ut quæ in Rhodo nibil ferant, quod primum ab Aegypto eatum fuerat hoſpitium. Falſum eſt, uenenata cum ctuciatu in Perſis gigni,& pœnarũ cauſa à regibus translatain AKegyptum,& terra mitigata. Id enim de Perſea diligentiores tradũt, quę in totũ alia eſt, myxis rubentibus ſimilis, nec extra orientẽ naſci uoluit. Eam quoq; eruditiores negauerunt ex Perſide propter ſupplicia translatã, ſed à Perſeo Nemphi ſatã. Et ob id Alexan drum illa coronari uictores ibi inſtituiſſe, in honorẽ ataui ſui. STẽpet aũt folia habet& po ma, ſubnaſcentibus alijs. Sed pruna quoq; om̃ia poft Catonẽ cœpilſe mantfeſtũ eſt. De diuerſis generibus malorum, genera xxix Cap. XIIII
M Alotum plara ſunt genera. De citreis cum ſua arbore diximus. Medica aũ̃t Græci IVI vocãt patrig nomine. Aeque peregrina ſunt zizipha,& tuberes quæ& ipſa nõ pri 20 dem uenere in Italiã. Hæc ex Africa, illa ex Syria. Sex. Papinius, quẽ cõſulem uidimus, primus utraq; attalit, diui Auguſti nouiſsimis temmporibus, in caſtrorum aggeribus ſata: baccis ſimiliora quam malis, ſed aggeribus præcipue decora, quoniam& in tecta iam ſyl uæ ſcandunt. Tuberum duo genera, Candidum,& à colore ſericum dictũ Penè peregti na ſunt in uno ltalig agro Veronenſi naſcentia, quæ lanata appellant᷑. Lanugo ea obdu cit, ſtrutheis quidem perſicisq; plurima:his tamen peculiare nomen dedit, nalia alia com mendatione inſignibus. Reliqua cur pigeat nominatim indicare, cum conditoribus ſuis æternam propagauerint memotiam, tanquam ob egregiũ aliquod in uira factũ: Niſi fab lor apparebit ex eo ingenium inſerendi:nihilcʒ tam paruum eſſe, quod non gloriam parere poſſit. Ergo habent originem à Matio, Geſtioch& Manlio,item Claudio. Quibus 30 cotoneo inſito ab Appio ẽ Claudia gente, Appiana ſunt cognominata. Odor eſt his co/toneorum, magnitudo quæ Claudianis, color rubens. Ac ne quis id ambitu taluiſſe clari tatis& familiæ putet, ſunt& ſceptiana ab inuentore libertino, inſignia rotunditate. Cato adijcit quiriana,& quæ tradit in dolijs condi ſcantiana. Omnium autem nuperrime ado ptata ſunt parua, gratiſsimi ſaporis, quæ petiſia nominantur. Patrias nobilitauere came/rina& græcula. Cætera è cauſis traxere nomen: germanitatis cohætẽtia& gemella, nunquam ſingula in fœtu, coloris ſerica, cognationis melapia. Muſtea àceleritate miteſcendi: quæ nunc melimela dicuntur, à ſapore melleo. Orbiculata, à figura orbis in rotundita tem circumacti. Hæc in Epiro primũ proueniſſe, argumẽto funt Græci, qui epirotica uo" cant. Mammarum effigie orthomaſtica. Aconditione caſtrati ſeminis, quæ ſpadonia ap 40 pellant Belgę. Melofolijs folium unum. aliquando& geminum erumpit e latere medio. Celerrime in rugas marceſcunt pannucea. Stolide tumẽr pulmonea. Sunt quibus ſangui neus eſt color, origine ex moti inſitu tracta. Cunctis uero quæ fuerunt à ſole, partes rubent. Sunt& patua gratia ſaporis. atcqp etiam acuriota odore, ſylueſtria. Id peculiare improbitatis& acerbitatis conuicium,& uis tanta, ut aciem gladij præſtringat. Dacis fermẽ uiliſſimis nomen, quanquatn primis aduentu decerpiq́; properantibus.
8 De piris,& inſitorum uarietate. Cap.;H F Adem cauſa in piris taxatur ſuperbie cognomine. Parua hæc. ſed ocyſſima. Cũctis
autẽ Cruſtumina gratiſſima. Proximaijs falerna à potu, quoniã tanta uis ſucciab/ undat

HIS T ORIEAE LIBER XV 259
undat. Lactea hæc uocant᷑, in ijsq; alia colore nigro donãt Syriæ. Reliquorũ nomina ali rer in alijs atq; alijs locis appellant᷑. Sed cõfeſſis urbis uocabulis autores ſuos nobilitauere decimiana,& ex eo tractũ, quod pſeudodecimianũ uocant. Dolobelliana longiſſimi pedi culi. Pomponiana cognomine mãmoſa, liceriana, ſeueriana:& quæ ex ijs nata ſunt tyran niana. longitudine pediculi diſtãtia. Fauoniana rubra, paulo ſuperbis maiora. Lateriana, Anitiana poſt autumnalia acidulo ſapore iucunda. Tiberiana appellantur, quæ maxime Tiberio principi placuere.colorant᷑ magis ſole, grandeſcũt;, alioquin eadẽ eſſent qua liceriana. Patriæ nomina habent ſeriſlima omniũ amerina, picentina, numantina, alexan drina, numidiana, græca,& in ijs tarẽtina: ſignina, qug alij à colore teſtacea appellãt, ſicut 8 2 10 onychina, purpurea. Ab odore myrapia, laurea, nardina. Atẽpore hordearia, collo ampullacea,& coriolana. Brutæ gentilitatis cucurbitana, acidula ſucci. Incerta nominũ cauſa eſt barbaricis uenereisq;, quæ colorata dicũt: regijsq; quæ minimo pediculo ſeſſilia, patri
cijs, uoconijs, uiridibus blongisc;. Præterea dixit uolema Virgilius à Catone ſumpta, qui& ſemẽtina,& muſtea nominat. Pars hæc uitæ iampridem peruenit ad culmẽ, exper/ tis cuncta hominibus. Quippe cum Virgilius inſitam nucibus arbutũ, malis platanum, ceraſis ulmum dicat. Nec quicquam amplius excogitari poteſt. Nullum certe pomũ nouum diu iam inuenitur. Neq; omnia inſita miſceri fas eſt, ſicut nec ſpinas inſeri, quando fulgura expiari nõ queunt facile: quotq; genera inſita fuerunt, tot fulgura uno ictu pronunciantur. Turbinatior piris figura.In ijs ſerotina ad hyemẽ uſq; ad matrem pendent 20 20 gelu matureſcentia, græca, ampulacea, laurea: ſicut in malis amerina, ſcantiana. Condunt᷑ uero pira ut uuæ, ac totidem modis: neq; aliud in cadis præteŕ; pruna. Pomis proprietas pirisq; uini: ſimiliterq; in ægris medentes cauent: ac uino& aqua coquuntur, atq; pulmentarij uicem implent, quod non alia, præter cotonea& ſtruthea. De pomis ſeruandis. EbPTe Nuniuerſum uero de pomis ſeruandis præcipitur: pomaria in loco frigido ac ſico cõ/ Lrebulari ſeptẽtrionalibus feneſtris ſereno die patere, auſtros ſpecularibus arcere, aquilonis quoq; afflatu poma deturpãte rugis. Colligi mala poſt ęquinoctiũ autũnale, nec; ante Xv. Iunã, neq; ante primã horam. Cadiua ſeparari, ſtramẽtis, ſtoreis, paleis ue ſub/ ſterni. Rara cõponi, ut limnites peruij ſpiritũ æqualẽ accipiãt. Amerina maxime durare, zo melimela minime. De cotoneis, Punicis, piris,& ſorbis,& uuis ſeruãdis. Ca. XvIr Otoneis iatercluſis ſpiramentũ omne adimẽdum, aut incoqui melle ea immergiue oportere. Punica aqua marina feruente indurari, mox triduo ſoſe ſiccata, ita ne nocturno rore contingantur, ſuſpendi. Cum libeat uti, aqua dulci perlui. M. Varro& in do lijs harenæ ſeruari iubet,& immatura obrui terra in ollis fundo effracto, ſed ſpititu exclu ſo, ac ſurculo pice illito. Sic etiam creſcere amplitudine maiore q́; poſſint in arbore. Cæte ra mala folijs ficulnis, præterquam cadiuis, ſingula conuolui, ciſtisq́; uitilibus condi, uel creta figlinarum illini. Pira in ualis fictilibus picatis inuerſis obrui inter ſcobes. Tarenti/
na ſeriſſime legi. Anitiana ſeruari& in paſſo. Sorba uero& in ſcrobibus gypſato opercu
lo, daùm pedum terra ſuperinducta, in loco aprico, inuerſis uaſis, et in dolijs ut uuas cum
A0 ramis ſuſpẽdi.E proximis autoribus quidam altius curam petunt: deputariq́; ſtatim po/ ma ac uites ad hũc uſum præcipiunt, decreſcente luna, poſt horam diei tertiam, cœlo ſereno, ac ſiccis uentis. Similiter deligi& ex locis ſiccis,& ante perfectã maturitatem, addito ut luna infra terram ſit: uuas cum malleolo ſarmenti duro, demptis forſice corruptiori/ hus acinis.in dolio picato recenti ſuſpendi, excluſa omni aura operculo& gypſo: ſic& ſor
ba ac pira, illitis omnium ſurculis pice. Dolia procul ab aqua eſſe. Quidam ſic cum palmi te in gypſo condunt, capitibus eius ſcillæ infixis utrinq;. Alij etiam uina habentibus dolijs, dum ne contingant ea uuæ. Aliqui mala in patinis fictilibus fluitantia, quo genere& uino odorem acquiri putant. Aliqui omnia hæc in milio ſeruare malunt. Plerique uero in ſcrobe duũ pedum altitudinis harena ſubſtrato,& ſictili operculo, dein terra, operto. v 4 Creta

260 c. PLINII NATVRALIS Creta quidam etiam ſiglina uuas illinunt, ſiccatasq́; ſole ſuſpendunt, in uſu diluentes cre/ tam. Eandem pomis uino ſubigunt. Malauero generoſiſſima eadem ratiõe cruſtant gy/pſo uelcera:quæ niſi maturuerint, incremento calycẽ rumpunt. Semper aũt in pediculos collocant ea. Alij decerpunt cum ſurculis, eosq́; in medullam ſambuci abditos obruũt ut ſupra ſcriptũ eſt. Alij ſingulis malis piriscʒ ſingula uaſa fictilia aſſignant,& opercula eo/ rum picata dolio iterum includunt. Necnõ aliqui in floccis capſisc;, quas luto paleato i/ linunt. Alij hoc idẽ in patinis fictilibus: aliqui& in ſcrobe ſubiecta harena, ita ſicca operiunt mox terra. Sunt qui cotonea cera Pontica illita melle demergant. Columella autor in puteos ciſternasue in ſictilibus uaſis pice diligenti cura illitis mergi. Liguria maritima Al oc idem Græci platani folijs, aut uitis ipſius, aut fici, uno die in umbra ſiccatis, atq; in ca do uinaceis interpoſitis. Quo genere Coauua& Berytia ſeruantur, nullius ſuauitati poſt ferendæ. Quidam ut has faciant, in cinere lixiuio tingunt protinus q́; detraxere uitibus, mox in ſole ſiccant: tum folijs(ut ſupra dictum eſt) inuolutas uinaceis ſtipant. Sunt qui malunt uuas in ſcobe ramentisue abietis, populi, fraxini ſeruare. Sunt qui ſuſpendi pro/cul malis,protinusq́;ʒ in granarijs iubeant, quoniam optime ſit operimento puluis penli/ libus. Contra ueſpas remedio eſt, oleo aſpergi ex ore. De palmis diximus. — De ficis genera xxix. Cap. Xvm̃ F Reliquo genere pomorũ ficus ampliſſima eſt:quędamq́;& piris magnitudine ęmu — læ. De Aegyptię Cypriæq́; miraculis retulimus inter externas. Idæa rubet oliuę ma 20 gnitudine, rotundior tantum, ſapore meſpili. Alexandrinam hanc ibi uocãt, craſſitudine cubitali ramoſam, materia ualidã, lentam, ſine lacte, cortice uiridi, folio tiliæ, ſed molli. O/ neſicritus tradit in Hyrcania multũ noſtris eſſe dulciores, fertilioresc;, ut quæ modios cc EXX. ſingulæ ferãt. Ad nos ex alijs tranſiere gentibus, Chalcide, Chio, quarum plura ge nera. ſiquidẽ& Lydiæ quæ ſunt purpureæ,& mammillanæ, ſimilitudinem earũ habent: R& calliſtruthiæ parũ ſapore præſtantiores, ſicorum omnium frigidiſſimæ. Nam de Afri canis quas multi præferũt cunctis, magna quæſtio eſt: cum id genus in fricam nuperri/ me tranſierit, patriæ nomen obtinent. Nam Alexandrina è nigris eſt, candicãte rima, co gnomine delicatæ. Nigra& Rhodia eſt,& Tiburtina de præcocibus. Sunt& autorũ no mina ijs, Liuiæ, Pompeię: ſiccandis hęc ſole in annuos uſus aptiſſima, cũ mariſcis,& quas 30 harũdinũ folij macula uariat:Eſt& Herculanea,& albicerata,& aratia alba, pediculo mi/ nimo. latiſſima. Primo aũt prouenit porphytitis. lõgiſſimo pediculo. Comitat᷑ eam èmi/ nimis& uiliſſimis, popularis dicta. Contra nouiſſima ſub hyeme maturatur chelidonia. Sunt præterea eædẽ ſerotinæ& præcoces, biferæ, alba ac nigra, cũ meſſe uindemiac; ma tureſcẽtes. Serotinæ& à corio appellatæ duro: ex Chalcidicis quarundã trifero prouen/ tu. Tarenti tantũ prædulces naſcuntur, quas uocant omas. Cato de ficis ita memorat, Fi/ cos mariſcas in loco cretoſo aut aperto ſerito. In loco autem craſſiore aut ſtercorato, Afri/ canas,& herculaneas, ſaguntinas hybernas, tellanas, atras pediculo longo. Poſtea tot fubiere nomina atq; genera, ut uel hoc ſolum æſtimantibus appareat, muratam eſſe ui/ tam. Sunt& hybernæ quibuſdam prouincijs, ſicuti Woœſiæ, ſed artis, non naturæ. Pat/ 40 uarum genus arborum poſt autumnum fimo contegunt, deprehenſasq́; in his hyeme groſſos: quæ mitiore ccœlo refoſſæ cum arbore atq; in lucẽ remiſſæ, nouos ſoles, aliosq; quam quibus uixere, auide tanquam iterũ natæ accipiunt:& cum uenientium flore matu reſcunt, alieno præcoces anno, in tractu uel gelidiſſimo. Sed à Catone appellata iam tum Africana, admonet& Africæ, ad ingens documentum uſo eo pomo. Namq; perni ciali odio Carthaginis Hagrãs, nepotumq́; ſecuritatis anxius, cum clamaret omni ſenatu Carthaginẽ delendam, attulit quodam die in curiam præcocem ex ea prouincia ficum. Oſtendensq́; patribus, interrogo uos, inquit, quãdo hoc pomum demptũ putatis ex arbore: Cum inter omnes recentẽ eſſe conſtaret, Atqui tertiũ, inquit, ante diem ſcitote deibus proxima, uuas ſole ſicatas iunci faſcijs inuoluit, cadisq; conditas, gypſo includit, e,

1ö1“
HISTORIHE LIEER XV 261 cerptum Caxthagine, tam prope à muris habemus hoſtem: ſtatimó; ſumptum eſt Puni cum tertium bellum, quo Carthago deleta eſt, quanquam Catone anno ſequente rapto. Quid primũ in eo miremure curam ingenij, an occaſionem fortuitam? celeritatemq́; cur/ ſus, an uehementiam uiri? Supra omnia quiddã eſt, quo niul equidem duco mirabilius, tantam illam urbem,& de terrarum orbe per cx x. annos æmulam, unius pomi argu/ mento euerſam: quod nõ Trebia aut Traſymenus, nõ Cannæ buſto inſignes Romani nominis perficere potuere: nõ caſtra Punica ad tertiũ lapidem uallata, portæc; Collinæ adequitans ipſe Annibal. Tanto propius Carthaginem pomo Cato admouit. Colitur
flcus arbor in foro ipſo ac comitio Romæ nata, ſacra fulguribus ibi cõditis. Magisq; ob 16 io memoriã eius, quæ nutrix Romuli ac Remi conditoris appellata: quoniã ſub ea inuenta eſt lupa infantibus præbens rumenſita uocabant mammam)miraculo ex ære iuxta dica/to, tanquam in comitium ſponte tranſiſſet. Adacto nauigio ilico areſcit, rurſusq́; cura ſa/ cerdotũ ſeritur. Fuit& ante Saturni ædem urbis anno ccxα. fublata ſacro à ueſtalibus facto, cum Syluani ſimulacrum ſubuerteret. Eadem fortuito ſatu uiuit in medio foro, quà ſidentia imperij fundamenta oſtento fatali Curtius maximis bonis, hioc eſt uirtute ac pietate, ac morte præclara expleuerat. Aeque fortuita eodẽ loco eſt uitis atq; olea, um/ bræ gratia ſedulitate plebeia ſatæ. Ara inde ſublata gladiatorio munere diui lulij, quod nouiſſime pugnauit in foro. Admirabilis eſt pomi huiuſce feſtinatio, unius in cunctis, ac maturitatem properantis arte naturæ. 8 20 De caprifico.& caprificatione. u““ 28 Aprificus uocatur ẽ ſylueſtri genere ſicus nunquam matureſcens, ſed quod ipſa nõ habet alijs tribuens, quoniam eſt naturalis cauſarum tranſitus, atque è putreſcen/ tibus identidem generatur aliquid Ergo culices parit: hi fraudati alimento in matre, putri eius tabe, ad cognatã uolant: morſuq́; ficorum crebro, hoc eſt, auidiore paſtu aperientes ora earum atq; ita penetrantes, intus ſolem primo ſecum inducunt, cerealesq; auras im/ mittunt foribus apertis. Mox lacteum humorẽ, hoc eſt, infantiã pomi abſumunt, quod fit& ſponte.Ideoq;ʒ ficetis caprificus permittitur ad rationem uenti, ut flatus euolantes in ficus ferat. Inde repertũ,ut illatæ quocʒ aliunde,& inter ſe colligatæ inijcerẽtur fco: quod in macro ſolo& aquilonio non deſideratur, quoniã ſponte areſcunt loci ſitu, rimis q; ea/ 30 dem, quæ culicum opera, cauſa perficit: necnõ ubi multus puluis, quod euenit maxime fre quenti uia appoſita. Nanq;& pulueri uis ſicandi, ſuccumq́; lactis abſorbendi: quæ ratio puluere& caprificatiõe hoc quoqʒ præſtat ne decidant, abſumpto humore tenero,& cũ quadam fragilitate ponderoſo. Ficis mollis omnibus tactus:maturis frumenta intus: ſuc/ cus matureſcentibus lactis.percoctis mellis. Seneſcũt in arbore, anusq́; diſtillant gummi modo lachrymam ſicanturq́;. Honos laudatas ſeruat in capſis, Ebuſo inſula præſtan/tiſſimas, ampliſſimasq;, mox in Marrucinis. Atubi copia abundat, implentur orcæ in Aſia. cadi aũt in Ruſpina Africæ urbe, panisq; ſimul& obſonij uicem ſiccatæ implẽt: ut/ Pote cum Cato cibaria ruris operarijs iuſta ceu lege ſanciens, minui iubeat per fici maturi tatem. Cum recenti fico ſalitis uice caſei ueſci,nuper excogitatum eſt. Ex hoc genere ſunt, 8 40 ut diximus coctana& caricæ, quæq́; conſcendenti nauim aduerſus Parthos omen fece/ re M. Craſſo, uenales prædicantis uoce cauneæ. Omnia hæc in Albenſe rus& Syria in/ tulit L. Vitellius, qui poſtea cenſor fuit, cũ legatus in ea prouincia eſſet, nouiſſimis Tiberij Cæſaris temporibus. 5 De meſpilis& eorum generibus tribus. Cap. XxX M Alorũ pirorũc; generi adnutmnerẽtur iute meſpila atq;ʒ ſorba. Meſpilis tria genetaanthedon, ſetania. Tertiũ degenerat, tametſi anthedoni ſimilius eſt, qd gallicũ uo cant.: Setanię maius pomũ cãdidiusq;, acini molliore ligno:cæteris minus pomu, ſed odo re præſtantius,& quod diatius ſeruetur. Arbor ipſa de ampliſſimis Folia anteq́; decidãt rubeſcũt, radices multæ atq; altæ,& ideo inextirpabiles. Non fuit liæc arbor in Italia Ca tonis æuo. De ſox/

262 c. PLINII NATVRALIS De ſorbis genera quattuor.(ͤͤ... Orbis quadruplex differentia. Alijs enim eorum rotunditas mali, alijs turbinatio piS ri, alijs ouata ſpecies ceu malorum aliquibus. æc obnoxia acori. Odore& ſuauitate rotũda præcellũt. Cæteris uini ſapor. Generoſiſſima, quibus circa pediculos tenera folia. Quartum genus torminale appellant, remedio tantum probabile, aſiduum prouentu, minimumq́; pomo, arbore diſſimili, folijs penè platani. Non ferunt ante trimatum ex ul lo genere. Cato& ſorba ſapa condi iubet. 8 De nuce iuglandi. Cap. XxII B his locũ amplitudine uindicauerũt, quę ceſſere autoritati, nuces iuglãdes, quanq; A& ipſæ nuptialium Feſcenniorum comites, multũ pineis minores uniuerſitate, eæ/ io demq́; portione ampliores nucleo. Necuon& honor his naturæ peculiaris, gemino pro tectis operimento, puluinati primum calycis, mox lignei putaminis: Quæ cauſa eas nu/ ptijs fecit religioſas, tot modis fœtu munito: quod eſt ueriſimilius, quàm quia cadẽdo tri/ pudium ſonumue faciant. Et has è Perſide à regibus translatas, indicio ſunt Græca nomina. Optimum quippe genus earũ Perſicum atq; Baſilicon uocant. Et hęc fuere prima nomina. Caryon à capitis grauedine, propter odoris grauitatẽ conuenit dictũ. T'ingun/ tur cortice earum lanæ,& ruffatur capillus primum prodeuntibus nuculis. Id cõpertum, infectis tractatu manibus. Pingueſcũt uetuſtate. Sola differentia generum in putamine duro fragiliue,& tenui ac craſſo, loculoſo& ſimplici. Solum hoc pomum natura compactili operimento clauſit. Nanqʒ ſunt bifidæ putaminũ carinæ, nucleorumq́; illis quadti/ 20 partita diſtinctio, lignea intercurſante membrana. Cæteris quicquid eſt, ſolidũ eſt, ut in auellanis,& ipſo nucum genere, quas antea abellinas patrio nomine uocabant. In Aſiam Græciamq́; ẽ Ponto uenere,& ideo ponticæ nuces uocãtur. Has quoq; mollis protegit barba Sed putamini nucleisq; ſolida rotũditas ineſt. Eæ& torrent᷑. Vmbilicus illis intus in uentre medio. Tertia ab his natura amygdalis, tenuiore ſed ſimili iuglandium ſummo operimento:item ſecundo putaminis. Nucleus diſſimilis latitudine,& acriore callo. Hæc arbor an fuerit in Italia Catonis ætate, dubitatur, quoniã Gręcas nominat, quas quidam & in inglandiũ genere ſeruãt. Adijcit pręterea auellanas& galbas. pręneſtinas, quas ma xime laudat,& conditas ollis, in terra ſeruari uirides tradit. Nũc Thaſiæ& Albenſes cele brant᷑. Et Tarentinarũ duo genera, fragili putamine, ac duro: quæ ſunt ampliſſime,& mi 30 nime rotundæ. Præterea molluſcæ putamẽ rumpẽtes. Sunt qui honoris nomẽ interpre/ tentur,& Iouis glandẽ eſſe dicũt. Nuper conſularẽ uirũ audiui, biferas& iuglandes nuces habere ſe profitentẽ. De piſtaceis& ipſi retulimus. Et hæc aũt idem Vitellius in Italiam primus intulit eodẽ tempore: ſimulc; in Hiſpaniam Flaccus Pompeius eques Romanus qui cum eo militabat. De caſtaneis genera octo. Cap. XXIII Mcesuocamus& caſtaneas, quan q́; accõmodatiores glandium generi: Armatum N ijs echinato calyce uallum, quod inchoatum glandibus. Mirumq́;, uiliſſima eſſe quæ tanta occultauerit cura naturæ. Ttini quibuſdam partus ex uno calyce, cortexq; len tus. Proxima uero corpori membrana,& in his& in nucibus ſaporem, ni detrahatur,in/ feſtat. Torrere has in cibis gratius: Moluntur etiã,& præſtant ieiunio fœminarũ quan/ 43 dam imaginem panis. Sardibus eæ prouenere primum. Ideo apud Græcos Sardianos balanos appellant. Nam diuus Tiberius poſtea balanum nomen impoſuit, excellentio/ ribus ſatu factis. Nunc plura earum genera. Tarentinæ faciles, nec operoſo ſunt cibo: planæ figura. Rotundior quæ balanitis uocatur, purgabilis maxime,& ſponte proſili ens. Pura& plana eſt ex eis& Salariana, Tarentina minus tractabilis. Laudatior Corelliana,& ex ea facta quo dicemus in inſitis modo, meterana, quam rubẽs cortex præfert triangulis,& popularibus nigris quæ coctiuæ uocantur. Patria laudatiſſimis Tarentum, & in Campania Neapolis. Cæteræ ſuum pabulo gignuntur, ſcrupuloſa corticis intra nu cdeos quoq; ruminatione. 8 s

eaaaaaaaaaaaaaallqq,,
10
HISTORIAE LIBER*&α„ 263
De ſliquis,& carnoſis pomis.& moris,& de acinis& baccis. Cap. XXII
ſ procul abeſſe uideant᷑& prædulces ſiliquæ, niſi quod in ijs cortex ipſe manditur. Digitorũ hominis lõgitudo illis,& interim falcata, pollicari latitudine. Glandes
inter poma numerari non poſſunt: quamobrem in ſua natura dicentur. Reliqua carnoſi ſunt generis. ea baccis atq; carnibus diſtant. Alia acinis caro, alia moris, alia uHedonibus, & alia acinis inter cutem ſuccumq;, alia myxis alia baccis ut oliuis. Moris ſuccus, in carne
uinoſus:trini colores, candidus primo, mox rubens, maturis niger. In nouiſſimis florent,
inter prima matureſcũt. Vingunt manus ſucco matura, eluunt acerba. Minimum in hac
8.— 685. 2. X B.. arbore ingenia profecerũt, nec nominibus, aec inſitis, nec alio modo quàm pomi magnitudine, differunt mora oſtienſia,& tuſculana Romæ. Naſcuntur& in rubis, multũ diffe/rente callo. Aliud corpus eſt terreſtribus fragis, aliud cõgeneri eorum unedoni, quod ſo⸗/
lum pomum̃ ſimile fructui terrę giguitur. Arbor ipſa fruticoſa. Fructus anno matureſcit: pariterq; Hloret ſubnaſcẽs,& prior coquitur. Mas ſit an fœmina ſterilis, inter autores nõ
conſtat. Pomũ inhonorũi, ut cui nomen ex argumemio ſit unum tantũ edendi. Duobus
tamen hoc nominibus appellãt Græci, comaron& memecylon. Ex quo apparet totidẽ
. 20
30
45
eſſe genera& apud nos. Alio nomine arbutus uocatur. Iuba autor eſt, quinquagenũ cubitorũ altitudine in Arabia eſſe eas. Acinorum quoq; magna eſt differentia. Primum in ter uuas ipſas callo, teneritate, craſſitudine, interiore ligno alijs paruo,& alijs etiam gemi—
no, qui minime feraces muſti.Plurimum uero differunt ederæ ſam bucic; acini:& figura
etiam punici, anguloſi quippe ſoli. Nec cutis ulla ſingulis, præter cõmunem quæ eſt can/
dida. Totisq; ſuccus& caro eſt, ijs præcipue, quibus paruulum ineſt ligni. Magna& bac
cis differẽtia. Aliæ nanq;ʒ ſunt oliuis, lauris:& alio modo loto, cornis: aſio myrtis, lentiſco.
Aquifolio enim ac ſpinæ fine ſucco: medioc; etiamnũ genere inter baccas acinosq́; cera/
ſis. Pomum his primo candidum,& ferè om nibus baccis. Mox alijs uireſcit, ut oliuis, lau
ris:rubet uero moris, ceraſis, cornis. Deinde nigreſcit, moris, ceraſis, oliuis.. De ceraſis, genera octo.(ap. XXv Fralſt ante uictoriã Mithridaticã L. Luculli non fuere in Italia. Ad urbis annũ de IXXX. is primum uexit è Ponto, annisc; cxx. trans Oceanum in Britanniã uſcq; peruenere. Eadẽ, ut diximus, in Aegypto nulla cura potuere gigni. Ceraſorũ aproniana
maxime rubẽt: nigerrima ſunt, ut Actia. Cæciliana uero& rotũda. Julianis gratus ſapor,
ſed penè tantum ſub arbore ſua, adeo teneris, ut geſtatũ non tolerent. Principatus dura-, cinis, quæ Pliniana Campania appellat: in Belgica uero Luſitanis. In ripis etiam Rheni.
Tertius ijs colos e nigro ac rubenti uiridiq;. ſimilis matureſcentibus ſemper. Minus quin/
quennium eſt, quod prodiere quæ uocant laurea: non ingratæ amaritudinis, inſitæ in lau
ro. Sunt& macedonica paruæ arboris, raroq́; tria cubita excedentis,& minore etiamnũ frutice chamæceraſi. Iater prima hoc è pomis colono gratiã annuam refert. Septentrio/ ne frigidiscq; gaudet. Siccatur etiam ſole, conditurq́; ut oliua cadis.
De corno& lentiſco. Cap. xvI
Væ cura& cornis atqʒ lentiſco adhibetur, ne quid non hominis uentri natũ eſſe ui/
deatur. Miſcentur ſapores,& alio alius placere cogitur. Miſcentur uero& terræ cœ/ lic; tractus.In alio cibi genere India aduocatur. in alio Aegyptus, Creta, Cyrene, ingu/læq́; terræ. Nec ceſſat in ueneficijs uita, dũmodo omnia deuoret. Planius hoc fiet in her/
barum natura. De generibus ſuccorum,& de odore. Cap. XxviI
Nterim quæ ſunt communia& pomis omnibusq́; ſuccis ſaporum genera XIII. reperi untur, dulcis, ſuauis, pinguis, amarus, auſterus, acer, acutus, acerbus, acidus, ſalſus. Præ/ ter hæc, tria ſunt genera mirabili maxime natura. Vnum, in quo plures pariter ſentiun/ tur ſapores, ut uinis. Namque in his& auſterus,& acutus,& dulcis,& ſuauis, omnes alie/
ni. Alterum eſt genus, in quo ſit& alienus quidem, ſed& ſuus quidam& peculiaris, ut in lacłe. Siquidem ineſt ei quod tamen iure dici dulce,& pingue,& ſuaue non poſſet,
obtinente

264(c(. PELINII NATVRAEIS
„
obtinente lenitate, quæ ipſa ſuccedit in ſaporis uicẽ. Nullus hic aquis, ne ſuccus quidem/, ut tamen eo ipſo ſiat aliquis, ac ſuum genus faciat. Sentiri quidẽ aquæ ſaporem ullum ſuc-h cumue, uitium eſt. Magnum his omnibus in odore momentum,& magna cognatio, quiu & ipſe nullus eſt aquis: aut ſi ſentitur, omnino uitiũ eſt. Mirum, tria naturæ præcipua ele/ menta ſine ſapore eſſe, ſine odore, ſine ſucco: aquas, aera, ignes. 1 1 De ſuccis fructuum,& arborum,& coloribus,& odoribus,& natura pomorum, & de commendatione fructuum. 8. Cap. XXVI Rgo ſuccorũ uinoſus piro, moro, myrto: minime(quod miremur) uuis. At pinguis H oliuæ, lauro, nuci iuglandi, amygdalis: dulcis uuis, ficis, palmis: aquoſus prunis, ma/ gna differentia& in colore ſucci. Sanguineus moris, ceraſis, cornis, uuis nigris. Ildem al/ lo bis candidus. Lacteus in capite ficis, in corpore nõ item: Spumeus malis, nullus perſicis, cum præſertim duracina ſuco abundent: ſed quis eius ullum dixerit colorem Sua& in odore miracula. Malis acutus, perſicis dilutus, dulcibus nullus. Nam& uinũ tale ſine odo re, tenue odoratius. Multoq; celerius talia ad naſum ueniunt q́; pinguia. Quæodorata, non eadem in guſtu tenera, quia non ſunt pariter odor& ſapor. Quamobrẽ̃ citreis odor acerrimus, ſapor aſperrimus, quadam tenus& cotoneis:nullusq;ʒ odor ficis. Et hactenus ſint ſpecies ac genera pomorum, naturas arctius colligi par eſt. Alia ſiliquis—ignuntur, ipſis dulcibus.ſemenq́; complexis amarum: cum in pluribus ſemina placeant, in ſilizua damnentur. Alia baccis, quarum intus lignum,& extra caro, ut oliuis, ceraſis. Aliquotum intus baccæ, foris lignũ, ut in his quæ in Aegypto diximus gigni. Quæ baccis natura, ea/ ²⁸ dem& pomis. Aliorũ intus corpus& foris lignum, ut nucum. Alijs foris corpus, intus lj gnum, ut perſicis& prunis, uitiumqT́; cinctum fructu, cum fructus alibi muniatur uitio. Putamine clauduntur nuces, corio caſtaneæ. Detrahitur hoc ijs, at in meſpilis manditur. ruſta teguntur glandes.cute uuæ, corio& mẽbrana punica. Carne& ſucco mora conſtantcute& ſucco ceraſi. Quædam ſtatim à ligno recedũt, ut nuces& palmæ. Quædam adhærent, ut oliuæ lauric;. Quorundam geneti utraq; eſt natura, ut perſicis. Etenim du racinis adhæret corpus, è lignoq́; auelli nequit, cũ in cætetis facile ſeparetur. Quibuſdam nec intus, nec extra lignum, ut in palmarum genere. Aliquorum lignum ipſum in uſu& pomi uice, ut generi amygdalæ, quam in Aegypto gigni diximus. Quorundã extra ge/ mina geminantur uitia ut in caſtaneis, amygdalis nucibusq; iuglandibus. Quorundam natura trigemina eſt, corpus, deinde lignũ-, rurſusq́; ſemen in ligno, ut perſicis. Quædam inter ſe denſa, ut uuæ, ſorba: quæ ramos circundata ex omni parte uuarum modo degta uant. Alia rara, ut in perſicis. Quædam aluo continentur, ut granata. Dependent alia pediculis, ut pira. Alia racemis. ut uuæ, palmæ. Alia& pediculis& racemis, ut ederę, ſambu - ci. Alia ramo adhærent, ut in lauro. Quædã utroq; modo, ut oliuæ. Nam& breues pediculi& longi. Quædam uaſculis conſtant, ut punica& meſpila, lotosq; in Aegypto& Euphrate. Iam uero diuerſa gratia& cõmendatio. Carne palmæ placẽt, cruſta thebaicæ, ſucco uuæ& caryotæ: callo pira& mala, corpore melimela, mora cartilagine, nuclei grano. Quædã in Kegypto cute, ut caricæ. Detrahitur hæc ficis uirentibus, ut putamen: ea dem ĩn ſiccis maxime placet. In papyris& ferulis. ſpinaq; alba, caulis ipſe pomũ eſt. Sunt 4n & ficulni caules. In fruticoſo genere cum caule capparis: in ſiliquis uero quod manditur, quid niſi lignum eſt?non omſttenda ſeminis earum proprietate. Nam neqʒ corpus, nec lignum, nec cartilago dici poteſt, neq; aliud nomen inueniat. De myrto genera eius xl.. Cap. Xι S Vccorum natura præcipuã admirationẽ in myrto habet, quando ex una omnium olei uiniq; bina genera fiunt.Item myrtidanum, ut diximus. Et alius uſus baccæ fuit apud antiquos, anteq́; piper reperiretur, illius obtinens uicem, quodã etiam generoſi ob ſoni nomine inde tracto, quod etiam nũc myrtatũ uocatur. Eademqó; origine aprorum ſapor cõmendatur, plerunq; ad intinctus additis myrtis. Arbor ipſa in Europæ citerio/ te
e

-“ 2
HIS TORIAE LIBER XV 265 re cœlo. quod à Ceraunijs montibus incipit primũ Circeis in Elpenoris tumulo uiſa tra/ qitut: Græcumq; ei nomen remanet, quo peregrinã eſſe apparet. Fuit ubi nũc Rotma eſt, iam tum cũ conderetur. Quippe ita traditut: myrtea uerbena Romanos Sabinosq;.cum propter raptas uirgines dimicare uoluiſſent, depoſitis armis purgatos in eo loco qui nũc ligna Veneris Cluacinæ habet. Cluere enim antiqui purgare dicebant. Et in ea quoque arbore ſuffimenti genus habetur. Ideo tum electa, quoniam coniunctioni& huic arbori Venus prxæeſt. Haud ſcio an prima etiam omniũ in locis publicis Romæ ſata ſit, fatidico quidem& memorabili augurio. Inter antiquiſſima nanq; delubra habetur Quirini, hoc eſt, ipſius Romuli:in eo ſacræ fuere myrti duæ ante ædem ipſam pet longũ tempus, alte/
o ra patticia appellata.altera plebeia. Patritia multis annis præualuit flacceſcẽte plebeia ex/
uberans ac læta, quandiu ſenatus quoq; floruit, illa uigens, plebeia retorrida ac ſqualida. Quæ poſteaq́ʒ eualuit flacceſcente patricia Marſico bello, languida autoritas pattũ facta eſt, ae paulatim in ſterilitatem emarcuit maieſtas. Quin& ara uetus fuit Veneri Myrteę, quam nunc Murtiã uocãt. Cato tria genera myrti prodidit. Nigrã, candidã, cõiugulam
fortaſſis à cõiugijs ex illo Cluacinæ genere. Nunc& alia diſtinctio, ſatiuæ aut ſylueſtris,
& in utraq; latifoliæ. In ſylueſtri propria oxymyrſine. Satiuarum genera topiarij faciũt. Tartẽtinam folio minuto, noſtratem patulo, exoticam denſiſſimo, ſenis foliorũ uerſibus. Hxæc nõ eſt in uſu:ramoſa utraqʒ alia. Coniugulam exiſtimo nunc noſtratem dici. Myr/ tus odoratiſſima eſt in Aegypto. Cato docuit uinũ fieri& nigra, ſicata uſq; in ariditatem
20 in umbra, atq; ita mulſo indita. Si non ſicentur baccæ, oleum gigni. Poſtea compertum,
&ex alba uinum fieri album, duobus ſextarijs myrti tuſæ in uini tribus heminis maceratæ expreſſæcq; Folia& per ſe ſiccantur in farinam ad ulcerum remedia iti corpore huma no, leniter mordaci puluere, ac refrigerandis ſudoribus. Quinimo oleo quoq;(mirum dictu)ineſt quidam uini ſapor, ſimuſc; pinguis liquor, præcipua ui ad corrigenda uina, ſaccis ante perfuſis. Retinet quippe fecem, nec præter purum liquorem tranſire patitur, datq́; ſe comitem præcipua commendatione liquato. Virgæ quoq; eius geſtatæ manu uiatori proſunt in longo itinere pediti. Quin& uirgei anuli expertes ferti inguinum tu/
morti medentur. Bellicis quoq; ſe rebus inſeruit. triumphansqóʒ; de Sabinis Poſthiumius
Tabertus in cõſulatu( qui primus omniũ ouans ingreſſus urbem eſt, quoniã rem leuiter
30 ſine cruore geſſerat) myrto Venetis uictricis coronatus inceſſit, optabilẽq́; arborẽ etiam
hoſtibus fecit. Hæc poſtea ouantium fuit corona, excepto M. Craſo, qui de fugitiuis& Spartaco laurea coronatus inceſſit. Maſſurius autor eſt, curru quoq; triumphantes myr/ tea coronauſos. L.Piſo tradit, Papyriũ Maſſonẽ, qui primus in mõte albano triumpha/ uit de Corſis, myrto coronatũ ludos Circẽſes ſpectare ſolitũ. Auus maternus Africani ſe quentis hic fuit. Marcus Valerius duabus coronis utebatur, laurea& myrtea, qui& hoc uouerat. Delauro genera tredecim. CapP..SS
Autus triumphis proprie dicatur, uel gratiſſima domibus ianittix Cæſarum põtiſicumq́;: quæ ſola& domos exornat,& ante limina excubat. Duo eius genera tradit Cato:Delphicã& Cypriã. Pompeius Lenæus adiecit quam muſtacem appellauir, quo
a0 niam muſtaceis ſubijceretur. Hanc eſſe folio maximo, flaccidoc;& albicate. Delphicam
æquali colore, uiridiorẽ, maximis haccis, atco; euiridi rubentibus. Hac uictores Delphis coronari,& triũphantes Romæ. Cypriã eſſe folio breui,nigro, per margines imbricato, crifpam. Poſtea acceſſere genera:tinus, hane ſylueſtrem laurum aliqui intelligũt, nõnulli ſui generis arborem. differt colore, eſt enim ei cærulea bacca. Acceſſit& regia, quæ cœpit Auguſta appellari, ampliſſima& arbore& folio, baccis guſtatu quoq; nõ aſperis. Aliꝗ negant eandẽ eſſe,& ſuum genus regiæ faciunt longioribus folijs latioribusq;. lidem in alio genere baccaliam appellãt hanc quæ uulgatiſſima eſt. baccarumqe; fertiliſſima. Steri-/ lem uero earum(quod maxime miror)triumphalem, eaq; dicunt triumphãtes uti: niſi id à diuo Auguſto cœperit, ut docebimus, ex ea lauru quæ ei miſſa&ccelo minima eſt altitu
b 2 dine

H
266 C. PLINII NATVRAELIS
dine, folio criſpo ac breui, inuentu rara. Accedit in topiario opere taxa, excreſcente in me, dio folio paruulo, ueluti lacinia folij. Bt ſine ea ſpadonia, mira opacitatis patientia. Itaque
quanta libeat ſub umbra ſolum implet. Eſt& chamędaphne ſylueſtris frutex, eſt& Ale xandrina, quam aliqui Idæam, alij hippoglottion, alij daphnitin, alij carpophyllon, alij hypelaten uocãt. Ramos ſpargit à radice dodrantales, topiarij ac coronarij operis, folio acutiore quàm myrti, molliore& candidiore, maiore ſemine inter folia rubro. Plurimain Ida,& circa Heracleam Ponti, nec niſi mõtoſis. Id quoq; quod Daphnoides uocatur ge,nus, in nominum ambitu eſt. Alij enim Pelaſgum, alij eupetalon, alij ſtephanon Alexan dri uocant.Et hic frutex eſt ramoſus, craſſiore ac molliore q́; laurus folio, cuius guſtatu ac
cẽditur os atq; guttur, baccis è nigro ruffis. Notatũ antiquis, nullum genus lauri in Cor/ 10
ſica fuiſſe, quod nunc ſatum& ibi prouenit. Ipſa pacifera, ut quam prætendi etiam inter armatos hoſtes quietis ſit indiciũ Romanis præcipue lætitiæ nictoriarũq́; nuncia additur literis,& militũ lanceis. pilisc;. Faſces imperatorum decorat. Ex his in gremio louis opti/ mi maximi deponitur, quoties lætitiam noua uictoria attulit. Idq; non quia perpetuo uiret, nec quia pacifera eſt, ꝑræferenda ei utroq; olea, ſed quia ſpectatiſſima in monte Pat/ naſo. Ideoq́; etiam grata Apollini, aſſuetis eò dona mittere iam& regibus Romanis, te/ ſte L. Bruto: Fortalſis etiam in argumentũ. quoniam ibi libertatẽ publicam is meruiſſet, lauriferam tellurem illam oſculatus ex reſponſo: Et quia manu ſatarum receptarumq́ʒ in domos, fulmine ſola nõ icitur. Ob has cauſas equidem crediderim, honorem ei habitum
in triumphis potius, q; quia ſuffimentum ſit cædis hoſtium& purgatio, ut tradit Maſſu 29
rius. ͥdeoch in profanis uſibus pollui laurũ& oleam fas non eſt, ut ne propiciandis qui/ dem numinibus accendi ex his altaria aræue debeant. Laurus quidem manifeſto abdicat ignes crepitu,& quadam deteſtatione, interaneorum etiam uitia& neruorum ligno torquente. Tiberium principem tonante cœlo coronari ea ſolitum ferunt contra fuſmi/ num metus. Sũt& circa diuum Auguſtum euenta eius digna memoratu. Nanch Liuiæ Druſillæ, quæ poſtea Auguſta matrimonij nomen accepit, cum pacta eſſet illa Coæſari, gallinam conſpicui candoris ſedenti aquila ex alto abiecit in gremiũ i leſam. Intrepideq; miranti acceſſit miraculum, quoniam teneret roſtro laureum ramum onuſtumm ſuis baccis. Cõſeruari alitẽ& ſobolem iuſſere aruſpices, ramũq; eum ſeri, ac rite cuſtodiri. Quod
factũ eſt in uilla Cæſarũ, fluuio Tiberi impoſita iuxta nonum lapidẽ Flaminia uia, qux 30
ob id uocatut ad gallinas: mireq; ſylua prouenit. Ex ea triumphans poſtea Cæſar, laurũ in manu tenuit, coronamq&́; capite geſſit, ac deinde imperatores Cæſares cuncti. Tradi/ tusq; mos eſt ramos quos tenuerunt ſerendi. Et durant ſyluæ nominibus ſuis diſcretæ, fortalſis ideo mutatis triumphalibus. Vnius arborum latina ligua nomen imponitur uiris. Vnius folia diſtinguuntur appellatione. Lauream enim uocamus. Durat& in urbe impoſitum loco, quando loretum in Auentino uocatur, ubi ſyſua lauri fuit Eadem purifi
82
cationibus adhibetur: teſtatũqʒ ſit obiter& ramo eam ſeri, quoniam dubitauere Demo/
critus& Theophraſtus. Nunc dicemus ſylueſtrium naturas.
C. PEINII SECvNDI NATVRALIS HIST. LIB. X VI.
Sylueſtrium arborum naturc. 49
PROOEMIVNMNM. 1X.
EEETTbuIrERar Arbores, quæqh mitioribus ſuccis uoluptatem I primæ cibis attulerunt,& neceſſario alimẽto delicias immiſcere b docuerunt, ſiue illæ ultro, ſiue ab homine didicere blandos ſapo res adoptione& cõnubio, id́; munus etiam feris uolucribusq; dedimus, intra prædictas cõſtant. Proximũ erat narrare glandi feras quoqʒ, quæ primo uictum mortaliũ aluerunt nutrices ino/ pis ac ferę ſortis, ni præuerti cogeret admiratio uſu cõperta, qug
nam qualiscʒ eſſet uita, ſine arbore ulla, ſine frutice” tium. 3 1 entes
11†ö†up“*“
ͤͤͤZͤZͤͤZͤZõöaa‧

8 b HIISTORIAE LIBER XVI 267 Gentes ſine arbore,& miracula in ſeptentrionalis regionis arboribus. Cap. I Iximus& in oriente quidem, iuxta oceanum cõplures ea in neceſſitate gentes. Sunt
D uero& in ſeptentrione uiſę nobis Cauchorum, qui maiores minoresq; appellãtur. Vaſto ibi meatu, bis dierum noctiũq́; ſingularũ interuallis, effuſus in immenſum agitur oceanus, æternam operiens rerum naturæ cõtrouerſiam: dubiumq; terræ ſit, an parte in maris. Illic miſera gens tumulos obtinet altos, aut tribunalia ſtructa manibus ad experi/ menta altiſſimi æſſus, caſis ita impoſitis: nauigantibus ſimiles cum integant aquæ circun data, naufragis uero cum receſſerint: ſugientesq; cum mari piſces circa tuguria uenantur. 8 Non pecudem his habere, nõ lacte ali, ut finitimis, ne cum feris quidẽ dimicare cõtingit, 1o omni procul abacto frutice. Vlua& paluſtri iunco funes nectũt ad prætexẽda piſcibus retia: captumq; manibus lutum uentis magis quàm ſole ſicantes, terra cibos,& rigẽtia ſeptentrione uiſcera ſua urunt. Potus ijs nõ niſi ex im bre ſeruato ſcrobibus in ueſtibulo .f domus. Et hæ gentes ſiuincãtur hodie à Po. Ro. ſeruire ſe dicunt. Ita eſt profecto, multis fortuna parcit in pœnam.Aliud e ſyluis miraculum: totam reliquam Germaniã replent, adduntq; frigori umbras: altiſſimæ tamen haud procul ſupra dictis Cauchis, circa duos præcipue lacus littora ipſa obtinent quercus, maxima auiditate naſcendi: ſuffoſſæq; flu/ ctibus.aut propulſæ flatibus uaſtas complexu radicum inſulas ſecum auferunt. Atqʒ ita libratæ ſtantes nauigant ingentium ramorum armamẽtis, ſæpe territis claſſihus noſtris,
E11.““] veererasn
0 cum uelut induſtria fluctibus agerẽtur in proras ſtantium noctu, inopesq́; remedij illæ, 20 prælium nauale aduerſus arbores inirent. De Hercyniæ ſyluæ magnitudine.(Cap.
Neadẽ ſeptẽtrionali plaga Hercyniæ ſyluæ roborũ uaſtitas intacta æuis& cõgenita EE“ immortali ſorte miracula excedit. Vt alia omittant᷑ fide caritura, cõſtat at tolli colles occurſantiũ inter ſe radicũ repcuſſu: aut ubi ſecuta tellus nõ ſit, arcus ad ramos uſq;, et ipſos inter ſe rixãtes, curuari portarũ patẽtiũ modo, ut turmas equitũ trãſmittãt.
88 De glandiferis. Cap. I11 V Landiferi maxime generis omnes, quibus honos apud Romanos perpetuus. De ciuica corona,& qui frondea corona donati. Cap. I111 1
Inc ciuicæ coronæ, militum uirtutis inſigne clariſſimũ: iam pridem uero& clemen/ 30 Hax imperatorum poſtquam ciuilium bellorum profano meritum cœpit uideri ci/
uem nõ occidere. Cedunt his murales uallaresq;,& aureæ, quanquam pretio anteceden/
tes. Cedũt& roſtratæ, quãuis in duobus maxime ad hoc æui celebres: M. Varrone è pira
ticis bellis dante Magno Pompeio: itẽc; M. Agrippa tribuente Cęſare è Siculis, quę&
ipſa piratica fuere. Antea roſtra nauiũ tribunali præfixa foti decus erant, ueluti populo
Ro. ipſi corona impoſita. Poſtquam uero tribunitijs ſeditionibus calcari ac pollui cœpere, poſtq́; uires ex publico in priuatũ magis ſingulisq; ciuiũ quæri,& ſacroſancta omnia
profana fecere, tum à pedibus eorum ſubite in capita ciuiũ roſtra. Dedit hanc Auguſtus coronã Agrippaæ, ſed ciuicam à genere humano accepit ipſe. Antiquitus quidẽ nulla niſi . deo dabatur: ob id Homerus ccœlo tantũ eas& prælio uniuerſo tribuit, uiritim uero ne ao in certamine quidem ulli. Feruntq; primũ omniũ Liberum patrem impoſuiſſe capiti ſuo ex edera. Poſtea deorum honori ſacrificãtes ſumpſere, uictimis ſimul coronatis. Nouiſſime& in ſactis certaminibus uſurpatæ, in quibus hodiec; non uictori datur, ſed patriam ab eo coronati pronunciat᷑. Inde natum, ut etiã triumphaturis conferrentur in templis di V candæ, mox ut& ludis darentur. Longum eſt, nec inſtituti operis, diſſerere quiſnam Ro manorum primus acceperit. Neq; enim alias nouerãt quàm bellicas. Quod certum eſt, uni gentiũ huic plura ſunt genera quàm cunctis. Romulus frondea coronauit Hoſtum Hoſtilium, quod Fidenã primus irrupiſſet: auus hic Tulli Hoſtilij regis fuit. P. Decium
8 patrem, tribunum militum, frondea donauit exercitus ab eo ſeruatus, imperatore Cor/ nelio Coſſo cos. Samnitiũ bello. Ciuica iligna primo fuit, poſtea magis placuit ex eſculo V 3 2 2 loui

268 Cc. PLINII NATVRALII S
Ioui ſacra. Variatumq́;& cum quercu eſt, ac data ubiq; quæ fuerat, cuſtodito tantum ho nore glandis. Additæ leges arctæ,& ideo ſuperbæ, quasq́; conferre libeat cum illa Graæ/ corum ſumma, quæ ſub ipſo Ioue datur, cuiq; muros patria gaudens rumpit. Ciuem ſer/ uare, hoſtem occidere. Vtq́; eum locum in quo ſit actũ, hoſtis obtincat eo die. Vtq; ſer/ uatus fateatur: alias teſtes nil proſunt. Vt ciuis fuerit. Auxilia quamuis rege ſeruato, de/ cus id non dant. Nec creſcit honos idem imperatore conſeruato, quoniam conditores in quocunq; ciue ſummum eſſe uoluerũt. Accepta licet uti perpetuo. Ludos ineunti ſemper aſſurgi,/ etiã ab ſenatu, in more eſt: Sedendi ius in proximo ſenatui. Vacatio munerumo/mnium ipſ patriq;& auo paterno. Quatuordecim eas accepit Sicius Dentatus, ut retu
limus ſuo loco:ſex Capitolinus.Is quidẽ& de duce Seruilio. Africanus de patre accipere o
noluit apud Trebiã. O mores æternos, qui tanta opera honote ſolo donauerint:& cum
reliquas coronas auro cõmendarẽt, ſalutẽ ciuis in pretio eſſe noluerint: clara profeſſione, ſeruari quidẽ hominẽ nefas eſſe lucri cauſa. De glande, genera xi Cap, v Landes opes eſſe nunc quoq; multarũ gentiũ, etiã pace gaudentiũ, cõſtat. Nec non
G& inopia frugũ arefaclis molitur farina, ſpiſſaturq; in panis uſum. Quin& hodieq́;
per Hiſpanias, ſecundis mẽſis glãs inſeritur. Dulcior eadẽ in cinerè toſta. Cautũ eſt præ/ terea lege x 1tabularũ; ut glandẽ in alienũ ſundum procidentẽ liceret colligere. Genera earũ multa. Diſtãt fructu, ſtu, ſexu, ſapore. Nanq; alia fageæ glandi figura, alia quernæ, & alia ilignæ: atq; inter ſe quocq; generũ ſingulorũ differẽtiæ. Præterea ſunt aliquæ ſylue
ſtres, aliæ placidiores, quæ culta obtinẽt. Iam etiã in mõtoſis planisq́; diſtãt. Sicut& ſexu 20
mares ac fœminæ. Item ſapore. Dulciſſima omniũ fagi, ut qua obſeſſos, eti¹ã homines du
raſſe in oppido Chio, tradat Cornelius Alexãder. Genera diſtinguere nõ dat᷑ noĩbus,
quę ſunt alia alibi. Quippe cũ robur quercũcq; uulgòᷣ naſci uideamus. ſed eſculũ nõ ubiq;.
Quartã uero generis eiuſdẽ, quæ cerrus uocatur, ne Italiæ quidẽ maiore ex parte notam eſſe. Diſtinguemus ergo proprietate naturaq́;:& ubi res coget, etiã græcis nominibus.
De fagina glande,& reliquis glandibus,& carbone,& paſtu porcorũ§. Cap. vi
Agi glans nucleis ſimilis, triangula cute includitut. Folium tenue, ac leuiſſimũ popu/
lo ſimile,celerrime Hlaueſcẽs:& media parte plerunqʒ gignẽs ſuperne paruulam bac/
cam uiricem, cacumine aculeatã. Fagi glans muribus gratiſſima eſt,& ideo animalis eius
unã prouẽtus.Glires quoq;ʒ ſaginat. Expetitur& turdis. Arborum fertilitas omniũ ferè z0
alternat, ſed maxime fagi. Glandẽ quæ proprie intelligit᷑, ferunt robur, quercus, eſculus,
cerrus/ilex, ſuber. Continent᷑ hiſpido calyce, per genera plus minus cutẽ cõplectente. Fo
lia præter ilicem grauia, carnoſa, procera, ſinuoſa lateribus, nec dum cadunt flaueſcentia, ut fagi.pro differentia generum breuiora, uel longiora. Ilicis duo genera. Ex ijs in ltalia folio non multum ab oleis diſtant, milaces à quibuſdã græcis dictæ, in prouincijs aquifo liæ. Ilicis glans utriuſq; breuior& gracilior, quam Homerus acylon appellat, eoc; nomi ne à glande diſtinguit. Maſculas ilices negant ferre. Glans optima in quercu atq; gran/ diſſima. mox eſcalo: nam toboris parua. Cerro triſtis, horrida, echinato calyce ceu caſta neæ. Sed in querna alia dulcior, molliorq; fœæmina, maris ſpiſſior. Maxime aũt probant
latifolig ex argumẽto dictæ. Diſtant autem inter ſe magnitudine& cutis tenuitate. Item 49
quod alijs ſubeſt tunica rubigine ſcabra, alijs protinus candidũ corpus. Probatur& ca, cuius in balano utrinq; ex longitudine extrema lapideſcit duritia: melior, cui in cortice, quam cui in corpore, utrunq; non niſi mari. Præterea alijs ouata, alijs rotunda, alijs acutior ſHigura. Sicut& colos nigrior, can didiorue, qui præfertur. Amaritudo in extremitatibus, mediæ dulces. Quin& pediculi breuitas proceritasq; differentiam habet. In ipſis uero arboribus quæ maximam fert, hemeris uocatur, breuior,& in orbẽ comoſa, alasq́; ramorum crebro cauata. Fortius lignum quercus habet& incorruptius: ramoſa& ipſa, proceriot tamen& craſſior caudice. Excelſiſsima autem ægilops, incultis amica. Ab hac proxime latifoliæ proceritas, ſed minus utilis ædificijs: atque carbone dota
—y——

HISTORIAE LIBER X VI— 269
ta, uitijs obnoxia eſt. Quamobrem ſolida utuntur carboni, ærariorum tantum officinis compendio:quoniam deſinente flatu protinus emoriens ſæpius recoquitur: cætero pluri mis ſcintillis. Idem è nouellis melior. Acerui confertis taleis recentibus luto caminantur: accenſa ſtrue contis pungitur dureſcens calyx, atq; ita ſudorem emittit. Peſſima& carbo ni& materiæ haliphleos dicta, cui craſſiſſimus cortex atq; caudex,& plerunq; cauus fun goſusq;. Nec alia putreſcit ex hoc genere, etiã cũuiuit. Quin& fulmine ſæpilſime icitur, quamuis altitudine non excellat: Ideo ligno eius nec ad ſactificia uti fas habetur. Eidem raro glans,& cum tulit amara, quam pręter ſues nullum attingat anirmnal: ac ne eæ quidẽ, ſt aliud pabulum habeant. Hoc quoq;ʒ inter reliqua neglectæ religionis eſt, quod emor/ 10 tuo carbone ſacrificatur. Glans fagea ſuem hilarem facit, carnem coquibilem ac leuem& utilem ſtomacho:iligna ſuem anguſtam, nitidam, ſtrigoſam, ponderoſam: querna diffu ſam& grauiſſimã.& ipſa glandium æque dulciſſima. Proximam huic cerream tradit Ni gidius,nec ex alia ſolidiorem carnem, ſed duram. Iligna tentari ſues, niſi paulatim detur. Hanc nouiſſimam cadere. Eungoſam carnem fieri eſculo, robore, ſubere. Quæ glandem ferunt, omnes& gallam, alternisq; annis glandem. Sed gallam hemeris optimam,& co rijs perficiendis aptiſsimam. Similem huic latifolia, ſed leuiorem, multoq́; minus probatam. Fert& nigram. Duo enim genera ſunt. Hæc tingendis utilior. De galla,& quammulta præter glandem eædem ferant arbores. Cap. vIf Aſcitur autẽ galla ſole de geminis exeunte, erumpẽs noctu ſemper uniuerſa. Cre/ 20 L Nſcit uno die candidior. Et ſi æſtu excepta eſt, areſcit ꝑrotinus, neq; ad iuſtum incre/ mẽtum peruenit:hoc eſt,ut nucleum fabæ magnitudine habeat. Nigra diutius uiret, cre/ ſcitqʒ ut interdum mali cõpleat magnitudinẽ. Optima Comagena.: deterrima ex robo/re.Signum eius, quod cauernæ translucent. Robur præter fructũ plurima& alia gignit. Nanq; fert& gallæ utrunq; genus,& quædã ueluti mora, ni diſtarent arida duritia, plerunqʒ tauri caput imitantia, quibus fructus ineſt nucleis oliuæ ſimilis. Naſcuntur in eo& pilulæ, nucibus non abſimiles, intus habentes flocculos molles, lucernarum luminibus aptos. Nam& ſine oleo flagrãt, ſicuti galla nigra. Fert& aliã inutilẽ pilalam cum capillo, uerno tamen tempore melligeni ſucci. Gignunt& alæ ramorum eius pilulas corpore nõ pediculo adhærẽtes, candicãtes umbilicis. Cætera nigra uarietate diſperſa. Media cocci 30 colorem habent. Apertis amara inanitas eſt. Aliquãdo& pumices gignit, necnõ& èfolijs conuolutas pilulas:& in folio rubente aquoſos nucleos candicantes& translucidos, quamdiu molles ſint, in quibus& culices naſcuntur: indureſcunt in modum gallæ. 8 De cachrye,& cocco grano,& agarico,& ſubere. Cap. vIII Erunt robota& cachryn:ita uocatur pilula in medicina urendi uim habẽs. Gignitur F& in abiete, larice, picea, tilia, nuce, platano, poſtquam folia cecidere, hyeme durans. Continet nucleum pineis ſimilem.Is creſcit hyeme, aperitur uere pilula tota. Cadit cum folia cœperint creſcere. Tam multifera ſunt,& tot res prætet glandẽ pariũt tobora. Sed & boletos ſuillosq;, gulæ nouiſſima iritamenta, quæ circa radices gignuntur. Quercus probatiſſimos, robur aũt& cypreſſus,& pinus, noxios. Robora ferunt& uiſcum,& mel 40 la, ut autor eſt Heſiodus. Conſtatq́; rores melleos è cœlo, ut diximus. cadentes, non alijs magis inſidere frondibus. Cremati quoque roboris cinerem nitroſum eſſe certum eſt. Omnes tamẽ has eius dotes ilex ſolo prouocat cocco. Granum hoc. primoq́; ceu ſcapus fruticis paruæ aquifoliæ ilicis. cuſculium uocant: penſioem alteram tributi pauperibus Hiſpaniæ donat. Vſum eius gratiorem in conchylij mentione tradidimus. Gignitur & in Galatia, Africa, Piſidia, Cilicia, peſsimum in Sardinia. Galliarum glandiferæ ma/ xime arbores agaricum ferunt. Eſt autem fungus candidus, odoratus, antidotis efficax, in ſummis arboribus naſcens, nocte relucens. Signum hoc eius, quo in tenebris decer pitur. E glandiferis ſola quæ uocatur ægilops, fert panos arentes, muſcoſo uillo canos, non in cortice modo, uerum& è ramis dependentes cubitali magnitudine, odoratos, ut 2 z diximus

270 cC. IINTINAT VRHIIEES..“ diximus intet unguẽta: Suberi minima arbor: glans peſſima, rara, cortex tantũ in fructu præcraſſus ac renaſcens. atq; etiam in denos pedes undiq; explanatus. Vſus eius ancora/ libus maxime nauiũ, piſcãtiumq; tragulis,& cadorũ obturamẽtis: præterea in hyberno fœminarũ calceatu.. ben non infacete Græci corticis arborẽ appellant. Sunt qui fœæminã ilicem uocent: atq; ubi nõ naſcitur ilex, pro ea ſubere utantur, in carpẽtarijs præ cipue fabricis, ut circa Elin& Lacedamonem. Nec in Italia tota naſcitur, aut in Galliao/ mnino. Quarum ſint in uſu cortices. Cap. 1X Ortex& fagis,tiliæ, abieti piceæ, in magno uſu agreſtium. Vaſa cotbesq́; ac paten tiora quædam meſſibus conuebendis uindemijsq́; faciunt, atq; prætexta tugurio/ rum. Scribit in recenti ad duces explorator, incidens literas à ſucco. Necnon in quodam 10 uſu ſacrorum religioſus eſt fagi cortex. Sed non durat arbor ipſa. De ſcandulis,& pinu, pinaſtro, abiete, picca: larice, tæda, taxo Cap. x CCandulæ e robore aptiſſimæ, mox è glandifetis alijs fagocq;: facillimæ ex oibus quę O reſinã ferunt, ſed minime durãt, præterq́; è pino. Scãdula contectã fuiſſe Romã, ad Pyrtrhiuſq; bellũ annis quadringentis xx. Cornelius Nepos autor eſt. Syluarũ certe diſtinguebatur inſgnibus, Fagutali Ioui etjã nunc, ubi lucus fageus fuit, porta querquetulana, colle in quem uimina petebãtur, tot́; lucis, quibuſdam& geminis. Q. Hortẽſius dictator, cũ plebs ſeceſſiſſet in Ianiculũ, legẽ in eſculeto tulit, ut quod ea iuſſiſſet, oẽs Quiri tes teneret. Peregrinæ tunc uidebant᷑·, qm̃ non erant ſuburbanæ, pinus atq; abies, oësc,; quæ picẽ gignũt, de quib. nuvc dicemus, ſimul ut tota cõdiendi uina origo cognoſcatur. 20 Quædã ferunt in Aſia, aut oriente, è prædictis picẽ. In Europa ſex genera cognatarum arborũ ferunt. Ex ijs pinus atq; pinaſter foliũ habent capillamenti modo prætenue lon gumc;& mucrone aculeatum. Pinus fert minimũ reſinæ, interdum& nucibus ipſis, de quibus dictum eſt, uix ut aſcribatur generi. Pinaſter nihil aliud eſt q́; pinus ſylueſtris,mi ra altitudine,& à medio ramoſa, ſicut pinus in uertice. Copioſiorẽ dat hæc relinã, quo di/ cemus modo: Gignit᷑& in planis Eaſdẽ arbores alio nomine eſſe per oram Italiæ, quos tibulos uocãt, pleriq; arbitrãtur, ſed graciles ſuccinctiotes q;,& enodes, liburnicarum ad uſus, penè ſine reſina. Picea montes amat atq; frigora: feralis arbor,& funebri indicio ad fores poſita, ac rogis uirẽs, iam tamẽ& in domos recepta, tonſili facilitate. Hæc plurimã reſinã fundit, interueniẽte cãdida gẽma, tã ſimili thuri, ut mixta uiſu diſcerni nõ queat, 10 & inde fraus ſeplaſiæ. Omnibus his generibus folia breui ſeta& craſſiore, durac; ceu cu preſſis. Piceæ rami penè ſtatim ab radice modici, uelut brachia lateribus inhærent. Simili ter abieti expetitę nauigijs. Situs in excelſo montiũ, ceu maria fugerit, nec forma alia. Ma teries uero præcipua trabibus,& plurimis uitæ operibus. Reſina ei uitium, unde fructus unus piceæ: exiguũq; ſudat aliquando contactu ſolis. E diuerſo materies quæ abieti pul⸗cherrima, piceæ ad fiſſiles ſcãdulas, cupasq́;,& pauca alia ſecamenta. Quinto generi ſitus idem, eadẽ facies: larix uocatur: materies præſtãtior lõge,2incorrupta uis, emori cõtumax, rubẽs præterea,& odore acrior. Pluſculum huic erumpit liquoris, melleo colore, atq len/ tiore, nunq́; dureſcentis. Sextum genus eſt tæda proprie dicta, abundãtior ſucco q́; reliqua, parcior liquidiorq́; q́; picea, fHaãmis ac lumini ſacrorum etiã grata. Hæ, mares dunta/ 40 xat, fetunt& eam quam Græci ſycen uocãt, odoris grauiſſimi. Laricis morbus eſt, ut tæda Hiat. Omnia aũt hæc genera accenſa, fuligine immodica, carbonẽ repẽte expuũt cum eruptionis crepitu, ciacuſanturq́; longe: excepta larice, quæ nec ardet, nec carbonẽ facit, nec alio modo ignis ui cõſumitur, quàmlapides. Omnia ea perpetuo uitẽt, nec facile di/ ſcernuntur in frõde etiã à peritis. Tanta nataliũ mixtura eſt: ſed picea minus alta q́; larix. Illa&taſſior leuiorq; cortice, folio uilloſior, pĩguior,& dẽſior, molliorq; flexu. At piceæ ra riora ſicciorac; folia,& tenuiora, ac magis algẽtia: totac; horridior eſt,& ꝑfuſa reſina. Li gnũ uero abieti ſimilius. Larix uſtis radicibus nõ repullulat, picea repulluſat, ut in Lesbo accidit, ineenſo nemore Pyrrhæo. Mia etiamnũ generibus ipſis in ſexu Mas I reuior
2

mine in ſecuribus Hæ in quocunq; genere deprehendũt marem: quippe reſpuuntur,& frag
HISTORIAE ELIDER SXVI 271
preuiot& durior: ſœmina procerior, pinguioribus folijs& ſimplicibus, atq; nõ rigenti/
bus Lignum maribus durũ,& in fabrili opere contortũ: feeminæ mollius, publico diſcrigoſius ſidunt, ægrius reuelluntur. Ipſa materies retorrida,& nigrior maribus radixCirca Idam in Troade,& alia differentia eſt montanæ maritimæq́;. Nam in Macedo/ nia& Arcadia circac; Elin permutãt nomina: nec cõſtat autoribus, quod cuiq; generi at tribuant: nos iſta Romano diſcernimus iudicio. Abies è cunctis ampliſſima eſt,& fœmi
na etiam prolixior: materie mollior utiliorq́;, arbore rotundior, folio pinnato denſa, ut imbres non tranſmittat, atq; hilarior in totum. è ramis generum horum panieularum
io modo nucamenta ſquamatim cõpacta depẽdent, præterquam larici. Hæc abietis maſcu
la:, primori parte nucleos habent, non item fœminæ. Piceæ uero totis paniculis, minori/ bus gracilioribusq;, minimos ac nigros. Propter quod Græci phthirophoron eam ap/
pellant. In eadẽ nucamenta cõpreſſiora maribus ſunt, ac minus reſina roſcida. Similis his
etiamnum aſpectu eſt, ne quid prætereatur, taxus, minus uirens, gracilisc& triſtis: ac
dira, nullo ſucco, ex omnibus ſola baccifera. Mas noxio fructu. Letale quippe baccis, in Hiſpania præcipue, uenenum ineſt. Vaſa etiam uiatoria ex ea uinis in Gallia facta, mortifera fuiſſe compertum eſt. Hanc Seſtius milacem à Græcis uocari dixit:& eſſe in Arca/ dia tam præſentis ueneni, ut qui obdormiãt ſub ea,cibumũͦe capiant, moriãtur. Sunt qui & taxica hinc appellata dicant uenena, quæ nunc toxica dicimus, quibus ſagittæ tingan2o tur. Repertum, innoxiam fieti, ſi in ipſam arborem clauus æreus adigatur.
Quibus modis fiant genera picis,& quomodo ſiat cedriũ,& de ſpiſſa pice quomodo fiat,& quibus modis reſina coquatur.““
PDy liquida in Europa è tæda coquitur, naualibus mauniendis, multosq; ad alios uſus. Lignum eius cõciſum, furnis undiq; igni extra circũdato, feruet: primus ſudor aqua
modo fluit canali:hoc in Syria cedrium uocatur, cut tanta uis eſt, ut in Aegypto corpora hominum defunctorum eo perfuſa ſeruent᷑. Sequens liquor, craſſior iam, picem fundit.
Hæc rurſus in cortinas æreas cõiecta, aceto ſpiſſatur:& coagulata brutiæ cognomen acce pit, dolijs duntaxat uaſisq́; cæteris utilis, lentore ab alia pice differẽs: Itẽ colore rutilante, & ꝙ; pinguior eſt. E tæda om̃ia illa fiunt. E picea reſina, feruẽtibus cocta lapidibus, in al30 ueis ualidi roboris: aut ſi aluei nõ ſint, ſtruis cõgerie uelut in carbonis uſu. Hæc in uinum
83
additur, farinæ modo tuſa, nigrior colore. Eadẽ reſina ſi cũ aqua leuius decoquatur cole/ turq;, ruffo colore lenteſcit, ac ſtillaticia nocatur. Seponuntur aũt in id ferè uitia reſinæ cor ticisq;. Alia tẽperies ad crapulam. Nanq; flos crudus reſinæ, cũ multa aſtula tenui bre/ uiq; auulſus cõciditur ad cribri minuta: deinde feruẽti aqua, donec coquatur, perfundit᷑. Huius expreſſum pingue, præcipua reſina fit, atq; rara, nec niſi paucis in locis ſubalpinæ ltaliæ, conueniens medicis. Reſinæ albæ congium in duobus aquæ pluuiæ coquunt. Alij utilius putant ſine aqua coquere lento igue tota die, utiq; uaſe æris albi. Item terebinthinam in ſartagine referuenti, hanc cæteris pręferentes. Proxima ex lentiſco. De zopiſſa& ſapio,& quarum arborum materia in precio. Cap. xXIE
40“ omittendum, apud eoſdem zopiſſam uocari deraſam nauibus maritimis picem cum cera, nihil non experiente uita, multo efficaciorem ad omnia quibus pices
7.„ 3 8„. 3. 8. reſinæq́; proſunt, uidelicet adiecto ſalis callo. Aperitur picea è parte ſolari, non plaga, ſed uulnere ablati corticis, cum plurimum bipedali hiatu, ut à terra cubito cum minimum
abſit. Nec corpori ipſi parcitur, ut in cæteris, quoniam aſtula in fructu eſt. Verum hæc
terræ proxima laudatur: altior amaritudinem affert. Poſtea humor omnis è tota con/ Hait in ulcus. Iltem in tæda. Cum id manare deſijt, ſimili modo ex alia parte aperittso deinde alia. Poſtea tota arbor ſucciditur,& medulla eius uritur. Sic& in Syria terebin/tho detrahũt cortices: ibi quidẽ& e ramis ac radicibus, cum reſina damnetur ex his par/ tibus In Macedonia laricẽ maſculã urunt, ſfœminæ radices tantũ. Theopõpus ſcripſit, in 2 4 Apollo
1

2272 C. PILINEI NATVRAILIS
Apolloniatarum agro picem foſſilem non deteriorẽ Macedonica inueniri. Pix optima ubiqʒ ex apricis aquilonis ſitu. Ex opacis horridior. uitusq́; præferẽs. Frigida hyeme de/ terior, ae minus copioſa& decolor. Quidã arbitrantur in montoſis copia præſtantiorem ac colore,& dulciorẽ fieri, odorem quoq; gratiorem dum reſina ſit. decoctam aũt minus picis reddere, quoniã in ſerum abeat: tenuioresq; eſſe ipſas arbores in planis: ſed has& illas ſerenitate ſteriliores. Fructum quædam proximo anno ab inceiſu largiuntur, aliæ ſecundo, quædam tertio. Expletur autem plaga reſina, non cortice, nec cicatrice, quæ in hac arbore non coit. Inter hiæc genera proprium quidam fecere ſapium, quoniã ex co/ gnatione earum ſeritur, qualis dicta eſt in nucleis. Eiusq́; arboris imas partes tædas uocant, cum ſit illa arbor nil aliud quàm picea, feritate paulũ mitigata ſatu: ſapinus autem
materies cæſarum è genere fiat, ſicuti docebimus. De fraxino, genera eius quatuor. Cap. XIII Ateriæ enim cauſa reliquas arbores natura genuit, copioſiſſimãq́; fraxinũ. Procera V hæc ac teres, pẽnata& ipſa folio: multũo; Homeri præconio,& Achillis haſta no/ bilitata. Materies eſt ad plurima utilis Ea quidẽ quæ ſit in Ida Troadis intantũ cedro ſmilis, ut ementes fallat cortice ablato. Græci duo genera eius fecere, Longã, enodẽ. Alte/ ram, breuẽ, duriorẽ fuſcioremqo;, laureis folijs. Bumeliã uocant in Macedonia ampliſſi/ mam lentiſſimãq;. Alij ſitu diuiſere. Campeſtrẽ em̃ eſſe criſpam, mõtanã ſpiſſam. Folia earũ iumẽtis mortifera, cæteris ruminantiũ innocua Gręci prodidere. In Italia nec iumen
tis nocent. Contra ſerpẽtes uero ſucco expreſſo ad potũ.& impoſita ulceribus, opifera ac 20
nihil æque reperiunt᷑. Tantaq́; eſt uis, ut ne matutinas quidẽ, occidẽtesùe umbras quàm ſunt longiſſimæ, ſerpens arboris eius attingat, adeo ipſam procul fugiat. Experti prodimus:Si fronde ea gyro claudat᷑ ignis& ſerpens, in ignẽ potius qᷓ; in fraxinũ fugere ſerpẽ tem. Mira naturæ benignitas, prius q́; hæ prodeant, florere fraxinũ, nec ante cõditas folia dimittere. De tilia, genera duo. Cap. XIIII
N tilia mas& fœmina differũt omni modo. Nanq;& materies maris dura, ruffiorq;
ac nodoſa,& odoratior. Cortex quoq; craſſior, ac detractus inflexibilis. Nec ſemẽ fert aut florẽ, ut fœmina, quæ craſſior arbore, materia candida præcellensq́; eſt. Mirũ in hac arbore, fructum à nullo animaliũ attingi, foliorũ corticisq́; ſuccũ eſſe dulcẽ. Inter corticem
& lignum tenues tunicas multiplici mẽbrana, è quibus uincula tiliæ uocãtur: tenuiſſimæ 30
earum philyræ, coronarum lemniſcis celebres, antiquorumq́; honore. Materies teredinem non ſentit, proceritate perquam modica, uerum utilis. 1“1“ De aceris generibus x. Cap. XVv
Cer eiuſdem ferẽ amplitudinis, operum elegantia ac ſubtilitate cedro ſecundũ. Plu
ra eius genera. Albũ quod præcipui cãdoris, uocatur gallicũ, in tranſpadana Italia transq; alpes naſcẽs:Alterum genus criſpo macularum diſcurſu, qui cum excellẽtior fuit,
à ſimilitudine caudæ pauonum nomẽ accepit, in Iſtria Rhetiac; præcipuum. E uiliori ge nere craſſiuenium uocatur. Græci ſitu diſcernũt. Campeſtre enim candidum eſſe, nec criſpum, quod glinon uocãt, montanũ uero criſpius duriusq́;, etiamnum e maſcula criſpius
ad lautiora opera. Tertium genus zygiam, rubẽtem, fiſſiſi ligno, cortice liuido,& ſcabro. 40
Hoc alij generis proprij eſſe malunt,& Latine carpinum appellant. De bruſco, molluſco,& ſtaphylodendro,& buxo genera tria Cap. XVI Mcherrimum uero eſt bruſcum, multoq́; excellentius etiamnũ molluſcum. Tuber I utrũq; arbotis eius. Sed hruſcum intortius criſpum: molluſcum ſimplicius ſparſum.
Et ſi magnitudinẽ menſarũ caperet,haud dubie præferretur cedro. Nũc intra pugillares lectorumqʒ ſilicios aut laminas raro uſu ſpectatur:E bruſco ſiunt& menſę nigreſcentes. Reperitur& in alno tuber: tanto deterius, quãto ab acere alnus ipſa diſtat. Aceris mares prius florent. Etiamnum in ſiccis natæ præferuntur aquaticis. ſicut& fraxini. Eſt& trans
alpes arbor ſimillima aceri albo materia, quæ uocatur ſtaphylodendron. Fert ſiliquas 8
——————————

HISTGRIAE LIBERZSEv 2 73
in ijs nucleos ſapore nucis auellanæ. In primis uero materies honorata buxo eſt, raro cri ſpicanti, nec niſi radice: cætero lenis quies materiæ, ſilentio quodam& duritie ac pallore commendabilis: in ipſa uero arbore topiario opere. Tria eius genera: Gallicum, quod in metas emittitur, amplitudinemq; proceriorem: Oleaſtrum in omni uſu damnatum, gra/ uem præfert odorem. Tertium genus noſtrate uocant: ſylueſtre, ut credo, mitigatũ ſatu: diffuſius,& denſitate parietũ uirens ſemper ac tonſile. Buxus Pyrenæis, ac Cytoro mon tibus plurima, ac Berecynthio tractu. Craſſiſſima in Corſica, Hore non ſpernendo: quæ cauſa amaritudinis mellis. Semen ilius cunctis animantibus inuiſum. Hæc in Olympo Macedoniæ gracilior, ſed breuis. Amat frigida, aprica. In igne quoq; duritia quæ ferro, to nec flamma, nec carbone utili. De ulmo, genera quatuor. Cap. XVvII Jer has atqʒ frugiferas, materie uitiumq́; amicitia, accipitur ulmus. Gręci duo eius ge Inera nouere: Montoſam: quæ ſit amplior: Campeſtrem, quæ fruticoſa. Italia attineas uocat excelſiſſimas,& ex ijs ſiccanas præfert, quæ non ſint riguæ. Alterum genus gallicas. Tertium noſtrates, denſiore folio,& ab eodem pediculo numeroſiore.· Quartum ſylueſtre. Attineæ non ferunt ſamara: ita uocatur ulmi ſemen: omnesq; radicum plantis proueniunt, reliquæ ſemine. 8 De arbotum natura per ſituis.(Cap. XvIII Vnc celeberrimis arborum dictis, quædam in uniuerſum de cũctis indicãda ſunt. 20 Montes amant cedrus, larix, tæda,& cæterę è quibus reſina gignitur. Itẽ aquifolia. buxus, ilex, iuniperus, terebinthus, populus, ornus, cornus, carpinus. Eſt& in Apẽnino frutex qui uocatur cotinus ad liniamẽta modo, cõchylij colore inſignis. Montes et ualles diligit abies,robur, caſtaneæ tilia, ilex, cornus. Aquoſis montibus gaudẽt acer, fraxinus, ſorbus, tilia, ceraſus. Non temere in mõtibus uiſæ ſunt prunus, punicæ, oleaſtri, iuglans, morus, ſambuci. Deſcẽdunt etiã in plana, cornus, corylus, quercus, ornus, acer, fraxinus, fagus,carpinus. Subcunt& in mõtoſa.ulmus, malus, pirus, laurus, myrtus, ſanguinei fru tices.ilex, tingendisq́; ueſti bus naſcentes geniſtæ. Gaudet frigidis ſorbus,& m agis etiã betulla. Gallica hæc arbor mirabili cãdore atq; tenuitate, terribilis magiſtratuum uirgis. Eadem circulis flexibilis. item corbiũ ſportis. Bitumen ex ca Galliæ excoquũt. In eoſdem z0 ſitus comitatur& ſpina, nuptiarum facibus auſpicatiſſima, quoniam inde fecerint paſtores qui rapuerunt Sabinas, ut autor eſt Maſſurius. Nunc facibus carpinus& corylus familiariſſimæ. Aquas odere cupreſſi, iuglãdes, caſtaneæ, laburnum: Alpina& hæc arbor, nec uulgo nota, dura ac candida materie, cuius Hforem cubitalem longitudine apes non attingunt. Odit& quæ appellatur Iouis barba, in opere topiario tonſilis,& in rotundita tem ſpiſſa,argenteo folio. Non niſi in aquoſis proueniũt ſalices, alni, populi, ſiler, liguſtra teſſeris utiliſſima: Item uacinia, Italiæ in aucupijs ſata, Galliæ uero etiam purpurea, tin/ gendi cauſa ad ſeruitiorum ueſtes. Quæcunque communia ſunt montibus planisq́;, maiora fiunt aſpectuq; pulchriora in campeſtribus, meliora materie criſpiorac; in monti/ bus, exceptis malis, pirisc;.. 40 Diuiſio generum. Cap. XIN Ræterea arborum alijs decidunt folia, aliæ ſempiterna coma uirent. Quam differen P tiam antecedat neceſſe eſt prior. Sunt enim arborum quædam omnino ſylueſtres, quædam urbaniores, quas his placet nominib. diſtinguere. Ergo mites, quæ fructu, aut aliqua dote umbratum ve officio humanius iuuant, non improbe dicantur urbanæ. Quibus folia non decidant,& de rhododendro. Cap. X X IL I Arum generi nõ decidunt, oleæ, lauro, palmæ, myrto, cupreſſo, pinis, ederæ, rhodo 1 dendro. Et quamuis herba dicatut ſabina rhododẽdron, ut nomine apparet, à grx cis uenit. Alij nerion uocarunt, alij rhododaphnen, ſempiternum fronde, roſæ ſimilitudi ne caui hus fruticoſum. Iumentis caprisq;& ouibus uenenum eſt. Idem homiai ctra ſer Keh 8 EEEE“.“
.— —
vrresereeeegeerern ven.
.“
————

ö11 c. vLEINIINATVRALIS pentium uenena remedio. B Item quibus folia non decidant,& quibus non omnia folia cadant, KcL quibus locis nulli arborum. Cap. XXI 8 Ylueſtrium generis folia non decidunt abieti. latici, pinaſtro, iunipero, cedro, terebin S cho, buxo:ilici, aquifolio, ſuberi, raxo, tamarici. Inter utrac; genera ſunt adrachne in Græcia,& ubiq;ʒ unedo. Reliqua em̃ folia decidunt his, pręterquam in cacuminibus. Nõ gecidunt aũt& in fruticũ genere cuidam rubo,& calamo. In Thurino agro, ubi Sybartis fuit, ex ipſa urbe proſpiciebatur quercus una, nunquam folia dimittens, nec ante mediã æſtatem germinans lIdq; mirum eſt, Græcis autoribus proditum, apud nos poſtea ſileri. Nam locorum tanta uis eſt, ut circa Memphim Aegypti,& in Elephantine Thebaidis i nulli arbori decidant, ne uitibus quidem. De natura foliorum cadentiũ,& quibus foliorũ uarij colores. Cap. XxXII — Aeteræ omnes extra prædictasetem̃ numerare longũ eſt)folia deperdunt: obſer/ uatumq; non areſcere niſi tenuia,& lata,& mollia. Quæ uero nõ decidãt, callo craſſa& anguſta eſſe. Falſa gefinitio eſt, non decidere his quarum ſuccus pinguior ſit. Quis enim poteſt in ilice intelligere· Decidere Timæus mathematicus ſole ſcorpionem tranſe unte, ſideris ui, quodam ueneno aeris, putat. Cur ergo non eadẽ cauſa aduerſum omnes polleat, iure miremur. Cadunt plurimis autumno. Quædã tardius amittunt, atq; in hyemes prorogant moras. Nec intereſt marutius germinaſſe, utpote cum quædã primæ get minent,& inter nouiſſimas nudentur: ut am ygdala, fraxini- ſambuci. Morus aũt nouiſſi,2 me germinat,& cũ primis folia dimittit. Magna& in hocuis ſoli. Prius decidunt in ſiccis macrisc.& uetuſtæ prius arbori: multis etiam antequam matureſcat fructus. In ſerotina ficu,& hyberna piro,& malogranato eſt pomum tantum aſpici in matre. Nec; his aũt quæ ſemper retinent comas, cadem folia durant: ſed ſubnaſcentibus alijs, tum areſcunt uetera, quod euenit circa ſolſtitium. Maxime foliorum unitas in ſuo cuiqʒ genere perma/ net, præterquam populo, ederæ, crotoni, quam& cici diximus uocari. De populo tria genera,& quorum foliorum figura mutetur. Cap. Opuli tria genera, alba, nigra,& quæ Libyca appellatur, minima folio, ac nigerri/ ma⸗fungisqʒ enaſcentibus laudatiſsima. Alba folio bicolor, ſuperne candicans, infe/ riore parte uiridi. Huic nigræq; ut crotoni, folia in iuuenta circinatæ retunditatis ſunt: ue/zo tuſtiora in angulos exeunt. Ecõtrario ederæ anguloſa rotũdantur. Populorũ folijs gran/ diſſima lanugo. Euolat candidæ(tradita folio numeroſiore candida)ut iulus. Folia grana tis& amygdalis rubentia. Mirum in primis id, quod ulmo tilgc,& oleæ,& populo al bæ& ſalici euenit. Circumaguntur enim folia earum poſt ſolſtitium. Nec alio argumen/ to certius intelligitur ſidus confectum. 88. 1
2
Quæ folia uerſentur omnibus annis, quæ foliorum è palmis cura& uſus,& foliorum mirabilia. v FE Stet publica omniũ foliorũ in ipſis differẽtia. Nanq; pars inferior à tetra herbido ui ret colore. Ab eadẽ leuiora, neruos callũq;& articulos in ſuperiore habẽt parte: inci ſuras uero ſubter, ut manus humana. Oleæ ſuperne candidiora,& minus leuia: ltẽ ederę., Sed omniũ folia quotidie ad ſolem oſcitant, interiores partes tepefieri uolentia. Superior pats omniũ lanuginẽ quãtulãcunq; habet, quæ in alijs gentiũ lana eſt: In oriẽte funesua lidos e palmæ foſijs fieri dictum eſt eosq; in humore utlliores eſſe. Et apud nos fere palmis à melſe decerpunt᷑. Ex his meliora, quæ ſeſe nõ diuiſerint. Siccãtur ſub tecto quater/ nis diebus: mox in ſole expandunt᷑,& noctibus relicta, donec candore inareſcãt, poſtea in opera finduntur. Latiſſima fico. uiti, platano: anguſta myrto, punicæ, oleæ: capillatapino, cedro: aculeata aquifolio,& ilicũ generi: nã iunipero ſpina ꝓ folio eſt: carnoſa cupreſ ſo, tamarici: craſſiſſima alno: longa hatũdini,ſalici, palmæ etiã quplicia: circinata piro, mu cronata malo, anguloſa ederæ, duuiſa platano: inſecta pectinũ modo piceæ, abieti: 5 2

HISTORIAE LIBER XVI 275 ſa toto ambitu robori: ſpinoſa cute, rubo. Mordacia ſunt quibuſdam, ut urticis. Pungen, tia pino, piceæ, abieti, larici, cedro, aquifolijs. Pediculo breui oleæ,& iiici:longo uitibus: tremulo populis,& ijſdem ſolis intet ſe crepitantia. Iam& in pomo ipſo, mali quodam in genere, parua medijs emicant folia, interim& gemina. Præterea alijs circa ramos, alijs in cacumine ramorum, tobori& in caudice ipſo. Iam denſa, ac rara: ſemperq; lata rariora. Diſpoſita myrto, concaua buxo, inordinata pomis. Plura eodem pediculo exeuntia ma/ lis pirisc;ʒ. Ramuloſa ulmo,& cytiſo. Quibus adijcit Cato decidua, populea quernac, animalibus iubens dari non perarida: babus quidem& fculnea, ilignac;& ederacea: Dantur& ex harundine ac lauro. Decidunt ſorbo uniaerſa, cæteris paulatim. Et de foto lijs hactenus. 1.“ b De ordine naturæ in ſatis,& de flore arborum,& conceptu,& germinatione,& partu,& quo ordine floreant. Cap. XX V Rdo autem naturæ annuus ita ſe habet. Primus eſt conceptus, flare incipiẽte uen/ to fauonio circiter ferẽ vi. Idus Feb. Hoc enim maritantur uiueſcentia è terra, quo etiam equæ in Hiſpania, ut diximus. Hic eſt genitalis ſpiritus mundi, à fouẽdo dictus, ut quidam exiſtimausre. Flat ab occaſu æquinoctiali, uer inchoans. Catulitionem ruſtici uo cant, geſtiente natura ſemina accipere, eoq; animam inferente omnibus ſatis. Cõeipiunt 8 uarijs diebus,& pro ſua quæq; natura. Alia protinus, ut animalia: tardius aliqua,& diu/ tius grauida partus gerunt: quod germinatio ideo uocatur. Pariunt uero cũ florẽt, fllosq; 20 ille ruptis conſtat utriculis. Educatio in pomo eſt: hoc& germinatio. Arborum flos eſt pleni ueris indicium& anni renaſcentis, flos gaudium arborum. Tunc ſe nouas, aliascʒ quàm ſunt, oſtendunt: tunc uarijs colorũ picturis in certamen uſq; luxuriãt. Sed hoc ne/ gatum pleriſq;.Nõ enim oẽs florent,& ſunt triſtes quædam, quæq́; nõ ſentiant guudia annotum. Nam neq; ilex, picea, larix, pinus, ullo flore exhilarãtur, natalesùe pomorum recurſus annuos uerſicolori nuncio promittũt:nec fici atq; caprifici, Protinus enim fructũ Hlores gignũt. Iu ficis mirabiles ſunt& abortus, qui nuń; matureſcũt. Nec iuniperi florent. Quidam earũ duo genera tradunt. Alterã florere, nec ferre. Quæuero non floreat, ferre protinus baccis ſubnaſcentibus, quæ biennio hæreãt. Sed id falſum, omnibusq; ijs dura facies ſemper. Sic& hominũ multis fortuna ſine flore eſt. Omnes autẽ germinant, 78 o etiam quæ nõ florent, magna& locorũ differentia. Quippe cũ ex eodẽ genere quæ ſunt in paluſtribus priora germinent, mox campeſtria, nouiſsima in ſyluis. Per ſe autẽ tardius piri ſylueſtres c; cœtera. ꝓrimo fauonio germinat cornus, proxime laurus, pauloq́; ante 1 quinoctiũ tilia, acer. Inter primas uero populus, ulmus, ſalix, alnus, nuces. Feſtinat et pla JJ tanus. Cæteræ uere cœpturo, aquifoliũ, terebinthus, paliurus. caſtanea, glãdes. Serotino 1 aũt germine malus, tardiſsimo ſuber. Quibuſdã geminatur germinatio, nimia ſoli uber/ tate, aut inuitãtis cœli uoluptate, quod magis in herbis ſegetum euenit. In arboribus tamen nimia germinatio elaſſeſcit. Sunt aliæ naturales quibuſdam præterc; uernas, quas fſis conſtant ſideribus, quorum ratio aptius reddetur tertio ab hoc uolumi ne. Hyberna 1¹1 aquilæ exortu, æſtiua canis ortu, tertia Arcturi. Has duas quidam omnibus arboribus Ao communes putant, ſentiri aũt maxime in fico, uite, punicis: cauſam afferentes, quoniã in 519 Thelſalia Macedoniacʒ plurima tum ficus exeat. Maxime tamen in Aegypto apparer hæc ratio. Et reliquæ quidẽ arbores, ut primũ cœpere, cõtinuãt germinationẽ. Robur,& abies,& larix intermittunt tripartito, ac terna germina ædunt: ideo& inter ſquamas cor/ z ticum ſpargunt:quod omnibus arboribus in germinatione euenit, quoniã prægnãtium rumpitur cortex.Eſt aũt prima earũ incipiente uere, circiter Xv. diebus. Iterum germinãt tranſeũte geminos ſole.Sic fit,ut prima cacumina impelli ſecutis appareat, geniculato in/ cremẽto. Pertia eſt earũdẽ ad ſolſtitiũ breuiſsima, nec diutius ſeptenis diebus. C lareq;& tũc cernit᷑ excreſcentiũ cacuminũ articulatio. Vitis ſola bis parturit, cũ primũ emittit uuã, iterũ cũ digeritEorũ quæ nõ florẽt, partus tantũ eſt& maturitas. Quædã ſtatim in ger8 minatione
— —— 8 D —

276 c. PLINII NATVRALIS
minatione florent, properantq; in eo. ſed matureſcũt tatde, ut uites. Serotino quædã ger minatu florẽt, maturantqʒ celeriter, ſicuti morus, quæ nouiſſima urbanarũ germinat, nec niſi exacto frigore, ob id dicta ſapientiſſima arborũ. Sed cum cœpit, intantum uniuerſa germinatio erumpit, ut una nocte peragat etiam cum ſtrepitu. Ex his quæ hyeme aquila exoriente(ut diximusconcipiunt, fHloret prima omniũ amygdala menſe Ianuario. Mar/ tio uero pomũ maturat. Ab ea proxime florẽt armeniaca, dein tuberes,& præcoces. Iljæ peregrinæ, hæ coactæ. Ordine aũt naturæ, ſylueſtriũ primæ ſambucus, cui medulla pluri ma:& cui nulla, cornus maſcula: Vrbanarũ malus, paruoq́; poſt, ut ſimul uideri poſſit, pi/ rus.& ceraſus,& prunus. Sequitur laurus, illam; cupreſius, dein punica, fici. At uites&
oleæ florentibus iam ijs germinant. Cõcipiunt Vergiliarũ exortu. Hoc ſidus illarum eſt. io
Floret autẽ ſolſtitio uitis,& quæ paulo ſerius incipit olea. Defloreſcunt om̃ia ſeptenis die
bus, non celerius: quædã tardius, ſed nulla pluribus bis ſeptenis. Om̃ia& intra vini. Idus Lulij, eteſiarum præcurſu. Nec ſtatim fructus ſequitur in aliquibus.
De corno,& quo tempore quæ ferant,& quæ fructum nõ ferant,& quæ
infelices exiſtimantur,& quæ facillime fructum perdunt,& quibus
fructus antequam folium naſcantur. Cap. XXVI
Ornus enim circa ſolſtitia reddit primo candidum, poſtea ſanguineũ. Ex eo genere fœmina poſt autumnũ fert baccas acetbas,& inguſtabiles cunctis animãtibus:ſi
gno quoq;ʒ fungoſa& inutilis, cum mas è fortiſſimis quocq; ſit: tanta differẽtia ab eodem
genere fit: Sed& terebinthus meſſibus reddit ſemẽ,& acer,& fraxinus: nuces& mala,& ²0
pira, præterquam hyberna aut præcocia, autumno. Glandiferæ ſerius etiã, uergiliarũ oc/ caſu:eſculus tantum, autumno. Incipiente autem hyeme quædam genera mali piric;,& ſuber. Abies flores croci colore circa ſolſtitiũ, ſemẽ reddit poſt uergiliarũ occaſum. Pinus autẽ& picea præueniunt germinatione xv ferè diebus. Semẽ uero poſtuergilias& ipſe reddunt. Citres& iuniperus& ilex anniferæ habẽtur, nouusq́; fructus in his cum anno tino pendet. In maxima tamen admiratione pinus eſt. Habet fructum matureſcentem, habet proximo anno ad maturitatem uenturum, ac deinde tertio. Nec ulla arborum aui dius ſe promittit. Quo menſe ex ea nux decerpitur, eodem matureſcit alia:& ſic diſpenſa tur, ut nullo non menſe matureſcant. Quæ ſe in arbore ipſa diuiſere, zamiæ uocantur: læ/
duntq́; cæteras, niſi detrahantur. Fructum arborũ ſolæ nullum ferunt, hoc eſt, ne ſemen 30
quidẽ, tamarix ſcopis tantũ naſcẽs, populus, alnus, ulmus attinia, alaternus, cui folia inter ilicem& oliuam. Infelices autem exiſtimantur, damnatæq; religione, quæ neq ſeruntur unquam, neq; fructum ferunt. Cremutius autor eſt, nunq́; uirere arborẽ, ex qua Phyllis ſe ſuſpenderit. Quæ gummi gignũt poſt germinationẽ aperiunt᷑: gummi uero non ni ſi fructu detracto ſpiſſatur. Nouellæ arbores carẽt fructu, quandiu creſcunt. Perdunt facillime ante maturitatẽ, palma, ficus, amygdala, malus, pirus. Item punica, quæ etiam roribus nimijs& pruinis florem amittit. Qua de cauſa inflectũt ramos eius, ne ſubrecti hu morem infeſtum excipiant, atq;ʒ contineant. Pyrus& amygdala etiã ſi nõ pluat, ſed fiat auſtrinum cœlum, aut nubilum, amittunt florem& primos fructus, ſi cum defloruere ta
les dies fuerint. Ociſſime autem ſalix amittit ſemen, antequam omnino maturitatem ſen 40
tiat, ob id dicta Homero frugiperda: ſecutac; ætas ſcelere ſuo interpretata eſt hãc ſenten tiam, quando ſemen ſalicis mulieri ſterilitatis medicamentũ eſſe cõſtat. Sed in hoc quoc; prouidens natura, facile naſcenti& depacto ſurculo, incurioſius ſemẽ dedit. Vna tamen proditur ad maturitatem perferre ſolita, in Creta inſula, ipſo deſcenſu Iouis ſpeluncæ, toruum ligneũq; magnitudine ciceris. Fiũt uero quædã& loci uitio infructuoſa, ſicut in Paro ſylua cædua quæ nihil fert. Perſicæ arbores in Rhodo, florent tantũ. Fit hæc diffe/ rentia& ex ſexu, in ijsq; mares non ferunt. Aliqui hoc permutantes, mares eſſe quæ fe/ rant tradunt. Facit& denſitas ſterilitatem. Gignentium aũt quædam& lateribus ramorum& cacuminibus ferunt, ut pirus, punica, ficus, myrtus. Cætero eadem n 1 rugl

HISTORIAE LIBER XVI 277
frugibus Nanq;& in eis ſpica in cacumine naſcitur:legumina in lateribus. Palma ſola(ut dictum eſt)in ſpathis habet fructũ, racemis propendentẽ. Reliquis ſub folio pomum, ut protegatur, excepta fico, cui folium maximum umbroſiſſimũq;,& ideo ſupra id pomũ: eidemq; ſetius folium naſcitur q́ᷓ; pomũ. Inſigne proditur in quodã genere Ciliciæ, Cy/ pri, Helladis, ficos ſub folio, groſſos uero poſt foliũ naſci. Ficus& præcoces habet, quas Athenis prodromos uocant. In Laconico genere maximæ ſunt.. De biferis& triferis,& quæ celerrime ſeneſcant,& de ætatibus earũã. Cap. XxvII Vnt& biferæ in eiſdẽ. In Cea inſula caprifici triferæ ſunt. Primo fœtu ſequens euoS catur, ſequẽti tertius. Hoc fici caprificant᷑.Et caprifici aũt ab aduerſis folijs naſcuntur. 10 Biferę& in malis ac piris quædã, ſicut& præcoces. Malus ſylueſttis bifera. Sequens eius fructus poſt Arcturũ in apricis maxime. Vites quidẽ& triferæ ſunt, quas ob id inſanas uocant, quoniam in ijs alia matureſcunt, alia turgeſcunt, alia florent. M. Varro autor eſt uitem fuiſſe Smyrnę apud mare biferam,& malum in agro Conſentino. Hoc aũt euenit perpetuo in Tacapenſi Africg agro, de quo plura alis: ca eſt ſoli fertilitas. Trifera eſt& cupreſſus. Nanq; baccę eius colliguntur mẽſe lanuario,& Maio,& Septembri, ternasq́; earum gerit magnitudines. Eſt uero& in ipſis arborib. etiã onuſtis peculiaris differẽtia. Summa ſui patte fertilior eſt arbutus: quercus inferiore, iuglandes. fici, mariſcæ. Omnes quo magis ſeneſcũt, hoc maturius ferunt,& in apricis locis, nec pingui terra Sylueſtriora omnia tardiora. Quædam ex ijs omnino non matureſcũt. Item quæ ſubarantur, aut quę 20 ablaqueantur, celeriora neglectis: læc& fertiliora. Eſt etiamnũ ætatis differentia. Amy/ gdala enim& pirus in ſenecta fertiliſſimæ, ut glandiferæ& quoddam genus ficorũ. Cæ/ teræ in iuuenta, tardiusq́; maturantes, quod maxime notatur in uitibus. Vetuſtioribus enim uinum melius, nouellis copioſius. Celerrime uero ſeneſcit,& in ſenecta deteriorem fructum gignit,malus. Nanq;& minora poma proueniũt,& uermiculis obnoxia. Quin & in ipſa arbote naſcuntur. Ficus ſola ex omnium arborum fœtu, maturitatis cauſa medi catur:iam quidem ex portentis, quoniam maiora ſunt pretia præpoſteris. Omnia autem celerius ſeneſcunt præfecunda. Quin& protinus moriuntur aliqua, cœlo fœcunditatem omnem eblandito: quod maxime uitibus euenit. De moro. Cap. XXVIII 30 Ontraà morus tatdiſſime ſeneſcit. fructibus minime laborans. Tarde& ea quorum criſpa materies, ut acer, palma, populus. Et ſubarata ocyus ſeneſcunt. . De ſylueſtribus. 1 Cap. xx. ᷣά Ylueſtria aũt tatdiſſime. Atqʒ in totum, omnis cura fertilitatem adijcit, fertilitas ſene ctam:ideoc;& præflorẽt talia& prægerminãt, atq; in totũ præcocia ſunt, quoniam omnis infirmitas cœlo magis obnoxia eſt. Multæ uero plura gignũt, ut diximus, in glan diferis: inter quas laurus uuas ſuas, maximeq; ſterilis quę nõ gignit aliud: ob id à quibuſ, dam mas exiſtimatur. Ferunt& auellanæ iulos compactili callo, ad nihil utiles. De buxo,& faba Graæca, ſiue loto- Cap.xxx Lurima uero buxus. Nam& ſemen ſuum,& granum quod carthhegon uocant,& à 40 Pereb uiſcũ, à meridie hyphear, de quibus plura mox paulò. Interdummq́; patiter tes quaternas habẽt. Arborum quædxim ſimplices, quibus à radice caudex unus,& rami frequẽtes. ut oliuæ, ſico, uiti. Quædã fruticoſi generis, ut paliurus, myrtus. ltem nux auellana: quinimò melior eſt& copioſiot fructu, in plures diſperſa ramos. In quibuſdã omnino nullus. ut in ſuo genere buxo, loto tranſmarinæ. Quædam bifurcæ, atq; etiã in quinas partes diffuſæ. Quædam diuiduæ nec ramoſqæ, ut ſambuci. Quædam indiuiduæ, ramoſqæ, ut piceæ. Quibuſdam ramorum ordo, ſicut piceæ, abieti: Altjs inconditus, ut robori, malo.piro. Et abieti quidem ſubrecta diuiſura, ramiq; in cœlum tendentes, non in latera proni. Mirum, cacuminibus eorum deciſis moritur, totis uero detruncatis durat. Et„
ſi infra qᷓ; rami fuere præcidatur, quod ſupereſt uiuit: ſi uero cacumen tantum auferatur, 8 8 A tota
1

278. cC. PLINII NATVRALIS
tota morit᷑ Alia ab radice brachiata, ut ulmus. Alia in cacumine ramoſa, ut pinus, lotos, ſiue faba Græca: quã Romæ à ſuauitate fructus ſylueſtris quidẽ, ſed ceraſorũ penè natu/ ra loton appellant. Præcipue domibus expetituar ramorum petulantia, breui caudice, latiſſima expatiantiũ umbra,& in uicinas domos ſæpe tranſilientiũ. Nulli opacitas breui/
or, nec aufert ſolẽ hyeme decidentib. folijs. Nulli cortex iucundior, aut oculos excipiens blandius. Nulli rami longiores ualidioresq;, aut plures, ut di xiſſe totidem arbores liceat. Cortice pelles tingunt. radice lanas. Malis propr ũ genus. Ferarũ em̃ roſtra reddũt, ad, hærentibus uni maximo minoribus. Ramorum aliqui cæci, qui nõ germinãt: quod natu ra ſit,ſi nõ eualuere: aut pœna, cum deꝑutatos cicatrix hebetauit. Quæ diuiduis in ramo
natura eſt, hæec uiti in oculo, harundini in gemi
rum ceraſus etiã in xx cubitorũ trabes, æquali per totum duum cubitorum craſſitudine reperitur. De ramis,& cortice,& radicibus arborum. Cap. XXXI
Vædam ſtatim in ramos ſpargunt᷑, ut mali. Cortex alijs tenuis, ut lauro: tiliæ. Alijs “ robori. Alijs leuis, ut malo, ſco. Idem ſcaber robori, palmæ QOmnibus in ſenecta rugoſior. Quibuſdam rumpitur ſponte ut uiti: quibuſdam etiam cadit ut malo, unedoni:carnoſus ſuberi, populo: membranaceus, ut uiti harundini:libris ſimilis, ceraſo: multiplex tunicis. ut uitibus, tiliæ abieti. Quibuſdam ſimplex, ut fico,harũdini. Magna & radicũ differentia. Copioſæ, ſico, robori platano: breues& anguſtæ, malo: ſingulares
abieti, larici. Singulis enim innitũtur, quanq́; minimis i latera diſperſis Craſſiores lauro:
& inæquales, Item oleæ, cui& ramoſæ. Atrobori carnoſæ. Robora ſuas in profundum agunt. Si Virgilio quidem credimus, eſculus quantum corpore eminet; tantũ radice de/ ſcendit. Oleæ: malis& cupreſſis per ſũma ceſpitũi. Alijs recto meatu, ut lauro, oleæ: alijs flexuoſo, ut fico. Minutis hæc capillamẽtis hirſuta, ut abies, multæq́; ſylueſtriũ,& quibus montani prætenuia fila decerpentes, ſpectabiles lagenas,& aliauaſa nectunt. Quidam nõ altius deſcẽdere radices,́; ſolis calot tepefaciat, idq́; natura loci tenui oris craſſiorisue dixete, quod falſum arbitror. Apud autores certe inuenitur abietis plantã, cum transfer/ retur, vII Icubitorum in altitudine, nec totam refoſſam, ſed abruptam. Maxima ſpatio
atq; plenitudine& cedri eſt. Ab ea platani roboris,& glandiferarũ. Quarundam radi
culo. Omniũ terræ proxima craſſiora, In longitudinẽ excreſcunt abies. larix. palma, cupreſſus, ulmus,& ſi qua uniſtirpia. Ramoſa
uiuacior ſuperficie, ut lauri. Itaq; cum trunco inaruit reciſa, etiam lætius fruticat. Quidam an
breuitate radicum celerius ſeneſcere arbores putant: quod coarguunt fici, quarũ radices lõgiſſimæ,& ſenectus ocylſima Falſum arbitror,& quod aliqui prodidere, radices abbo rum uetuſtate minui. Viſa etenim eſt annoſa quercus euerſa ui tempeſtatis,& iugerum ſoli amplexa. Proſtratas reſtitui plerũq;.& quadã terræ cicatrice reuiuiſcere, uulgare eſt. Et familiariſſimum hoc platanis, quæ plurimum uentorum concipiunt propter denſitan tem ramorum: quibus amputatis, ſeuatæ onere in ſua ſerobe reponuntur. Factumq́; iam eſt hoc in iuglandibus oleisq;, ac multis alijs. De prodigioſis arboribus,& quibus modis ſponte naſcantur,& quod nõ omnia ubiq; naſcantur,& quæ non alibi naſcantur arbores. Cap. XXXII 19 It in exẽplis.& ſine tempeſtate, ullaue cauſa alia q́; prodigij cecidiſſe multas, ac ſua à ſponte reſurrexiſſe. Factũ hoc populi Ro. quititibus oſtentũ Cimbricis bellis Nu ceriæ in luco Iunonis ulmo poſtquã etiam cacumen amputatum erat, quoniam in aram ipſam procũbebat, reſtituta ſpõte, itaut protinus floreret. ℛquo deinde tẽpore maiſeſtas populi Ro. reſurrexit, quæ ante uaſtata cladibus fuerat. Memorat᷑ hoc idem factũ& in Philippis, lalice procidua atq; detrũcata:& Stagiris in muſæo populo alba. Om̃ia fauſti ominis Sed maxime mirum, Antandri platanus etiam circumdolatis lateribus reſtibilis ſponte facta, uitæ; reddita lõgitudine Xv. cubitorũ, craſſitudine quatuor ulnarũ. Atbo
9
res quas naturæ debeamus, tribus modis naſcũtur: Sponte, aut ſemine, aut ab radice. Cuũ
ra numeroſior exiſtit,de qua ſuo dicemus uolumine. Nũc em̃ totus ſermo de natura 1 multis

2
IISTORERAE LIBER XVvI 279 multis modis miriscʒ; memorabili. Nanq; non omnia in om nibus locis naſci docuimus, nec translata uiuere. Hocq́; alis faſtidio, alias contumacia, ſæpius imbecillitate eorũ quæ transferuntur euenit:aliis cœlo inuidente, alias ſolo repugnãte. Faſtidit balſamũ alibi na b 8 3
ſci, Afſyria malus alibi ferre: necnon& palma naſci ubicʒ, aut nata parere uel cum promi ſit etiam oſtendito;, ca educare, quæ tanq́ʒ inuita peperit. Nõ habet uires frutex cinnami. in Syriæ uicina perueniẽdi. Non ferunt amomi natdic deliciæ, ne in Arabia quidem ex India naue peregrinari. Ventauit enim Seleucus rex. lud maxime mirum; ipſas arbores plerunq; exorarfut uiuant, atq; tranſmigrent: aliquando& aà ſolo impetrari, ut alienas alat, aduenasq; nutriat: ccelum nullo modo flecti. Viuit in Italia piperis arßor:caſiæ uero 10 io etiam in ſeptẽtrionali plaga. Vixit& in Lydia thutis. Sed unde ſorbentes ſucũ omnem ex ijs ſoles, coquentesq;lachrymã? Illud proxime mirum, mutari naturam in ijſdem lo/ cis atq; pro indiuiſo ualere. Cedrum æſtuoſis partibus dederat, at in Lycijs Phrygijsq; mõtibus naſcitur. Frigus inimicum lauro fecerat, ſed in Olympo copioſior nulla eſt. Cir ca Boſphorum Cimmeriũ in Panticapeo urbe, omni modo laborauit Mithridates rex, & cæteri incolæ, ſacrorum certe cauſa laurum myrtumq́; habere,& non cõtigit: cum tepo ris arbores abundent ibi,punicæ ficic, iam mali& piri laudatiſſimæ. Frigidas eodem tra ctu nõ genuit arbores, pinum, abietem, piccam. Et quid attinet in Pontum abire? Iuxta Romam ipſam caſtaneæ ceraſiq; ægre proueniunt, perſica in Thuſculano. Necnon nu/ces græcæ cum tædio inſeruntur, JTatracina ſyluis ſcatente carum. De cupreſſo:& quod ex terra noua aliqua ſæpe naſcantur, quæ in leaa ante non kuerunt. Cap. XXXIII Vpreſſus aduena,& difficillime naſcentiũ fuit, ut de qua uerboſius ſæpiusq; qᷓʒ de C omnib. alijs prodiderit Cato. Natu moroſa, fructu ſuperuacua, baccis torua, folio amara, odore uiolenta, a ne umbra quidem gratioſa, materie rara, ut penè fruticoſi gene ris, diti ſacra,& ideo funebri ſigno ad domos poſita. Fœmina ſterilis diu. Metæ demum aſpectu non repudiata, diſtinguendis tantũ pinorũ ordinibus. Nũc uero tonſilis facta in denſtate parietũ, coercitac; gracilitate perpetuo tenera. Vrahitur etiã in picturas opere hiſtoriali:uenatus claſſesũe,& imagines rerũ tenui folio, breuiq;& uirente ſuperueſtiens. Duo genera earũ: Meta in faſtigiũ cõuoluta, quæ& fœmina appellatur. Mas ſpargit ex 0 tra ſe ramos.deputaturq;,& accipit uitẽ. Vtraq; aũt immittitur in pertſcas aſſeresͦe am/ putatione ramorũ, qui xin. anno denarijs ſingulis ueneunt. Quæſtuoſiſſima in ſatus ratione ſylua,“ dotem filiarũ antiqui plãtaria appellabãt. Huic patria inſula Creta, quanq́; Cato arentinã eam appellat, credo, quod primũj eõ uenerit. Et in Aenaria ſuc/ ciſa regerminat. Sed in Creta quocũq; loco terrã mouerit quiſpiã, niſi ſeratur alia, æc gignitur, protinusq́ʒ emicat. Illa uero etiã nõ ap pellato ſolo ac ſponte, maximeq́ʒ in Idæis mõtibus,et quos Albos uocãt, ſummisq́ʒ iugis unde niues nunq́; abſunt, plurima: quod miremur, alibi nõ niſi in tepore proueniens,& nutricẽ magnopere faſtidiens. Nec terræ tantũ natuta citea has refert, aut perpetua cœli, uerum& quædam tẽporaria uis. Imbres aliquæ plerunq; ſemina afferunt,& certo fluunt genere; aliquando etiã incognito: quod Ad accidit Cyrenaicæ regioni, cum primũ ibi laſerpitiũ natum eſt, ut in herbarũ natura dice/ 4 mus. Nata eſt& ſylua urbi ei proxima imbte piceo craſſoq;, citciter urbis Romę annum “ De edera. CapW. XXXIIII Deta iam dicitur in Aſia naſci. Negauerat Theophraſtus:nec in India, niſi in mõte L Mero. Quin& Harpalum omni modo labotaſſe ut ſereret eam in Medis, fruſtra, Alexandrũ uero ob raritatem ita coronato exercitu, uictorem ex India redijſſe, exemplo Liberi patris: cuius dei& nunc adornat thyrſos, galeasc; etiã& ſcuta, in Thraciæ popu/ lis in ſolennibus ſactis.lnimica arbori ſatisc; omibus, ſepulchraq; ae muros rumpès: ſer/ pentium frigori gratiſſima; ut mirum ſit ullum honotem habitum ei. Duo genera eius primaut reliquarũ, mas& fœmina. Maior traditur mas corpore,& folio duriore ac pin/ 8 X 2 guiore
30

280 C. PLINII NATVRALIS 1
guiore,& flore ad purpuram accedente. Vtriuſq; aũt flos ſimilis eſt roſæ ſylueſtri, niſi q. caret odore. Species horũ generũ tres:Eſt enim candida,& nigra edera, tertiac; quæ uocatur helix. Etiamnũ hæ ſpecies diuidũtur in alias, qm̃ eſt alia fructu tantũ candida, alia & folio:fructumq; candidũ ferentium alijs denſus acinus,& grandior, racemis in orbem circũactis, qui uocantur corymbi. Item ſelenitiũ, cuius eſt minot acinus, ſparſior racemus. Simili modo in nigra. Alicui& ſemen nigrũ⸗ alij crocatũ: cuius coronis poetæ utuntur, fo, lijs minus nigris. quã quidam Dionyſiã. alij Bacchicam uocant, maximis inter nigras co rymbis.Quidã apud Græcos etiamnũ duo genera huius faciũt, à colore acinorũ erythra nũ& chryſocarpũ. Plurimas aũt habet differẽtias helix, qm̃ folio maxime diſtat Patua ſunt& anguloſa cõcinnioracʒ,cum reliquorũ generũ ſimplicia ſint. Diſtat& lõgitudine io internodiorũpræcipue tamẽ ſterilitate, quoniã fructũ non gignit. Quidã hoc ætatis eſſe non generis exiſtimant: primocq́; helicem eſſe, fieri ederam uetuſtate. Horum error ma/ nifeſtus intelligitur, quoniã helicis plura genera reperiunt᷑, ſed tria maxime inſignia. Ner bacea ac uirens quæ plurima eſt, altera cãdido folio, tertia uerſicolor, quæ T hracia uocat᷑. Etiamnũ herbaceæ tenuiora folia, in ordinẽ digeſta, dẽſioraq;. In alio genere diuerſa om nia. Et in uerſicolori alia tenuiorib. folijs, ac ſimiliter ordinatis dẽſioribusq;. In altera ne/ glecta omnia hæc. Maiora quoq; ac minora ſunt folia, macularũc; habitu diſtant. Etin candidis alia ſunt cãdidiora. Adoleſcit in longitudinẽ maxime herbacea. Arbores aũt ne cat cãdida, omnẽq́; ſuccũ auferẽdo tãta craſſitudine auget, ut ipſa arbor fiat. Signa eius, folia maxima atq; latiſſima, mãmas erigentis, quæ ſunt cæteris inflexæ: racemi ſtantes, 20 ac ſubrecti. Et quanqᷓ; omniũ ederarũ generi radicoſa brachia, huic tamẽ maxime ramo ſa ac robuſta. Ab ea nigræ: Sed proprium albæ, quod inter media folia emittit brachia utrinque ſemper amplectens: hoc& in muris, quamuis ambire non poſſit. Itaq; etiam pluribus locis interciſa, uiuit tñ duratq́;,& totidẽ initia radicũ habet quot brachia, quibus incolumis& ſolida arbores ſugit ac ſtrãgulat. Eſt& in fructu differẽtia albę nigręq; ede ræ: qm̃ alijs tanta amaritudo acini, ut aues nõ attingãt. Eſt& rigẽs edera, quæ ſine adminiculo ſtat, ſola omniũ generũ ob id uocata ciſſos. E diuerſo nunq́; niſi humi repẽs chamæciſſos. De edera quæ uocatur ſmilax Cap. XXXVv S lmilis eſt ederę.ẽ Cilicia quidẽ primũ ꝓfecta, ſed in Gręcia frequẽtior, quã uocãt ſmi lacẽ.dẽſis geniculata caulibus, ſpinoſis fruticoſa ramis, folio ederaceo paruo, nõ angu 30 loſo, à pediculo emittẽte pãpinos, flore cãdido, olẽte liliũ. Fert racemos labruſcæ modo nõ ederæ, colore rubro, cõplexa acinis maiorib. nucleos ternos, minorib. ſingulos, nigros durosq;:infauſta omnib.ſacris& coronis/ qm̃ ſit lugubris, uirgine eius noĩs, ꝓpter amorẽ iuuenis Croci, mutata in hũc fruticẽ. Id uulgus ignorãs, plerũq; feſta ſua polluit, ederam exiſtimando:ſicut in poetis, aut Libero patre, aut Sileno, ꝗs omnino neſcit quib. coronẽ/ tur. E ſmilace fiunt codicilli. Propriũq́; materiæ eſt, ut admota auribus leuẽ ſonũ reddat. Ederæ mira,ꝓditur natura ad experiẽda uina. Si uas fiat ex ligno eius, uina trãsfluere ac remanere aquã, ſi qua fuerit mixta. De aquaticis calamis,& fruticibus. Ca. xxx vr ea quæ frigidis gaudẽt,& aquaticos frutices dixiſſe cõueniat, Principatum in his tenebũt harũdines, belli pacisq; experimẽtis neceſſariæ, atq; etiã in delicijs gratæ. ITe 40 gulo earum domus ſuas ſeptentrionales populi operiunt, durantq; æuis tecta alta. IInI reliquo uero orbe,& cameras leuiſſime ſuſpendunt. Chartisq́; ſeruiunt calami, Aegyptij maxime, cognatione quadam papyri. Probatiores tamen Gnidij,& qui in Aſia circa naiticũ lacũ naſcũtur. Noſtratibus fungoſior ſubeſt natura, cartilagine bibula, quæ cauo corpore intus ſuperne tenui inareſcit ligno: fiſſilis, ꝑræacuta ſemper acie, geniculata. Cæ/ tero gracilitas nodis diſtincta, leui faſtigio tenuat᷑ in cacumina, craſſiore paniculæ coma, neq; hac ſuperuacua. Aut enim pro pluma ſtrata cauponarum replet: aut ubi limoßore callo induruit, ſicut in Belgis, contuſa& interiecta nauium cõmiſſuris ferruminat textus⸗, glutino tenacior, rimisq; explendis fidelior pice. Calamis orientis populi bella confi1 ciunt
—

0 Hæc& Creticis cõmẽdatiotibus: quanq́; præferãtur Indi, quorũ alia quibuſdã uidetur
HIST ORILAE LIBBEBR XVI 281*
ciunt. Calamis ſpicula addunt irreuocabili hamo noxia. Mortem accelerant pinna addi/ ta calamis. Fitq;& ex ipſo telũ aliud fracto in uulneribus. His armis ſolem ipſum obum/ brant. Proptet hoc maxime ſerenos dies optant: odere uentos& imbres, qui inter illos pacem eſſe cogunt. Acſi quis Aethiopas, Aegyptũ, Arabas, Indos, Scythas, Bactros, Sarmatarũ tot gentes,& orientis, omniac; Parthorũ regna diligentius computet, æqua fermè pars hominum in toto mundo calamis ſuperata degit. Præcipuus hic uſus in Cre/ ta bellatores ſuos præcipitauit. Sed in hoc quoq; ut cæteris in rebus, uicit Italia: quando nullus ſagittis aptiot calamus, q́; in Rheno Bononiẽ̃ſi amne, cui plurima ineſt medulla, pondusq́ʒ uolucre, contra flatus quoq; peruicax libra. Quippe non eadẽ gratia Belgicis.
natura, quando& haſtarũ uicem præbent additis cuſpidibus. Harundini quidẽ Indicæ arborea amplitudo, quales uulgo in templis uidemus. Differre mares ac fœminas in his quoq; Indi tradunt, Spiſſius mari corpus, fœeminæ capacius. Nauigiorũ etiã uicem præ/ ſtant(ſi credimus)ſingula internodia. Circa Aceſinem amnẽ maxime naſcuntur. Harun do omnis ex una ſtirpe numeroſa. Atqʒ etiam reciſa fœcundius reſurgit.Radix natura ui uax, geniculata& ipſa.Folia Indicis tantũ preuia. Omnibus uero à nodo orſa, complexu tenues per ambitũ inducunt tunicas:atqʒ a medio internodio, cum plurimũ, deſinunt ue ſtire, procumbuntqʒ. Latera harundini calamoq́; in rotunditatẽ bina, ſuper nodos alter no ſemper inguine, ut alterum ad dextra fiat, alterum ſuperiore geniculo ad læua per ui20 ces.Inde exeunt aliquando rami, qui ſunt calami tenues. Plura autẽ genera, Alia ſpiſſior dẽſiorq; geniculis. breuibus internodijs. Alia rarior maioribus, tenuior& ipſa. Calamus uero alius totus concauus, quẽ ſyringiam uocant, utiliſſimus fiſtulis, quoniam nihil eſt ei cartilaginis atq; carnis. Orchomenius eſt continuo foramine peruius, quem auleticon uo cant. Hic tibijs utilior, fiſtulis ille. Eſt alius craſſiore ligno,& tenui foramine. Hunc totum fungoſa replet medulla. Alius breuior. alius procerior, exilior, craſſiorc;. Fruticoſiſſimus qui uocatut donax. nõ niſi in aquaticis natus:qm̃& hæc differẽtia eſt, multũ pręlata harundine quę in ſiccis proueniat. Suũ genus ſagittario calamo, ut diximus,. ſed Cretico lon Liflimis internodijs,obſequentic; quõ libeat Hecti calefacto. Differentias faciũt& folia, nõ multitudine, uerũ robore& colore. Valida Laconicis,& ab una parte dẽſiora: quales z0 in totum circa ſtagna gigni putant, diſſimiles aminicis, lõgisqʒ ueſtiri tunicis, ſpatioſigs à nodo ſcandente cõplexu.Eſt& obliqua harundo nõ in excelſitatẽ naſcens, ſed iuxta terram fruticis modo ſe ſpargẽs.ſuauiſſima in teneritate animalibus. Vocatur à quibuſdam elegia. Eſt& in Italia naſcens adarcha nomine, paluſtris:& cortice, tantũ ſub ipſa coma, utiſiſſima dentibus: quoniã uis eadẽ eſt quæ ſinapi. De Orchomenij lacus harundinetis accuratius dici cogit admiratio antiqua. Characiã uocabant craſſiorem firmioremq;. plo tiam uero ſubtiliorem, hanc in inſulis fluitantibus natam. illam in ripis expatiantis lacus. Tertia harũdo eſt tibialis calami, quẽ auleticõ dicebãt. Nono hic anno naſcebatur. Nam & lacus incrementa hoc temporis ſpatio ſeruabat, prodigioſus ſi quando amplitudinem biennio extẽdiſſet: quod notatũ apud Chæroniã infauſto Athenienſiũ prælio,& apud a0 Lebadiam ſæpe notatur influente Cephiſo. Cũ igitur anno permãſerit inundatio, profi ciunt in aucupatoriã quoq;ʒ amplitudinẽ: uocabantur zeugitæ. Contrà bombyciæ matu rius reciproco, graciles, fœminarum latiore folio atq; candidiore, modica lanugine, aut omnino nulla, ſpadonũ nomine inſignibus. Hinc erant armamenta ad incluſos cantus, non ſilendo& reliquo curæ miraculo, ut uenia ſit argento iam potius cani. Cædi ſolebãt tempeſtiue uſc ad Antigenem tibicinem, cũ adhuc ſimplici muſica uterẽtur, ſub Arctu ro:ſic præparatæ aliquot poſt annos utiles eſſe incipiebãt. Tunc quoq; multa domandę exercitatione,& canere tibiæ ipſæ docendæ, cõprimentibus ſe ligulis, quod etat illis thea trorum moribus utilius. Poſtquã uarietas acceſſit,& cantus quoq; luxuria, cædi ante ſol/ ſtitia cœrptæ,& fieri utiles in ttimatu, apertioribus carũ ligulis ad“ ſonos: quæ 3 inde

282 c. PLINII NATVRALIS inde ſunt& hodie. Sed tum ex ſua quanq; tantũ harundine congruere perſuaſum erat: & eam quæ radicem anteceſſerat, æuæ tibiæ cõuenire: quæ cacumẽ, dextræ: immenſum, quantũ prælatis quas ipſe Cephiſus abluiſſet. Nunc ſacrificæ Tuſcorumẽ buxo, ludicræ uero loto, oſſibusq́; aſininis& argento flunt. Aucupatoria harundo à Panhormo lauda tiſſima, piſcatoria Abaritana ex Africa. NHarundinis Italię uſus ad uineas maxime. Cato ſeri eam iubet in humidis agris, bipalio ſubacto prius ſolo, oculis diſpoſitis interuallo ter/ norum pedum. Simul& corrudam, unde aſparagi fiant: concordare enim amicitiam. De ſalice genera eius octo,& quæ præter ſalicem ſint utiliali/ aturis,& de rubis. Weee“ ¶C Alicem uero circa, qua nulla aquaticarum utilior,licet populi uitibus placeant,& cecu uo Y ba edutent, licet alni ſepibus muniant, cõtrac; erumpentium amnium impetus, ripa rum muro in tutela ruris excubẽt in aqua ſatæ, cæſæq́; dẽſius innumero hærede proſinlnt. Salicis ſtatim plura genera. Namq;& in proceritatem magnam emittunt iugis uineatũ perticas, pariuntch baltheo corticis uincula:& aliæ uirgas ſequacis ad uincturas lenticiæ. Aliæ prætenues uiminibus texendis ſpectabili ſubtilitate. Rurſus aliæ firmiores corbi/ bus, ac plurimæ agricolarũ ſupellectili: candidiores ablato cortice, leuiq; tractatu, uiliori/ bus ualis quàm ut ècorio fiant, atq; etiam ſupinatum in delicias cathedrarũ aptiſſimæ. Cædua ſalici fertilitas, denſior tonſura ex breui pugno uerius quàm ramo, non ut remur in nouiſſimis curanda arbore. Nullius quippe tutior eſt reditus minorisùe impendij, aut tempeſtatum ſecurior. Tertium locum ei in æſtimatione ruris Cato attribuit, prioremq́; 20 qu am oliuetis, quamq́; frumento, aut pratis: nec quia deſint alia uincula. Siquidem& ge/ niſtæ,& populi,& ulmi,& ſanguinei frutices,& betulæ,& harũdo fiſſa,& harundinũ foliaut in Liguria,& uitis ipſa, reciſisq́; aculeis rubi alligant,& intorta corylus. Nlirumq;, contuſo ligno alicui maiores ad uincula eſſe uires. Salici tamen præcipua dos. Finditur Greca rubens.candidiorq; amerina, ſed paulo fragilior, ideoq; ſolido ligat nexu. In Aſia tria genera obſeruant. Nigram, utiliorem uiminibus: candidã agricolarũ uſibus: tertiam, quæ breuiſſima eſt, helicen uocãt. Apud nos quoq; multi totidẽ generibus nomina im/ponunt, Vimineã uocant, eandem purpureã. Alterã nitelinam à colore, quæ ſit tenuior. Tertiam Gallicã, quæ tenuiſſima. Nec in fruticũ, nec in ueprium cauliumue, neq; in her/ barum, aut alio ullo quam ſuo genere numerentur iure ſcirpi fragiles paluſtresq́; ad tegu 30 lum tegetesq;:ẽ quibus detracto cortice, candelæ luminib.& funeribus ſeruiunt. Firmior quibuſdam in locis earum rigor. Namq; ijs uelificant nõ in Pado tantum nautici, uerum & in mari piſcator Africus, præpoſtero more uela intra malos ſuſpendẽs. Et mapalia ſua Mauri tegunt, proximeq́; æſtimanti hoc uideantur eſſe, quo inferiore Nili parte papyri ſunt uſu. Sed fruticoſi generis ſunt inter aquaticas& rubi, atq; ſambuci fungoſi generis, aliter tamen quàm ferulæ. Quippe plus ligni utique ſambuco. Ex qua magis canoram buccinam tubamq́; credit paſtor ibi cæſa, ubi gallorum cantum frutex ille non exaudiat. Rubi mora ferunt,& alio genere ſimilitudinem roſæ, qui uocatur cynosbatos. Ter/ tium genus Idæũ uocant Græci à loco. Tenuius eſt quam cætera, minoribusq; ſpinis.& minus aduncis, Flos eius contra lippitudines illinitur ex melle,& igni ſacro. Contra ſto/ 40 machi quoqʒ uitia bibitur ex aqua. Sambuci acinos habent nigros atq; paruos, humoris lenti, inficiendo maxime capillo, qui& ipſi aqua decocti manduntur. De ſuccis arborum,& natura materiarum,& de cædendis ar boribus. X.“ I I Vmor& cortici arborum eſt, qui ſanguis earum intelligi debet, non idẽ omnibus. I Ficis lacteus: huic ad caſeos figurãdos coaguli uis. Ceralis gummoſus. ulmis ſaliuo ſus, lentus ac pinguis malis. uitibus ac piris aquoſus. Viuaciora quibus lentior. Atq; into tum corpore arborũut reliquorũ animalium⸗ cutis, ſanguis, caro, nerui, uenæ, oſſa, medul
læ. Pro cute cortex. Mirũ, hic in moro medicis ſuccũ quærentibus, ferè hora diei lerans u“ 1 lapide

—
HISTORTAE LIBER XVI 283 lapide incuſſus manat. altius fractus ſiccus uidetut. Proximi pleriſq; adipes. luocantur à colore alburnum: mollis ac peſſima pars ligni, etiam in robore facile putreſcens, teredini obnoxia: quare ſemper amputabitur. Subeſt huic caro, cui oſſa: id eſt materiæ optimum. Alternãt fructus quibus ſiccius lignũ.ut olea, magis quam quibus carnoſum, ut ceraſus. Nec omnibus adipes carnesue largæ, ſicuti nec animalium acerrimis. Neutrũ habent bu xus, cornus, olea: nec medullam, minimumq́; etiam ſanguinis: ſicut oſſa nõ habẽt ſorba, tarnem ſambuci,& plurimam ambæ medullam: nec harundines maiore ex parte. In qua tundã arborum carnibus pulpæ uenæq́; ſunt. Diſcrimẽ earũ facile. Venæ latiores candi didioresqʒ, pulpæ fifſilibus inſunt, Ideo fit, ut aure ad caput trabis quãlibet prælongæ ad io mota ictus ab altero capite uel graphij ſentiatur, penetrãte rectis meatibus ſono. Vnde deprehenditur an torta ſit materies, nodisq́; conciſa. Quibuſdam ſunt tubera, ſicut ſunt in carne glandia, In ijs nec uena, nec pulpa, quodã callo carnis in ſe cõuoluto. Hoc pretioſiſſimũ in cedro& acere. Cætera menſarum genera fiſſis arboribus circinantur in pulpã, alioqui fragilis eſſet uena in orbẽ arboris cæſa. Fagis pectines tranſuerſi in pulpa Apud antiquos inde& uaſis honos. Marcus Curius iurauit ſe ex præda nihil attigilſe ‚præter guttũ faginũ quo ſacrificaret. Lignũ in lõgitudinẽ Hluctuatur, ut quæ pars fuit ab radice, ualidius ſidit. Quibuſdam pulpa ſine uenis. mero ſtamine& tenui cõſtat. Hæc maxime fiſſilia. Alia frangi celeriora quàm findi. quibus pulpa non eſt, ut oleæ, uites. At è contra/ rio, totũ è carne corpus fico. Tota oſſea eſt ilex, cornus, robut, cytiſus, morus, ebenus, lo/ 20 tos,& quæ ſine medulla eſſe diximus. Cæteris nigricãs color. Fulua cornus, in uenabulis nitet inciſuris nodata propter decorem. Cedrus& larix& iuniperus rubent. De larice,& abiete,& ſapino,& cæteris huiuſmodi arborib. cædẽdis. Cap. xxxxα Arix fœminam habet, quam Græci uocant ægida, mellei coloris. Inuentũ eſt picto/Ee tabellis immortale, nullisq; liſſile rimis hoc lignum. Ptoximum medulſæ eſt. In abiete leuſon Graæci uocauere. Cedrus quoq; duriſſima, quæ medullæ proxima ut in cor pore oſſa, deraſo modo limo. Et ſambuci interiora mire firma traduntur. Nanq; qui ue/ nabula ex ea faciunt, præferunt omnibus. Conſtat em̃ ex cute& oſſibus. Cædi tem peſti uum quæ decorticentur, ut teretes, ad templa cæterac; uſus rotundi, cum germinãt, alaàs cortice inextricabili& carie ſubnaſcente ei, materiac; nigreſcẽte. Tigna& quibus aufert 30 ſecuris corticem, à bruma ad fauoniũ: aut ſi præuenire cogamur, Arcturi occaſu,& ante eũ fidiculæ. Nouiſſima ratione ſolſtitio. Dies ſiderũ horũ reddentur ſuo loco. Vulgo ſa/ tis putant obſeruare, ne quæ dedolandæ arbores ſternãtur ante æditos ſuos fructus. Ro bur uere cæſum, teredinem ſentit, bruma aũt, neq; uiatur, neq; pãdatur, alias obnoxium etiam ut torqueat ſeſe findatq;, quod in ſubere tempeſtiue quoc cæſo euenit. Infinitũ re fert lunaris ratio:nec niſi à uiceſima in triceſimam cædi uolunt. Inter omnes uero conue/ nit, atiliſime in coitu eius ſterni, quem diem alij interluniũ- alij ſilentis lunæ appellant. Sic certe Tib. Cæſar, cõcremato ponte naumachiario, larices ad reſtituendũ cædt ex Rhetia præfiniuit. Quidã dicunt, ut in coitu& ſub terra ſit luna, quod fieri nõ poteſt niſi noctu. Atſi cõpetant coitus in nouiſſimũ diẽ brumæ, illa æterna ſit materies, proxime cũ ſupra/ Ao dictis ſideribus. Quidã& canis ortũ addunt,& ſic cæſas materies in forũ Auguſtũ. Nec nouellæ aũt ad materiem, nec ueteres utiliſſimæ. Oircũciſas quoq; ad medullã, alij non in utiliter relinquũt,ut omnis humor ſtantibus defluat. Mirũ, apud antiquos primo Puni/ co bello claſsẽ Duellij imperatoris ab arbore exciſa UX. die nauigaſſe. Cõtra uero Hiero nem tegẽ ccx x¼. naues effectas diebus xLv tradit L. Piſo. Secũdo quoq; Punico bello, Scipionis claſſis xx. die à ſecuri nauigauit. Tantũ tẽpeſtiuitas etiã in rapida celeritate pol let. Cato hominũ ſummus in omi uſu, de materijs hæc adijcit, Prglũe ſapino atra potiſ/ ſimum facito. Wmeam, pineã, nuceam, hanc atq; aliam materiã omnẽ cũ effodies, luna decreſcente eximito poſt meridiẽ,ſine uento auſtro. Punc erit tẽpeſtiua, cũ ſemen ſuum maturũ erit. Caueto, ne per rorẽ trahas, aut doles. Idẽc; mox, Niſt intermeſtri luna atqʒ 4 dimidiata

284 C. PLINII NATVRALIS
dimidiata,ne tangas materiẽ. Tunc ne effodias, aut præcidas abs terra. Diebus quatuot roximis quibus luna plena fuerit, optime eximitur. Omnino caueto materiam do 8 néue cædas, nêue tangas, niſi ſiccã, neue gelidam, neue rorulentã. Tiberius idem& in capillo tondendo ſeruauit interlunia. M. Varro aduerſus defluuia præcepit obſeruan dum id à plenilunijs. Larici& magis abieti ſucciſis, humor dia defluit. Aæ omniũ arbo rum altillimæ ac rectiſſimæ. Nauiũ malis antemnisq́; propter leuitatem præfertur abies. 1. Cõmunia his pinoq;, ut quadripartitos uenarũ curſus biſidosc; habeãt, uel omnino ſim plices. Ad fabrorum inteſtina opera medulla ſectilis. Optima quadripartitis materies, à& mollior quatm cæteræ · Intellectus in cortice protinus peritis. Abietis quæ pars àterra ſu/ it, enodis eſt: hæc qua diximus ratione flauiata decorticat᷑, atq; ita ſapinus uocatur: ſupe/1o rior pars nodoſa duriorq́;, ſuſterna. Et in ipſis aũt arboribus robuſtiores aquiloniæ par/ tes. Et in totũ deteriores ex humidis opacisqʒ: ſpiſſiores ex apricis& diuturnæ. Ideo Ro/mxæ infernas abies ſupernati pręfertur. Eſt per gentium quocʒ regiones in ijs differentia. Alpibus Apeninoq; laudatiſſimę: in Gallia lura ac mõte Vogeſo:in Corſica, Bithynia, Ponto, Macedonia. Deteriores Aeneatica& Arcadica. Peſſimæ Parnaſia,& Euboica, qm̃ ramoſæ ibi& cõtortæ, putreſcentesqʒ facile. At cedtus in Creta, Africa, Syria lauda tiſſima. Cedri oleo perũcta materies, nec tineã, nec cariẽ ſentit. Iunipero eadẽ uirtus quæ cedro. Vaſta hæc in Hiſpania, maximæq; baccæ eius. Medulla eius ubicunc; ſolidior eti am quam cedrus. Publicum omnium uitium uocant ſpiras, ubi conuoluẽre ſe uenæ atq; nodi. Inueniuntur in quibuſdã,ſicut in marmore: centra: id eſt, duritia clauo ſimilis,inimi 20 ca ſerris. Et quædam forte accidunt, lapide cõprehenſo aut recepto in corpus,/ aut alterius arboris ramo. Megaris diu ſtetit oleaſter in foro, cui uiri fortes affixerant arma, quę corti ce ambiente ætas longa occultauerat. Fuitq; arbor illa fatalis excidio urbis, præmonitæ oraculo, cum arbor arma peperiſſet: quod ſucciſæ accidit, ocreis galeisq; intus repertis. Fe tunt lapides ita inuentos ad continendos partus eſſe remedio. De materijs, de magnitudine arborum,& quæ cariem& ruinam non ſen/ tiunt,& de perpetuitate materiarum. Cap. XL. 8 Mpliſſima arborum ad hoc æui exiſtimatur Romæ uiſa, quã propter miraculum A Tiberius Cæſar in eodem ponte naumachiario expoſuerat aduectã cum reliqua materie: durauitq; ad Neronis principis amphitheatrum Fuit autem trabs è larice longa 30 pedes cxx. bipedali craſſitudine gqualis. Quo intelligebatur uix credibilis reliqua altita do faſtigiũ ad cacumẽ æſtimantibus. Fuit memoria noſtra& in porticibus ſeptorũ à M. Agrippa relicta, æque miraculi cauſa, quæ diribitorio ſuperfuerat uiginti pedib. breuior. ſeiquipedali craſſtudine. Abies admirationis præcipuæ uiſa eſt in naui, quæ ex Aegy, pto Caij principis iuſſu, obeliſcum in uaticano circo ſtatutum, quatuorq́; truncos lapidis eiuſdem ad ſuſtinendum eum adduxit: qua naue nil admirabilius uiſum in mari certum eſt. x X✕ M. modium lentis pro ſaburra ei fuere. Longitudo ſpacium obtinuit magna ex parte Oſtienſis portus latere læuo· Ibi nanqʒ demerſa eſt à Claudio principe, cum tti bus molibus, turrium altitudine in ea ex ædificatis obiter Puteolano puluere aduectisq;. Arboris eius craſſitudo quatuor hominum ulnas complectentium implebat. Vulgoq; 40 auditur octoginta nummorum& pluris malos uenundari ad eos uſus, rates uero conne/ cti quadraginta ſeſtertijs pleraſque. At in Aegypto ac Syria reges inopia abietis cedro ad claſſes feruntur uſi. Maxima ea in Cypro traditur ad undeciremem Demetrij ſucciſa centumtriginta pedum, craſſitudinis uero ad trium hominum complexum. Germa/ niæ prædones ſingulis atboribus cauatis nauigant, quarum quædam& triginta homines ferunt. Spiſsiſsima ex omni materie, ideo& grauiſsima, iudicatur ebenus,& buxus, graciles natura: neutra in aquis fluitat, nec ſuber, ſi dematur cortex, nec larix. Ex reliquis ſicciſſima lotos, quæ Romæ ita appellatur. Deinde robur exalburnatum:& huic nigricans color, magisque etiam cytiſo, quæ proxime accedere. uidetur. 8 uanquam
eseeEvwevirveveeeeee
a.

HISTORIAE LIBERR XVI 285 Quanquã non deſint, qui Syriacas terebinthos nigriores affirmẽt. Celebratur& Thericles nomine, calices ex terebintho ſolitus facere torno, ꝑ quẽ probatur materies. Omniũ hac ſola ungi uult, meliorc oleo fit. Colos mire adulteratur iuglãde ac piro ſylueſtri tin/ ctis, atq; in medicamine decoctis. Omnibus quæ diximus ſpiſſa firmitas. Ab his proxi/ ma eſt cornus: quanq́; nõ poteſt uideri materies propter exilitatẽ, ſed lignum nõ aliò pe nè qᷓ; ad radios rotarum utile: aut ſ: quid cuneandũ ſit in ligno, clauisq; figendum ceu fer reis. llex itẽ& oleaſter,& olea atq; caſtanea, carpinus. populus, Hæc& criſpa acetis mo/ do, ſi ulla, materies idonea eſſet ramis ſæpe deputatis: caſtratio illa eſt, adimitq́; uires. De cætero pleriſq; eorum, ſed utiq;ʒ robori tanta duritia eſt, ut terebrari niſi madefactũ non
10 queat,& ne ſic quidem adactus auelli clauus. E diuerſo clauum non tenet cedrus. Mol/
liſſima tilia, eadem uidetur& calidiſſima: argumentum afferunt, quod citiſſime aſcias retundat. Calidæ& morus, laurus, edera,& oẽs è quibus igniaria fiunt. Exploratorũ hoc uſus in caſtris, paſtorumq́; reꝑperit, quoniam ad excutiendum ignem nõ ſemper lapidis occaſio eſt. Teritur ergo lignum ligno, ignemq́; concipit attritu, excipiente materia aridi fomitis.fungi, uel foliorum facillime conceptum. Sed nihil edera præſtãtius. quæ teratur lauro laurumq; terat. Probatur& uitis ſylueſtris, alia quàm labruſca,& ipſa ederę modo atborem ſcandens. Frigidiſlima quæcunq; aquatica. lentiſſima autem,& ideo ſcutis faciendis aptiſſima, quorũ plaga cõtrahit ſe protinus, clauditq; ſuũ uulnus,& ob id cõtuma/ cius trãſmittit ferrũ:in quo ſunt genere fici, ſalix, tilia, betulſa, ſambucus, populus utraq;.
20 Leuiſſima ex his, ficus& ſalixideoq; utiliſſimæ. Omnes aũt etiam ad ciſtas, quæq; flexi/
li crate conſtant. Dabent& candorem rigoremq;,& in ſculpturis facilitatem. Eſt lechtitia platano, ſed madida ſicut alno.Siccior eadẽ ulmo, fraxino, moro, ceraſo, ſed põderoſior. Rigorem fortiſſime ſeruat ulmmus,ob id cardinibus aſſamentisq; portarũ utiliſſima, quoniam minime torquetur: permutanda tantum ſic, ut cacumen ab inferiore ſit cardine, radix ſuperior. Palmmæ eſt mollis,& ſuberis: ſpiſſæ& malus, pirusq;, necnon acer: ſed fra/ giles,& quæcunq; criſpa. In omnibus ſylueſtria& maſcula differentias cuiuſque gene/ ris augẽt. Et infœcunda firmiora fertilibus, niſi quo in genere mares ferunt, ſicut cupreſſus,& cornus. Cariem uetuſtatemÍ; nõ ſentiunt cupreſſus, cedrus, ebenus, lotos, buxũ, taxus, iuniperus, ofeaſter,& olea. Et ex reliquis tardilſime larix, robur, ſuber, caſtanea, iuzo glans. Rimam fiſſuramq́ʒ; non capit ſponte cedtus, cupreſſus, olea. Buxum maxime æter
nam putant, ebenum& cupreſſum, cedrumq;, claro de omnibus materijs iudicio in tem plo Epheſiæ Dianæ, utpote cũ tota Aſia exttuente quadringentis annis peractũ ſit. OCom uenit tectum eius eſſe è cedrinis trabibus. De ipſo ſimulacro deæ am bigitur. Cæteri ex ebeno eſſe tradunt: Mutianus ter cõſul, ex his qui proxime uiſo eo ſcripſere, uitigineum, & nunquam mutatum, ſepties reſtituto templo. Hanc materiam elegiſſe eandem, Cane tiam nomen artificis nuncupans: quod equidem miror, cum antiqquiorẽ Minerua quoqqS non modo Libero patre uetuſtatem ei tribuat. Adijcit multis foraminibus nardo rigari, ut medicatus humor alat, teneatq́; iuncturas, quas& ipſas eſſe modico admodũ miror. Valuas eſſe& cupreſſo,& iam quadringentis propè annis durare materiam omnem no40 uæ ſimniſem. Id quoq; notandum, ualuas in glutinis cõpage quadriennio fuiſſe. Cupreſ/ lus in eas electa, quoniã præter cætera uno in genere materiæ nitor maxime ualeat æter8 2— 8“ 8... 8 nus. Noönne ſimulacrũ Veiouis in arce& cupreſſo durat, à condita urbe quingenteſimo
quinquageſimoprimo anno dicatũ? Memorabile& Vticæ tem plũ Apollinis, ubi Numi
dicarũ cedrorũ trabes durant, ita ut poſitę fuere prima urbis eius origine, annis mille cen/tumoctogintaocto.Et in Hiſpania Sagunti aiũt templum Dianæ à Zacyntho aduectg cum conditoribus, annis ducentis ante excidium Troiæ, ut autor eſt Bochus.infraq; op/pidum ipſum id haberi. Cui pepercit religione inductus Annibal: iuniperi trabibuse/ tiam nunc durantibus. Super omnia memoratur ædes in Aulide eiuſdem deæ, ſeculis aliquot ante Troianum hellum exædificata quonam genere materiæ ſcientia obliterata. In

286 c. PLINII NATVRALIS In plenũ quæ odore præcellãt, ea æternitate præſtare. A prædictis mo/ rus proxime laudat᷑, quæ uetuſtate etiã nigreſcit. Et quędã tamẽ in alijs diuturniora ſůnt uſibus q́; alia. Vlmus in perflatu firma, robur defoſſum. Et in aquis quercus obruta. Ea/ dem ſupra tetrã rimoſa facit opera torquẽdo ſeſe. Larix in humore præcipua,& alnus ni gra. Robut marina aqua corrumpitur. Non improbatur& fagus in aqua& iuglans, hæ quidẽ in his quæ defodiunt᷑, uel principales: Itẽ iuniperus: eadẽ& ſubdialibus aptiſsima. Fagus& cerrus celeriter marceſcunt. Eſculus quoq; humoris impatiẽs. contrà adacta in terrã in paluſtribus alnus æterna, onerisc; quantiſibet patiens. Ceraſus firma. VImus& fraxinus lentæ, ſed facile pandantur, flexiles tamẽ, ſtantesq́; à citcumeiſura ſiccatæ fidelio
res. Laricem in maritimis nauibus obnoxiã teredini tradunt: omniaq́; præter quã olea,
ſtrum& oleam. Quædam enim in mari, quædam in terra uitijs opportuniora. Nfeſtantiũ quatuor genera. Teredines capite ad portionem grauiſſimo, rodunt denti bus.Hæ tantũ in mati ſentiunt᷑, nec aliã putant teredinẽ proprie dici. Terreſttes tine/ as uocãt: culicibus uero ſimiles.thripas: Quartũ eſt& ẽ uermiculorũ genere, quorũ quidẽ
alij putreſcẽte ſucco, ipſa materie: alij paritur, ſicut in arboribus, ex eo qui ceraſtes uoca tur. Qum tantũ eroſerit, ut circũagat ſe, generat aliũ. Hæc naſci prohibet in alijs amaritu/ do, ut cupreſſo: alijs duritia, ut buxo. Tradũt& abietẽ circa germinationes decorticatam
8 8 8 8—⁸ 32 8 8 qua diximus luna; aquis non corrũpi. Alexandri Magni comites prodiderũt, in Tylo tu
bri maris inſula arbores eſſe, ex quibus naues fierent, quas cc. annis durãtes inuentas:& 20
ſi metgerentur, incorruptas In eadem eſſe fruticẽ baculis tantum idoneæ craſſitudinis, ua
rium tigrium maculis, ponderoſum:& cum in ſpiſſiora decidit, uitri modo fragilem. De materijs architecti,& quæ materies ad quid utilis,& quæ firmior materia in tectum Gääö
APud nos materiæ finduntur aliquæ ſponte: ob id architecti eas fimo illitas ſiccati iu
bent, ut afflatus nõ noceãt. Pondus ſuſtinere ualidæ abies, larix, etiã in trãſuerſum
poſitæ. Robur, olea incuruantur ceduntq́; ponderi. Hllæ renituntur, nec temere rumpun
tur: priusq; carie q; uiribus deficiunt. Et palmæ arbor inualida, in diuerſum em̃ curua/
tur. At populus contra omnia inferiora pandatur, palma è cõtrario fornicatur. Pinus&
cupreſſus aduerſus cariem tineasqʒ firmiſſim æ. Facile pandatur iuglans. Fiunt enim& ex 30
ea trabes. frãgiq; ſe prænunciat ſtrepitu: quod in Antandro accidit, cum è balneis territi ſono profugerun t. Pinus, piceæ, alni, ad aquarum ductus in tubos cauantur. Obrutæ ter
ra, plurimis durant annis Eædem ſi nõ integãtur, cito ſeneſcunt: mirũ inmodũ fortiores,
ſi humor extrà quoqʒ ſuperſit. Firmiſſima ad tectum abies. Radem ualuarum repagulis, & ad quæcunq; libeat inteſtina opera aptiſſima, ſiue Græco, ſiuue Campano, ſiue Siculo fabricę artis genere ſpectabilis, ramentorum crinibus pampinato ſemper orhe ſe uol/
uens ad incitatos runcinarũ raptus. Eadem& curribus, maxime ſociabilis glutino in tantum, ut findatur antè quà ſolida eſt. 8 De glutinanda materia,& lignis ſectilibus. Cap. XLII
M Agna aũt& glutini ratio, propter ea quæ ſectilibus laminis, ac in alio genere operi 40
untur. Stamineã in hoc uſu probãt uenã,& uocãt fertilẽ, argumẽto ſimilitudinis, quoniã lacrimoſe criſpa. In omni genere& glutinũ abdicãt quædã,& inter ſe& cũ alijs inſociabilia glutino, ſicut robur. Sed nec ferè cohærẽt; niſi ſimilia natura, ut ſi quis lapidẽ lignumq́ʒ cõiungat. Cornũ maxime audit ſorbus,/ carpinus, buxus, poſtea tilia. Cuicunq; operi facilia, Hexilia omnia, quæ lenta diximus, præterq́; morus& caprificus. Durabilia ac ſectilia, quæ modice humida. Arida em̃ latius qᷓ; uirida ſerris cedunt, præter robur᷑& buxũ, quæ pertinacius reſiſtũt, ſerrarumq́; dentes replent æqualitate inerti: qua de cauſa alterna inclinatione egerũt ſcobẽ. Obediẽtiſſima quocũq; in opere fraxinus, eademq́; ha ſtis corylo meliot, cornu leuior, ſorbo lẽtior. Gallica uero etiã ad curtus flexibilis. h . æmulate
.
66—
2.ööö—-—VEn’e

—öv
messarcprgweiczsesege Brrrzass e—,—
egreshese Wer eLzeeg
——y—
—,N
——
HIS TORIAB LIBER NXVI 287 æmularetur ulmus, ni pondus eſſet in culpa. Facilis& fagus, quãquam fragilis& tenera.
Eadem ſectilibus laminis in tenui flexilis, capſisq; ac ſcrinijs ſola utilis. Secatur in laminas prætenues& ilexqcolore quoq; non ingrata: ſed maxime fida ijs quæ teruntur, ut ro tarum axibus: ad quos lentore fraxinus utilis, ſicut duricia ilex,& utroque legitur ulmus. Sunt uero& parui uſus fabrilium miniſteriorum inſignes. Ideoq; proditum, terebris ua ginas ex oleaſtro, buxo, ilice, ulmo, fraxino utiliſſimas fieri. ex iidem malleos, maiores quoqʒ; ẽ pinu& ilice. Et his aũt maior ad firmitatem cauſa tempeſtiuæ cæſuræ q́; imma/ turæ: quippe cum ex olea duriſſimo ligno cardines in foribus diutius immoti, plantæ mo do germinauerint. Cato uectes aquifolios, laureos, ulmeos fieri iubet. Hyginus manu/
10 hria ruſticis carpinea, iligna, cerrea. Quæ in laminas ſecantur, quorumq́; operimento ue/
20
30
40
ſtiatur alia materies, præcipua ſunt cedrus, terebinthus, aceris genera, buxiu, palma, aquifolium, ilex, ſambuci radix, populus. Dat& alnus, ut dictũ eſt, tuber ſectile, ſicut cedrus acerq́;. Nec aliarum tubera in precio. Mediać; pars arborum criſpior,& quo propior ra dici minoribus magisq́; flexilibus maculis. Hæc prima origo luxuriæ, arborem alia inte/ gi.& uiliores ligno precioſiores cortice fieri, ut una arbor ſæpius ueniret. Excogitatæ ſunt & ligni bracteæ, nec ſatis. Cœpere tingi animalium coruua, dentes ſecari: lignũq; ebore diſtingui, mox operiri. Placuit deinde materiem& in mari quæri. Teſtudo in hoc ſecta. Nuperqʒ; portentoſis ingenijs principatu Neronis inuẽtum, ut pigmẽtis perderet ſe, plu risc; ueniret imitata lignum. Sic lectis pretia quæruntur, ſic terebinthũ uinci iubent, ſic cedrum precioſius fieri, ſic acer decipi. Modo luxuria non fuerat contenta ligno, iam lignum emi teſtudinem facit. De arborum ætate,& que genera arborum minimeè durant. Similiter . de nuiſco& Druidis. Cap. XLIIII V Ita arbotũ quarundã immẽſa credi poteſt, ſiquis profunda mũdi& ſaltus inacceſſos cogitet.· Verũ ex his quas memoria hominũ cuſtodit, qurãt in Liternino Afri, cani prioris manu ſatæ oliuæ. Itẽ myrtus eodẽ loco conſpicuæ magnitudinis. Subeſt ſpe cus in quo manes eius cuſtodire draco traditur. Romæ uero lotos in Lucinæ area, anno qui fuit ſine magiſtratibus cccEL xX x. urbis æde cõdita, incertũ ipſa quanto uetuſtiorEſſe quidem uetuſtiorẽ nõ eſt dubiũ, cum ab eo luco Lucina nominetur. Hæc nunc circi ter annum ccccIL. habet. Antiquior illa eſt ſed incerta eius ætas, quæ capillata dicitur, quoniam Veſtalium uirginum capillus ad eam defertur. Verum altera lotos in uulcana/ li, quod Romulus conſtituit ex uictoria de decumis, æquæua urbi intelligitur, ut autor eſt Maſſurius. Radices eius in forũ uſq; Cæſaris per ſtationes municipiorũ penetrãt. Fuit cũ ea cupreſſus ęqualis, circa ſuprema Neronis principis prolapſa atq; neglecta. Vetuſtior aũt urbe in Vaticano ilex, in qua titulus æreis literis Hetruſcis, religione arborẽ iam tunc dignã fuiſſe ſignificat. Tiburtes quoq; originẽ multo ante urbem Romã habent. Apud eos extant ilices tres, etiam Tiburto conditore eorum uetuſtiores, apud quas inaugura/ tus traditur. Fuiſſe autem eum tradunt filium Amphiarai, qui apud Thebas obierit una xtate ante iliacum bellum. Sunt autores& Delphicam platanum Agamemnonis manu ſatam:& alteram in Caphyis Arcadiæ luco. Sunt hodie ex aduerſo lliẽſium urbis iuxta Helleſpontum in Proteſilai ſepulchro arbores, quæ omnibus ephebijs eius cũ intantũ accreuere ut llium aſpiciant, inareſcunt, rurſusq́; adoleſcunt. Iuxta urbem autem quercus in lli tumulo tunc ſatæ dicuntur, cum cœpit llium uocari. Argis olea nune etiã durare di/ citur, ad quã lo in uaccam mutatam Argus alligauerit. In Ponto circa Heracleã aræ ſunt Iouis Stratij cognomine, ibiq; quercus duæ ab Hercule ſatæ. In eodẽ tractu portus eſt, Amyco Bebrycũ rege interfecto clarus. Eius tumulus à ſupremo die lauro tegit᷑, quã in/ ſanã uocãt:qm̃ ſi quid ex ea decerptũ inferatur nauibus, iurgia fiant donec abijciatur. Re gionem Aulocrenen diximus, per quã ab Apamia in Phrygiã itur:ibi platanus oſtendi tur, ex qua pependit Nlarſyauictus ab Apolline, quæ iam tum magnitudine electa eſt. . NMec

288 c. PLINII NATVRALIS Nec non palma Deli ab eiuſdem dei ætate conſpicit᷑. Olympiæ oleaſter,&x quo primus Hercules coronatus eſt,& nũc cuſtodit᷑ religioſe. Athenis quoq; olea durare traditur in certamine ædita à Minerua. E diuerſo breuiſſima uita eſt punicis, fico, malis. Ex his præ/ cocibus breuior q;ʒ ſerotinis, dulcibus q́; acutis,& dulciori in punicis: Itẽ in uitibus, præci pueqʒ fertilioribus. Græcinus autor eſt ſexagenis annis duraſſe uites. Videntur& aquati cæ celerius interire. Seneſcunt quidẽ uelociter, ſed è radicibus repullulãt, laurus,& mali, & punicæ. Firmiſſimæ ergo ad uiuendũ oleæ, ut quas durare annis cc. inter autorescon ueniat. Eſt in ſuburbano Thuſculani agri colle qui Corne appellar᷑, lucus antiqua religio ne Dianæ lacratus à Latio, uelut arte tonſli coma fagei nemoris. In hoc atborẽ mori exi/ miam xætate noſtra adamauit Paſſienus Criſpus, bis conſul, orator, Agrippinæ matrimo ¹0 nio& Nerone priuigno clarior poſtea, oſculari cõplectiq; eam ſolitus, non modo cubare ſub ea uinumq́; illi afundere. Vicina luco eſt ilex,& ipſa nobilis, xXX αρ v. pedum ambitu caudicis. x. arbores mittẽs ſingulas magnitudinis uiſendæ, ſyluãc; ſola facit. Edera neca ri atbores certũ eſt. Simile quiddã& in uiſco, tametſi tardiotẽ earum iniuriã arbitrantur. Nanqʒ& hoc præter fructus agnoſcitur nõ in nouiſſimis mirabile. Quædã em̃ in terra gigni non poſſunt,& in arboribus naſcunt᷑. Nanc cum ſuam ſedẽ non habeant in alie/ na uiuunt, ſicut uiſcum. Eſt& in Syria herba, quæ uotatur cadytas, non tantũ arboribus, ſed ipſis etiã ſpinis circũuoluens ſeſe. ltem circa Tempe heſſalica, quæ polypodion uo/ catur,& quæ dolichos ac ſerpillũ. Oleaſtro quoq; deputato quod gignatur uocãt phau/ nos. Quod uero in ſpina fullonia hypopheſton. calyculis inanibus. folijs paruis, radice al 20 ba, cuius ſuccus ad detractiões in comitiali morbo utiliſſimus habetur. Viſci tria genera. Nanq; in abiete ac larice ſtelin dicit Eubœa naſci, hyphear Arcadia. Viſcum aũt in quer/ cu, robore, ilice, pruno ſylueſtri, terebintho, nec alijs arborib.adnaſci, pleriq;. Copioſiſſi mum in quercu, quod dtyos hyphear uocãt. In omni arbore, excepta llice& quercu, dif/ ferentiam facit odor uitusʒ:& folium nõ iucundi odotis in utroq;, uiſco amarum& len tum. Hyphear ad ſaginãda pecora utilius. Vitia modo purgat primo, dein, ea pinguefacit, quæ ſuffecere purgationi. Quibus ſit aliqua tabes intus, negãt durare. Ea medẽdi ratio æſtatis quadragenis diebus. Adijciunt diſcrimẽ, uiſco in his quæ folia amittãt,& ipſi decidere: cõtra adhærere nato in eterna fronde. Omnino aũt ſatũ nullo modo naſcit᷑·, nec niſi per aluũ auiũ redditũ, maxime palũbis& turdi. Hæc eſt natura, ut niſi maturatum in 30 uentre auiũ, non proueniat. Altitudo eius nõ excedit cubitalẽ, ſemper fruticoſi ac uiridis. Mas fertilis fœmina ſterilis. Aliquã do nõ fert. Viſcũ cõfit ex acinis qui colligunt᷑ meſſiũ tẽpore immaturi. Nã ſt acceſſere imbres, amplitudine quidẽ augentur, uiſco uero marce/ ſcũt. Siccant᷑ deinde,& aridi tundũtur, ac cõditi in aqua putreſcũt duodenis ferè diebus. Vnũq; hoc rerum putreſcẽdo gratiã inuenit.·Inde in profluẽte rurſus malleo tuſi, amiſſis corticib. interiore carne lenteſcũt. Hoc eſt uiſcũ pẽnis auiũ tactu ligãdis, iuglãdis oleo ſub actũ, cum libeat inſidias moliri. Nõ eſt omittẽda in ea re& Galliarũ admiratio. Dihil ha bent Druidæſita ſuos appellãt magos)uiſco& arbore in qua gignat᷑(ſi modo ſit robur) ſacratius· là per ſe roborũ eligũt lucos. nec ulla ſacra ſine ea frõde cõficiunt, ut inde appel⸗/ lati qc; interpretatiõe græca poſſint Druidæ uideri. Enimuero quicꝗd adnaſcatur illis, 40 eccœlo miſſum putãt, ſignũq́; eſſe electæ ab ipſo deo arboris, Eſt aũt id rarũ admodũ in uentu,& repertũ magna religione petitur:& ante omnia ſexta luna, quæ principia menſi um annorũic; his facit,& ſeculi poſt triceſimum annum, quia iam uiriũ abunde habeat, nec ſit ſui dimidia. Om̃ia ſanantẽ appellantes ſuo uocabulo, ſacrificio epulisq; rite ſub ar/ bore pręparatis, duos admouẽt candidi coloris tauros, quorũ cornua tunc primũ uincian tur. Sacerdos candida ueſte cultus arborẽ ſcandit. Falce aurea demetit. Candido id exci/ pitur ſago. Tunc demum uictimas immolant, precantes ut ſuum donũ deus proſperum faciat his quibus dederit. Fœcunditatẽ eo poto dari cuicunq; animali ſterili arbitrantur, contracq; uenena om̃ia eſſe remedio. Tanta gentiũ in rebus friuolis plerunq; religio eſt.

C. PLINII SECVNDI NATVRALIS
HISTORIAE LIBER XVII. PROOEMIVM. Arborum pretia mirabilia. Cap. 1
JATVRA arborum, tetra maric; ſponte ſua prouenientium, di ccta eſt. Reſtat earum quæ arte& humanis ingenijs fiũt uerius 1 q;ʒ naſcuntur. Sed prius mirari ſuccurtit, quæ abſtulimus penuria pro indiuiſo poſſeſſa à feris, depugnante cum ijs hoĩe circa caducos fructus, circa pendentes uero& cum alitibus, in tanta delitiarum pretia ueniſſe, clariſſimout equidem arbitror)exem/
plo L. Craſsi atq; Cn. Domitij Aenobarbi. Craſſus orator fuit
2 in primis nominis Romani: domus ei magnifica: ſed aliquanto 4 præſtantior in eodem palatio O. Catuli, qui Cimbros cum C. Mario fudit, Multo ue/ro pulcherrima conſenſu omnium ætate ea in colle uiminali C. Aquilij equitis Rom. cla/riotis illa etiam quaàm iuris ciuilis ſcientia, cum tamen obiecta Craſſo ſua eſt. Nobiliſsima rum gentium ambo Craſſus atqʒ Domitius cenſuram poſt con ſulatum ſimul geſſere, an no conditæ urbis p c LxXII. frequentem iurgijs propter diſſimilitudinem morum. Tum 20 On. Domitius, ut erat uehemens natura, præterea accenſus odio, quod ex æmulatione auidiſſimum eſt:grauiter increpuit tanti cẽſorem habitare, pro domo eius ſeſtertium mi/ lies identidẽ promittens. Et Craſſus, ut præſens ingenio ſemper,& faceto lepòre ſolers, 1 addicere ſe reſpõdit, exceptis ſex arboribus. Ac ne uno quidem denario, ſi adimerentur, emptã uolẽte Domitio: Craſſus. utrũne igitur ego ſum, inquit, quæſo Domiti, exemplo grauis& ab ipſa mea cẽſura notãdus, qui in domo quæ mihi hæreditate obuenit, comiter habitem: an tu, qui N—s milies ſex arbores æſtimes? Eæ fuere loti, patula ramorum opacitate laſciuæ, Cecina Largo è procerib. crebro in iuuẽta noſtra eas in domo ſua oſtẽ tante. Duraueruntq́;, quoniam& de longiſſimo æuo arborũ diximus, ad Neronis prin/cipis incendia, quibus cremauit urbem, annis cxα½ν poſtea, cultu uirides iuuenesc;, ni. 30 princeps ille acceleraſſet, etiam arborum mortem. Ac ne quis uilem de cætero Craſſi do- 8 mum, nihilq; in ea iurgante Domitio fuiſſe dicendum præter arbores iudicet, iam colum nas quatuor Hymettij marmotis, ædilitatis gratia ad ſcenam ornandum aduectas, in atrio eius domus ſtatuerat, cum in publico nondum eſſentullæ marmoreæ. Tam recens eſt opulentia:tantoc; tunc plus honoris atbores domibus afferebant, ut ſine illis ne ini/ micitiarum quidem pretium ſeruauerit Domitius. Fuere ab ijs& cognomina antiquis: Fronditio militi illi, qui præclara facinora Vulturnum tranſnatans fronde capiti impoſi/ ta, aduerſus Annibalem ædidit. Stolonum Liciniæ genti: ita enim appellatur in iplis ar/ boribus fruticatio inutilis, unde& pampinatio inuenta primo Stoloni dedit nomẽ. Fuit & arborum cura legibus priſcis: cautumq́; eſt xIl.· tabulis, ut qui iniuria cecidiſſet alienas, Ao lueret in ſingulas æris xα v. Quid exiſtimamus, futurasne eas credidiſſe ad ſupradictam æſtimationem illos, qui frugiferas tanti taxauerant? Nec minus miraculum in pomo eſt. multarum citca ſuburbana fructu annuo addicto binis milibus nummùm, maiore ſingu larum reditu, quaàm erat apud antiquos prædiorum. Ob hoc inſita,& arborum quoque 1 adulteria excogitata ſunt, ut nec poma pauperibus naſcerentur. Nunc ergo dicemus quo G maxime modo tantum ex his uectigal contingat, ueram colendi rationem abſolutamq́; 1 prodituri. Et ideo non uulgata tractabimus, nec quæ conſtare animaduertimus, ſed incer 3 ta atq; dubia, in quibus maxime fallitur uita. Nam diligentiam in ſuperuacuis affectare, non noſtrum eſt.· Ante omnia autem in uniuerſum,& quæ ad cuncta arborum genera pertinent in commune de ecelo terraq; dieemus. ecs 5

290 c. PLINII NATVRALIS
De natura celi ad arbores.& quam partẽ cœli ſpectare debeant. Cap. I1 2* Quilone maxime gaudent, denſiores ab afflatu eius lætioresq;,& materiæ ſitmioris. Qua in re pleriq;ʒ falluntur, cum in uineis pedamẽta nõ ſint à uento eo opponẽ da,& id tantũ à ſeptentrione ſeruandum. Quinimo tempeſtiua frigora plurimum arbo/ rum frmati conferunt,& ſic optime germinant: alioqui ſi blandiantur auſtri, defatiſcen/ tes, ace magis etiã in flore. Nam ſi cum defloruere, protinus ſequantur imbres, in totum poma depereũt: adeo ut amygdalæ& piti, etiã ſiomnino nubiſũ Hiat, auſtrinuse flatus, amittant fœtus. Circa uergilias quidem pluere, inimiciſsimũ uiti& oleæ: qm̃ tunc coitus eſt earum. Hoc eſt illud quatriduũ oleis decretorium, hic articulus auſtrinus nubili ſpurci
quod diximus.Pruges quoque peius matureſcunt auſtrinis diebus, ſed celerius. Illa ſunt o
noxia frigora.quæ ſeptentriomibus aut præpoſteris fiunt horis. Hyemem quidem aqui/ loniam eſſe, omnibus ſatis utiliſſimum. Imbres uero tunc expetẽdi euidens cauſa eſt, quo
.
niam arbotes fœtu exinanitas,& foliorum quoq; amiſſione languidas, naturale eſt auide eſurite. Cibus aũt earum imber. Quare tepidam eſſe hyemem, ut abſumpto partu arbo/ rum, ſequatur protinus cõceptus, id eſt germinatio ac deinde alia floreſcendi exinanitio, inutiliſlimum experimentis creditur. Quinimo ſi plures ita continuentur anni, etiam ipſæ moriuntar arbores, quando nemini dubia pœrna eſt in fame laborantium. Ergo qui di/ xit hyemes ſerenas optandas, non pro arboribus uota fecit. Nec pet ſolſtitia imbres uiti
bus cõducunt. Hyberno quidem puluere lætiores fieri meſſes, luxuriantis ingenij fertili/
tate dictum eſt. Alioqui uota arborum frugumq́; communia ſunt, niues diutinas ſedere. 20
Cauſa, non ſolum quia animam terræ, euaneſcentem exhalatione, includunt& comprimunt retroq́; agunt in uires frugum atq; radices: uerum quod& liquorẽ ſenſim præbẽt, Purum præterea leuiſſimumq́;. quãdo nix aquarum cœleſtium ſpuma eſt. Ergo humor ex his nõ uniuerſus ingurgitan s diluen sq;. ſed quomodo ſititur diſtillans, uelut ex ubere alit omnia quæ non inundat. Tellus quoq; illo modo fermenteſcit,& ſucci plena: ac lacte ſcentibus ſatis non effœta, cum tempus aperit, tepidis arridet horis. lta maxime frumẽta pingueſcũt, præterq́ʒ ubi calidus ſemper aer eſt, ut in Aegypto. Cõtinuatio enim& ipſa cõſuetudo, idem quod modus aliubi efficit: plurimumq́; prodeſt ubicunc; nõ eſſe quod
noceat.In maiore parte orbis, cum præcoces excurrẽre germinationes, euocata- indalgẽ/
tia ccxli,ſecutis frigotibus exuruntur. Qua de cauſa ſerotinæ hyemes noxiæ ſylueſtribus 30
quoq;, quæ magis etiam dolent urgente umbra ſua, nec adiuuante medicina, quoniam ueſtire teneras intorto ſtramento in ſylueſtribus non eſt. Ergo tempeſtiuæ aquæ hyber nis primum imbribus. deinde germinationem antecedẽtibus. Tertium tempus eſt cum educant poma, nec protinus, ſed iam ualido fœtu. Quæ fructus ſuos diutius continent, longioresq; deſiderant cibos, his& ſerotinæ aquæ utiles, ut uiti, oleæ. punicis. Hæ iam pluuiæ generis cuiuſq; arboribus diuerſo modo deſiderantur, alijs alio tempore maturã tibus. Quapropter ijidem imbribus quædam lædi uideas, alia iuuari,& in eodem gene/ re, ſcutin piris. Alio die hiberna quærunt pluuias, alio uero præcocia, ut pariter quidem omnia deſiderent. Hybernum tempus eſt ante germinationem, quæ aquilonem auſtro
utiliorem facit. Ratio eadem mediterranea maritimis prafert(ſunt enim plerunq; frigidi 4⁰
ora)& mõtuoſa planis,& nocturnos imbres diurnis. Magis fruunt᷑ aquis ſata, nõ ſtatim auferente eas ſole. Connexa& ſitus uinearũ arbuſtorũq́; ratio eſt, quas in horas debeãt ſpectare. Virgilius ad occaſus ſeri damnauit. Aliqui ſic maluere, q́; in exortu. A pluribus meridiẽ probati aduerto. Nec arbitror perpetuũ quicqᷓ; in hoc præcipi poſſe. Ad ſoli na turam, ad loci ingeniũ, ad cœli cuiuſq; mores dirigenda ſolertia eſt. In Africa meridiem uineas ſpectare,& ſi uiti inutile, colono ſalubre eſt, quoniam ipſa meridianæ ſubiacet pla gæ: quapropter qui ibi in ocaſum aut ſeptentriones cõſeret, optime miſcebit ſolũ cœlo, cum Virgilius occaſus improbet. Ned de ſeptentrione relinqui dubitatio uidetur. Atqui in Ciſalpina ltalia magna ex parte uineis ita poſitis, cõpertum eſt nullas eſſe fertiliores.
Multum

HISTORIAE LIBER XVII- 291
Multum rationis obtinent uenti. In Narbonenſi prouincia atq; Liguria,& parte Hetru riæ, contra citcium ſerere imperitia exiſtimatur:eundemq́; obliquum accipere, prouiden tia. Is nãq; æſtates ibi temperat, ſed tanta plerunq; uiolentia, ut auferat tecta.
De ſocietate cœli& terræ ad arbores. Cap. IiI Vidam cœlum terræ parere cogunt: ut quæ in ſiccis ſerantur, orientẽ ac ſeptentrio/nes ſpectent:quæ in humidis, meridiem. Necnon ex ipſis uitibus cauſas mutuãtur,
in frigidis præcoces ſerẽdo, ut maturitas antecedat algorẽ. Quæ poma uitesq; rores ode rint, cõtra ortus, ut ſtatim auferat ſol:quæ ament, ad occaſus, uel etiam ad ſeptentriones, ut diutius eo fruantur. Cæteri uero ferè rationẽ naturæ ſecuti, in aquilonẽ obuerſas uites 10& arbores poni ſuaſere. Odoratiorem etiam fieri talem fructum Democritus putat. De qualitate regionum. Cap. IIITI Quilonis ſitum uentorũc; reliquorũ, diximus in ſecũdo uelumine, dicemusq́; pro/ Xximo plura ccœleſtia. Interim manifeſtũ uidetur ſalubritatis argumentũ, quoniam in meridiẽ etiam ſpectantium ſemper ante decidant folia. Similis& in maritimis cauſa. Quibuſdam locis afflatus maris noxij. in plurimis ijdem utiles: quibuſdã ſatis ẽlongin/ quo aſpicere maria, iucundum: propius admouere ſalis halitum, inutile. Similis& flumi/ num ſtagnorumq́; ratio. Nebulis adurunt,& æſtuantia refrigerant opacitate, atq; etiam rigore gaudent, quæ diximus. Quare experimẽtis optime creditur. Accœlo proximũ eſt terræ dixiſſe rationẽ, haud faciliore tractatu. Quippe non eadẽ arboribus cõuenit& fru 20 gibus plerunq;: nec pulla, qualem habet Campania, ubiq; optima uitibus, aut quæ tenu es exhalat nebulas. Nec rubrica multis laudata. Cretã in Albenſiũ Pompeianorũ agro, & argillã cunctis ad uineã generibus anteponũt, quanq́; præpingues, quod excipitur in eo genere. Inuicem ſabulum albũ in Ticinenſi, multisq;ʒ in locis nigrum itemq́; rubrum, etiam pingui terræ permixtum, infœcundum eſt. Argumenta quoc iudicantiũ ſeępe fallunt. Non utiq; lætum ſolum eſt, in quo proceræ arbores nitẽt, præterq́; illis arboribus. Quid enim abiete procerius: aut quæ uixiſſe poſſit alia in loco eodem? Nec luxurioſa pa/ bula pinguis ſoli ſemper indicium habẽt. Nam quid laudatius Germania: pabulis?& ta men ſtatim ſubeſt harena tenuiſſimo ceſpitũ corio. Nec ſemper aquoſa eſt terra, cui pro/ceritas herbarũ, non Hercule magis q́; pinguis adhærens digitis, quod in argillis arguit᷑. 30 Scrobes quidẽ regeſta in eos nulſa complet, ut dẽſa atq; rara ad hunc modũ deprehen/ dipoſſit, ferroc; omnis rubiginẽ obducit. Nec grauis aut leuior iuſto deprehẽditur pon/ dere. Quod enim pondus terræ iuſtum intelligi poteſt? Nec fluminibus aggeſta ſemper laudabilis, quando ſeneſcãt ſata quædam aqua. Sed neq; illa quæ laudatur, diu præterꝗ; ſalici utilis ſentitur. Inter argumenta ſtipulæ craſſitudo eſt, tanta alioquin in Laborino Campaniæ nobili campo. ut ligni uice utãtur. Sed idem ſolum ubicunq; arduum opere; difficile cultu, bonis ſuis acrius penè quaàm uitijs poſſet, affligit agricolã. Et carbunculus, terra quæ ita uocatur, emendari uite macra putatur. Nam tophus ſcaber natura friabilis expetitur quoq; ab autoribus. Virgilius& quæ filicem ferat non improbat uitibus. Sal/ ſæq́; terræ multa melius credũtur, tutiora æuitijs innaſcentiũ animaliũ. Nec colles opere Ao nudantur, ſi quis perite fodiat. Nec campi omnes minus ſoles atq; perflatus q́; opus ſit accipiunt. Et quaſdam pruinis ac nebulis paſci diximus uites. Omnium rerum ſunt quæ/dam in alto ſecreta,& ſuo cuiq; corde peruidenda. Quid? quod mutantur ſæpe iudicata quoq; ac diu comprehenſa? In Theſſalia circa Lariſſam emiſſo lacu frigidior facta ea re/ gio eſt, oleæq; deſierunt quæ prius fuerant Item uites aduri, quod nõ antea, Senos ſenſit admoto Hebro. Et circa Philippos cultura ſiccata regio mutauit ccœli habitum. At in Syracuſano agro aduena cultor eſapidato ſolo ꝑdidit fruges luto, donec regeſſit lapides. In Syria leuem tenui ſulco imprimunt uomerem, quia ſubeſt ſaxum exurens æſtate ſemi na. Iam in quibuſdam locis ſimiles æſtus immodici,& frigorũ effectus. Eſt fertilis Thra, cia frugum rigore, æſtibus Africa& Aegyptus. In Chalcia Rhodiorũ inſula locus qui/ B 2 dam

c. PLINII NATVRALIS
292 1 gam eſt in tantum fœcundus.ut ſuo tempore ſatum demetant hordeũ, ſublatumq́; protinus ſerant,& cum alijs frugibus metant᷑. Glareoſum oleis ſolum aptiſſimum in Vena/ frano, pinguiſſimum in Bætica. Ducinauinain ſaxo coquuntur. Cæcubæ uites in Pontinis paludibus madent. Tanta eſt argumentorũ& ſoli uarietas ac differentia. Cæſar Vo/ piſcus.cũ cauſam apud cẽſores ageret, campos Roſeæ dixit Italiæ ſumen eſle, in quibus perticas pridie relictas gramen operiret: Sed non niſi ad pabulũ probantur. Non tamen ingdociles natura nos eſſe uoluit,& uitia confeſſa fecit, etiam ubi bonacerta non fecerat. Quamobrem primum crimina dicamus.. Genera tetrarum.“ Cap.. Erram amaram ſiue macrã ſi quis probare uelit, demoſtrãt eam atræ degeneresq; o I nerbærfrigidam autem retorride nata. Item uligi noſam, triſtia: rubricam oculi argil/ lamqʒ, operi difficillimas, quæq́; raſtros acuom eres ingentibus glebis onerẽt: quan quã non quod operi, hoc& fructui ſit aduerſum. Item econtrario cineraceã,& ſabulũ album. Nam ſterilis denſa callo facile deprehenditur uel uno ictu cuſpidis. Cato breuiter atque ex ſuo more uitia determinat: Tetram catioſam caue: néue plauſtro, neue pecore impel/ las. Quid putamus hac appellatione ab eo tãtopere reformidari, ut penẽ ueſtigijs quoc; interdicat Redeamus ad ligni cariem,& inueniemus illa, quæ in tantum abominatur ui/ tia, aridæ, fiſtuloſæ, ſcabræ. caneſcentis, exeſæ,& pumicoſæ. Plus dixit una ſignificatione, quàm poſſit ulla copia ſermonis enarrari. Eſt enim interpretatione uitiorum quædam non ætate(quæ nulla in ea intelligi poteſt)ſed natura ſua, anus terra:& ideo infœcunda ²0 ad omnia, atq; imbeciſſa. Idem agrum optimum iudicat ad radicem montium planicie in meridiem excurrente, qui eſt totius Italiæ ſitus: terram uero teneram, quę uocetur pul/ la. Erit igitur hæc optima,& operi ſatior. Intelligere modo libeat dictam mita ſignifica/ tione teneram:& quicquid optari debet, in eo uocabulo inuenietur. Illa tẽperatæ ubertatis illa mollis facilisc; culturæ, nec madida, nec ſitiens. Illa poſtuomerem niteſcens: qualem fons ingeniorum Homerus in armis à deo cælatam dixit, addiditq; miraculum ni/ greſcentis, quamuis fieret in auro. Hla quam recentem exquirunt im probæ alites uomerem comitantes, coruiq; aratotis ueſtigia ipſa rodentes. Reddatur hocin loco luxuriæ quoq; ſententia,& aliqua in propoſitum. Certe Cicero lux doctrinarum altera, meliora, inquit, unguenta ſunt quæ terram, quàm quæ crocum ſapiunt. Hoc enim malgit dixiſſe, 3o quàm redolent.Ita eſt profecto, illa erit optima quæ unguenta ſapiet. Quod ſi admonendi ſumus, qualis ſit terræ odor ille qui quæritur, contingit ſæpe ctiam quieſcente ea ſub occaſu ſolis, in quo loco arcus cœleſtis deiecerit capita ſua:& cum à ſiccitate conti/ nua immaduit imbre: tunc emittit illum ſuum halitum diuinum ex ſole conceptum, cui comparari ſuauitas nalla poſſit. s eſſe odor in cõmota debebit, repertusq; neminem fallet: ac de terra odor optime iudicabit. Talis ferẽ eſt in noualibus cæſa uetere ſylua, quæ cõ ſenſu laudatur.Et in trugibus quidem ferendis eadem terra utilior intelligitur, quoties in termiſſa cultura quieuit: quod in uineis non fit. Eoq; diligentius eligenda eſt, ne uera exi/ ſtat opinio eorum qui iam Italiæ terram exiſtimauere laſſam. Operis quidem facultas in alijs generibus conſtat& cœlo, nec poteſt arari poſt imbres aliqua, ubertatis uitio lente/ 40 ſcens. Contrà, in Byzacio Africæ illum cẽtena& quinquagena fruge fertilem campum, nullis cum ſiccus eſt arabilem tauris, poſt imbres uili aſello,& à parte altera iugi anu uomerem trahente uidimus ſcindi. Terram enim terra emendari(ut aliqui præcipiunt) ſu/per tenuem pingui iniecta, aut gracili, bibulaq́; ſuper humidam ac præpinguem, demen tia operæ eſt. Quid enim poteſt ſperare, qui talem colit? De terra quam Britaunia& Gallia amat. KLueſt ratio, quam Britannia& Gallia inuenere alendi eam ipſa, quod genus uocant margam. Spiſſior ubertas in ea intelligitur. Eſt autem quidam terræ adeps, ac uelut glandia in corporibus, ibi denſante ſe pinguitudinis nucleo. De Græco

HISTORIAE LIBER NXVII 293 De Græcorum circa hanc doctrina. Cap. vII JCOn omiſere& hoc Græci. Quid enim intentatum illis? Leucargillon uocãt candiN dam argillã, qua in Megarico agro utunt᷑, ſed tantũ in humida frigidaq́; terra. Illas Gallias Britãniasq; locupletãtes cũ cura dici cõuenit. Duo genera fuerant. Plura nuper exerceri ccepta proficientibus ingenijs. Eſt em̃ alba, ruffa, coſũbina, argillacia, tophacea, harenacea. Natura duplex, aſpera, aut pinguis. Experimẽta utriuſq; in manus, uſusq́; ge minus, aut ut fruges tantũ alant, aut ædant et pabulũ. Fruges alit tophacea alba, quæ ſi ũt inter fontes reperta, eſt ad infinitũ fertilis, uerũ aſpera tractatu:& ſi nimia iniecta eſt, exu/rit ſolũ. Proxima eſt ruffa, quæ uocat᷑ capnumargos, intermixto lapide terræ minutæ, ha 1o renoſæ. Lapis cõtunditur in ipſo campo. primisq; annis ſtipula difficulter cædit᷑ propter lapides.Impendio tamẽ minimo leuitate dimidio minoris q́;ʒ cœteræ inuehitut.Inſpergi tur rara, fale eã miſceri putant. Vtrunq; hoc genus ſemel iniectũ in v. annos ualet,& fru/ gum& pabuli ubertate. De terrarũ generibus. Cb. wrr Va pingues eſſe ſentiunt᷑, ex his præcipua alba. Plura eius genera. Mordaciſſimũ quod ſupra diximus. Alterũ genus albę cretæ argentaria eſt. Petitur ex alto, in cen/ tenos pedes actis plerũq; puteis,ore anguſtatis, intus ut in metallis) ſpatiante uena. dac maxime Britannia utitur. Durat annis LxXxXX. Neq;eſt exemplum ullius, qui bis in uita hanc eidem iniecerit. TVertium genus candidæ gliſchromargon uocant, Eſt aũt creta ful/ lonia mixta pingui terra, pabuli q́; frugum fertilior, ita ut meſſe ſublata ante ſementem 20 alteram latiſſimum ſecetur. Dum in fruge eſt, nullum aliud gramẽ emittit. Durat xxx. annis, denſior iuſto cymini modo ſtrangulat ſolum. Columbinam Gallia ſuo nomine eglecopalam appellat, glebis excitatur lapidum modo:ſole& gelatione ita ſoſuitur, ut te/ nuiſſimas bracteas faciat. Hęc ex æquo fertilis. Harenacea utuntur, ſ alia non ſit, in vligi noſis uero& ſi alia ſit. Vbios gentium ſolos nouimus, qui fertiliſſimũ agrum colẽtes, quacunq terra infra tres pedes effoſſa,& pedali craſſitudine iniecta lætificent. Sed ea nõ diutius annis X. prodeſt. Hedui& Pictones calce uberrimos fecere agros, quę ſanè& oleis, & uitibus utiliſſima reperitur. Omnis autem marga arato inijcienda eſt, ut medicamentũ rapiatur,& fimi deſiderat aliquantulũ quæ primo plus aſpera,& quæ in herbas nõ effun ditur: alioqui nouitate quæcunq; fuerit ſolum lædet, ne ſic quidem primo poſt anno ferti 0 jis. Intereſt& quali ſolo quæratur. Sicca enim humido melior, arido pinguis. Temperatę alterutra, creta uel columbina conuenit. De cineris uſu,& de fimo,& quæ ſata uberiorẽ terrã faciant,& quæ urãt. Ca. IX Ranſpadanis cineris uſus adeo placet, ut anteponant fimo iumentorum, quod quia leuiſſimum eſt,ob id exurunt. Vtroq; tamen pariter non utuntur in eodẽ aruo, nec in arbuſtis cinere, nec quaſdam ad fruges, ut diximus. Sũt qui puluere quoq; uuas ali iu/ dicent, pubeſcentesq; puluerent,& uitium arborumq́; radicibus aſpergant. Quod cer/tum eſt Narbonenſi prouinciæ,& uindemias certius ſic eo coqui, quia plus puluis ibi q́; ſol cõfert.Fimi plures differẽtiæ., ipſa re antiqua. lam apud Homerũ regius ſenex agrum ita ſuis manibus lætificans reperitur. Augeas rex in Græcia excogitaſſe traditur. Diuul/40 gaſſe uero Hercules in Italia, quæ regi ſuo Stercutio Fauni filio ob hoc inuentũ immor/ talitatem tribuit. M. Varro principatum dat turdorum fimo ex auiarijs. Quod etiam pa bulo boum ſuumq́; magnificat: neq; alio cibo celerius pingueſcere aſſeuerat. De noſtris moribus bene ſperare eſt, ſi tanta apud maiores fuere auiaria, ut ex his agri ſtercoraren/ tur. Proximum Columella columbarijs, mox gallinarijs facit, natantium alitum damna to. Cæteri autores conſenſu humanas dapes ad hoc in primis aduocant. Alij ex his præ/ferunt hominum potus. in coriariorũ officinis pilo madefacto. Alij per ſeſe, aqua iterum, largiasq́; etiam quaàm cum bibitur admixta. Quippe plus iam ibi male domandum eſt, cum ad uitus illud uini homo acceſſerit. Hęc ſunt certamina, quibus inuicem ad tellurem quoque alendam utuntur homines. Proxime ſpurcitias ſuum laudant. Columella ſolus . IS damnat

2.
294 c. PLINII NATVRALIS damnat.Alij cuiuſcunqʒ quadrupedis ex cytiſo. Aliqui colũbaria præferunt. Proximum deinde caprarum eſt, ab hoc ouium, deinde boum, nouiſſimum iumentorum. Hę fuere apud priſcos differentiæ, ſimulq; præceptaut inuenio)re tali utendi, quando& hic uetu ſtas utilior: uiſumq; iam eſt apud quoſdam prouincialium, in tantũ abundante geniali co pia pecudum, farinæ uice cribris ſuperinijci, fœꝑtore aſpectuq; temporis uiribus in quan/ dam etiam gratiam mutato. Nuper repertũ, oleas gaudere maxime cinere ẽ calcarijs fot/ nacibus. Vatro pręceptis adijcit, equino quod ſit leuiſſimum ſegetes alendas: prata uero grauiore,& quod ex hordeo fiat multasq́; gignat herbas. Quidam etiã bubulo iumen/ torum præferunt, ouillumq; caprino: omnibus uero aſininum, quoniã lentiſſime man/
dant. Ecõtrario uſus aduerſus utrunq; pronũciat. Inter oẽs aũt cõſtat nihil eſſe utilius lu io
pini ſegete, priuſquam ſiliquetur, aratro uel bidẽtibus uerſa, manipulisùe deſectæ circa ra dices arborum ac uitium obrutis. Etiam ubi non ſit pecus, culmo ipſo uel etiam filice ſter corare arbitrantur. Cato ſtercus unde fiat, ſtramẽta, lupinum, paleas, fabalia, ac frondes llignas, quernasc;. E ſegete euellito ebulũ, cicutam,& circum ſalicta herbam auctam, ul/ uamq;: ea ſubſternito ouibus, frondemq́; putridam. Vinea ſi macruerit, ſarmenta ſua cõ burito,& ibidem inarato. ItemqT; ubi ſaturus eris frumentũ, oues ibi delectato. Necnon & ſatis quibuſdã ipſis paſci terrã dicit. Segetẽ ſtercorãt fruges.lupinũfaba, uicia. Sicut ẽ contratio cicer quia uellitur,& quia ſalſum eſt hordeũ, fœenum Græcũ, eruũ, hæc omnia
ſegetem exurunt,& omnia quæ uelluntur. Nucleos in ſegetem ne indideris. Virgilius&
lino ſegetẽ exuri,& auena,& papauere arbitratur. Fimeta ſub dio cõcauo loco,& qui hu/ 20 morem colligat, ſtramento intecta, ne in ſole areſcant, palo è robore depacto fieri iubet. Ita fore ne innaſcantur his ſerpentes. Fimum miſcere terræ, plurimũ refert fauonio Han/
te, ac luna ſitiente. Id pleriq; praue intelligunt à fauonij ortu faciendũ, ac Februario men
ſe tantũ, cum id pleracʒ ſata alijs poſtulẽt menſibus. Quocunq; tempore facere libeat, cu
randũ ut ab occaſu æquinoctiali Hlante uento fiat, lunaq́; decreſcente ac ſicca. Nirũ in mo dum augetur ubertas effectusq; eius obſeruatione tali. 8
De ſatione arborũ,& quod auulſione naſcuntur arbores. Cap. X
Bunde prædicta ratione cœli ac terræ: nũc de his arboribus dicemus, quæ cura ho
minum atqʒ atte proueniũt. Nec pauciora propè ſunt genera,tam benigne naturę
gratiam retulimus. Aut enim ſemine proueniunt, aut plantis radicis, aut propagine, aut 30
auulſione, aut ſurculo, aut inſito& cõſecto arboris trunco. Nam folia palmarũ apud Ba
bylonios ſeri,atq; ita arborẽ prouenire, Trogũ credidiſſe demiror. Quædã aũt pluribus generibus ſerũtur, quædã omnibus. Ac pleraq; ex his natura ipſa docuit,& in primis ſe men ſerere, cum decidens exceptumq́; terra uiuiſceret. Sed quædã nõ aliter proueniunt, ut caſtaneæ: iuglãdes, cæduis dũtaxat exceptis. Ex ſemine aũt quanqᷓʒ diſſimili, ea quoq; quæ& alijs modis ſeruntur, ut uites,& mala, atq; pira. Nanq; ijs pro ſemine nucleus, nõ ut ſupradictis fructus ipſe. Et meſpila ſemine naſci poſſunt. Omnia hæc tarda prouẽtu, ac degenerantia,& inſito reſtituenda. Interdum etiã caſtaneæ. Quibuſdã natura contrà,
omnino nõ degenerandi, quoquo modo ſerantur, ut cupreſſis, palmis, lauris. Nanq;&
laurus pluribus modis ſeritur. Genera eius diximus. Ex his auguſta,& baccalis& tinus 40 ſimili modo ſeruntur. Baccæ mẽſe lanuario aquilonis afflatu ſiccante legunt᷑.expandun/ turq; raræ, ne calefiant aceruo. Poſtea quidã fimo ad ſerendũ paratas, urina madefaciũt. Alij in qualo pedibus in profluente deculcant, donec auferatur cutis. Alioquin uligo infe ſtat. nec patitur naſci. In ſfulco repaſtinato palmi altitudine, uicenæ fere aceruatim menſe Martio:eædem& propagine ſeruntur: triũphalisq; talea tantum. Myrti genera omnia in campania baccis ſerũtur, Romæ propagine Tarentina. Democritus& alio modo ſeri docet, grandiſſimis baccarũ tuſis leuiter ne grana frãgantur, eac; intrita reſtem circũlini, atq; ita ſeri:parietẽ fore denſitatis x quo uirgulæ differantur. Sic& ſpinas ſepis cauſa ſe runt, tomice moris ſpinarũ circumlita. Pilas aũt laurus& myrti inopia à trimatu tempeſti uum

HISTORIAE LIBER XVII 295
uumeſttranskerre Inter ea quæ ſemine ſeruntur, Mago in nucibus operoſus eſt. Amyg dala in argilla molli meridiem ſpectante ſeri iubet. Gaudere& dura calidaq; terra,in pin/ gui aut humida mori ac ſterileſcere. Serẽdas quammaxime falcatas& è nouella, fimoqʒ; diluto maceratas per triduũ, aut pridie quam ſerãtur aqua mulſa. Mucrone defigi, aciem lateris in aquilonẽ ſpectare:ternas ſimul ſerendas trianguli ratione, palmo inter ſe diſtan tes:denis diebus adaquari donec grandeſcãt. Iuglandes nuces porrectæ ſeruntur cõmiſ/ ſuris iacentibus. Pineæ nucleis ſeptenis ferè in ollas perforatas additis: aut ut laurus, quæ baccis ſeritur: Citrea, grano& propagine: ſorba, ſemine& à radice planta,& auulſione proueniũt. Sed illa in calidis, ſorba& in frigidis& humidis. Natura& plantaria demõ/to ſtrauit, multarũ radicibus pullulante ſobole dẽſa,& pariẽte matre quas enecet. Eius quip
pe umbra turba indigeſta premitur,ut in lauris. punicis. platanis, ceraſis, prunis. Paucorũ in hoc genere rami parcũt ſoboli, ut ulmorũ palmatumq; · Nullis uero tales pulli proueni unt niſi quatũ radices amore ſolis atq; imbris in ſumma tellure ſpatiantur. Om̃ia ea non ſtatim moris eſt in ſua locari, ſed prius nutrici dari, atq; in ſeminarijs adoleſcere, iterumq́; migrare. Qui tranſitus mirũ in modum mitigat etiã ſylueſtres: ſiue arborũ quoq;, ut ho/ minum natura nouitatis ac peregrinationis auida eſt: ſiue diſcedentes uirus relinquunt, manſueſcuntq́; tractatu(ceu feræ) dum radici auellitur planta. Et aliud genus ſimile natu ta monſtrauit, auulſic; arboribus ſtolones uixere. Quo in genere& cum perna ſua auel/ lun ur, partemq́; aliquam è matris quoq; corpore auferunt ſecũ fimbriato corpore. Hoc zo modo plantãtur punicæ, coryli, mali, ſorbi, meſpili, fraxini, fici, in primisq́; uites. Coto/neum ita ſatum degenerat. Ex eodẽ inuentũ eſt ſurculos abſciſos ſerere. Hoc primo ſepis cauſa factũ ſambucis,cotoneo,& rubis depactis: mox& culturæ, ut populis, alnis, ſalici, quæ uel inuerſo ſurculo ſeritur. Iam eæ ibi diſponuntur, ubi libeat eſſe eas. Quamobrẽ ſeminarij curã ante cõuenit dici, ᷓ; tranſeatur ad alia genera. Nanq; ad id pręcipuum eli gi ſolum refert, quoniã nutricem indulgentiorem eſſe q́; matrem ſæpe cõuenit. Sit ergo liccũ ſuccoſumqʒ bipalio ſubactũ, aduenis hoſpitale,& q́; ſimillimũ terræ in quam tranſferendum ſit. Ante omnia elapidatum, munitumq́; ad incurſum etiam gallinacei generis. Quàm minime rimoſum, ne penettãs ſol exurat hibras. Interuallo ſeſquipedum ſeri, ne ſe inter ſe contingant. Præter alia uitia etiam uerminoſa fiunt: ideo ſarriri cõuenit ſæpius,
zo herbasq́; euelli. Præterea ſemina ipſa fruticantia ſupputare, ac falcem pati conſueſcere.
Cato& furcis crates imponi iubet, altitudine hominis, ad ſolem recipiendum: atq; integi culmo ad frigora arcenda. Sic pirorum malorumq́ʒ ſemina nutriri, ſic pineas nuces, ſic cu preſſos.ſemnine ſatas& ipſas. Minimis id granis coſtat, ut uix perſpici quædã poſſint: nõ omittẽdo naturæ miraculo, ex tam paruo gigni arbores, tãto maiore tritici& hordei gra no, ne quis fabam reputet. Quid ſimile originis ſuę habẽt malorũ pirorumq́; ſemina:his principijs reſpuentẽ ſecures materiem naſci, ndomita põderibus immẽſis pręla, arbores uelis, turribus murisq; impellẽdis arietes? Hæc eſt naturæ uis, hæc potẽtia. Super om̃ia erit, ẽ lachr yma naſci aliquid, ut ſuo loco dicemus. Ergo è cupreſſo fœmina(mas enim ut diximus non gignit)pilulæ collectæ, quibus docui menſibus ſicantur ſole: ruptæq́; emit
Ao tunt ſemen, formicis mire expetitum: ampliato etiam miraculo, tãtuli animalis cibo abſu/
mi natalem tantarum arborum. Seritur menſe Aprili, area æquata cylindris, aut uolgio/ lis,denſum:terracʒ cribris ſupercernitur pollicis craſſitudine. Cõtra immane pondus at
tollere ſe nõ ualet retorqueturq́ʒ ſub terra. Ob hoc parcitur ueſtigijs Leniter rigatur aàſo lis occaſu in trinis diebus, ut æqualiter bibat, donec erumpant. Differunt᷑ poſt annum
dodrantali fllo, cuſtodita temperie ut uiridi cœlo ſerantur, ac ſine aura. Mirũc; dictu, pe/ riculum eo tantum die eſt.ſi rorauerit quantulumcunqʒ imbrem. aut ſi afflauerit. De reli/ quo tutæ ſunt perpetua ſecuritate, aquasć; poſtea odere. Et zizifa grano ſeruntur menſe Aprili. Tuberes melius inſeruntur in pruno ſylueſtri,& malo cotoneo,& in calabrice: ea eſt ſpina ſylueſtris. Quaæcunq; optime& myxas recipit, utiliter& ſorbos.
B 4 De

296 c. PLINII NATVRRLIS
De transferendis ſeminarijs,& ulmis ſerendis,& ſcrobibus. Cap. x/ Lantas ex ſeminario transferre in aliud priuſquam ſuo loco ponantur operoſe præ/P cipi arbitror. licet translatione folia latiora fieri ſ pondeant. Vlmorũ prius quàm fo/ lio ueſtiantur, ſamara colligenda eſt circa Martias Kalen. cum flaueſcere incipit. Deinde biduo in umbra ſiccata ſerenda, denſa in refracto, terra 898 minutatim cribrata craſſitu dine quæ in cupreſſis. Pluuiæ ſi non adiuuent, riganda. Diſſerendæ ex arearum uenis poſt annum in ulmaria; interuallo pedali in unamquamqʒ partem. Maritas ulmos au/ tumno ſerere utilius, quia carent ſemine. Nam eæ è plantis ſerũtur. In arbuſtũ quinquen nes ſub urbe transferunt, aut(ut quibuſdam placet)quæ uicenm pedum eſſe cœperunt:
ſulco qui nouenarius dicitur, altirudine pedum trium, pari latitudine,& eo amplius circa io
poſitas pedes terni undiq; ẽ ſolido adaggerãtur. Arulas id uocant in Campania. Inter/ ualla ex loci natura ſumuntur. Aridiores ſerendas in campeſtribus conuenit. Populos& fraxinos.quia feſtinantius germinant, diſponi quoq; maturius conuenit, hoc eſt, ab Idi/ bus Feb. plantis& ipſas naſcẽtes. In diſponẽdis arboribus arbuſtisq;, ac uineis, quineun cialis ordinum ratio uulgata& neceſſaria, nõ perflatu modoutilis, uerum& aſpectu gra ta,quocunqʒ modo intueare, in ordinem ſe porrigẽte uerſu. Populis eadem ratio ſemine qua ulmos ſerendi, transferendi quoc è ſeminarijs eadem& ſyluis. Ante omnia igitur in ſimilem transferri terram aut meliorem oportet. Nec è tepidis aut præcocibus in frigidos, aut ſerotinos ſitus, ut neq; ex his in illos. Præfodere ſcrobes ante(ſi fieri poſſet) tan/
to donec pingui ceſpite obducantur. Mago ante annum iubet, ut ſolem pluuiasq́; com/ 20
bibant:aut ſi id cõditio largita non ſit, ignes in medio fieri ante mẽſes duos, nec niſi poſt imbres in his ſeri. Altitudinem eorum in argilloſo, aut duro ſolo trium cubitorum eſſe in quanq; partẽ.In prunis palmo amplius,& ubiq; caminata foſſura ore cõpreſſiore ſint. Nigra uero tetra duo cubita,& palmum quadratis angulis. Eadem menſura Græci auto res conſentiunt, non altiores quino ſemipede eſſe debere, nec latiores duobus pedibus, Nuſquam uero ſeſquipede minus altos, quoniam in humido ſolo ad uicina aquæ perue niat. Cato⸗ſi locus aquoſus ſit, inquit, latos pedes ternos in faucibus, imosq; palmum& pedem. altitudine 1iiI pedum. eos lapide cõſterni: aut ſi non ſit, perticis ſalignis uiridibus. Si neqʒ eæ ſint, ſarmẽtis, ita ut in altitudinem ſemipedem trahãtur. Nobis adijciendum
uidetur ex prædicta arborũ natura, ut altius demittantur eæ quæ ſumma tellure gaudẽt, 30
tanq; fraxinus, olea. Hæc& ſimilia quaternos pedes oportet demitti. Cęteris ſat eſt,ſi al/ titudinis pedes ternos effecerint. Excide, inquit, radicem iſtam Papyrius Curſor impera/ tor, ad terrorem Præneſtinorũ prætoris. Deſtringi ſecurius ſe teſte, innoxiũ abradi partes, quæ ſe nudauerint terra. Aliqui lapides rotundos ſubijci malunt, qui& cõtineant humorem,& tranſmittant: non item planos facere,& à terreno arcere radicem, exiſtimãtes. Glarea ſubſtrata inter utranq; ſententiam fuerit. Arborem nec minorem bima, nec maio rem trima transferri quidam præcipiunt: alij cum annum impleat: Cato craſſiorem quin que digitis. Non omiliſſet idem, ſi attineret meridianam ccœli partem ſignare in cortice, ut translata in ijſdem& aſſuetis ſtatueretur horis: ne aquiloniæ meridianis oppoſitaæ ſolibus finderentur,& algerẽt meridianæ aquilonibus. Quod è diuerſo affectant etiam qui/ 40
dam in uite ficoq;, permutantes in contrariũ. Denſiores enim folio ita fieri, magisq; pro/ tegere fructum,& minus amittere: ficumq; ſic etiam ſcanſilem fieri. Pleriq; id demum cauent, ut plaga deputati cacuminis meridiem ſpectet, ignari fiſſuris nimij uaporis oppo ni. Id quidem in horam diei quintam uel octauam ſpectare maluerim. Aeque latet non negligẽdum, ne radices mora inareſcant, nêue à ſeptẽtrionibus, aut ab ea parte cœli uſqʒ adexortum brumalem uento flante effodiantur arbores, aut certe non aduerſæ ijs uen/ tis radices præbeantur. Propter quod emoriuntur ignaris cauſæ agricolis. Cato omnes uentos,& imbrem quoq; in tota translatione damnat. Et hoc proderit, quamplurimum terræ in qua uixerint, radicibus cohærere, ac totas ceſpite circumligari: cum ob id Cato 1 in

HIST LTLaAILILISIIIN 2 95S
in corbibus transferri iubeat. Proculdubio utiliſſime quidã ſummã tertã contentus eſt ſubdi. Quidam punicis malis ſubſtrato lapide, nõ rumpi pomũ in arboribus tradũt. Ra dices inſexas poni melius. Arborẽ ipſam ita locari, ut media ſit totius ſcrobis, neceſſariũFicus ſi ſcilla(bulborum hoc genus eſt)ſeratur, ocyſſime ferre traditur pomũ, nec; uermi culationi obnoxiũ: quo uitio nõ carent reliqua poma, ſimiliter ſata. Radicũ eius magnam adhibendã curã, ut exemptas appareat, nõ auulſas, quis dubitet? Qua ratione& reliqua confeſſa omittimus, ſicuti terram circa radices fiſtucato ſpiſſandam, quod Cato primum in ea re eſſe cenſet:plagam quoqʒh à trunco oblini fimo& folijs præligari præcipiens. De interuallis plantandarum arborum,& umbris,& ſtillicidijs, 10& ubi plantari debeant. CaD. I Vius loci pars eſt ad interualla pertinens. Quidã punicas,& myrtos,& lauros den Igores ſeri iuſſerũt, in pedibus tamen nouenis. Malos amplius paulo, uel magis etiã piros, magisc; amygdalas,& ſicus:quod optime dijudicabit ramorum amplitudinis ratio, locorumqT́;.& umbrę cuiuſq; arboris: quoniam has quoc; obſeruari oportet. Breues ſunt, quamuis magnarũj arborũ, quod in orbẽ ramos circinẽt, ut in malis pirisq;. Eædem enormes ceraſis, lauris. lam quædam umbrarũ proprietas. Iuglandium grauis& noxia, etiam capiti humano, omnibusq́; iuxta ſatis. Necat germina& pinus, ſed uentis utrach reſiſtit, quoniam& protecta uinearum ratione egent. Stillicidia, pinus, quercus, ilicis pon deroſiſſima. Nallum cupreſſi, umbra minima,& in ſe conuoluta. Ficorum leuis, quamuis 20 ſparſa, ideoq́; inter uineas ſeri non uetantur. Vlmotum leuis, etiam nutriens quæcunq; opacat. Attico hæc quoq; uidetur è grauiſsimis: nec dubito, ſi emittantur in ramos. Con ſtrictæ quidem ulmi noxiam eſſe non arbitror. Iucunda& platani, quanquam craſſa. Li cet graminicredere nõ ſoli, haud alia ætius operiente toros. Populo nulla ludentibus fo lijs. Pinguis alno, ſed paſcens ſata. Vitis ſibi fufficit, mobili folio, iactatuq́; crebro ſolem umbra temperans: eodem graui protegens in imbre. Omniũ fere leuis umbra, quorum pediculi longi. Non faſtidienda hæc quoq; ſcientia, atq; non in ultimis ponenda, quan/do quibuſc ſatis um bra aut nutrix, aut nouerca eſt. Iuglandium quidem pinorumq́;& piccarum,& abietis, quæcunq; attigere, non dubie uenenũ eſt. Stillicidij breuis definitio eſt. Omnium quæ proiectu frondis ita diffunduntur, utper ipſas non defluant imbres, 30 ſtilla ſæua eſt. Ergo plurimũ intererit hac in quæſtione, terra in qua ſeremus in quantum arbores quaſq; alat. Iam per ſe colles minora quærunt interualla. Ventoſis locis crebriores ſexi conducit. Olea tamen maximo interuallo, de qua Catonis Italica ſententia eſt: in xXXv. peclibus minimum, plurimum XXX. ſeri. Sed hoc uariatur locorum natura. Non alia maior in Bætica arbor. In Africa uero(fides penes autores erit)miliarias uocari mul/ tas narrant àpondere olei, quod ferant annuo prouentu. Ideo Lxxvy pedes Mago inter uallo dedit undiq;:eciã in macro ſolo ac duro, atq; uentoſo, cum minimum XLv. Betica quidem uberrimas melles inter oleas metit. Illam inſcitiam pudendam eſſe conueniet, ad ultas interlucare iuſto plus,& in ſenectam præcipitare, aut plerunq; ipſis qui poſuere coarguentibus imperitiam ſuam totas excidere. Nibil eſt fœdius agricolis, quàm geſtæ rei 40 pPœnitentia, multo iam ut præſter laxitate delinquere. Quæ arbores tarde creſcant,& quæ celeriter:& de ſabina. Cap. xIn Vædam autem natura tarde creſcunt,& in primis ſemine tantum naſcentia,& lon/e⸗ xæuo durantia. At quæ cito occidunt uelocia ſunt, ut ficus, punica, prunus, malus, pitus, myrtus, ſalix,& tamen antecedũt diuitijs. In trimatu enim ferre incipiũt, oſtenden,/ tes& anté. Ex his lentiſſima pirus. Ocyſſima omnium cypirus,& pſeudocypirus frutex. Protinus enim floret, ſemenq́; profert. Omnia uero celerius adoleſcunt ſtolonibus abla/ tis unamq́; in ſtirpẽ redactis alimentis. Badẽ natura& propagines docuit. Rubi nanq; curuati gracilitate& ſimul proceritate nimia, defigunt rurſus in terram capita, iterumc; naſcuntur ex ſeſe, repleturi omnia ni reſiſtat cultura, prorſus ut poſſint uideri homines terra.

298 c. PLINII NATVRALIS terræ cauſa geniti. Ita peſſima atq; execranda res, propaginẽ tamen docuit, atq; radicem acquiri uiridem. Eadem autem natura eſt ederis. Cato propagari præter uitem tradit ſicum, oleam, punicam, malorum genera om nia, laurum, prunos, myrtos, nuces auellanas & præneſtinas. platanum. Propaginũ duo geuera: ramo ab arbore depreſſo in ſcrobem quatuor pedum quoquò,& poſt biennium amputato flexu, plantaq́; translata poſt tri/ matum: quas ſilongius ferre libeat in qualis ſtatims aut uaſis Hictilibus defodere propagi nes aptiſsimum; ut in ijs transferantur. Alterum genus luxurioſius, radices in ipſa arbore ſollicitãdo,traiectis per uaſa fictilia uel qualos ramis/terrac; circũpactis: atq; hoc blan dimẽto impetratis radicibus, inter pomaipſa& cacumina(in ſumma em̃ cacumina hoc modo petuntur)audaci ingenio arborẽ aliam longe à tellure faciendi, eodẽ quo ſuprà bi/-o ennij ſpatio abſciſſa propagine,& cum qualis i lis ſata. Sabina herba ꝓpagine ſeritur& auulſione. Tradunt fece uini, aut eparietibus latere tuſo mite ali.liſdem modis roſmari/ num ſerunt& ramo. quoniiam neutri ſemen. Rhododendron propagine& ſemine. De ſatione arborum,& inſitione,& quomodo inuenta ſit tenera inſerendi emplaſtratio. Gap. St2I Emine quoq;ᷣ inſerere natura docuit, raptim auium fame deuorato, ſolidoc;,& alui S tepore madido, cum fœcundo ſimi medicamine abiecto in mollibus arborũ lecticis. & uentis ſæpe trãslato in aliquas corticũ rimas: Vnde uidimus ceraſum in ſalice, platanũ in lauro· laurum in ceraſo& baccas ſimul diſcolores. Tradunt& monedulam cõdentem ſemina in theſauros cauernatum, eiuſdem rei præbere cauſas. Hinc nata inoculatio ſuto/ 20 riæ ſimili fiſtula aperiendi in arbore oculum cortice exciſo, ſemenq́; includendi eadẽ fiſtu la ſublatum ex alia. l ficis autem& malis hæc fuit inoculatio antiqua. Vergiliana quærit ſinum in nodo gemmæ expulſi corticis, gemmamq́ʒ ex alia arbore includit. Et hactenus natura ipſa docuit.Inſitionem autem caſus, magiſter alius,& penè numeroſior, ad hunc modum: Agricola ſedulus caſam ſepis munimento cingens. quo minus putreſcerent ſu/ ges. limen ſupdidit ex edera. At illæ uiuaci morſu apprehenſæ, ſuam ex alieno fecere uitam, apparuitq; truncum eſſe pro terra. Aufertur ergo ſerra æqualiter ſuperficies, leuiga/ tur falce trũcus. Ratio poſtea duplex:Et prima inter corticem lignumq́; inſerendi. Time/ bant priſci truncũ findere. Mox inforare auſi medio.Ipſicʒ medullæ calamum imprime/ bant, unum inſerentes, neque enim plures capiebat medulla. Subtilior poſtea ratio uel ſe 30 nos adijcit, mortalitati eorum ex numero ſuccurrere perſuaſa, per media trũco leniter hiſ/ ſo, cuneoſ; tenui fiſſuram cuſtodiente, donec cuſpidatim deciſus deſcendat in rimam calamus. Multa in hoc ſeruanda. Primum omnium quę patiatur coitum talem arbor,& cu ius arboris calamus. Vatie quoq;ʒ& nõ ijſdem in partibus ſubeſt omnib.ſuccus. Vitibus ficiscʒ media ſicciora,& è ſumma parte conceptus. ideo illinc ſurculi petuntur. Oleis circa · medias ſuccus, inde& ſurculi, cacumina ſitiunt, Facillime coaleſcũt, quibus eadem corticis natura, quæch pariter flotẽtia eiuſdem horæ germinationẽ ſuccorumqʒ ſocietatem ha/ bent. Lenta enimm res eſt, quoties humidis repugnant ſicca, mollibus corticum duri. Reliqua obſeruatio, ne fiſſura in nodo fiat, repudiat quippe aduenam inhoſpitalis duritia: ut in parte nitidiſſima, ne longior multo tribus digitis, ne obliqua, ne translucens. Virgi/ 40 lius ex cacumine inſeri uetat. Certumq;ʒ eſt, ab humeris arborum orientem æſtiuum ſpe/ ctantibus ſurculos petẽdos.& è feracibus.& è germine nouello, niſi uetuſtæ arboti inſe/ rantur. li enim robuſtiores eſſe debent. Præterea ut prægnãtes, hoc eſt germinatione tur gẽtes,& ꝗ parere illo ſperauerint an no. Bimi utiq; nec tenuiores digito minimo. Inſerun tur autem& inuerſi, cum id agitur, ut minor altitudo in latitudinẽ ſe fundat. Ante om̃ia gemmantes nitere cõueniet, nihil uſquam ulceroſum eſſe, aut retorridum. Spei fauet me/ qulla calami commiſſuræ, ſi in matre ligni corticisq; iungatur. Id enim ſatius quàm foris cortici æquari. Calami exacutio medullam ne nudet. Tenui tamen ſiſtula detegat.ut faſti gacio leui deſcendat cuneo,tribus non amplior digitis. Quod facillime cõtingit, tinctum aqua

X
8B
HUIST ORIAE LIBER XVII- 299
8 aqua radẽtibus. Ne exacuatur in uento, nec cortex à ligno decedat alterutri. Calamus ad
corticem uſq;ʒ ſuumn deprimatur. Ne luxetur dum deprimitur, ne' ue cortex replicetur in tugas. Ideo lachrymantes calamos inſeri non oportet, non hercule magis quàm aridos: quia illo modo labat humore nimio cortex, hoc uitali defectu nõ humeſcit neci concor/
poratur.Id etiã religionis ſeruant, ut luna creſcẽte, ut calamus utraq; deprimatur manu.
Et alioquin in hoc opere duæ ſimul manus minus nituntur, necellario temperamento. Validius enim demiſſi tardius ferunt, fortius durant: contrariũ ex diuerſo. Ne hiſcat nimium rima. laxec; capiat, aut ne parum:& exprimat, aut compreſſum necet. Hoc maxi/me præcauendum, ut præualide accipientis trunco in media fiſſura relinquatur. Quidã 1o ueſtigio fiſſuræ falce in truncis facto, ſalice præligant marginem ipſum. Poſtea cuneos fi
gunt continente uinculo libertatem dehiſcendi. Quædam in plantario inſita eodem die transferuntur.Si craſſior truncus inſeratur, inter corticem& lignũ inſeri melius, cuneo optitne oſſeo ne cortice rumpatur laxato. Ceraſi libro dempto finduntur. Hæ ſolæ& poſt brumam inſeruntur. Dempto libro habent ueluti lanuginem, quæ ſi comprehendit inſitum, putrefacit. Incolumi cuneo adactum utiliſſime aſtringitur. Inſerere aptiſſimũ quàm/ proximum̃ tercæ, ſi patiatur nodorum trunciq́; ratio. Eminere calami ſex digitorum lon gitudine non amplius debent. Cato argillæ, uel cretæ harenam, ſimumoT=; hubulum admiſceri, atq; ita uſque ad lentorem ſubigi iubet, idq́; interponi& circumlini. Ex ijs qus cõmentatus eſt, facile apparet illa ætate inter lignum& corticem, nec alio modo inſerere
20 ſolitos, aut ultra latitudinem duũm digitorum calamos demittere. Inſeri autem præcipit
pira ac mala per uer.& poſt folſtitium diebus 1. poſt uindemiam. Oleas aũt& hicos per uer tantum luna ſitiente, hoc eſt, ſica. Præterea poſt meridiem, ac ſine uento auſtro. Mirum, quod non contentus inſitum muniſſe, ut dictũ eſt,& ceſpite ab imbre frigoribusqʒ protexiſſe, ac mollibus bifidorũ uiminum faſcibus, lingua bubula(herbæ id genus eſt) inſuper obtegtiubet, eamq́; illigari opertam ſtramentis. Nunc autem abunde arbitran/ tur paleato luto libros farcire, duos digitos inſito extante. Verno inſerentes tempus ur/ get, incitantibus ſe gemmis, præterquam in olea, cuius diutiſſime oculi parturiunt, minimumqʒ ſucci habent ſub corcice, qui nimius inſitis nocet. Punicam uero& ficum quanq́; alias ſicca ſint, recraſtinare minime utile. Pirum uel florentem inſerere licet,& in Maium
zo quoqʒ menſem protendere inſitionem. Quod ſi longius afferantur pomorum calami, ra
po infixos optime cuſtodire ſuccum arbitrantur: Seruariq́; inter duos imbrices iuxta ri/ uos uel piſcinas, utrinq; terra obſtructos.
De uite inſerenda. Cap. xXV. X̊ ltium uero in ſcrobibus ſiccis ſtramẽto opertos.ac deinde terra obrutos, ut cacumi . ne exiſtãt. Cato uitem tribus modis inſerit. Præſectam findi iubet per medullam,
in eam ſurculos exacutos(ut dictum eſt) adigi, medullas iungi. Altero ſi inter ſeſe uites
contingant, utriuſq; in obliquum latere contrario adraſo, iunctis medullis colligari. Tertium genus eſt, terebrare uitem in obliquum ad medullam, calamosq́; addere longos pedes binos: atque ita ligatum inſitum, intritaq́; illitum operire terra, calamis ſubrectis.
42 Noſtra ætas correxit, ut Gallica uteretur terebra, quæ excauat, nec urit, quoniam aduſtio
omnis hebetat, atque ut gemmaſcere incipiens legatur calamus. Nec plus quàm binis ab inſito emineat oculis, ulmeo uimine alligatus, binàque circuncidatur acie à duabus partibus, ut inde potius diſtillaret mucor, qui maxime uites infeſtat. Deinde cũ eualuiſſent flagella pedes binos, uinculum inſiti incideretur, ubertati craſſitudine permiſſa. Vitibus inſerendis tempus dedere ab æquinoctio autumno ad germinationis initia. Satiue plantæ ſylueſtrium radicibus inſeruntur natura ſiccioribus. Si ſatiuę ſylueſtribus inſeran tur, degenerant in feritatem. Reliqua cœlo cõſtant. Aptiſſima inſitis ſiccitas. Huius enim remedium appoſitis fictilibus uaſis modicus humor per cinerem diſtillat. Inoculatio ro/ res amat leueis..
5

300 c. PLINII NATVRALIS De emplaſtratione. Cap. XVvj Mplaſtri ratio& ipſa ex inoculatione nata uideri poteſt. Craſſo autem maxime cor E tici conuenit.ſicut eſt ficis. Ergo amputatis omnibus ramis ne ſuccũ auocent, nitidiſſi ma in parte, quac; præcipua cernatur hilaritas, exempta ſcutula(ita ne deſcẽdat ultra fer rum)cottici, imprimitut ex alia cortex par cum ſui germinis mamma, ſic cõpage denſata cicatrici ut locus non ſit,& ſtatim fiatunitas, nõ humorẽ, non afflatũ recipiẽs: nihilomi/ nus tamen& luto munite,&è uinculo melius Hoc genus nõ pridẽ repertũ uolunt, qui nouis motibus fauẽt. Sed id etiã apud ueteres Græcos inuenitur,& apud Catonem, qui oleam ficum ch ſic inſeri iuſſit menſura etiã præfinita ſecundum reliquam diligentiã ſuam:
cortices ſcalpro excidi quatuor digitorum longitudine,& trium latitudine, ato; itacoa-„G
gmentari,& illa ſua intrita oblini. eadem ratione& in malo. Quidam huic generi miſcu/ ere fiſſuram in uitibus.exempta cortice teſſella ſurculo à latere plano adigendo: Tot modis inſitam arborem uidimus iuxta Tiburtes tiliam, omni genere pomorũ onuſtam, alio ramo nucibus.alio baccis aliunde uite, ficis, pitis, punicis, malorũq; generibus. Sed huic
preuis fuit uita. Nec tamen omnẽ experimentis aſſequi naturã poſiumus. Quædam emm
naſci,niſi ſponte, nullo modo queunt: eaq; immitibus tantum& deſertis locis proueniũt. Capaciſſima inſitorum omnium dicitur platanus, poſtea robut: uetũ utrac; ſapores cor/ rumpunt. Quædam omni genere inſeruntur, ut ficus& punicæ. Vitis non recipit empla ſtra, nec quibus tenuis ac caducus rimoſusq́; cortex. Neq; inoculationẽ ſicæ aut humo/
ris exigui. Fertiliſſima omnium inoculatio, poſtea emplaſtratio. Sed utraqʒ inſirmiſſima. z0
Et quæ cortice nituntur tantũ uel leui aura ocyſſime deplantantur. Inſerere firmiſſimum,
& fœcundius q́; ſerere. Exemplum huius rei. Cap. XVvII 1 NeS eſt omittenda ratitas unius exẽpli. Corellius eques Ro. Ateſte genitus, inſeru
it caſtaneã ſuomet ipſam ſurculo in Neapolitano agro. Sic facta eſt caſtanea, quæ ab eo nomen accepit inter laudatas. Poſtea hæres eiuſdem libertus Corellianam iterum inſeruit. Hæc eſt inter eas differentia, ilſa copioſior, hæc Corelliana melior. Reliqua gene ra caſus ingenio ſuo excogitauit, ac defractos ſerere ramos docuit, cũ pali gefixi radices cepiſſent· Nolra ſic ſeruntur, in primisq; ficus: omnibus alijs modis naſcens, præter quam talea: optime quidẽ, i uaſtiore ramo pali modo exacuto adigatur alte, exiguo ſu/
per terrã relicto capite, eoq; ipſo harena cooperto. Ramo ſerũtur& punica, palis laxato 30
prius meatu: Item myrtus. Omnium horum longitudine triũ pedum craſſitudine minus brachiali, cortice diligenter ſeruato, trunco exacuto. Myrtus& taleis ſeritur: morus talea tantũ. quoniam ramo eam ſeri religio fulgurum prohibet. Quapropter de talearum ſatu nunc dicendum eſt. Seruandum in eo ante omnia, ut taleæ ex feracibus fiant arboribus, ne curuæ, ne ſcabræ, aut bifurcæ, neue tenuiores ́; ut manum impleãt, ne minores peda libus.ut illibato cortice, atq; ut ſectura inferior ponatur ſemper,& quod erit ab radice: ac cumuleturq́; germinatio terra, donec robur planta capiat. De cultura talearum,& quibus temporibus inſitio fiat. Cap. XVIII Væ cuſtodienda in talearum cultura Cato iudicauerit, ipſius uerbis optime præci/
iemus: Taleas oleaginas, quas in ſcrobe ſaturus eris, tripedaneas facito. Diligen/ 40
terq; tractato, ne liber laboret, cũ dolabis aut ſecabis. Quas in ſeminario faturus eris pe/ dales facito: eas ſic inſerito: Locus bipalio ſubactus ſit, beneq́; glutus. Cũ taleã demittis pede taleã opprimito. Si parũ deſcẽ dat, malleo aut mateola adigito, cauetoc; ne librum ſcindas. Cum adigis. palo prius locũ feceris quò taleã demittas, ita melius uiuet talea. Et ubi trimæ ſunt, tũ deniq; curæ ſint, ubi liber ſe uertet. Si in ſcrobibus aut in fulcis ſeras, ter nas taleas ponito. Eas diuaricato ſupra terrã, ne plus quatuor digitos trãſuerſos emineãt, uel oculos ſerito. Diligenter eximere oleam oportet,& radices quàmplurimas cum terra fetre. Vbi radices bene operueris, calcare bene ne quid noceat. Si quis quærat quod tem/
pus oleæ ſerendæ ſit, agro ſicco per ſementem, agro læto per uer. Oliuetum diebus xX ante
o“
eeeeeeeüen
——

HISTORREAE BFPER XVII 301 ante æquinoctium uernũ incipito putare. Ex eo die dies xr tecte putabis. Id hoc modo putato. Quà locus recte ferax erit, quæ arida erunt,& ſi quid uentus interfregerit, ea om/nia eximito. Qua locus ferax nõ erit, id plus cõcidito, aratoc; bene, enodatoq́;, ſtirpesc; leues facito.cireum oleas autumno ablaqueato,& ſtercus addito. Qui oliuetum ſepiſſime V & altiſſime miſcebit, is tenuiſſimas radices exarabit. Radices ſi ſurſum abibunt, craſſiores fient,& eo in radices uires oleæ abibunt. Quæ genera olearum, uel in quo genere terræ uiuere& ſeri debeãt, quoq́; ſpectate oliueta, diximus in ratione olei. Mago in colle& ſic/ cis,& argilla, inter autumnum& brumam ſeri iuſſit. In craſſo aut humido, aut ſubriguo,
à meſſe ad brumã. Quod præcepiſſe eum Africæ intelligitur. Italia quidẽ nuncuere malo xime ſerit. Sed ſi& autumno libeat, poſt æquinoctium X. diebus ad Vergiliarum occa ſum. xiII. ſoli dies ſunt, quibus ſeri noceat. Africæ peculiare quidẽ in oleaſtro eſt inſere/ re. Quadã æternitate conſeneſcunt proxima adoptioni uirga emiſſa, atq; ita alia arbore
erx eadẽ iaueneſcẽte: iterumq́;& quoties opus ſit, ut æuis eadem oliueta cõſtent. Inſeritur
aũt oleaſtet calamo& inoculatione. Olea, ubi quercus effoſſa ſit, male ponitur: quoniam
uermes qui raucæ uocantur, in radice quercus naſcuntur& tranſeunt. Non inhumare taV leas/aut ſiccare prius quàm ſerantur, utilius compertum. Vetus oliuetum ab æquinoctio
uerno intra Vergiliarum exortũ interradi alternis annis, melius inuentum: Item muſcum eircũdare radici. Circumfodi autem omnibus annis à ſolſtitio duum cubitorum ſcrobe pedali altitudine:ſtercorari tertio anno. Mago idẽ amygdalas ab occaſu Arcturi ad bru
20 mam ſeri iubet. Pira non eodem tempore omnia, quoniam non ęque floreãt. Eadem ob
longa aut rotunda, ab occaſu Vergiliarũ ad brumam. Reliqua genera media hyeme, ab occaſu ſagittæ, ſubſolanum aut ſeptentrionem ſpectantia. Laurum ab occaſu aquilæ ad occaſum ſagittæ. Connexa enim de tempore ſerendi æque ratio eſt. Vere& autumno id magna ex parte fieri decreuere. Eſt& alia hiora circa canis ortus, pauciorib. nota, quoniã non omnibus locis pariter utilis intelligit: ſed haud omittenda nobis, nõ tractus alicuius rationẽ, uerũ naturæ totius indagãtibus. In Cyrenaica regione ſub eteſtarũ flatu conſe/ runt:necnon& in Græcia, oleã maxime in Laconia. Cos inſula& uites tunc ſerit. Cæteri apud Græcos inoculare& inſerere nõ dubitant, ſed arborem nõ ſerunt. Plurimumq́; in eo locorũ natura pollet. Nanq; in Aegypto omni ſerunt menſe,& ubicunq; imbres æſti z0 ui nõ ſunt, ut in India& Aethiopia. Neceſſario poſt hæc autũno ſeruntur arbores. Ergo tria tempora eadem germinationis, uer,& canis Arcturiq́; ortus.Neq; enim animalium tantum eſt ad coitum auiditas, ſed multo maior eſt terræ ac ſatorum omnium libido:qua tempeſtiue uti, plurimum intereſt conceptus. Peculiare utiq; in inſitis, cum ſit mutua cupi ditas utrinq;ʒ coeundi. Qui uer probãt, ab æquinoctio ſtatim admittunt, prædicãtes ger mina parturire, ideo faciles corticum eſſe cõplexus. Qui præferũt autumnũ, ab Arcturi exortu, quoniã ſtatim radicem quandam capiant,& ad uer parata ueniant, atq; nõ pro/tinus germinatio auferat uires. Quædam tamen ſtatutum tempus anni habent ubicq;, ur ceraſi& amygdalæ circa brumã, ſerendi uel inſerendi. De pluribus locorum ſitus optime iudicabit.Frigida enim& aquoſa uerno cõſeri oportet, ſicca& calida autumno. Commu Ao nis quidem Italiæ ratio tempora ad hunc modum diſtribuit: Moro ab Idib. Februarijs in æquinoctiũ, piro autumnum, ita ut brumam xXv. nec minus diebus antecedant. Malis æſtiuis& cotoneis, item ſorbis, prunis, poſt mediã hyemem in Idus Februarias. Siliquæ Græcæ& Perſicis ante brumam per autumnũ: Nucibus, iuglandi,& pineæ,& auellanę, Græcæ, atq; caſtaneæ, à kalendis Martijs ad Idus eaſdem: Salici, geniſtæ, circa Martias kalendas.Hanc in ſiccis ſemine, illam in humidis uirga ſeri diximus. Quæ arbores ſocietate gaudeant,& de diſciplina ablaqueandi& accumulandi. St etiam noua inſerendi ratio, ne quid ſciens quidem præa/ Cap. XIX teream, quod uſquam inuenerim, Columellæ excogitata, ut affirmat ipſe, qua uel di uerſæ inſociabilesq; naturæ arborũ copulentur, ut fici atq; oleæ. Iuxta hãc ſeri ficum iu/ bet 6
0½ errkrrrsessgarr s.
—2—
—-———’————9y—
8
—.—————
——ö—

;302 C. PLINII NATVRALIIH
bet, non ampliore interuallo, qᷓ; ut contingi large poſſit ramo oleæ quàm maxime ſequa/
ci atqʒ obedituro: eumq́; omni interim tẽpore edomari meditatione curuandi. Poſtea ſi co adepta uires, quod euenire trimæ atq; utiq; quinquenni, detũrcata ſupegficic, ipſumq&; deputatũ,& ut dictũ eſt adraſo cacũine, defigi in crure fici‚cuſtoditũ uinculis, ne curuatu/ ra fugiat. Ita quodam propaginũ inſitorumq́; tẽperamento, triennio cõmuni inter duas matres coaleſcere. Quarto anno abſciſſum totũ adoptantis eſſe: nondũ uulgata ratione, haud mihi certe ſatis cõperta. Cæterũ eadem illa de calidis frigidisq;& humidis& ſiccis ſupra dicta ratio,& ſcrobes fodere monſtrauit. In aquoſis enim neq; altos, neq; amplos facere expediet: aliter in æſtuoſo ſolo& ſico,ut q́; maxime accipiant aquã contineant;.
Hæc& ueteres arbores colendi ratio eſt. Feruentibus enim locis accumulant æſtate ¹o
radices operiuntq;, ne ſolis ardor exurat. Aliubi ablaqueant, perflatusq; admittunt. lidem hyeme cumulis à gelu uindicãt. Contra illi hyeme aperiunt, humorẽq; ſitientibus quærunt. Vbicunq; circũſodiendi arbores ratio in circuitu pedes in orbẽ ternos, neq; id in pratis, quando amore ſolis humorisq́; in ſumma tellure oberrant. Et de arboribus hęc quidem fructus gratia ſerendis inſerendisq́; in uniuerſum ſint dicta. De ſalicto& harundineto,& cæteris cæduis ad perticas, palos. Cap. XN Jne reſtat earũ ratio, quæ propter alias ſerunt᷑, uineas maxime, cæduo ligno. Prin/ cipatũ in ijs obtinẽt ſalices, quarũ ſatio fit loco madido: tamẽ refoſſo duos pedes& ſemipedẽ.talea ſeſquipedali, uel pertica, quæ utilior quo plenior. Interuallo eſſe debẽt pe/
des ſeni. trimæ pedibus binis à terra putatione coercentut, ut ſic ſe in latitudinẽ fundant, ꝛ0
ac ſine ſcalis tondeãtur. Salix em̃ fœcundior eſt quo terræ propior. Has quoq; om̃ibus annis cõfodi iubent menſe Aprili. Hęc eſt uiminalium cultura, Perticalis& uirga& talea ſeritur foſſura eadem. Perticas ex ea cædi iuſtum eſt quarto ferè anno. Et eæ autem ſene/ ſcentium propagine ſarciunt locũ, pertica immerſa, a poſt annum reciſa. Salicis uimina lis iugera ſingula ſufficiunt x xv. uineæ iugeribus. F ſdẽ rei cauſa populus alba ſeritur bipedaneo paſtinatu, talea ſeſꝗpedali, biduo ſiccata, palmipede interuallo, terra ſuperin/ iecta duorum cubitorum craſſitudine. Harundo etiamnum dilutiore quaàm hæ ſolo gau det. Seritur bulbo radicis, quẽ alij oculum appellãt, dodrantali ſcrobe, interuallo duum pedum& ſemipedis: reficiturq́; ex ſeſe uerere harundineto extirpato, quod utilius reper/
tum quàm caſtrare ſicut antea. Nanqh inter ſe radices ſerpũt, mutuoq́; diſcurſu necãtur. 30
Tempus inſerendi,priuſquam oculi harundinum intumeſcant, ante kalen. Martias. Cre ſcit ad brumam uſq;, deſinitq; cum dureſcere incipit. Aoc ſignum, quod tempeſtiuã ha/ bet cæſuram:& hanc aũt, quoties& uineam fodiendã putant. Seritur& tranſuerſa, non alte terra cõdita, erumpuntq; ſingulis oculis totidem plantæ. Seritur& deplãtata pedali ſulco binis obrutis gemmis, ut tertius nodus terram attingat prono cacumine, ne rores cõcipiat. Cæditur decreſcente luna. Vineis anno ſiccata utilior quarn uiridis. Caſtanea pedamentis omnibus præfertur facilitate tractatus, perdurandi peruicaeia, regerminatio ne cædua uel ſalice lætior. Quærit ſolũ facile, nec nõ harenoſum, maximec; ſabulum hu midum aut carbunculum, uel tophi etiam farinam, quamlibet opaco ſeptentrionaliq;ʒ&
Præfrigido ſitu, uel etiã decliui. Recuſat eadem gallicam, rubricam cretam, om nemq; ter/ 40
ræ fœcunditatẽ, qua ſeri nuces diximus. Sed niſi ex maximis nõ prouenit, nec niſi quinis aceruatim ſatis. Perfringi ſolum debet ſupra ex Nouembri mẽſe in Februariũ: quo ſola/ tæ, ſponte cadunt ex arbore, atq; ſubnaſcuntur. Interualla ſint pedalia undiq; ſulco do/ drantali. Ex hoc ſeminario transferuntur in aliud, bipedali interuallo, plus biennio. Sunt & propagines, nulli quidẽ faciliores. Nudata em̃ radice, tota in ſulco proſternitur. Tunc ex cacumine ſuper terrã relicto renaſcitur,& alia ab radice.&ed translata neſcit hoſpitari, pauetq; nouitatẽ. Biennio ferè poſtea proſilit, Ideo nucibus potius q́; uiuiradicibus plan taria cædua implentur. Cultura non alia quàm ſupradictis ſodiendis ſupputandisq; per bienniũ ſequens: de cætero ipſa ſe colit, umbra ſtolones ſuperuacuos enecante, Cæditur intra
NNNNNBNNNNNNNNN

HISTORIAE LIBER XVII 303 intra ſeptimum annum. Sufficiunt pedamenta iugeri unius uicenis uinearum iugeribus, quando etiam ea bifida ſtirpe fiunt, duranto; ultra alterã ſyluæ ſuæ cæſuram. Eſculus ſi/ militer prouenit, cæſura triennio ſerior, nimis moroſa naſci. In quacunq; terra ſeritur, na ſcitur e balano, ſed non niſi eſculi, ſerobe dodrantali, internallis duorum pedum ſeritur le uiter quater anno. Hoc pedamẽtum minime putreſcit, læſum; maxime fruticat. Præter hæc ſunt cædua quæ diximus, fraxinus, laurus, perſica, corylus, malus. ſed tardius naſcun tur, terrãc; defixa uix tolerant, non modo humorẽ. Sambucus contraà firmiſſima ad pa/ lum, taleis ſeritur ut populus. Nam de cupreſſo ſatis diximus. De culturis.& diſciplina 885
ra. Vitiũ ſurculi& quarundã arborũ, quibus fungoſior intus natura eſt, geniculatis ramorũ nodis interſepiũt medullã. Ferulæ ipſæ breues,& ad ſumma breuiores, articulis utiqʒ; duobus internodia includunt. Medulſa, ſiue illa uitalis anima eſt, ante ſe tendit, lon/ gitudinẽ impellens, quandiu nodis peruia patet fiſtula. Cum uero cõcreti ademere tran/ ſitum, repercuſſa erumpit, ab ima ſui parte, iuxta priorem nodum alternis laterũ ſemper inguinibusut dictũ eſt in harundine ac ferula, quorũ dextrũ ab imo intelligit᷑ articulo, læ uum in proximo, atq; ita per uices. Hoc uocatur in uite gemma, cũ ibi ceſpitẽ fecit. Ante uero q́; faciat, in concauo oculus:& in cacumine ipſo, germẽ. Sic palmites, nepotes, uuæ,
folia, pampini gignũtur. Mirũq;, fixmiora eſſe in dextra parte genita. Hos ergo in ſurcu20 lis nodos cum ſerũtur, medios ſecare oportet, ita ne profluat medulla. Et in fico quidẽ do
drantales paxillo ſolo patefacto ſerũtur, ſic ut deſcẽdãt quæ proxima arbori fuerint, duo oculi extra terrã emineant. Oculi aũt in arborũ ſurculis proprie uocãtur unde germinãt. Hac de cauſa& in plãtarijs aliquãdo eodẽ anno ferũt, quos fuere laturi fructus in arbo/ re:cum tẽpeſtiue ſati prægnãtes, inchoatos conceptus aliubi pariunt. Ita ſatas ficos, tertio anno transferre facile: Hoc pro ſeneſcẽdi celeritate attributũ huic arbori, ut citiſſime pro/ ueniat. Vitium numeroſior ſatus. Primũ omniũ nihil ſeritur ex his, niſi inutile& deputa/ tũ in ſarmẽto. Opputatur aũt quicquid proximo tulit fructũ. Solebat capitulatus utrinq; ẽ duro ſurculus ſeri, eoc; argumẽto maleolus uocatur etiã nũc. Poſtea auelli cũ ſua calce cœptus eſt, ut in fico: neq; eſt aliud uiuacius. Tertiũ genus adiectũ etiamnum expeditius
30 ſine calce,propter quod ſagittæ uocãtur, cũ intorti panguntur. ijdem cũ reciſi nec intorti
trigẽmes. Plures aũt ex eodẽ ſurculo hoc modo fũt. Serere è pampinarijs ſterile eſt: nec niſi fœcũdo oportet. Quæ raros habẽt nodos, infœcũdæ iudicant᷑. At denſitas gemma/ rum, fertilitatis indiciũ eſt. Quidã ſeri uetant niſi eos. qui floruerint, ſurculos. Sagittas ſere re minus utile, quoniã in transferẽdo facile rumpitur quod intortũ fuit. Seruntur pedali, non breuiores. lõgitudine, quinq;, ſexue nodorũ. Pauciores tribus gẽmis in hac mẽſura eſſe nõ poterũt. Inſeri eodẽ die quo deputent᷑, utiliſſimũ. ſi multo poſtea neceſſe ſit ſerere cuſtoditos uti præcepimus, caueri utic;, ne extra terram poſiti ſole inareſcant, uentéue aut frigore hebetent᷑. Qui diutius in ſico fuerint,priusq; ſerantur, in aqua pluribus die/ bus reuireſcãt. Solũ apricũ& qᷓ; ampliſſimũ in ſeminario, ſiue in uinea, bidente paſtinari
40 debet ternos pedes, bipalio aſto marra reijci quaternorũ pedũ ferramẽto, ita ut in pedes
binos foſſa procedat. Foſſatũ purgari,& extẽdi, ne crudũ relinquatur. Verũ& exigi men ſura. Male paſtinatũ deprehendũt ſcamna inæqualia. Metienda eſt& ea pars quæ inter iacet puluini. Surculi ſerunt᷑& in ſcrobe& in ſulco longiore, ſuper quos tenerrima ingeri/ tur terra. Sed in gracili ſolo fruſtra, niſi ſubſtrato pinguiore. Nec minus q; duos integi opottet,& proximã attingi terrã,& codẽ paxillo deprimi& ſpiſſari. Intereſſe in platario
ſeſquipedes inter bina ſemina in latitudinẽ, in longitudinem ſemiſſes.Ita ſatos malleolos xXXIIII. menſe recidere ad imum articulũ, niſi ipſi parcanr. Oculorũ inde materia emicat, cum qua x X X vI. menſe uiuiradix transfertur. Eſt& luxurioſa ratio uites ſerẽdi, ut qua tuor malleoli uehementi uinculo colligẽtur in parte luxurioſa: atq; ita uel per oſſa bubuli
8— 8 2
2 cruris
endarum uinearum. Cap. XXt io Tprædictis uelut armamẽtis uinearum, reſtat ipſarũ natura præcipua tradenda cu/
eehnt

304 c. PELINII NATVRALIS
cruris. uel per colla fictilia traiecti, obruantur binis eminentibus gemmis. Humeſcũt hoe
modo. reciſiq; palmitem emittunt. Poſtea fiſtula fracta radix libere capit uires, uuamq́; fert,& omnium corporum ſuorum acinos.In alio genere inuẽtu nouitio finditur malleo/ lus, medullaq; eraſa, in ſe colligãtur ipſi caules, ita ut gemmis parcatur omni modo. Tum
malleolus in terra fimo mixta feritur,& cum ſpargere cœpit caules, deciditur, foditurq;
ſæpius. Talis uuæ acinos nihil intus ligni habituros Columella promittit, cum uiuere ſemina ipſa perqu am mirum ſit,& medulla adempta naſci. Surculis etiã quibuſnam ſit ar/ ticulatio arboris, nõ omittendũ uidetur. Nanq; buxi tenuiſſimis quinis ſenisue colligatis depacti proueniũt. Quondã in obſeruatione erat, ut defringerentur ex imputata buxo,
aliter uiuere nõ crediti. detraxere hoc experimenta. Seminarij curam ſequitur uinearum 10
ratio. Quinqʒ generũ hæ: Sparſis per terrã palmitibus, aut per ſe uite ſubrecta, uel cum adminiculo ſine iugo, aut pedatæ ſimplici iugo, aut compluuiatæ quadruplici. Quæ pe/ datæ ratio etit, eadẽ intelligitur eius quoq;, in qua ſine adminiculo uitis per ſe ſtabit. Id e/ nim non ſit niſi pedamenti inopia. Simplici iugo conſtat porrecto ordine, quem canteri/ um appellant. Melior ea uino, quando ſibi ipſa non obumbrat, aſſiduoq́; ſole coquitur, & afflatum magis ſentit,& celerius rorem dimittit: Pampinationi quoq;& occationi, om nich operi facilior. Super cætera defloreſcit utilius. Iugũ fit pertica aut harundine, aut cri/ ne, funiculõue, ut in Hiſpania Brundiſioc;. Cõpluuiata copioſior uino eſt, dicta à cauis ædiũ cõpluuijs. Diuiditur in quaternas partes totidẽ iugis. Huius ſerendi ratio dicetur,
eadẽ ualitura in omni genere, in hoc uero numeroſior tantũ. His uero tribus ſeritur mo/ ²0
dis: Optime in paſtinato, fesaſse in ſulco, nouiſſime in ſcrobe. De paſtinatione dictũ eſt. De ſulco,& uinearũ putatione. Cap. S Mcco latitudo palæ ſatis eſt: ſcrobibus ternorum pedum in quanq; partem. Altitudo
in quocunq; genere tripedalis, ideo nec uitis minor trãsferri debet, extatura etiãnum
duabus gemmis. Emolliri terrã minutis in ſcrobe ima ſulcis, fmoq́; miſceri, neceſſarium. Cliuoſa altiores poſcunt ſcrobes, præterea puluinatis à deuexitate labris. qui ex his lon/ giores fient.ut uites binas accipiant è diuerſo, aluei uocabuntur. Eſſe uitis radicem in me/ dia ſcrobe oportet: ſed ipſam innixam ſolido in orientem æquinoctialem ſpectare. Ad/minicula prima è calamo accipere. Vineas limitari decumano x v 111. pedum latitudinis ad contrarios uehiculorum tranſitus, alijsq; tranſuerſis limitibus denùm pedum diſtin/ 30
gui per media iugera.Aut ſi maior modus ſit, totidem pedum cardine, quot decumano li
mitari.Semper uero quintanis ſemitari, hoc eſt, ut quinto quoq; palo ſingulæ iugo paginæ includantur. Solo ſpiſſo, non niſi repaſtinato, nec niſi uiuiradicem ſeri: tenero& ſoluto, uel malleolum ſulco, uel ſcrobe. In colles ſulcos agere tranſuerſos melius quàm paſti-/ nare, ut defluuia palis eorũ cõtineantur. Aquoſo ccelo, uel ſicco ſolo, malleolos ſerere au⸗tumno, niſi ſi tractus ratio mutauit. Siccus enim& calidus autumno poſcit ſeri, humi/ dus frigidusqʒ etiam ueris exitu. In arido ſolo uiuiradix quoq; fruſtra ſeritur. Male& in
ſiccis malleolus, niſi poſt imbrem. At in riguis, uel frondens uitis,& uſq; ad ſolſticium re
cte, ut in Hiſpania. Quieſcere uentos ſationis die utiliſſimum. Pleriq; auſtros optant, Ca to abdicat. Intereſſe medio temperamento inter hinas uites oportet pedes quinos. Mini, 40
mum autem læto ſolo pedes quaternos, tenui plurimum octonos. Vmbri& Marſi ad ui
cenos intermittunt arationis gratia in his quæ uocant porculeta. Pluuio& caliginoſo tractu rariores poni,ſico denſiores congruit. Subtilitas parſimoniæ cõpendia inuenit, cum
uinea in paſtinato ſeritur, obiter ſeminarium faciendi, ut uiuiradix loco ſuo,& malleolus qui trãsferatur, inter uites ordine ſeratur. Quæ ratio in iugero circiter xvi. uiuiradicum
donat. intereſt aũt bienniũ fructus, quo tardius in ſato prouenit quàm in translato. Vi/ uiradix poſita in uinea poſt annum reſecatur uſque ad terram, ut unus tantum emineat
oculus, adminiculo iuxta affixo,& fimo addito. Simili modo& ſecundo anno reciditur, uiresc; concipit,& intra ſe paſcit ſuffecturas oneri, alias feſtinatione pariendi gracilis “ ö ac emuci
—————’—’—’—’’ääUää⁊,——y—

HISTORIAHE LIBER XVII 305
ac emucida, ni cohibeatur caſtigatione tali, in fœtum exeat tota. Nihil auidius naſcitur, ac niſt ad pariendũ uires ſeruẽtur, tota fit fœtus. Pedamẽta optima quæ diximus, aut ridicæ robote, oleac;: aut ſi non ſint, pali&iunipero, cupreſſo, laburno, ſambuco. Reliquorũ ge/ nerum ſudes omnibus annis reciduntur. Saluberrima in iugo harũdo cõnexa faſciculis, durat quinis annis. Cum breuiores palmites ſarmẽto iunguntur inter ſe funium modo, ex hoc arcus funeta dicuntur. Tertius uineæ annus palmitem uelocẽ robuſtũq; emittit,
& quem faciat ætas uitem. Nic in iugum inſilit. Quidam tunc excæcant eum ſupina falce auferendo oculos, ut noxia iniuria longius euocent. Vtilior enim conſuetudo pariendi, ſa
tiusq; pampinos adiugatæ detergere, uſquequuo placeat roborari eam. Sunt qui uetant
io tangi proximo anno quàm translata ſit, neque ante Lx.m ẽſem falce curari. Tunc autem
ad tres gẽmas recidi. Alij& proximo quidem anno recidunt, ſed ut ternos quaternos ue ſingulis annis adijciant atticulos, quarto demum perducant ad iugum. Id utrunque fructum tardum, præterea retorridum& nodoſum reddit, pumilionum incremento. Opti mum autem, matrem eſſe firmam, poſtea fœtum audacem. Nec tutum eſt quod cicatrico ſum, magno imperitiæ errore. Quicquid eſt tale, plagis naſcitur, non e matre. Totas emm habet illa uires dum roboratur, et annuos accipit tota fœtus, cum permiſſum fuerit naſci. Nil natura portionibus parit. Quæ cum excreuerit, ſatis firma protinus in iugo colloca/ ri debebit: Sin etiamnum infitmior erit, ſub ipſo iugo hoſpitari reciſa: uiribus non æta/te decernitur. Temerarium eſt, ante craſſitudinem pollicarem uiti imperare. Sequenti an/
20 no palmites ſalutentur pro uiribus matris ſinguli aut gemini: lidem& ſecundo, ſi cogit
infirmitas, nutriantur: tertiöque demum duo adijciantur. Nec ſunt plures quaternis
unquam permittendi. Breuiterq;, non indulgendũ eſt,& ſemper inhibẽda fœcun ditas: 8 1. 8.“..1- 2.
Ea eſt enim natura,ut parere malit quaàm uiuere. Quicquid materiæ adimitur, fructui accedit. Illa ſemina mauult, quàm fructum gigni, quoniam fructus caduca res eſt. Sic perni
cioſe luxuriat, nec ampliat ſe, ſed egerit. Dabit conſilium& ſoli natura. In macro etiã ſi ui/ res habebit, reciſa intra iugum moretur, ut omnis fœtura ſub eo exeat. Minimum id eſſe debebit interuallum, ut attingat iugum, ſperet́; non teneat: adeo non recumbat in co; nec delicate ſe ſpargat.Ita temperetur hic modus.ut creſcere etiã malit quàm parere. Pal/ mes duas tres ue gemmas ſub iugo habere debet ex quibus materia naſcatur: tunc per iu
zo gum mergi alligaric;, ut ſuſtineatur iugo, non pendeat. Vinculo mox aſtrictus à tertia
gemma alligari, quoniam& ſic coercetur impetus materiæ, denſioresq́; citrà pampini ex ultant:cacumen religari uetant. Natura hæc eſt, deiecta pars aut præligata fructum dat, plurimumq́ʒ ipſa curuatura. Quod citra eſt; materiem mittit, offenſante credo ſpiritu,& illa quam diximus medulla. Quæ ita emicuerit materia, fructum dabit anno ſequẽte. Sic duo genera palmitum: Quod è duro exit, materiamq́; in proximum annum promittit, pampinarium uocatur:at ubi ſupra cicatricem eſt, fructuarium. Alterum ex anniculo pal mite, ſemperq; fructuarium relinquitur ſub iugo,& qui uocatur cuſtos. Hic eſt nouellus palmes, non longior tribus gemmis, proximo anno materiam daturus, ſi uitis luxuria ſe conſumpſerit.Et alius iuxta eum uerrucæ magnitudine, qui furunculus appellatur, ſi for
40 te cuſtos fallat. Vitis anteqᷓ; ſeptimum annum à ſurculo compleat, euocata ad fructum
euaneſcit, ac moritur. Nec ueterem placet palmitẽ in longum,& ad quartum uſq; peda/ mentum emitti, quod alij dracones, alij iuniculos uocant, ut faciant quæ maſculeta appel lant. Cum induruit uitis, peſſimũ in uinea traducere. Quinto anno& ipſi palmites intor/ quentur, ſingulæq; ẽ ſingulis materiæ emittuntur, ac deinde è proximis, prioresq; ampu tantur:ſemper cuſtodem relinqui melius, ſed is proximus niti eſſe debet, nec longior q&́ʒ dictũ eſt.Ei ſi luxuriauerint palmites intorqueri:ut quatuor materias, uel duas ſi unijuga erit uinea, emittat. Si per ſe uitis ordinabitur ſine pedamento, qualecunq; tamẽ initio ad miniculum deſiderabit, dum ſtare cõdiſcat,& recta ſurgere. Cætera à primordio eadem. Dinuidi autem putatione pollices æquali examinee undiq;, ne prægrauet fructus parte ali
1 3 qua

306 c. PLINII NATVRALIS
qua, obiter idem deprimens prohibebit in excelſum emicare. Huic uineæ trium pedum altitudo excelſior nutat, cæteris à quinto, dum ne excedat hominis longitudinẽ iuſtam. Iis quoq; quæ ſpargũtur in terra breues ad innitendũ caueas circũdãt, ſcrobibus per am/bitum actis, ne uagi palmites inter ſe pugnẽt occurſantes:maiorq́; pars terrarum ita ſupi
na in tellure uindemiã metit. Siquidẽ& in Africa,& in Aegypto Syriaq;, ac tota Aſia,&
multis locis Europæ hic mos præualet. Ibi ergo iuxta terrã comprimi debet uitis: eodem modo& tẽpote nutrita radice, quo in iugata uinea, ut ſemper pollices tantũ relinquantur fertili ſolo cum tribus gemmis. graciliore quinis: præſtatq; multos eſſe qᷓ; lõgos. Quæ de natura ſoli diximus, tanto potentiora ſentientur, quãto propior fuerit uua terræ. Genera
ſeparari, ac ſingulis cõſeri tractibus, utiliſsimũ. Mixtura enim generũ etiã in uino nõ mo io
go in muſto diſcots. Aut ſi miſceantur, nõ alia q́; pariter matureſcẽtia iungi neceſſarium. Iuga altiora quolætior ager,& quo planiot: item roſcido, nebuloſo, minusq́; uẽtoſo con/ ueniunt. Contrà, humiliora gracili& arido, æſtuoſo, uẽtisq; expoſito. luga ad pedamen tum qᷓ; arctiſſimo nodo uinciri oportet, uitem leui cõtineri. Quæ genera uitiũ,& in quali ſolo cœloq; eſſent cõſerẽda,cum enumeraremus naturas earũ& ainorũ, notauimus: De reliquo cultu uehemẽter ambigitur. Pleriq; æſtate tota poſt ſingulos rores cõfodi iubẽt uineam. Alij uetant gemmantẽ: decuti enim oculos, tractuq́; intrantiũ deteri:& ob id ar/ cendum procul omne quidem pecus, ſed maxime lanatũ, quoniã facillime auferat gem/ mas: Inimicos& pubeſcente uua raſtros: ſatisq; eſſe uineam ter anno cõfodi, ab æquino
ctio uerno ad uergiliarũ exortum,& canis ortu,& nigreſcente acino. Quidã ita determi- 20
nant: Veterem ſemel a uindemia ante brumã, cum alij ablaqueare& ſtercorare ſatis pu/ tent. Iterũ ab Idib.Aprilis anteꝗᷓ cõcipiat, hoc eſt, in vi. Idus Maias. Deinde priusq́; flo rere incipiat,& cum deſſoruerit,& uariãte ſe uua. Peritiores affirmãt, ſi iuſto ſæpius fodia tur, in tantũ tenereſcere acinos, ut rumpãtur. Quæ fodiantur, ante feruẽtes horas diei fo/ diendas cõuenit: ſicuti lutũ neq; arare, neq; fodere: Foſlione puluerẽ excitatũ cõtra ſoles nebulasʒ prodeſſe. Pampinatio uerna in cõfeſſo eſt, ab Idibus Maijs intra dies x, utiq; anteq;ʒ florere incipiat,& eam infra iugũ debere fieri. De ſequẽte uariant fentẽtiæ. Cum defloruerit, aliqui pampinandũ putãt:alij ſub ipſa maturitate. Sed de his Catonis præce pta decernẽt. Nanq;& putationũ tradẽqa ratio eſt. Protinus hanc à uindemia, ubi cœli
tepor indulget, adoriunt᷑. Sed hoc fieri nunqᷓʒ debet ratiõe naturę ante aquilæ exortum, 30
ut in ſiderum cauſis docebimus proximo uolumine. Imõò uero fauonio, quoniam anceps culpa ſit præproperæ feſtinationis. Si ſaucias recenti medicina mordeat quædã hyemis ruminatio, certũ eſt gemas earum frigore hebetari. plagasq; findi,& cœæli uitio exuri oculos lachryma diſtillãte. Nam gelu fragiles fieri quis neſciat? Operarum iſta computatio eſt in latitundijs, nõ legitima naturæ feſtinatio: quo maturius putantur aptis diebus, eo plus materiæ fundunt: quo ſerius, eo fructũ uberiorem. Quare macras prius cõuenit putare, ualidas nouiſſime. Plagam om nem obliquam fieri, ut facile decidant imbres:& ad terram uerti, quàm leuiſſima cicatrice acie falcis exacta, plagaq́; cõuelata. Recidi aũt ſem/ per inter duas gemmas.ne ſit uulnus oculis in reciſa parte. Nigram eſſe eam exiſtimãt:&
donec ad ſynceram ueniatur, recidendam: quoniam è uitioſa materie utilis non exeat. Si 40
macra uitis idoneos palmites non habeat, ad terrã recidi eam, nouosq́; elici utiliſſimum. In pampinatione nõ hos detrahere pampinos, qui cum uua ſint: Id enim uuas ſupplãtat præterq; in nouella uinea. Inutiles iudicãtur in ſatere nati, non ab oculo: quippe etiam uua quæ naſcatur è duro rigeſcente, ut niſi ferro detrahi non poſſit. Pedamentũ quidam inter duas uites utilius putant ſtatui.& facilius ablaqueantur ita, meliusq́ʒ eſt unijugæ uineæ, ſi tamen& ipſi iugo ſint uires, nec flatu infeſta regio. In quadripartita q́; proximum oneri adminiculũ eſſe debet: ne tamen impedimentũ ſentiat ablaqueatio, cubito abeſſe, non amplius:ablaqueari autem prius quam putari iubent. Cato de omni cultura uitium ita præcipit: Quaàm altiſſimam uineam facito, alligatoc recte, dum ne nimium conſtrin/
gas

HISTORIAE LIBER XVII 307
gas, hocq; modo eam curato: Capita uitiũ putata circumfodito, arare incipito. Vltrò ci/ troq; ſulcos perpetuos ducito. Vites teneras quamprimũ propagato, ueteres quàm mini mum caſtrato. Potius ſi opus fuerit deijcito, biennioq́; poſt præcidito. Vitem nouellam reſecari tum erit tempus, ubi ualebit. Si uinea ab uite caluata erit, ſulcos interponito, ibiq; uiuiradicem ſerito: Vmbram a ſulcis remoueto, crebroq́; fodito. In uinea ueteri ſerito ocy
mum. Si macra erit, quod granũ capit ne ſerito,& circum capita addito ſtercus, paleas, ui/
naceas, aliquid horunce. Vbi uinea frondere cœperit, pampinato. Vineas nouellas alligato crebro, ne caulis præfringatur. Et quæ iam iũ perticã ibit, eius pãpinos teneros alli gato leuiter, porrigitoc. Quæ ubi recte ſteterint, ubi uua uaria fieri cœperit, uites ſubli/
10 gato. Vitis inſitio una eſt per uer, altera cum uua floret: ea optima eſt. Vineam ueterem
ſi in alium locum transferre uoles, duntaxat brachium craſſum primum deputato. Binas gemmas nec amplius relinquito. Ex radicibus bene effodito. Et caue radices ne ſaucies. lta uti fuerit ponito in ſcrobe, autin ſulco, operitoq;,& bene occulcato. Eodemq́; modo uineam ſtatuminato, alligato, laxatoq́; uti fuerat, crebrocq́; fodito. Ocymũ quod in uinea ſeriiubet antiqui appellabant pabulum, umbræ patiens, quod celerrime proueniat. Ratio arbuſtorum. Cap. XXIII IEquitur arbuſti ratio, mirum in modum damnata Sarſenæ patri filioc;, celebrata S Scrofæ, uetuſtiſſimis poſt Catonem peritiſſimisq́;, ac ne à Scrofa quidẽ, niſi uni Ita/liæ conceſſa: cum tam longo iudicetur æuo, nobilia uina non niſi in arbuſtis gigni,& in
20 his quoque laudatiora ſummis, ſicutuberiora imis: Adeo excelſitate proficitur. Hac ra
tione& arbores eliguntur. Prima omnium ulmus, excepta propter nimiam frondem attinia. Deinde populus nigra, eadem de cauſa, minus denſa folio. Non ſpernunt plerique & fraxinum, ſficumq́;,& etiam oleam, ſi non ſit umbroſa ramis. Harum ſatus cultusq; ab unde tractatus eſt. Ante triceſimum ſextum menſem attingi falce uetantur. Alterna ſer/ uantur brachia. Alternis putantur annis. Sexto anno maritantur. Tranſpadana Italia præ er ſupradicta, cornu, populo: tilia: acere, orno, carpino, quercu, arbuſtat agros: Ve/netia ſalice, propter uliginem ſoli. Et ulmus detrũcata à media in ramorum ſcamna dige/ ritur, nulla ferẽ α. pedum altiore arbore. Tabulata earum ab octauo pede altitudinis dilatantur in collibus ſiccisq; agris, à x 1I. in campeſtribus& humidis. Meridianum ſo/
zo lem ſpectare palmæ debent. Rami à proiectu digitorum modo ſubrigi, tonſili in his te/ nuium quoque uirgultorum batba, ne obumbrent. Interuallum iuſtum arborum, ſiare/
tur ſolum, quadrageni pedes in terga frontemq́;, in latera uiceni. Si non aretur, hoc in omnes partes. Singulis denas ſæpe adnutriunt uites, damnato agricola minus ternis. Ma ritare niſi ualidas inimicum, enecante ueloci uitium incremẽto. Serere tripedaneo ſcrobe neceſſarium, diſtantes inter ſeſe arborẽq́; ſingulis pedibus. Nihil ibi malleolis atque pa/ ſtinationi, nulla fodiendi impendia: utpote cum arbuſti ratio hac peculiari dote præſtet, quod in eodem ſolo ſeri fruges& uitibus prodeſt. Superq́; quod uindicans ſe altitudo, non, ut in uinea, ad arcendas animalium iniurias pariete, uel ſepe, uel foſſarum utiq; im/pendio muniri ſe cogat. In arbuſto è prædictis ſoſa uiuiradicũ ratio, item propaginu,&
34,0 hæc gemina, ut diximus. Qualorum in ipſo tabulato maxime probata, quoniam à pe/
core tutiſſima eſt. Altera, deflexa uite uel palmite iuxta ſuam arborem, aut circa proxi/ mam corlibem. Quod ſupra terram eſt è matre, radi iubetur ne fruticet. In terra nõ pau/ ciores gemmæ quatuor obruũtur ad radicem capiendam, extrà in capite binę relinquun tur. Vitis iñ arbuſto quatuor pedes in longo conſtat, ompi ſulco tres lato, alto duos cum ſemipede. Poſt annum propago inciditur ad medullam, ut paulatim radicibus ſuis aſſueſcat. Caulis à capite ad duas gemmas reciditur. Tertio totus mergus abſciditur, re/ poniturq; altius in terram, ne ex reciſo frondeat. Tolli uiuiradix à uindemia protinus debet. Nuper repertum, draconem ſerere iuxta arborem: ita appellamus palmitem e/ meritum, pluribusq; induratum annis. Hunc præciſum quàm maxima amplitudine tri/ 4 bus

308 C. PLINII NATVRALIS
bus partibus longitudinis deraſo cortice quatenus obruatur, unde& raſilem uocant, de/ primere ſulco, reliqua parte ad arborem erecta, ocyſſimum in uite. Si gracilis ſit uitis aut terra, uſitatum eſt quàmproxime ſolum decidi, donec firmetur radix: ſicut neq; roſcidam ſeri, neq; à ſeptentrionis flatu. Vites aquilonem ſpectare debent ipſæ, palmites autem earum ad meridiem. Non eſt feſtinandum ad putationem nouellæ, ſed primo in circulos materies colligenda, nec niſi ualidæ putatio admouẽda. Seriora ferè anno ad fructũ arbuſta, q; uitis iugata. Sunt qui omnino putari uetant, priuſquam arborum longitudinem æquauerit. Prima falce ſex pedes à terra recidat᷑ flagello infrà relicto,& naſci coacto in curuatione materiæ. Tres ei gemmæ nõ amplius deputato ſuperſint. Ex his emiſſi pal mites proximo anno imis inferatur ſcamnis, ac per ſingulos annos ad ſuperiora ſcandãt, i relicto ſemper duramento in ſingulis tabulatis,& emiſſario uno, qui ſubeat uſq; quo pla cuerit. De cætero putatione omni, flagella quę proxime tulerint recidantur: noua circun ciſis undiq; capreolis ſpargantut in tabulatis. Vernacula putatio deiectis per ramos uiti/ um crinibus circunueſtit arborem crinesq; ipſos uuis: Gallica in traduces porrigitur, Aemiliæ uiæ in ridicas attiniarum ambitu frondem earum fugiens. Eſt quorundam imperi tia ſub ramo uinculo ſuſpendendi, ſuffocante iniuria: quando cõtineri debet uimine, non arctari. Quinimo etiam quibus ſalices ſuperſunt, molliore hoc uinculo facere malunt her baq; ſiculi quam uocant ampelodeſmon: Græcia uero uniuerſa iunco, cypero, ulua. Libe ratam quoqʒ uinculo per aliquot dies uagari,& incõditam ſpargi, atq; in terra quam per totum annum ſpectauerit recumbere. Nanqʒ; ut ueterina à iugo,& canes à curſu uoluta/ 20 tio iuuat, ita tum& uitium portigi lumbos, Arbor quoq; ipſa gaudet aſſiduo leuata one/re ſimilis reſpiranti. Nihil eſt in opere naturæ, quod non exemplo dierum noctiumq ali quas uices feriarum uelit. Ob id protinus à uindemia putari,& laſas etamnum fructu ædito, improbatur, ut putatę turſus alligentur alio loco. Nanq; orbita uinculi ſentitur ue xatione nõ dubia. Traduces Gallica cuſtura bini utrinq; lateribus, ſi pes quadrageno di ſtet ſpatio, quaterni ſi uiceno, inter ſe obuij miſcentur, alliganturq́; unà cõciliati, uirgulto rum comitatu obiter rigorati quà defciant:aut ſi breuitas non patiatur ipſorum, adalliga to protenduntur in uiduam arborem unco. Traducem bimum præcidere ſolebant. One ratis enim uetuſtate melius donare tempus ut trãſilem faciant, ſi largiatur craſſitudo, alias utile toros futuri draconis paſci. Vnum etiamnum genus eſt mediũ inter hoc& propa⸗ 30 ginem, totas ſupplantandi in terram uites, cuneisqʒ findendi,& in ſulcos plures ſimul ex una propagandi, gracilitate ſingularum firmata circunligatis haſtilibus, nec reciſis qui à lateribus excurrant pampinis. Nouarienſis agricola traducum turba non contentus, nec copia ramorum, impoſitis etiamnũ patibulis palmites circumuoluit. Itaq; præter ſoli ui/ tia, cultura quoq; torua fiunt uina. Alia culpa iuxta urbem uaracinis; quæ alternis putan/ tur annis, non quia id uiti cõducat, ſed quia uilitate reditum impendia exuperent. Medi/ um temperamentum in Carſeolano ſequũtur, carioſasq; tantum uitis partes incipientes inareſcere deputando, cęteris ad uuam relictis detracto onere ſuperuacuo pro nutrimen to omni eſt raritas uulneris.Sed niſi pingui ſolo talis cultura degenerat in labruſcam. Ar buſta arari quàm altiſſime deſiderant,& ſi tantum frumenti ratio non exigit. Pampinari 40 ea non eſt moris,& hoc compendium operæ. Deputantur cum uite pariter interlucata denſitate ramorum, qui ſint ſuperuacui,& abſumant alimenta. Plagas ad ſeptentriones, aut ad meridiẽ ſpectare uetuimus. Melius.ſi neq; in occaſus ſolis. Diu dolent talia quoq; ulcera,& difficile ſaneſcunt, algendo nimis æſtuandòue. Non eadem in uite quæ in arbu ſtis libertas, quoniam certa latera eſt facilius abſcondere, q́; detorquere quòuelis plagas. In arborum tonſura ſupiniore uelut calices faciendi, ne conſiſtat humor. Viti adminicula addenda quæ ſcandat apprehenſa, ſi maiora ſint. 888 De ſeruandis uuis,& morbis arborum. Cap. XXIII Itium generoſarũ pergulas quinquatribus putandas,& quarũ ſeruare uuas libeat,
decreſcente

HISTORIAE LIBER XVII 309
decreſcente luna tradunt. Quæ uero interlunio ſint putatæ, nullis animalium obnoxias eſſe. Alia ratione plena luna noctu tondendas, cũ ſit ea in leone, ſcorpione, ſagittario, tau to:atq; in totum ſerendas plena, aut creſcente utiq;cenſent. Sufficiũt in Italia cultores de ni in centena iugera uinearũ. At abunde ſatu cultuq; arborum tractato, quoniam de pal mis ac cytiſo in peregrinis arboribus affatim diximus, ne quid deſit, indicãda reliqua natura ſit, magnopere pertinens ad omnia ea. Infeſtantur nanq;& arbores morbis. Quid enim genitum caret his malis Et ſylueſtriũ quidem pernicioſos negãt eſſe, uexariq; tan/ tum grandine in germinatione aut flore. Aduri quoque feruore, aut flatu frigidiore præ/ poſtero die, quoniã ſuo frigora etiã proſunt ut diximus. Quid ergor? noͤnne& uites algo lo re intereũt? Hoc quidem eſt quo deprehendatur ſoli uitium, quoniã non euenit niſi in fri gido. Itach per hyemes cœli rigorem probamus, non ſoli. Nec infirmiſſimæ arbores geu periclitant᷑, ſed maximmæ, uexatisq́; ita cacumina prima inareſcunt, quoniã præſtrictus gelu non potuit eò peruenire humor. Arborum quidam communes morbi, quidam priuati generũ. Communis uermiculatio eſt, ſideratio,& dolor mem brorũ. Vnde partium debilitas, ſocietate nominũ quoq; cum hominũ miſerijs. trunca dicimus certe corpora. & oculos germinum exuſtos, ac multa ſimili ſorte: itaq; laborãt& fame& cruditate, quas fiunt humoris quantitate.Aliquæ uero& obeſitate: ut omnia quæ reſinam ferunt, nimia pinguitudine in tædam mutantur:& cũ radices quoq; pingueſcere cœæpere, intereunt ut animalia nimio adipe: aliquando& peſtilentia per genera, ſicut inter homines, nunc ſerui zo tia‚ nunc plebs urbana& ruſtica. Vermiculantur magis minus ue quædam, om̃es tamen ferè, idq; aues caui corticis ſono experiuntur. Iam quidẽ& in hoc luxuria eſſe cœpit: præ grandesq; roborum delicatiore ſunt in cibo. coſſos uocant: atqʒ etiam farina ſaginati, hi quoq; altiles fiunt. Maxime autem arborum hoc ſentiunt piri, mali, fici: minus quæ ama ræ ſunt& odoratæ. Eorum qui in ficis exiſtunt, alij naſcuntur ex ipſis, alios parit qui uo/ catur ceraſtes. Omnes tamen in ceraſten figurãtur, ſonumq́; ædunt paruuli ſtridoris. Et ſorbus arbor infeſtatur uermiculis ruffis piloſis. atq; ita emoritur. Meſpilus quoqʒ in ſe/ necta obnoxia ei morbo eſt. Sideratio tota cœlo conſtat. Quapropter& grando in his cauſis intelligi debet,& carbunculatio,& quod pruinarũ iniuria euenit. Dæc em̃ uerno te pore inuitatis& erumpere audentibus ſatis mollibus inſidens, adurit lacteſcentes germi z0 nutmn oculos, quod in flore catbuntulum uocãt. Pruinę pernicioſior natura, quoniã lapſa perſidet, gelatq;, ac ne aura quidẽ ulla depellitur, quia non fit niſi immoto aere& ſereno. Proptium tamen ſiderationis eſt, ab ortu canis ſiccitatum uapor, cum inſitæ ac nouellæ arbores moriũtur, præcipue ficus,& uites. Olea præter uermiculationem, quam æque ac ficus ſentit, clauum etiam patitur, ſiue fungum placet dici uel patellam. Hæc eſt ſolis exuſtio. Nocere tradit Cato& muſcum rubrum. Nocet plerunqʒ uitibus atq; oleis nimia& fertilitas. Scabies communis omnium eſt. Impetigo,& quæ adnaſci ſolent cochleæ, pecu liaria ficorum uitia: nec ubic;. ſunt enim quædam ægritudines& locorum. Verum ut homini neruorũ cruciatus, ſic& arbori, ac duobus æque modis. Aut enim in pedes, hoc eſt, radices erumpit uis morbi:aut in articulos, hoc eſt, cacuminum digitos, qui longiſſime 40 Atoto corpore excunt. Inareſcunt ergo,& ſunt apud Græcos ſua nomine utrique uitio. Vnqdiq; primo dolor, mox& macies earum partium fragilis, poſtremo tabes morbusq; non intrante ſucco, aut non perueniente: maximeq́; id fici ſentiunt. Caprificus omnibus immunis eſt, quæ adhuc diximus. Scabies gignitur rotibus lentis poſt uergilias. Nam ſi rariores fuere, perfundunt arborem, non ſcalpunt ſcabie. Cæterum ſi cadunt, ſiue im/ bres nimij fuere, alio modo ficus laborat radicibus madidis. Vitibus præter uermicula/ tionem& ſiderationem morbus peculiaris articulatio, tribus de cauſis. Vna, ui tem peſta tum germinibus ablatis. Altera, ut notauit Theophraſtus, in ſupinũ exciſis. Tertia, cultu ræ imperitia læſis. Omnes enim earũ iniuriæ in articulis ſentiũtur. Siderationis genus eſt n his defloreſcentibus roratio. Aut cum acini priuſquã creſcant decoquuntur in callum. Aegrotant
—,—

310 c. pEINII NAT VRAILIS Aegrotant& cum alſere. læſis uredine attõſarum oculis. Ex calore hoc euenit intempeſti uo, quoniam omnia modo conſtant, certoq́; tẽperamento fiunt. Et culpa uinitorum co/ lentium. cum præſtringuntur ut dictũ eſt. Aut circũfoſſor iniurioſo ictu uerberauit. Vel etiã ſubarator imprudens luxauit radices, corpusue deſquamauit. Eſt& quædã cõtuſio falcis hebetioris. Quibus omnibus cauſis difficilius tolerant frigora aut æſtus, quoniam in ulcus penetrat om̃is à foris iniuria. Infirmiſſima uero malus, maximeq́; quæ dulcis eſt. Quibuſdam debilitas ſterilitatem non necẽ affert, ut ſi quis pino cacumẽ auferat uel pal/ Uia. Sterileſcunt enim, nec moriuntur. Aegrotãt aliquãdo& poma ipſa per ſe ſine arbo re,ſ neceſſarijs temporibus imbres aut tepores uel afflatus defuere, aut cõtra abundaue/ re. Decidunt enim aut deteriora fiunt. Peſſimũ eſt inter omnia cum defloreſcẽtem uitem io. & oleam percuſſit imber, quoniã ſimul defluit fructus. Sũt ex eadẽ cauſa naſcẽtes& eru/ cæ dirum animal, eroduntq; frondẽ, aliæ florem, oliuarũ quocʒ ut in Mileto, ac depaſtã arborem turpi facie relinquunt. Naſcitur hoc malũ tepore humido,& lento. Fit aliud ex eodem, ſi ſol acrior inſecutus inuſſit ipſum uitium, ideoq; mutauit. Eſt etamnum peculia re oliuis ac uitibus(araneum uocant) cum ueluti telæ inuoluunt fructum& abſumunt. Adurunt& flatus quidam eas maxime, ſed& alios fructus. Nam uermiculationem& poma ipſa per ſe quibuſdam annis ſentiunt, mala, pira, meſpila, punica. In oliua ancipiti euentu, quando ſubeunt nati, fructum adimunt: augent, ſin ipſo nucleo fuere erodentes eum. Gigni illos prohibẽt pluuiæ, quæ fiunt poſt Arcturũ. Eædẽ ſi auſtrinæ fuere, gene/ rant in drupis quoq;, quæ matureſcẽtes tunc ſunt præcipue caducæ. Id riguis magis eue 20 nit, etiamſi nõ ceciderint faſtidiendis. Sunt& culicũ genera aliquibus moleſta,ut glandibus.Hico, qui uidẽtur ex humore naſci, tunc dulci ſubdito corticibus.Et ęgrotatio quidem fers in his eſt. Quædam tẽporum cauſæ, aut locorum non proprie dicuntur morbi, quo niam protinus necãt, ſicut tabes cum inuaſit arborem, aut uredo: uel flatus alicuius regio nis proprius; ut eſt in Apulia atabulusin Eubcœa olympias. Hic enim ſi flauit circa bru/ mam̃ frigore exurit arefaciens,ut nullis poſtea ſolibus recreari poſſint, Hoc genere cõual les& appoſita fluminibus laborãt, præcipuec; uitis, olea, ficus. Quod cum euenerit, dete gitur ſtatim in germinatione:in oliua tardius. Sed in omnibus ſignum eſt reuiuiſcendi‚ſi folia amiſere:alioquin quas putes præualuiſſe, moriuntur. Nonnunquam inareſcunt f lia, eadẽcq; reuiuiſcũt. liæ in ſeptentrionalibus, ut Ponto, Phrygia, frigore aut gelu labo o rant, ſi poſt brumã cõtinuauere xr diebus. Et ibi aũt& in reli qs partibus.ſi protinus æ/ V ditis fructibus gelatio magna conſecuta eſt, etiam paucis diebus necat. Quæ iniuria ho, minum cõſtant, ſecundas habẽt cauſas. Pix, oleum, adeps inimica pręcipue nouellis. Cob tice in orbem detracto necantur, excepto ſubere, quod ſic etiã iuuatur. craſſeſcens enim præſtringit& ſtrangulat. Nec adrachine offenditur, ſi nõ ſimul incidatur& corpus. Alio quin& ceraſus,& tilia,& uitis corticem mittunt, ſed non uitalem, nec proximum corpoti, uerum eum qui ſubnaſcente alio expellitur. Quarundam natura rimoſus cortex, ut pl"⸗) tanis. Tiliæ renaſcitur paulo minus quàm totus. Ergo his quarum cicatricẽ trahit, meden tur lato fimoq;:& aliquando proſunt, ſi non uehementior frigorum uel calorum uis ſecu ta eſt. Quædam tardius ita moriũtur, ut robora& quercus. Refert& tempus anni.Abie/4 ti enim& pino ſi quis detraxerit ſole taurum uel geminos tranſeunte cum germinant, ſta tim moriuntur. Eandem iniuriam hyeme paſſæ diutius tolerãt. Sitmiliter ilex& robur,& quercus. Quod ſi anguſta decorticatio fuerit, nihil nocet ſupradictis. Infirmiores quidem & in ſolo gracili, uel ab una tantum parte detractus interimit. Similem& decacuminatio rationem habet cupreſſi,piceæ, cedri. Eæ enimn detracto cacumine, aut ignibus aduſto in tereunt. Similem& depaſtio animalium. Oleam quidẽ, etiã ſi lambat capra, ſterileſcere, autor eſt Vatro, ut diximus. Quædã hac iniuria moriũtur. Aliqua deteriora tantũ fiunt, ut amygdalæ: ex dulcib. enim trãsfigurãtur in amaras, Aliqua uero etiam utiliora, utapud Chios pirus. quam phocida appellãt. Nam detruncatio diximus quibus prodeſſet. Intere
mmmmmELEEEEENEN——— 8
—-U———
———————

——
——NNNN
———M
. HISTORIAE LIBER XVII 311 Intereunt pleracʒ& fiſſa ſtirpe, exceptis uite, malo, fico, punica. Quædã uel ab ulcere tan tum. Ficus hane iniuriam ſpernit,& om̃ia quæ reſinã gignunt. Radicibus amputatis mo ri; minime mirũ eſt. Pleræcq;ʒ tamẽ non omnibus, ſed maximis, aut quæ ſunt inter illas ui/ tales abſciſſis, moriuntur. Necant inuicem inter ſeſe umbra, uel denſitate atq; alimenti ra pina. Necat& edera uinciens. Nec uiſcum prodeſt& cytiſus, nec auro, quod alimon uocant Græci. Quorundam natura nõ necat quidem, ſed lædit odore, aut ſucci mixtura, ut raphanus& lautus uitem. Olfactatrix enim intelligitur,& tangi odore mirũ in modum. Ideoc; cum iuxta ſit, auerti& recedere, ſaporẽq; inimicũ fugere. Hinc ſumpſit Androcy des medicinam contra ebrietates, raphanum mandi præcipiens. Odit& caulem& olus 1o omne, odit& corylum ni procul abſint, triſtis atq; ægra. Nitrum quidem& alumen, ma rina aqua calida,& fabæ putamina uel erui, ultima uenena ſunt. 8 De uarijs prodigijs ſiue oſtentis in arboribus: deq;ʒ oliueto publicam uiam olim tranſgreſſo. Cap. XXv nitia arborum, eſt& prodigijs locus. Inuenimus enim ſine folijs natas: uitem& I malum punicam ſtirpe fructum tuliſſe non palmite aut ramis, uitem uuas ſine folijs, oleas quoq; amiſiſſe folia baccis hærentibus. Sunt& miracula fortuita. Nam& oliua in totum ambuſta reuixit,& in Bœotia deroſæ à locuſtis ficus iterum germinauere. Mutan tur arbores& colore, fiuntq́; ex nigris candidæ, non ſemper prodigioſe,& maxime quæ erx ſemine naſcuntur, ut populus abba in nigram tranſit. Quidam& ſorbum ſi in calidio/ 20 ra loca uenerit, ſterileſcere ꝑutant. Prodigio aũt fiunt ex dulcibus acerba poma; aut dulcia ex acerbis, ẽ caprifico fici& contrà, graui oſtento, cum in deteriora mutantur, ex olea in oleaſtrum, ex candida uua& fico in nigras: ut Laodiceæ Xerxis aduentu platano in ole/ am mutata: qualibus oſtentis Ariſtandri apud Græcos uolumen ſcatet, ne in infinitum abeamus: apud nos uero C. Epidij commentarij, in quibus arbores locutæ quoqʒ; repe/ riuntur. Subſedit in Cumano arbor graui oſtento, paulo ante Pompeij Magni bella ci/ uilia, paucis ramis eminentibus. Inuentum Sibyllinis libris internicionẽ hominum fore, tantoq́; eam maiorem, quanto propius ab urbe poſtea facta eſſet. Sunt prodigia& cum alienis locis enaſcũtur, ut in capitibus ſtatuarũ uel aris,& cum in arboribus iplis alienæ. Eicus in lauro nata eſt Cyzici ante obſidionẽ. Simili modo Trallibus palma in baſi Cæ;/ 30 ſaris dictatotis circa bella ciuilia eius. Necnon& Romæ in Capitolio in capite bis bello Perſei enata palma. uictoriam triumphosq; portẽdit: hac tempeſtatibus proſtrata, eodẽ loco ficus enata eſt, M. Meſſalæ C. Caſſij cenſorum luſtro.&½ quo tempore pudicitiam ſubuerſam Piſo grauis autor prodidit. Super omnia quæ unquam audita ſunt erit prodi/ gium in noſtro æuo Neronis principis ruina factũ in agro Marrucino, Vectij Marcelli eprimis equeſtris ordinis oliueto uniuerſo uiam publicam trãſgreſſo, aruisq́; inde ècon/ trario in locum oliueti profectis. De remedijs morborum arborum. Cap. XXVvI N expoſitis arbotum morbis, conſentaneum eſt dicere& remedia. Ex his quæ/ 1 dam ſunt cõmunia omniũ, quædam propria quarundam. Communia ablaquea/ 40 tio, accumulatio, afflari radices, aut cooperiti, riguis dato potu uel ablato, fmi ſucco refe/ ctis, putatione leuatis onere. Item ſucco emiſſo quædam ueluti detractio ſanguinis, circumraſio corticis, uitium extenuatio,& domitura palmitũ. Gemmas ſi frigus retorridas hirtasq; fecerit, repumicatio,& quædam politura. Arborũ ijs aliæ magis, aliæ minus gau dent: ueluti cupreſſus& aquam aſpernatur& fimũ,& circumfoſſutã amputationemq;, & omnia remedia odit: quinetiã necatur. Riguis& uites,& punicæ præcipue aluntur. Fi cus arbor ipſa riguis alitur, pomũ uero eius marceſcit. Amygdalæ ſi colantur foſſione, Hlo rem amittunt. Nec inſitas circũfodere oportet, priuſq́; ualidæ ferre cœperint poma.Pluri mæ autem amputati ſibi uolunt oneroſa ac ſuperuacuas ſicut nos ungues& capillum. Re/ ciduntur ueteres totæ, ac rurſus à ſtolone aliquo reſurgũt, ſed nõ omnes, nec niſi quarum 1 1 naturam

312 c. PLINII NATVRALIS
naturam pati diximus.Rigua æſtiuis uaporibus utilia, hyeme inimica, autumno uaria& ex natura ſoli, quippe cum uindemiator Hiſpaniarnm ſtagnante ſolo uuas demetat: cæterum maiore in parte orbis etiam pluuias autumni aquas eriuari conuenit. Circa ca/ nis ortus rigua maxime proſunt: ac ne tunc quidem nimia, quoniam inebriatis radicibus
nocent.Et ætas modũ tẽperat. Nouellæ em̃ minus ſitiunt. Deſiderãt aũt maxime rigari
quæ aſſueuere. Cõtraà ſiccis locis genita non expetunt humorẽ, niſi neceſſariũ. Aſperiora uina rigari utiq; cupiũt in Sulmonenſi Italiæ agro, pago Fabiano, ubi& arua rigantut:
mirumq́; quod herbæ aqua illa necantur; fruges aluntur,& riguus pro ſarculo eſt. In eodem agro bruma⸗ tanto magis ſi niues iaceant geletue, ne frigus uites adurat, circumfun dunt riguis,quod ibi tepidare uocant, memotabili natura in amne ſolo. Sed idem æſtate lo
uix tolerandi rigoris. De caprificatione,& ſtercoratione. Cap. xXVvIt
Arbunculi ac rubiginũ remedia demonſtrabimus uolumine proximo. Interim eſt
& ſcarificatio quædã in remedijs: cũ macie corticis ex ægritudine aſtringente ſe, iu/ ſtoq; plus uitalia arborũ comprimente, exactam falcis aciem utraqʒ manu imprimentes, perpetuis inciſuris deducunt ac neluti cutẽ laxant. Salutare id fuiſſe, argumento ſunt dilatatæ cicatrices,& internato corpore expletæ. Magnaq; ex parte ſimilis hominum medi/ cina& arborum eſt, quando earum quoq; terebrãtur oſſa. Amygdalæ ex amaris dulces hunt, ſi circumfoſſo ſtipite,& ab ima parte circumforato defluens pituita abſtergeatur:& ulmis detrahitur ſuccus inutiſis ſupra terram foratis uſcʒ ad medullã in ſenecta, aut cum
alimento nimio abundare ſentiũtur. Idem& ficorũ turgido cortice inciſuris in obliquum 20
leuibus emittitur.· Ita fit ne decidant fructus. Pomiferis quæ germinãt, nec ferunt ftuctũ, fiſſa radice inditur lapis. fertilescʒ fiunt. Hoc idem& amygdalis, è robore cuneo adacto. In piris ſorbisqʒ è tæda, ac cinere& terra cooperto. Etiam radices circuncidiſſe prodeſt ui tium luxuriantium ficorumq́;& citcunciſis cinerẽ addidiſſe. Fici ſerotinæ fiunt, ſi primæ groſſi‚cum fabæ magnitudinẽ exceſſere, detrahãtur. Subnaſcuntur enim quæ ſerius matureſcunt. Eædẽ cum frondere incipiunt, ſi cacumina rami cuiuſc; detrahantur, firmiores fertilioresq; uunt. Nam caprificatiõe maturatavin ea culices naſci ẽ groſſis manifeſtũ eſt: quoniam cum euolauere, non inueniuntur intus grana, quæ in eos uerſa apparet Exeun di tanta eſt auiditasut pleric; aut pede relicto aut penna patiter erũpant. Eſt& aliud ge
nus culicum quos uocant centrinas, fucis apum ſimiles ignauia maliciaq́; cum pernicie ue ʒo
rorum& utilium.· Interimũt enim illos, atq; ipſi moriuntur. Vexant& tineæ ſemina fico/ rum. Cõtra quas remedium in codem ſcrobe defodere Italicam lentiſcum inuerſa parte quæ fuerit àcacumine. Vberrimas autem ficus rubrica amurca diluta,& cum fimo infuſa radicibus frondere incipientium facit. Caprificorũ laudantur maxime nigræ,& in petroſis, quoniam frumenta plurima habeant, caprificatio ipſa poſt imbrẽ · In primis autẽ ca uendum, ne ex remedijs uitia fiant, quod euenit nimia aut intempeſtiua medicina. Inter lucatio arboribus prodeſt, ſed omnium annorũ trucidatio inutiliſſima. Vitis tantũ tonſu ram annuam quętit. alternã uero myrtus, punicæ, oleæ, quia celeriter fruticeſcũt. Cæteræ rarius tondẽtur: nulla autumno. Ac ne raduntur quidem, niſi uere putatione. Plagæ ad
. 2
uitalia ſunt omnia qugcunq; nõ ſuperuacua. Similis ſimi ratio. Gaudẽt eo. ſed cauendum 40
2
ne in feruore ſolis admoueatur, ne immaturum, ne ualidius quàm opus ſit. Vrit uineas ſu
illum, niſi quinquennio interpoſito, præter quàm ſi riguis diluatur. Et&coriariorũ ſordi/
bus niſi admixta aqua.· Item largius. Iuſtũ exiſtimãt in denos pedes quadratos tres mo/ dios. Id quidẽ ſoli natura decernet. Colũbino ac ſuillo plagis quoq; arborũ medentur. Si mala punica acida naſcantur, ablaqueatis radicibus fimum ſuillum adhibent: eo anno uinolenta, proximo dulcia futura. Alij urina hominis, aqua mixta riganda cenſent qua/ ter anno, ſingulis amphotis: aut cacumina ſpargi uino laſere diluto. Si findantur in atbo re, pediculum intorqueri. Ficis utique amurcam affundi. Cæteris arboribus ægris; fecem uini, ac lupinum circa radices earũ ſeri; Aqua quoq; lupini decocti dkcnwfuſavee. prode
FFFEf—

HISTORILSIHIHR NYVII 313
prodeſt Fici cum Vulcanalibus tonuit, cadunt. Remedium eſt, ut ante ſtipula hordeacea areæ ſtringantur. Ceraſos præcoces facit, cogitq; matureſcere calx admota radicibus, Et hæc ante omnia poma interuelli melius eſt, ut quæ relicta ſunt grandeſcant. De diuerſis medicamentis arborũ contra uenenata animalia,& contra formicas,& contra noxia animalia. ö NVedam pœena emendantur, aut morſu excitantur, ut palmæ& lentiſci. Salſis enim (Dus aluntur. Salis uim& cinis, ſed leniorem habet. Ideo ficis aſperguntur ruta ne ſiant uerminoſæ, neue radices putreſcãt. Quin& uitium radicibus aquam ſalſam iubent affundi, ſi ſint lachrymoſæ. Siuero fructus carũ decidant, cinerẽ aceto aſpergi, i pſasqʒ illi
io ni, aut ſandaracha, ſi putreſcat uua. Si uero fertiles nõ ſunt, aceto acri ſubacto cinere rigari 38 Satq; oblini. Quod ſi fructũ nõ maturẽt, prius inareſcentẽ, præciſarũ ad radices plagam, fibrascʒ. aceto acri& urina uetuſta madefacere, atq; eo luto obruere, ſæpe fodere. Olea/ rum, ſi parũ promiſere fructus, nudatas radices hyberno frigori opponunt, eaq; caſtigatione proficiunt. Om̃ia hæc annua cœli ratione coſtant:& aliquãdo ſerius poſcuntur, ali quando celerius. Necnõ ignis aliquid prodeſt, ut harũdini. Ambuſta nanq; denſior mi/ tiorq; ſurgit· Cato& medicamẽta quædã cõponit, mẽſuræ quoq; diſtinctione, ad maio rum arborũ radices amphorã, ad minorũ urnam amurcæ,& aquæ portionẽ æquã; ablaqueatis prius radicibus paulatim affundi iubẽs. In olea hoc amplius, ſtramẽtis antea circumpoſitis: ltẽ fico. Huius pręcipue ueterẽ terrã adaggerari radicibus, ita futurũ ut nõ de
ꝛo cidant groſſi maiorq; fœcunditas nec ſcabra proueniat. Simili modo ne cõuoluolus fiat
in uinea, amurcæ cõgios duos decoctos in craſſitudinẽ mellis, rurſus cũ bituminis tertia parte,& ſulphuris quarta ſub dio coqui, qm̃ exardeſcat ſuh tecto. Hoc uites circa capita ac ſub brachijs ungi: ita nõ fore cõuoſuolũ. Quidã cõtenti ſunt fumo huius mixturę ſuffi re uineas ſecũdo flatu,cõtinuo triduo. Pleric; nõ minus auxilij& alimenti arbitrantur in urinaq́; Cato in amurca, addita modo aquæ pari portione, qm̃ per ſe noceat.Alij uoluo cem appellãt animal prærodẽs pubeſcẽtes uuas: quod ne accidat, falces cũ ſint exacutæ ſi brina pelle detergẽt, atq; ita putant. Aut ſanguine urſino liniri uolunt poſt putationem eaſdẽ · Sunt arborũ peſtes& formicæ. Has abigunt, rubrica ac pice liquida perũctis caudicibus. Necnõ& piſce ſuſpẽſo iuxta in unũ locũ cõgregãat. Aut lupino trito cũ oleo radi/
z0 ces linũt. Multi& has& talpas amurca necãt cõtraq; erucas& mala ne putreſcãt lacerta
uiridis felle tangi cacũina iubent. Priuatim aũt cõtra erucas ambiri arbores ſingulas à mu liere incitati mẽſis nudis pedibus recincta. Itẽ ne qᷓd animal paſtu malefico decerpat fron dem, fimo boũ diluto aſpergi folia, quoties imber interueniat, quoniã ita abluatur uirus medicaminis: mäira quædã excogitante ſolertia humana. Quippe cũ auerti carmine gran dines credãt pleriqʒ, cuius uerba inſerere nõ equidẽ ſerio auſim, quanq́; à Catone prodi tis, cõtra luxata mẽbra iungẽda harundinũ fiſſuræ. Idẽ arbores religioſas lucosq́;ʒ ſuccidi
permiſtt ſacrificio prius facto: cuius rationem quoq; eodem uolumine tradidit.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBEKR XVIII. PROOEMIVM. Quod antiquis maximũ ſtudiũ agriculturæ fuit,& de hortorũ ſingulari diligenta. Cap.
tavIr vR natura frugũ hortorũq; ac florum, quæq; alia præter arbores aut frutices benigna tellure proueniũt, uel per ſe tantum herbarũ immenſa contemplatione, ſi quis æſtimet uarietatem, numerũ, flotes, odores, coloresq;& ſuccos ac ui/ res earum, quas ſalutis aut uoluptatis hominũ gratia gignit. Qua in parte primũ omnium patrocinari terrę,& adeſſe cun ctorum

314 c. pLINII NATVRALIS
ctorum parenti iuuat, quanq́; inter initia operis defenſæ. Quoniam tamen ipſa materia
intus accendit ad reputationem eiuſdem parientis& noxia, noſtris eam ctiminibus urge mus, culpamq; noſtrã illi imputamus. Genuit uenena, ſed quis inuenit illa præter homi/ neme Cauere ac refugere alitibus ferisq; ſatis eſt. Atque cum arbore exacuant limentq; cornua elephanti,& ſaxo rhinocerotes,& utrocq; apri dentiũ ſicas, ſciantq; ad nocendũ ſe præparare animalia, quod tamen eorum tela ſua excepto homine uenenis tingit? Nos & ſagittas ungimus, ac ferro ipſi nocentius aliquid damus. Nos& flumina inficimus& rerum naturæ elementa. Ipſum quoq; quo uiuitur aerem in perniciem uertimus. Neque eſtut putemus ignorari ea ab animalibus, quæ quicem quæ præpararent contra ſerpen/
tium dimicationem, quæ poſt præliam ad medendũ excogitarent, indicauimus. Nec ab 0
ullo pręter hominẽ ueneno pugnatur alieno. Fateamur ergo culpam, ne ijs quidem quæ naſcuntur contenti: etenim complura eorũ genera humana manu fiunt. Quidenõ& ho/ minis quidem ut uenena naſcuntur? Atraceu ſerpentiũ lingua uibrat, tabesqʒ animi con trectata adurit culpantiũ omnia, ac dirarum alitũ modo, tenebris quoqʒ ſuis& ipſarum noctium quieti inuidentium gemitu(quæ ſola uox eorũ eſt)ut inauſpicatarum animan/ tium uice obuij quoqʒ uctent agere, aut prodeſſe uitæ. Nec ullum aliud abominati ſpiri/ tus præmiũ nouere quàm odiſſe omnia. Verũ& in hoc eadẽ naturæ maieſtas, tanto plures bonos genuit ac frugi, quanto fertilior in ijs quæ iuuant aluntq;: quorũ æſtimatione & gaudio nos quoq;, relictis æſtuationi ſuæ iſtis hominũ tuthis, pergemus excolere ui/
tam: eoq; conſtantius, quo operæ nobis maiot quaàm famæ gratia expetitur. Quippe ſer ꝛo
mo citca tura eſt, agreſtesq; ulus, ſed quibus uita honosc apud priſcos maximus fuerit. uæ corona prima Romæ. Cap. I1n
Ruorũ ſacetdotes Romulus in primis inſtituit, ſeq; duodecimũ fratrẽ appellauit in
ter illos, ab Acca Laurẽtia nuttice ſua, ſpicea corona quæ uitta alba colligaret᷑, in ſa 2*8 4 2„1 2 2 2 2 2 cerdotio eiꝓ religioſiſſimo inſigni data, quę prima apud Romanos fuit corona:honosq;
is nõ niſi uita finitur,& exules etiã captoscq; comitat᷑. Bina tunc iugera po. Ro. ſatis erant,
nulliq; maiorẽ modũ attribuit: quo ſeruos paulo ante principis Neronis, cõtẽptis huius ſpatij uiridarijs.piſcinas iuuat habere maiores.gratũq; ſi non aliquẽ& culinas. Numa in ſtituit deos fruge colere,& mola ſalſa ſupplicare, atq;(ut autor eſt DHemina) far torrere,
qm̃ toſtũ cibo ſalubrius eſſet. Id uno modo conſecutũ, ſtatuẽdo nõ eſſe purũ ad rem diui;
nam nili toſtũ. Is& fornacalia inſtituit farris torrẽdi ferias.& æque religioſas terminis a
grorum. Hos em̃ deos tunc maxime nouerãt. Seiamq́; à ſerẽdo, Segeſtã à ſegetibus ap pellabant, quarũ ſimulacra in circo uidemus. Tertiã ex ijs nominare ſuh tecto religio eſt. Ac ne deguſtabãt quidẽ nouas fruges aut uina anteq; ſacerdotes primitias libaſſent. De iugere,& actu,& legibus circa pecora,& quoties& quibus tẽporibus fuit ſumma uilitas annonæ,& qui agricultura illuſtres. Cap. 111
uocabatur, quod uno iugo boum in die exarari poſſet. Actus in quo boues
agerentur. cũ aratur, uno impetu iuſto. Hic erat cxx. pedũ, duplicatusq in longitudi nem iugerum faciebat. Dona ampliſſima imperatorũ ac fortium ciuium, quantum quis
72 2
uno die plurimum circumarauiſſet. Item quartarijfarris, aut beminæ, conferente populo. 40
Cognomina etiã prima inde, Pilumni, qui pilum piſtrinis inuenerat: Piſonis à piſendo. Iam Fabiorum, Lentulorum, Ciceronum, ut quiſc; aliquod optime genus ſereret. Iunio rum famili; Bubulcum nominauerunt, qui bubus optime utebatur. Quin& in ſacris ni hil religioſius confarrationis uinculo erat: nouæc;nuptæ farreum præferebant. Agrum
male colere, cenſorium probrum iudicabatur. Atq; ut refert Cato)quẽ uitum bonumco
lonũ dixiſſent, ampliſſime laudaſſe exiſtimabãt. Hinc& locupletes dicebãt, loci, hoc eſt.
agri plenos. pecunia ipſa à pecore appellabatur. Etiã nunc in tabulis cenſorijs paſcua di
cuntur omnia ex quibus populus reditus habet, quia diu hoc ſolum uectigal fuerat. Mul
tatio quoq; non niſi ouium boumq́; impendio dicebatur: non omittenda priſcarum lgum

HISTOREAE LIDERN XVIII 315
gum beneuolẽtia. Cautũ quippe eſt, ne bouem priuſquã ouem nominaret qui indiceret multam. Ludos boum cauſa celebrantes, bubetios uocabant. Seruius rex,ouiũ boumq́; effigie primus æs ſignauit. Frugẽ quidẽ aratro quæſitã furtim nocte pauiſſe, ac ſecuiſſe, puberi xl tabulis capitale erat, ſuſpenſumq́; Cereri necari iubebant grauius qᷓ; in homi cidio conuictũ:Impubem prętoris arbitratu uerberari, noxiãmue duplionemue decerni. lam diſtinctio honosq;ʒ ciuitatis ipſius non aliunde erat. Ruſticæ tribus laudatiſſimæ eo rum qui rura haberẽt. Vrbanæ uero, in quas trãsferri ignominiæ eſſet, deſidiæ probro. Itaq; quatuor ſolæ erant à partibus urbis‚ in quis habitabãt, ſuburrana, palatina, collina, exquilina. Nundinis urbem reuiſitabant,& ideo comitia nundinis haberi non licebat, ne
io plebs ruſtica auocaretur. Quies ſomnusqʒ in ſtramentis erat. Gloriam deniq; ipſam à far
ris honore adoream appellabant. Equidem etiã uerba priſcæ ſignificationis admiror. Ita enim eſt in cõ6mentarijs Pontificũ: Augurio canario agendo dies conſtituantur priuſquã frumenta uaginis exeant,& anteq; in uaginas perueniant. Ergo ijs moribus non modo ſufficiebant fruges, nulla prouinciarũ paſcente ltaliam, uerumetiã annonæ uilitas incredi bilis erat. Manius Marcius ædilis plebis primũ frumentũ populo in modios aſſibus do/ nauit. Minucius Qugurinus, qui Sp. Melium coarguerat, fatris pretiũ in trinis nundinis ad aſſem redegit undecimus plebei tribunus: qua de cauſa ſtatua ei extra portã trigemi/ nam, à populo ſtipe collata ſtatuta eſt. Trebius in ædilitate aſſibus populo frumentum præſtitit. Quam ob cauſam& ei ſtatuæ in Capitolio ac palatio dicatę ſunt.Ipſe ſupremo
20 die populi humeris portatus in rogum eſt. Verum quo anno mater deum aduecta Ro/
mam eſt, maiorẽ ea æſtate q́; antecedentibus annis x. factã eſſe tradũt. Ml. Varro autor eſt, cum L. Metellus in triumpho plurimos duxit elephantos, aſſibus ſingulis farris mo/dios fuiſſe, item uini congios, ficic; ſiccæ pondo X& X x. olei pondo x. carnis pondo Xx. Nec è latifundijs ſingulorum contingebat arcentium uicinos. Quippe etiã lege Stolonis Licinij incluſo modo ꝑ iugerum,& ipſo ſua lege damnato, cũ ſubſtituta filij perſona am/ plius poſſideret. Luxuriãtis iam Reip.fuit iſta menſura. Manij quidem Curij poſt trium phos immenſumq́; terrarum adiectum imperio nota concio eſt, pernicioſum intelligi ciuem, cui ſeptem iugera nõ eſſent ſatis. Hæc autem mẽſura plebei poſt exactos reges aſſignata eſt. Quænam ergo tantæ ubertatis cauſa erat? Ipſorũ tunc manibus im peratorum
zo colebant᷑ agri(ut fas eſt credere) gaudente terra uomere laureato,& triumphali aratore:
ſiue illi eademn cura ſemina tractabãt, qua bella, eademq́; diligentia arua diſponebãt, qua caſtra:ſiue honeſtis manibus omnia lætius proueniunt, qm& curioſius fiunt. Serentem inuenerunt dati honores Serranum, unde cognomen. Aranti quatuor ſua iugera in Va/ ticano, quæ prata Quintia appellantur, Cincinnato uiator attulit dictaturam,& quidem ut traditur nudo, pſenoq́; pulueris etiamnum ore. Cui uiator, uela corpus, inquit, ut proferam Senatus populiq́; Romani mandata. T'ales tum etiam uiatores erãt, quod ipſum nomen inditum eſt ſubinde& ex agris ſenatum ducesq; accerſentibus. At nunc eadem illa uincti pedes,damnatæ manus, inſcripti uultus exercent: non tamẽ ſurda tellure, quæ parens appellatur, colic; dicitur& ipſa: honore his abſumpto, ut nõ inuita ea,& indigne
Ao ferente.credatur id fieri. Sed nos miramur ergaſtulorũ non eadem emolumẽta eſſe quæ
fuerint imperatorũ · Igitur de cultura agri præcipere principale fuit etiam apud exteros. Siquidẽ& reges fecere, Hiero, Philometor, Attalus, Archelaus:& duces, Xenophon, & Pœnus etiam Mago: cui quidem tantum honorem ſenatus noſter habuit Carthagi/ ne capta, ut cum regulis Africæ bibliothecas donaret, unius eius duodetriginta uolumi/ na cenſeret in Latinam linguam transferenda, cum iam M. Cato præcepta condidiſſet: peritisqʒ linguæ Punicæ dandum negotium, in quo præceſſit omnis uir clariſſimæ fami/ liæ D. Syllanus. Sapientes uero complures, quos ſequentes prætexuimus in hoc uolumine, non ingrate nominãdo M. Varrone, qui octogeſimum primũ uitæ annum agens
de ea re prodendum putauit. D 2 Ratio

316 c. PELINII NATVRALIS
8 Ratio de agricultura.“ Cap. IIII Pad Romanos multo ſerior uitiũ cultura eſſe cœpit. Primoqʒ ut neceſſe erat atua A tantum coluere. Quorum nobis ratio nũc tractabitur nõ uulgari modo, uerum ut
adhuc fecimus,& uetuſtis& poſtea inuentis omni cura perquiſitis, cauſaq́; rerũ& ratio⸗/ ne licmul eruta. Dicemus& ſydera, ſyderũq; ipſorũ terreſtria ſigna dabimus indubitata.
Quandoquidẽ qui adhuc ea diligẽtius tractauere, quibuſuis oratoribus potiuſq;ʒ agrico lis ſcripſiſſe poſſunt uideri. Qc primũ ommiũ oraculis maiore ex parte agemmus, quæ nõ in alio uitæ genere pluracertioraue ſunt. Cur enim nõ uideantur oracula, à certiſſimo die, maximeq; ueridico uſu profecta: Principium autem à Catone ſumemus. 1
Laus agricolarum,& quæ obſeruanda in agro parando. Cap. v 1¹0
Ortiſſimi uiri& milites ſtrenuiſſimi ex agricolis gignuntur, minimeq; male cogitanHE tes Prædiũ ne cupide emas. In re ruſtica operæ ne patcas, in agro emendo minime.
Quod male emptum eſt, ſemper pœnitet. Agrũ paraturos ante oĩa intueri oportet aqua
toᷣ uim,& uicinũ Singula magnas interpretatiões habẽt, nec dubias. Cato in cõterminis hoc ampłius æſtimari iuber, quo pacto niteãt. In bona eſt inquit, regione bene nitere. At tilius Regulus ille Punico bello bis cõſul aiebat, nech fœcundiſſimis locis inſalubrẽ agrũ parandũ, neq; effœtis ſalaberrimũ. Salubritas loci nõ ſemper incolarũ colore detegitur, qm̃ aſſueti etiã in peſtilentibus durant. Dræterea ſunt quædã partibus anni ſalubria: Ni/ hil aũt ſalutare eſt, niſi quod toto anno ſalubre. Malus eſt ager, cũ quo dominus luctat᷑.
Cato inter prima ſpectari iubet, ut ſolũ ſua uirtute ualeat qua dictũ eſt poſitione. Vt ope/20
rariorũ copia props ſit,oppidũcʒ ualidum: Vt nauigiorũ euectus uel itinerum: Vt bene ædificatus& cultus, in quo falli pleroſq; uideo. Segniciẽ enim prioris domini pro empto re eſſe atbitrãtur. Nihil eſt dãnoſius deſerto agro. Itaq; Cato, De bono dño melius emi, nec temere cõtemnendʒã alienã diſciplinã: agroq; ut homini, qᷓ;uis quæſtuoſus ſit, ſi tamẽ & ſumptuoſus, nõ multũ ſupereſſe.Ille in agro quæſtuoſiſſimã iudicat uitẽ, non fruſtra, quoniã ante oia de impenſæ ratione cauit. Proxime hottos riguos, nec id falſo, ſi& ſub oppido ſint. Et prata, quæ antiqui parata dixere. Iddẽc Cato interrogatus, quis eſſet certiſlimus quæſtus, teſpõdit, Si bene paſcat. Quis proximus: ſi mediocriter paſcat · Sũma omniũ in hoc ſpectãdo fuit, ut fructus is maxime probaretur, qui q́; minimo impendio
cõſtatutus eſſet. Hoc ex locorũ occaſione aliter alibi decernitur. Sodemq́; pertinet, quod 30 agricolã uendacẽ eſſe oportere dixit. Eundũ in adoleſcentia cõſerendũ ſine cunctatione, ædificandũ nõ niſi conſito agro. Tunc quoq; cunctãter, optimũc eſt(ut uulgo dixere)
aliena inſania frui. ſed ita, ut uillarũ tutela nõ ſit oneri. Eũ tamen qui bene habitet, ſæpius uentitare in agrũ, frontẽc; domini plus prodeſſe q́; occipitium, non mentiuntur. De uillarũ poſitione,& præcepta antiquorum de agro colendo. Cap. vI Odus hic probatur, ut neq; fundus uillam quęrat, neq; uilla fundum. Non ut fece runt iuxta diuerſis eadẽ ætate exemplis L. Lucullus& Q. Scęuola, cũ uilla Scæuo læ fundus caceret, uilla Luculli agro. Quo in genere cenſoria caſtigatio erat, minus arare qᷓ;ʒ uerrere.Nec hoc ſine arte quadã eſt. Nouiſſimus uillã im Miſenenſi poſuit C. Marius
ſepties cõſul. ſed peritia caſtrametandi, ſic ut cõparatos ei cæteros etiam Sylla Felix cęcos 40
fuiſſe diceret. Cõuenit nec iuxta paludes ponendã eſſe, neq; aduerſo amne. Quanqᷓ Homerus omnino è flumine ſemper antelucanas auras inſalubres ueriſſime tradit.Spectare in æſtuoſis locis ſeptentrionẽ debet, meridiem in frigidis. In tẽperatis exortum æquino/ ctialem. Agri ipſius bonitas, quibus argumẽtis iudicãda ſit, quanq; de terræ optimo ge/ nere diſſerentes abunde dixiſſe poſſumus uideri, etiamnũ tamẽ traditas notas ſubſigna/ bimus, Catonis maxime uerbis: Ebulũ, uel prunus ſylueſtris uel rubus, bulbus minutus, trifoliũ.herba pratenſis, quercus, ſylueſtris pirus malusq;, frumẽtarij ſoli notæ. Itẽ nigra terra,& cinerei coloris. Omnis creta coquit, niſi permacra. Sabulũ etiam, niſi id pertenue eſt:& multo campeſtribus magis quam cliuoſis reſpondẽt eadem. Modũ agriin 8n “.“. ſeruandum
2

———————
UISTORIAE LIBER XVIII 317
ſeruandũ antiqui putauere. Quippe ita cenſebant, Satius eſſe minus ſerere,& melius ara/re. Qua in ſententia& Vergilium fuiſſeuideo. Verumq́; confitentibus latifundia perdi/ dere ltaliam: iam uero& prouincias. Sex domini ſemiſſem Africæ poſſidebant, cũ inter/ fecit eos Nero princeps: non fraudando magnitudine hac quoq; ſua Cn. Pompeio, qui nunq; agrũ mercatus eſt cõterminũ. Agro empto domũ uendendã inclemẽter, atq; nõ ex utilitate publici ſtatus Mago cenſuit, hoc exordio præcepta pandere ingreſſus, ut ta men appareat aſſiduitatẽ deſideratã ab eo. Dehinc peritia uillicorũ in cura habenda eſt, multaq́; de ijs Cato pręcepit. Nobis ſatis ſit dixiſſe, q; proximũ dño cordi eſſe deberè, et tamen ſibimetipſi nõ uideri. Coli rura ergaſtulis peſſimũ eſt,& quicquid agitur à deſpe/io rantibus. Temerariũ uideatur unam uocem antiquorum poſuiſſe,& fortaſſis incredibile penitus exiſtimet᷑, Nihil minus expedire q́; agrũ optime colere. L. Tarius Ruffus infima natalium humilitate, conſulatũ militari induſtria meritus, antiquæ alias parſimoniæ, circiter millies H—s liberalitate diui Auguſti cõgeſtũ uſq; ad detractionẽ hæredis exhau/ ſit, agros in Piceno coemendo, colendoq; in gloriã. Internitionẽ ergo famẽq́; cenſemus: Imò hercule iudico modum rerũ omnium utiliſſimũ. Bene colere neceſſariũ eſt, optime damnoſum, præterq́; ſobole ſua, colonòue paſcẽdis. Alioqui domino aliquas meſſes col ligere non expedit,ſi cõputetur impendiũ operæ. Nec temere oliuam. Nec quaſdam ter/ras diligẽter colere, ſicut in Sicilia tradunt. Itaq; decipi aduenas. Quonam igitur modo utiliſſime colentur agri?ex oraculo ſcilicet, malis bonis. Sed defendi æquũ eſt abauos, qui 20 præceptis ſuis proſpexere uitæ. Nam cũ dicerẽt malis, intelligere uoluere uiliſſimos. Sum mum prouidentiqæ illorũ fuit, ut quam minimum eſſet impendij. Præcipiebant enim iſta, qui triumphali denas argẽti libras in ſupellectile crimini dabant, qui mortuo uillico relin quere uictorias,& reuerti in ſua rura poſtulabãt, quorũ prædia colenda ſuſcipiebat reſp. exercitusq; ducebant ſenatu illis uillicante. Inde illa reliqua oracula, Nequam agricolam eſſe quiſquis emeret, quod præſtare ei fundus poſſet. Malũ patremfamilis quiſquis in/ terdiu faceret quod noctu poſſet, niſi intempeſtate ccœeli. Peiorẽ qui profeſtis diebus age/ ret quod feriatis deberet. Peſſimũ qui ſereno die ſub tecto potius operaretur, q́; in agro. Nequeo mihi temperare, quo minusunum exemplũ antiquitatis afferam, ex quo intelligi poſſit, apud populum etiã de culturis agendi morem fuiſſe, qualiter defendi ſoliti ſint
80 illi uiri. O. Eurius Creſinus è ſeruitute liberatus, cũ in paruo admodũ agello largiores mul to fructus ꝑciperet, quaàm ex ampliſſimis uicinitas, in inuidia magna erat, ceu fruges alie nas pelliceret ueneficijs. Quamobrem à Sp. Albino curuli die dicta, metuens damnatio nem, cum in ſuffragium tribus oporterer ire, inſtrumentũ ruſticum omne in forũ attulit,
& adduxit filiam ualidam, atq;(ut ait Piſo)bene curatam ac ueſtitam, ferramenta egregie facta, graues ligones, uomeres ponderoſos, boues ſaturos. Poſtea dixit: Veneſficia mea Quirites hæc ſunt, nec poſſum uobis oſtẽdere, aut in forũ adducere lucubrationes meas uigiliasq;& ſudores. Omniũ ſententijs abſolutus.Itac; eſt profecto, opera non impenſa cuſtura cõſtat. Et ideo maiores fertiliſſimũ in agro oculum domini eſſe dixerunt. Reliqua præcepta reddentur ſuis locis, quæ propria generũ ſingulorum erunt. Interim cõmunia 42 quæ ſuccurrunt, nõ omittemus. Et in primis Catonis humaniſſimũ& utiliſſimũ, Id agen dum, ut diligãt uicini. Cauſas reddit ille, quas exiſtimamus nulli eſſe dubias. Inter prima idem cauet, ne familiæ malæ ſint, Nihil ſero faciendum in agricultura omnes cenſent: ite/ rumqʒ ſuo quæq; tẽpore facienda. Et tertio præcepto, prætermiſſa fruſtra reuocari. De terra carioſa execratio Catonis abunde indicata eſt. Quanquam prædicere non ceſſat is. Quicquid per aſellũ ieri poteſt, uiliſſime conſtat. Filix biennio moritur, ſi frondem age/re nõ patiaris.· Id efficaciſſime contingit, germinantis ramis baculo decuſſis. Succus enim
ex ipſa defluens, necat radices. Aiunt& circa ſolſtitium auulſas non renaſci, nec harundi/
ne ſectas, aut exaratas uomeri harundine impoſita. Similiter& harundinẽ exarari filice uomeri impoſita præcipiunt. Iuncoſus ager uerti pala debet, at in heeen 8. Fru/
3 tecta

318 c. DPILINII NAT VRALIS
tecta igni optime tolluntur. Humidiorẽ agrum foſſis cõcidi atq; ſiccari.utiliſſimũ eſt:foſ ſas autẽ cretoſis locis apertas relinqui, in ſolutiore terra ſepibus firmari ne procidant, aut ſupinis lateribus procumbere: quaſdam occęcari,& in alias dirigi maiores patentioresq;: ſi ſit occaſio, ſlice uel glarea ſterni. Ora aũt earũ binis utrincʒ ſapidibus ſtatuminari,& alio ſuperintegi. Syluæ extirpandæ rationẽ Democtitus prodidit, lupini flore in ſucco ci cutæ uno die macerato, ſpatſisc; radicibus. De frugũ generibus& natura. Cap. vn
FE Tquoniam præparatus eſt ager, natura nunc indicabitur frugum. Sunt aũt duo pri
ma earũ genera, Frumenta,ut triticum hordeum:& legumina, ut faba, cicer. Diffe/ rentiauero notior, quàm ut indicari deceat.Frumenti ipſius totidem genera per tempora
ſatu diuiſa. Hyberna quæ circa uergiliarum occaſum ſata terra per hyemem nutriuntur, io
ut triticum. far. hordeum. Aeſtiua quæ æſtate ante uergiliarum exortum ſeruntur, ut mi lium, panicum. ſeſama, horminum. irio, ltaliæ quntaxat ritu. lioquin in Græcia& Aſia omnia uergiliarum occaſu ſeruntur. Quædam autẽ utroq; tempore in Italia.Ex his quæ dam& tertio, ueris ſcilicet. Aliquiuerna, milium, panicum lentem, cicer;alicam appellant, Sementiua autem triticũ. hordeum, fabain, napum, rapam. Et in tritici genere pars aliqua pabuli eſt, quadrupedũ cauſa ſati, ut farrago:& in leguminibus, usuicia. At cõmune qua/ drupedum hominumq́; uſuisupinum. Legumina omnia ſingulas habẽt radices,præter fabam, eas; ſurculoſas, quia nõ in multa diuiduntur: altiſſimas autẽ cicer. Frumenta mul tis radicantut fibris ſine ramis Erumpit à primo ſatu hordeũ die ſeptimo: legumina quar
to, uel cum tatdiſſime ſeptimo: faba àx v. ad xX. legumina in Aegypto tertio die. Ex 20
hordeo alterum caput grani in radicem exit, alterum in herbã, quæ& prior Horet. Radi/ cem craſſior pars grani tundit, tenuior florem Cęteris ſeminibus eadem pars,& radicem & Hlorem. Frumenta hyeme in herba ſunt, uerno tempore faſtigantur in ſtipulam, quæ ſunt hyberni generis: at milium& panicum in culmum geniculatum& concauũ, ſeſama uero in ferulaceum. Omnium ſatorum ftuctus, aut ſpicis cõtinetur, ut tritici, hordei, munitur; uallo ariſtarum quadruplici: aut includitur ſiliquis, ut leguminum, aut uaſculis. ut
ſeſamæ, ac papaueris. Milium, ac panicũ tantum pro indiaiſo,& paruis auibus expoſita
ſunt. Indefenſa quippe membranis continentur. Panicum à paniculis dictum, cacumine languido nutãte, paulatim extenuato culmo penè in ſurculũ,prędenſis aceruatur granis,
cum lõgiſſima pedali obba: milij comæ granũ cõplexæ fimbriato capillo curuãtur. Sunt 30
& panico genera. Mãmoſo, è pano paruis racemato paniculis,& cacũine gemino. Quin
& colore diſtinguntur, cãdido, nigro, ruffo, etiã purpureo. Panis multifarie& è milio ſit,
epanico rarius.· Sed nullũ frumentũ ponderoſius eſt, aut quod coquendo magis creſcat. 1X. enim pondo panis ẽ modio reducũt, modiũc; pultis ex tribus ſextarijs madidis. Mi lium intra hos decem annos ex India in ltaliam inuectum eſt, nigrũ colore, amplum gra
no, harundineũ culmo. Adoleſcit ad pedes altitudine ſeptem prægrandibus culmis: lo/ bas uocant: omniũ frugũ fertiliſſimũ. Ex uno grano terni ſextarij gignunt᷑. Seri debetin
humidis. Frumenta quædam in tertio geniculo ſpicam incipiunt concipere; quædam in quarto, ſed etiamnũ occultam. Genicula aũt ſunt tritico quaterna, farri ſena, hordeo 9 9h9q0q na. Sed non ante ſupradictum geniculorum numerum conceptus eſt ſpicæ: qui ut ſpem 40
ſui fecit, quatuor aut quinqʒ tardiſſime diebus florere incipiunt: totidemq́; aut paulo plu ribus delloreſcunt, hordea uero cum tardiſſime ſeptẽ. Varro quater nouenis diebusfru/
es abſolui tradit,& menſe nono meti. Fabæ in folia exeunt, ac deinde caulem emittunt᷑, nullis diſtinctum internodijs. Reliqua legumina ſurculoſa ſunt. Ex his ramoſa, cicer, eruum lens. Quorundam caules ſparguntur in terram; ſi non habeant adminiculum, ut pi ſorum. Quod ſi nõ habuere, deteriora fiunt. Leguminum unicaulis faba ſola, unus& lu/
pinis. cæteris ramoſus prætenui ſurculo: omnibus uero fiſtuloſus. Folium quædam à
radice mittunt, quædam à cacumine. Frumentũ& hordeum utrunq;ʒ& quicquid in ſti/
pula eſt, in cacumine unum foliam habet. Sed hordeo ſcabra ſunt, cæteris leuia. Multipli ciacon
——;—

——
HISTORrTAE LIPER xVvIII 319 d. 11* Jö-—⸗— 2 2b 3 1 2
cia contra fabæ,⸗ ciceri, piſo. Frumẽtis foliũ harundinaceũ, fabæ rotundũ,& magnæ legu/
minũ parti.ongiora eruiliæ& piſo. Faſeolis uenoſa, ſeſamæ& irioni ſanguinea. Cadũt
folia lupino tantum,& papaueri. Legumina diutius Hlorẽt,& ex his eruũ ac cicer, ſed diutiſſime faba x diebus. Non aũt ſinguli ſcapi tandiu, qm̃ alio deſinente alius incipit: nec
tota ſeges.ſicut frumẽti, pariter. Siliquãtur uero omia diuerſis diebus,& ab ima primum
parte, paulatim flore ſubeunte. EFrumenta cum defloruere craſſeſcunt, maturãturq́; cum plurimum diebus quadraginta: item faba, Pauciſſimis cicer. Id enim à ſemente diebus X. perficitur. Milium,& panicum,& ſeſama,& omnia æſtiua, xL. diebus maturantur à flore, magna terræ cœliq́; differẽtia. In Aegypto enim hordeum ſexto à ſatu menſe, fruo menta ſeptimo metuntur.In Hellade hordeũ. In Peloponneſo octauo,& frumẽta etiam
num tardius. Grana in ſtipula crinito textu ſpicantur. In faba leguminibusqʒ, alternis la teribus ſiliquantur. Fortiora ad hyemes frumenta, legumina in cibo. Tunicæ frumento plures. Hordeũ maxime nudũ,& arinca, ſed præcipue auena. Calamus altior frumento, quàm hordeo. Oriſta mordacior hordeo. In area exteruntur triticum& ſiligo,& horde/
um. Sic& ſerũtur pura: qualiter moliuntur, quia toſta nõ ſunt. E diuerſo far, milium, pa/
nicum purgari niſi toſta non poſſunt. Itaqʒ hæc cũ ſuis folliculis ſeruntur cruda. Et far in uaginulis ſuis ſeruant ad ſatus, atq; non torrent. Leuiſſimum ex his hordeum, raro exce/dit xv. lbras,& faba xx.Ponderoſius far, magisq́; etiãnum triticum. Far in Aegypto
ex olyra conficitur. Tertium genus ſpicæ hoc ibi eſt. Galliæ quoq; ſuum genus farris de/
2ꝛ0 dere: quod illic brance uocant, apud nos ſandalum, nitidiſſimi grani Et alia differẽtia eſt,
quod ferè quaternis libris plus reddit panis qᷓ; far aliud. Populum Ro. farre tantum è fru mento cec. annis uſum, Verrius tradidit. Tritici genera plura, quæ fecere gentes. Italico nullum equide cõparauerim cãdore ac pondere, quo maxime decernitur, Montanis mo do cõparetur ltaliæ agris externũ, in quo principatũ tenuit Bœotia, deinde Sicilia, mox Africa.· Tertium pondus erat Thracio Syrioq́;, deinde Aegyptio, athletarum cum decre to, quorum capacitas iumentis ſimilis, quem diximus ordinem fecerat. Græcia& Ponti/ cum laudauit, quod in Italiam non peruenit. Ex omni eadẽ genere grani prętulit dracon tiam, ſtrangiam& ſelenuſtũ, argumento craſſiſſimi calami: itaqʒ pingui ſolo hæc genera
aſſignabat. euiſſimum& maxime inane, ſeu tenuiſſimi calami, in humidis ſeri iubebat, so quoniam multo egeret alimento. Hæ fuere ſententiæ Alexandro Magno regnãte, cum
clariſſima fuit Græcia, atq; in toto terrarum orbe potentiſſima: ita tamẽ ut ante mortem eius annis ferẽ xτv. Sophocles poeta in fabula Ttiptolemo frumentum Italicum ante cuncta laudauerit, ad uerbum translata ſententia,
Et fortunatam Italiam frumento canere candido.—⸗. Quæ laus peculiaris hodieq; Italico eſt. Quo magis admitor poſteros Græcorũ nullam mentionẽ huius feciſſe frumenti. Nunc ex his generib. quæ Romã inuehũtur, leuiſſitmũ eſt Gallicũ, atq; e Cherſoneſo aduectũ, quippe nõ excedũt in modium uicenas libras, ſi quis granũ ipſum ponderet. Adijcit Sardum ſelibras, Alexandrinũ& trientes: hoc& Si
culi pondus. Bœoticum totam librã addit, Africũ& dodrantes. In trãſpadana Italia ſcio o uicenas quinas libras farris modios pendere, circa Cluſiũ& ſenas. Lex certa naturæ, ut in
quocunqʒ genere pani militari tertia portio ad grani pondus accedat: ſicut optimum fru mentum eſſe, quod in ſubactu congiũ aquæ capiat. Quibuſdã generibus per ſe pondus, ſicut Balearico:modio tritici panis pondo x˖xα reddit. Quibuſdã in binis mixtis, ut Cy/ prio& Alexandrino, xx. propè libras nõ excedentibus. Cypriũ fuſcũ eſt, panemq́; ni/ grum facit:itacʒ miſcetur Alexandrinũ candidum, redduntq; XXv. pondo. Thebaicũ li bras adijcit. Marina aqua ſubigi, quod pleriq; maritimis in locis faciũt ocaſione lucrãdi ſalis, uiliſſimũ. Non alia de cauſa opportuniora morbis corpora exiſtũt. Galliæ& Hiſpa niæ frumento in potum reſoluto, quibus diximus generibus, ſpuma ita concreta pro fer/
mento utuntur, Qua de cauſa leuior illis quarn cæteris panis eſt. Differẽtia eſt& calami.
½ Craſſior
1 8 1
1

320 c. PLINII NATVRALIS Craſſiot quippe melioris eſt genetis. Plurimis tunicis Thracium triticum ueſtitur, ob nimia frigora illi plagæ exquiſitũ. Badem cauſa& trimeſtria inuenit, detinentibus terras ni uibus. quod tertio fere à ſatu menſe& in reliquo orbe metitur. Totis hoc alpibus notũ·& hyemalibus prouincijs nullum hoc frumento lætius. Vnicalamum præterea, nec uſq&́; ca pax. ſeriturq; nõ niſi tenui terra. Eſt& bimeſtre circa Thraciũ ſinũ, quod quadrageſimo die ć; ſatum eſt matureſcit: mitumqh, nulli frumento plus eſſe ꝑonderis,& furfuribus ca/ rete. Vtitur eo& Sicilia,& Achaia, montoſis utraq; partibus. Eubœa quoq; circa Cary ſtum. Intantũ fallit Columella, qui ne trimeſtris quidẽ propriũ genus exiſtimauerit eſſe, cum ſit antiquiſſimũ. Græci tiimenon uocant. Tradũt in Bacttis grana tantæ magnitu/
dinis fieri, ut ſingula ſpicas noſtras æquẽt. Primum ex om nibus frumentis ſeritut horde 1o
um. Dabimus& dies ſerendi cuiq; generi, natura ſingulorũ expoſita. Hordeũ Indis ſati/ uum& ſylueſtre, ex quo panis apud eos præcipuus. Italici quidẽ maxime oryza gaudẽt, ex qua ptiſanã cõficiunt, quam reliqui mortales ex hordeo. Oryzæ quidẽ folia carnoſa, porro ſimilia, ſed latiora:altitudo cubitalis, flos purpureus, radix gemmeæ rotunditatis. Antiquifſimum in cibis hordeum. ſicut Atheniẽſium ritu Menandro autore apparet,& gladiatorum cognomine, qui hordearij uocabantur. Polentam quocq; Græci nõ aliunde præferũt. Pluribus fit hæc modis: Græci perfuſum aqua hordeũ ſiccant nocte una, ac po ſtero die frigunt, deinde molis frangunt. Sunt qui uehemẽtius toſtũ rurſus exigua aqua aſpergant ſiccentq; prius q́; molant᷑. Alijuero uirentibus ſpicis decuſſum hordeũ recens
purgant, madidũq; in pila tundunt atq; in corbibus eluunt, ac ſiccatũ ſole rurſus tundũt, 20
& purgatũ molunt. Quocunq; autem genere præparato, uicenis hordei libris, ternas ſeminis ſini,& coriandri ſelibras: ſalisc;ʒ acetabulo, torrentes ante oĩa miſcentin mola. Qui diutius uolũt ſeruare, cũ polline ac furfuribus ſuis cõdunt nouis fictilibus. Italia ſine per/ fuſzone toſtum in ſubtilẽ formam molit, ijſdem additis, atq; etiam milio. Panem ex hor deo antiquis uſitatum uita damnauit, quadrupedumq́; tradidit refectibus. Ptiſanæ inde uſus ualidiſſimus ſaluberrimusc;. tantopere probatur. Vnum laudibus eiusuolumen di cauit Hippocrates, clariſſimus medicinæ ſcientia. Ptiſanæ bonitas præcipua Vticenſi. In Aegypto uero ea eſt, quæ fit ex hordeo cui ſunt bini anguli. In Bætica& Africa genus, ex quo fiat, hordei glabrum appellat Turannius. Ildem olyram& oryzam eandem eſſe
exiſtimat. Ptiſanæ conficiendæ uulgata ratio eſt. Simili modo ex tritici ſemine tragũ fit, 30
in Campania duntaxat& Aegypto. Amylũ uero ex omni tritico ac ſiligine, ſed optimũ ex trimeſtri. Inuentio eius Chio inſulæ debetur,& hodie laudatiſſimũ inde eſt, appellatũ ab eo quod ſine molafiat. Proximum è trimeſtri quodã minime ponderoſo tritico. Ma/ deſcit dulci aqua ligneis uaſis, ita ut integat᷑, quinquies in die mutata. Melius ſi& noctu, ita ut miſceatur pariter emollitum, prius ꝗᷓ aceſcat. Linteo aut ſportis ſiccatum tegulæ in/ funditur illitæ fermẽto. atq; ita in ſole denſatur. Poſt Chium maxime laudatur Creticũ, mox Aegyptium. Probatur autem leuitate ac leuore, atq; ut recens ſit, am& Catoni di/ ctum. Apud nos hordei farina& ad medendũ utuntur. Nirumqʒ in uſu iumentorũ igni bus duratoac poſtea molito, offisq; humana manu demiſſis in aluum, maiores uites.to/
rosq; corporis heeri. Spicæ quædam binos ordines habent, quædã plures uſq; ad ſenos. 40
Grano ipſi aliquot differentiæ. longius. leuiuscʒ, aut breuius, aut rotundius, candidius: ni grius.uel cui purpura eſt. Wtimo ad polentã, contra tempeſtates candido maxima infir/ mitas. Hordeum frugum omniũ molliſſimũ eſt, ſeri non uult, niſi in ſicca& ſoluta terra, ac niſi læta: palea ex optimis. Stramẽto uero nullũ cõparatur. Hordeũ ex omni frumen/ to minime calamitoſum, quia tollitur antequam triticum occupet rubigo. Itaq; ſapientes agricolæ triticum cibarijs tantũ ſerunt. Hordeũ ſarculo ſeri dicunt, propterea celerrime re dit, fertiliſſimumqT;: quod in Hiſpaniæ Carthagine Aprili mẽſe collectum eſt, hoc ſeritur eodem menſe in Celtiberia, eodemé; anno bis naſcitur. Rapitur omne à primaſta/ tim maturitate feſtinãtius quam cętera. Fragili enim ſtipula& tenuiſſima paleagranum
“. continetut
8 ——öö————
“
—— 8 8————

10
aaa
HISTORIAE LIBER XVIII 1 321
continetur. Meliorem etiam polentam ſieri tradunt, ſi nõ excocta maturitate tollatur. Non omnia frumẽti genera ubiqʒ naſci,& de reliquis in oriẽte generibus. Ca. vIII FE genera non eadẽ ubiqʒ: neq; ubi eadẽ ſuntijſdem nominibus. Vulgatiſſi ma kar, quod adoreũ ueteres appellauere, ſiligo, triticũ. Hæc plurimis terris cõmunia. Arinca Galliarũ propria,copioſa& Italiæ eſt. Aegypto aũt ac Syriæ, Ciliciæq́;& Aſiæ, ac Græciæ peculiares zea, olyra, tiphe. Aegyptus ſimilaginẽ cõficit è tritico ſuo, nequac; Italicæ parem. Qui zea utuntur, nõ habent far. Eſt& hæc Italiæ in Campania maxime, ſemẽq; appellat᷑. Hoc habet nomẽ res præclara, ut mox docebimus: proptet quã Home rus& 2αρ˖ ‿σαφναα dixit: nõ ut aliqui arbitrãtur, qm̃ uitã donaret. Amylũ quoc; ex ea
lio fit,priore craſſius. Hæc ſola differẽtia eſt. Ex omni genere duriſſimũ far,& cõtra hyemes
fixmiſſimum. Patitur frigidiſſimos locos,& minus ſubactos uel æſtuoſos, ſitientesq;. Primus antiquis Latio cibus, magno argumẽto in adoreæ donis, ſicuti diximus. Pulte autẽ non pane uixiſſe longo tẽpore Romanos manifeſtũ, qm̃ inde& pulmẽtaria hodiec; dicuntur. Et Ennias antiquiſſimus uates obſidionis famẽ exprimens, offam eripuiſſe plorantibus liberis patres cõmemorat. Et hodie ſacra priſca atq; nataliũ pulte fitilla conficiuntur: uideturq; tam puls ignota Græciæ fuiſſe, q; Italiæ polenta. Tritici ſemine auidius nullũ eſt, nec quod plus alimẽti trahat. Siliginẽ proprie dixerim tritici delitias: cãdor eſt, & ſine uirtute.& ſine pondere, cõueniens humidis tractibus, quales Italiæ ſunt& Gallia
comatæ Sed& trãs alpes in Allobrogũ tantũ Aruernorũq́; agro pertinax. in cæteris ibi ao partibus biennio in triticũ tranſit. Kemediũ, ut grauiſſima quæq; grana eius ſerantur.
De piſtorijs,& molitura,& farinnaä. Gap. 1
Siligine lautiſſimus panis. piſtrinarũc; oꝑa laudatiſſima. Præcellit in Italia, ſi Cãpa E na Piſis natæ miſceat᷑. Ruffior illa, at Piſana cãdidior, ponderoſior uero cretacea. Iu« ſtũ eſt ẽ grano Cãpanę quã uocãt caſtratã, ẽ modio redire ſextarios quatuor ſiliginis, uel egregali ſine caſtratura ſextarios quinq;, Præterea floris ſemodiũ. Et cibarijÜ, qd' ſecunda rium uocãt, ſextarios quatuor. furfuris ſextarios totidẽ.& Piſana aũt ſiliginis ſextarios v. tætera paria ſũt. Cluſina, Aretinaq́; etiãnũ ſextarios ſiliginis aſſumũt:in reli ꝗs pares. Si uero pollinẽ facere libeat xvi. põdo panis redeũt,& cibarij tria, furfurũq́; ſemodius. Mo
læ diſcrimine hoc cõſtat. Nã quę ſicca molunt᷑, plus farinæ reddũt: quę ſalſa aqua ſparſa, z0 candidiorẽ medullã, uerũ plus retinẽt in furfure. Farinã à farre dictã noĩe ipſo apparet.
Siligineæ farinæ modius Gallicæ XXII libras panis reddit, Italicæ duabus tribuùſue amplius in artopticio pane. Nã furnaceis binas adijciunt libras in quocunq; genere.
De ſimilagine⸗ſiligine,& de alijs generibus,& de piſtura. GapP.
Imilago ex tritico fit laudatiſſima. Ex Africo iuſtum eſt è modijs redire ſemodios,&
S pollinis ſextarios quinq;. Ita aũt appellãt in tritico, quod florẽ in ſiligine. Doc ætarię
officinæ chartariæq́; utunt᷑. Præterea ſecũdarij ſextarios quatuor, furfurumq́; tantundẽ.
Panes uero ẽ modio ſimilaginis cxx. floris modio cxvn. Pretium huic annona me/
dia in modios farinæ XL. aſſes, ſimilagini caſtratæ octonis aſſibus amplius, ſiligini caſtra
tæ duplum. Eſt& alia diſtinctio. Similago 1. pollin aũt xviI. pondo panis reddere uiſa,
Ao tritici xx x. cum triente,& ſecũdarij panis quinas ſelibras, totidẽ cibarij,& furfurũ ſexta/
rios ſex.Siligo nunq́; matureſcit pariter, nec ulla ſegetũ minus dilationẽ patitur propter teneritatẽ, ijs quæ maturuere protinus granũ dimittentibus. Sed minus qᷓ́; cætera frumẽ ta in ſtipula periclitatur, qm̃ ſemper rectam habet ſpicã: nec rorem cõtinet, qui rubiginẽ faciat.Ex arinca dulciſſimus panis, ipſa ſpiſſior, q; far,& maior ſpica, eadem& ponderoſi or. Raro modius grani nõ x vi. libras implet. Exteritur in Græcia difficulter: ob id iumen tis dari ab Homero dicta. Hęc em̃ eſt quam olyram uocat. Eadẽ in Aegypto facilis ferti lisq;ʒ. Far ſine ariſta eſt.ltẽ ſiligo, excepta quæ Laconica appellatur. Adijciuntur his genera, bromos, ſiligo exceptitia,& tragos, externa omnia ab oriẽte inuecta, oryzę ſimiſiaTiphe& ipſa eiuſdem generis, ex qua fit in noſtro orbe oryza. Qpud Græcos eſt zea.
Traduntq;

322 c. PELINII NATVRALIS Tradunteʒ eam ac tiphen cum ſint degeneres, redire ad frumentũs ſi piſtæ ſerantur, nec protinus, ſed tertio anno. Tritico nihil eſt tertilius:hoc ei natura tribuit, qm̃ eo maxime alat hominẽ: utpote cum ẽ modio: ſi ſit aptum ſolum, quale in Byzacio Africæ cãpo, cen/ teni quinquageni modij reddantur. Miſit ex eo loco diuo Auguſto procurator eius ex uno grano(uix credibile dictu)quadringẽta paucis minus germina, extãtq; de ea re epi/ ſtolæ. Miſit& Neroni ſimiliter cc cx.ꝓ. ſtipulas ex uno grano. Cum centeſimo quidẽ& Leontini Siciliæ campi fundũt, alijc;,& tota Bætica,& in primis Aegypius. Fertiliſſima tritici genera,ramoſum, aut quod centigranũ uocant.Inuẽtus eſt iam& ſcapus unus cen/ tum fabis onuſtus.Aeſtiua frumẽta diximus, ſeſamã, milium, panicum. Seſama ab Indis
uenit, ex ea& oleũ conficiunt. Color eius candidus. Huic ſimile eſt in Aſia Græciaq; ery, o
ſᷣmum:idẽqʒ erat niſi pinguius eſſet, quod apud nos uocant irionẽ, medicaminibus an/ numerandum potius q́ʒ frugibus Eiuſdem naturæ& horminũ à Græcis dictum, ſed cy mino ſimile, ſeritur cum ſeſama: hoc& irione nullum animal ueſcitur uirentibus. Piſtura non omniũ facilis. Quippe& Hetruria ſpicam farris toſti piſente pilo præferrato, fiſtu la ſerrata,& ſtella intus denticulata, ut niſi intenti piſant, cõcidantur grana⸗ ferroq; fran/ antur. Maior pars ltaliæ ruido utitur pilo, rotis etiã quas aqua uerſet obiter,& molat. b ipſa ratione piſendi Magonis proponetur ſententia. Triticũ ante perfundi aqua mul ta iubet, poſtea eualli, deinde ſole ſiccatũ pilo repeti.Simili modo hordeũ. Huius ſextari/ os Xx. ſpargi duobus ſextatijs aquæ Lentẽ torrere prius, deinde cum furfuribus leuiter piſi. Aut addito in ſextarios xx⅛. jateris crudi fruſto,& harenæ ſemodio. Eruiliam ijſdẽ 20 modis quibus lentem. Seſamã in calida macerarã expotrigi. Deinde confricari, frigidæ immergi, ut paleæ Huctuẽt,iterũq; exporrigi in ſole ſuper lintea. Quod niſi feſtinato per agatur, Jurido colore muceſcere:Et ipſa aũt quæ eualluntur, uariã piſturarum rationẽ ha/ bent. Acus uocatur cum per ſe piſtur ſpica tantũ aurificũ ad uſus. Si uero in area teritur cum ſtipula, palea, ut maiore in terrarũ parte ad pabula iumentorũ. Milij,& panici,& ſe/ ſamæ purgamẽta, appludã uocant, alibi alijs nominibus. Milio Cãpania præcipue gau det, pultemq́; candidã ex eo facit, Fit& panis prædulcis. Sarmatarum quocq; gentes hac maxime pulte aluntur,& cruda etiã farina equino lacte uel ſanguine è cruris uenis admi/ xto. Aethiopes nõ aliam frugẽ q́ʒ milij hordeiq́; nouere. Panico Gallię quędã, præcipue Aquitania utitur. Sed& circũpadana Italia addita faba, ſine qua nihil cõficiunt. Ponticæ 30 gẽtes nullũ panico præferunt cibum. Cætero æſtiua frumẽta riguis magis etiã q́; imbri bus gaudẽt. Milium& panicum aquis minime cum in folia exeunt. Vetant ea inter uites arboresq́; frugiferas ſeri, terram emacrari hoc ſatu exiſtimantes. De fermentis,& panis faciendi ratio,& genera,& quando primũ piſto/ res Romæ,& de cribris,& alica. Cap. xX. M llij præcipuus ad fermenta uſus, ẽ muſto ſubacti in annuum tempus. Simile fitex tritici ipſius furfuribus minutis& optimis, è muſto albo triduo maturato ſubactis. ac ſole ſiccatis· Inde paſtillos in pane faciendo dilutos, cũ ſimilagine ſeminis feruefaciunt, atq; ita farinæ miſcent, ſic optimum panẽ fieri arbitrantes. Græci in binos ſemodios farinæ ſatis eſſe beſſes fermenti conſtituere. Et hæc quidem genera uindemijs tantum fiunt. 40 Quo libeat uero tempore, ex aqua hordeoq; bilibres offæ feruenti foco, uel fictili patina torrentur cinere& carbone, uſq; dum rubeant. Poſtea operiuntur in uaſis donec aceſcãt, hinc fermentũ diluitur. Cum fieret aũt panis hordeacius, eruiliæ aut cicerculæ farina ei præfermentabatur: iuſtumq́; erat, duæ libræ in v. ſemodios. Nunc fermentũ hit ex ipſa fa rina quæ ſubigitur, prius q́; addatur ſal ad pultis modum decocta,& relicta donec ace/ ſcat. Vulgo uero nec ſufferuefaciunt, ſed tantũ pridie aſſeruata materia utuntur. Palamq; natura eſt acore fermentari: ſicut& ualidiora eſſe corpora, quæ fermentato pane alantut: quippe cũ apud ueteres ponderoſiſſimo cuiq; tritico, pręcipua ſalubritas perhibita ſit Pa nis ipſius uaria genera ꝑſequi ſuperuacuũ uidet᷑: alias ab obſonijs appellati, ut 8 8 alias
—
——— 2

eeeämmmmtttteseenüücühHISTORIAE LIBER XVIII 323 alis à delicijs, ut artolagani, alias à feſtinatione, ut ſpeuſtici: nec nõ à coquendi ratione, ut furnacei, uel artopticij, aut in clbbanis cocti: non pridem etiã è Parthis inuecto, quẽ aqua ticum uocant, quoniam aqua trahitur, tenuem& ſpongioſa inanitate, alij Parthicũ. Sum/ ma laus; ſiliginis bonitate& cribri tenuitate conſtat. Quidam& ouis aut lacte ſubigunt. Butyro uero gentes etiam pacatæ, ad operis piſtorij genera tranſeunte cura. Durat ſua Piceno in panis inuentione gratia, ex alicæ materia: eum nouẽ diebus macerant, decimo ad ſpeciem tractæ ſubigunt uuæ paſſæ ſucco: poſtea in furnis, ollis inditum quæ rumpan tur ibi, torrent. Neq; eſt ex eo cibus niſi madefacto, quod ſit lacte maxime mulſo. Piſtores Romæ non fuerunt ad Perſicum uſq; bellum, annis ab urbe condita ſuper PLxx x.
to Ipſi panẽ faciebant Quirites, mulierumq́ʒ id opus crat, ſicut etiam nunc in plurimis gen/
tium. Artoptam Plautus appellat in fabula quam Aululariam ſcripſit: magna ob id con/ certatione eruditorũ, an is uerſus poetæ ſit illius: certumq́; fit, Attei Capitonis ſententia, toſtum panem lautioribus coquere ſolitos, piſtoresq́; tantum eos qui far pinſebant, nominatos. Nec cocos uero habebãt in ſeruitijs, eosq́; ex macello cõducebant. Cribrorum genera Galli ẽ ſetis equorũ inuenere, Hiſpani è lino excuſſoria& pollinaria, Aegyptus& papyro atq; iunco. Sed inter prima dicatur& alicæ ratio, præſtãtiſſimæ ſaluberrimæq́;: quæ palma frugum indubitanter Italiam contingit. Fit ſine dubio& in Aegypto, ſed ad modum ſpernenda. In Italia uero pluribus locis, ſicut Veronenſi Piſanoq́; agro, in Cam pania tamẽ laudatiſſima. Campus eſt ſubiacens montibus nimboſis totis quidẽ X E.
20 paſ.planicie. Gratia terræ eius(ut protinus ſoli natura dicatur) puluerea ſumma, inferior
bibula,& pumicis uice fiſtulans: montium quoque culpa in bonum cedit. Crebros enim imbres percolat atq; tranſmittit, nec dilui aut madere uoluit propter facilitatem culturæ. Eadem acceptum humorem nullis fontibus reddit, ſed temperat,& concoquens intra ſe uice ſucci continet.Seritur toto anno, panico ſemel, bis fatre. Et tamen uere ſegetes quæ interquieuere fundunt roſam odoratiorem ſatiua. adeo terra nõ ceſſat parere. Vnde uul/go dictum, Plus apud Campanos unguenti, quàm apud cæteros olci fieri. Ouantum au tem uniuerſas terras campus circumcamnpanus antecedit tantũ ipſum pars eius, quæ Laboriæ uocantur, quem Phlegræum Græci appellant. Finiuntur Laboriæ uia ab utroq; latere conſulari, quæ à Puteolis,& quæ à Cumis Capuam ducit. Alica fit ẽ Zea quam ſe
z0 men appellauimus. Tunditur granũ eius in pila lignea. Nam lapidis duritia conteritur.
Nobilius.ut notum eſt, pilo uinctorũ pœnaſi opera. Primori ineſt pyxis ferrea: excuſſis inde tunicis, iterũ ijſdem a mamentis nudata conciditur medulla. Ita fiunt alicæ tria gene ra, minimũ, ac ſecundariũ: grandiſſimum uero aphærema appellant. Nondũ habent can dorem ſuũ quo præcellunt, iam tamen Alexandrinæ præferunt᷑. Poſtea(mirũ dictu)ad, miſcetur creta, quæ tranſit in corpus,. coloremq́;& teneritatem affert. Inuenitur hæc inter Puteolos& Neapolim in colle Leæucogeo appellato. Exſtatq; diui Auguſti decretũ, quo annua uicena milia Neapolitanis pro eo numerari iuſſit è fiſco ſuo, coloniam deducẽs Capuam. Adiecitq; cauſam afferendi, quoniam negaſſent Campani alicam confici ſine eo metallo poſſe. In eodem reperitur& ſulphur. Emicantq́; fontes Oraxi oculorum cla/
42 ritati,& uulnerum medicinæ, dentiumq&; firmitati. Alica adulterina fit maxime quidem è
zea, quæ in Africa degenerat. Latiores eius ſpicæ, nigrioresq́;,& breui ſtipula. Piſunt cũ harena,& ſic quoq; difficulter deterũt utriculos, ſitq́; dimidia modij mẽſura. Poſteac; gypſi pars quarta inſpargitur, atq; ut cohæſit, farinario cribro ſubcernunt. Quæ in eo re/ manſit, exceptitia appellatur,& grandiſſima eſt. Rurſus quæ tranſit, arctiore cernitur,& ſecũdaria uocatur.Itẽ cribraria, quæ ſimili modo in tertio remãſit cribro anguſtiſſimo,& tantum harenas tranſmittente. Alia ratio ubiq; adulterandi. Ex tritico candidiſſima at grandiſſima eligunt grana,& ſemicocta in ollis, poſtea arefaciunt ſole ad initiũ, rurſusq; leuiter aſperſa molis frangunt. Ex zea pulchrius quàm ex tritico fit granum, quamuis id alicæ uitium ſit. CLandorem autem ei pro creta lactis incocti mixtura confert.
De

324 c. PLINII NATVRALIS u““ De leguminibus. GCap. 8 Equitur natura leguminũ, inter quæ maximus honos fabæ: quippe ex qua tentatus ſit etiam panis. Lomentũ appellatur farina ea, aggrauaturq́; pondus illa ex om̃i legu mine. lam uero& pabulo uenalis. Fabæ multiplex uſus omniũ quadrupedũ geneti, præ cipue homini. Prumento etiã miſcetur apud plerasq; gentes,& maxime panico ſolida, ac delicatius fracta. Quin& priſco ritu fabacia ſuæ religionis dijs in ſacro eſt,præualẽs pul/ mentari cibo,& hebetare ſenſus exiſtimata, inſomnia quoq; facere. Ob hæc Pythagori ca ſentẽtia damnata: ut alij tradidere, quoniã mortuorũ animæ ſint in ea. Qua de cauſa parentando uticʒ aſſumitur. Varro& ob hæc flaminem ea non ueſci tradit,& quoniam in flore eius literæ lugubres reperiantur. In eadem peculiaris religio. Namqʒ fabam utiq; lo efrugibus referre mos eſt auſpicij cauſa, quę ideo refrina appellatur. Et auctionibus eam adhieri lucroſum putãt.Sola certe frugum etiã exeſa repletur creſcente luna. Aqua ma/ rina, aliäue ſalſa non percoquitur. Seritur ante Vergiliarum occaſum leguminum prima ut antecedat hyemem. Vergilius eam per uer ſeri iubet, circũpadanæ Italiæ ritu. Sed ma/ ior pars malunt fabalia maturæ ſationis, q; trimeſtrem fructum eius. Nãq ſiliquæ caulesq; gratiſſimo ſunt pabulo pecori. Aquas in flore maxime cõcupiſcit,cum uero defloru it, exiguas deſiderat. Solum in quo ſata eſt Iætificat ſtercoris uice. Ideo circa Macedoniã Theffaliamqéʒ; cum florere incepit, uertunt arua. Naſcitur& ſua ſponte plerisqʒ in locis. ſicut ſeptentrionalis Oceani inſulis, quas ob id noſtri fabarias appellant. Item in Mauti/ tania ſylueſtris paſſim, ſed prædura,& quæ percoqui nõ poſſit. Naſcitur& in Aegypto ²⁰ ſpinoſo caule:qua de cauſa crocodili oculis timẽtes refugiunt. Longitudo ſcapo quatuor cubitorũ eſt, ampliſſima craſſitudo. Nec genicula habet molli calamo. Simile caput papa ueri, colore roſeo· In eo fabæ nõ ſupra tricenas. Folia ampla. Fructus ipſe amatus& odo. re, ſed radix perq; lauta incolarũ cibis, cruda,& omnino decocta, harundinũ radicibus ſi milis. Naſcitur& in Syria, Ciliciaq;,& in Torone Chalcidis lacu. Ex leguminibus autẽ nouẽbti ſeruntur lens,& in Græcia piſum. Lens amat ſolum tenue magis qᷓ; pingue, co lum utiqʒ ſiccũ. Duo genera eius in Aegypto.alterũ rotũdius nigriusch/ alterũ ſua figura. Vnde uario uſu translatũ eſt in lenticulas nomẽ · Inuenio apud autores æquanimitatem fieriueſcẽ᷑tibus ea. Piſum in apricis ſeri debet,frigorũ impatientiſſimũ. Ideo in ltalia,& in auſteriore ccœlo non niſi uerno tẽpore, terra facili ac ſoluta. Ciceris natura eſt gigni cũ ſal/z0 ſilagine. ideo ſolum urit. Nec niſi madefactũ pridie, ſeri debet. Differentiæ plures, magni tudine,figura, colore, ſapore. Eſt em̃ arietino capiti ſimile, unde ita appellat᷑·, albũ nigrũq;. eſt& columbinum, quod alij ueneriũ uocant, candidum, rotundũ, leue, arietino minus, quod religio peruigilijs adhibet. eſt& cicercula minuti ciceris, inæqualis anguloſi, uelutipiſum. Hulciſſimum aũt id quod eruo ſimilimum, firmiusq; quod nigrum& rufum, q́ quod album. Siliquæ rotundæ ciceri, cæteris leguminũ longæ,& ad figurã ſeminis latæ, Piſo cylindraceæ. Faſeolorũ cum ipſis manduntur granis. Serere eos qua uelis terra licet ab Idib. Octobtis in kaleñ. Nouemb. Legumina cum matureſcere cœperint, rapienda ſunt, quoniam cito exiliunt, latentq; cum decidere, ſicut& lupinum. De rapis& napis Amiterninis. 8 Cap. XII140 Vanq; prius de rapis dixiſſe cõueniat. in tranſcurſu ea attigere noſtri,paulo diligen/ tius(rræci,& ipſi tamẽ inter hortẽſia:ſ iuſtus ordo fiat, à frumẽto protinus aut certe faba dicendis quando alijs præſtantior uſus ab his nõ eſt. Ante omnia nanq; cunctis animalibus naſcuntur, nec in nouiſſimis fatiant ruris alitum quoque genera, magisq; ſi decoquantur aqua. Quadrupedes& fronde eorum gaudent: Et homini nõ minorrapaciorum ſuis horis gratia, quàm cymarum: flaccidorum quoqʒ& in horreis enecatorum, uel maior quam uirentium. Ipſa uero durant& in ſua terra ſeruata:& poſtea paſſa, penè ad alium prouentũ famemq́; ſentiri prohibent. Auino atq; meſſe tertius hic tranſpada/ nis fructus. Terram nõ moroſe eligit, penè ubi nihil aliud ſeri poſſit. Nebulis& pruinis, ac

4⁰2
HISTORIAE LIBER XVIII 325 ac frigore ultro aluntur amplitudine mirabili. Vidi r. libras excedentia. In cibis quidem noſtris pluribus modis cõmendantur, durantq; ad alia ſinapis acrimonia domita, etiam coloribus picta præter ſuũ ſex alijs purpureo quoc;: neq; aliud in cibis tingui decet. Ge nera eorum Græci duo prima fecere, maſculum fœmininũq;,& ea ſerendi modo ex eo/ dem ſemine. Denſiore enim ſatu maſculeſcere, item in terra difficili. Semen præſtantius quo ſubtilius. Species uero omnium tres. Aut enim in latitudinem fundi, aut in rotundi/ tatem globari. Tettiã ſpeciem ſylueſtrem appellauere, in longitudinẽ radice procurrente, raphani ſimilitudine,& folio anguloſo ſcabroq;, ſuco acri: qui circa meſſem exceptus, oculos putgat, medeturq́; caligini admixto lacte mulierũ. Frigore dulciora fieri exiſtiman/ o tur,& grandiora: tepore in folia excunt. Palmain Nurſinoagro naſcẽtibus. Taxatio in libras feſtertij ſinguli,& in penuria bini. Proxima in Algido natis. Napiuero Amiterni-/ ni, quorum eadẽ ferè natura, gaudent æque frigidis. Seruntur& ante calend. Martias in ingero ſextarij quatuor. Diligentiores quinto ſulco napũ ſeri iubent, rapa quarto, utrũch ſtercorato: Rapalætiora fieri ſi cum palea ſeminẽtur. Serere nudũ uolũt, precantem ſibi & uicinis ſetere ſe. Satus utriq; generi iuſtus. inter duorum numinum dies feſtos, Neptu ni atqʒ Vulcani. Feruntq; ſubtili obſeruatione, quota luna præcedente hyeme nix prima ceciderit,ſ totidem luminum die intra prædictum temporis ſpatium ſerantur, mire pro/uenire. Seruntur& uere in calidis aq; humidis.’ De lupino. 1 Cap. XIIII 20 NYpino eſt uſus ꝑroximus. cum ſit& homini& uadrupedũ generiungulas haben“ communis. Remedium eius, ne metẽtes fugiat exiſiendo, ut ab imbre tollatur. Nec? ullius quæ ſeruntur natura, aſſenſu tetræ mirabilior eſt. Primũ omniũ cum ſole quotidie circumagitur, horasq́; agricolis etiam nubilo demonſtrat. Ter præterea floret. Terram amat, terraq́; operiri non uult. Et unum hoc ſeritur non arato. quærit maxime ſabuloſa & ſicca atq; etiam harenoſa. Coli utic; non uult. Tellurem adeo amat, ut quamuis frute/ ctoſo ſolo coniectum inter folia uepresq;. ad terram tamẽ radice perueniat. Pingueſcere hoc ſatu arua uineasq; diximus. Itaq; adeo non eget fimo, ut optimi uicem repræſentet. Nihilq; aliad nullo impendio conſtat, ut quod ne ſerendi quidem gratia opus ſit afferre. Protinus ſeritur ex aruo: ac ne ſpargi quidẽ poſtulat decidens ſponte. Primũq; omnium z0 ſeritur, nouiſſimũ tollitur: urrunq; ſeptembri ferè menſe: quia ſi nõ anteceſſit hyemem, fri goribus obnoxium eſt. Impune præterea iacet, uel derelictum etiam, ſi nõ protinus ſecu/ tiobruant imbres, ab omnibus animalibus amaritudine ſua tutum. Plerunq; tamen leui ſulco integũt. Ex denſiore terra rubricam maxime amat. Ad hanc alendam poſt tertium florem uerti debet, in ſabulo poſt ſecundum. Cretoſa tantum limoſac; odit,& in ijs non
prouenit. Maceratum calida aqua, homini in cibo eſt. Nam bouem unum moqdij ſinguli ſatiant, ualidumq́; preſtant: quando etiã impoſitum puerorũ uentribus, pro remedio eſt. Condi in fumo maxime conuenit, quoniam in humido uermiculi umbilicum eius in ſte/ rilitatem caſtrant Si depaſtum ſit in fronde, inarari protinus ſolum opus eſt. 1 De uicia& eruo. Cap. xXv Tuicia pingueſcunt arua, nec ipſa agricolis operoſa:uno ſulco ſata, non ſarritur, non ſtercoratur, nec aliud q́; deoccatur. Sationis eius tria tem pora:Circa occaſum arctu/ ri, ut decẽbri menſe paſcat, tũc optime ſeritur in ſemen. Aeque nanq; fert depaſta. Secun da ſatio menſe Ianuario eſt:nouiſſima Martio, tum ad frondem utiliſſima. Siccitatem ex omnibus quæ ſeruntur maxime amat, non aſpernatur etiam umbroſa. Ex ſemine eius, ſi lecta matuta eſt, palea cæteris præfertur. Vitibus præripit ſuccũ, langueſcũtq ſi in arbu/ſto ſeratur.Nec etui operoſa cura eſt. Hoc amplius qᷓ; uitia runcatur,& ipſum medicami nis uim obtinẽs. Quippe per eruum diuum Auguſtum curatũ, epiſtolis ipſius memoria extat. Sufficiunt ſingulis boum iugis modij quini ſati. Martio menſe ſatum, noxium eſſe bubus aiunt: Item autumno grauedinoſum. Innoxium aũt fieri primo uere ſatum. 1 De

326 c. PLINII NATVRALIS De fœno Græco,& farragine,& de ocymo,& medica,& cytiſo. Cap. Xvr
T ſllicia, hoc eſt fœnũ Græcum, ſcarificatione ſeritur, nõ altiore quatuor digitorum ſulco:quantocq; peius tractatur, tanto prouenit melius. Rarum dictu, eſſe aliquid cui proſit negligentia. Id autem quod ſecale atq; farrago appellatur, occari tantũ deliderat. Secale Taurini ſub alpibus aſiam uocant, deterrimũ,& tantũ ad arcendam famem utile: fœcunda, ſed gracili ſtipula, nigritia triſte, ſed pondere præcipuum. Admiſcetur huic far,
ut mitiget amaritudinem eius,& tamen ſic quoq; ingratiſſimum uentri eſt. Naſcitur qua
licunque ſolo cum centeſimo grano: ipſumq́; pro lætamine eſt. Farrago ex recrementis farris prædenſa ſeritur, admixta aliquando& uicia. Badem in Africa tit ex hordeo. O/
mnia hæc pabularia: degeneransq; ex leguminibus quæ uocatur cracca: in tantum co/i
lumbis grata, ut paſtas ea negent fugitiuas illius loci fieri. Apud antiquos erat pabuli ge nus, quod Cato ocymum uocat, quo ſiſtebãt aluum bubus.ĩd erat è pabulis ſegete uiridi deſecta anteq́; gelaret. Sura Manlius id aliter interpretatur,& tradit fabæ modios decẽ᷑, uiciæ duos/tantundẽ& eruiliæ in iugero autumno miſceri& ſeri ſoliros. Melius& auena Græaca, cui nõ cadit ſemen, admixta. Hoc uocitatũ ocymum, boumq́; cauſa ſeri ſolitum. Varro appellatum àceleritate proueniẽdi, à Græco quod eve᷑ds dicunt. Medica externa. etiam Greciæ ut à Medis aduecta per bella Perſarũ, quę Darius intulit, ſed uel in primis dicẽda. Tata dos eius eſt, cũ uno ſatu amplius q; tricenis annis duret. Similis eſt trifolio, cauſe folijsq; geniculata: quicquid in cauſe aſſurgit, folia contrahũtur. Vnum de ea& cy/
tiſo uolumen Amphilochus fecit cõfaſim. Solum in quo ſeratur, elapidatũ purgatumq; 20
ſubigitur autumno:mox aratum& occatum integitur crate iterũ& tertiũ, quinis diebus interpoſitis.& fimo addito. Poſcit autem ſiccum ſuccoſumq&;, uel riguum. Ita præparato ſeritur menſe Maio, aliàs pruinis obnoxia. Opus eſt denſitate ſeminis om̃ia occupari, in ternaſcentesc; herbas excludi.id præſtant in iugera modia uicena. Cauendũ ne adutat, terrac; protinus integi debet.Si ſit humidum ſolum herboſumue, uincitur,& deſciſcit in pratũ. Ideo protinus altitudine unciali herbis omnibus liberãda eſt manu potius quam ſarculo.Secatur incipiens florere,& quoties refloruit. Id ſexies euenit per annos, cum mi,/ nimum quater. In ſemen matureſcere prohibenda eſt, quia pabulum utilius eſt uſc; ad trimatũ. Verno ſeri debet. liberarich cæteris herbis: ad trimatũ marris ad ſolum radi. lta
reliquæ herbæ intereunt ſine ipſius damno, propter altitudinem radicũ. Si euicerint her/30
bæ, remedium unicum eſt aratio, ſæpius uertẽdo donec omnes aliæ radices intereãt. Da ri non ad ſatietatem debet, ne deplere ſanguinem neceſſe ſit. Etuiridis utilior eſt. Areſcit ſurculoſe. ac poſtremo in puluerem inutilem extenuatur. De cytiſo, cui& ipſi principatus datur in pabulis, affatim diximus inter frutices. Et nunc frugũ omnium natura peragenda eſt, cuius in parte de uitijs quoq; dicatur. De uitijs frugũ& remedijs.& quid in quoq; terræ genere debeat ſeri. Cap. xvI NRimum omnium frumenti uitiũ auena eſt,& hordeum in eam degenerat: ſicut ipſa frumenti fit inſtar:quippe cum Germaniæ populi ſerant eam, neq; alia pulte uiuant. Soli maxime cœliq; humore hoc euenit uitium. Sequentẽ cauſam habet imbecillitas ſe/
minis. cum diutius retentum eſt terra, prius q́; erumpat. Eadem eſt ratio, ſi carioſum fuit 40
cũ ſereret᷑. Prima aũt ſtatim eruptiõne agnoſcitur, ex quo apparet in radice eſſe cauſam. Eſt& aliud ex uicino auenæ uitium, cum amplitudine inchoata granũ, ſed nondum matura prius quàm roboretur corpus, afflatu noxio caſſum& inane in ſpica euaneſcit quodam abortiuo. Venti autem tribus temporibus nocent frumento& hordeo: In flore aut protinus cum defloruere, uel matureſcere incipientibus. Tum enim exinaniunt grana: prioribus cauſis naſci prohibent. Nocet& ſol creber ẽ nube. Naſcuntur& uermiculi in radice, cum ſementem imbribus ſecutis incluſerit repentinus calor humorem. Gignuntur& in grano⸗ cum ſpicæ pluuijs calor inferueſcit. Eſt& cantharus dictus ſcarabeus pat
uus, frumenta erodens. Omnia ea animalia cum cibo deficiunt. Oleum, pix, adeps, cõtra
. 4

HISTORIAE LIBER XVIII 2
ria ſeminibus: cauendumq; ne contacta eis ſerantur. Imber in herba utilis tantũ: Floren
tibus autem frumento& hiordeo nocet, leguminibus innocuus, pręterquam ciceri. Matu
reſcentia frumenta imbre læduntur,& hordeum magis. Naſcitur et herba alba, panico ſi milis, occupans arua, pecoti quoque mortifera. Nam lolium& tribulos,& carduos lap/ pasqh, non magis quàm rubos, inter frugum morbos potius quàm inter ipſius terræ pe
ſtes numerauerim. Cteleſte frugum uinearumq́; malum, nullo minus noxium eſt rubi/ go. Frequentiſſima hæc in toſcido tractu, conuallibusq;, ac perflatum non habentibus E diuerſo carent ea uentoſa& excelſa.Inter uitia ſegetum& luxuria eſt, cum onerata fer/ tilitate procumbunt. Cõmune autem omnium ſatorum uitium urica, etiam ciceris, cum
io ſalſilaginẽ eius abluendo imnber dulcius id facit. Eſt herba quæ cicer enecat& eruum, cir/
cumligando ſe, uocatur orobanche: Triticum ſimili modo æra: Hordeum feſtuca quæ uocatur ægilops: Lentem herba ſecuridaca, quam Græci à ſimilitudine pelecinon uocãt. Et hæ quidem complexu necant. Circa Philippos ateramon nominant in pingui ſolo
herbam, qua faba necatur: teramon, qua in macro, cum udam quidam uentus afflauit.
Aeræ granum minimum eſt in cortice aculeato. Cum eſt in pane, celerrime uertigines facit: aiuntq; in Aſia& Græcia balneatores cum uelint turbam pellere, carbonibus id ſe men inijcere. Naſcitur et phalangion in eruo, beſtiola aranei generis, ſi hyems aquoſa ſit. Limaces naſcuntur in uitia:& aliquãdo è terra cochleæ minutæ, mirũ in modum eroden tes eam. Et morbi quidem fere hi ſunt. Remedia eorum quæcunq; pertinent ad herbas,
2o in ſarculo,& cum ſemen iactatur cinere. Quæ uero in ſemine& circa radicem conſiſtunt,
præcedente cura cauentur. Vino ante ſemina perfuſa, minus ægrotare exiſtimant. Virgi lius nitro& amurca perfundi iubet fabam: ſic etiam grandeſcere promittit. Quidam ue/ro ſi triduo ante ſatum urina& aqua maceretur, præcipue adoleſcere putãt. Ter quidem ſarritam modium fractæ è modio ſolidæ reddere. Reliqua ſemina cupreſſi folijs tuſis ſi miſceãtur, nõ eſſe uermiculis obnoxia, nec ſi interlunio ſerantur. Multi ad milij remedia, rubetam noctu aruo circumferri iubent prius quàm ſarriatur, defodiq; in medio inclu/ſam uaſe fictili: ita nec paſſerem, nec uermem nocere: ſed eruendam priuſquam metatur, alioqui amarum fieri. Quin& armo talpæ contacta ſemina uberiora eſſe. Democritus ſucco herbæ, quæ appelſatur aizoon in tegulis naſcens tabulisuùe, latine uero ſedum aut
30 digitellum, medicata ſeri iubet omnia ſemina. Vulgo uero, ſi dulcedo noceat,& uermes
radicibus inhæreãt, remedium eſt amurca pura, ac ſine ſale ſpargere, deinde ſarrire. Si in articulum ſeges ire ccœperit, runcare, ne herbæ uincãt. Peſtem à milio atq; panico ſturno rum paſſerumuje agmina ſcio abigi herba, cuius nomen ignotum eſt, in quatuor angulis ſegetis defoſſa, mirũ dictu, ut omnino nulla auis intret. Mures abiguntur cinere muſtele, uel felis diluto,& ſemine ſparſo, uel decoctarum aqua. Sed redolet uirus animalium eo/ rum etiam in pane. Ob id felle bubulo ſemina attingi utilius putãt. Rubigo quidem, maxima ſegetum peſtis. lauri ramis in aruo defixis, tranſit in earum folia ex aruis. Luxuria ſegetum caſtigatur dente pecoris in herba duntaxat,& depaſtæ quidem uel ſæpius nul/lam in ſpica iniurtam ſentiunt. Retonſarũ uero etiam ſemel, omnino certum eſt, granum
Ao longius fieri, ſed inane caſſumq́;, ac ſatum non naſci. Babylone tamen bis ſecant, tertio
depaſcunt, alioquin folia tantũ fierẽt. Sic quoq; cum quinquageſimo fœnore meſſes red dit exilitas ſoli: uerũ diligentioribus cum centeſimoquinquageſimo. Neq; eſt cura diffi/ cilis, quàm diutiſſime aqua rigandi, ut præpinguis& denſa ubertas diluatur. Limum au tem nõ inuehunt Euphrates Tigrisqʒ;. ſicut in Aegypto Nilus. Nec terra ipſa herbas gi gnit.Vbertatis tamen tantæ ſunt, ut ſequente anno ſponte reſtibilis ſiat ſeges, impreſſis ueſtigio ſeminibus: quæ tanta ſoli differẽtia admonet terræ genera in fruges deſcribere. Igitur Catonis hæc ſententia eſt, In agro craſſo& læto frumentum ſeri. Si uero nebulo/ſus ſit idem, raphanum. milium, panicum in frigido& aquoſo prius ſerendũ, poſtea in ca
Iido.In ſolo autem rubricoſo, uel pullo, uel harenoſo, ſi no ſit aquoſum, lupinum. In creta
E 2& ru

328 c. PLINII NATVRAELIS & rubrica,& aquoſiore agro adoreum · In ſico& non herboſo, nec umbroſo⸗ triticum.In ſolo ualido fabam. Viciam uero quàm minime in aquoſo herbidocʒh.Siliginẽ& triticum in loco aperto æditoc;. qui ſole quàm diutiſſime torreatur. Lentem in frutectoſo& rubri coſo, qui non ſit herbidus. Hordeum in nouali,& in aruo quod reſtibile poſſit fieri: trime ſtre, ubi ſementem maturam facere non poſſit,& cuius craſſitudo ſit reſtibilis. Subtilis& illa ſententia, Serenda ea in tenuiore terra, quæ non multo indigent ſucco, ut cytiſus& ci/ cer, exceptis leguminibus quæ uelluntur è terra, non ſubſecantur. Vnde& legumina ap/ pellata, quia ita leguntur. In pingui autem, quæ cibi ſunt maioris. ut olus,triticum, ſiligo,ſi num. Sic ergo tenue ſolum hordeo dabitur, minus enim alimenti radix poſcit: leuior ter ra denſiorc. tritico. In loco humili far adoreum, potius quàm triticum ſeretur: tempera/ o to,& triticum& hordeum. Colles robuſtius, ſed minus, reddunt triticum. Far& ſiligo,& cretoſum& uliginoſum ſolum ſortiuntur. De prodigijs frugum,& arandi diſciplina,& uomerum 1— generibus. 11I11 Tin frugibus oſtẽtum ſemel(quod equidem inuenerim/) accidit, P. Aelio, Cn. Cor/ E nelio cos s. quo anno ſuperatus eſt Annibal. In arboribus em̃ tunc nata produn/ tur frumenta.& quoniam de frugum terræq; generibus abunde diximus, nũc de arandi ratione dicemus ante omnia Aegypti facilitate commemorata. Nilus ibi coloni uice fun gens. euagari incipit, ut diximus, à ſolſtitio aut noua luna, ac primo lente, deinde uehemẽ tius quamdiu in leone ſol eſt. Mox pigreſcit in uirginem tran ſgreſſo, atq; in libra reſidet. 20 Si duodecim cubitos non exceſſit, fames certa eſt. Nec minus ſix vI. exuperauit. Tanto enim tardius decedit, quãto abundantius creuit,& ſemẽtem arcet. Vulgo credebatur ab ejus dcceſſu ſetere ſolitos, mox ſues impellere ueſtigijs ſemina deprimẽtes:& in madido ſolo credo antiquitus factitatum. Nunc quoq; nõ multo grauiore opera, ſed tamen inara ticertum eſt abiecta prius ſemina in limo digreſſi amnis. hoc eſt, Nouembri menſe incipiente: poſtea pauci runcant, quod botaniſmon uocant. Reliqua pars nõ niſi cum falce ar ua viſit paulo ante Calend. Aprilis. Peragitur autem meſſis mẽſe Maio, ſtipula nunquã cubitali. Quippe ſabulum ſubeſt, granumcʒ limo tantum continetur. Excellentius The/ baidis regioni frumentũ, quoniã paluſtris Aegyptus.Similis ratio, ſed felicitas maior Ba bylonia Seleucig, Buphrate atq; Tigri reſtagnantibus, quoniam ibi rigandi modus ma ʒo nu temperatur. Syria quoque tenui fulco arat, cum multifariam in Italia octoni boues ad ſingulos uomeres anhelent. In omni quidem parte culturæ, ſed in hac quidẽ maxime ua let oraculum illud: Quid quæq; regio patiatur. Vomerum plura genera, Culter uocatur, prædenſam, prius quàm proſcindatur, terram ſecans, futurisq; ſuſcis ueſtigia præſcribẽs inciſuris. quas reſupinus in arando mordeat uomer. Alterum genus eſt uulgare, roſtrati uectis. Tertium in ſolo facili, nec toto porrectũ dentali, ſed exigua cuſpide in roſtro. La/ tior hæc quarto generi, ſed exacutior in mucronẽ faſtigata, eodemq́; gladio ſcindens ſo/ lum,& acie laterum radices herbarum ſecans: id non pridem inuẽtum in Rhetia. Galliæ uero duas addiderũt tali rotulas. quod genus uocãt planarati. Cuſpis effigiẽ palę habet. Serunt ita non niſi culta terra,& ferè noua. Latitudo uomeris ceſpites uerſat.Semen pro 40 tinus inijciunt, cratesq; dentatas ſuper trahunt. Nec ſarrienda ſunt hoc modo ſata, led porcellis binis ternisq; ſic arant. Vno boum iugo cenſeri anno facilis ſoli quadragena iugera,difficilis tricena, iuſtum eſt. De temporibus arandi,& iunctione boum. Cap. XIX 8 arando magnopere ſeruãdum eſt Catonis oraculum. Quid eſt primũ? Agrum be ne colere. Quid ſecundum? Bene arare. Quid tertium? Stercorare.Sulco uario ne ares. Tempeſtiue ares. Tepidioribus locis à bruma proſcindi arua oportet, frigidioribus ab xæquinoctio uerno. Etmaturius ſicca regione quam humida. Maturius denſa terra qu am ſoluta, pingui quàm macra. Vbi ſicæ& graues æſtates, terta cretoſa aut gracilis, utilius

inter ſolſtitium& autumni æquinoctium aratur. Vbi leues æſtus, frequẽtes imbres, pin gue herboſumq; ſolum, ibi melius caloribus. Altum& graue ſolum etiam hyeme moue ri placet:tenue ualde& aridũ. paulo ante ſationis tempus. Sunt& hic ſuæ leges. Lutoſam terram ne tangito. Vi omnni arato. prius q́; ares proſcindito. Hoc utilitatem habet, quod inuerſo ceſpite herbarũ radices necantur. Quidam utiq; ab æquinoctio uerno proſcindi uolunt. Quod uere ſemel aratum eſt, à temporis argumento ueruactum uocatur. Hocin noaali atq; requieto neceſſarium eſt. Nouale eſt, quod alternis annis ſeritur. Araturos boues quàm arctiſſime iungi oportet, ut capitibus ſublatis arent: ſic minime colla cõtun/ dunt.Si inter arbores uitesq́; aretur fiſcellis capiſtrari, ne germinum tenera præcerpant, to Securiculã inſitiuam pendere, qua intercidantur radices. Hoc melius quaàm conuelli ara tro, bouesqʒ luctari.In arando uerſum peragi, nec ſtriare in actu ſæpius. iuſtũ eſt proſcin di ſulco dodrantali iugerum uno die, iterari ſeſquijugerum, ſi ſit facilitas ſoli:ſi minus, pro ſcindi ſemiſſem, iterati aſſem: quando& animalium labori natura leges ſtatuit. Omne aruum rectis ſulcis, mox& obliquis ſubigi debet. In collibus tranſuerſo tantum monte aratur, ſed modo in ſuperiora, modo in inferiora roſtrante uomere, Tantumq; eſt labo ris homini, ut etiam boum uice fungatur. Certe ſine hoc animali montanæ gentes ſarcu lis arant. Arator, niſi incuruus, præuaricatur. Inde tran slatum hoc crimen in forum. Ibi itaque caueatur, ubi inuentum eſt. Purget uomerem ſubinde ſtimulus cuſpidatus rulla. Scamna inter duos ſulcos cruda ne relinquantur, glebę ne exultent. Male aratur aruum, 20 quod ſatis frugibus occandum eſt. Id demum recte ſubactum erit, ubi non intelligetur utrò uomer ierit. In uſu eſt,& collicias interponere, ſi ita locus poſcat, ampliore ſulco, quæ in foſſas aquam deducant. b 1 De occando,& quodam arationis genere,& de iteratione,& reſectione. Cap. Xx x Ratione per tranſuerſum iterata, occatio ſequitur, ubi res poſcit, crate uel raſtro,& X ſato ſemine iteratio. Hæc quoq; ubi cõſuetudo patitur, crate dentata, uel tabula ara tro adnexa, quod uocant lirare, operientes ſemina: unde primum appellata deliratio eſt. Quarto ſeri ſulco Virgilius exiſtimatur uoluiſſe, cum dixit oprimam eſſe ſegetẽ, quæ bis ſolem, bis frigora ſenſiſſet. Spiſſius ſolum, ſicut plerunq; in Italia, quinto ſulco ſeri melius eſt, in Thuſcis uero nono. At fabam& uiciam non proſciſſo ſerere ſine damno, cõpendi 30 um operæ eſt. Nõ omittemus unam etiãnum arandi rationẽ, in tranſpadana Italia bello rum iniuria excogitatã.· Salaſſi cum ſubiectos Alpibus depopularẽtur agros, panicũ miliumqʒ iam excreſcens tẽtauere. Poſtq́; reſpuebat natura inararunt. t illæ meſſes dupli/ catæ docuere, quod nunc uocant artrare, id eſt aratrare, ut credo tũc dictũ. Hoc fit uel inci piente culmo, cum iam is bina ternãue emiſerit folia. Nec recẽs ſubtrahemus exemplum, in Treuerico agro tertio ante hunc annũ cõpertum. Nam cum hyeme prægelida captæ ſegetes eſſent, reſeuerunt, reſarriẽtes campos menſe Martio, uberrimasq́; meſſes habue/ runt. Nunc reliqua cultura tradetur per genera frugum.. De cultura terræ.“ Iliginem, far, triticum, ſemẽ, hordeum occato, ſarrito, runcato quibus dictum erit die 40 D bus. Singulæ operæ cuiq; generi in iugero fufficient. Sarculatio induratã hyberno ri gore ſoli triſtitiã laxat temporibus uernis, nouosq ſoles admittit. Qui ſarriet, caueat ne frumẽti radices ſuffodiat. Triticum, hordeum, ſemen, fabam bis ſarrire melius. Runcatio cum ſeges in articulo eſt euulſis inutilibus herbis, frugum radicem uindicat, ſegetẽq; diſcernit A ceſpite. CLeguminum cicer eadem quæ far deſiderat. Faba runcari non geſtit, quo niam euincit herbas, lupinũ runcatur tantũ. Miliũ. panicũ occatur& ſarritur, nõ iteratur, non runcatur:ſilicia& faſeoli occantur tantũ. Sunt genera terræ, quarũ ubertas pectinari ſegetẽ in herba cogat. Cratis& hoc genus.dentatæ ſtilis ferreis Eadẽ nihilominus& de paſcunt᷑. Quæ depaſta ſunt, ſarculo iterũ excitari neceſſariũ. At in Bactris, Africa, Cyre/ne, omnia hæc ſuperuacua fecit indulgentia cœli,& à ſemente nõ niſi nonis menſibus in E 3 aream
HISTORIAE ELIBER XVIII- 329

330 c. DPLINII NAT VRALIS aream redeunt, quia ſiccitas coercet herbas, fruges nocturno tactas rore nutriens. V ergi lius alternis ceſſare arua ſuadet,& boc, ſi patiantut ruris ſpatia, utiliſsimum proculdubio
eſt. Quod ſi neget cõditio, far ſerendum, unde lupinum aut uitia aut faba ſublata ſint,& quqæ terram faciant lætiorem. In primisq;& hoc notandum, quædã propter alia ſexi obi/ ter: ſed parum prouenite priori diximus uolumine, ne eadem ſæpius dicantur. Plurimũ enim refert ſoli cuiuſqʒ; ratio. 8“ De ſumma fertilitate,& bifera uite,& aquarum differentia. Cap. X XI1
·Luitas Africæ in medijs harenis, petentibus Syrteis Le tinq; nagnã, uocatur Taca
pe⸗ felici ſuper ome miraculum riguo ſolo: ternis ferẽ M.·p. in omnem partem fons
abundat, largus quidem, ſed certis horarum ſpatijs diſpenſatus inter incolas. Palmæibiſaprægrãdi ſubditur olea, huic ficus, fico punica illi uitis, ſub uite ſeritur frumentũ, mox le/ gumen, demũ olus,omnia eodem anno. omniaq́; aliena umbra aluntur. Quaterna cubi
ta eius ſoli imquadratũ, nec ut à porrectis metiãtur digitis. ſed in pugnum cõtractis, qua,
ternis denarijs uenundantur. Super omnia eſt, biferã uitem bis anno uindemiare. Et niſi multiplici partu exinaniat᷑ ubertas, pereunt luxuria ſinguli fructus. Nũc uero toto anno metitur aliquid. Cõſtatq; fertilitati nõ occutrere homines. Aquarũ quoq; differẽtia ma gna riguis eſt. In Narbonenſi prouincia nobilis fons Orge nomine eſt. In eo herbæ na/ ſcunt᷑ in tantũ expetitæ bubus, ut merſis capitibus totis eas quærant. Sed illas in aqua na ſcentes certum eſt non niſi imbribus ali. Ergo quiſq;ʒ ſuam terram aquamq nouerit.
De qualitate terræ& ſtercoratione. Cap. XXIII20 fuerit illa terra quã appellauimus tenerã, poterit ſublato hordeo milium ſeri eo con
dito raphanus: his ſuplatis hordeum uel triticum, ſicut in Cãpania: ſatisqʒ talis terra aratur cum ſeritur. Alius ordo, ut ubi adoreũ fuerit, ceſſet Imi menſibus hybernis,& uer/ nam fabam̃ recipiat, aut ante hyemalem ne ceſſet. Necnõ minus pinguis alternari poteſt ta, ſi frumẽto ſublato legumen tertio ſeratur. Gracilior& in annũ tertium ceſſet. Frumen tum quidam ſeri uetant, niſi in ea quæ proximo anno quieuerit. Maximã huius loci pat tem ſtercorationis obtinet ratio, de qua& priori diximus uolumine. Hoc tantũ unum in confeſſo eſt, niſi ſtercorato ſeri non oportere, quanquã& hic leges ſint proprię. Milium, panicum, rapa, napus, niſi in ſtercorato nõ ſerantur. Non ſtercorato frumentum potius
quàm hordeũ ſerito. Item in noualibus. tametſi in illis labam ſeri uolunt, eandẽ ubicunq;
quaàm recentiſſime ſtercorato ſolo. Autumno aliquid ſaturus, Septembri menſe fimum inaret poſt imbrem. Niiq; ſiuerno erit ſaturus, per hyemem ſimum diſponat, luſtum eſt uehes vi iugero tribui: diſpergere aũt prius quàtmm areſcat; aut iactato ſemine. Si hæc omiſſa ſit ſtercoratio, ſequens eſt prius ć; ſerat, ante puluerẽ. Quod ut hanc quoq; curã determinemus, iuſtum eſt ſingulas uehes fimi denario ire, in ſingulas pecudes minores, in maiotes denas:niſi contingat hoc, male ſubſtrauiſſe pecori colonũ appareat: Sunt qui optime ſtercorari putent, ſub dio retibus incluſa pecorũ manſione. Ager ſi non ſtercora/ tur, alget. Si nimium ſtercoratus eſt, aduritur: ſatiusq; eſt id ſæpe, q́; ſupra modum face/ re. Quo calidius ſolum eſt, eo minus addi ſtercoris, ratio eſt.
De bonitate ſeminũ.& diſciplina ſeminandi,& quantum ex quoq; genere fru 40
menti in iugero ſerendũ,& temporibus ſerendi. Cap. XXIIII CEwmen optimum anniculum, bimum deterius, trimũ peſſimum, ultrà ſterile:& in uno S omnium definita genere ratio eſt. Quod in ima area ſubſedit, ad ſemen reſeruãdum eſt. Id enim optimnum, quoniam grauiſſimũ: neq; alio modo utilius diſcernitur. Quæ ſpi/ ca per interualla ſemina habebit, abijcietur. Optimum granum quod rubet,& dentibus fractum eundem habet colorem, Deterius, cui plus intus albi eſt. Certum terras alias plus ſemiais recipere, alias minus. Religioſumq́; inde primum colonis augurium, cum auidius accipiat, eſurite creditur,& comeſie ſemen. Sationem locis humidis celerius ſie/ ri ratio eſt, ne ſemmen imbre putreſcat. Siccis ſerius, ut pluuiæ ſequantur: ne diu iacens
atque
aaaaͤaaaaaaaaaaaaaae];

10
20
30
HISTORIAE LIRER XVIII 331
atque non concipiens, uaneſcat. Itemc&; feſtinata ſatione denſum ſpargi ſemen, quia tarde concipiat: Serotina rarum, quia denſitate nimia necetur. Artis quoq; cuiuſdam eſt, æqua liter ſpargere. Manus utiq;ʒ congruere debet cum gradu, ſemperq́; cum dextro pede. Fit quoq; quorundam occulta ratione, quod ſors genialis atq; fœcunda eſt. Non trãsferen dum eſt ex frigidis locis ſemen in calida, neq; ex præcocibus in ſerotina: idq́; in cõtrariũ præcepere quidam falſa diligentia. Serere in iugero temperati ſoli iuſtum eſt tritici aut ſi/ liginis modios v, farris aut ſeminis(quod frumenti genus ita appellamus) x, hordei v r. Fabæ quintam partem amplius q́; tritici, uiciæ æn, ciceris& cicerculæ& piſi in, lupinix, lentis Iſed hanc cum fimo arido ſeri uolunt, erui v ſiliciæ v ,faſeolorum 111 pabuli xXx:milij, panici ſextarios quatuor. Pingui ſolo plus, gracili minus. Eſt& alia diſtinctio. In denſo, aut cretoſo, aut uſiginoſo ſolo, tritici aut ſiliginis modios vi. In ſoluta terra& nu da,& ſicca,& læta, quatuor. Macies enim ſoli maior, niſi rarum culmũ habeat, ſpicã minu tam facit& inanem. Pinguia arua ex una ſeminis radice fruticẽ numeroſum fundũt, den ſamqʒ ſegetem è raro ſemine emittunt. Ergo inter quatuor& ſex modios pro natura ſoli alij quinque non minus ſeri, plurẽstie recipiunt: item in conſito, aut cliuoſo, ut in macro. HNuc pertinet oraculum illud magnopere cuſtodiẽdum, Segetem ne defruges. Adiecit ijs Accius in praxidico, ut ſereretur, cũ luna eſſet in atiete, geminis, leone, libra, aquario: Zoroaſtres ſole xr partes ſcorpionis tranſgreſſo, cum luna eſſet in tauro. Sequitur huc dila ta& maxima indigens cura de tempore fruges ſerendi quæſtio, magnaq́; ex parte ratio ne ſiderum cõnexa. Quam ob rem ſententias omnium in primis ad id pertinentes expo/ nemus. Heſiodus, qui princeps omniaumm de agricultura præcepit, unum tempus ſerendi tradidit à uergiliarum occaſu. Scribebat enim in Bœotia Helladis, ubi ita ſeri diximus. Inter diligentiſſimos conuenit, ut in alitum quadrupedumq́; genitura, eſſe quoſdam ad conceptũ impetus terræ. Hos Græci ita definiunt, cum ſit calida& humida. Vergilius tri ticum,& far à uergiliarũ occaſu ſeri iubet, hordeum inter æquinoctium autumni& bru/ mam:uiciam uero, faſeolos& lentem, Boote occidente. Quo ſit, ut horum ſiderum alio/rumq;ʒ exortus& occaſus digerendi ſint in ſuos dies. Sunt qui& ante uergiliarum occa/ ſum ſeri iubeant, duntaxat in arida tetra, calidisq; prouincijs. Cuſtoditi enim ſemmen cor/ rumpente humore,& à proximo imbre uno die erumpere. Alij ſtatim ab occaſu uergilia rum ſequi imbres, à ſeptimo fere die. Aliqui in frigidis ab æquinoctio autumni, in calidis ſerius, ne ante hyemem luxurient. Inter omnes autem cõuenit circa brumam ſerendum non eſſe, magno argumento: quoniam hyberna ſemina, cum ante brumam ſata ſint, ſe/ptimo die erumpant: ſi poſt brumam, uix xv. Sunt qui properent, atq; ita pronuncient, feſtinatam ſementem ſæpe decipere, ſerotinã ſemper. E contrario alij, uel uere potius ſe/ rendum, quàm male in autumno. Atq; ubi fuerit neceſſe, inter fauonium& uernũ xæqui noctium. Quidam omiſſa cœleſti cura ut inutili, temporibus definiunt. Vere linum& auenam,& papauer: atque uti nunc etiam tranſpadani ſeruant, uſque in quinquatrus, fabam ſiliginem Nouembri menſe, Far Septembti extremo uſque in Idus Octobris. Alij poſt hunc diem in Calend. Neuemb. Ita his nulla naturæ cura eſt, illis nimia& ideo cæ/
Ao ca ſubtilitas, cum res inter ruſticos geratur, literarumq́; expertes, non modo ſiderum. Et
conſitendum eſt, cœlo maxime conſtare ea:quippe Vergilio iubente prędiſci uentos an/ te omnia, ac ſiderum mores, neque aliter qudm nauigantibus ſeruari. Spes ardua& im/ menſa, miſceri poſſe cœleſtem diuinitatẽ im peritiæ, ſed tentanda tam grandi uitæ emo/ lumento. Prius tamen ſideralis difficultas, quam ſenſere etiã periti, ſubijcienda contem/ plationi eſt:quo deinde lætior mens diſcedat à ccelo,& facta ſentiat, quæ futura præno/ſci non poſsint. ese.
Digeſtio ſiderum in noctes& dies. Cap. Xxv P Rimũ omniũ dierum ipſorum anni, ſolisc; motus propè inexplicabilis ratio eſt: ad I cccxxv adiſciunt etiãnũ intercalarios diei noctisqq; quadrantes. Ita fit, ut tradi non
4 poſsint
—

2
332 c. PLINII NATVRALI S
poſſint certa ſiderum tempora. Accedit confeſſa rerum obſcuritas, nunc præcurrẽte,nee paucis diebus, tempeſtatum ſi gnificatu, quod prochimazin Græci uocant: nune poſtue/ niente, quod epichimazin:& plerunq; alias citius, alias tardius cœli effectu ad terram de ciduo: unde uulgo ſerenitate reddita, confectũ ſidus audimus. Præterea cum omnia hæc ſtatis ſideribus cœloq́; affixis conſtent, interueniunt motu ſtellarũ grandines,imbres.& ipſi nõ leui effectu ut docuimus. turbantg cõceptæ ſpei ordinem. Idq; ne nobis tantum putemus accidere,& reliqua fallit animalia ſagaciora circa hoc, ut quo uita eorum coõſtet: æſtiuasqʒ alites præpoſteri aut præproperi rigores necant, hybernas æſtus.Ideo Vüsgl us errantium quoq; ſiderum rationem ediſcendam præcipit, admonẽs obſeruandũ fri/
gidæ Saturni ſtellæ tranſitum. Sunt qui certiſſimum ueris indicium arbitrent᷑ ob infirmi m
tatem animalis, papilionis prouentũ. Id eo ipſo anno cum cõmentaremur hæc, notatum eſt, prouentum eorum ter repetito frigore extinctum, aduenasq́; uolucres ad vrcalend. Februarij ſpem ueris attuliſſe, mox ſæuiſſima hyeme cõflictatas. Res anceps primum o/ mnium à cœlo peti legem, deinde eam argumẽtis eſſe quærendã. Super omnia eſt mun/ di conuexitatis, terrarumq; globi differẽtia, eodem ſidere alio tempore alijs aperiente ſe gentibus. Quo fit ut cauſa eius non ijldem diebus ubiq; ualeat. Addidere difficultatẽ& autores. diuerſis in locis obſeruando, mox etiã in iiſdem diuerſa prodendo. Fres autem fuere ſectæ, Chaldæa, Aegyptia, Græca. His addidit apud nos quartã Cæſar dictator, annos ad ſolis curſum redigens ſingulos, Soſigene perito ſciẽtig eius adhibito.Et ea ipſa ratio poſtea comperto errore correcta eſt quia cœperat ſidera annus morari, qui prius antecedebat.Et Soſigenes ipſe trinis cõmen tationibus. quanqᷓ;ʒ diligentior eſſet cęteris/nõ ceſſauit tamen addubitare ipſe ſemet corri gẽdo. Autores prodidere ea, quos prætexuimus uolumini huic, raro ullius ſententia cum alio congruente. Minus hoc in reliquis mirum, quos diuerſi excuſauerint tractus Eorum qui in eadem regione diſſidere,unam diſcordiã ponemus exẽpli gratia, Occaſum matuti num uergiliarũ Heſiodus(nam huius quoq; nomine extat Aſtrologia)tradidit fieri, cum æquinoctium autumni conficeretur, Thales XXv die ab æquinoctio, Anaximander XXX Euctemonxv vIHI. Nos ſequemur obſeruationem Cæſaris, maximeq; hæc erit Italigæ ratio. Dicemus tamen& aliorum placita, quoniam non unius terræ, ſed totius na
turę interpretes ſumus.nõ autoribus poſitisſid enim uerboſum eſt)ſed regionibus:ut le/ʒo
gentes tantum meminerint, breuitatis gratia, cum Attica nominata fuerit, ſimul intellige re Cyclades inſulas: cũ Macedonia Magneſiam, Thraciam: cum Segyptus Phœnicen, Cyprum, Ciliciam: cum Bœotia Locridem, Phocidem,& finitimos ſemper tractus: cum Heileſpontus Cherroneſum,& cõtinentia uſq; Atho montem: cum lonia Aſiam,& in ſulas ſiæ:cum Pelopõneſus Achaiam,& ad heſperũ iacẽtes terras. Chaldæi Aſſyriam & Babyloniã demonſtrabunt. Africam, Hiſpanias, Gallias ſileri nõ erit mirum. Nemo enim obſeruauit in ijs, qui ſiderum proderet exortus. Non tamen difficili ratione digno ſcentur in illis quoq terris digeſtione circulorũ, quam in ſexto uolumine fecimus:qua co gnatio cœli non gentiũ modo, uerum urbium quoqʒ ſingularum intelligitur nota ex his
terris quas nominauimus, ſumpta conuexitate circuli pertinentis ad quas quiſqʒ quæret 40
terras.& ad eatũ ſiderũ exortus, per omniũ circulorũ pares umbras. Indicãdum& illud, tempeſtates ipſas ardores ſuos habere quadrinis annis:& eaſdem nõ magna differentia reuerti ratione ſolis:octonis uero augeri eaſdẽ,centeſima reuoluente ſe luna. Om̃is aũt ra tio obſeruata eſt tribus modis, exortu ſiderũ occaſuq;,& ipſorũ temporũ cardinibus. Ex ortus occaſusq; binis modis intelliguntur. Aut em̃ aduentu ſolis occultantur ſtellę& con ſpici deſinũt, aut eiuſdem abſceſſu proferunt ſe. Emerſum hoc melius qᷓ; exortum conſue tudo dixiſſet:& illud occultationem potius quaàm occaſum. Alio modo quo die incipiunt apparere uel deſinunt, oricte ſole aut occidẽᷓte, matutini uerſpertiniue cognominati, pro/
ut alterutris eorum mane uel crepuſculo cõtingit. Dodrantes horarum, cum minimum, interualla
ita ut Xli annis cõtinuis non intercalaretur, 20
———
mmrmemeecereeeeperewenaense eren

HISTORIAE LIBER RXVIII 333 interualla ea deſiderant ante ſolis ortum, ucl poſt occaſum, ut aſpici poſſint. Præterea bis quædam exoriuntur& occidunt. Omnisq́; ſermo de his eſt ſtellis, quas adhærere cælo diximus. Cardo temporum quadripartita anni diſtinctione conſtat, per incrementa lu/ cis. Augetur hæc à bruma,& æquatur noctibus uerno æquinoctio diebus xc horis tri-/ bus.Deinde ſuperat noctes ad ſolſtitium diebus æcmi horis x 1 uſq; ad æquinoctium autumni. Et tum æquata die procedit ex eo ad brumã diebus LXXXIX horis 11. Horæ nunc in omni acceſſione æquinoctiales, non cuiuſcunq; diei ſignificantur: omnesq́; eæ differentiæ fiunt in octauis partibus ſignorum, Bruma capricorni, ab viir calend. Ianua/ rij ferẽ:æquinoctium uernum, arietis: ſolſtitiũ cancri: alterumq́; æquinoctium, libræ: qui
10& ipſi dies raro non aliquos tempeſtatum ſignificatus habent Rurſus hi cardines ſingu/ lis etiamnum articulis temmporum diuiduntur, per media omnes dierum ſpatia. Quoniam inter ſolſtitium& æquinoctiũ autumni, fidiculæ occaſus autumnũ inchoat die XLv. At ab æquinoctio eo ad brumam, uergiliarum matutinus occaſus hyemem die X LIII. Inter brumam& æquinoctium die X&v flatus fauonij uernum tempus. Ab æquinoctio uerno initium æſtatis die xvIn uergiliarum exortus matutinus. Nos incipiemus à ſementibus frumẽti, hoc eſt, uergiliarum occaſu matutino. Nec deinde paruorum ſiderum mentione concidenda ratio eſt,& difficultas rerum augenda, cum ſidus uebemens Orionis ijſdem diebus longo decedat ſpatio. Sementibus tempora pleriq; præſumunt,& ab xl die autumnalis æquinoctij fruges ſerunt, adueniente coronæ exortu, continuis die 20 bus certo propè imbrium promiſſo. Xenophon nõ antequã deus ſignum dederit. Hoc Cicero Nouembris imbte fieri interpretatus eſt, cum ſit uera ratio non prius ſerendi, q́; folia cœperint decidere. Hoc ipſo uergiliarum occaſu fieri putant. Aliqui ad In Idus No uembris, ut diximus, ſeruant, quoniam id ſidus etiã ueſtis inſtitoris eſt,& eſt in ccelo no/tatu facilimum. Ergo ex occaſu eius de hyeme augurantur, quibus eſt cura inſidiandi ne/ gociatoris auaritia. Nubilo occaſu pluuioſam hiemem denunciat, ſtatimq́; augent lacer/ narum pretia: ſereno aſperam,& reliquarum ueſtium accendunt. Sed ille indocilis cœli agricola, hoc ſignum habeat inter ſuos uepres, humumq́ʒ ſuam aſpiciẽs, cum folia uiderit decidua. Sic indicatur anni tẽperies. alibi tardius, alibi maturius. Ita enim ſentitur ut ccœæli locicʒ efficit natura:idq́; in hac ratione præcellit, quod eadẽ& in mundo publica eſt,& 30 unicuiq loco peculiatis. Miretur hoc qui non meminerit ipſo brumali die pulegium in carnarijs florere: adeo nihil occultũ eſſe natura uoluit. Et ſerendi igitur hoc dedit ſignum. Hæc eſt uera interpretatio, argumentum naturæ ſecum afferens. Quippe ſic terram peti ſuadet, promittitq; quandam ſtercoris uicem,& contra rigores terram flatusq́; operiri à ſe nunciat,& monet feſtinari. Varro in fabæ utiq; ſatu hanc obſeruationẽ cuſtodiri præ cepit. Alij plena luna ſerendam. Lentem uero àxxv ad xx x. Viciam quoq; ijſdem lu næ diebus. Ita demum ſine limacibus fore. Quidam pabuli cauſa ſic ſeri iubent, ſeminis autem uere. Eſt& alia manifeſtior ratio, mirabiliore naturæ prouidentia, in qua Ciceronis ſententiam ipſius uerbis ſubſignabimus, 8 lIam uero ſemper uiridis, ſemperq; grauata 40 Lentiſcus, triplici ſolita eſt grandeſcere fœtu: Ter fruges fundens, tria tempota monſtrat arandi. 2 Ex his unum hoc erit idem& lino& papaueri ſerendo. Cato de papauere ita tradit: Vir/ gas& ſarmenta, quæ tibi in ſatione ſuperantin ſegete comburito. Vbi eas combuſſeris, ibi papauer ſerito ſylueſtre: quod in miro uſu eſt melle decoctum ad faucium remediaVisq; ſomnifera etiam ſatiuo. Et hactenus de hyberna ſemente. Replicatio totius culturæ,& quid quoque menſe in agro fieri b oporteat. Cap. XXVI b “ ut pariter omnis culturę quoddã breuiariũ peragatur, eodẽ tẽpore conuenit· & atbotes ſtercorare, accumulare itẽ uineas: fufficit in iugerũ opera:& ubi patietur loci
1 8
*
eNNNNei--—

334 c. PEINII NATVRALIS 8 loci ratio, arbuſta ac uineas putare, ſeminarijs ſolum bipalio præparare, incilia aperite, a quam de agro pellere, torcular lauare& recondere. Acalend. Nouemb. gallinis oua ſup/ ponere nolito, donec bruma cõficiatur. In eum diem ternadena ſubijcito æſtate tota, hye me pauciora, nõ tamen infra nouena. Democritus talẽ futurã hyemem arbitratur, qualis fuerit brumæ dies,& circa eum terni: item ſolſtitio æſtatem. Circa brumã pleriſq; bis ſe/ ptem halcyonum fœtura uentorum quiete mollius cœlũ: ſed& in his& in alijs omnib. ex euentu ſignificationũ intelligi ſydera debebunt, nõ ad dies utiq; præfinitos expectari tempeſtatũ uadimonia. Per brumam uitem ne colito. Vina tum defecari, uel etiã diffũdi Hyxginus ſuadet à cõfecta ea ſeptimo die, utiq; ſi ſeptima luna cõpetat. Ceraſa circa bru/ mam ſeri. Bubus glandẽ tunc aſpergi cõuenit in iuga ſingula modios. Largior ualetudi io nem infeſtat,& quocunq;ʒ tempore detur, ſi minus XxXX diebus cõtinuis data ſit, narrãt uerna ſcabie pœnitere. Materiei cædendæ tempus hoc dedimus. Reliqua opera noctur⸗, na maxime uigilia cõſtant, cũ ſint noctes tãto ampliores. Qualos, crates, ſiſcinas texere. Faces incidere. Ridicas præparare interdiu xxx palos Ux, In lucubratiõe uerſpertina ri dicas v.palosx. totidẽ antelucana. A bruma in fauoniũ Cęſari nobilia ſydera ſignificãt, m’ calend. Ianuarij matutino canis occidens. Quo die Atticæ& finitimis regionib. aquila ueſperi occidere traditur. Pridie nonas lanuarij Cæſari delphinus matutino exoritur,& poſtero die fidicula, quo Aegypto ſagitta ueſperi occidit. Itẽ ad vi Idus Ianuarij eiuſdem delphini ueſpertino occaſu continui dies hyemãt Italiæ,& cum ſol in aquarium ſentiatur tranſire, quod ferè xvi calend. Feb. euenit: vnrcalend. ſtella regia appellata Tuberoni in 20 pectore leonis occidit matutino. Et pridie nonas Feb. fidicula ueſperi. Huius tẽporis no/ uiſſimis diebus, ubicunq; patietur cœli ratio, terrã ad roſarum& uineæ ſatum uertere bi⸗palio oportet.lugero operæ IX ſufficiunt. Foſſas purgare, aut nouas facere. Antelucanis terramenta acuere, manubria aptare, dolia quaſſa ſarcire, ipſorũq; laminas ſcabendo pur gare, aut nouas facere. A fauonio in æquinoctiũ uernum Cæſari ſignificat x vIr calend. Mlartij triduũ uaric.Et vin calend.hirũdinis uiſu,& poſtero die Arcturi exortu ueſperti no. Item III nonas Martij Cæſar cancri exortu id fieri obſeruauit. Maior pars autorum uindemiatoris emerſu vii Idus aquilonij piſcis exortu, et poſtero die Orionis. In Attia miluiũ apparere obſeruatur. Cæſar& Ildus Martias ferales ſibi annotauit ſcorpionis ov«, caſu:xv uero calend. Aprilis Italiæ miluũ oſtẽdi, xIi calend. equum occidere matutino. 30 Hoc interuallũ tẽporis uegetiſſimũ agticolis, maximeq́; operoſum eſt, in quo præcipue fallunt᷑. Neqʒ enim eo die uocant᷑ ad munia, quo fauonius flare debeat, ſed quo cœperit. Hoc acri intẽtione ſeruandũ eſt. Hoc illo menſe ſignũ deus habet, obſeruatione minime fallaci aut dubia.ſi ꝗs attẽdat. Vnde aũt ſpiret is uẽtus, quaq́; parte ueniat diximus ſecũdo uolumine,& dicemus mox paulo operoſius. Interim ab eo die(quiſꝗs ille fuerit)quo flare cœperit, nõ utiq; vI Idus Febr. ſed ſiue antè, quãdo præuernat, ſiue poſt, quãdo hyemat: poſt eam diem, inquam, innumera ruſticos cura diſtringat,& prima quæq; peragantur quæ differri nequeunt. Trimeſtria ferant᷑. Vites putentur, qua diximus ratione. Oleæ cu rentur. Poma ſerant᷑ inſeranturq;. Vineæ paſtinẽtur. Semina digerãtur, inſtaurẽtur alia. Harundines.ſalices, geniſtæ ſerãtur cædanturq́;. Serantur uero ulmi, populi, platani, uti 4o dictũ eſt. Tũ& ſegetes conuenit purgare, ſarrire hybernas fruges, maximeq́; fat. Lex cer ta in eo,cum quatuor fibrarũ eſſe cœperit. Faba uero nõ anteqᷓ triũ foliorũ. Tune quoq; leui farculo purgare uerius qᷓ; fodere. Florentem utiqʒ&v primis diebus non attingere. Hordeũ niſi ſit ſiccum, ne ſerito. Putationẽ æquinoctio peractã habeto. Vineæ iugerum quaternæ operæ putãt, alligantq;: In arbuſto ſingulæ operæ arbores xv. Eodẽ hoc tem pore hortorũ roſariorumqʒ cura eſt, quę ſeparatim proximis uoluminibus dicet᷑, eodem & topiariorũ. Tũc optime ſcrobes fiũt. Terra in futurũ proſcinditur, Virgilio maxime au tore, ut glebas ſol coquat. Vtilior ſentẽtia, quæ nõ niſi temperatũ ſolũ in medio uere arati iubet:qm̃ in pingui ſtatim ſulcos occupãt herbæ, gracili inſecuti gſtus nanqʒ 8— ueccum
¹

HISTORIAE LIBER X vIII 335 ſuccum uẽturis ſeminibus auferunt. Talia autumno melius arari cettum eſt. Cato uerna opera ſic diffinit: ſcrobes fieri, ſeminaria ꝓpagari in locis craſſis& humidis: ulmos, fcos, Pomas oleas, prata ſtercorari luna ſitiẽte: Ouæ rigua nõ erunt, ab afflatu fauonij defendi1 herbas, malas radicitus erui, ficus interpurgari, ſeminaria fieri,& uetera ſarciri, Hæc anteq́; uinea florere incipiat. ltemq; piro florente arare incipiat macra harenoſaq́;. Poſtea utiq; grauiſſima& aquoſiſſima. lta poſtremo arato. Ergo hęc aratio has habebit notas; lentiſci primũ fructũ oſtẽdentis, ac piri flotẽtis. Erit& tertia in bulborũ ſatu ſcillæ. Item in coronamentorũ natciſſi. Nanq;& hæc ter florent: primoq; flore primam aratio nem oſtendunt, medio ſecunda, tertio nouiſſimam, quando inter ſeſe alia alijs notas pra
10 bent. Ac non in nouiſſimis cauetur, ne fabis florentibus attingatur edera. Id enim noxiũ & exitiale ei eſt tempus. Quædam uero& ſuas habent notas, ſicuti ficus. Qum folia pau⸗/ ca in cacumine acetabuli modo germinẽt, tũc maxime ſerẽdas ſcus. Aequinoctiũ uernũ ad viI. Calen. Aprilis peragi uidetur. Ab eo ad uergiliarũ exortum matutinum, Cæſari ſignificant Calend. Aprilis. iI Nonas Aprilis in Attica uergiliæ ueſperi occultantur. Eædem poſtridie in Bœotia. Cæſari aũt& Chaldæis Nonis, Aegypto Orion& gladius eias incipiunt abſcondi. Cæſari ſexto Idus ſignificatur imber libræ occaſu:decimoquarto kalend. Maij Aegypto ſuculæ occidunt ueſperi, ſidus uehemẽs& terra mariq; turbidũ, decimoſexto Atticæ, xv. Cæſari, continuoq́; triduo ſigniſicat. Aſſyriæ aũt XI. Calend. Hoc eſt uulgo appellatũ ſidus Paliliciũ, quoniam xi. calend. Maij urbis Romæ natalis, 20 quo ferè ſerenitas redditur, claritatẽ obſeruationi dedit, nimborũ argumẽto hyadas ap/ pellantibus Gracis has ſtellas. Quod noſtri à ſimilitudine cognoĩs Græci propter ſues impoſitũ arbitrãtes, imperitia appellauere ſuculas. Cæſari ad viII. Calend. notatur dies, VvII. Calend. Aegypto hœdi exoriuntur, vI. Calend. Bœotiæ& Atticæ canis ueſperi occultatur, fidicula mane orit᷑: v. Calend. Aſſyriæ Orion totus abſcondit, tertio aũtt canis: vI. Nonas Maij Cæſari ſuculæ matutino exoriuntur,& vIII. Idus capella pluuialis. Ae/Zypto aũt eodem die canis ueſperi occultatur. Sic ferè in vr. Idus Maij qui eſt uergiliarũ exortus,/ decurrunt ſidera. In hoc tẽporis interuallo, Xv. diebus primis agricolæ rapienda ſunt ea, quibus peragendis ante æquinoctium non ſuffecerit, dum ſciat inde natam ex/ probrationem fœdam putantium uites per imitationem cantus alitis temporarij, quem 0 cuculum uocant. Dedecus enim habetur, opprobriumq; meritũ- falcem ab illa uolucre in uite deprehendi, ut ob id petulantiæ ſales etiam cum primo uere ludantur. Auſpicio ta/ men deteſtabiles uidẽtur. Adeo minima quęq; in agro naturalibus trahuntur argumen tis. Extremo autem hoc tẽpore panici milijq; ſatio eſt. luſtum eſt hoc ſeri maturato hor/ deo, atq; etiam in eodem aruo. Eſtqʒ illius maturitatis,& horum ſationis cõmu./
ne lucentes ueſpere per arua cicindelæ. Ita appellant ruſtici ſtellantes uolatus, Græci uero
“
lampyridas, incredibili benignitate naturæ.
Ne agricolæ aſpiciant ſtellas, ſed magis tẽpora ſerendæ frugis,& ottus occaſusq; ſideris,in quibuſdã herbis,& de ſtellarum ortu& occaſu. Cap. XXVvI
uergilias in cœlo notabiles caterua fecerat, non tamen his contenta, terreſtres fe
40 Leit alias, ueluti uociferãs: Cur cœlum intuearis agricola? Cur ſidera quæras ruſticeciam
te breuiore ſomno feſſum premunt noctes. Ecce tibi inter herbas tuas ſpargo peculiares ſtellas, cascx ueſpere& ab opere diſiungenti oſtendo: ac ne poſſis præterire, miraculo ſolicito. Vidẽsne ut fulgor igni ſimilis aſarum compreſſu tegatur, ſecumq́; lucem habe,/ at& nocte? Dedi tibi herbas horarum indices:& ut ne ſoſe quidem oculos tuos à ter/ ra auoces, heliotropium ac lupinum circumaguntur cum illo. Cur etiam nunc altius ſpectas, ipſumq́; cœelum ſcrutaris? Habes ante pedes tuos ecce uergilias. In certis eæ dliebus proueniunt, durant; fœdere ſideris huiuſce: partuͤmque eas illius eſſe cer. tum eſt. Proinde quiſquis æſtiuos fructus ante illas ſeuerit, ipſe fruſtrabitur ſeſe. Hoc in/ teruallo& apicuſa procedens fabam florere indicat, fabaq; floreſcens eam euocat. Da/
eme——y—V——
X
———
—g

33 6 c. rLINII NATVRALIS bitur& aliud finiti frigoris indicium. Cum germinare uideris morum, iniuriã poſteafri/ goris timere nolito. Ergo opera, taleas oliuarum ponere, ipſasq; oleas interradere, rigate prata æquinoctij diebus primis.Cũ herba creuerit in feſtucã, arcere aquas. Vineas pam pinare. Et huic lex ſua, cũ pampini quatuor digitos longitudine expleuerint. Pampinat una opera iugerum. Segetes iterare. Sarritur uero diebus uiginti. Ab æquinoctio ſartura nocere& uineæ& ſegeti exiſtimatur. Et oues lauandi hoe idem tempus eſt. Auergiliarũ exortu ſignificant Cæſari poſtridie arcturi occaſus matutini, tertio Idus Maij Fidiculæ exortus. XI kalend. Iunij capella ueſperi occidens& in Attica anis. xXI kalend. Cæſari Oriõis gladius occidere incipit:tertio Nonas Iunij Cæſari& Aſſyriæ aquila ueſperi ori/ tur, octauo Idus arcturus matutino occidit, Italiæ ſexto,& quarto idus Delphinus ueſpe o ri exoritur: decimoſeptimo calendas lulij gladius Orionis exoritur, quod Aegypto poſt quatriduum. xl kalend. eiuſdem Orionis gladius Cæſari occidere incipit. vm kalend. lu lij uero longiſſima dies totius anni,& nox preuiſſima ſolſtitiũ conficiunt. In hoc tempo/ ris interualſo uineæ pampinantur, curaturq́; ut uinca uetus ſemel foſſa ſit, bis nouella. Oues tondent᷑, lupinum ſtercorandi cauſa uertitur, terra proſcinditur, uicia in pabulum ſe/ catur, faba metitur, deinde concutitur. 1— De pratis& reparatione prati,& cotibus,& falcibus,& deſcriptio frugum,& ſiderum. Cap. XXvII Rata circa calen. lunij cæduntur, quorum facillima agricolis cura, ac minimi impen/ P dij,hæc de ſe poſtulat dici. Relinqui debẽt in læto ſolo, uel humido, uel riguo, eac; a/ ²20 qua pluuia rigari uia publica. Vtiliſſimum ſimul& herbæ arare, deinde gratire, ſerere fHlo/ rem ex fœnilibus, atq; ex præſepibus fœno dilapſum ſpargere, prius quàm gratiantur. Nec primo anno rigari, nec paſci ante ſecunda fœniſecia, ne herbæ uellantur, obtritucq; hebetentur. Seneſcunt prata,reſtituic; debẽt faba in his ſata, uel rapis, uel milio. Mox in ſequente anno frumẽto, rurſusq́ʒ in prata tertio relinqui. Præterea quotiens ſecta ſint, ſici lire, hoc eſt, quæ fœniſeces prætereũt ſecari. Eſt em̃ in primis inutile, enaſci herbas ſemen taturas. Herba optima in prato trifolij proxima graminis.peſſima mimmuli:ſiliqua etià dira fœniſecis. inuiſa& equiſelis eſt, à ſimilitudine equinæ ſetæ. Secãdi tempus cum ſpica defloreſcere cœperit, atq; roborari, ſecandumqʒ; antequam inareſcat.Cato fœnũ, inquit, ne ſero ſecespꝑrius quaàm ſemẽ maturum ſit ſecato. Quidam pridie rigant ubi ſunt rigua.ʒo Noctibus roſcidis ſecari melius. Quædã partes ltaliæ poſt meſſem ſecãt. Fuit hoc quoq; maioris impendij apud priores. Creticis tantũ tranſmarinisqʒ cotibus notis, nec niſi oleo falcis aciem excitantibus. Igitur cornu propter oleum ad crus ligato fœniſex incedebat. Italia aquarias cotes dedit. limę uice imperãtes ferro. Sed aquaria protinus uiret. Falcium ipſarum duo genera. ltalicũ breuius, ac uel inter uepres quoc; tractabile. Galliarũ latiſun dia maiotis copendij quippe medias cædũt herbas, breuioresq; prætereũt. Italus fœni⸗/ ſex dextera una manu ſecat. Iuſtum eſt una opera iugerum in die deſecari, alligaric; ma/ nipulos mille ducentos quaterna pondo. Sectum uerti ad ſolem, nec niſi ſiccum cõſtrui oportet. Niſi fuerit hoc obſeruatũ diligẽter, exhalare matutino nebulã quandã, metasC; mox ſole accendi,& conflagrare certum eſt. Rurſus rigati deſecta oportet, ut ſecetur au., 40 tumnale fœnum, quod uocant cordum. Interamnæ in Vmbria quater anno ſecantur, eti am non rigua. Ter uero pleriſque in locis,& poſtea in ipſo pabulo non minus emolu/ menti eſt quam afœno. Armentorum id cura: iumentorumq; progeneratio ſuum cuiq; conſilium dabit optimum, maxime quadrigarum quæſtus. Solſtitium peragi in VvIII parte cancri,& vi calendas lulij dixmus. Magnus hic anni cardo, magna res mundi. In hocuſque, à bruma dies creuerunt ſex menſibus. Sol ipſe ad aquilonem ſcandens, ac per ardua eniſus ab ea meta incipit flecti,& digredi ad auſtrum, aucturus noctes alijs ſex menſibus, ablatutusq; diei menſuram. Ex hoc deinde rapiendi conuehendic; fructus alios atq; alios tempus,& præparãdi ſe contra ſæuam feramq; hyemem Laeeh 8 oc

HISTORIAE LIBER XVIII 37 hoe diſcrimeni indubitatis notis ſignaſſe naturam. Quam ob rem eas manibus ipſis agri colarum ingeſſit, uertic; iuſſit ipſa die folia,& eſſe confecti ſidderis ſignum. Nec ſylueſtriũ arborum temotarumq; ne in ſaltus deuios montesq; eundum eſſet quærentibus ſigna: non rurſus urbanarum quęq; topiatio tantũ coluntur, quanquam& in his illa uiſantur. Vertit oleæ ante pedes ſatę. uertit tiliæ ad mille uſus petendæ: uertit populi albæ etiam ui tibus nuptæ. Adhuc parum eſtsinquit, ulmum uite dotatam habes,& huius uertam. pa bulo folia eius ſtringis, uitem depu
jeputas. aſpice& tenes ſidus. alia parte cœlum reſpiciunt, quàm qua ſpectauere pridie. Salice omnia alligas, humillima arborũ, ipſe toto capite altior,& huius circumagam. Quid te ruſticum quereris? Non ſtat per me quo minus
io cœlum intelligas,& cœleſtia ſcias. Dabo& auribus ſignum. Palum bm utiqʒ; exaudi ge
mitus. Tranſiſſe ſolſtitium caueto putes, niſi cum incubantem uideris palumbum.&
ſolſtitio ad fidiculæ occaſum vr Calend. Iunij Cæſari Orion exoritur, zona autem
eius IIIt nonas Aſſyriæ, Aegypto uero procyon matutino æſtuoſus, quod ſidus apud
Romanos non habet nomen, niſi caniculam hanc uelimus intelligi, hoc eſt minorem ca
nem: ſanè ut in aſtris pingitur. Eſt autem magnopere pertinens, ſicut paulo mox docebi
musaIIi Nonas Chaldæis corona occidit matutino. Atticæ Orion totus eo die exoritur.
Pridie Idus lalij& Aegyptijs Orion deſinit exoriri: xvi Calend. Auguſti Aſſyriæ pro
cyon exoritur. Dein poſtridie, ferè ubic; confeſſum inter omnes ſidus indicans, quod ca
nis ortum uocamus, ſole partem primam leonis ingreſſo. Hoc fit poſt ſolſtitium XxXIII I ꝛ0 die.Sentiunt id maria& terræ, multæ uero& feræ, ut ſuis locis diximus. Neq; eſt minor ei ueneratio,qᷓ; deſcriptis in deos ſtellis Accenditq; ſolem,& magnam eſtus obtinet cau
ſam. XvIlI Calend. Auguſti Aegypto aquila occidit matutino, eteſiarumq́; prodtomi flatus incipiunt, Quod Cæſar x C alen.ſentire Italiam exiſtimauit. Aquila Atticæ matu b 8 tino occidit: 111 Calend. regia in pectore leonis ſtella matutino Cæſari immergitur:vHII Idus Aug. arcturus medius occidit: II1 Idus fidicula occaſu ſuo autumnum inchoat, uti is adnotat. Sed ut uera ratio id fieri inuenit v ĩ Idus eiuſdem. In hoc temporis interuallo I res ſumma uitium agitur, decretorio uuis ſidere illo, quod caniculã appellauimus:Vnde carbunculare dicuntur, ut quodam uredinis carbone exuſtæ. Non cõparãtur huic malo b grãdines, ꝓcellæ, qu æq́; nunq́; annonę intulere caritatẽ. Agrorũ quippe mala ſunt illa..
z0 Carbunculus aũt regionũ late patentium, non difficili remedio, niſi calumniari naturam I rerum homines qᷓ; ſibi prodeſſe mallent. Ferunt Democritũ qui primus intellexit oſten/ ditq; cum terris cœli ſocietatẽ, ſpernẽtibus hanc curam eius opulentiſſimis ciuiũ, præuiſa olei caritate ex futuro uergiliarum ortu, qua diximus ratione, oſtẽdemusq; iam plenius, magna tum ullitate propter ſpem oliuæ coemiſſe in toto tractu omne oleum, mirantibus qui paupertatem& quietem doctrinarum ei ſciebant in primis cordi eſſe. Atq; ut appa/ ruit cauſa,& ingens diuitiarũ curſus. reſtituiſſe mercedẽ anxiæ& auidæ dominorũ pœni tentiæ,contentũ ita probaſſe, opes ſibi in facili cũ uellet fore. Ioc poſtea Sextius ẽ& Roma nis ſapientiæ adſectatoribus Athenis fecit eadẽ ratione. Tanta literarũ occaſio eſt: Quas 1 equidẽ miſcebo agreſtibus negocijs&ᷓ; potero dilucide atq; perſpicue. Pleric; dixere ro/- I
Ao rem inuſtũ ſole acri, frugibus rubiginis cauſam eſſe,& carbunculi nitibus. Quod ex par/ te falſum arbitrot, omnẽq́; uredinẽ frigore tantũ, innoxio cõſtare ſole. Id manifeſtũ fiet attendentibus. Nam primũ omniũ nõ hoc euenire, niſi noctibus& ante ſolis ardorem, deprehenditur, totumq́; lunati ratione cõſtat: quoniam talis iniuria nõ fit niſi interlunio, plenãue luna, hoceſt præualente: utroq; enim habitu plena eſt, ut ſæpius diximus. Sed interlunio omne lumen quod à ſole accepit, cœlo regerit. Differẽtia utriuſq; habitus ma/ gnaoſed manifeſta. Nanq; interlunio æſtate calidiſſima eſt, hyeme gelida. E cõtrario in plenilunio æſtate gelidas facit noctes, hyeme tepidas. Cauſa euidens, ſed alia redditur à I abiano 8 Græcisq; autoribus. Aeſtate enim interlunio neceſſe eſt cum ſole nobis pro/ 1 ximo circulo currat, igue eius cominus recepto candẽs: eademq́; interlunio abſit hyeme, quando

338 c. pLINII NATVRALIS quando abſcedit& ſol. Item plenilunio æſtiuo procul abeat aduerſa ſoli: hyeme autem ad nos per æſtiuum circulum accedat. Ergo per ſe roſcida quoties alget, infinitum quan/ tum illo tempore cadentes pruinas congelat. Ante omnia autem duo genera eſſe cœle, ſtis iniuriæ meminiſſe debemus. Vnum quod tempeſtates uocamus, in quibus grandi, nes. procellæ, cæteraq́; ſimilia intelligunt᷑: quæ cum acciderint, uis maior appellatur. Iæc ab horridis ſiderib. exeunt, ut ſæpius diximus. ueluti Arcturo, Orione, hædis. Alia ſunt illa, quæ ſilente cœlo ſerenisq; noctibus fiunt, nullo ſentiente niſi cum facta ſunt. Publica hæc,& magnæ differentiæ à prioribus, alijs rubiginem, alijs uredinem, alijs carbuncu/ lum appellantibus: omnibus uero ſterilitatẽ. De his nunc dicemus, à nullo ante nos pro diita, priusq́; cauſas reddemus. WI1 De tempeſtatibus utriuſqʒ temporis.& remedijs ſterilitatum. Cap. Xxix Va ſunt præter lunarem, paucisq cœli locis conſtant. Nanq; uergiliæ priuatim at tinent ad fructus, ut quarum exortu ęſtas incipiat, occaſu hyems, ſemeſtri ſpatio in tra ſe meſſes uindemiasq;& omnium macuritatem complexæ Eſt pręterea in cœlo, qui uocatur lacteus circulus. etiã uiſu facilis. Huius defluuio, uelut ex ubere aliquo, ſata cũcta lacteſcunt, duorum ſiderum obſeruatione, aquilæ in ſeptentrionali parte,& in auſtrina caniculæ, cuius mentionem ſuo loco fecimus. Ipſe circulus fertur per ſagittarium atque ge minos; ſolis centro bis æquinoctialem circulum ſecans, commiſſuras eorum obtinente hinc aquila, illinc canicula. Ideo effectus utriuſq; ad oẽs frugiferas pertinẽt terras: quoni/ am in his tantum locis ſolis terræq́; centra congruunt. Igitur horũ ſiderum diebus, ſi pu⸗ 20 rus atqʒ mitis aer genitalem illum lacteumq́; ſuccũ tranſmiſerit in terras. læta adoleſcunt ſata Si luna, qua dictum eſt ratione, roſcidũ frigus aſperſerit, admixta amaritudo, ut inſa cte, puerperium necat. Modus in terris huius iniuriæ, quẽ fecit in quacunq; conuexitate comitatus utriuſqʒ cauſe.Et ideo nõ pariter in toto orbe ſentitur, ut nec dies. Aquilã dixi mus in Italia exoriri ad x Calend. lanuarij. Nec patitur ratio naturæ quicq́; in ſatisan te eum diẽ ſpei eſſe certæ. Si uero interluniũ incidat, om̃es hybernos fructus& præcoces lædi neceſſe eſt. Rudis fuit priſcorum uita, atq; ſine literis: non minus tamẽ ingenioſam fuiſſe in illis obſeruationẽ apparebit,q́; nunc eſſe rationem. Tria nanq; tẽpora fructibus metuebãt,propter quod inſtituerũt ferias, diesq; feſtos, rubigalia, floralia, uinalia Rubigalia Numa conſtituit anno regni ſui xi. quæ nũc agunt᷑ ad vn Calend. Maij, quoniam 30 tunc ferẽ ſegetes rubigo occupat. Doc tẽpus Varro determinat ſole tauri partẽ decimã obtinẽte, ſicut tunc ferebat ratio. Sed uera cauſa eſt, quod poſt dies undeuiginti ab æquinoctio uerno, per id quatriduum, uaria gentium obſeruatione in 1111 Calen. Maij, canis occi dit, ſidus& per ſe uehemẽs,& cui præoccidere caniculam neceſſe ſit. Iidem itaq; Floralia un Calend. eiuſdẽ inſtituerunt, urbis anno quingenteſimo ſextodecimo, ex oracu/ lis Sibyllæ, ut omnia bene defloreſcerẽt. Hunc diem Varro determinat, ſole tauri partẽ quartamdecimam obtinẽte. Ergo ſi in hoc quatriduum inciderit plenilunium, fruges& omnia quæ florebunt lædi neceſſe erit. Vinalia priora quæ ante hos dies ſunt1 X Calen. Maij deguſtandis uinis inſtituta, nihil ad fructus attinẽt. Nec quæ adhuc diximus ad ui tes oleascq;, quoniã earum cõceptus exortu Vergiliarũ incipit ad vi Idus Maij, ut docui/ 40 mus. Aliud hoc quatriduum eſt, quod neq; rore ſordere uelint: exhorrẽt enim frigidum ſidus arcturi poſtridie occidẽs:& multo minus plenilunium incidere. InI nonas lunij ite rum aquila exoritur ueſperi, decretorio die fHlorẽtibus oleis uitibusq; ſi pleniluniũ in eum incidat. Equidem& ſolſtitium v 111 Calend. Iulij in ſimili cauſa duxerim,& canis ortum poſt dies a ſolſtitio x xII1. ſed interlunio accidẽte, quoniã uapore cõſtat culpa, acinic; Præcoquuntur in callum. Rurſus pleniluniũ nocet ad II11nonas Iulij, cum Aegyptoca/ nicula exoritur: uel certe xvi Calend. Aug. cũ Italiæ. Item XIII Calen. Aug. cum aquila occidit, uſq; in x. Cal. ciuſdem. Extra has cauſas ſunt uinalia altera, quæ aguntur ad xi Calend. Septẽb. Et Varro à fidicula incipiẽte occidere mane, determinat, quod uult ini/ “ tium

————yℳ—⏑ℳy————
H1ISTORIAE LIBER XVIII 339
tium autumni eſſe,& hunc diem feſtum tempeſtatibus leniendis eſſe inſtitutum. Nunc fi diculam occidere ad vi Idus Auguſti ſeruatur. Intra hæc conſtat cœleſtis ſterilitas. Neq; negauerim poſſe eam permutari arbitrio legentiũ, locorũ æſtimantiũ naturas. Sed à no/ bis rationẽ demonſtratam eſſe ſatis eſt:reliqua obſeruatione cuiuſq; conſtabunt. Alteru/ trum quidẽ fore in cauſa, hoc eſt plenilunium aut interlunium, non erit dubiũ. Et in hoc mirabilem admirari benignitatẽ naturę ſuccurrit: amprimũ hanc iniuriã omnibus annis accidere non poſſe,propter ſtatos ſiderũ curſus:nec niſi paucis noctibus anni, ido; quan/ do futurũ ce acle noſci. Ac ne per omnes menſes timeretur, earum quoq; lege diuiſum, æſtate interlunia præterquã biduo ſecura eſſe, hyeme plenilunia: nec niſi æſtiuis breuiſſi/ io misq; noctibus metui, diebus non idem ualere. Præterea tam facile intelligi, ut formica minimum animal interlunio quieſcat, plenilunio etiã noctibus operetur. Auem parram oriente Sirio, ipſo die non apparere, donec occidat. E diuerſo uireonem prodire ipſo ſol/ ſtitij die. Neutrum uero lunæ ſtatum noxium eſſe, ne noctibus quidem, niſi ſerenis,& o/mni aura quieſcente:quoniam neq; in nube, neq; in flatu cadunt rores: ſic quoq; nõ ſine remedio. Sarmenta, aut palearum aceruos,& euulſas herbas fruticesć;, per uineas cam/ posq́; cum timebis incendito, fumus medebitur. Hic è paleis& contra nebulas auxilia/ tur, ubi nebulæ nocent. Quidã tres cancros uiuos cremari iubent in arbuſtis, ut carbunculi non noceant. Alij ſiluri carnẽ leuiter uri à uento, ut per totam uineam fumus diſpergatur. Varro autor eſt, ſi fidiculæ occaſu, quod eſt initiũ autumni, uua picta cõſecretur inter 20 uites, minus nocere tempeſtates. Archibius ad Antiochum Syriæ regem ſcripſit: Si ficti/ li nouo obruatur rubeta rana in media ſegete, non eſſe noxias tẽpeſtates. Opera ruſtica huius interualli,terram iterare, arbores circũfodere, ubi gęſtuoſa regio poſcat, accumulare. Germinãtia niſi in ſolo luxurioſo fodienda nõ ſunt. Seminaria purgari ſarculo. Meſſem hordeaceam facere. Aream ad meſſem creta præparare, Catonis ſententia amurca tem/ perata, Vergilij operoſius. Maiore ex parte æquant᷑ tantum,& fimo bubulo dilutiore illi/ nunt.Id ſatis ad pulueris remedium uidetur. De meſſe,& tritico,& palea,& frumento ſeruando. SPg H. Eſſis ipſius ratio uaria. Galliarũ latifundijs ualli prægrandes dentibus in margine MufRlit. laabus rotis pet ſegetem impelluntur, iumento in contrarium iuncto: ita 30 direptæ in uallũ cadunt ſpicæ. Stipulæ alibi mediæ falce præcidũtur, atq; inter duas mer gites ſpica diſtringitur. Alibi ab radice euellunt. Quod qui faciunt, proſcindi ab ſe obiter agrum interpretantur, cum extrahant ſuccum. Differentia hæc, Vbi ſtipula domos cõte gunt, qᷓ; longiſſimam ſeruant. Vvbi fœni inopia eſt, ſtramento paleã quætunt. Panici cul/ mo non tegunt. Miltj culmum ferè inurunt. Hordei ſtipulam bubus gratiſsimã ſeruant. Panicum& milium ſingillatim pectine manuali legunt Galliæ. Meſſis ipſa alibi tribulis in area, alibi equarũ greſſibus exteritur, alibi perticis flagellatur. Triticum, quo ſerius me/titur, copioſius inuenitur: quo celerius uero, hoc ſpecioſius ac robuſtius. Lex aptiſsima, antequam granum indureſcat,& cum iam traxerit colorem. Oraculum uero, biduo cele/rius meſſem facere potius qᷓ;ʒ biduo ſerius. Siliginis& tritici etiam ratio in area horreoch. 40 Far. quia difficulter excutitur, cõuenit cum palea ſua condi,& ſtipula tantũ,& ariſtis libe ratur. Palea plures gentiũ pro fœno utuntur. Melior ea quæ tenuior minutiorc;,& pul/ueri propiot:ideo optima ẽ milio, proxima hordeo, peſſima ex tritico, præterq; iumentis opere laborantibus. Culmum ſaxoſis locis cum inaruit, baculo frãgunt ſubſtratu anima lium. Si palea defecit,& culmus teritur. Ratio hæc: maturius deſectus muria diu reſper/ ſus, dehinc ſiccatus in manipulos conuoluitur, atq; ita pro fœno bubus datur. Sunt qui 2 accẽdunt in aruo& ſtipulas, magno Vergilij præconio. Summa autem ratio, ut herbarum ſemen exurant.Ritus diuerſitatẽ magnitudo facit meſſium,& caritas operarũ. Con/ nexa eſt ratio frumenti ſeruandi. Horrea operoſa tripedali craſſitudine, pariete lateritio, exædificari iubent aliqui. Præterea ſuperne impleri, nec afflatus admittere, aut feneſtras 11“ 11 habere

34° c. pILINII NATVRALIS 1 habere ullas. Alij ab exottu tantum æſtiuo, aut ſeptentrione: eaqʒ ſine calce cõſtrui, quo/ niatm ſit frumento inimiciſsima. Nam quæ de amurca præceperint indicauimus. Alibi cõ trà ſuſpendunt granaria lignea columnis,& perflari undicq malant, atq; etiam à fundo. Alij omnino pendente tabulato extenuari granũ arbitrantur:& ſi tegulis ſubiaceat, cofer ueſcere. Multi uentilari quoq; uetant. Gurgulionẽ enim nõ deſcendere infra quatuor di/ gitos, nec amplius pericſitari. Columella& kauoniũ uentum conferre frumento pręcipit, quod miror equidẽ, ſicciſsimũ alioqui. Sunt qui rubeta rana in limine horrei pede ẽlon/ gioribus ſuſpenſa, inuehere iubeant. Nobis referre plurimũ tem peſtiuitas condendi ui/ debitur. Nam ſi parum toſtum atq; robuſtum collectum ſit, aut calidũ conditũ, inimica innaſci neceſſe eſt. Diuturnitatis cauſæ plures. Aut in ipſius grani corio, cũ eſt numeroſi/ i us ut milio: aut ſucci pinguedine, qui pro humore ſufficit tantum. ut ſeſamæ: aut amaritu dine.ut lupino& cicercuſæ. In tritico maxirne creſcunt animalia, quoniã ſpiſsitate ſuacon caleſcit,& furfure craſſo ueſtitur. Tenuior hordeo palea, exilis& legumini, ideo non ge/ nerant. Faba craſſoribus tunicis operitur. ob hioc efferueſcit. Quidã ipſum triticũ diutur/ nitatis gratia aſpergunt amurca, mille modios qu adrãtali. Alij Chalcidica aut Caricaà cte ta,aut etiã abſinthio. Eſt& Olynthi ac Cerinthi Eubœæ terra, quæ corrumpi nõ ſinat. Nec feré condita in ſpica læduntur. Vtiliſſime tamen ſetuantur in ſcrobibus, quos ſiros uocant, ut in Cappadocia,& in Thracia. In Hiſpania& Africa, ante omnia ut ficco ſolo Raant curant:mox ut palea ſubſternatur. Ptęterca cum ſpica ſua condunt᷑ Ita frumentaſi nullus ſpiritus penetret, certum eſt nihil malefieum naſci. Varro autor eſt, ſic conditũ tri/ a ticum durare annis quinquaginta, milium uero centum. Fabam& leguminain olearijs cadis oblita cinere, longo tẽpore ſeruari. Item fabam à Pyrrhi regis ætate, in quodam ſpe cu Ambraciæ uſq; ad piraticum Pompei Magni bellum duraſſe, annis circiter cxx. Ci ceri tantum nullæ beſtiolæ in hotreis innaſcuntur. Sunt qui urceis cinere ſubſtratis& ilſ tis acetum habentibus, leguminũ aceruos ſuperingerant, ita non naſci maleficia creden/ tes. Alij qui in ſalſamentarijs cadis gypſo illinant. Alij. qui lentẽ aceto laſerpitiato reſper gant, ſiccatame oleo inungant. Sed breuiſsima obſeruatio, quod uitijs carere uelis, inter legere. Quare plurimum refert, condere quis malit, anuendere. Creſcente enim lu/ na frumenta grandeſcunt. De uindemia& autumni temporibus. Cap. XXXI5* Sshasn ex diuiſiõe tẽporũ autumnus à fidiculæ occaſu ad æquinoctiũ, ac deinde uer giliarũ occaſum. initium e; hyemis. In his interuallis ſignificat᷑, pridie Idus Aug. Atti cæ equus oriens, ueſpera Aegypto& Cæſati Delphinus occidẽs. x¹. Calend. Septẽb. Cælari& Aſſyriæ ſtella quæ uindemiator appellat᷑, exoriti mane incipit, uindemiæ ma/ turitatern promittens. Eius argumentũ erunt acini colore mutati. Aſſyriæ v Calend.& ſa gitta occidit,& eteſiæ deſinunt. Vindemiator Qegypto nonis exoritur. Atticæ arcturus matutino,& ſagitta occidit mane. Quinto ldus Septemb. Cæſari capella oritur ueſperi. Arcturus uero medius pridie Idus, uehementiſſimo ſignificatu terra maric per dies quinq;. Ratio eius hæc tradit᷑, Si delphino occidẽte imbres fuerint, nõ futuros per arcturum. Signum orientis eius ſidceris ſeruetur hirundinũ abitus, nanq; deprehenſax intere/ 41 unt. Decimoſexto Calen. Octob. Aegypto ſpica, quam tenet uirgo, exoritur matutino, eteſigc; deſinũt. Hoc idem Cæſari XIIII“ Aſſyriæ ſignificãt,& X- Calend. Cæſari cõmiſſura piſciũ occidẽs. ipſumq&; æquinoctij ſidus vmm Calend. Octob. Dein/ de cõſentiunt: quod eſt rarum, Philippus, Callippus, Doſitheus, Darmeniſcus, Conon, Oriton, Democritus, Eudoxus, Ion, In Calend. Octob. capellã matutino exoriri,&1i Calend. hædos. Sexto Nonas Octob. Atticæ corona exoritur mane. Aſiæ& Cæſari v Oalend. heniochus occidit matutino. Tertio Calend. Cæſari corona exoriri incipit,& poſtridie occidunt hædi ueſperi. vin Idus Octobris Cæſari fulgens in Corona ſtellao/
ritur. Et in Idus uergiliæ ueſperi. Idibus coronatota. Sexto Calend. Nouemb. ſuculæue ſpeti
aaaaaqqqq
mmemsms

HUISTORIAE ELIAHR NRWIIkI 341 ſperi exoriuntur.Pridie Calend. Cæſari Arcturus occidit,& ſuculæ exoriuntur cum ſo/ le. Quarto Nonas Arcturus occidit ueſperi. Quinto lIdus Nouemb. gladius Orionis oc/ cidere incipit. Deinde ni Idus uergiliæ occidũt. In his temporum interuallis opera ruſtica, napos, raphanos ſerere, quibus diebus diximus. Vulgus agreſte& rapa poſt cico/
niæ diſceſſum male ſeri putat. Nos omnino poſt Vulcanalia,& præcocia cũ panico. A fi/ diculæ aũt occaſu uiciam, faſeolos, pabulutn. Et hoc ſilente luna ſeri iubẽt. Et frondis præ parandæ tempus hoc eſt. Vnus frondator quatuor frondarias fiſcinas cõplere in die iu/ ſtum habet.Si decreſcente luna præparetur, non putreſcit. Aridã colligi nõ oportet. Vin demiam antiqui nunq́; exiſtimauere maturam ante æquinoctiũ: iam paſſim rapi cerno. 10 Quam ob rem& huius tẽpora notis argumẽtisq́; ſignentur, Leges ita ſe habent, Vuam calidam ne legito, hoc eſt, in eius ſiccitate, ac niſi imber interuenerit. Hane ne legito roru/lentam, hoc eſt, ſi ros nocturnus fuerit, nec prius q́; ſole diſcutiatur. Vindemiare incipito, cum ad palmitẽ pampinus procumbere cœperit, aut cum exempto acino ex denſitate interuallum non compleri apparuerit, acinum non augeri. Acino plurimum refert, ſi con tingat creſcente luna uindemiare. Preſſura una culeos xx implere debet. Hic eſt pes iu/ ſtus. Ad totidẽ culeos& lacus xx iugeribus unum ſufficit torculum. Premunt aliqui ſin/ gulis, utilius binis, licet magna ſit uaſtitas ſingulis. Longitudo in his refert, nõ craſſitudo. Spatioſa melius premunt. Antiqui funibus uittisc; loreis ea detrahebãt& uectibus. In/ tra c annos inuenta Græcanica, mali rugis per cochleas bullantibus, palis affixa arbori 20 ſtella, à palis arcas lapidum attollente ſecum arbore, quod maxime probatur. Intra xxir hos annos inuentum, paruis prælis,& minori torculari, ædificio breuiore,& malo in me/dio decreto, tympana impoſita uinaceis, ſuperne toto pondere urgere,& ſuper pręla con 1 ſtruere cõgeriem. Hoc& poma colligendi tempus,& obſeruatio, cum aliquod maturita te non tempeſtate deciderit:hoc& feces exprimendi: hoc& defrutũ coquẽdi, ſilente luna noctu, aut ſi interdiu, plena. Cæteris diebus aut ante exortũ lunæ Aut poſt occaſum. Ne de nouella uite aut paluſtri, nec niſt ẽ matura uua, nec niſi folijs deſpumandum: quia ſt ligno contingatur uas, aduſtum ac fumoſum fieri putant. Iuſtum uindemiæ tempus ab æquinoctio ad uergiliarum occaſum dies XLIIII. Ab eo die oraculum occurrit, frigidum picari pro nihilo ducentium. Sed iam& Calendis Ianuarij defectu uaſorum uindemian 30 tes uidi, piſcinisq; muſta condi, aut uina effundi priora, ut dubia reciperentur, Hoc non tam ſæpe prouentu nimio euenit, q́; ſæuitia inſidiantium caritati ciuili. Sed æqui patrisfa milias modus eſt, annona cuiuſque anni uti. Id peræque lacroſiſſimuſh. Reliqua de ui/ nis affatim dicta ſunt.Item uindemia facta oliuam eſſe rapiendã,& quæ ad oleum perti/ nent, quæq́; ad uergiliarum occaſum agi debent. u Delunari ratione. Cap. XXXII H Is quæ ſunt neceſſaria adijcientur de luna, uentiso;& præſagijs, ut ſit tota ſideralis ratio perfecta. Nanque Virgilius etiam in numeros lunæ digerenda quædam pu tauit, Democriti ſecutus oſtentationẽ. Nos legum utilitas, quæ in toto opere, in hac quo/ que mouet parte. Omnia quæ cæduntur, carpuntur, conduntur, innocentius decreſcente 40 luna ꝗᷓ creſcẽte fiunt. Stercus niſi decreſcente luna ne tangito. Maxime intermenſttua di midiac; ſtercotato. Verres. iuuencos, arietes, hædos decreſcente luna caſtrato. Oua lu/ na noua ſupponito. Scrobes luna plena noctu facito. Arborum radices luna plena operi to. Humidis locis interlunio ſerito,& circa interlunium quaͤtriduo. Ventilari quoque fru/ menta ac legumina,& condi citca extremã lunam iubent. Seminaria cum luna ſupra ter/ram ſit fieri: Calcari muſta, cum luna ſub terta. Item materies cædi, quæq́; alia locis ſuis diximus. Neqʒ facilior eſt obſeruatio ac iam dicta à nobis ſecundo uolumine: ſed quod intelligere uel ruſtici poſſint, Quoties ab occidente ſole cernetur, prioribusq; noctis horis lucebit, creſcens erit,& oculis dimidiata iudicabitur. Cum uero occidente ſole orietur ex aduerſo, ita ut pariter aſpiciantur, tum erit plenilunium. Quoties ab ortu ſolis orietur, 3 priori
-“
sN—ü————

bA“ NRTVRALIS
prioribus; noctis horis detrahet lumen,& in diurnas extendet, decreſcẽs erit, iterumc dimidia. In coitu uero, quod interlunium uocant, cum apparere deſicrit. Supra terras au/ tem erit, quamdiu& ſol. interlunio,& prima tota die, ſecunda horæ noctis unius dextan te ſcilicoac deinde tertia uſq; ad quintamdecinam, multiplicatis horarum ijſdem portio nibus: quintadecima tota ſupra tetras noctu erit, eademqI; ſub terris tota die. Decimaſe/ xta ad primæ horæ nocturnæ dextantem ſicilicum ſub terra aget, eaſdemq́; portiones horatum per ſingulos dies adijciet uſq; ad interlunium. Et quantum primis partibus no ctis detraxerit. quod ſub terris agat, tantundem nouiſſimis ex die adijciet ſupra terram. Alternis autem menſibus x&xα implebit numeros; alternis uero detrahet ſingulos. Heacerit ratio lunaris. eni 8 10 Deuentorum ratione. CapH N paulo ſcrupuloſior. Obſeruato ſolis ortu quocũcʒ libeat die, ſtantibus hora giei ſexta,ſic ut ortũ eum à ſiniſtro humero habeãt, contra mediã faciem meridi es, à uertice ſeptentrio erit. Qui ita limes per agrũ currit, cardo appellatur. Circũagi deinqe melius eſt, ut umbrã ſuam quiſc; cernat, alioqui poſt hominè erit. Ergo permutatis la teribus, ut ortus illius dici à dextro humero fiat, occaſus à ſiniſtro, tũc erit hora vr cum mi nimma umbra contra medium fiet hominẽ. Per huius mediam longitudinem duci ſarculo ſulcum, uel cinere lincam, uerbi gratia pedũ Xxρ˖ cõueniet: mediã; menſuram, hoc eſt in X pede, circũſcribi circulo paruo, qui uocet᷑ umbilicus. Quæ pars fuerit à uertice umbtæ, hæc erit uentus ſeptentrionalis. Uò tibi putator arborum plagæ ne ſpectent, nẽue arbu/20 ſta uine ue, niſt in Africa, Cyrenis, Aegypto. lllinc flante ne arato, quæc; alia præcepimus. Quæ pars lineæ fuerit à pedibus umbræ, meridiẽ ſpectans, hæc uentũ auſtrum da/ bit, quem à Græcis notum diximus uocati. Iline flatu ueniente, materiã uineamqʒ agri/ cola ne tractes. Iumiqus aut eęſtuoſus ſtaliæ eſt. Africæ quidem incendia cum ſerenitate affert. In hunc Italiæ palmites ſpectent, ſed non plagæ arborum uitiumue. Hunc oliueti metator uergiliarũ quatriduo, hunc caueat inſitor calamis, gemmisq́; inoculator. De ipſa regionis eius hora præmonuiſſe cõueniet. Frondem medio die arborator ne cædito. Cũ meridiem adeſſe ſenties paſtor, æſtate contrahente ſeumbra, pecudem à ſole in opacaco gito. Cum xæſtate paſces. in occidentem ſpecta ante meridiẽ, poſt meridiem in orientem. Aliter noxiũ. ſicut hyeme& uere ſi in rorulentum duceres. Nec contra ſeptentrionem pa 30 ueris ſupra dictum. Clodunt ita,lippiunt ue ab afflatu,& aluo cita pereunt. Qui fœmi/ nas concipi uoles, in hunc uentum ſpectantes initi cogito..“ De limitatione agrorum. Cap. X XXIIII 1J. ut in media linca deſignaretur umbilicus. Per hunc mediũ tranſuerſa cutrat alia. Hæc erit ab exortu æquinoctiali ad occaſum æquinoctialẽ. Et limes qui ita ſe/ cabit agrũ.decumanus uocabitur. Ducantur deinde aliæ duę lineæ in decuſſeis obliquæ, ita ut à ſeptentrionis dextra leuaq́; ad auſtri dextram leuamq; deſcendant. Omnes pet eundem currant umbilicum, omnes inter ſe pares ſint, omnium interualla paria, Quę ratio ſemel in quoq; agro ineunda erit: uel ſi ſepius libeat uti, èligno facienda. regulis pati/
3
bus in tympanum exiguum, ſed circinatum adactis. Ratione qua doceo, occurrendum 40 ingenijs quoq;ʒ imperitorum eſt. Meridiem excuti placet, quoniã ſemper eſt idem, ſol au temm quotidie ex alio cœli momento quam pridie oritur: ne quis fortẽ ad exortum capien dam putet lineam.Ita cœli exacta parte, quod fuerit lineæ caput ſeptentrioni proximum àparte exortiua, ſolſtitialem habebit exortũ, hoc eſt longiſsimi diei, uentũc; aquilonem, boream a Græcis dictũ.· In hũc ponito arbõres uitesc;. Sed hoc flante ne arato, frugem
ne ſerito. ſewẽ ne iacito. Præſtringit enim atq; percellit hic radices arborum, quas poſiturus afferes. Præmonitus eſto: alia robuſtis proſunt, alia infantibus. Nec ſum oblitus in hac parte uentũ à Græcis poni, quẽ cæciã uocãt. Sed idem Ariſtoteles uir immenſæ ſub
tilitatis. qui idipſum fecit, rationẽ conuexitatis mundi reddit, qua cõtrarius aquilo r; 1 1b at

2
HIS TORIAE LIBER XVIII 343 flat.Nec tamen eum toto anno in prædictis timet agricola. Mollit ſidera æſtate media, mutatq́; nomen,& eteſias uocatur. Ergo cum frigidum ſenties, caueto, ac quacunq; aqui lo prædicitur, tanto pernicioſior ſeptẽtrio eſt. In hũc Aſiæ, Græcię, Hiſpaniæ, maritimæ Italiæ, Campaniæ, Apuliæ arbuſta uineæq́; ſpectent. Qui mares concipi uoles, in hunc paſcito, ut ſic in eundem ineant. Ex aduerſo aquilonis ab occaſu brumali Africus flabit, quem Græci Liba uocant. In hunc à coitu cum ſe pecus circumegerit, fœminas cõceptas eſſe ſcito. Tertia à ſeptentrione linea, quam per latitudinem umbræ duximus,& decuma nam uocauimus, exortum habebit æquinoctialem, uentumq́; ſubſolanum, Græcis Ape lioten dictum.In hunc ſalubribus locis uillæ uineæq́; ſpectẽt. Ipſe leniter pluuius,tamen
1o eſt ſiccior fauonius, ex aduerſo eius ab æquinoctiali occaſu, zephyrus à Græcis nominatus. In hunc ſpectare oliueta Cato iuſsit. Hic uer inchoat, aperit; terras tenui frigore ſa/ luber. Hic uites putandi, frugesq; curandi, arbores ſerendi, poma inſerẽdi, oleas tractan/di ius dabit, afflatuq; nutricium exercebit Quarta à ſeptentrione linca, eadem auſtro ab exortiua parte proxima, brumalem habebit exortum, uentũq́; uulturnũ, eurum à Græcis dictum, ſiciorem& ipſum tepidioremq́;ʒ. In hũc apiaria& uinea Italiæ, Galliarumq́; ſpectare debẽt. Ex aduerſo uulturni flabit corus, ab occaſu ſolſtitiali& occidentali latere ſeptentrionis, à Græcis dictus argeſtes, ex frigidiſſimis& ipſe ſicut omnes qui à ſepten trionis parte ſpirant. Hic& grandines infert. Cauendus eſt ipſe non ſecus ac ſepten/ trio. Vulturnus ſi à ſerena cœli parte cœperit flare, non durabit in noctem: at ſubſola/ꝛ0 nus in maiorem partem noctis extenditur. Quiſquis erit uentus, ſi feruidus ſentietur. pluribus diebus permanebit. Aquilonem prænunciat terra ſicceſcens repente, auſtrum humeſcens rore occulto. 1 b Prognoſtica tempeſtatum. Gap. XNKVv 18 Tenim prædicta ratione uentorum, ne ſæpius eadem dicãtur, tranſire conuenit ad I tempeſtatum præſagia, quoniam& hoc placuiſſe Virgilio magnopere uideo. Siquidem in ipſa meſſe ſæpe concurrere prælia uentorum damnoſa impetitis refert. Tradunt eundem Democritum metente fratre eius Damaſo ardentiſſimo æſtu oraſſe, ut reliquæ ſegeti parceret, raperetq deſecta ſub tectũ, paucis mox horis ſæuo imbre uaticinatione approbata. Quinimo& harundinẽ non niſi impendẽte pluuia ſeri iubent,& z0 fruges inſecuturo imbre. Quã ob rem& hæc breuiter attingemus, ſcrutati maxime perti nentia,primumq; à ſole capiemus præſagia. Purus oriens atq; non feruens ſerenũ diem nunciat:at hybernam pallidus grandinẽ. Si& occidit pridie ſerenus,& oritur, tanto certior fides ſerenitatis. Concauus oriens pluuias prædicit: Item uentos, cũ ante exorientẽ eum nubes rubeſcunt. quod ſi& nigtæ rubẽtibus interuenerint,& pluuias. Cum orien/ tis atq; occidentis radij rubent, coire pluuias. Si circa occidentem rubeſcunt nubes. ſereni/ tatẽ futuræ diei ſpondẽt. Si in exortu ſpargent᷑, partim ad auſtrũ partim ad aquilonẽ, pu racirca eum ſerenitas ſit licet, pluuiã tamen uentosq¶́ʒ ſignificabũt. Si in ortu aut in occaſu contracti cernẽtur radij, imbrem. Si in occaſu eius pluet, aut radij in ſe nubem trahent, aſperam in proximũ diem tẽpeſtatem ſigniſicabunt. Qum oriente radij nõ illuſtres emi 40 nebunt, quãuis circundati nube nõ ſint, pluuiã portendent. Si ante exortũ nubes globa/ buntur, hyemẽ aſperã denunciabunt. Si ab exortu repellentur,& ad occaſum abibunt, ſerenitatẽ. Si nubes ſolem circũcludent, quãto minus luminis relinquẽt, tanto turbidior tempeſtas erit ſi uero etiã duplex orbis fuerit, eo atrocior. Quod ſi in exortu ſiet ita ut ru beſcant nubes, maxima oſtendetur tempeſtas. Si non ambibunt, ſed incũbent, a quo/cunq; uento fuerint, eum portendent. ſi à meridie,& imbrem. Si oriens cingetur orbe, ex qua parte is ſe aperit, expectetur uentus. Si totus defluxerit æqualiter, ſerenitatemm dabit.Si in exortu longe radios per nubes porriget,& medius erit inanis, pluuiam ſignifica/ bit.Si ante ortum radij ſe oſtendent, aquam& uentum. Si circa occidentem candidus cir culus erit, noctis leuem tempeſtatem. Si nebula; uehementiorẽ. Si candẽte ſole, uentum.
. Si ater
ereeeeitmmamüemmeermmm

—
344 C. PLINII NRATVRALIS
Si ater circulus fuerit,ex qua regione is ruperit ſe uentum magnum. Proxima ſunt iure lu næ præſagia. Quartam eam maxim eobſeruat Aegyptus. Si ſplendẽs exorta puro nito/ re fulſerit,ſereniratem: ſi rubicũda, uentos:ſi nigra, pluuias portẽdere creditur. In quinta, cornua eius obtuſa, pluuiã:erecta& infeſtauentos ſemper ſignificant, quarta tamen ma/ xime. Cornu eius ſeptentrionale acuminatum atq; rigidum. illum præſagit uentum. Infe rius auſtrumutraq; recta, noctem uentoſam. Si quartam orbis rutilus cingit, uentos& imbres præmonebit. pud Varronem ita eſt, Si quarto die luna erit recta, magnã tem/ peſtatem in mari“ ſicoronam circa ſe habebit,& eam ſynceram: quoniã illo modo nõ ante plenam lunam hyematutum oſtendit, Si plenilunio per dimidium pura erit, dies ſerenos ſignifccabit: ſt rutila, uentos, nigreſcen s, imbres. Si caligo orbis nubem e incluſerit, uentos quaà ſe ruperit: ſi gemini orbes cinxerint, maiorem tempeſtatem, Et magis ſi tres erunt. aut nigri, aut interrupti atq; diſtracti. Naſcens luna,ſi cornu ſuperiore ob atro ſurget, pluuias decreſcens dabit:ſi inferiore, ante plenilunium: ſt in media nigritia illa fuerit imbtẽ in plenilunio. Si plena circa ſe habebit orbem, ex qua parte is maxime ſplen debit, ex ea uentum oſtendet. Si in ortu cornua craſſiora fuerint, horridam tempeſta/ tem. Si ante quartam non apparuerit, uento fauonio flante,hyemalis toto menſe erit. Si Xvr uehementius flammea apparuerit, aſperas tempeſtates præſagiet. Sunt& ipſius lu/ næ octo articuli, quoties in angulos ſolis incidit, pleriſq; inter eos tantum obſeruantibus præſagia eius, hoc eſt tertia, ſeptima, un decim a, decimaquinta, decimanona, uigeſimater/
tia, uigeſimaſeptima,& nterlunium · Tertio loco ſtellarum obſeruationem eſſe oportet,ꝛ?
Piſcurrere eæ uidentur interdum, uentic; protinus ſequuntur. In quarum parte ita præ/ ſagiuere, Cœlum cum xqualiter totum erit ſplendidum, articulis temporũ quos propoſuimus, autumnum ſerenum præſagibunt& frigidum. Siuer& æſtas nõ ſine riguo ali quo tranſierint: autumnum ſerenum& denſum minusq́; uentoſum facient. Autumni ſe/ renitas uentoſam hyemem facit. Qum repente ſtellarũ fulgor obſcuratur,& id nec nubi lo, neq; caligine, pluuia aut graues denunciantur tempeſtates. Si uolitare plures ſtellæui qebunt᷑, quò ferentur albeſcentes, uentos ex ijs partibus nunciabunt. Aut ſi curſitabunt, certos: i id in pluribus partibus fiet, inconſtantes uentos effundent. Si ſtellarum erran/ tium aliquã orbes inclulerint, imbres Sunt in ſigno cancri duæ ſtellæ paruæ, aſelli appel
latg, exiguũ inter illas ſpatiũ obtinente nubecuſa, quã præſepia appellant. Hæc cũ ccelo'o ſereno apparere deſierit, atrox hyems ſequitur.Si alterã earũ aquiloniam caligo abſtulit auſter ſæuit: ſi auſtrinã, aquilo. Arquus cum ſunt duplices, pluuias nũciant, A pluuijsſe/ renitatẽ nõ perinde certam. Circuli noui circaſi dera aliqua, pluuiã. Cum æſtate uehemẽ/ tius tonuit qʒ fulſit, uentos ex ea parte denunciat. Contrà ſi minus tonuit, imbrem. Cum ſereno cœlo fulget, pluuiæ erunt& tonitrua,& hyemabit. Atrociſſime aũt, cum ex omni/ bus quatuor partibus ccli fulgurabit. Cum ab aquilone tãtum, in poſterũ diem aquam portendit. Cũ ſeptentrione, uentũ eum. Cum ab auſtro uel coro: aut fauonio nocteſe rena fulgurauerit, uentũ& imbrẽ ex ijldẽ regionibus demonſtrabit. Tonitrua matutina uentum ſignificant, imbrẽ meridiana. Nubes cum ſereno ccœlo ferunt᷑, à quacunq; parte id fietcxpectentur uenti:ſi eodem loco globabuntur, appropinquante ſole diſcutientur. 4 Et hocſi ab Aquilone ſiat, uentos: ſi ab auſtro, imbres portendent. Sole occidente, Cex utraqʒ parte eius cœlum petent, tem peſtatẽ ſignificabũt. Vehementius atræ ab oriente, in noctem aquam minantur: ab occidẽte, in poſterũ diem. Si nubes ut uellera lanæ ſpat gentur multæ ab oriente, aquam in triduum pręſagient. Cum in cacuminibus montium nubes conſident, hyemabit. Si cacuminapura fient, diſſerenabit. Nube grauidacandicante, quod uocant tempeſtatem albam, grando imminebit. Coslo quamuis ſereno:nubecula quamuis parua, uentum procelloſum dabit. Nebulæ è montibus deſcenden/ tes, aut cœlo cadentes, uel in uallibus ſedentes, ſerenitatem promittunt. Ab his terreni ignes proxime ſignificant: pallidi nanc; murmurantesq́; tempeſtatũ nuncij Hes 1 pluuiæ
1

& 2 2220
9m,,——+ EII
„
—— —
11““
diterranea feſtinantes.
UISTURIAE LIPBER I X 345 pluuiæ etiam, in lucernis fungi. Si Hexuoſe uolitet flamma, uentum. Et lumina cum ex ſeſe flammas elidunt, aut uix accenduntur. Item cum in eo pendentes coaceruantur ſcintil/ læ, uel cum tollentibus ollas carbo adhæreſcit: aut cum contectus iguis è ſe fauillã diſcutit, ſcintillämue emittit: uel cum cinis in foco cõcreſcit,& cum carbo uehementer perlucet.
Eſt& aquarum ſignificatio. Mare ſi in tranquillo portu à curſu ſtabit,& murmuraue rit intra ſe,uentum prædicit. Si identidem,& hyemem,& imbrem. Litora ripæq́ʒ ſi reſo/nabunt tranquillo, aſperam tempeſtatẽ, Item matis ipſius tranquillo ſonitus, ſpumæuùe diſperſæ, aut aquæ bullantes. Pulmones marini in pelago, plurium dierum hyemem por tendunt. Sæpe& ſilentio intumeſcits flatuc; altius ſolito iam intra ſe eſſe uentos fatetur.
io Equidẽ& montium ſonitus, nemorumq́; mugitus prędicunt. Et ſine aura quæ ſentiatur,
foſia ludentia. Lanugo populi aut ſpinæ uolitans, aquisq́; pluma innatans. Atq; etiam in campis tempeſtatem uenturam præcedens ſuus fragor: cœli quidẽ murmur, nõ dubiam habet ſignificationẽ. Præſagiunt& animalia. Delphini tranquillo mari laſciuientes fHla/ tum, ex qua ueniunt parte: item ſpargentes aquam turbato, tranquillitatem. Loligo uoli, tans, conchæ adhæreſcentes, echini affigentes ſeſe, aut harena ſaburrantes, tempeſtatis ſi gna ſunt. Ranæ quoq; ultra ſolitũ uocales. Et fulicæ matutino clangore. em mergi ana tesq;, pennas roſtro 1u“ aquaticæ aues cõcurſantes. Grues in me lergi maria aut ſtagna fugientes, Grues ſilentio per ſublime uolantes. ſerenitatẽ, Sic noctua in imbre garrula:at ſereno, tempeſtatem. Coruiq́; ſingultu
20 quodam latrantes.ſeq́; concutientes. ſi cõtinuabunt, uentos: ſi uero carptim uocem reſor
bebunt, uentoſum imbrem. Graculi ſero à pabulis recedentes, hyemẽ. Et albæ aues cum congregabuntur. Et cum terreſtres uolucres cõtra aquam clangores dabunt, perfunden/ tes ſeſe:ſed maxime cornix. Hirundo tam iuxta aquã uolitans, ut penna ſæpe percutiat. Quæq; in arboribus habitãt, fugitantes in nidis ſuis. Et anſeres cõtinuo clangore intem peſtiui. Ardea in medijs harenis triſtis. Nec mirum, aquaticas, aut in totum uolucres prę ſagia aeris ſentire. Pecora exultantia,& indecora laſciuia ludẽtia, eandem ſigniicationem habent. Et boues cœlum olfactantes, ſeq́; lambentes contra pilum. Turpesq́; porci alie/ nos ſibi manipulos fœni lacerantes, Segniterq;& cõtra induſtriã ſuam abſconditæ for/ micæ, uel concurſantes aut oua progerentes. Item uermes terreni erumpentes. Prifolium
30 quoqʒ inhorreſcere,& folia contra tempeſtatem ſubrigere certum eſt. Necnon& in conuiuijs menſisq; noſtris/uaſa quibus eſculentum additur, ſudorem repoſitorijs linquẽtia, diras tempeſtates prænunciant.“— c. PLINII SBCVNDI NATVRALISH HISTORIAE LIBER Nnc.
PROOE MIVM.
IDERVH quoq; tẽpeſtatumqTh ratio, uel imperitis facili, atq; [indubitato modo monſtrata eſt: uereq; intelligentibus non mi nus cõferunt rura deprehendendo cœlo, q́; ſideralis ſcientia aſgro colendo. Proximam multi hortorum curam fecere. Nobis non protinus trãſire ad iſta tempeſtiuum uidetur, Miramurc quoſdam ſcientiæ gratia, eruditionis ſuæ gloriã ex his petentes, e tam multa præterijſſe, nuſſa mentione habita tot rerũ ſponte cu raue prouenientiũ, præſertim cum pleriſq; earum pretio uſuq́;
uitæ maior etiam q́; frugibus perhibeatur autoritas. Atq; ut à confeſſis ordiamur utilita/ tibus, quæq; non ſolum terras oẽs, uerum etiã maria repleuere, ſeritur, ac dici neq; inter fruges, neq; inter hortenſia poteſt, linum. Sed in qua nõ occurret uitæ parte, quodue mi/
raculum maius, herbã eſſe quæ admoueat Aegyptum Italiæ: intantũ, ut Galerius à freto
Sicilix Alexandtiam ſeptima gie peruenerit, Babilius ſexta, ambo præfecti: æſtate uero proxima

346 c. PLINII NATVRALIS proxima Valerius Marianus ex prætorijs ſenatoribus, à Puteolis nono die leniſſimo fla tueberbã eſſe quæ Gadeis ab Herculis colũnis ſeptimo die Oſtiã afferat,& citeriorẽ Hi ſpaniã quarto, prouinciã Narbonenſem tertio, Africã altero: quod etiã molliſſimo flatu cõtigit C. Flacco legato Vibij Criſpi procõſulis: Audax uita.ſcelerũ plena, aliquid ſeri, ut uentos procellascʒ recipiat:& parum eſſe Huctibus ſolis uehi. Iam uero nec uela ſatis eſſe maiora nauigijs. Sed quãuis amplitudini antemnarũ ſingulæ arbores ſufficiãt, ſuper eas tamen addi uelorũ alia uela: prætercß alia in proris:& alia in puppibus pandi, ac tot mo/ dis prouocati mortẽ. Denicq tã paruo ſemine naſci, quod orbẽ terrarũ ultro citroc; pot/ tet,tam gracili auena, tã nõ alte à terra tolli: neq;ʒ id uiribus ſuis necti. ſed paſſum tuſumq; R in mollitiẽ lanæ coactũ, iniuria naturæ, ac ſumma audacia,& quòᷣ petuenire nulla exe/do cratio ſufficit, contra inuentorẽ dictũ ſuo loco à nobis: cui ſatis non fuit hominem in terra mori, niſi periret& inſepultus. At nos priore libro imbres& flatus cauẽdos, frugũ cauſa fructuscq;,pręmonebamus, Rcce ſeritur hominis manu, metitur eiuſdẽ hominis ingenio quod uentos in mari optet. Prætereaut ſciamus lauiſſe pœnas, nihil gignitur facilius: ut ſentiamus nolente id fieri natura, urit agrum, deterioremq́; ipſum facit. De lini ſatione,& generibus eius& quomodo perficiatur,& de mappis,& lino non ardente,& quando primum in theattisuela. Cap. 1* Fritur ſabuloſis maxime, unoq́; ſulco, nec magis feſtinat aliud. Vete ſatũ æſtate uel/ litur,& hanc quocqʒ tetræ iniuriã facit. Ignoſcat tamen aliquis Aegypto ſerenti, ut&
rabiæ Indiæq; merces importet, itane& Galliæ cẽſentur hoc reditu? montesq; mari op/2⁰
oſʒtos eſſe non eſt ſatis,& à latere Oceani obſtare ipſum quod uocant inane? Cadurtci Oaleti, Ruteni, Bituriges, ultimiq; hominũ exiſtimati Morini, imò uero Galliæ uniuerſg uela texunt. Iam quidẽ& tranſrhenani hoſtes, nec pulchriorem aliam ueſtem eorum foœ minæ nouere. Qua admonitione ſuccurrit quod M. Vatro tradit, in Serranorũ familia gentilicium eſle, fœminas linea ueſte non uti. In Germania autẽ defoſſi atq; ſub terra id opus agũt. Similiter in Italia ratione alia inter Padum Ticinũq; amnes, ubi à Setabi ter/ tia in Europa lino palma:ſecundã enim in uicino allianis capeſſunt retouina,& in Aemi/ lia uia Fauentina. Candore allianis ſemper crudis Fauentina præferunt᷑: retouinis tenui/ tas ſumma denſtasq;, candor æque ut Fauẽtinis. ſed lanugo nulla:quod apud alios gra tiam, apud alios offenſionẽ habet. Neruoſitas filo æqualior penè q́; araneis, tinnitusc;, 30 cum dente libeat experiri: deo duplex quaàm cæteris pretium. Et Hiſpania citerior habet ſplendorem lini præcipuum, torrentis in quo politur natura, qui alluit Tarraconem. Et tenuitas mira, ibi primum carbaſis repertis. Non dudum ex eadem Hiſpania Zoelicum nevit in ltaliam, plagis utiliſsimum. Ciuitas ea Callęcia& Oceano propinqua. Eſt ſua gloria& Cumano in Campania ad piſcium& alitum capturam. Eadem& plagis mate/ ria. Neq; em̃ minores cunctis animalibus inſidias, q; nobiſmetipſis lino tendimus. Sed Cumanæ plagæ cõcidunt apros,& hę caſſesuͦe ferri aciem uincunt. Vidimusq; iam tan/ ta tenuitatis, ut annulum hominis cum epidromis tranſirent, uno portante multitudinẽ qua ſaltus cingerẽtur. Nec id maxime mirum, ſed ſingula earum ſtamina centeno quin/
quageno filo conſtare, ſicut paulo ante lulio Lupo, qui in prefectura Aegypti obijt. Mi 40
rentur hoc, ignorantes in Aegyptij quondam regis, quem Amalſim uocant, thorace in Rhodioruminſula oſtendi in templo Mineruæ cccvxv filis ſingula Blla cõſtare. Quod ſe expertum nuper Romæ prodidit Mutianus ter conſul, paruàsque iam reliquias eius ſupereſſe hac experientium iniuria. Italia ex Pelignis etiamnum linis honorem habet, ſed fullonum tantum in uſu. Nullum eſt cãdidius, lanæ ue ſmilius.ſicut in culcittis præci puam gloriam Cadurci obtinent. Galliarum hoc& tomenta pariter inuentũ. Italiæ qui/ dem mos etiam nũc durat in appellatione ſtramẽti. Aegyptio lino minimum firmitatis. plurimũ lucri. Quatuor ibi genera. Laniticum; ac Peluſiacũ, Buticum, Tentyriticum, cum regionum nominibus in quibus naſcuntur. Superior pars Aegypti in Arabiam uer 6
Lignit
2

——
HISTORIAE LIBER XINX 1 347 Foit ftuticẽ᷑quem aliqui goſsipion uocant, pluresxylon,& ideo lina inde facta xylina. aruus eſt, ſimilẽq; barbatæ nucis defert fructũ, cuius ex interiore bombyce lanugo ne/ tur. Neculla ſunt eis in candore mollitiue præferenda. Veſtes inde ſacerdotibus Aegy pti gratiſsimæ. Quartũ genus Otchomeniũ appellãt. Fit e paluſtri uelut harundine, dun taxat panicula eius. Aſia ẽ geniſta facit lina ad retia præcipua⸗in piſcando durantia, fruti ce madefacto x diebus. Aethiopes Indiq; è malis, Arabes cucutbitis, in arboribus, ut di ximus. genitis. Apud nos maturitas eius duobus argumentis intelligitur, intumeſcẽte ſe/ mine; aut colore flaueſcente. Tunc euulſum,& in faſciculos cnanuales colligatũ, ſiccatur in ſole pendens conuerſis ſuperne radicibus uno die: mox quimq; alijs, in contrariũ inter ſe to uerſis faſciũ cacuminibus, ut ſemen in mediũ cadat. Inter medicamina huic uis,& in quo/dam ruſtico ac prædulci Italiæ tranſpadanæ cibo, ſed iam pridein ſacrorum tantum gra tia. Deinde poſt meſſem triticeam uirgæ ipſæ merguntur in aquam ſolibus tepefactam, pondere aliquo depreſſæ. Nulli enim ſeuitas maior. Maceratas inclicio eſt mẽbrana laxa tior. Iterumch inuerſæ, ut prius, ſole ſiccantur. Mox arefactæ in ſaxo tunduntur ſtupario malleo. Quod proximum cortici fuit, ſtupa appellatur, deterioris lini, lucernarum ferè luminibus aptior. Et ipſa tamen pectitur ferreis hamis, donec omnis mẽbrana decorti cetur. Medullæ numeroſior diſtinctio, candore, mollitia. Linumq́; nere& uiris decorum eſt. Cortices quocꝝ decuſsi clibanis& furnis præbẽt uſum. Ars depectendi digerẽdic;: Inſtum eſt& quinquagenis faſcium libris quinas denas carminari. Iterum deinde in filo 2ꝛ0 politur. illiſum crebro in ſilice ex aqua: textũq; rurſus tunditur clauis, ſemper iniuria meli us. Inuentũ iam eſt etiam quod ignibus nõ abſumeretur. Viuum id uocant, ardentesoi in focis conuiuiorum ex co uidimus mappas: ſordibus exuſtis ſplendeſcentes igni magis quaàm poſſent aquis RcSüEdeEüneEse ote gerprs llãm ab reliquo ſeparãt cinere. Naſcitur in deſertis aduſtisq; ſole Indiæ, ubi non cadunt imbres, inter diras ſer/ pentes:aſſueſcitq; uiuere ardendo, rarũ inuentu, difficile textu proꝑter breuitatẽ. Rufus de cætero colos, ſplendeſcit igni. Qum inuentum eſt, æquat pretia excellentium margari/ tarum. Vocatur autem à Græcis asbeſtinum ex argumẽto naturæ. Anaxilaus autor eſtlinteo eo circundatã arborem, ſurdis ictibus,& qui nõ exaudiantur cædi. Ergo huic lino principatus in toto orbe. Proximus byſsino, mulierum maxime delitijs circa Elim in A30 chaia genito:quaternis denarijs ſcripula eius permutata quondam, ut auri, reperio. Linteorum lanugo, è uelis nauium maritimarũ maxime, in magno uſu medicinæ eſt,& cinis ſpodij uim habet.Eſt& inter papauera genus quoddã, quo candorẽ lintea præcipuum trahunt. Tentatũ eſt tingi linũ quoq;& ueſtium inſaniã accipere in Alexandri Magni primum claſsibus, Indo amne nauigantis, cum duces eius ac pręfecti in certamine quodã uariaſſent inſignia nauium, ſtupueruntq; littora flatu uerſicoloria implente. Velo purpu reo ad Actiuin cum M. Antonio Cleopatra uenit, eodemq́; effugit, Hoc fuit imperato/riæ nauis inſigne. Poſtea in theatris tantũ umbtã fecere: quod primus omnium inuenit Q. Catulus, cum Capitoliũ dedicaret. Carbaſina deinde uela primus in theatro duxiſſe traditur Lentulus Spinter Apollinaribus ludis. Mox Cæſar dictatot totũ forũ Roma/ 40 num intexit, uiãc; ſacrã ab domo ſua ad cliuum uſq; Capitolinũ, quod munere ipſo gla diatorio mirabilius uiſunꝰ tradunt. Deinde& ſine ludis Marcellus Octauia ſorore Au/ guſti genitus, in ædilitate ſua, auunculo x cõſule Calen. Auguſti, uelis lorum inumbrauit, ut ſalubrius litigantes conſi terẽt: quantum mutatis moribus Catonis Cenſorij, qui ſternẽdum quoq; forum muricibus cenſuerat. Vela nuper colore cœli ſtellata per ruden/ tes, terra etiã in amphitheatris principis Neronis rubente: in cauis ædium,& muſcum à ſole defendunt. Cætero manſit candori pertinax gratia. Honor etiam& Troiano bello. Cur em̃ non& pręlijs interſit,ut naufragijs: Ihoracibus lineis paucos tamen pugnaſſe, teſtis eſt Homerus. Hinc fuiſſe& nauium armamenta apud cundem interpretantur eruditiores:quoniam cum ſparta dixit, ſignificauerit ſata.“
De

cC. PLINII NATVRARALIS
De ſparti natura,& quando pritnum uſus eius,& quomodo perficiatur,
& quæ ſine radice naſcantur,& uiuant. Cap. 11
Parti quidẽ uſus multa poſt ſecula cœptus eſt: nec ante Pœnorũ arma, quæ primum S Hiſpaniæ intulerũt. Herba& hæc ſponte naſcẽs,& quæ nõ queat ſeri, iuncusc; pro prie aridi ſoli, uni terræ dato uitio. Nanq; id malum telluris eſt, nec aliud ibi ſeri aut naſci poteſt. In Africa exiguũ& inutile gignitur. Carthaginienſis Hiſpaniæ citerioris portio, nec hæc tota, ſed quatenus parit, mõtes quoq; ſparto operit. Hine ſtrata ruſticis eorum, hinc ignes facesq;.hinc calciamina,& paſtorum ueſtis, animalibus noxium præterquam cacuminum teneritate. Ad reliquos uſus laborioſe euellitur, ocreatis cruribus, manibusq́; tectis manicis/conuolutum oſſeis ligneisue conamentis. Nunc iam in hyemem uix. Facil lo lime tamen ab ldibus Maijs in lunias boc maturitatis tempus. Vulſum faſcibus in acer/ uo animatum biduo, tertio reſolutum, ſpargitur in ſole, ſiccaturc;,& rurſus in faſcibus redit ſub tecta. Poſtea maceratur aqua, marina optime, ſed& dulci ſi marina deſtt. Siccatumq́ʒ ſole iterum rigatur.ſi repente urgeat deſiderium, perfuſum calida in ſolio, ac ſica tum ſtans cõpendiummn operæ fatetur. Hoc aũt tunditur, ut fiat utile, præcipue in aquis ma riq; inuictum. In ſico præferũt è canabi funes. At ſpartum alitur etiam demerſum, uelu/ti natalium ſitim pẽſans.Eſt quidem eius natura interpollis. rurſusqʒ qᷓ; libeat uetuſtum nouo miſcetur. Veruntamen cõplectetur animo, qui uolet miraculum æſtimare, quanto ſit in uſu omnibus terris nauium armamentis, machinis ædificationums alijsc deliderijs uitæ. Ad hos omnes uſus quæ ſufficiant, minus x Xα✕ x M. paſſ. in latitudinem àlittore 20 Carthaginis nouæ, minusq́; in longitudinem eſſe reperientur. Longius uehi impendia prohibent. lunco Græcos ad funes uſos nomini credamus, quo herbam eam appellant: poſtea palmarum folijs philuracʒ manifeſtum eſt:& inde translatum à Pœnis ſparti uſum, per q;ʒ ſimile ueri eſt. Theophraſtus autor eſt, eſſe bulbi genus circa ripas amniũ naſcens, cuius inter ſummum corticem eamq́; partem qua ueſcuntur, eſſe laneam naturã ex qua mapalia ueſtesc; quædã conficiantur. Sed neq; regionẽ in qua id fiat, neqʒ quic/ quam diligentius. præterq́; eriophoron id appellari‚ in exemplaribus, quæ quidem inue nerim, tradit: necʒ omnino ullam mentionem habet ſparti, cuncta cura magna perſecu/ tus ccccxc annis ante nos. ut iam& alio loco diximus. quo apparet, poſt id tẽporis ſpa tium in uſum ueniſſe ſpartũ. Et qm̃ à miraculis rerũ cœpimus, ſequemur eorũ ordinẽ, in 30 quibus uel maximum eſtaliquid naſci aut uiuere ſine ulla radice. Tubera hæc uocantur, undiq; terra circũdata, nullisc ſibris nixa, aut faltẽ capillamentis, nec utic; extuberante loco in quo gignuntur, aut rimas agente, nech ipſa terræ cohærent. Cortice etiam inclu/ duntur, ut pſanè nec terram eſſe poſſimus dicere, neq; aliud q́; terræ callũ. Siccis hęc ferẽ & ſabuloſis locis frutectoſisq; naſcuntur. Excedunt ſæpe magnitudinẽ mali cotonei, eti/ am librali pondere. Duo eorũ genera, harenoſa dentibus inimica,& altera ſyncera. Di/ ſtinguuntur& colore, ruffo nigroq;& intus candido, laudatiſſima Africæ. Creſcant, an ne uſtiũ id terræ(neq; enim aliud intelligi poteſt)ea protinus globetur magnitudine qua futurum eſt:& uiuantne, an non, haud facile arbitror intelligi poſſe. Putreſcendi enim ra tio communis eſt ijs cum ligno. Lartio Licinio prætorio uiro iura reddenti in Hiſpania 40 Carthagine, paucis his annis ſcimus accidiſſe, mordenti tuber, ut deprehenſus intus de, natius primos dentes inflecteret · Quo manifeſtũ erit,terræ naturam in ſe globari: quod certum eſt ex ijs, quæ naſcantur& ſeri non poſſint. De miſy,& tuberibus: de fungis pezicis, laſerpitio& magydari& rubia,& radicula. Cap. I*I.
Imile eſt quod in Cyrenaica prouincia uocãt miſy, præcipuum ſuauitate odoris ac ſa
poris. ſed carnoſius:& quod in Thracia ceraunium. De tuberibus hęc tradunt᷑ pecu liariter: Cum fuerint imbres autumnales, ac tonitrua crebra, tunc naſci,& maxime etoni/
tribus, nec ultra annum durare, tenerrima aũt uerno eſſe. Quibuſdam locis acceptantur riguis
348

HUISTORIAE LIBER XIN 349 riguis& ſerũtur, ſicut Mitylenis negant naſci niſi exundatione fluminũ inuecto ſemine ab Tiaris. Eſt autẽ is locus in quo plurima naſcunt᷑. Aſia nobiliſsima circa Lampſacũ& Alopeconeſum, Gręciæ uero circa Elin. Sũt& in fungorũ genere à Græcis dicti pezicę, qui ſine radice aut pediculo naſcunt᷑. Ab his proximũ dicetur autoritate clariſſimũ laſer/ pitium, quod Græci ſilphion uocãt, in Cyrenaica prouincia repertum: cuius ſuccũ uocãt aſer, magniſicum in uſu medicamentisq́;,& ad pondus argẽtei denarij penſum. Multis iam annis in ea terra nõ inuenitur: quoniã publicani, qui paſcua conducunt, maius ita lucrum ſentientes, depopulantur pecorum pabulo. Vnus omnino caulis noſtra repertus memoria, Neroni principi miſſus eſt. Si quando incidit pecus in ſpem naſcentis, hoc deo prehenditur ſigno: oue cũ comederit dormiẽte protinus. capra ſternuente. Diuq; iam nõ aliud ad nosinuehitur laſer, q quod in Perſide aut Media& Armenia naſcitur large, ſed multo infra Cyrenaicũ:id quoq;ʒ adulteratũ gummi,/ aut ſagopenio, aut faba racta. Quo minus omittendũ uidetur, C. Valerio, M. Herẽnio coss. Cyrenis aduecta Romã publice laſerpitij pondo Xαα. Cęſarẽ uero dictatorẽ initio belli ciailis. inter aurũ argẽtũc; protuliſſe ex ærario laſerpitij pondo cxα. Id apud autores Græciæ euidentiſſimos inue/ nimus natum imbre piceo repẽte madefacta tellure, citca Heſperidum hortos Syrtinq; maiorem, ſeptẽ annis ante oppidũ Cyrenarum, quod conditum eſt urbis noſtræ anno cxLII. Vim aũt illam per quatuor milia ſtadiũm Africę ualuiſſe. In ea laſerpitium gigni ſolitum, rem feram ac cõtumacẽ:& ſi coleretur, in deſerta fugientẽ: radice multa craſſac;,
20 caule ferulaceo, haud ſimili craſſitudine. Huius folia maſpetum uocabant apio maxime ſi milia. Semen erat foliaceum, folium ipſum uere deciduum. V eſci pecora ſolita, primoc; purgari, mox pingueſcere, carne mirabilẽ in modum iucunda. Poſt folia amiſſa, caule ip/ ſo& homines ueſcebantur decocto. aſſo, elixoc;: eorum quoq; corpora x. primis diebus purgante à uitijs omnibus. Succus duobus modis capiebatur, radice atq; caule. Et hæc duo erant nomina, rhizias, atq; caulias, uilior ille ac putreſcẽs. Radice cortex niger, & ad mercis adulteria. Succũ ipſum in uaſa coniectum, admixto furfure, ſubin de concutiendo ad maturitatem perducebant: ni ita feciſſent, putreſcentẽ. Argumenti erat matu/ ritatis,colorſiccitas; ſudore finito. Alij tradunt laſerpitij radicem fuiſſe maiorem cubi/ tali tubercʒ in ea ſuper terram. Hͥoc inciſo, proſuere ſolitum ſuccum ceu lactis, ſuperna
z0 to caule, quem magydatin uocarunt. Folia aurei coloris pro ſemine fuiſſe, cadẽtia à canis ortu, auſtro flante Ex his laſerpitiũ naſci ſolitum, annuo ſpacio& radice& caule conſum mantibus ſeſe. Hoc& circũfodi ſolitum prodidere. Dec purgari pecora, ſed ægra ſanari, aut protinus mori. quod in paucis accidere. Perſico ſilphio ꝑrior opinio cõgruit. Alterum genus eſt quod magydaris uocatur, tenerius& minus uehemẽs, ſine ſucco: quod circa Sy riam naſcitur, nõ proueniẽs in Cyrenaica regione. Gignitur& in Parnaſo monte copioſius quibuſdã lalerpitiũ uocantibus, per quæ omnia adulteratur rei ſalaberrimæ utiliſſimxæq; autoritas. Probatio ſynceri prima in colore modice ruffo,& cum frangitur, candido intus, mox translucente: gutta aquær ſaliuaq́; liqueſcit. Vſus in multis medicaminibus. Sunt etiãnum duo genera,nõ niſi ſordido nota nulgo, cum quęſtu nullo polleant. In pri a0 mis rubia, tingẽdis janis& corijs neceſſaria. Laudatiſſima Italica,& maxime ſuburbana, & omnespene prouinciæ ſcatent ea. Cponte prouenit/ſeriturq; ſimilitudine eruiliæ. Ve/ rum ſpinoſus ei caulis: geniculatus hic eſt, quinis citca articulos in orbe folijs. Semen eius rubrũ eſt. Quos in medicina uſus habeat, ſuo dicemus loco. At quæ uocatur radicula, lauandis demũ lanis ſuccum habet:mirum, quantum cõferens candori mollitiæc. Naſcit ſatiuaubiq;. ſed ſponte præcipuain Aſia Syriacq;, ſaxoſis& aſperis locis. Trãs Euphra tem tamen laudatiſſitna, caule ferulaceo tenui,& ipſo cibis indigenarũ expetito,& tingen tiquicquid ſitcum quo decoquatur, folio oleæ Struthion Græciuocãt, floret æſtate, grataaſpectu: uerũ ſine odore: ſpinoſa,& caule lanuginoſo. Semen ei nullum, radix magna, quæ conciditur ad quem dictumeſtuſum., G De horto

350 c. pTINII NATVRALIS
De hortorum cura,& digeſtio terræ naſcentium præter fruges & frutices. Cap. I111.
B his ſupereſt reuerti ad hortorum cutam,& ſuapte natura memorandam,& quo A niam antiquitas nihil prius mirata eſt, quꝛm Heſperidum hortos, ac regum Ado/nis& Alcinoisitemq; penſiles. ſuue illos Semiramis, ſiue Aſſyriæ rex Cyrus fecit, de quo/ rum opere alio uolumine dicemus. Romani quidem reges ipſi coluere. Quippe etiam ſu/ perbus Tarquiaius nunciũ illũ ſæuũ atq; ſanguinarium filio remiſit ex horto. In X 1I. ta/ bulis legum noſtrarũ nuſq; nominatur uilla, ſemper in ſignificatione ea hottus: in hotti uero hærediũ. Quam rem comitata eſt& religio quædã: hortosq;& fores tantum con/
tra inuidentium effaſcinationes dicari uidemus. Iun remedio ſatyrica ſigna, quanquã hor/o
tos tutelx Veneris alſignante Plauto. Iam quidam hortorum nomine in ipſa urbe delicias, agros, uillàsque poſſident. Primus hoc inſtituit Athenis Epicurus otij magiſter. Vſqʒ ad eum, motis nõ fuerat in oppidis haberi rura. Romæ quidem per ſe hortus ager pauperis erat. x horto plebei macellum. quanto innocentiore uictu: Mergi enim credo in profunda ſatius eſt,& oſtreatũ genera naufragio exquiti, aues ultra Phaſidẽ amnem peti,& fabuloſo quidem terrore tutas. imò ſic pretioſiores, alias in Numidiã atqʒ Kethio piæ ſepulchta: aut pugnare cum feris·mandic; capientem quod mandat alius. At hercu/ ie quaimn uilia hęc, quam parata uoluptati ſatietaticʒ. niſi eadem quæ ubiq; indignatio oc cutreret? Ferendum ſanè fuerit exquiſita naſci poma, alia ſapore, alia magnitudine, alia
monſtro,pauperibus interdicta:inueterari uina, ſaccisc; caſtrari: nec cuiq́; adeo longam 8
eſſe uitam, ut nõ ante ſe genita potet: è frugibus quocʒ quoddã alimentũ ſibi excogitaſſe luxuriã, ac medullam tantum earũ. ſuperq́; piſtrinarum operibus& cælaturis uiuere, alio pane procerum, alio uulgi, tot generibus uſq; ad inſimam plebem deſcendente annona. Btlaͤmne in herbis diſcrimen inuentum eſt: opescʒ differentiam fecere in cibo, etiam uno aſſe uenalie In his quoq; aliqua ſibi naſci tribus negant, caule in tantum ſaginato; ut pau/ peris mẽſa nõcapiat. Sylueſtres fecerat natura cotrudas, ut quiſq; demeteret paſſim. Ec/ ce altiles ſpectantur aſpatagi. Et Rauenna ternos libris rependit· Heu prodigia uenttis. Mitum eſſet nõ licere pecori carduis ueſci, nõ licet plebei. Aquæ quoq; ſeparãtur:& ipſa naturæ elementa ui pecuniæ diſcreta ſunt. Hi niues, illi glaciẽ potant, pœnasq́; mõtium
in uoluptatẽ gulæ uertunt. Seruatur algor æſtibus, excogitaturc; ut alienis mẽſibus nix x
algeat. Decoquunt alij aquas, mox& illas hyemant. Nihil itaq; homini ſic, quomodore rurn naturæ placet. Etiamne hetba aliqua divitijs tantũ naſcitur? Nemo Sacros Auenti nosq; montes,& iratæ plebis ſeceſſus citcũſpexerit. Mots enim certe æquabit quos pecu nia ſuperauerit. Itaq; hercule nullũ macelli uectigal maius fuit Romæ clamore plebisin/ cuſantis apud omnes principes, donec remiſſum eſt portoriũ mercis huius: cõpertumq; non aliter quæſtuoſzus cenſum haberi aut tutius, ac minore fortunæ iure, cũ credatur pen ſio ea pauperum.ls in ſolo ſponſor eſt,& ſub dio reditus, ſuperficiesq́; cœlo quocunque gaudens. Hortorum Cato prædicat caules. Hinc primum agricolæ æſtimabãtur priſci, & ſic ſtatim faciebãt indicium, nequã eſſe in domo matremfamilis(etenim hæc cura fœ/ minæ dicebatur) ubi indiligẽs eſſet hortus. Quippe ecarnario aut macello uiuendũ eſſe. Nec caules, ut nunc, maxime probabãt, dãnantes pulmẽtaria quæ egerẽt alio pulmenta rio. Id erat oleo parcere. Nam gari deſideria etiam erant in exprobratione. Horti maxi/ me placebant, quia nõ egerent igni, parcerentq; ligno, expedita res& parata ſemper: un/ de& acetaria appellantur, facilia concoqui, nec oneratura ſenſum cibo,& quæ minime accenderent deſiderium panis. Pars eotum ad condimenta pertinens, fatetur domi uer/ ſuram ſieri ſolitam, atq; non Indicum piper quæſi tum, quæq́; trans maria petimus. lam in feneltris ſuis plebs urbana in imagine hortorum quotidiana oculis rura præbæbant, antequam præfigi proſpectus omnis coegit multitudinis innumeræ ſæua latrocinatioOuam ob rem ſit aliquis& his honos, néue autoritatem rebus nt præ/ 1b. 1 ertim
2

8. 82
14“
eerrnarevweenaweseeraemewrverevgeeweeee
Z1’““ 8
a131141411“*“
1u1u““
H1ISTAREHIEIEIEBEIER*X 351
ſertim etiã cognomina procerum inde natauideamus: Lactucinosq́; in Valeria familia nõ puduiſſe appellari:& cõtingat aliqua gratia operæ curæq́; noſtræ: Virgilio quoq; cõ/feſſo, qʒ ſit difficile uerborũ honorẽ tam paruis perhibere. Hortosuillæ iungen dos non eſt dubium, riguosq́; maxime habendos, ſi contingat profluo amne. Si minus, è puteo pertica, organis ue neumaticis, uel tollenonũ hauſtu rigandos. Solum proſcindendum a fauonio, in autumnum præparandum eſt poſt xiI. dies, iterandumq́; ante brumam. Octo iugerum operis paſari iuſtum eſt. Fimum tres pedes alte cum terra miſcerio areis diſtingui, easq; reſupinis puluinorum toris, ambire ſingulas tramitum ſulcis, quà detur acceſſus homini, ſcatebrisq; decurſus. In hortis naſcentium alia bulbo cõmendantur; alia
io capite, alia cauſe, alia folio, alia utroq;, alia ſemine, alia cortice, alia cute, aut cartilagine, alia 2
catne, alia tunicis carnoſis. Aliorum fructus in terra eſt, aliorum& extra, aliorum nõ niſi extra. Quædam iacent creſcuntc;, ut cucurbitæ& cucumis. Eadem& pendent, quanq́; grauiora multo etiam ijs quæ in arboribus gignuntur. Sed cucumis cartilagine. Cortex huic uni maturitate tranſit in lignum. Terra conduntur rhaphani, napic,& rapa, ato; alio modo inulæ, ſiſet, paſtinacæ. Quædam uocabimus ferulacea, ut anethum, maluas. Nanq; tradunt autores, in Arabia maluas ſeptimo mẽſe arboreſcere, baculorũ uſum præ bere extemplo. Sed& arbor eſt malua in Mauritania Lixi oppidi xæſtuario, ubi Heſpe/ ridum horti fuiſſe prodũtur cc. paſ. ab Oceano iuxta delubrũ Herculis, antiquius Gadi tano, ut ferunt. Ipſa altitudinis pedum Xx. craſſitudinis quam circũplecti nemo poſſit. In
20 ſimili genere habebitur& cannabis. Nec non& carnoſa aliqua appellabimus, ut ſpongi/
as in humore pratorum enaſcentes. Fungorum enim callum, in ligni arborumq́;ʒ natura diximus,& alio genere tuberum paulo ante.
Natura& genera,& hiſtoria naſcentium in hortis rerum Cap.· v
— Artllaginei generis, extrac; terrã eſt cucumis, mirauoluptate Tiberio principiex/
petitus. Nuſlo quippe nõ die cõtigit ei,pẽſiles eorũ hortos promouẽtibus in ſolem
rotis olitoribus: rurſusq; hybernis diebus intra ſpecularium munimenta reuocantibus.
Quin& lacte mulſo ſemine eorum biduo macerato, apud antiquos Græciæ autores ſcri
ptum eſt ſeti oportere,ut dulciores fiant. Creſcũt qua coguntur forma. In Iralia uirides&
quam minimi, in prouincijs quàm maximi& citrini aut nigti. Placent copioſiſſimi Afri/
30 cæ, grandiſsimi Mœſiæ: cum magnitudine exceſſere, pepones uocantur. Viuunt hauſti
in ſtomacho in poſterum diem, nec perfici queunt in cibis, non inſalubres tamen pluri/ mum. Natura oleum odere mire, nec minus aquas diligunt. Deſecti quoq;, ad eas modi ce diſtantes adrepunt, contrà oleum refugiunt:aut ſi quid obſtet, uel ſi pendeant, curuantut. Idq; uel una nocte deprehenditur, ſiuas cum aqua ſubijciatur à quatuor digitorum interuallo deſcendentibus ante poſterum diem:at ſi oleum eodẽ modo ſit, in hamos cur/ uatis. Jidem in fiſtula flore demiſſo, mira longitudine creſcunt. Ecce cũ maxime noua for ma eorum in Campania prouenit, mali cotonei effigie. Forte primo natũ ita audio unũ, mox ſemine ex illo genus factum, melopeponas uocãt. Nõ pendent hi, ſed humi rotun/ dantur. Mirum in his.pręter figuram coloremq́;,& odorem, quod maturitatem adeptiA0 quanquam non pendentes, ſtatim à pediculo recedunt. Columella ſuum tradit cõmen/
tum, ut toto anno contingant: Fruticem rubi quàm uaſtiſſimum in apricum locum trans ferre,& recidere, duum digitorum relicta ſtirpe, circa uernum æquinoctiũ: ta in medulla rubi ſemine cucumeris inſito, terra minuta fimoq́; circumaggeratas reſiſtere frigori radi/ ces. Cucumerum Græci tria genera fecere: Laconicũ, Scytalicũ, Bœoticum. Ex his tan/ tum Laconicũ aqua gaudere. Sunt qui hetba, quæ uocatur culix nomine, trita, ſemen eorum maceratum ſeri iubeant, ut ſine ſemine naſcãtur. Similis& cucurbitis natura, dun/ taxat in naſcẽdo. Aeque hyemem odere. Amant rigua ac fimum. Seruntur ambo ſemi/ ne in terra ſeſquipedali foſſura, inter æquinoctiũ uernum& ſolſtitium: Parilibus tamen aptiſſitne. Aliqui malũt ex Cal. Martij cucurbitas,& Nonis cucumeres,& per quinqua/
V 2 trus ſe

352 c. pLINII NATVRALIS
trus ſerere, ſimili modo reptãtibus flagellis, ſcandentes parietum aſpera in tectum uſq;,
natura ſublimitatis auida. Vires ſine adminiculo ſtandi non ſunt, uelocitas pernix, leui umbra cameras ac pergulas operiens. Inde hæc duo prima genera: Camerarium,& ple beium, qd' humi repit. In priore mire tenui pediculo libratur põdus immobile auræ. Cu,/ curbita quoq; omni modo faſtigatur, uaginis maxime uitilibus, coniecta in eas poſtq́; defloruit. Creſcit qua cogitur forma, plerunq;& draconis intorti figura. Libertate uero penſili conceſſa, iam uiſa eſt x¼ pedum longitudinis. Particulatim cucumis floret, ſibi pſe
ſuperfloreſcens,& ſicciores locos patitur, candida lanugine obductus, magisq; cum creſcit. Cucurbitarum numeroſior uſus. Et primus caulis in cibo. Atq; ex eo in totum natu/
ra diuerſa. Nuper in balinearumm uſum uenere urceorum uice, iampridẽ uero etiã cado/- o
rum ad uina condenda.Cortex uiridi tener. Deraditur nihilominus in cibis. Cibus ſalu/ ber ac lenis pluribus modis exiſtimatur, qui perfici humano uentre nõ queant, ſed non intumeſcant.: Semina quæ proxima collo fuerint, proceras pariunt: item ab imis, ſed non cõparãdas ſupradictis: quæ in medio, rotũdas: quę in lateribus, craſſas breuioresq;. Siccã tur in umbra,& cum libeat ſerere, in aqua macerantur. Cibis quo longiores tenuioresq;, eo gratiores.Et ob id ſalubriores quæ pendendo creuere, minimũq; ſeminis tales habẽrt, duritia eius in cibis gratiã terminante. Eas quæ ſemini ſeruentur, ante hyemem præcidi non eſt mos.Poſtea fumo ſiccantur, condendis hortenſiorum ſeminibus ruſticæ ſupellectili.Inuenta eſt ratio, qua cibis quoq; ſeruarentur, eodemq́; modo cucumis, uſq; ad
alios pene prouẽtus,& id quidẽ in muria fit. Sed& ſcrobe, opaco in loco harena ſubſtra ꝛ0
to, fœnocq; ſico opertos, ac deinde terra, uirides ſeruari tradunt. Sunt& ſylueſtres in utroqʒ genere,& omnibus ferè hortẽſibus. Sed& his medica tantum natura eſt. Quam ob rem differentur in ſua uolumina. Reliqua cartilaginum naturæ terra occultantur o/ mnia. In quibus de rapis abunde dixiſſe poteramus uideri, niſi medici maſculini ſexus fa cerent in his rotunda:latiora uero& cõcaua fœminini, præſtantiora ſuauitate,& ad con/ diendum faciliora, quæ ſæpius ſata tranſeunt in marem lidem naporum v genera fece re:Corinthium, Cleonæum, Liothaſium, Bœoticum,& quod per ſe uiride dixerunt. Ex ijs in amplitudinẽ adoleſcit Corinthium, nuda ferè radice. Solũ enim hoc genus ſuperne tendit, non ut cætera in terram. Liothaſium quidam Thracium appellant, frigorũ patien
tiſſimum. Ab eo Bœoticum dulce eſt, rotunditate etiam breui notabile, neq; ut Cleonæ /30
um prælongum. In totum quidem, quotum tenuiora folia, ipſi quoq; dulciores, quorũ ſcabra et anguloſa et horrida, amariores. Eſt pręterea genus ſylueſtre, cuius folia ſunt eru cæ ſimilia. Palma Romæ Amiterninis datur, inde Nurſinis, tertia noſtratibus. Cætera de ſatu eorum in rapis dicta ſunt. Cortice& cartilagine conſtant raphani: multisq; eo/ rum cortex craſſior etiam quàm quibuſdam arborum. Amaritudo plurima illi eſt,& pro craſſitudine corticis. Cætera quoq; aliquando lignoſa. Et uis mira colligendi ſpiritum, ſa/ xandic; ructum. Ob id cibus illiberalis, utiq; ſi proxime olus mandatur: ſi uero cum oli/ uis drupis, rarior ructus fit, minusq́; ſœtidus. Aegypto mire celebratur propter olei ferti litatem, quod è ſemine eius faciunt. Hoc maxime cupiunt ſerere, ſi liceat: quoniã& quæ/
ſtus plus quàm è frumento,& minus tributi eſt, nullumq&́; copioſius oleum. Genera rha/ 4⁰
phani Græci fecere tria foliorum differentia, criſpi, atq; leuis,& tertium ſylueſtre. Atque huic leuia quidem, ſed breuiora ac rotunda, copioſaq́; atq; fruticoſa: ſapor autẽ aſper,& medicamenti inſtar ad eliciendas aluos. Et in prioribus tamen differẽtia ſeminis eſt, quo niam aliqua peius, aliqua admodum exiguum ferunt. Hæc uitia non cadunt niſi in criſpa folia. Noſtri alia fecere genera. Algidenſe à loco, longum atq; translucidum. Alte/ rum rapi figura quod uocant Syriacum, ſuauiſſimum ferè ac tenerrimum, hyemisq́; pa tiens. Præcipuum tamẽ eſt, quod è Syria nõ pridem aduectum apparet, quoniam apud autores non reperitur, id autem tota hyeme durat. Etiamnum unum ſylueſtre Græci agrion uocant, Pontici armon, alij leucen, noſtri armoraciam, fronde copioſius quàm
corporẽ

2—
HISTORIAE LIBERKR XxXIX 353 corpore. In omnibus aũt probandis maxime ſpectant᷑ caules. Immitiũ enim rotũdiores craſſioresqʒ, ac longis canalibus. Folia ipſa triſtiora,& angulis horrida. Seri uult rhapha nus terra ſoluta,humida. Fimum odit, palea cõtentus. Frigoreadeo gaudet, ut in Germa/ nia infantiũ puerotũ magnitudinẽ æquet. derit᷑ poſt Idus Feb. ut uernus ſit, iterũcʒ circa Vulcanalia. quæ ſatio melior. Malti& Mlattio& Aprili ſerunt,& Septẽbri. Incipiẽte in/ cremento⸗ confert alterna folia circũobruere ipſos uero accumulare. Nã qui extra terram emerſit, durus fit atq; fungoſus Atiſtomachus detrahi folia per hyemẽ iubet,& ne lacu næ ſtagnent accumulare: ita in æſtatem grandeſcere. Quidam prodidere, ſi palo adacto 12 cauerna paleainſternatur ſex digitorum altitudine, deinde in ſemen fimuq;& terra con 1o geratut, ad magnitudinẽ ſcrobis creſcere. Præcipue tamẽ ſalſis aluntur. Itaq; etiã talibus aquis itrigantur,& in Regypto nitro ſparguntur, ubi ſunt ſuauitate præcipui. In totum quoq; ſalſugine amaritudo corũ eximitur, fiuntq; coctis ſimiles. Nãc;& cocti dulceſcũt, & in napotum uicem tranſeunt. Crudos medici ſuadent ad colligenda acria uiſcerũ dan/ dos cum ſale ieiunis eſſe, atq; ita uomitionibus præparãt meatũ. Tradunt& præcordijs neceſſariũ hunc ſuccũ.· quando phthiſin cordi intus inhærentẽ, nõ alio potuiſſe depelli cõ pertũ ſit in Aegypto. regibus corpora mortuorũ ad ſcrutãdos morbos inſecãtibus.Atq; ut eſt Græca uanitas, fertur in tẽplo Apollinis Delphis adeo cæteris cibis prælatus rha. phanus ut ex auro dicaretur, beta ex argento, rapũ èplũbo. Scires nõ ibi genitũ Maniũ Curiũ imperatorẽ, quẽ Samnitiũ legatis aurũ repudiaturo afferentibus, rapũ torrentem 20 in foco inuentũ annales noſtri prodidere. Scripſit& Moſchion Græcus unũ de rhapha/no uolumẽ. Vtiliſſimi in cibis hyberno tẽpore exiſtimãtur: ijdẽc; dentib. ſemper inimi/ ci, quoniã atterant. Ebora certe poliunt. Odiũ his cũ uite maximũ, refugitq; iuxta ſatos. Lignoſiora ſunt reliqua,in cartilaginũ genere à nobis poſita. Mirũc;, omibus uehemen/ tiã ſaporis ineſſe. Ex ijs paſtinacæ unũ genus agreſte ſponte prouenit, ſtaphilinos Grę ce dicitur. Alterũ ſeritur radice uel ſemine, primo uere uel autumno, ut Hygino placet Fe/ bruario, Augu ſto, Septẽbri, Octobri, ſolo q́; altiſſime refoſſo. Annicula utilis eſſe inci/ pit, bima utilior, gratior autũno, patinisc; maxime. Et ſic quoq;; uirus illi intractabile eſt. Hlibiſcũ à paſtinaca gracilitate diſtat damnatũ in cibis, ſed medicinæ utile. Eſt& quar tum genus in eadẽ ſimilitudine paſtinacæ, quã noſtri gallicam uocant. Græci uero dau/ 8. z0 con: cuius genera etiã quatuor fecere. Inter medica dicẽdũ ſiſer,& ipſum Tiberias prin ceps nobilitauit, Hagitans omnibus annis à Germania. Gelduba appellatur caſtellum Rheno impoſitum, ubi generoſitas præcipua. Ex quo apparet frigidis locis conuenire. Ineſt longitudine neruus, qui decoctis extrahitur amaritudinis tamen magna parte reli/ cta: quæ mulſo in cibis tẽperata, etiam in gratiã uertitur. Neruus idem& paſtinacæ ma/ jori, duntaxat anniculæ. Siſeris ſatus mẽſibus, Februario, Martio, Aprili, Auguſto, Septẽbri, Octobri. Breuior his eſt, ſed toroſior amariorq;qinula, per ſe ſtomacho inimiciſsi ma:eadem dulcibus mixtis ſaluberrima. Pluribus modis auſteritate uicta gratiã inuenit. Nanqʒ& in pollinẽ tunditur arida, liquidoc; dulci tẽperatur:& decocta poſca, aut aſſer, nata, uel macerata pluribus modis& tũc mixta defruto, aut ſubacta melle, uuis ue paſſis, 44 Ao aut pinguibus caryotis. Alio rurſus modo cotoneis, malis, uel ſorbis, aut prunis, aliquan do pipere aut thymo uariata; defectus præcipue ſtomachi excitat, illuſtrata maxime lu/ li; Auguſtæ quotidiano cibo. Superuacuũ eius ſemẽ, quoniã oculis ex radice exciſis, ut harundo ſeritur. Et hæc autẽ ſeritur,& ſiſer,& paſtinaca utroq; tempore, uere& autum/ no, magnis ſeminũ interuallis, nullaue minus quàm ternorum pedum, quoniam ſpatio/ ſe fruticat. Siſer autem transferre melius. Proxima his eſt bulborũ natura, quos Cato in primis ſerendos præcepit, celebrans Megaricos. Verũ nobiliſſima eſt ſcilla, quanc; me/ dicamini nata, acetoq́; exacuendo. Nec ulli amplitudo maior, ſicut necuis aſperior. Duo genera medica: Maſculus albis folijs, fœmina nigris: Et tertiũ genus eſt cibis gratũ: Epi/ menidium uocatur, anguſtius folio, ac minus aſpero. Seminis plurimum omnibus. Cele . 3 rius
mrreermewB
20
TEaaaaallcäqlẽlẽlae.*“
mmrrrwarmenerarzen

.. c. PLINII NATVRALIS tius tamen proueniunt ſatæ hulbis citca latera natis. Et ut creſcant, folia quæ ſunt hiszam pla, deflexacirca obruuntur. Ita ſuccum omnem in ſe trahunt capita. Sponte naſcuntur copioſiſſime in BalearibusEbuſoq; inſulis, ac per Hiſpanias. Vnum de ijs uolumencon diclit Pythagoras philoſophus, colligens medicas uires, quas proximo reddemus libro. Reliqua bulborum genera differũt colore, magnitudine, ſuauitate. Quippe cum quidam crudi mandantur, ut in Cherroneſo Taurica. Poſt hos in Africa nati maxime laudãtur, mox Apuli. Genera Græci hæc fecere. Bulbinẽ, ſetanion, pythion, acrocorion, ægilopa, ſiſyrinchion.In hoc mirum, imas eius radices creſcere hyeme: uerno aũt cum apparuerit uiola minui& contrahi, tum deinde bulbum pingueſcere. Eſt inter genera, quod in Aegypto aron uocant, ſcyllæ proximum amplitudine, folijs lapathi, caule recto duuũmm cubi- o torum, bacali craſſitudine, radice mollioris naturę, quæ edatur& cruda. Effodiunt᷑ bulbi ante uer, aut deteriores illico unt. Signũ maturitatis, folia inareſcentia ab imo. V etuſtio res improbant. Item paruos& longos. Cõtra rubicundis rotundioribuscq; laus& gran/ difſimis. Amaritudo pleriſq; in uertice eſt. Media eorum dulcia. Bulbos nõ naſci, niſiex ſemine⸗priorestradiderunt, Sed& præneſtinis campis ſponte naſcuntur, ac ſine modo etiam in Remorum aruis.“ De hottenſium herbarum radicibus⸗ folijs, Hotibus, coloribus. Cap. vI Ortenſibus om̃ibus ferè ſingulæ radices, ut rhaphano, betæ, apio, maluæ. AmpliſH ſima aũt lapatho, ut quæ deſcẽdat ad tria cubita. Sylueſtri minores, tumidæ. Effoſſaquoq; diu uiuit. Quibuſdã tamen capillatæ, ut apio, maluæ. Quibuſdã ſurculoſæ, ut ꝛ0 ocimo. Alijs carnoſæ ut betæ, aut magis etiamnum croco. Aliquibus ex cortice& carne conſtant᷑, ut rhaphano, rapis. Quorundam geniculatæ ſunt, ut graminis. Quæ rectam non habent radicem, ſtatim plutimis nituntur capillamentis, ut atriplex,& blitum. Scilla autem& bulbi,& cepe,& allium, nõ niſi in rectum radicantur. Sponte naſcentium quæ/ dam numeroſiora ſunt radice q́ʒ; folio, ut aſpalax, perdicium, crocum. Florent cum fraxi no ſerpyllum, abrotanum, napi, rhaphani, mẽta, ruta,& cætera quidem cum cœpere defloreſcunt:· Ocimum autẽ particulatim& ab imo incipit: qua de cauſa diutiſſime floret. Hoc& in Heliotropio herba euenit. Hos alijs candidus, alijs luteus, alijs purpureus. Folia cadunt à cacuminihus, origano, inulæ,& aliquando rutæ iniurialæſæ. Maxime con/caua ſunt cepæ, gethyo. Allium cepasq́; inter deos iureiurãdo habet Aegyptus. Cepe geso nera apud Græcos, fardia, ſamothracia, alſidena, ſetania, ſchiſta, Aſcalonia, ab oppido lu 8 dææ nominata. Om̃ibus etiã odor lachtrymoſus,& præcipue Cyprijs minime Uhaücdis Omnibus corpus totum pin guitudinis earũ cartilagine. E cunctis ſetania minima, exce/ pta tuſculana, ſed dulcis. Schiſta aũt& aſcalonia cõdiuntur. Schiſtam hyeme cum coma ſua relinquunt: uere folia detrahunt,& alia ſubnaſcuntur ijſdẽ diuiſuris: unde& nomen. Hoc exemplo reliquis quoqʒ generibus detrahi iubent, ut in capita creſcãt potius quàm in ſemina. Aſcaloniatum propria natura. Etenim uelut ſteriles ſunt ab radice,& ob id ſe/ mine ſeri illas, non deponi, iuſſere Græci. Præterea ſerius circa uer cum germinant trãsfer ri ita craſſeſcere,& tunc properare præteriti temporis penſitatione. Feſtinandum autẽ in his eſt, quoniã maturæ celeriter putreſcunt. Si deponantur,& caulem emittunt& ſemen, 44 ipſæc; euaneſcunt. Eſt& colorum differentia. Samo enim& Sardibus candidiſſimæ proueniunt. Sunt in honore& Creticæ, de quibus dubitãt an eędẽ ſint quæ Aſcalonixt quoniã ſatis capita craſſeſcũt: depoſitiscaules& ſemina. Diſtant ſapote tantum dulci ⁵ pud nos duo prima genera. Vnum condimentariũ, quod illi gethyon, noſtri pallacanã uocant. Seritur mẽſibus Martio, Aprili, Maio. Alterũ capitatũ æque ab æquinoctio au tumni, uel à fauonio. Genera eius auſteritatis ordine, Africana, Gallica, Tuſculana, Amiternina. Optima aũt quæ rotundiſſima. Item rufa acrior quaàm candida, ſicca, quàm uiti dis,& cruda quàm cocta, ſicca quàm condita. Seritur Amiternina ftigidis& humidis lo cis,& ſola allij modo capite, reliquę ſemine. Proximaq́; æſtate nullũ ſemen emittunt ſed 5*— 1 1 B caput

——
11“ 355
caput tantum quod inareſcit.· Sequenti autem anno permutata ratione ſemen gignitur, caput ipſum corrumpitur. Ergo omnibus annis ſeparatim ſemen cepe cauſa ſeritur, ſepa ratim cepe ſeminis. Seruantur aũt optime in paleis. Gethyum penè ſine capite eſt, ceruicis tãtum longæ,& ideo totum in fronde, ſæpiusq; reſecatur, ut porrum. ldeo& illud ſe/ runt, non deponunt. Cætero cepas ter foſſo ſolo ſeri iubent, extirpatis radicibus herbarũ in jugera denas libras. Intermiſceri ſatureiã, quoniam melius proueniat. Runcari præte/ rea,& ſarriri, ſi non ſæpius, quater. Aſcaloniam men ſe Februario ſerunt noſtri. Semẽ ce/ parum nigreſcere incipiens, antequam marceſcat metunt. Et de porro in hac cognatio/ ne dici conueniat, præſertim cum ſectiuo nuper autoritatem dederit princeps Nero, uoo cis gratia, ex oleo ſtatis menſium omniũ diebus, nihilc aliud, ac ne pane quidem ueſcen/ do. Seritur ſemine ab æquinoctio autumno: ſi ſectiuum facere libuit, dẽſius, In eadem a tea ſecatur donec deficiat,ſtercoraturq; ſemper, nutritur in capita antequã ſecetur. Cum increuit in aliam aream transfertur, ſummis folijs leuiter reciſis ante medullam,& capitibus retractis, tunicise extremis. Antiqui ſilice uel tegula ſubiecta capita dilatabant. Noc item in bulbis.· Nunc ſarculo leuiter cõuelluntur radices, ut delumbatæ alant, neq; diſtra hant. Inſigne quod cum fimo lætocq; ſolo gaudeat, rigua odit,& tamen proprietate quadam ſoli conſtat. Caudatiſſimus in Aegypto, mox otthiæ atq; ariciæ. Sectiui duo gene/ ra. Herbaceum folio inciſutis eius euidentibus, quo utuntur medicamẽtarij. Alterum ge nus ſuauioris folij, rotundiorisq;, inciſuris leuioribus. Fama eſt, Melain equeſtris ordi2ꝛ0 nis reum ex procuratione à Tiberio principe accerſitum, in ſumma deſperatione ſucco porri ad trium denariorum argenteorũ pondus hauſto, cõfeſtim expiraſſe ſine cruciatu. Ampliorem modum negant noxium eſſe. Allium ad multa ruris præcipue medicamẽ ta prodefle creditur. Tenuiſſimis& quæ ſeparantur in uniuerſum uelatur membranis, mox pluribus coagmentatur nucleis,& his ſeparatim ueſtitis. Aſperi ſaporis, quo plures nuclei fuere, hoc eſt aſperius. Tedium huic quoq; halitu, ut cepis, nullum tamen coctis. Generum differentia in tempore. Præcox matureſcit Lx. diebus. Tum in magnitudine. Vlpicum quoqʒ; in hoc genere Græci appellauere allium Cypriũ alij antiſcotodon, praæcipue Africæ eclebratum inter pulmentaria ruris. grandius allio. Tritum in oleo& aceto, mirum quantum increſcat ſpuma. Quidam ulpicum& allium in plano ſeriuetant, caſtel z0 latimq; grumulis imponi, diſtãtibus inter ſe pedes ternos. Inter grana digiti iatereſſe de/ bent, ſimulatqʒ tria folia eruperint, ſatriri. Grãdeſcunt quo ſæpius ſatriũtur. Matureſcen tium cauſes depreſſi in terram obruuntur; ita cauetur ne in frondem luxurient. In frigidis utilius uere ſeri quàm autuinno. Cæterum ut odore careant, omnia hæc iubẽtur ſeri cum luna ſub tetra ſit, colligi cum in coitu. Sine his Menander è Græcis autor eſt, allium eden tibus.ſi radicem betæ in pruuna toſtam ſuperederint, odorẽ extingui. Sunt qui& allium & ulpicum inter Compitalia ac Saturnalia ſeri aptiſſime putent. Allium& ſemine proue nit, ſed tarde. Primo enim anno porri craſſitudine capite efficitur:ſequẽti diuiditur, tertio cõſummatur:pulchriusq; tale exiſtimant quidam.In ſemen exire nõ debet:ſed intorque/ ri caulis ſationis gratia, uti caput ualidius fiat. Quod ſi diutius allium cepãq; inueterari li/ Ao beat aqua ſalſa tepida capita intingenda ſunt. Ita diuturniora fient, melioraq; uſui, ſed in ſatu ſterilia.Alij contenti ſunt primo ſuper prunas ſuſpendiſſe, abundeq; ita profici arbi trantur ne germinẽt. Quod facere allium cepamq́; extra terram quoq; certum eſt,& cau liculo acto euaneſcere. Aliqui& allium palea optime ſeruari putant. Allium eſt& in ar uis ſponte naſcens, alum hocuocant: quod aduerſus improbitatẽ alitum depaſcentium ſemina coctum, ne renaſci poſſit, abijcitur: ſtatimq́; quæ deuorauere aues, ſtupentes manu capiuntur,& ſi paulum commorauere ſopitæ. Eſt& ſxlueſtre, quod urſinum uoacnt, odore molli, capite prætenui, folijs grandibus.
8 e G 4 Qu 0to

356
c. PLINII NATVRALIS Quoto die quæq; herbæ naſcuntur: ſeminum natura: quomodo quæqʒ ſeran/ tur,& quorum ſingula genera ſunt,& quorum plura. Cap. vII Nhorto ſatorum celerrime naſcuntur ocimum, blitum, napus, eruca: tertio enim die e/rumpunt:anethum quarto⸗ lactuca quinto, rhaphanus ſexto, cucumis& cucurbitæ ſe/ ptimo, prior cucumis, naſturtiũ ac ſinapi quinto⸗ beta æſtate ſexto, hyeme decimo; atri/ plex octauo, cepe XIX. aut Xx. ethiũ x. aut X&. Cõtumacius coriandrũ. Cunila quidẽ & origanum poſt xxα.diem. Omnium aũt difficillime apium, quadrageſimo enim die cum celerrime, quinquageſimomaiore ex parte emergit. Miquid& ſeminũ ætas cõfert,
quoniã recentiora maturius gignuntur: in potro, gethyo, cucumere, cucurbita. Ex uetere aũt celerius proueniunt apium, beta, cardamũ, cunila, origanum, coriandrũ. Mirum in be a
tæ ſemine:non enim totum eodem anno gignit, ſed aliquid ſequente, aliquid tertio. Itaq; ex copia ſeminis, modice naſcitur. Quædã anno tantum ſuo pariunt, quędã ſæpius, ſicut apium, porrũ. gethyum. Hæc enim ſemel ſata pluribus annis reſtibili fertilitate proueni/ unt. Semina plurimis rotunda: aliquibus oblonga, paucis foliacea& lata, ut atriplici. Qui buſdam anguſta& canaliculata, ut cumino. Differunt& colore, nigro cãdidochitem du ritie. Surculacea in folliculo ſunt rhaphano, ſinapi, rapo. Nudũ ſemẽ apij; coriandri, anethi, fœniculi‚ cumini. Cortice bdasta blii betæ, atriplicis, ocimi. At lactucis in lanugi/ ne. Nihil ocimo fœcundius, cum maledictis ac probris ſerendum præcipiunt, ut lætius proueniat: ſato pauitur terra. Et cuminũ qui ſerunt precant᷑ ne exeat. Quę in cortice ſunt/
difficillime inareſcunt, maximeq́; ocimũ,& gith. Siccãtur omnia, ac ſunt fœcunda. Vtiq; 20
meliora naſcuntur aceruatim ſato ſemine, q́; ſparſo. Ita certe porrum& allium ſerunt in lacinijs colligatum. Apium etiã paxillo cauerna facta, ac fimo ingeſto. Naſcuntur autem omnia aut ſemine, aut auulſione. Quædam ſemine& ſurculo, ut ruta, origanũ, ocimum: pręcidunt enim& hoc cum peruenit ad palmum altitudinis. Quædam& radice& ſemi ne, ut cepa allium, bulbi,& ſi quotum radicem anniferorũ relinquunt. Eorum uero quæ Aradice naſcuntur, radix diuturna& fruticoſa eſt, ut bulbi, gethyi, ſcillæ. Fruticant alia& non capite, ut apium& beta. Caule reciſo ferẽ quidem omnia regerminant, exceptis quę non ſcabrum caulem habent:& in iſum uero ocimum, rhaphanus lactuca: Hanc etiam ſuauiorem putant à regerminatione, Rhaphanus utiq; iucundiot detractis folijs anteq;
decauleſcat. Hoc& in rapis. Nam& eadẽ direptis folijs cooperta terra creſcunt, durãtq; 30 in æſtate. Singula genera ſunt ocimo: lapatho, blito, naſturtio, erucæ, atriplici, coriãdro,
anetho:Hæc enim ubiq; eadem ſunt, necq aliud alio melius uſquam. Rutam furtiuã tantum prouenire fertilius putant, ſicut apes furtiuas peſſime. Naſcũtur etiam non ſata, men
taſtrum nepeta, intubum, pulegium. Contra plura genera ſunt eorum quæ diximus di/
cemusq;.& in primis apio. 88“ 8
4 Natura& genera,& hiſtoriæ ad condimenta in horto ſatarum
b rerum XXXVI. o0. Dap. vIII 1 D enim quod ſpõte in humidis naſcitur, helioſelinũ uocatur, uno folio, nec hitſutum. Rurſus in ſiccis hippoſelinũ. pluribus folijs, ſimile helioſelino. Tertiũ eſt oreoſelinũci
cutæ folijs, radice tenui, ſemine anethi, minutiore tantum. Et ſatiui aũt differẽtiæ in folio, 4
denſo⸗ criſpo, aut rariore& leuiore. Itẽ caule tenuiore, aut craſſiore. Et caulis aliorum cädi dus eſt, aliorũ purpureus, aliorũ uarius. Lactucę Gręci tria fecere genera: Vnũ lati caulis adeo ut hoſtiola olitoria ex his factitari ꝓdiderĩt. Foliũ his paulo maius herbaceo&an guſtiſſimũ, ut alibi cõᷣſumpto incremẽto. Alterũ rotũdi caulis, Vertiũ ſeſſile, quod laconi con uocãt. Alij colore& tẽpote ſatus genera diſcreuere. Efſe em̃ nigras. quarũ ſemẽ men ſe lanuario ſeratur: albas, quarũ Martio: rubentes quarũ Aprili. Et omniũ earum blantas poſt binos mẽſes differri. Diligẽtiores plura genera faciũt, purpureas, criſpas, cappa, docas. Græcas.[.5ögioris has folijaulisc; lati, præterea longi& anguſti, intubis ſimils. Peſſimũ aũt genus cũ exprobratione amaritudinis appellauere picrida. Eſt. aha iſtinctio
2
——
5

0
aaq 8.guu
HISTORIAE LIBER XIN 357
diſtinctio atræ, quæ meconis uocatur, à copia lactis ſoporiferi, quanqᷓ; omnes ſomnum parere creduntur. Apud antiquos ltaliæ hoc ſolũ genus earũ fuit,& ideo lactucæ nomen adeptæ. Purpureã maximę radicis, Cæcilianã uocant. Rotundam uero ac minima radi/ cis latis folijs aſtylida: quidãq́; eunuchion, quoniã hæc maxime refragetur ueneri. Eſt quidem natura omnibus reftigeratrix,& ideo æſtate gratæ ſtomacho faſtidiũ auferuntcibiq; appetentiã faciunt. Diaus certe Auguſtus lactuca cõſeruatus in ægritudine fertur, prudentia Muſæ medici. cum priores cauerent, religione nunc omnicaret, in tantum recepta commendatione, ut ſeruari etiam in alienos mẽſes eas oxymelite repertũ ſit. San guinẽ quoqʒ augere credunt᷑. Eſt etiamnũ quæ uocatur caprina lactuca, de qua dicemmus
o inter medicas. Et ecce cum maxime cœpit irrepere ſatiuis admodum probata, quæ cilicia
uocatur, folio cappadocæ, niſi criſpum latiusq́; eſſet. Nec ex eodem genere poſſunt dici neqh ex alio intubi, hyemis impatientiores, uirusq; præferentes. ſed caule non minus gra ti Seruntur uerno plantæ eorũ, ultimouere transferuntur. Eſt& erraticum intubũ, quod in Aegypto cichorium uocant, de quo plura alis. Inuentũ omnes thyrſos uel folia lactu carum prorogare urceis conditos, ac recentes in patinis coquere. Seruntur lactucæ anno toto lætis& riguis ſtercoratisq;, binis menſibus inter ſemen plantamq;& maturitatem. Legitimum tamen, à bruma ſemen iacere, plantam fauonio trãsferre: aut ſemen fauonio plantam æquinoctio uerno. Albæ maxime hyemem tolerant. Humore omnia horten/ ſia gaudent,& ſtercore, præcipue lactucæ,& magis intubi. Seri etiã radices illitas ſimo in
20 tereſt,& repleri ablaqueata humo. Quidã& aliter amplitudinẽ augent, reciſis cum ad ſe
mipedẽ excreuerint, fimocoe ſuillo recenti illitis. Candorẽ uero putant cõ tingere ijs dunta xat quæ ſint ſeminis albi, ſi harena de litore à primo incremẽto cõgeratur in medias, atq; increſcentia folia contra ipſas religentur. Beta hortenſiorũ leuiſſima eſt. Eius quoqʒ à colore duo genera Græci faciunt, nigrum,& candidum, quod praæferunt, parciſſimi ſe/ minis: appellantq; ſiculũ, candoris ſanè diſcrimine præferentes& lactucæ. Noſtri betas genera faciunt uernũ& autumnale, à tẽporibus ſatiuis, quanc;& Iunio ſeritur. Transfe/ runtur aũt in planta hæ quoq;,& oblini fimo radices ſuas, lociiq; ſimiliter madidũ amãt. Vuus ijs& cũ lente ac faba, idẽc; qui oleris:& præcipuus, ut lenitas excitetur acrimonia ſi napis. Medici nocentiorẽ q́; olus eſſe iudicauere. Quam obrem appoſitas nõ nemini de
30 guſtare etiã religio eſt, ut ualidis potius in cibo ſint. Gemina ijs natura,& oleris& capite
ipſo exilientis bulbi. Species ſumma in latitudine. Ea cõtingit ut in lactucis, cũ cœperint colorẽ trahere impoſito leui pondere. Neq; alij hortenſiorũ latitudo maior. In binos pe/ des aliquãdo ſe pandũt, multũ et ſoli natura cõferente eis. Et in Citceiẽſi agro amplilſimg proueniunt. Sunt qui betas punico malo florente optime ſeri exiſtimẽt, trãsferri aũt, cũ quinq; foliorũ eſſe cœperint. Mira differentia, ſi uera eſt, candidis ſolui aluos modice, nigris inhiberi. Et cũ braſſica corrũpatur in dolio uini ſapor, odore betæ folijs demerſis re/ ſtitui. Olus caulesc; quibus nune principatus hortorũ, apud Greęcos in honore fuiſſe nõ reperio. Sed Cato braſſieæ miras canit laudes, quas in mnedẽdi loco reddemus. Genera eius facit tria: unam extentis folijs, caule magno: alterã criſpo folio, quam apianã uocat:
402 tertiã minutis caulibus, lenem, tenerã, minimec; probat. Braſſica toto an no ſeritur, quo/niam& toto ſecatur. Vtiliſſime tamen ab æquinoctio autumni. Transfertur cũ quinqʒ fo liorũ eſt. Cymas à prima ſectione præſtat proximo uere. Hic eſt quidã ipſorũ cauliũ de licatior teneriorc; cauliculus, Apicij luxuria,& per eũ Druſo Cæſari faſtiditus, non ſine caſtigatione Tiberij patris. Poſt cymã ex eadẽ braſſica cõtingunt æſtiui autumnalesq; cauliculi, mox hyberni, iterũc cymæ, nullo æque genere muſtifero, donec ſua fertilitate conſumat᷑. Tertia circa ſolſtitiũ, ex qua ſi humidior locus eſt æſtate, ſicciot autũno planta tur. Numor fimusq; ſi defuere, maior ſaporis gratia eſt:ſi abũdauere, Iætior fertilitas. Fimũ aſininũ maxime cõuenit. Eſt hæc quoq; res inter opera gancę, quappter nõ pigebit uerboſius ꝑſequi. Præcipuus fit caulis ſapore ac magnitudine, primũù omniũ ſi in repaſti.. nato

358 c. PLINII NATVRALISA
nato ſeras.dein ſi terrã fugientes cauliculos ſeces, à terrac; proceritate luxurioſa attollen/ tes ſe, exaggerãdo aliam accumules.ita ne plus q́; cacumen emineat. Tritianũ hoc genus uocatur, bis cõputabili im pendio tædioc;. Cætera genera cõplura ſunt. Cumanũ̃ ſeſsili folio, capite patulũ. aricinũ altitudine non excelſius. folio numeroſius q́; tenuius. Hoc uti licimum exiſtimatur, quia ſub omnibus pene folijs fruticar cauliculis peculiaribus. Pom/ peianum procerius, caule ab radice tenui, intra folia craſſeſcit. Rariora hæc anguſtioracq;, fed teneritas in dote,ſi frigora non tolerat: quibus etiam aluntur brutiani, prægrãdes fo/ lijs, caule tenues, ſapore acuti. Sabellico uſcq; in admirationẽ criſpa ſunt folia, quorũ craſſi tudo caulẽ ipſum extenuat, ſed duleiſsimi perhibẽtur ex om̃ibus. Nuper ſubiere lacutur res ex cõualle Aticina, ubi quondã fuit lacus turriscq; quæ remanet: capite prægrãdes, fo-o lio innumeri. Alij in orbẽ potrectii alij in latitudinẽ toroſi. Nec plus ullis capitis poſt tri/ tianũ⸗ cui pedale aliquando conſpicitur,& cyma nullis ſerior. Cuicũqʒ aũt generi pruinaæ plurimum ſuauitatis conferunt:& niſi obliquo uulnere defendatur medulla, plurimũno/ tent. Semini deſtinati nõ ſecantur. Eſt etiam ſua gratia nunquam plantæ habitum excel lentibus. halmyridia uocant, quoniã niſi in maritimis nõ proueniunt, nauigatione quoq; longinqua uiridibus adſeruatis. Statim deſecti ita ne humum attingant, in cados olei q́ʒ proxime ſiccatos, obturatosq; conduntur omni ſpiritu excluſo. Sunt qui plantã in tranſ/ ferendo alga ſubdita pediculo nitrõue trito, quod tribus digitis capiatur, celeriorem ad maturitatein fieri putent. Sunt qui ſemen trifolij nitrumq; ſimul tritum aſpergant folijs. Nitrum in coquendo etiam uiriditatem cuſtodit: aut Apiciana coctura oleo ac ſale prius ꝛo quamn coquantur maceratis. Eſt inter herbas genus inſerendi, præciſis germinibus caulis,& in medullã ſemine ex alijs addito. Hoc& in cucumere ſylueſtri. Necnõ olus quoqʒ ſylueſtre eſt trium foliorum, diui lulij carminibus præcipue iocisq́; militaribus celebratũ. Alternis quippe uerſibus exprobrauere lapſana ſe uixiſſe apud Dyrrachium, præmio⸗/ rum parſimmoniam cauillantes. Eſt autem id cyma ſylueſtris. Omnium hortenſiorum ſau tiſsima cura aſparagis. De origine eorũ in ſylueſtribus curis abunde dictum,& quomo do eos iuberet Cato in harundinetis ſeri. Eſt& aliud genus incultius aſparago, mitius cotruda, paſſim etiam montibus naſcens refertis ſuperioris Germaniæ campis, nõ inface to Tiberij Cæſatis dicto, herbam ibi quandam naſci ſimillimam aſparago. Nam quod in Neſide Campaniæ Inſula ſponte naſcitur, longe optimum exiſtimatur. Hortenſiũ ſeʒo ritut ſpõgijs. Eſt enim plurimæ radicis, altiſſimec germinat. Viret thyrſo primũ emican te: qui caulem educens, tẽpore ipſo faſtigatus in toros ſtriatur. Poteſt& ſemine ſeri. Ni/ hil diligentius comprehendit Cato, nouiſſimũc; libri eſt, ut appareat repentinam ac no/ uitiam uiro curam fuiſſe. ocum ſubigi iubet humidum& craſſum. Semipedali undiqq interuallo ſeri, ne calcetur, Præterea ad lineam grana bina aut terna paxillo dimitti, uidelicet ſemine tum tantum ſerebãtur. Id fieri ſecundũ æquinoctium uernum. Stercore ſatia ri, crebro purgari, caueri ne cũ herbis euellatur aſparagus.Primo anno ſtramẽto ab hyeme protegi. Vere aperiri·ſatriri, runcari. Tertio incẽdi uerno. Quo maturius incenſus eſt, hoc melius prouenit.Itaq; harundinetis maxime cõuenit, quæ feſtinãt incẽdi. Satriri iu/ bet idẽ nõ anteq; aſparagus natus fuerit, ne in ſarriẽdo radices uexẽtur. Ex eo uelli aſpa/ 40 ragum ab radice. Nã ſi defringatur, ſtirpeſcere,& intermori. Velli donec in ſemẽ eat. Id aũt matureſcere ad uer, incẽdiq;: ac rurſus cum apparuerit aſparagus, ſarriti, ac ſtercora ri. Ac poſt annos nouẽ, cum iam uetus ſit, digeri ſubacto ſolo ſtercoratocʒ. Tum ſpon/ gijs ſeri, ſingulorũ pedũ interuallo, Quin& ouillo ſimo nominatim uti, qm̃ aliud hetba/ ſceret. Nec quicqᷓ; poſtea tentatũ utiſius apparuit, niſi quod circa Idus Feb. defoſſo ſemi ne aceruatis paruulis ſcrobibus ſerunt, plurimũ maceratũ fimo. Dein nexis inter ſe radici bus, ſpongias factas poſt æquinoctium autumni diſponunt pedalibus interuallis,fertili tate in qenos annos durante. Nullum gratius his ſolum quàm Rauẽnatium hortorum.
Indicauimus& corrudam. Hunc enim intelligo ſylueſtrẽ aſparagum, quem Græci or/ minum

——,——g
SeesachesscheZcevegesdo
UIS TORIAE LIERER xXINX 359 minum aut myacanthon uocant, alijse nominibus. Inuenio naſci& arietis cornibus tuſis atqʒ defoſſis. Poterant uideri dicta omnia quæ in pretio ſunt, niſi reſtaret res maximi quæſtus/ non ſine pudore dicenda. Certum eſt quippe carduos apud Carthaginem ma gnam, Cordubamq; præcipue, ſeſtertia ſena milia ex ijs aruis reddere, quoniã portenta
quocq; terrarum in ganeam uertimus, etiam ea quæ refugiunt quadrupedes conſcig. Car
duos ergo duobus modis ſerunt: autumno planta,& ſemine ante Nonas Martias, Plan tæq; ex eo diſponuntur ante Idus Nouembtis, aut in locis frigidis circa fauonium. Ster/ corantur etiam, ſi dijs placet, lætiusq; proueniunt: condiunturq́; aceto, melle diluto, addita laſetis radice,& cumini, ne quis dies ſine carduoſit. Cætera in tranſcurſu dici poſſunt.
Id ¶Ocimum Parilibus optime ſeri ferunt. Quidam& autumno:iubẽtq;, cum hyeme ſe/
ratur, aceto ſemẽ perfundi. Eruca quoq;& naſturtium, uel æſtate uel hyeme facillime na ſcuntur. Eruca præcipue frigorum contemptrix, diuerſ eſt quàm lactuca naturæ, concitatrix ueneris: idcirco iungitur illi ferẽ in cibis, ut nimio frigori par feruor immixtus tem/ peramentum æquet. Naſturtiũ nomen accepit à narium tormento. Et inde uigoris ſigni/ Hicatio prouerbio id uocabulum uſurpauit, ueluti torporẽ excitantis. In Arabia miræ am plitudinis dicitur gigni. Rata quoq; ſetitur fauonio,& ab æquinoctio autũni, odit hyemem& humorẽ ac ſimũ. Apricis gaudet& ſiccis, terra q́ʒ; maxime lateraria. Cinere uult nutriri. Hic& ſemini miſcetur, ut careat erucis. Autoritas etiam peculiaris apud antiquos ei fuit. Inuenio muſtũ rutatum populo datum à Cornelio Cethego, in conſulatu collega
20 Quintij Haminini comitijs peractis. Amicitia eſt ei& cũ fico, in tantũ, ut nuſquã lætior
proueniat qᷓ; ſub hac arbore. Seritur& ſurculo, melius in perforatã fabã indito, quæ ſuc/ co nutrit cõprehendendo furculũ. Seritur& à ſeipſa. Nãc; incuruato cacumine alicuius rami, cum attigetit terrã, ſtatim radicatur. Eadem& in ocimo natura, niſi quod difficilius creſcit. Sed durata runcatur nõ ſine difficultate, prouenientibus ulceribus, ni munitis manibus id fiat, oleoue defenſis. Conduntur autem& cius folia, ſeruanturq; laſciculis. Ab æquinoctio uerno ſeritur apium, ſemine paululum in pila pulſato. Criſpius ſic putant ſie/ ri, autſi ſatum cakeetur cylindro pedibusuͦe. Proprium ei quod colorẽ mutat. Honos ipſi in Achaia, coronare uictores ſacri certaminis Nemeæ. Fodem tempore ſcritur menta plantauel ſi nondum germinat, ſpongia. Minus hæc humido gaudet. Aeſtate uiret, hye
30 me flaueſcit. Genus eius ſylueſtre, mentaſtrum eſt. Et hoc propagatur ut uitis, uel ſi inuer
ſi rami ſerantur. Mentæ nomen ſuauitas odotis apud Græcos mutauit, cum alioqui mintha uocaretur, unde ueteres noſtti nomẽ declinauerunt. Grato menta menſas odore per currit in ruſticis dapibus. Semel ſata, diutina ætate durat. Cõgruit pulegio, cuius natura in cartnarijs refloreſcens ſæpius dicta eſt. Hæc quoq; ſeruantur ſimili genere, mentã dico pulegiumqʒ& nepitam. Condimentorũ tamen omniũ faſtidijs cuminũ amiciſſimum. Naſcitur in ſumma tellure uix hærens,& in ſublime tendens.In putridis& calidis maxi/ me locis medio ſerendũ uere. Alterũ eius genus ſylueſtre, quod ruſticũ uocant, alij The/ baicũ:ſi tritũ ex aqua potetur, in dolore ſtomachiꝓdeſt. In Carpertania noſtri orbis ma/ xime laudat᷑, alioqui Aethiopico Africoq; palma eſt. Quidã huic Aegyptiũ præferunt.
40 Sed pręcipue oluſatrũ miræ naturę eſt. Hippoſelinũ Gręci uocãt, alij ſmyrneũ. E lachry
ma caudicis ſui naſcitur. Seritur& radice. Succũ eius qui colligũt, myrrhę ſaporẽ habere dicunt. Autorq; eſt Theophraſtus, myrrha ſata natũ. Hippoſelinũ ueteres pręceperant in locis incultis, lapidoſis. iuxta maceriã ſeri. Nũc& repaſtinato ſeritur,& à fauonio poſt æquinoctium autumni. Quippe cũ capparis quoq; ſeratur ſiccis maxime, area in defoſſu cauata, ripisc; undiq; citcunſtructis lapide: alius euagatut per agros,& cogit ſolum ſterileſcere.Floret æſtate. Viret uſq; ad uergiliarum occaſum, ſabuloſis familiariſſimũ. Vitia eius quod trans maria naſcitur, diximus inter peregrinos frutices. Peregrinum& care/ um, gentis ſui nomine appellatum, culinis principale. In quacunque terra ſeri uult, ratio/ ne eadem qua oluſatrum. Laudatiſſimum tamen in Caria, proximum Phrygia Liguſti/
cum

360 C. PLINII NATVRALILS
cum ſyxlueſtre eſt in Liguriæ ſuæ montibus: ſeritur ubiq;: ſuauius ſatiuũ, ſed ſine uiribus.
Panacẽ aliqui uocãt. Crateuas apud Græcos cunilam bubulã eo nomine appellat. Cæte ri ferè conizoides, cunilaginẽ. Thymbrã uero quæ ſit cunila. Hæc apud nos habet uoca bulum& aliud, ſatureia dicta in condimentario genere. Seritur menſe Februario, origa/ no æmula. Nuſqꝙ́; utrunq; additur, quippe ſimilis effectus. Sed cunilæ Aegyptiũ origa/ num tãtum præfertur. Peregrinũ fuit& lepidiam. Seritur à fauonio. dein cum fruticauit, iuxta terram præciditur. tune runcatur, ſtercoraturq;. per biennium hoc. Poſtea ijſdem
fruticibus utuntur, ſi non ſæuitia hyemis ingrauat, quãdo impatientiſſimũ eſt frigorum.
Exit& in cubitalem altitudinem, folijs laurinis, ſed mollibus: uſusq́; eius non ſine lacte.
Gith piſtrinis, aniſum& anethum culinis& medicis naſcuntur. Sagapenum& ipſum in io hortis quidem. ſed medicinæ tantum. Sunt quædam comitãtia aliorũ ſatus, ut papauer.
Nanq; cum braſſica ſeritur, ac portulaca,& eruca cum lactuca. Papaueris ſatiui tria gene ra: Candidum, cuius ſemen toſtũ in ſecunda menſa cum melle apud antiquos dabatur. Hoc& panis ruſtici cruſtæ inſpergitur affuſo ouo inhærẽs, ubi inferiorẽ eruſtam apium githq; cereali ſapore condiunt. Alterũ genus eſt papaueris nigrum, cuius ſcapo inciſo la/ cteus ſuccus excipitur. Tertium genus rhœam uocant Græci, id noſtri erraticum. Spon. te quidem, ſed in aruis cum hordeo maxime naſcitur, erucæ ſimile, cubitali altitudine, Hlore rufo& protinus deciduo, unde& nomẽ à Græcis accepit. De reliquis generibus papaueris ſponte naſcentis dicemus in medicinę loco. Fuiſſe aũt in honore apud Romanos ſemper, indicio eſt Tarquinius Superbus, qui legatis à filio miſſis decutiendo papauetan in horto altiſſima, ſanguinarium illud reſponſum hac facti ambage reddidit. Rurſus alio comitatu æquinoctio autumni ſerũtur coriandrum, anethum, atriplex, malua, lapathũ-, cerephyllon, quod pæderota Græci uocant:& acerrimum ſapore, ignei effectus ac ſalu/ berrimum corpori. ſinapi nulla cultura, melius tamen planta tralata. Quin è diuerſo uig eſt ſato ſemel eo liberare locum, quoniã ſemen cadẽs protinus uiret. Vſus eius etiam pro pulmentario in patellis decocto, circa intellectum acrimoniæ. Coquuntur& folia ſicutre liquorum olerum. Sunt autem trium generum: Vnum gracile, alterum ſimile rapi folijs, tertium erucæ. Semen optimum Aegyptium. Athenienſes napy appellauerunt, alij tha pſialij ſaurion. Serpillo& ſiſymbrio montes pleriq; ſcatent, ſicut in Thracia, ubi aquæ deferunt ex ijs auulſos ramos ſeruntqʒ.Item Sicyone ex ſuis mõtibus,& Athenis ex Hyzo metto. Simili modo& ſiſymbrium ſerunt. Lętiſsimum naſcitur in puteorum parietibus, & circa piſcinas,ac ſtagna. 18 iSrsF28 De fœniculo& cannabe. Cap. IX u“ ſunt ferulacei generis ceu fœniculum, anguibus(ut diximus) gratiſſimum ad condienda plurima cum inaruit. Biq; perq́; ſimilis thapſia, de qua diximus inter ex/
ternos frutices. Deinde utiliſſima funibus cannabis ſeritur à fauonio. Quo denſior eſtʒ o tenerior. Semen eius cũ eſt maturũ, ab ęquinoctio autumni diſtringitur,& ſole aut uento
aut fumo ſiccatur.Ipſa cannabis uellitur poſt uindemiã, ac lucubrationib. decorticata pur gatur. Optima Alabãdica, plagarum præcipue uſibus. Tria eius ibi genera: Improbatur
cortici proxitnum, aut medullæ: laudatiſsimum eſt è medio, quæ meſa uocatur. Secunda4o
mylaſea, Quod ad proceritatem quidem attinet, roſea agri Sabini arborum altitudinem æquat. Ferulæ duo genera in peregrinis fruticibus diximus. Semẽ eius in Italia cibus eſt. Conditur quippe duratq; in urceis, uel anni ſpacio. Duo eius genera. Caules,& racemi. Corymbiam hanc uocant corymbosq; quos condiunt. 3 De morbis hortorum,& remedia circa formicas, erucas, vMeN x iinetulices.. Cap.&. 8 E“ quoque ſentiunt, ſicut reliqua terræ ſata. Nanque& ocimum ſenecta degenerat in ſerpyllum,& ſiſymbrium in calamintham. Et ex ſemine braſsicæ ueteris rapa fiunt, atque inuicem. Et necatur cyminum ab imo dorſo: niſi b G repurgetut
—

„[ð— EEEEö“
☛+—9„
4⁰
———ö——V—j.j.————y— 8 5
u·—
g——
HISTORIAE LIBER XINX 361 repurgetut. Eſt aũt unicaule, radice bulbo ſimili nõ niſi in ſolo gracili naſcens. Alids priua tim cumini motbus ſcabies.Et ocimũ ſub canis ortu palleſcit. Omnia uero acceſſu mulie/ tis menſtrualis Hlaueſcunt. Beſtiolarũ quoq; genera innaſcuntur. Napis culices, rhapha/ no erucæ,& uermiculi:item lactucis& oleri: utriſq; hoc amplius limaces& cochleæ. Por/ ro uerno priuatim animalia quæ facillime ſtercore iniecto capiuntur, condentia in id ſe. Ferro quoqʒ non expedire tangi rutam, cunilam, mentã, ocimum, autor eſt Sabinus—. ro in libro ceputicon, quem Mœcenati dicauit. Idem contra formicas nõ minimum hortorum exitium ſi non ũint rigui, remediũ monſtrauit, limũ marinũ aut cinerẽ obturandis earum foraminibus. Sed efficaciſſime heliotropio herba necantur. Quidã& aquã dilu/
o to latere crudo inimicam eis putant. Naporũ medicina eſt, ſilliquas unà ſeri, ſicut olerũ cicer, Arcet enim erucas. Quo ſi omiſſo iam natæ ſint, remediũ abſinthij ſuccus decocti inſperſus.& ſedi quã aizoum uocant: genus hoc herbæ diximus. Semen olerũ ſi ſucco eius madelactum ſeratur, olera nulli animalium obnoxia futura tradunt. In totum uero nec erucas.ſi palo imponantur in hortis oſſa capitis ex equino genere fœrminę duntaxat. Ad uerſus erucas& cancrum flauiatilem in medio horto ſuſpenſum auxiliari narrant. Sunt qui ſanguineis uirgis tangant ea, quæ nolunt his obnoxia eſſe. Infeſtãt& culices hortos riguos præcipuè, ſi ſint arbuſculæ aliquæ. Hi galbano accenſo fugantur.
Quæ maʒgis ſint fortia uel minus.& quibus ſalſæ aquæ proſint. Hap. St Am quod ad permutationẽ ſeminũ attinet, quibuſdã ex ijs firmitas maior eſt, ut 20 N coriãdro, betæ, potro, naſturtio, ſinapi, erucæ, cunilæ,& fere acribus. Infirmiora aũt ſunt attiplici,ocimo, cucutbitæ, cucumi:& æſtiua omnia hy bernis magis durant, minime aũt geth yum. Sed ex his quæ ſunt fortiſſima, nullũ ultra quadrimatũ utile eſt,dũtaxat ſe rendo. Cunilis& ultrà tẽpeſtiua ſunt. Peculiaris medicina rhaphano, betæ, rutæ, cunilæ, in ſalſis aquis, quæ& alioqui plurimũ ſuauitati& fertlſitati cõferunt. Cæteris dulciũ aqua rum rigua proſunt. Vtiliſſimæ ex ijs quæ frigidiſſimmæ,& quæ potu ſuauiſſimæ. Minus u⸗tiles ẽſtagno,& quas elices inducunt, quoniã herbarum ſemina inuehunt. Præcipue ta/ men imbres alunt. Nam& beſtiolæ innaſcentes necantur. Ratio rigandorum hortorum,& quæ translata meliora fiant,& de ſuccis hortenſiorum& ſaporibus. C 111““ 30 H Is horæ rigandi matutina atq; ueſpera, ne inferueſcat aqua ſole. Ocimo tantum& meridiana:etiam ſatum celerrime erumpere putant. inter initia feruenti aqua aſper/ ſum. Omnia aũt trãslata meliora grandioraq; fiunt, maxime porri napiqʒ. In translatio/ ne& medicina eſt, deſinuntq; ſentire iniurias, ut gethyum, porrum, thaphani, apiuma la/ctucæ, rapæ, cucumis. Omnia aũt ſylueſtria ferè ſunt& folijs minora& caulibus, ſucco a/ criora,ſicut cunila,origanũ· ruta. Solum uero ex om̃ibus lapathum ſylueſtre melius: hoc in ſatiuis rumex uocatur, naſcitur fortiſſimum: traditur certe ſemel ſatum durare, nec uin/ci unquam à terra, maxime iuxta aquam. Vſus eius cum ptiſana tãtum in cibis leuiorem gratioremq́; ſaporem præſtat. Sylueſtre ad multa medicamina utile eſt. Adeocʒ; nihil omiſit cura, ut carmine quoq; cõprehenſum reperiã; in fabis caprini fimi ſingulis cauatis/
Ao ſi potri. erucæ. lactucæ, apij, intubi, naſturtij ſemina incluſa ſerãtur, mire prouenire. Quę
ſunt& ſylueſtria, eadem in ſatiuis ſicciora intelliguntur& acutiora. Nanq;& ſuccorum
ſaporumq́ʒ dicenda differentia eſt, uel maior in his q́; pomis. Sunt aũt acres cunilæ, ori/
gani, naſturtij, ſ napis. Amari, abſinthij cẽtaureæ. Aquatiles cucumeris, cucurbitæ, lactu zæ. Acuti tantum cunilæ. Acuti& odorati, apij, anethi, fœniculi. Salſus tantũ è ſaporibus non naſcitur, aliquando extrà inſidit pulueris modo,& circulis tantum aquæ, ut intelliga
tur uana, ceu plerunq; uitæ perſuaſio. Panax piperis ſaporem reddit, magis etiam ſiliqua
ſtrum, ob id piperitidis nomine accepto. Libanotis odorem thuris, murramyrrhæ. De
panace abunde dictum eſt. Libanotis locis putridis& macris ac roſcidis ſeritur ſemine. Radicem habet oluſatri, nihil à thure differentem- Vſus eius poſt annum ſtomacho ſa/ 5 H luberrimus

36 2 c. vEINIITRNARrTVRAILI
labertimus. Quidam eam nomine alio roſmarinum appellant: Et ſmyrnium olus ſeritur ijſdem locis, myrrhamq&; radice reſipit. Fadẽ& ſiliquaſtro ſatio. Reliqua à cæteris& odo re& ſapore differunt, ut anethum. Tantaq&́; eſt diuerſitas atq; uis, ut nõ ſolum aliud alio
mutetur, ſed etiam in totum auferatur. Apio eximunt coqui obſonijs acetum, eodem cel. larij in ſaccis odorem uino grauem. Et hactenus hortẽſia dicta ſint, ciborum gratia dun/
taxat. Maximum quidem opus in ijſdem naturæ reſtat, quoniam prouentus tantum ad
huc.ſumtmnasqʒ quaſdam tractauimus. Vera autem cuiuſq; natura non niſi medico effe/ ctu pernoſci poteſt,opus ingens occultũq; diuinitatis,& quo nullum reperiti poſſit ma/ ius. Ne ſingulis id rebus contexeremus iuſta fecit ratio, cum ad alios medendi deſideria
pertinerent, longis utriuſq; dilationibus futuris ſi miſcuiſſemus. Nunc ſuis quæq; parti/ c
bus conſtabunt, poteruntq; à uolentibus iungi.
C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XX.
PROOE MIVM. NaAXIM V M hinc opus naturæ ordiemur,& cibos ſuos homini narrabimus, fatericʒ cogemus ignota eſſe per quæ uiuat. Ne/ mo id paruũ ac modicum exiſtimauerit, nominum uilitate dece ptus. Pax ſimul in his aut bellũ naturæ dicetur, odia amicitiæc;
mnia ea hominum cauſa(quod Græci ſympathiam appellaue/
Nre)quibus cuncta conſtant, ignes aquis reſtinguẽtibus, aquam
ſſ(ole deuorante, luna pariente, altero alterius iniuria deliciente
ſidere. Atqʒ ut à ſublimioribus recedamus, ferrum ad ſe trahente magnete lapide,& alio
rurſus abigente à ſeſe: Adamantẽ opum gaudium, infragilem omni cætera ui& inuictũ,
ſanguine hircino rumpente, quæq; alia in ſuis dicemus locis, paria uel maiora mira. Tan tum uenia ſit, à minimis. ſed à ſalutaribus ordienti, primumq́; ab hortenſibus.
De cucumere ſylueſtri& elaterio. Cap. 1
C Wcumim ſylueſtrem eſſe diximus, multo infra magnitudinẽ ſatiui. Ex eo fit medi
camentum, quod uocatur claterium, ſucco expreſſo è ſemine. Cuius cauſa niſi matu 30
rius incidatur, ſemen exilit, oculorũ etiam periculo. Seruatur autem decerptus una nocte, poſtero die inciditur harundine. Semen quoq; cinere conſpergitur, ad coercendam ſucci abundantiam: qui expreſſus ſuſcipitur aqua cœleſti, atq; ſubſidit, deinde ſole cogitur in paſtillos, ad magnos mortalium uſus. Obſcuritates& uitia oculorũ ſanat, genarumq́; ulcera. Tradunt hoc ſucco tactis radicibus uitiuum, non attingi uuas ab auibus. Radix au tem ex aceto cocta podagris illinitur, ſuccoc; dentium dolori medetur. Arida cum reſina impetiginem& ſcabiem, quæ pſoram& lichenas uocant, parotidas& panos ſanat, & cicatricibus colorem reddit. Et foliorum ſuccus auribus ſurdis cum aceto inſtillatur. E/ laterium tempeſtiuum eſt autumno. Nec ullum ex medicamentis longiore æuo durat.
Incipit à trimatu. Si quis recentiore uti uelit, paſtillos in nouo fictili igne lento in aceto do 40
met. Melius quo uetuſtius: fuitq; iam ducentis annis ſeruatum, ut autor eſt Theophraſtus. Et uſque ad quinquageſimum lucernarum lumina extinguit. Hoc enim ueri expe/ rimentum eſt, ſi admotum prius quàm extinguat, ſcintillare ſurſum ac deorſum cogat. Pallidum ac leue herbaceo ac ſcabro melius, ac leniter anarum. Putant conceptus adalli gato ſemine adiuuari, ſi terram non attigerit. Partus uero, ſi in arietis lana alligatum in/ ſcientis lumbis fuerit, ita ut protinus ab exitu rapiatur extra domum. Ipſum cucumim qui magnificant, naſci præcipuum in Arabia, mox Cyrenis alij in Arcadia tradunt, ſimilem heliotropio, cuius inter folia& ramos prouenire magnitudine nucis iuglandis ſe/ men. Eſſe autem ad ſpeciem ſcorpionis cauda reflexa, ſed candida. Aliqui etiã ab eo ſcor
8 pionium
rerum ſurdarum ac ſenſu carẽtium. E: quo magis miremur, o/ 20
2

HISTORIAE LIBER X X 363
pionium cucumim uocãt, efficaciſſimum cõtra ſcorpionum ictus& ſemine& elaterio,& ad purgandum uterum, aluosc;. Modus portione uirium ab dirmidio obolo ad ſoli/ dum. Copioſius necat, Sic& cõtra phthiriaſin bibitur& hydropiſes. Illitum anginas& arterias cum melle& oleo uetere ſanat. 3 Deanguino cucumere, ſiue erratico,& de ſatiuo,& de pepone. Cap. 11 I hunc eſſe apud nos qui anguinus uocatur. ab alijs erraticus, arbitrantur. Quo decocto ſparſa mures de eius medicina non attingunt. lidem podagris cũ articulo tum morbis decoctũ in acetoꝛillinunt pręſentaneo remedio. Lumborũ uero dolori ſemi ne ſolo ſiccato, dein trito xx. denariorũ pondere in hemina dato aquę. Sanat& tumo io res ſubitos illitũ cũ lacte mulierũ. Purgat eas elateriũ. Sed grauidis abortũ facit, Suſpirio ſis prodeſt. Morbo uero regio in nares coniectũ. Lẽtigines ac maculas è facie tollit in ſo/ le illitũ. Multi eadẽ omnia ſatiuis attribuũt Magnũ etiã in eis momentũ. Nãq;& eorum ſemen quantũ tres digiti apprehenderint, cũ cumino tritũ, potũq́ʒ in uino tuſſientibus au xiliatur. Sed& phreneticis in lacte mulieris. Et dyſentericis acetabuli mẽſura. Purulenta aũt expuentibus cũ cumino pari pondere,& iocineris uitijs in aqua mulſa. Vrinã mouet ex uino dulci,& in renũ dolore clyſteribus ſimul cũ cumino infunditur. Pepones qui uo/ cantur, refrigerãt maxime in cibo,& emolliunt aluũ. Caro eorũ epiphoris oculorũ aut do loribus imponitur. Radix ſanat ulcera cõcreta in modũ faui, quæ ceria uocant. Eadẽ con/ trauomitiones ſiccatur in farina tuſa datur quatuor obolis in aqua mulſa, ita ut qui bibe/ 20 rit, quingentos poſtea paſſus ambulet. Hæc farina& in ſmegmata adijcitur. Cortex quoqʒ; uomitionẽ mouet, faciẽ purgat. Hoc& folia cuiuſcunqʒ ſatiui illita. Eadẽ cũ melle epinyctidas ſanant:cum uino, canis morſus. Item millepedę, ſepa Gręci uocãt, oblongã, ꝑiloſis pedibus, pecori præcipue nociuã. Morſum tumor inſequitur,& putreſeit locus. Ipſe cucumis odore defectũ animi. Coctos deraſo cortice, ex oleo, aceto,& melle, iucun diores eſſe certũ eſt. De cucurbita ſylueſtri,& rapo. Cap. III Vcurbita ſylueſtris quoqʒ inuenit᷑, ſomphos à Gręcis appellata, inanis, unde& no mẽé, digitali craſſitudine, nõ niſi in ſaxoſis naſcens. Huius cõmanducatæ ſuccus ſto macho admodũ prodeſt. Colocynthis uocatur alia, ipſa plena. ſed minor q́; ſatiua. Vtilior pallida, qñ eius ſunt medicinæ. Herbacea arefacta per ſe inanit aluũ.Infuſa quocʒ cly/ z0 ſteribus. inteſtinorũ omniũ uitijs medet᷑& renum,& lumborũ,& paralyſi. Eiecto ſemi/ ne. aqua mulſa in ea decoquitur ad dimidiasſic tuſſiẽti infundit᷑ obolis quatuor. Prodeſt & ſtomacho, farinæ aridæ piluliskcum decocto melle ſumptis. In morbo regio utiliter ſe/ mina eius ſumuntur,& protinus aqua mulſa. Carnes eius cum abſinthio& ſale dentium dolorẽ tollunt. Succus uero cum aceto calefactus mobiles ſiſtit. Item ſpinę& lumborum ac coxendicum dolores/cum oleo ſi infricetut. Præterea mirũ dictu: ſemina eius ſi fuerint pari numero adalligata febribus. ſanare dicuntur quas Græci periodicas uocant. Satiuæ quoq; raſæ ſuccus tepefactus auribus medet᷑. Caro eius interior ſine ſemine⸗clauis pedũ. & ſuppurationibus quæ Græci uocant apoſtemata. Decoctæ aũt uniuerſæ ſuccus, denti um motus ſtabilit,& dolores inhibet. Vinum cum ea feruefactũ, oculorum etiam impe40 tus. Folia eius cum recentibus cupreſſi contuſa,& impoſita: ipſa quocʒ toſta in argilla, ac trita cum adipe anſeris uulneribus medetur. Necnon ramentis corticis recẽtes podagras refrigerat,& ardores capitis, infantium maxime. Et ignes ſacros deſtrigmentis, uel his impoſitis. uel ſeminibus. Succus ex ſtrigmentis llitus cum roſaceo& aceto, febrium ardo res refrigerat. Aridæ cinis impoſitus mire combuſta ſanat.
pat eas in cibis. Sed omnium cõſenſu ſtomacho utiliſſimæ iudicantur,& interaneorum
ueſicarumq́; exulcerationibus. Eſt& rapo uis medica. Perniones feruens impoſitum ſa/
nat. Item frigus pellit ẽ pedibus aqua decoctum. Et ius feruens podagris etiam frigidis meqdetur. Etcrudum tuſum cum ſale cuicunc uitio pedum. Semen illitum& potum in
uino, contta ſerpentes& toxica ſalutare eſſe proditur. Amultis uero antidoti uim 52 1ö1ö berei
Chryſippus medicus damna

364 V c. PPINII NATVRALIS bere in uino et oleo. Democritus in totũ ea abdicauit in cibis,propter inflationes. Diocles magnis laudibus tulit, etiam uenerem ſtimulari ab eis profeſſus: Item Dionyſius, ma gisqʒ ſi eruca condirentur. Foſta quoq; articulorum dolori cum adipe prodeſſe. Sylue/ ſtre rapum in aruis maxime naſcitur, fruticoſum, ſemine candido, duplo maiore q́; papa ueris. Hoc ad leuigandã cutem in facic, totoq; corpore, utuntur, mixta urina pari menſu ra.Erui, hordei, tritici,& lupini radix ad omnia inutilis. De naporum differentijs,& rhaphano ſylueſtri,& de rhaphano 1 ſatiuo,& paſtinaca. Cap. IIII
Aporum duas differẽtias& in medicina Græci ſeruant. Anguloſis foliorũ caulib. N florentis, quod bunion uocant, purgationibus fœminarũ,& ueſicæ& urinæ utile io decoctũ, potũ ex aqua mulſa, uel ſucci drachma. Semẽ dyſentericis toſtũ, tritũc; in aqua calida, è cyathis quatuor. Sed urinã inhibet, ſi non lini ſemen unà bibatur. Alterũ genus buniada appellant,& rhaphano& rapo ſimile: ſeminis præclari contra uenena, ob id& in antidotis utuntur illo.Rhaphanũ& ſylueſtrẽ eſſe diximus. Laudatiſſimũ in Arcadia, quanqᷓ́;& alibi naſcitur, utilior urinæ duntaxat ciendæ. Cætero bilem detrahunt. Præte rea cortices in uino. Præter ea quæ circa eos dicta ſunt, ſtomachũ purgant, pituitam exte nuant, urinã cõcitant. Eſt& ſatiui uſus in Italia,& armoraciã uocant ſatiuam. Satiui uero decocti mane poti ad ternos cyathos, cõminuunt et eijciũt calculos. lidẽ in poſca decocti contra ſerpentiũ morſus illinũtur. Ad tuſſim etiã mane ieiunis rhaphanus prodeſt cum melle:Semen corum toſtum ipſumq́; cõmanducatum, ad lagonoponon: Aquam folijs 20 eius decoctis bibere, uel ſucũ ipſius cyathis binis cõtra phthiriaſes: phlegmoni ipſos illinire tuſos, liuori uero recenti corticẽ cum melle: ueternoſis autem q́; acerrimos mandere, ſemenq; toſtũ, dein contritũ cum melle, ſuſpirioſis. lidem& cõtra uenena proſunt. Cæte ro& ſcorpionibus aduerſatur: uel ipſo uel ſemine infectis manibus impune tractabis: Impoſitoq́; rhaphano ſcorpiones moriunt᷑. Salutares& contra fungorũ aut hyoſcyami uenena æque, ut Nicander tradit. Et contra uiſcum quoc dari Apollodori duo iubent, ſed Citieus ſemẽ ex aqua tritũ, Tarẽtinus ſuccũ. ienẽ item extenuant: iocineri proſunt, & lumborũ doloribus. Hydropicis quoq; ex aceto aut ſinapi ſumpti,& lethargicis. Praxagoras& ilioſis dãdos cenſet, Pliſtonicus et cœliacis. Inteſtinorũ ulcera ſanãt: at purule/, ta præcordiorũ, ſi cũ melle edantur. Quidã ad hæc coquere eos in luto illitos malunt, ſic zo & fœminas purgari.Ex aceto& melle ſũpti, inteſtinorũ animalia detrahũt. Itẽ ad tertias decocto eorũ poto cũ uino, enterocelis proſunt, ſanguinẽ quoq; inutilem ſic extrahunt. Medius ad hæc& ſanguinẽ excreantibus coctos dari iubet:& puerperis ad lactis copiã augendã. Hippocrates capitis mulierũ defluuia fricari rhaphanis:& ſuper umbilicũ immh, poni/ contra tormẽta uuluæ. Reducunt& cicatricẽ ad colorẽ. Semẽ quoq; ex aqua impo/ſitum, ſiſtit ulcera quæ phagedænas uocant. Democritus uenerẽ hoc 8 ſtimulari putat, ob id fortaſſis uoci nocere aliqui tradiderunt. Folia quę in oblongis duntaxat naſcun tur, excitare oculorũ aciem dicunt᷑. Vbi uero acrior rhaphani medicina admota ſit, hyfſo pum dari protinus imperant. Hæc antipathia eſt. At aurium grauitati ſuccum rhaphani inſtillant. Nã uomituris, ſummo cibo eſſe eos, utiliſſimũ eſt. Paſtinacæ ſimile hibiſcũ, qd 40 molochen agrian uocãt, et aliqui pliſtolochiã, ulceribus cartilaginis& oſſibus fractisme detur. Folia eius ex aqua pota aluũ ſoluunt, ſerpentes abigunt. Apum, ueſparũ, crabronũ ictibus illita medentur. Radicẽ eius ante ſolis ortũ erutã inuoluunt lana coloris quẽ nati/ uum uocant, præterea ouis quæ fœminã peperit, ſtrumisc; uel ſuppuratis alligant. Qui-„* dam ad hunc uſum auro effodiendã cenſent, cauendumq́; ne terram attingat. Celſusa& podagtis quæ ſine tumore ſint, radicẽ eius ex uino decoctam imponi iubet.
De ſtaphylino ſiue paſtinaca,& gingidio,& ſiſere,& ſeſeli,& inula, A XX“ Cap. v X Lrterum genus eſt ſtaphylinos, quod paſtinacam etraticã uocãt. Eius ſemen con, tritum

HISTORIAE LIBER X NX 365 tritum& in uino potũ.tumentẽ aluũ,& ſuffocationes mulierũ doloresce; lenit, in tantum ut uuluas corrigat,illitũ quoq; è paſſo uentri earũ proſit: uiris uero prodeſt, cũ panis por/ tione ęqua tritũ.ex uino potum cõtra uentris dolores. Pellit& urinã,& phagedænas ulcerum ſiſtit recens cũ melle impoſitũ, uel aridum farina inſperſum. Radicẽ eius Dieuches
contra iocineris ac lienis, ilium, lumborũ,& renum uitia, ex aqua mulſa dari iubet. Cleo/ phantus& dyſentericis ueteribus. Philiſtio in lacte coquit,& ad ſtranguriam dat radicis uncias quatuor:Ex aqua hydropicis,ſimiliter& opiſthotonicis,& pleuriticis,& comitialibus. Habentes eam⸗ feriri à ſerpentibus negantur: aut qui ante guſtauerint, nõ lædi. Percuſſis imponitur cũ axungia. Folia cõtra cruditates manduntur. Orpheus amatorium in eſſe ſtaphylino dixit, fortaſſis quoniam uenerem ſtimulari hoc cibo certũ eſt: ideo con/ ceptus adiuuare aliqui prodiderũt. Ad reliqua& ſatiua pollet. Efficacior tamẽ ſylueſtris, magisq́; in petroſis nata. Semen ſatiuę quoq; contra ſcorpionũ ictus, ex uino aut poſca, ſalutare eſt. Radice eius circũſcalpti dẽtes, dolore liberãtur. Syria in hortis operoſiſſima. Indeq; eſt prouerbiũ Græcis: Multa Syrotum olera. Simillimam ſtaphylino herbam ſe rit, quam alij gingidion uocant, tenuius tantum& amarius, eiuſdemq́; effectus. Eſtur coctum crudumq; ſtomachi magna utilitate. Siccat enim ex alto om̃es eius humores. Si/ ſer erraticum ſatiuo ſimile eſt& effectu: ſtomachũ excitat, faſtidiũ abſterget. Ex aceto la/ſerpitiato ſumptum, aut ex pipere& mulſo. uel ex garo, urinam ciet, ut Opion credit& Venerem. In eadẽ ſententia eſt& Diocles. Præterea cordi cõuenire conualeſcentiũ, aut 0 poſt multas uomitiones per q́; utile: Heraclides contra atgentũ uiuum dedit,& ueneri ſubinde offenſanti, ægrisq́; ſe recolligentibus. Hiceſius ideo ſtomacho utile uideri dixit, quoniam nemo tres ſiſeres edendo cõotinuaret: eſſe tamen utile conualeſcentibus ad uinũ tranſeuntibus. Satiui priuatim ſuccus cum lacte caprino potus ſiſtit aluum. Et quoniam pleroſq; ſimilitudo nominum Græcorum confundit, contexemus& de ſili, ſed hoc eſt uulgaris notitiæ. Optimum Maſſilienſe: lato enim grano& fuluo eſt. Secundum Ae/ thiõpicum, nigrius. Creticum odoratiſſimum omniũ. Radix iucundi odoris eſt. Semen eius eſſe& uultures dicuntur. Prodeſt homini ad tuſſim ueterẽ, rupta, conuulſa, in uino al bo potum. Item opiſthotonicis,& iocinerum uitijs,& torminibus,& ſtranguriæ, duarũ aut trium ligularum menſura. Sunt& folia utilia, ut quæ partus adiuuent etiam quadru/ 0 pedum. Hoc maxime paſci dicuntur ceruæ patituræ. Illinitur& igni ſacro. Maltumq́; in ſummo cibo coctionibus confert, uel folio, uel ſemine. Quadrupedũ quoq; aluum ſiſtit, ſiue tritũ potui infuſum, ſiue mandendo cõmanducatũ è ſale. Boum morbis tritum infun ditur.Inula quoqʒ à ieiunis commanducata, dentes conſirmat, ſi, ut eruta eſt, tertam non attingat: condita tuſſim emendat. Radicis uero decoctæ ſuccus tineas pellit: ſiccatæ autem in umbra farina tuſſi,& conuulſis,& inflationibus,& arterijs medetur. Venenatorũ mor ſus abigit. Folia ex uino lumborum doloti illinuntur. Cepæ ſylueſtres non ſunt. Sati/ uæ olfactu ipſo& delachrymatione caligini medentur, magis uero ſucci inunctione. Somnum etiam facere traduntur,& ulcera oris ſanare, commanducatę cum pane. Et canis morſus.uirides ex aceto illitæ, aut ſiccæ cum melle& uino, ita ut poſt diem tertium ſol 4 uantur. Sic& tritæ ſanant. Toſtam in cinere epiphiooris multi impoſuere cum farina hor deacea,& genitalium ulceribus. Succo& cicatrices oculorũ& albugines,& argema inun/ xere:& ſerpentium morſus,& omnia ulcera cũ melle. Item auricularũ cum lacte mulicrũ: & in ijſdem ſonitũ ac grauitatem emendantes, cũ adipe anſerino, aut cũ melle ſtillauere: Et ex aqua bibendum dedere repente obmuteſcentibus: in dolore quoq; ad dentes col/ luendos inſtillauere,& plagis beſtiarũ omnium, priuatim ſcorpionum. Alopecias fricuete& pſoras tuſis cepis. Coctas dyſenteticis ueſcendas dedere,& cõtra lumborũ dolores, purgamenta quoq; earum cremata in cinerem illinentes ex aceto ſerpentium morlibus, ipſasq; multipedæ ex aceto. Reliqua inter medicos mira diuerſitas. Proximi inutilia eſſe præcordijs& concoctioni, inflatione mque& ſitiin facere dixerunt: Aſclepiadis ſcho/ 3 la ad
111412““ — H
bö—..;
*

.
366 c. PLINII NATVRALIS la:ad ualidũ quoq; colorẽ profici hoc cibo. Etſi ieiuni quotidie edant, ſirmitatẽ ualetudi/ nis cuſtodiri:ltomacho utilia eſſe, ſpiritus agitatione: uentrẽ mollire, hæmorrhoidas pellere ſubditas pro balanis: ſuccum cum ſucco fœniculi contra incipientes hydropiſes mire proficere.·Item contra anginas, cũ ruta& melle. Excitari eiſdem lethargicos. Varro, quæ ſale& aceto piſa eſt arefactac;, uermiculis non infeſtari, autor eſt. v1 De porro ſectiuo,& capitato,& de allio. 1 Cap. v. H Orrũ ſectiuum profluuia ſanguinis ſiſtit in naribus, contrito eo obturatis, uel gallæ mixto, aut mentæ: Item ex abortu profluuia, poto ſucco cum lacte mulierum. Tuſſi etiam ueteri ac pectoris& pulmonis uitijs medetur. Illitis folijs ſanantur& ambuſta&
epinyctides: ita uocatur ulcus aciem hebetans,& in angulo oculi perpetuò humore ma/o
nans. Quidã eodem nomine appellant puſtulas liuentes, ac noctibus inquietantes. Eta, lia ulcera cum melle trito. Vel beſtiarum morſus ex aceto: Item ſerpentiũ. Aurium uero uitia cũ felle caprino, uel pari mẽſura mulſi: Stridores cũ lacte mulieris: Capitis dolores, ſi in nares fundatur:dormiturisuͦe, in aurẽ duobus ſucci cochlearibus, uno mellis. Succus & ad ſerpentium ſcorpionumq; ictus in potu bibitur cum mero,& ad lumborũ dolores
cum uini hemina potus. Sanguinem uero excreantibus& phthiſicis diſtillationibus lon
gis. uel ſuccus. uel ex ipſo cibus prodeſt: Item morbo regio, uel hydropicis: Et ad renum dolores, cum ptiſanæ ſucco acetabuli menſura. Idẽ modus cum melle, uuluas purgat. vo ſtus uero editur& contra fungorũuenena, imponitur& uulneribus. Venerẽ ſtimulat, ſi
tim ſedat, ebrietates diſcutit. Sed oculorũ aciem hebetare traditur: inflationẽ quoq; face/ ²⁰
re, quæ tamen ſtomacho non noceat, uentrẽq; molliat. Voci ſplendorem affert. Capita/to maior eſt ad eadem effectus. Sanguinẽ reijcientibus ſuccus eius cum gallæ aut thuris farina uel acacia datur. Hippocrates& ſine alia mixtura dari iubet: Vuluasq́; cõtractas aperiri putat, Fœcunditatẽ etiam fœæminarum hoc cibo augeri. Contritum ex melle ulce/ ra purgat, Tuſſim& diſtillationes thoracis, pulmonis& arteriæ uitia ſanat, datum in ſor/bitione ptiſanæ uel crudũ, pręter capita, ſine pane, ita ut alternis diebus ſumatur: uel ſi pu rulenta excreentur: Sic& uoci uel ueneri, ſomnoq; multũ confert. Capita bis aqua mutata cocta. aluũ ſiſtunt,& inflationes ueteres. Cortex decoctus illitusc; inficit canos. Allio magna uis, magnæ utilitates contra aquarum& locorũ mutationes. Serpentes abigit,&
ſcorpiones odore:atcʒ.ut aliqui tradidere,& beſtiarum omnium ictibus medetur. potu 30
uel cibo, uel illitu:priuatim contra hæmorrhoidas prodeſt, cũ uino redditum uomitu. Ac ne contra araneorũ murum uenenatũ morſum ualere miremut, aconitum, quod alio no/ mine pardalianches uocatur, debellat: Item hyoſcyamum: canum morſus, in quæ uul,nera cum melle imponitur. Ad ſerpentium quidem ictus potum cum reſtibus ſuis, efficaciſsime ex oleo illinitur, Attritisc; corporum partibus, uel ſi in ueſicas intumuerint. Quin& ſuffitu eo.ſecundas partus euocari exiſtimauit Hippocrates: cinere eorũ cũ oleo, capitis ulcera manantia ſanitati reſtituens. Suſpirioſis coctum, aliqui crudum id dedere. Diocles hydropicis cum centauria, aut in fico duplici ad euacuandam aluum: quod effica cius præſtat uiride, cum coriandro in mero potum. Suſpirioſis aliqui& tritum in lacte de
derunt Praxagoras& contra morbũ regium uino miſcuit:& contra ileum in oleo et pul/ 42
te,ſic illinens ſtrumis quoq;. Antiqui inſanientibus dabant crudũ. Diocles phreneticise/ lixum. Contra anginas tritum imponi& gargarizare prodeſt. Dentium dolorem tribus capitibus in aceto tritis imminuit, uel ſi decocti aqua colluantur, addaturq́; ipſum in caua dentium. Auribus etiam inſtillatur ſuccus cum adipe anſerino: phthiriaſes& prurigines potum, tuſum item cum aceto& nitro compeſcit, diſtillationes cum lacte coctum, uel tritum permixtume caſeo molli: quo genere& raucitatem extenuat: Vel phthiſin, in fabę ſorbitione. In totum autem coctum utilius eſt crudo, elixumque toſto: ſic& uoci con/ fert. Tineas& reliqua animalia interaneorum pellit, in aceto mulſo coctum. Tenaſmo in pulte medetur: Temporum doloribus illitum elixum,& puſtulis coctum cum ne. u““ deinde
6

HISTORIIES EIDINN 367 deinde tritum: Tuſſi cum adipe uetuſto decoctũ, uel cum lacte: Autſi ſanguis etiam ex/ creetur, uel purulenta, ſub pruna coctum,& cum mellis pari modo ſumptum: Conuulſis & ruptis cum ſale& oleo. Nam cũ adipe tumores ſuſpectos ſanat. Extrahit fiſtulis uitia cum ſulphure& reſina, etiam harundines cum pice. Lepras, lichenas, lentigines exulcerat, ſanatq́; cum origano, uel cinis eius ex oleo& garo illitus, Sic& ſacros ignes. Sugillata aut liuentia ad colorem reducit, combuſtum ex melle. Credunt& comitialem morbum ſanare, ſi quis eo in cibo utatur ac potione. Quartanas quoq; excutere potũ caput unum cum laſerpitij obolo in uino auſtero. Tuſſim& alio modo ac pectorum ſuppuratio/ nes quantaslibet ſanat: fractæ incoctum fabę, atq; ita in cibo ſumptum, donec fanitatem
io reſtituat. Facit& ſomnos, atq; in totum rubicundiora corpora. Venerem quoq; ſtimu/
lat cum coriandro uiridi tritum, potumq́; è mero. Vitia eius ſunt, quod oculos hebetat, in Hationes facit,ſtomachum lædit copioſius ſumptum, ſitim gignit. Cęterum contra pitui tam& gallinis& gallinaceis prodeſt mixtum farre in cibo. Iumẽtaurinam reddere, atq; non torqueri tradunt, ſi trito natura tangatur.
De lactuca ſyluatica, ſue caprina,& eſopo,& iſati,& lactuca ſatua. Cap. vir
Actucę ſponte naſcentis primũ eſt genus eius quam caprinam uocant, qua piſces in “ deiecta protinus necãtur, qui ſunt in proximo. Huius lac ſpiſſatũ, mox in ace/ to pondere obolorum duùm, adiecto aquæ uno cyatho, hydropicis datur. Caule& folijs contuſis, aſperſo ſale, nerui inciſi ſanantur. Eadem trita ex aceto, colluta matutinis bis
20 menſe, dentium dolorẽ prohibet Alterum eſt genus quod Gręci eſopon uocant. Nuius
folia trita,& cum polenta illita, ulceribus medẽtur. Hæc in aruis naſcitur. Tertium genus
eſt in ſyluis naſcensiſatin uocant. Huius folia trita cum polenta, uulneribus proſunt.
Quarto infectores lanarum utuntur, quod glaſtum uocant: ſimile erat lapatho ſyſueſtri folijs, niſi quod piura habet& nigriora. Sanguinem ſiſtit. Phagedænas& putreſcentia ulcera quæ ſerpunt, ſanat: Item turnores ante ſuppurationem. Cõtra ignem ſactumm radice uel folijs prodeſt, uel ad lienes pota. Hæc propria ſingulis. Cõmunia autem ſponte na ſcentibus, candor, caulis interdum cubitali logitudine.& ipſo,& folijs ſcabricia. Ex his ro tunda folia& breuia habentem, ſunt qui hieraciam uocent: quoniã accipitres ſcalpendo eam, ſuccoq́; oculos tingendo, obſcuritatem cum ſenſere diſcutiant. Succus omibus can
30 didus, uiribus quoq; papaueri ſimilis: carpitur per meſſes inciſo caule, conditur in fictili
nouo, ad multa præclarus. Sanat omnia oculorum uitia cum lacte mulierũ. Atcet nubeculas, cicatrices aduſtionesq; om̃es, præcipue caligines. Imponitut etiã oculis in lana con/tra epiphoras Idem ſuccus aluum purgat, in poſca potus ad duogobolos. Serpentiũ icti bus medetur in uino potus. Et folia toſta thyrſic; triti ex aceto bibuntur. Vulneri illinun tur maxime contra ſcorpionum ictus. Verum contra phalangia, cõmixto uino ex acetoAlijs quoq; uenenis reſiſtunt, exceptis quæ ſtrangulando necant, aut ijs quæ ueſſcæ no cent. Item pſimmythio excepto: Imponũtur& uentri ex melle atq; aceto, ad detrahẽda nitia alui. Vrinæ difficultates ſuccus emendat. Crateuas eum& hydropicis obolis duo/ bus in aceto& cyatho uini dari iubet. Quidã& e ſatiuis colligũt ſuccũ minus efficacẽ. Pe/
Ao culiares earũ uires partim iam dictæ ſunt, ſomnũ faciendi, uenerẽq; inhibendi, æſtum te
frigerandi, ſtomachũ purgandi, ſanguinem augendi: Non paucæ reſtant, quoniam& in flationes diſcuriunt, ructusq́; lenes faciunt, concoctiones adiuuant. Oruditatem ipſæ ne/ quaquam faciunt. Nec ulla res in cibis auiditatem incitat inhibetq́; eadem: in cauſa alter utraq; modus eſt.Sic& aluum copioſiores ſoluũt, modicæ ſiſtunt. Lentitiam pituitæ di/ gerunt:atqʒ at aliqui tradiderunt, ſenſus purgant. Stomachi diſſoluti utiliſsime adiuuan tur, in eo uſu& oxypori obolis aſperitatem addito dulci ad intinctum aceti tem perantes, ſi craſsior pituita ſit ſcillite aut uino abſinthite, ſi& tuſsis ſentiatur hyſſopite admi/ xto. Dãtur cœliacis cũ intubo erratico,& ad duritiam præcordiorum. Dantur& melan/
cholicis candidæ copioſiotes,& ad ueſicæ uitia. Praxagoras& dyſentericis dedit. Ambu 4 ſtis

368“ c. PLINII NATVRALIS ſtis quoq; proſunt recẽtibuspriusc; puſtulæ fiant, cũ ſale illitæ. Vlcera etiã quæ ſerpunt coercẽt. initio cũ aphronitro, mox in uino, Tritę igni ſacro illinunt᷑. õuulſa& luxata cau libus tritis cũ polenta ex aqua frigida leniunt. Eruptiones papularũ ex uino& polenta. Iu cholera quoq; coctas patellis dederunt, ad quodutiliſſimæ q́; maximi caulis& ama ræ: Quidã ſacte infundunt. Deferuefacti hi caules& ſtomacho utiliſsimi tradunt᷑, ſicut ſomno ſatiua maxime lactuca,& amara lactensq;, quã meconidẽ uocauimus. Hoc lac& oculorũ claritati cũ muliebri lacte utiliſsimũ eſſe præcipitur, dum tẽpeſtiue capiti inũgun/ tur: Oculotum quoqʒ uitijs quæ frigore in ijs facta ſunt. Miras& alias inuenio laudes. Thoracis etiã uitijs prodeſſe nõ ſecus qᷓ;ʒ abrotonũ. cũ melle Attico. Purgari& fœminas hoccibo. Semẽ ſatiuarũ contra ſcorpiones dari. Semine trito ex uino poto& libidinum 0 imaginationes in ſomno cõpeſci. Tentantes aquas nõ nocere lactucã edentibus. Quidã tamen frequentiores in cibo officere claritati oculorum tradiderunt. De generibus betæ,& intubis,& cichorio,& ſeri, genera duo. Cap. vrIr FEc beta ſine remedio eſt utraq;. Siue candidæ, iue nigræ, radix recens,& madefa cta. ſuſpenſa funiculo, contra ſerpentium morſus efficax eſſe dicitur. Candida beta cocta,& cum allio crudo ſumpta, contra rineas. Nigræ radices ita in aqua coctæ, porriginem tollunt: atqʒ in totum efficacior eſſe traditur nigra. Succus eius capitis dolores uete/ res& uertigines:item ſonitum aurium ſedat, infuſus ijs:ciet urinam. Medetur dyſenteri/ cis iniecta,& morbo regio. Dolores quoq; dentium ſedat illitus ſuccus. Et contra ſerpen/ tium ictus ualet, ſed huius radici duntaxat expreſſus. Ipſa uero decocta, pernionibus oc/ 20⁰ currit. Albæ ſuccus epiphoras ſedat, fronte illita, Aluminis pauco admixto, ignem ſacrũ, Sine oleo trita licet, aduſtis medetur.Et contra eruptiones papularum cocta, eadem con/ tra ulcera quæ ſerpunt illinitur:& alopecijs cruda,& ulceribus quæ in capite manant. Suc cus eius cum melle naribus inditur, caput purgat. Coquitur& cum lenticula addito ace/ to‚ut ueẽtrem molliat. Validius cocto fluctuationes ſtomachi ſiſtit& uentris. Eſt& beta ſylueſtris, quam limonion uocant, alij neuroides, multum minoribus tenuioribusq; ac denſiotibus folijs, undecim ſæpe caulium, Huius folia ambuſtis utilia, guttantia aſtringunt. Semen acetabuli menſura dyſentericis prodeſt. Aqua& è radice coctæ maculas ue ſtium elui dicunt, itemq́; membranarum. Intubi quoq; non extra remecdia ſunt: Succus eorum cum roſaceo& aceto capitis dolores lenit.Idemq́; cum uino potus: iocinoribus& 30 ueſicæ,& epiphoris imponitur, Erraticum apud nos quidam ambugiam appellauere. In Aegypto cichorium uocant, quod ſylueſtre ſit. Satiuum autem ſerin, quod eſt minus& uenoſius. Cichorium xefrigerat. In cibo ſumptum& illitum collectiones, ſuccusq; decoHori& renibus,& ſtomacho prodeſt. Item ſi in aceto decoquatur urinæ tormina diſcutit, Item morbum regium è mulſo, ſi ſine febre ſit. Veſicam adiuuat. Mulierum quidem decoctum purgationibus in aqua adeo prodeſt, ut emortuos partus trahat. Adijciunt magi, ſuco totius cum oleo perunctos fauorabiliores fieri,& quæ ue/ lint facilius impetrare. Quod quidem propter ſingularem ſalubritatem aliqui chreſton appellant, alij pancration. Et ſylueſtre genus, alij hedypnoida uocant, latioris folij.Sto/ machum diſſolutum aſtringit cocta:crudaq́; ſiſtit aluum. Et dyſentericis prodeſt, magis 40 cum lente. Rupta& conuuſſa utroq; genere iuuantur. Item quibus genitura ualetudinis morbo effluat. Seris& ipſa lactucę ſimillima, duorum generum eſt, ſylueſtris melior. Ni gra iſta& æſtiua. Deterior hyberna& candidior. Vtraq; tamen ſtomacho utiliſſima. præcipue quem humor uexat. Cum aceto in cibo refrigerant uel illitæ, diſcutiuntq;& alios qᷓ; ſtomachi. Cum polenta ſylueſtrium radices ſtomachi cauſa ſorbentur,& cardia cis ilinuntur ſuper ſiniſtram mãmam ex aceto. Omnes hæ& podagricis utiles,& ſan/ guinem reijcientibus. Item quibus genitura fluit, alterno dierum potu. Petronius Diodo tus, qui antilegomena ſcripſit, in totum damnauit ſerin multis modis arguens. Sed alio/ tum omnium opinio reſiſtit.“ V V
De bralſlica
ctiuentrem ſoluit. Ioci

HISTORIAE LLHER X&N 369 De braſſica,& lapſana,& de braſſica marina,& ſcilla,& de bulbis, 8 8& bulbine. Cap. IX P Raſſicæ laudes longum eſt exequi, cum& Chryſippus medicus priuatim uolumen B ei dicauerit per ſingula membra hominis digeſtum,& Dieuches: ante om̃es autem Pythagoras& Cato non parcius celebrarint. Cuius ſententiam uel eo diligentius perſe qui par eſt, ut noſcatur qua medicina uſus ſit annis p c. In tres ſpecies diuiſere eam Græ ci antiquiſſimi. Criſpam, quam ſelinada uocauerunt, à ſimilitudine apij foliorum, ſtomacho utilem, aluum modice mollientem. Alteram leam, atis folijs ẽ caule exeuntibus. Vn de caulodem quidam uocauere, nullius in medicina momenti. Tertia eſt proprie to ta crambe,tenuioribus folijs,& ſimplicibus dẽſiſſimisq;, amarior, ſed efficaciſſima. Cato criſpam maxime probat, dein leuem grandibus folijs, caule magno. Prodeſſe tradit capi tis doloribus, oculorum caligini ſcintiſſationibusq&;, uel ſtomacho, præcordijs, crudam ex aceto& melle, coriandro, ruta, menta, laſeris radicula ſumptam acetabulis duobus matutino: tantamq́; eſſe uim, ut qui terant hæc, ualidiores fieri ſe ſentiant. Ergo uel cum his tri-/ tam, ſorbendam, uel ex hoc intinctu ſumendam. Podagræ autem, morbisq; articularijs illini cum rutæ, coriandri,& ſalis mica, hordei farina. Aqua quoq; eius decogta, neruos 8 articulosq; mire iuuari: Si foueãtur uulnera,& recentia et uetera, etiam carcinomata, quæ nullis alijs medicamentis ſanari poſſint. Foueri prius aqua calida iubet, ac bis die tritam imponi.Sic etiam fiſtulas eluxatas,& tumores euocari, quæq́; diſcuti opus ſit. Inſomnia 20 etiam, uigiliasq; tollere decoctam, ſi ieiuni edant quamplurimam ex oleo& ſale. Lormi/ na ſi decocta iterum decoquatur, addito oleo, ſale, cumino, polenta. Si ita ſumatur ſine pa ne, magis profuturam. Iater reliqua bilem detrahi per uinum nigrum pota. Quin& urinam eius qui braſſicam eſitauerit, aſſeruari, calefactamq́; neruis remedio eſſe, Verba ipſius ſubijciam, ad exprimendam ſententiam: Pueros puſillos ſi laues ea urina, nunquam debiles fieri. Auribus quoque ex uino ſuccum braſſicæ tepidum inſtillari ſuadet. Idq́ʒ eti/ am tardirati audiẽtium prodeſſe aſſeuerat. Et impetigines eadem ſanati ſine ulcere. Græ corum quoqʒ opiniones iam& Catonis cauſa poni cõuenit, in ijs duntaxat quæ ille præ termiſerit. Biles detrahere non percoctam putant. Item aluum ſoluere, eandemq́; bis co ctam ſiſtere. Vino aduerſari, ut inimicã uitibus. Antecedente in cibis caueri ebrietatem: 30 poſtea ſumpta crapulam diſcuti. Hanc cibum& oculorum claritati conferre multum: ſuc cum uero crudæ uel angulis tantum tactis cum Attico melle, plurimum. Facillime conco. qui, ciboq́; eo ſenſus purgari. Eraliſtrati ſchola clamat, nihil eſſe utilius ſtomacho ner/-— uisq;, ideo paralyticis& tremulis dari iubet,& ſanguinem excreãtibus. Hippocrates cœæ/ liacis& dyſentericis bis coctã cum ſale. Item ad tenaſmon& renum cauſas, lactis quoq; ubertatem puerperis hoc cibo fieri iudicãs,& purgationẽ fœminis. Crudus quidem caulis ſi mandatur, partus quoq; emortuos pellit. Apollodorus aduerſus fungorũ uenena ſe men aut ſuccum bibendum cenſet. Philiſtion opiſthotonicis ſuccũ ex lacte caprino cum ſale& melle. Inuenio& à podagra liberatos edendo eam, decoctæq́; ius bibendo. Hoc & cardiacis datum& comitialibus morbis addito ſale. Item ſpleneticis in uino albo per 40 dies XL. cctericis, nec non& phreneticis radicis crudæ ſuccum gargarizandũ bibendũc; demonſtrat. Contrauero ſingultus cum coriãdro& anetho,& melle ac pipere, ex aceto, Illitam quoque prodeſſe inflationibus ſtomachi. Item ſerpentium ictibus,& ſordidis ulceribus, ac uetuſtis, uel ipſam aquam cum hordeacea farina. Succum ex aceto, uel cum fœno Græco. Sic aliqui& articulis, podagrisq; imponunt. Epinyctidas ac quic/ quid aliud ſerpit in corpore, impoſita leuat. Item repentinas caligines: has& ſi man/ 2 ditur ex aceto. Sugillata uero& alios liuores pura illita. Lepras,& pſoras cum alumi/ ne rotundo ex aceto. Sic& fluentes capillos retinet. Epicharmus teſtium& genitalium malis hanc utiliſsime imponi aſſerit. Efficacius eandem cum faba trita. Item conuulſis cum ruta. Contra ardorem febrium& ſtomachi uitia cum rutæ ſemine:& ad ſecundas. Et muris

95 c. PLINII NATVRALIS Et muris aratici morſus. foliorum aridorum farina alterutra parte exinanit. Ex omnibus braſſicæ generibus ſuauiffima eſt cyma,& ſi inutilis habetur. difficilis in coquendo,& re/ nibus cõtratia.lllud quoq; non eſt omittendũ. aquam decoctæ ad totuſus laudatam fœ tere humi effuſam. Stirpiũ braſſicę aridorũ cinis, inter cauſtica intelligitur. Ad coxendicũ dolores cũ adipe peruetuſto. At cum laſere& aceto in uicẽ pſilothri euulſis illitus pilis, na ſci alios prohibet. Bibitur& cum oleo ſubferuefactus, uel per ſe elixus ad conuulſa& ru/ pta intus. lapſumq; ex alto. Nulla ergo ſunt crimina braſſicę imò uero apud eoſdem ani mæ grauitatem facere, dentibus& gingiuis nocere,& in Aegypto propter amaritudinẽ nõ eſtur. Sylueſttis, ſiue erraticæ immẽſo plus effectus laudat Cato, adeo ut aridę quoq; farinam in olfactorio collectã, uel odore tantum naribus rapto, uitia earum graueolenti/ ¹o amq; ſanare affirmet. Hanc alij petreã uocant, inimiciſſimam uino, quam præcipue uitis fugiat:(aut ſi nõ poſſit fugere moriatur.Folia habet bina, parua, rotu nda, leuia, plantis ole ris ſimilior, cãdidior fatiua& hirſutior. Hanc inflationib. mederi, Melancholicis quoq; ac uulneribus recentibus, cum melle, ita ne ſoluantur ante diem ſeptimum, Strumis, fiſtu lis. in aqua contritã, Chryſippus autor eſt. Et alij uero cõpeſcere mala corpotis quæ ſer/ pant: nomas uocant. Itẽ excreſcentia abſumere. Cicatrices ad planũ reducere. Oris ulcera& tonſllas manducatã& coctam ſucco gargatizato cum melle tollere. Itẽ pſoras& le/ pras ueteres,ipſius tribus partibus cũ duabus aluminis in aceto acti i itis. Epicharmus ſa tis eſſe eam cõtra canis rabioſi morſum imponi. Melius ſi cum laſere& aceto acri. Necari quoq; canes ea.ſi detur ex carne. Semẽ eius toſtũ auxiliatur cõtra ſerpẽtes, fungorumq; 20 uenena, tauti ſanguinẽ. Folia cocta ſpleniticis in cibo data,& cruda illita cum ſulphure& nitro proſunt. ltem mammarum duritiæ. Radicũ cinis uuæ in faucibus tumenti tactu me detur,& parotidas cũ melle illitus reprimit, ſerpentiũ morſus ſanat. Viriũ braſſicæ unum & magnũ argumentũ addemus& mirabile. Cruſtæ ſi occupẽt intus uaſa omnia in quibus aquæ feruent.in tantũ, ut nõ ſit eas auellere, ſi bralſica in ijs decoquatur abſcedunt. In ter ſylueſtres braſſicas& lapſana eſt, pedalis altitudinis, hirſutis folijs, napi ſimillimis, niſi candidior eſſet flore. Coquitur in cibo. Auũ leniter emollit. Matina braſſicauehementiſſime ex omnibus aluum ciet. Coquitur propter acrimoniã cum pingui carne, ſtomacho inimiciſſima· Scillarum in medicina alba eſt quæ maſculus, fœemina nigra. Scilla quæ can didiſſima fuerit, utiliſſima erit. Huic aridis tunicis direptis, quod reliquũ è uiuo eſt, conſu/ 320 tam ſuſpẽditur lino modicis interuallis. Poſtea arida fruſtra in cadum aceti q́; aſperrimi pendentia immerguntur, ita ne ulla parte uas contingant. Hoc ſit ante ſolſtitium diebus xXvvm. Gypſo deinde oblitus cadus ponitur ſub tegulis. totius diei ſolem accipientibus: Poſt eum numerũ dierum tollitur uas, ſcilla eximitur, acetũ transfunditur. Hoc clariorẽ oculorum aciem facit. Salutare eſt ſtomachi laterumq́; doloribus, parum ſumptum binis diebus. Sed tanta uis eſt, ut auidius hauſtum extinctæ animæ momento aliquo ſpe/ciem præbeat. prodeſt& gingiuis& dentibus, uel per ſe commanducata. Tineas& reli/ qua uentris animalia pellit ex aceto& melle ſumpta. Linguæ quoq; recens ſubiecta pra ſtat, ne hydropici ſitim ſentiant. Coquitur plurimis modis in olla, quæ conijciatur in cli banum aut furnum. uel adipe aut luto illita, aut fruſtatim in patinis. Et cruda ſiccatur, de/ 40 inde conciditur, coquiturq; in aceto, tum ſerpentium ictibus imponitur. Toſta quoque purgatur,& medium eius iterum in aqua coquitur. Vlus ſic coctæ ad hydropicos. Ad urinarn ciendam tribus obolis cum melle& aceto potæ. Item ad ſpleneticos& ſtomachi cos, ſinon ſentiant ulcus, quibus innatet cibus. Ad tormina, regios morbos, tuſſim ueterem cũ ſuſpitio. Diſcutit& folijs ſtrumas, quadrinis diebus ſoſuta. Furfures capitis& ulcera manantia illita ex eo cocta. Coquitur& in melle cibi gratia, maxime uti coctionem facias. Sic& interiora purgat. Rimas pedum ſanat in oleo cocta,& mixtare/ ſinæ. Semen eius lumborum dolori ex melle imponitur. Pythagoras ſcillam in limine
quoque ianuæ ſuſpenſam malorum medicamentorum introitum pelletetradit, Cæte/ 3 tum

HIISTORIAE LIBER X X 371
rum bulbi ex aceto& ſulphure uulneribus in facie medẽtur. Per ſe uero triti neruotũ con tractioni,& ex uino porrigini:cum melle canũ morſibus. Eraſiſtrato placet cũ pice. San/ guinem idem eos ſiſtere tradit illitos cum melle. Alij ſiẽ naribus Hluat, coriandtũ& fari nam adijciunt. Theodorus& lichenas ex aceto bulbis curat,& erũpentia in capite cum uino auſtero aut ouo. Et bulbos epiphoris idem illinit,& ſic lippitudini medetur. Aeque uitia quæ ſunt in facie, eorũ rubentes maxime, in ſole illiti, cum melle& nitro emendant: lentiginẽ cũ uino, aut cucumi cocto. Vulnerib. quoq; mire proſunt per ſe, aut(ut Dami, on)ex mulſo, ſi quinto die ſoluãtur. liſdem& auriculas fractas curat,& teſtium pituitas. In articulorũ doloribus miſcent farinam. In uino cocti illiti uentti, duritiẽ precordiorum io emolliunt. Dyſentericis in uino ex aqua cœleſti tperato dantur. Ad conuulſa intus cum ſilphio pilulis fabæ magnitudine. Ad ſudorẽ tuſi illinũtur. Neruis utiles: ideo& paraly/ ticis dantur. Luxata in pedibus qui ſunt rufi ex his citiſſime ſanant cum melle& ſale. Ve nerem maxime Megarici ſtimulant. Hortenſii partũ cum ſapa aut paſſo ſumpti. Sylue/ ſtres interaniorũ plagas& uitia cũ ſiphio pilulis deuoratis ſedant. Et ſatiuorũ ſemen con tra phalangia bibitur in uino. Ipſi ex aceto illinuntur contra ſerpentiũ ictus. Semen antiqui bibendũ inſanientibus dabant. Flos bulborũ tritus crurũ maculas uarietatesc; igne factas emẽdat. Diocles oculos hebetati ab ijs putat. Elixos aſſis minus utiles eſſe adijcit, & difficile concoqui ex ui uniuſcuiuſq; naturæ. Bulbinẽ Græci uocãt herbã porraceis folijs, rubicundo bulbo. Hæc traditur uulneribus mire utilis, duntaxat recentibus. Bulbus, 20 quem uomitorium uocant ab effectu, folia habet nigra, cæteris longiora. De aſparagis& corruda,& libyco,& orminio. Cap. X e ſtomacho cibus aſparagi, ut tradit᷑. Cumino quidẽ addito inſationes V ſtomachi coliq; diſcutiunt, ijdem oculis claritatẽ afferunt. Venttẽ leniter molliunt. Pectoris& ſpinæ doloribus inteſtinorũcqʒ uitijs proſunt, uino cũ coqunntur addito. Ad lumborũ& renũ dolores, ſemen trium obolorũ ponderc, pari cumini bibitur. Venerem ſtimulant. Vrinã cient utiliſſime, præterq́; quod ueſicam exulcerãt. Radix quoq; plurimorũ prędicatiõe trita,& in uino albo pota, calculos quoc exturbat, lumborũ& renum dolores ſedat. Quidam& ad uuluæ dolorẽ radicẽ cum uin o dulci propinant. Eadem in aceto decocta contra elephãtiaſin proficit. Aſparago trito cũ oleo perunctũ pungi ab a/ 30 pibus negãt. Sylueſtrẽ aſparagũ aliqui corrudam, aliqui Libycũ uocant, Attici orminiũ. Huius ad ſupradicta omnia efficacior uis,& candidiori maior. Regium morbum extenuat. Veneris cauſa aquam eorum decoctam bibi iubent ad hemninã. Ad idem& ſemen ualet cum anetho, ternis utrunq; obolis. Datur& ad ſerpentiũ ictus ſuccus decoctus. Ra dix quoqʒ miſcetur radici marathri inter efficaciſſima auxilia. Si ſanguis per urinam red/datur, ſemen aſparagi,& apij,& cumini ternis obolis in uini cyachis duobus, quinis die bus Chryſippus dari iubet.Sic& hydropicis contrariũ, quamuis urinam moueat, docet: Item Veneri: Veſicæ quoq; niſt decoctum: quæ aqua ſi canibus detur, occcidi eos. In uino decoctæ radicis ſuccum ſt ore contincatur, dentibus mederi. De apio,& apiaſtro,& helioſelino,& oreoſelino. Caß. t 40 A Pio gratia uulgo eſt. Nanc; rami latgis portionibus per iura innatant,& in condi/ mentis peculiarẽ gratiam habent. Præterea oculis illitũ cum melle, ita ut ſubinde fo ueantur feruẽti ſucco decocti, alijs q; mẽbrorum epiphoris per ſe tritũ, aut cum pane, uel polenta impoſitũ, mire auxiliatur. Piſces quoqʒ ſi xgrotent in piſcinis, apio uiridi recrean/ tur. Verum apud eruditos non aliud erutum terra in maiore ſententiarum uarietate Eſt. Diſtinguitur ſexu. C hryſippus fœminã eſſe dicit criſpioribus folijs& duris, craſſo caule, ſapore acri& feruido. Dionyſius nigriorem, breuioris radicis, uermiculos gignentem. Ambo neutrum ad cibos admittendum, imò omnino nefas: nam id defunctorum epu/ lis feralibus dicatum eſſe, uſus quoque claritati inimicum. Caule fœæminæ uermiculos gigni. Ideoq; eos qui ederint ſterileſcere, mares ſcrminasq;.In puerperijs uero ab eo cibo
comitiales

372 c. PLINII NATVRALIS comitiales ieri qui ubera hauriunt. Innocentiorem tamen eſſe marem. Eaq; cauſa eſt, ne inter nefaſtos frutices damnetur. Mammarum duritiam impoſitis folijs emollit. Suauio res aquas potui incoctum præſtat· Succo maxime radicis cum uino lumborũ dolores mi tigat. Eodem iure inſtillato grauitatem aurium. Semine urinam ciet, mẽſtrua ac ſecũdos partus. Etſi foueantur ſemine decocto, ſugillata reddit colori. Cum oui albo illitum aut ex aqua coctum potumqÍ; renibus medetur. In frigida tritũ oris ulceribus· Semẽ cum ui/ no, uel radix cum ueteri uino ueſicæ calculos frangunt. Semen datur& arquatis ex uino albo. Apiaſtrum Hyginus quidem meliſſophyllon appellat. Sed in cõfeſſa dãnatiõe eſt uenenatũ in Sardinia. Contexẽda em̃ ſunt omnia, ex eodem nomine apud Græcos pen dentia. Oluſatrum quod Hippoſelinũ uocant, aduerſatur ſcorpionibus Poto ſemine tor io minibus interaneis medetur. Itemqe; dilficultatibus urinę ſemen eius decoctum ex mulſo potum. Radix eius in uino decocta calculos pellit,& lumborum ac lateris dolores. Canis rabioſ morſibus potum& illitum medetur: Succus eius algẽtes calefacit potus. Quartũ genus ex eodem faciunt aliqui oreoſelinon. palmum alto frutice ac recto, ſemine cumino Rmile⸗ urinæ& menſtruis efficax. Helioſelino uis priuata contra arancos. Sed& oreoſe/ lino fœminæ purgantur è uigo. De petroſelino& ocimo. Cap. XI
Lio genere petroſelinon quidam appellant in ſaxis natum, præcipuum ad uomi
cas, cochlearibus binis ſucci additis in cyathum marrubij ſucci, atq; ita aquæ calidę tribus cyathis. Addidere quidam buſelinon, differens breuitatate caulis à ſatiuo& radi/20 cis colore ruffo, eiuſdẽ effectus. Præualere cõtra ſerpentes potum& litum. Ocimũ quoqʒ Chryßppus grauiter increpuit, inutile ſtomacho, urinæ, oculorum quoq; claritati. Præte rea inſaniam facere& lethargos& iocinoris uitia. Ideoq́; capras id aſpernari:hominibus quoqʒh fugiendum cenſet. Adijciunt quidam, tritum ſi operiatur lapide, ſcorpionẽ gigne/re: cõmanducatum& in ſole poſitum, uermes afferre. Afti uero, ſi eo die feriatur quiſpi/ am aà ſcorpione, quo ederit ocimum, ſeruari nõ poſſe. Quinimo tradunt aliqui manipulo ocimi cum cancris decem marinis uel fluuiatilibus trito, coõuenire ad id ſcorpiões à proxi/
mo omnes. Diodotus in empiricis etiã pediculos facere ocimi cibum. Secuta ætas acriter defendit, nam id eſſe capras. Nec minus q́; mentam& rutam ſcorpionum terreſtrium ictibus, marinorũq; uenenis mederi ex uino, addito aceto exiguo. Vſu quoqʒ cõpertum, 30 deficientibus ex aceto odoratu ſalutare eſſe. Item lethargicis& inflãmatis refrigerationi. Illitum capitis doloribus cum roſaceo, aut myrteo: aut aceto, Item oculorũ epiphoris im/ poſitum ex uino, Stomacho quoc; eſſe utile, inflationes& ructũ ex aceto diſſoluere ſum ptum. Aluum ſiſtere impoſitam urinam ciere. Sic& morbo regio& hydropicis pro/ deſſe. Choleras eo& diſtillationes ſtomachi inhiberi. Ergo etiam cœliacis Philiſtio de/ dit:& coctum dyſentericis,& colicis Pliſtonicus. Aliqui& in tenaſmo& ſanguinẽ excre/ antibus in uino⸗quritia quoq; præcordiorum. Illinitur mammnis, extinguitg; lactis pro uentum. Auribus utiliſſimum infantium, præcipue cum adipe anſerino. Semen tritum& hauſtum naribus, ſternutamenta mouet,& diſtillationes quoq; capiti illitum. uuluas purgat in cibo ex aceto. Verrucas mixto atramento ſutorio tollit. Venerẽ ſtimulat. Ideo 40 etiam equis aſinisc; admiſſuræ tempore ingeritur.
De ſylueſtri ocimo,& eruca,& naſturtio,& ruta. LaH. Xlueſtri ocimo uis efficacior ad eadem omnia, peculiaris ad uitia quæ uomitionibus Derebris contrahuntur. Vomicisq; uuluæ, contraq́; beſtiarũ morſus radix in uino eſt efficaciſſima Erucæ ſemen ſcorpionũ uenenis& muris aranei medetur. Beſtiolas omnes innaſcentes corpori arcet. Vitia cutis in facie cum melle illitum. Lẽtigines ex aceto.Cica/ trices nigras reducit ad candorem cum felle bubulo, Aiũt uerbera ſubituris potum ex ui/ no, duritiam quandam contra ſenſum induere. In cõdiendis obſonijs tanta eſt ſuauitas,
ut Graci euzomon appellauerint. Putant ſubtrita eruca ſi foueantur oculi, claritatẽ b 1““ tui. Tuſſim
———

HISTORIAE LIBER XX 373
tut. Tuſſim infantium ſedari. Radix eius in aqua decocta fracta oſſa extrahit. Nam de uenere ſtimulanda diximus: tria folia ſylueſtris erucæ ſiniſtra manu decerpta,& trita in aqua mulſa ſi bibantur. E contrario naſturtium uenerem inhibet, animum exacuit. Vt di ximus,. duo eius genera. Album purgat, detrahit bilem potum in aqua x. pondere. Cum lomento ſtrumis illitum opertumq́; braſſica præclare medetur. Alterũ eſt nigrius, quod capitis uitia purgat. Viſum clarificat. Commotas mentes ſedat ex aceto ſumptum. Lie/ nem ex uino potum, uel cum fico. Tuſſim ex melle, ſi quotidie ieiuni ſumant. Semen ex uino omnia inteſtinorum animalia pellit, efficacius addito mentaſtro. Prodeſt& contra ſuſpiria& tuſſim cum origano& uino dulci. Pectoris doloribus decoctum in lacte capri 66 no. Panos diſcutit cum pice, extrahitq́; corpori aculeos. Et maculas illitum ex aceto. Cõ,tra carcinomata adijcitur ouorum album Et lienibus illinitur ex aceto. Infantibus uero 8 melle utiliſſime. Seſtius adijcit uſtum ſerpẽtes fugare, ſcorpionibus reſiſtere. Capitis do/ lores contrito& alopecias emendari addito ſinapi, grauitatem aurium trito impoſito auribus cum fico Dentium dolores infuſo in aureis ſucco. Porriginem& ulcera capitis cum adipe anſerino. Furunculos concoquit cum fermento. Carbunculos ad ſuppurationem perducit,& rumpit. Phagedænas uſcerum expurgat cum melle. Coxẽdicibus& lumbis cum polenta ex aceto illinitur: Itẽ licheni: Item unguibus ſcabtis, quippe natuta eius cau/ ſtica eſt. Optimum autem Babylonium. Sylueſtri uero ad omnia ea effectus maior. In præcipuis autem medicaminibus tuta eſt. Latiora ſatiuæ folia, rami fruticoſiores.Sylue/ 20 ſtris horrida ad effectũ eſt,& ad omnia acrior. Succus exprimitur, tuſa ea& aſperſa mo/dice aqua,& in pyxide Cypria aſſeruatur. Hic copioſior datus ueneni noxiã obtinet, in Macedonia maxime iuxta flumen Alyacmon. Mirumq́;, cicutæ ſucco exti nguitur, adeo etiam uenenorum uenena ſunt, quando cicutæ ſuccus prodeſt manibus colligentium ru/tam. Cæterum inter prima immiſcetur antidotis, præcipueq; Galatica. Quæcũq; autem ruta& per ſe pro antidoto ualet, folis tritis,& ex uino ſumptis. Contra aconitũ maxime & uiſcum.Item fungos⸗ſiue in potu detur, ſiue in cibo. Simili modo cõtra ſerpentiũ ictus, utpote cum muſtelæ dimicaturæ cum his rutam prius edendo ſe muniant. Valent& con tra ſcorpionũ ictus.& araneorum, apum, crabronum, ueſparum aculeos,& cantharidasac ſalamandras, canisue rabioſi morſus: acetabuli menſura ſuccus e uino bibitur,& folia 30 trita uel cõmanducata imponuntur cũ melle& ſale, uel cũ aceto& pice decocta. Succo ue ro perunctos aut eam habentes, negant feriri ab his maleficijs. Serpentesq;, ſi uratur ruta, nidorem fugere. Efficaciſſima tamen eſt ſylueſtris radix cum uino ſumpta, eandẽ adij/ ciunt efficaciorẽ eſſe ſub dio potam. Pythagoras& in hac marem minoribus herbaceic; coloris folijs a fœmina diſcreuit: eam letioribus folijs& colore. Idem oculis noxiam puta uit falsò, quoniã ſcalptores& pictores hoc cibo utuntur oculorũ cauſa. Cum pane quoq; uel naſturtio ſatinæ atque ſylueſtris propter uiſum. Vt aiunt, multi ſucco eius cum melle Attico inuncti diſcuſſerunt caligines, uel cum lacte mulieris puerum enixæ, uel puro ſuc co angulis oculorum tactis. Epiphoras cum polenta impoſito. enit autem capitis dolo/ res pota cum uino, aut cum aceto& roſaceo illita.Si uero ſit cephalea, cum farina hordea 40 cea, uel aceto. Badem cruditates diſcutit, mox inflationes, dolores ſtomachi ueteres. Vul. uas aperit, corrigitq; cõuerſas illita in melle toto uentre& pectore. Hydropicis cũ ficu,& decocta ad dimidias partes, potaq; ex uino. Sic bibitur& ad pectoris dolores, laterũc; & lumborum, tuſſes, ſuſpiria: pulmonum, iocinerum, renum uitia:horrores frigidos. Ad crapulæ grauedines, decoquũtur folia poturis: Et in cibo uel cruda, uel decocta cõditaue prodeſt. Item torminibus in hyſſopo decocta,& cum uino. Sic& ſanguinẽ ſiſtit interio/ rem,& narid indita, ſic& collutis dentibus prodeſt. Auribus quoqʒ in dolore ſuccus in/ funditur, cuſtodito ut diximus modo. E ſylueſtri uero cõtra tarditatẽ& ſonitum cum ro/ ſaceo, uel cum laureo oleo, aut cumino& melle. Succus& phreneticis ex aceto tritæ inſtil latur in tempora& cerebrum. Adiecerunt aliqui& ſerpyllũ,& laurũ, illinentes capita,& . colla

“ c. PLINII NATVRALIS 1 colla. Dederunt& lethargicis ex aceto olfaciendum. Dederũt& comitialibus bibendum decoctæ ſuccum in cyathis quatuor ante acceſſiones, quarũ frigus intolerabile eſt: Allioſisq; crudam in cibo. Vrinam quoq; uel cruentam pellit. Eœeminarũ etiam purgationes, ſecũdasqʒ. etiam emortuos partus, ut Hippocrati uidetur, ex uino dulci nigro pota.Itaqʒ illitam& uuluarum cauſa etiã ſuffie iubet. Diocles& cardiacis imponit ex aceto& melle cum farina hordeacia. Et contra ileum decocta farina in oleo,& uelleribus collecta. Multiuero& contra purulentas excreationes ſicæ drachmas duas. ſulphuris unam& dimi/ diam ſumi cenſent: Et contra cruẽtas, ramos tres in uino decoctos: Datur& dyſentericis cum caſeo in uino cõtrita. Dederunt& cũ bitumine infractã potioni propter anhelitum: Ex alto lapſis ſeminis tres uncias. Olei libra, uiniq; ſextario illinit᷑ cum oleo coctis folijs lo pattibus quas frigus aduſſerit. Si urinam mouet(ut Hippocrati uidetur) mirum eſt quoſdam dare uelut inhibentem potui cõtra incontinentiã urinæ. Pſoras& lepras cum melle & alumine illita emendat. Item uitiligines, uerrucas, ſtrumas„& ſimilia, cum ſtrychno et adipe ſuillo ac taurino ſeuo.Itẽ ignem ſacrum ex aceto& oleo, uel pſimmythio:Carbun/ culum ex aceto. Nonnulli laſerpitium unaà illini iubent, ſine quo epinyctidas puſtulas curant.Imponant& mãmis turgentibus decoctam,& pituitæ eruptionibus cum cera. Te/ ſtium uero epiphoris cum ramis laureę teneris, adeo peculiari in uiſceribus his effectu, ut ſylueſtri ruta cum axungia ueteri illitos ramices ſanari prodant. Fracta quoq; membra ſemine trito cum cera impoſito. Radix rutæ ſanguinem oculis ſuffuſum,& in toto corpore cicatrices aut maculas illita emẽdat. Ex reliquis quæ traduntur, mirum eſt, cum feruen/ 20 tem rutæ naturam eſſe cõueniat, faſciculum eius in roſaceo decoctum addita uncia aloes. perunctis ſudorem reprimere.Itemq́; generationes impediti hoc cibo, ideo profluuio ge nitali datur,& uenerem crebro per ſomnia imaginantibus. Præcauendum eſt grauiclis, abſtineant hoc cibo, necari enim partus inuenio. Eadem ex omnibus ſatis quadrupedũ quoq; morbis in maximo uſu eſt, ſiue difficile ſpirantibus, ſiue contra maleficorum ani/ malium ictus:infuſa per nares ex uino: aut ſi ſanguiſuga exhauſerit, ex aceto:& quocũq; in ſimili morborum genere, ut in homine temperato. De mentaſtro,& menta,& pulegio,& nepeta,& de cumino. Cap. XIIII
M Entaltrum ſylueſtris menta eſt, differens ſpecie foliorũ quaſi figura ocimi, pulegij
Ib Propter quod quidã ſylueſtre pulegium uocant. lis cõmanducatis& impo 30 ſitis ſanari elephantiaſin, Magni Pompeij ætate, fortuito cuiuſdam experimẽto proptet pudorem facie illita,cõpertum eſt. Eadẽ illinuntur bibunturq; aduerſus ſcolopendras, & ſerpentium ictus, drachmis duabus in uini cyathis duobus. Aduerſus ſcorpionũ ictus cum ſale, oleo& aceto. Item aduerſus ſcolopendras ius decocti. Aduerſusq; omnia uene na ſeruantur folia arida, ad farinæ modum. Sup̃ſtratum uel accenſum fugat ſcorpiones. Potũ fœminas purgat à partu, ſed partus necat. Orthopnoicis, torminibus cholericis ef/ ficaciſſimum: Item lumbis, podagris impoſitum. Succus auribus uerminoſis inſtillatur. in regio morbo bibitur. Strumis illinitur. Somnia ueneris inhibet. Tineas pellit ex aceto potum. Contra porriginem ex aceto infunditur capiti in ſole. Mentæ ipſius odor ani/ mum excitat,& ſapor auiditatem in cibis, ideo em bammatũ mixturæ familiaris. Ipſa ace 40 ſcere aut coire denſereq; lac non patitur. Quare lactis potionibus additur, ne huius coagulati potu ſtrangulentur. Datur in aqua aut mulſo, eadem ui reſiſtere& generationi cre ditur, cohibendo genitalia denſari. Aeque maribus ac fœminis ſiſtit ſanguinẽ,& purgationes fœminarum inhibet. Cum amylo ex aqua pota, cœliacorum impetus. Syriation & romicas uuluæ curauit. Ille& iocinerum uitia ternis obolis ex mulſo datis. Item ſangui nem excreantibus in ſorbitionem. Vlcera in capite infantium mite ſanat. Arterias humi-/ das ſiccat, ſiccas aſtringit. Pituitas corruptas purgat in mulſo& aqua. Voci ſuccus ſub cer tamine utilis dũtaxat, qui& gargarizatur uua tumẽte, adiecta ruta& coriãdro ex lacte.
Vtilis& contra tonſillas cum alumine, linguæ aſperæ cum melle. Ad conuulſa intus 92 1 2
4.

HISTORIAE LIBEBR XX 375
ſe⸗ uitijsch pulmonis. Singultus& uomitus ſiſtit cum ſucco granati,ut Democritus mon/
ſtrat. Recẽtis ſuccus narium uitia ſpiritu ſubductus emendat. Ipſa tritacholeras, in aceto quidem pota. Sanguinis fluxiones intus. Heum etiam impoſita cum polenta, et ſi mam/ mæ tendantur, Illinitur& temporibus in capitis dolore. Sumitur& cõtra ſcolopendras, & ſcorpiones marinos.& ad ſerpentes. Epiphoris illinitur,& omnibus in capite eruptionibus, item ſedis uitijs. Intertrigines quoq;, uel ſi teneatur tantum, prohibet. Auribus cum mulſo inſtillatur. Aiunt& lieni mederi eam in horto guſtatam, ita ne uellatur: ſi is qui mordeat, dicat ſe lieni mederi per dies 1 x. Aridæ quoq; farinam tribus digitis appre henſam& ſtomachi dolorem ſedare in aqua:et ſimiliter aſperſa in potionem, uentris ani
lo malia expellere. Magna ſocietas cũ hac ad recreãdos defectos animo pulegio, cum ſurcu
lis ſuis in ampullas uitreas aceti utriſq; deiectis. Qua de cauſa dignior è pulegio corona uertigini qʒ ẽroſis. cubiculis noſttis pronunciata eſt. Nam& capitis dolores impoſita di/ citur ſeuare. Quin& olfactu capita tueri contra frigorum æſtusq; iniuriam,& ab ſiti tra/ ditut: neq; æſtuare eos, qui duos è pulegio ſurculos impoſitos auribus in ſole habeant. Illinitur etiam in doloribus cum polenta& aceto. Fœmina efficacior. Eſt autem hæc flore purpureo. Mas candidum habet. Nauſeas cum ſale& polenta in frigida aqua potainhibet. Sic& pectoris ac uentris dolorem. Stomachi autem ex aqua item roſiones ſiſtit,& uomitiones cum aceto& polenta.Inteſtinorũ uitia melle decocta& nitro ſanat. Vrinam pellit ex uino:& ſi aminæum ſit,& calculos,& interiores omes dolores. Ex melle& aceto
20 ſedat menſtrua,& ſecundas. Vuluas conuerſas corrigit. Defunctos partus eijcit. Semen
obmuteſcentibus olfactu admouetur. Comitialibus in aceto cyathi menſura datur. Si aquę inſalubres bibẽdę ſint, tritũaſpergitur. Salſitudines corporis, ſi cũ uino tradat᷑,mi nuit. Neruorum cauſa& in cõtractione cũ ſale& aceto& melle cõfricatur opiſthotono. Bibitur ad ſerpẽtium ictus decoctum:Ad ſcorpionum in uino tritum, maxime quod in ſqccis naſcitur. Ad otis exulcerationes. ad tuſſim efficax habetur. Flos recẽtis incenſus, pulices necat odore. Xenocrates pulegij ramum lana inuolutum, in tertianis ante acceſſionẽ olfactandũ dari, aut ſtragulis ſubijci,& ita collocari ægrũ, inter remedia tradit. Sylueſtri adeadẽ uis efficacior eſt. qd ſmile eſt origano, minoribus folijs q́; ſatiuũ,& à quibuſdã dictamnus uocatur. Guſtatũ à pecore caprisq;, balatum concitat. Vnde quidam Græci
zo literas mutantes blechon uocauerunt. Natura tam feruens eſt, ut illitas partes exulceret.
In tuſſi ex perfrictione fricari ante balnea conuenit,& ante acceſſionum horrorem conuulſis& torminibus. Podagris mire prodeſt. Epaticis cum melle& ſale bibendum da tur, pulmonum nuitia excreabilia facit. Ad lienem cum ſale utile eſt,& ueſicæ,& ſuſpirijs, & inflationibus decoctum ſucco æqualiter,& uuluas corrigit: et contra ſcolopendram ter reſtrem uel marinam, item ſcorpiones, priuatimq́; ualet contra hominis morſum. Radix contra increſcentia ulcera recens potentiſſima. Arida uero cicatricibus decorẽ affert. Item pulegio eſt nepetæq; ſocietas. Decocta enim in aqua ad tertias diſcutiunt frigora, mulie rumq́; menſtruis proſunt. Et æſtate ſedant calores. Nepeta quoque uires contra ſerpen tes habet. Fumum ex ea nidoremqT́; fugiunt, quam& ſubſternere in metu obdormitu
Ao ris utile eſt. Tuſa ægilopis imponitur,& capitis dolotibus recens cum tertia parte panis
temperata aceto illinitur. Succus eius inſtillatus naribus ſupinis, profluuium ſanguinis ſiſtit. Item radix, quæ cum myrti ſemine in paſſo tepido gargarizata anginis medetur. Cumivnum ſylueſtre eſt prætenue, quaternis aut quinis foſtis, ueluti ſerratis. Sed ſatiuo magnus uſus, in ſtomachi præcipue remedijs. Dilcutit pituitas& inflationes, tritum& cum pane ſumptum, uel potum ex aqua uinoo;: tormina quoq; et inteſtinorũ dolores. Veruntamen omne pallorem bibentibus gignit. Itacerte ferunt Portij Latronis clari inter magiſtros dicendi adſectatores ſimilitudinẽ coloris ſtudijs contracti imitatos:& paulo ante luliũ Vindicem adſertorem illum à Nerone libertatis, captatione teſtamenti
2 ſic

376 c. PELINII NAT VRALIS
ſic lenocinatum. Narium ſanguinem paſtillis inditum, uel ex aceto recẽs ſiſtit. Et oculorũ epiphoris per ſe impoſitum, tumentibus cum melle prodeſt. Infantibus imponi in uẽtre ſatis eſt. Morbo regio in uino albo à balineis datur.“
De cumino Aethiopico, quod urinã ſtringit,& de cappari,& de liguſtico
ſue panace,& cunila bubula. h1a“. Frthiopicum maxime in poſca illinitur cum melle. Africano priuatim urinæ incõti/ X& nentiam cohiberi putant. Satiuum datur ad iocineris uitia toſtum, tritum in aceto. Item ad uertiginẽ. lis uero quos acriore ui urina mordeat, in dulci tritum uino. Ad uulua/ rum uitia in uino:præterq; impoſitis uellere folijs: teſtium tumoribus, toſtũ, tritũc cum melle, aut roſaceo& cera. Sylueſtre ad omnia eadem efficacius. Præterea ad ſerpentes cũ i oleo, ad ſcorpiones, ad ſcolopendras. Siſtit& uomitionẽ nauſeasq́ʒ ex uino, quantum ap prehenderint tres digiti. Propter colum quoq; bibitur.illiniturq;. uel penicillis feruens ad primitur faſcijs. Strangulationes uuluæ potum in uino aperit, tribus drachmis in tribus cyathis uini. Auribus inſtillatur ad ſonitus atq; tinnitus cum ſeuo uitulino uel melle. Su/ gillatis illinitur cum melle,& uua paſſa,& aceto. Lentigini nigræ ex aceto. Eſt cumino ſimilimum, quod Græci uocant ammi. Quidam uero Aethiopicum cuminum id eſſe exi/ ſtimant. Hppocrates regium appellat, uidelicet, quia efficacius in Aegypto iudicauit. Ple riqʒ alterius naturæ in totum putant, quoniã ſit exilius& candidius. Similis autẽ& huic uſus. Nanq;& panibus Alexandrinis ſubditur,& condimẽtis interponitur. Inflationes & tormina diſcutit. Vrinam& menſtrua ciet. Sugillata& oculorum epiphoras mitigat. 20 Cum lini ſemine ſcorpionum ictus in uino potum drachmis duabus: priuatimq; ceraſta rum, cum pari portione myrrhæ. Colorem quoq; bibẽtium ſimiliter mutat in pallorem. Suffitũ cum uua paſſa aut reſina, uuluas purgat. Tradunt facilius cõcipere eas, quæ odorentur id per coitũ. De cappati ſatis diximus inter peregrinos frutices. Nõ utẽdum trãſmarino:innocentius Italicum eſt. Ferunt, eos qui quotidie id edunt, paralyſi non periclitari, nec lienis doloribus. Radix eius uitiligines albas tollit, ſi trita in ſole fricẽtur. Spleneti cis prodeſt in uino potu radicis cortex duabus drachmis, dempto balinearũ uſu. Ferũtq; XXXv. diebus per urinam& aluum totum lienem emitti. Bibitur in lumborum doloribus ac paralyſi. Dentium dolores ſedat tritum ex aceto ſemen decoctum, uel manducata radix. Infunditur& auriũ dolori decoctũ oleo. Vlcera quæ phagedænas uocant, folia& 30 radix recens cum melle ſanant: Sic& ſtrumas diſcutit radix: parotidas uermiculosq́; co/ cta in aqua. Iocineris quoq; malis medetur.· Dant& ad tineas in aceto& melle. Orisex ulcerationes in aceto decocta tollit, ſtomacho inutiles eſſe inter autores conuenit. Liguſti cum aliqui panacem uocant, ſtomacho utile eſt. Item conuulſionibus& inflationibus. Sunt& qui cunilam bubulam appellauerint, ut diximus, falſo. Item de cunila bubula, gallinacea ſiue origano heracleotico, cunilagine molli, libanotide, cunila ſatiua& montana. Cap. XVI ITVnilæ præter ſatiuã plura ſunt in medicina genera. Quæ bubula appellatur, ſemẽ Ppulegij habet, utile ad uulnera cõmãducatum impoſitumq́;, ut quinto poſt die ſoluatur. Cõtra ſerpentes quoqʒ in uino bibitur, ac tritum plagæ imponitur. Vulnera ab ijs 40 facta perfricantur.Item teſtudines cũ ſerpentibus pugnaturę hac ſe muniunt:quidamq; in hunc uſum panacem uocant.Sedat& tumores,& uirilium mala ſicca, uel folijs tritis, in omni uſu mire congruens ex uino. Eſt alia cunila, gallinacea appellata noſtris, Græcis ori ganum heracleoticum. Prodeſt oculis tlita addito ſale. Tuſſim quoq; emnendat& iocine rum uitia. Laterum dolores cum farina, oleo& aceto in ſorbitionem temperata. Præcipue uero ſerpẽtium morſus. Tertium genus eſt eius, quæ à Græcis maſcula, à noſtris cunilago uocatur, odoris fœdi, radicis lignoſæ, folio aſpero. Vires eius uehementiſſimas in omnibus generibus carum tradunt. Manipulo quoqʒ eius abiecto, omnes è tota domo blattas conuenire ad eam. Priuatim aduerſus ſcorpiones ex poſca pollere. Tribus 82 ex oleo

IIISTORIAE LIBER XX 377
ex oleo peruncto homine, fugari ſerpentes. Econtrario quæ mollis uocatur, piloſtoribus folijs ac ramis,& aculeatis, trita mellis odorem habet, digitis tactu eius cohæreſcentibus. Altera thuris/ quam libanotidem appellamus. Medetur utraq; contra ſerpentes ex uino uel aceto. Pulices etiam conttitæ cum aqua ſparſæ necant. Satiua quoq; ſuos uſus habet. Succus eius cum roſaceo auticulas iuuat. Ipſa ad ictus bibitur. Fit ex ea mõtana, ſerpyllo ſimilis,efficax contra ſerpentes. Vrinam mouet, purgat& à partu mulieres. Concoctio/ nem mire adiuuat,& ad cibos auiditatẽ. Vtraq; uel in cruditate ieiunis in potione aſper/ ſa. Luxatis quoq; utilis. Contra ueſparum& ſimiles ictus, ex farina hordeacea& poſca, utiliſſima. Libanotidis alia genera ſuis dicentur locis. 10 De piperiti& origano,& oniti praſio,& tragorigano,& heraclio,& lepidio, & de gith. ſiue melanthio,& aniſo. Cap. XVII Iperitis quam& ſiliquaſtrum appellauimus, contra motbos comitiales bibitur. Ca/ P ſtor et aliter demonſtrabat, caule rubro& longo, denſis geniculis, folijs lauri, ſemine albo, tenui, guſtu piperis, utilem gingiuis, dentibus, oris ſuauitati& ructibus. Origanum quod in ſapore culinam æmulatur, ut diximus, plura genera in medicina habet,& onitin uel praſion appellant, non diſſimile hyſſopo. Priuatimn eius uſus contra torſiones ſtoma/ chi in tepida aqua,& cruditates. Contra araneos ſcorpionesq; in uino albo. Luxata& incuſſa in aceto,& oleo,& lana. Tragoriganũ ſimilius eſt ſerpyllo ſylueſtri. Vrinam ciet, tumores diſcutit, contra uiſcum potum uiperæch; ictum efficaciſlimum, ſtomachoq́; aci 20 da ructanti& præcordijs. Tuſſientibus quoque cum melle datur,& pleuriticis,& peripneumonicis. Heraclium quoq; tria genera habet, nigrius latioribus folijs, glutinoſum. Alterũ exilioribus, molliusq;, ſampſuco non diſſimile, quod aliqui praſion uocare ma/ lant. Tertium eſt inter hæc medium, minus quàm cætera efficax. Optimum autem Oreticum. Nam& iucunde olet. Proximum Smyrnæum. Deinde heracleoticum ad po/ tum utilius, quod onitin uocant. Communis autem uſus ſerpentes fugare, Percuſſis eſui dare decoctum, Potu urinam ciere. Ruptis conuulſis mederi cum panacis radice, Hydro picis cum fico, aut cum hyſſopo, acetabuli menſuris decoctũ ad ſextam.ltem ad ſcabiem, pruriginern, pſoras in deſcenſione balinearum, Succus auribus infunditur cum lacte mu licris. Fonſillis quoq;& uuis medetur, Capitis ulceribus. Venena opij& gypſi extinguit 30 gecoctum, ſi cum cinere in uino bibatur. Aluum mollit acetabuli menſura. Sugillatis illi/ nitur. Item dentium dolori, quibus etiam& cãdorem facit, cũ melle& nitro. Sanguinem narium ſiſtit. d parotidas decoquitur cum hordeacia farina. Ad arterias aſperas cũ gal/ la& melle teritur. Ad lienem folia cũ melle& ſale. Craſſiores pituitas& nigras extenuat coctũ cum aceto& ſale ſumptum paulatim. Regio morbo tritũ cum oleo in nares infun/ ditur. Laſſi perungunt᷑ ex eo. ita ut ne uenter attingatur. Epinyctidas cum pice ſanat. Furunculos aperit cum fico trita.Strumas cum oleo& aceto& farina hordeacea. Lateris do lores cum hico illitum.Fluxiones ſanguinis in genitalibus tuſum, ex aceto illitũ. Reliquias purgationum à partu. Lepidium inter urentia intelligitur. Sic& in facie cutẽ emendat exuſcerando, ut tamẽ cera& roſaceo facile ſanetur. Sic& lepras& pſoras tollit ſemper fa 4o cile,& cicatricum ulcera. Tradunt in dolore dentium adalligatũ brachio quà doleat, com peſcere dolorem. Gith ex Græcis, alij melanthion, alij melaſpermon uocant, Optimum quàm excitatiſſimi odoris,& quàm nigerrimum. Medetur ſerpentium plagis& ſcorpio/ num. Illini ex aceto ac melle reperio, incenſoq; ſerꝑẽtes fugari. Bibitur drachma una con tra araneos. Diſtillationem narium diſcutit tuſum in linteolo olfactum. Capitis dolores ilitum ex aceto& infuſum naribus. Cum itino oculorũ epiphoras& tumores. Dẽtiam dolores coctum cum aceto. Vcera oris tritum aut commanducatum, Item lepras& lenti gines ex aceto. Difficultates ſpirandi addito uino potum. Duritias tumorèsque ueteres & ſuppurationes illitum. Lac mulierum auget cõtinuis diebus ſumptum. Colligitur ſuc/ 3 cus
*

378 c. PLINII MNKATVRALIS cus eius, ut hyoſcyami. Sitmiliter largius uenenum eſt, quod miremur, cum ſemen gratiſ me panes etiam condiat. Oculos quoq; purgat, urinam& menſes ciet. Quinimo linteoIo alligatis tantum granis x X x. ſecundas trahi repcrio. Aiunt& clauis in pedibus me/ deri tritum in urina: culices fuffitu necare. Item muſcas. Et aniſum aduerſus ſcorpiones ex uino bibitur. Pythagoræ inter pauca laudatum, ſiue crudum, ſiue decoctum. Item uiride aridumuͦve, omnibus quæ condiuntur, quæq́; intinguntur deſideratum. Panis etiam cruſtis inferioribus ſubditum. Saccis quoq; additur. Cum amaris nucibus uina commen/ dat. Quin ipſum oris halitum iucundiorem facit, fœtoremq́; tollit manducatum matu/ tinis cum ſmyrneo,& melle exiguo, mox uino collutum. Vultum iuniorem præſſtat. In/ ſomnia leuat ſuſpenſum in puluino, ut dormientes olfaciant. Appetentiam ciborum prę o ſtat, quando id quoqʒ inter artificia deliciæ fecere, ex quo labor deſijt cibos poſcere. Ob has cauſas quidam anicetum id uocauere. Laudatiſſimũ eſt Creticum, proximũ Aegy/ptium. Hoc liguſtici uicem præſtat in cõdimẽtis. Dolores capitis leuat ſuffitum naribus. Epiphoris oculorũ e uino radicem eius tuſam imponit Iollas: ipſum cum croco pari mo/ do& uino,& per ſe tritum cum polenta ad magnas fluxiones, extrahẽdisq;ſi qua in ocu los inciderint. Narium quoc; carcinodes conſumit illitum ex aqua. Sedat anginas cum melle& hyſſopo ex aceto gargarizatum. Auribus infunditur cum roſaceo. I horacis pi tuitas purgat toſtum, cum melle ſumptum melius. Cum acetabulo aniſi nuces amaras 1. Purgatas tere in melle ad tuſſim. Facilime uero aniſi drachmæ tres, papaueris duæ mi, ſcentur melle ad fabæ magnitudinem,& ternis diebus ſumuntur. Præcipuum autem eſt 29 ad ructus, ideo inflationibus ſtomachi,& inteſtinorũ torminibus,& ccœliacis medetur. Siagultus& olfactum decoctum potumqh inhibet. Folijs decoctis digerit cruditates. Succus decocti cum apio olfactus ſternutamẽta inhibet. Potum ſomnum concitat. Cal/ culos pellit. Vomitiones cohibet,& præcordiorum tumores. Et pectorum uitijs, neruis quoq; quibus ſucinctum eſt corpus, utiliſſimum. Prodeſt eius& capitis doloribus in/ ſtillari ſuccum cum oleo decocti. Non aliud utilius uentri& inteſtinis putant, ideo dyſen tericis& in tenaſmo datur toſtum. Aliqui addũt& opium, pilulis in die ternis lupini ma/ gnitudine in uini cyatho dilutis. Dieuches& ad lumborum dolores ſucco uſus eſt. Se/ men hydropicis& cœliacis dedit tritum cum menta è uino, radicem ad renes. Dalion herbarius parturientibus ex eo cataplaſma impoſuit cum opio: Item uuluarum doloti. 0 Deditq; bibendum cum anetho parturiẽtibus. Phreneticis quoq; illinunt uel recẽs cum polenta. Sic& infantibus comitiale uitium aut contractiones ſentientibus. Pythagoras quidem negat corripi uitio comitiali in manu habentes. Ideoq; quamplurimum domi ſerendum. Darere quoq; facilius olfactantes. Et ſtatim à partu dandum potui polenta aſperſa. Soſimenes contra omnes duritias ex aceto uſus eſt eo:& contra laſſitudines, in oleo decoquens addito nitro. Semine eius poto, laſſitudinis auxilium uiatoribus ſpopon dit. Heraclides ad inflationes ſtomachi ſemen tribus digitis cum caſtorei obolis duobus ex mulſo dedit. Similiter ad uentris aut inteſtinorum inflationes. Et orthopnoicis, quod ternis digitis prehenderit ſeminis, tantundem hyoſcyami cum lacte aſinino. Multi uomi turis acctabula eius& folia lauri decem trita in aqua, bibenda inter cœnã ſuadent. Stran/ 40 gulationes uuluæ, ſi manducetur& linatur calidum, uel ſi bibatur cum caſtoreo in aceto & melle, ſedat. Vertigines à partu cum ſemine cucumeris& lini pari menſura trinum di gitorum, uini albi tribus cꝑathis diſcurit. Ilepolemus ad quartanas trinis digitis ſemi-/ nis aniſi& fœniculi uſus eſt, in aceto et mhellis cyatho uno. Lenit articulares morbos, cum amaris nucibus illitum. Sunt qui& aſpidum uenenis aduerſari naturam eius putent. Vri nam ciet. Sitim cohibet. Venerem ſtimulat. Cum uino ſudorem leniter præſtat, Veſtes quoque à tineis defendit. Efficacius ſemper recens& quo nigrius. Stomacho tamen inutile eſt praterquam inflato.
De anetho

HISTORIAE LIBER XX
De anetho& ſagapeno,& de papauere albo& nigro,& qũo ſuccus herba rum colligendus eſt,& de opio. Cap. XVIII A Nethum quoq; ructus mouet,& tormina ſedat. Aluũ ſiſtit. Epiphotis radices illi/ EAX nunt᷑ ex aqua uel uino. Singultus cohibet ſemẽ feruẽs, olfactũ. Sumptũ ex aquas ſe/ dat ctuditates. Cinis eius uuam in faucibus leuat: oculos& geniturã hebetat. Sacopeniũ quod apud nos gignitur, in totũ trãſmarino alienatur. Illud enim ammoniaci lachtymæ ſimile, ſagapenon uocatur. Prodeſt laterũ& pectoris doloribus, conuulſis, tuſſibus uetu/ſtis excreationibusq;,præcordiorum tumoribus. Sanat& uertigines, tremulos, opiſtho tonicos. lienes, lumbos, perfrictiõcs. Datur& olfactandũ ex accto in ſtrangulatu uuluæ. Cæteris& potui datur,& cũ oleo infricatur. Prodeſt& cõtra mala medicamenta. Papa/ ueris ſatiui diximus genera,& ſponte naſcentis alia promiſimus. Sed ſatiui albi calyx ipſe teritur,& è uino bibit ſomni cauſa. Semen elephãtiaſi medetur. E nigro papauere ſapor gignitur ſcapo inciſo, ut Diagoras ſuadet, cũ turgeſcit: ut lollas, cũ defloreſcit hora diei ſe reni, hoc eſt, cum ros in eo exaruerit Incidi inbent ſub capite& calyce. Nec in alio genere ipſum inciditur caput· Succus& hic,& herbæ cuiuſcũq;: lana excipitur: aut ſi exiguus eſt, ungue pollicis ut lactucis,& poſtero die magis qd inaruit. Papaueris uero largus denſa/ tur,& in paſtillos tritus in um bra ſiccatur, nõ ui ſoporifera modo, uerũ ſi copioſior hauri/ atur etiã mortifera per ſomnũ:opion uocant. Sic ſcimus interemptũ Licinij Cecinnę prę torij uiri pattẽ in Hiſpania Bauili, cum ualetudo impatibilis odiũ uitæ feciſſet, Item ple/ roſqʒ alios. Qua de cauſa magna concertatio extitit. Diagoras& Eraſiſtratus in totum damnauere, ut mortiferũ, infundi uetantes. Præterea quoniã uiſui noceret. Addidit An/dreas, ideo non protinus excæcari eo, quoniã adulteraretur Alexãdriæ. Sed poſtea uſus eius non improbatus eſt medicamento nobili, quod diacodion uocant. Semine quoco; eius trito in paſtillos, e lacte utantur ad ſomnum. Item ad capitis dolores cum roſaceo. Cum hoc& auriũ dolori inſtillatur. Podagris illinitur cũ lacte mulierũ. Sic& folijs ipſis utuntur. Item ad ſacros ignes& uulnera ex aceto. Ego tamen dãnauerim collyrijs addi: multoq; magis quas uocãt lexipyretas, quasc; pepticas& cœliacas. Nigrũ tamen cœlia/ cis in uino datur. Satiuũ omne magis rotundat capita. At ſylueſtri longũ ac puſillum,& ad oẽs effectus ualentius. Decoquitur& bibitur contra uigilias, cadẽq; aqua fouent ora. 30 Optimũ in ſiccis,& ubi raro pluit. Cũ capita ipſa& folia decoquuntur, ſuccus meconium uocatur, multũ opio ignauior. Experimentũ opij eſt primum odore: ſyncerum enim per/ peti non eſt, mox in lucernis. ut pura luceat flãma, aut extinctũ demum oleat, quæ in fuca to non eueniunt. Accẽditur quoq; difficilius,& crebro extinguitur. Eſt ſynceri experimẽ tum& in aqua, quia nebula innarat: fictum in puſtulas coit. Sed maxime mirum, æſtiuo ſole deprehendi, Syncerum enim ſudat,& ſe diluit, donec ſucco recenti ſimile fiat. Mne/ ſicles optime ſeruari putat hyoſcyami ſemine adiecto. Aij in faba. De erratico& ceratiti,& glaucio ſiue paralio,& heraclio ſiue aphto,& de “ diacodio,& tithymalo. Cap. XIX “ ſatiua& ſylueſtria medium genus. quoniam in atuis ſed ſponte naſceretur, thœ 40 Lam uocauimus& erraticum. Quidam id decerptum protinus cum toto calyce mandunt. Aluum exinaniunt capita quinq; decocta in uini tribus heminis pota,& ſomnũ fa ciunt. Sylueſtrium unum genus.ceratitin uocãt, nigrũ, cubitali altitudine, radice craſſa& corticoſa, calyculo inflexo ut cornicula. Folia minora& tenuiora q́; cæteris ſylueſtribus. ſemen exile, tempeſtiuũ eſt meſſibus: aluũ purgat dimidio acetabulo in mulſo. Folia tri/ ta cum oleo, argema iumentorũ ſanant. Radix acetabuli menſura cocta in duobus ſexta rijs ad dimidias, datur ad lumborum uitia& iocineris. Carbunculis medentur ex melle folia.· Quidam hoc genus glaucion uocant, alij paralion. Naſcitur enim in afHlatu ma/ ris, aut nitroſo loco. Alterum è ſylueſtribus genus heraclion uocatur, ab alijs aphron, 4 folijs
379

380 c. PLINII NKATVRALIS
folijs(ſi procul intuearis)ſpeciem paſſerũ præſentantibus, radice in ſumma terræ cute, ſe/ mine ſpumeo. Ex hoc lina ſplendorẽ trahunt æſtate. Tunditur in pila comitialibus mor bis, acetabuli menſura in uino albo. uomitiones enim facit. Medicamento, quod diacodion& arteriace uocatur, utiliſſimum. Fit autẽ huius papaueris aut cuiuſcunq; ſylueſtris capitibus cxxα. in aquæ cœleſtis ſextarijs tribus biduo maceratis, in eademq; diſcoctis, deinde ſaccatis iterumcÍ; cum melle decoctis ad dimidias partes uapore tenui. Addidere poſtea drachmas ſenas croci, hypociſthidis, thuris; acaciæ,& paſſi Cretici ſextariũ. Dæe oſtentatione, ſimplex quidem& antiqua illa ſalubritas, papauere& melle conſtat. Terti um genus eſt tichymalon, mecona uocãt, alij paralion, folio leui, albo, capite magnitudinis fabæ. Colligitur uua florente. Siccatur in umbra. Semen potum purgat aluum, dimi/ 1odio acetabulo in mulſo. Cuiuſcunq; aũt papaueris caput uiride, uel ſiccum, illitũ epipho⸗, ras oculorum lenit. Opium ex uino meraculo ſi protinus detur, ſcorpionum ictibus reſi/ ſtit. Aliqui hoc tantum nigro tribuunt; ſi capita eius uel folia terantur. De portulaca ſiue pepliocoriandro& atriplici. Cap. ES¹& portulaca quam peplion uocant, non maltum ſatiua efficacior. Cuius memo/ rabiles uſus traduntur. Sagittarum uenena,& ſerpentium hæmorrhoidum& pre ſterũ reſtringi, pro cibo ſumpta,& plagis impoſita extrahi. Item hyoſcyami, pota è paſſo expreſſo ſucco. Cum ipſa non eſt, ſemen eius ſimili effectu prodeſt. Reſiſtit& aqua/ rum uitijs, capitis dolori, ulceribusq; in uino tuſa& impoſita. Reliqua ulcera comman/ ducata cum melle ſanat. Sic& infantium cerebro imponitur, umbilicque prociduo. In 20 epiphoris uero omnium, fronte tẽporibusq́; cum polenta. Sed ipſis oculis,& lacte& mel le. Fadem, ſi procident, prodeſt, folijs tritis cum corticibus fabæ. Puſtulis cum polenta & ſale,& aceto. Vlcera oris, tumoremq́; gingiuarum commanducata cruda ſedat, Item dentium dolores. Tonſillarum ulcera, ſuccus decoctæ. Quidam adiecere paulum mur/ ræ. Nam& mobiles dentes ſtabilit commanducata. Cruditates ſedat, uocemq́; firmat, & ſitim arcet. Ceruicis dolores, cum galla& lini ſemine pari menſura ſedat. Mamma/ rum uitia, cum melle aut cimolia creta. Salutaris& ſuſpirioſis, ſemine cum melle hauſto. Stomachum in acetarijs ſumpta corroborat. Ardentibus febribus imponitur cum polenta. Et aliäs manducata refrigerat etiam inteſtina.é Vomitiones ſiſtit. Dyſenteriæ& uomicis eſtur ex aceto, uel bibitur cum cumino, Tenaſmis autem cocta,& comitialibus 30 cibo uel potu prodeſt. Purgationibus mulierum, acetabuli menſura in ſapa. Podagris calidis, cum ſale illita,& ſacro igni. Succus eius potus renes iuuat, ac ueſicas. Ventris animalia pellit. Ad uulnerum dolores, ex oleo cum polenta imponitur. Neruorum duritias emollit. Metrodorus, qui Iald— Sodreuup ſcripſit, purgationibus à partu dandam cenſuit. Venerem inhibet, ueneris que ſomnia. Prætorij uiti pater eſt, Hiſpaniæ princeps, quem ſcio propter impatibiles uuæ morbos, radicem eius filo ſuſpenſam ẽ collo gerere, præterquàm in balineis,& ita liberatum incommodo omni. Quinetiam inueni apud autotes, caput illitum ea diſtillationem anno toto non ſentire. Oculos tamen hebetare putatur. Coriandrum inter ſylueſtria non inuenitur. Præ/ cipuum tamen eſſe conſtat&egyptium. Valet contra ſerpentium genus unum, quod 40 amphisbænas uocant, potum impoſitumq́;. Sanat& alia uulnera. Epinyctidas, puſtulas tritum. Sic& omnes tumores collectionesq; cum melle aut uua paſſa. Panos uero ex aceto tritum. Seminis grana tria in tertianis deuorari iubent aliqui ante acceſsionem: uel plura illini fronti. Sunt qui& ante ſolis ortum ceruicalibus ſubijci efficaciter putent. Vis magna ad refrigerandos ardores uiridi. Vxcera quoc; quæ ſerpunt, ſanat cum melle, uel uua paſſa: item teſtes, ambuſta, carbunculos, aures: cum lacte mulieris epiphoras oculorum: uentris& inteſtinorum fluxiones ſemen ex aqua potum. Bibitur& in choleris cum ruta. Pellit animalia interaneorũ, cum mali punici ſucco& oleo ſemen potum. Nenocra

HISTORIAE LIBER XXNX 1 Nenocrates tradit rem miram, ſiuera eſt: Menſtrua contineri uno die, ſiuntim granum biberint fœminæ, biduo ſi duo,& totidem diebus quot grana ſumpſerint. Marcus Var ro, coriandro ſubtrito cum acero, carnem incorruptam æſtate ſeruari putat. Atriplex& ſylueſtre eſt, accuſatum à Pythagora, tanquam faceret hydropicos, morboõsque regios& pallorem, coqueretur difficilime: ac ne in hortis quidem iuxta id naſci quicquam niſi lãguidum culpauit. Addidere Dionyſius& Diocles, plurimos gigni ex eo morbos. Nec niſi mutata ſæpius aqua coquendum: ſtomacho contrarium eſſe, lentigines& pa⸗pulas gignere. Miror, quare difficulter in Italia id naſci tradiderit Solon Smyrnęus. dip pocrates uuluarum uitijs id infundit cum beta. Lycus Neapolitanus contra cantharidas
io bibendum dedit Panos. furunculos incipientes, duritias omnes, uel cocto, uel ctudo uti/ liter illini putauit. Item ignem ſacrum, cum melle, aceto, nitroq;: Similiter podagris. Vnj gues ſcabros detrahere dicitur ſine ulcere. Sunt qui& morbo regio dent ſemen eius cum melle, arterias& tonſillas nitro addito perfricent, aluum moueant, cocto uelper ſe, uel 5 cum malua aut lenticula, concitantes uomitiones: Sylueſtri capillos tingunt,& ad ſupradictautuntur. De malua, malope,& althea,& lapathoo,& oxylapatho,& hydrolapathio, 8 & hippolapathio,& bulapatho. Cap. X᷑ X”
Contrario in magnis laudibus malua eſt utraque,& ſatiua& ſylueſtris. Duo gene ra carum amplitudine folij diſcernuntur. Maiorem Græci malopen uocant in ſati/ 20 uis. Alteram ab emolliendo uentre, dictam putant malachen. E ſylueſtribus, cui grande
folium& radices albæ, althtea uocatur, ab excellentia effectus à quibuſdam ariſtalthea. Omne ſolum in quo ſerantur, pinguius faciunt. Huic contra omnes aculcatos ictus efficacior uis, præcipue ſcorpionum, ueſparum, ſimiliumq́;,& muris aranei. Quin& trita cum oleo qualibet earum peruncti ante, uel habentes eas, non feriuntur. Foſium impo/ ſitum ſcorpionibus torporem affert. Valent contra uenena. Aculeos omnis extrahunt illitæ crudæ cum nitro, potæ uero decoctæ cum radice ſua, leporis marini uenena reſtric/ gunt:& ut quidam dicunt,ſi uomatur. De eiſdem mira& alia traduntur. Sec; maxime, ſi quotidie quis ſucci ex qualibet earum ſorbeat cyathum dimidium, omnibus morbis 1 cariturum. Ncera manantia in capite ſanant in urina putrefactæ, lichenas& ulcera oris 30 cum melle. Radix decocta, furfures capitis& dentium mobilitates. Eius quæ unum cau/ lem habet, radice circa dentem qui doleat punge, donec deſinat dolor. Eadem ſtrumas & parotidas panoſque, addita hominis ſaliua, purgat citra uulnus. Semen in uino ni/ gro potum, à pituita& nauſeis liberat. Radix mammarum uitijs occurrit, adalligata inj lana nigra. Tuſſim in lacte cocta,& ſorbitionis modo ſum pta, quinis diebus ewendat. Stomacho inutiles Sextius Niger dicit. Olympias Thebana, abortiuas eſſe cum adipe 6 anſeris. Aliqui purgari fœminas, folijs earum manus plenæ menſura, in oleo& uino ſumptis. Vtique conſtat parturientes folijs ſubſtratis celerius ſolui, protinus à partu re uocanda, ne uulua ſequatur. Dant& ſuccum bibendum parturientibus ieiunis, in uindo decocta hemina. Quin& ſemen tritum adalligant brachio, genitale non continenAo0 tium. Adeõque eæ ueneri naſcuntur, ut ſemen unicaulis aſperſum genitali, ſcæminarum auiditates augere ad infinitum NXenocrates tradat. Item tres radices iuxta adalligatas. Tenaſmo& dyſentericis utiliſſime infundi. Item ſedis uitijs, uel ſi foueantur. Melancho 1 licis quoque ſuccus datur cyathis ternis tepidus,& inſanientibus quaternis. Decoctæ comitialibus heminæ ſucci. Dis& calculoſis,& inflatione& torminibus, aut opiſthoto/ I nico laborantibus, tepidus illinitur. Et ſacris ignibus& ambuſtis, decocta in oleum ſolia imponuntur:& ad uulnerum impetus cruda cum pane. Succus decoctæ neruis pro/ deſt,& ueſicæ,& inteſtinorum roſionibus. Vuluas& cibo infuſione mollit in oleo, ſuc, cus decoctæ pori meatus ſuaues facit. Altheeæ in omnibus ſupradictis efficacior radix:.
præcipue

382 C. PLINII NATVRALI S.
præcipue conuulſis ruptisc;. Cocta in aqua aluum ſiſtit. Ex uino albo ſtrumas& paroti das,& mammarum inflammationes,& panos in uino folia decocta& illita tollunt. Ea/ dem arida in lacte decocta, quamlibet pernitioſæ tuſſi citiſſime medentur. Hippocrates uulneratis. ſit'ẽtibusq; defectu ſanguinis, radicis decoctæ ſuccũ bibendũ dedit. Et ipſam uulneribus cum melle& reſina, item contuſis. luxatis tumentibus,& muſculis, neruis, arti culis impoſuit. Et aſmaticis ac dyſentericis in uino bibẽdam dedit. Mirum, aquam radice ea addita addenſari ſub dio, atq; lacteſcere. Efficacior aũt quo recentior. Nec lapathium diſſimiles effectus habet. Eſt aũt& ſylueſtre, quod alij oxalidem appellant, ſatiuo proxi mum, ſolijs acutis, colore betæ candidę, radice minima: noſtri uero rumicern, alij lapathũ cantherinũ; ad ſtrumas cum axungia efficaciſſimũ. Eſt& alterũ genus, ferè oxylapathon uocant, ſatiuo item ſimilius,& acutiora habet folia ac rubriora, non niſi in paluſtribus na ſcens.· Sunt qui hydrolapathon tradunt in aqua natum. Eſt& aliud hippolapathon, ma ius ſatiuo, candidiusq́; ac ſpiſſius. Sylueſtria ſcorpionum ictibus medentur,& ferire pro hibent habentes.Radix aceto decocta ſi coletur, ſuccus dentibus auxiliatur: ſi uero bibatur, morbo regio. Semen ſtomachi inextricabilia uitia ſanat. Dippolapathi radices priua tim ungues ſcabroſos detrahunt. Dyſentericos ſemen duabus drachmis in uino potum liberat. Oxilapathi ſemen lotum in aqua cœleſti, ſanguinem reijcientibus adiecta aca/ cia lentis magnitudine prodeſt. Præſtantiſſimos paſtillos faciunt ex folijs& radice, addi to nitro& iure exiguo. in uſu aceto diluunt. Sed ſatiuum in epiphoris oculorum illinunt frontibus. Radice melicerias& lepras curãt. In uino uero decocta, ſtrumas& parotidas & calculos: Poto uino& lienes, cœliacos æque& dyſentericos,& tenaſmos. Ad eademq; omnia efficacius ius lapathi:& ructus facit,& urinam ciet,& caliginem oculorum diſcutit: Item pruritum corporis, in ſolia balinearum additum, aut prius ipſum illitum ſine oleo. Firmat& commanducata radix dentes. Eadem decocta cum uino, ſiſtit aluum: folia ſol/ uunt. Adiecit Solon(ne quid omittamus)bulapathon: radicis tantũ altitudine differens, & erga dyſentericos effectu, potu ex uino. De ſinapis tribus generibus,& marrubio,& ſerpyllo, et ſiſymbrio, ſiue thym breo,& de lini ſemine,& blito. Cap. XXII Inapi, cuius in ſatiuis tria genera diximus, Pythagoras principatũ habere ex his, quo S rum ſublime uis feratur, iudicauit, quoniam non aliud magis in nares& cerebrũ pe/ 30 netret. Ad ſerpentium ictus& ſcorpionum tritum cum aceto illinitur. Eungorũ uenena diſcutit. Contra pituitã tenetur in ore donec liqueſcat, aut gargarizatur cum aqua mulſa. Ad dentium dolorem manditur. Ad uuam gargarizatur cum aceto& melle. Stomacho utiliſſimum contra omnia uitia, pulmonibusq́;. Excreationes faciles facit in cibo ſumptũ, datur& ſuſpirioſis. Item comitialibus tepidum cum ſucco cucumerum. Senſus atq; ſter/ nutamentis caput purgat, aluum mollit, mẽſtrua& urinam ciet. Hydropicis imponitur. Cum fico et cumino tuſum ternis partibus comitiali morbo. Etuuluarũ conuerſione ſuf/ focatas excitat odore, aceto mixto: Itẽ lethargicos. Adijcit᷑ tordilion. Eſt aũt id ſemẽ ex ſe ſeli, Et ſiuehementior ſomnus lethargicos premat, cruribus aut etiã capiti illinitur cũ ſico ex aceto. Veteres dolores thoracis, lum borũ, coxendicũ, humerorũ, et in quacunq; parte 40 corporis ex alto uitia extrahẽda ſunt, illitum cauſtica ui emendat puſtulas faciẽdo. At in magna duritia ſine fico impoſitũ: uel ſi uehemẽtior urigo timeatur, per duplices pannos. Vtuntur ad alopecias cum rubrica, pſoras, lepras phthiriaſes, lithanicos, opiſtothonicos. Inungunt quoq; ſcabras genas, aut caligãtes oculos cũ melle. Succusq́; tribus modis ex/ primitur in fictili caleſcitq; in eo in ſole modice. Exit et ẽ cauliculo ſuccus lacteus, qui ita cum induruit, dentiũ dolori medetur, Semen ac radix cũ immaduere muſto, cõteruntur, manusq́; plenæ menſura ſorbentur ad firmandas fauces.ſtomachum, oculos. caput, ſen ſusq; omnes:mulierũ etiam laſſitudines, ſaluberrimo genere medicinæ. Calculos quoq; diſcu/

HIS TORIRE LIUER X NX 383
diſcutit potum ex aceto⸗ llinitur& liuoribus ſugillatisc; cum melle& adipe anſerino, aut cera Cypria. Fit& oleum ex ſemine madefacto in oleo expreſſoc;, quo utũtur ad neruo/ rum rigores. lumborumq́;& coxẽdicum perfrictiones. Sinapis naturam effectusq; coſdem habere traditur adarca, inter ſyluas tacta, in cortice calamorũ ſub ipſa coma naſcẽs. Marrubium pleriq;ʒ inter primas herbas commendauere, quod Græci praſion uocant, alij linoſtrophon, nonnulli philopeda, aut philochares, notius quàm ut indicandum ſit, Huius folia ſemenq́; contrita proſunt contra ſerpentes.pectorũ& lateris dolores, tuſſim ueterem. Et ijs qui ſanguinem eijciũt, eximie utile, ſcopis eius cum panico aqua decoctis, ut aſperitas ſucci mitigetur.lmponitur ſtrumis cum adipe. Sunt qui uiridis ſemen quan/ id tum duobus digitis capiant, cum farris pugillo decoctum, addito exiguo olei& ſalis, ſor bere ieiunos ad tuſſim iubeant, Alij nihil comparant in eadem cauſa marrubij& fœnicu li ſuccis ad ſextarios ternos expreſſis. decoctisq; ad ſextarios duos, cum addito mellis ſe/xtario, rurſus decocto ad ſextarios duos, ſi cochlearij mẽſura in die ſorbeat᷑ in aquæ cya/ tho. Et uirilium uitijs tuſum cum melle mire prodeſt. Lichenas purgat ex aceto. Ruptis,. conuulſis, ſpaſticis neruis ſalutare, Potum aluum ſoluit cum ſale& aceto. Item menſtrua & ſecundas mulierũ. Arida farina cum melle ad tuſſim ſiccã efficaciſſima eſt. Item ad gan gręnas& pterygia. Succus uero auriculis& naribus& morbo regio minuendæq; bili cũ melle prodeſt. Item contra uenena inter pauca potens. Ipſa herba ſtomachum& excrea tiones pectoris purgat. Cum iride& melle urinam ciet. Cauenda tamen exulceratę ueſi z0 cæ& renum uitijs. Dicitur ſuccus claritatem oculorũ adiuuare. Caſtor marrubij duo ge/ nera tradit. Nigrum,& quod magis probat, candidum. In ouum inane ſuccum addit is, ipſumqó; ouum infundit melle æquis portionibus tepefactum, uomicas rumpere, purga/ re, perſanare promittens: illitis etiam uulneribus à cane factis tuſo cum axungia ueteri. Serpillum à ſerpendo putant dictum. Quod in ſylueſtri euenit, in petris maxime. Sati/ uum non ſerpit, ſed ad palmi altitudinem increſcit. Dinguius uoluntarium,& candidioribus folijs ramisq; aduerſus ſerpentes efficax, maxime cenchrin& ſcolopẽdras terreſtres ac marinas.& ſcorpiones, decoctis in uino ramis folijsq;. Fugat& odore om̃es ſi uratur. Et contra marinorum uenena præcipue ualet. Capitis doloribus decoctum in aceto illi/ nitur temporibus ac fronti cum roſaceo. Item phreneticis lethargicis: contra tormina,& zo urinę diflicultatem, anginas, uomitiones, drachmis quatuor datur. Ex aqua bibitur et ad iocinerum deſideriũ. Folia obolis quatuor dantur ad lienem ex aceto. Ad cruẽtas excrea/ tiones teritur in cyathis duobus aceti& mellis. Siſymbriũ ſylueſtre à quibuſdam thym/ bræum appellatum, pedali nõ amplius altitudine. Quod in riguis naſcitur, iimile naſtur/ tio eſt. Vtrunqʒ efficax aduerſus aculeata animalia, ut crabrones& ſimilia. Quod in ſico ortum odoratum eſt,& inſeritur coronis anguſtiore folio. Sedant utraq; capitis dolorem.lItem epiphoras. Alij panem addunt: Ali per ſe decoquũt in uino. Sanat& epiny/ ctidas, cutisq; uitia in facie mulierũ intra quartum diem noctibus impoſitum, diebusq́; detractum. Vomitiones. ſingultus, tormina, ſtomachi diſſolutiones cohibet ſiue in cibo ſumptum, ſiue ſucco potum. Non edendũ grauidis niſi mortuo conceptu. Quippe etiam
40 impoſitũ eijcit. Mouet urinã cum uino potum, ſylueſtre& calculos. Quos uigilare opus
ſit excitat infuſum capiti cum aceto. Lini ſemen cum alijs quidem in uſu eſt. Et per ſe mu/ lierum cutis uitia emẽdat in facie. Oculorũ aciem ſucco adiuuat. Epiphoras cum thure& aqua, aut cum mytrha ac uino ſedat: Parotidas cum melle aut adipe, aut cera: Stomachi ſolutiones inſperſum polentæ modo. Anginas in aqua& oleo decoctũ,& cum aniſo illitum. Torretur ut aluum ſiſtat. Cœliacis,& dyſentericis imponitur ex aceto. Ad iocineris dolores eſtur cum uua paſſa. Ad phthiſin utiliſſimè è ſemine fiunt ecligmata. Maſculo/ rum, neruorum, articulorum, ceruicum duritias, cerebri membranas mitigat farina ſemi/ nis, nitro aut ſale, aut cinere additis. Eadem cum fico item concoquit ac maturat. Cum radice uero cucumeris ſylueſtris extrahit quæcunq; corpori inlwæreant. Sic& fracta oſſa. Serpere

384 c. PLINII NATVRALIS Serpere ulcus in uino decocta prohibet eruptiones pituitę cum melle. Emendat ungues ſcabros cum pari modo naſturtij:& teſtium uitia& ramices cum reſina& murra,& gan/ grenas ex aqua. Stomachi dolores cum fœno Græco ſextarijs utriuſq; decoctis in aqua mulſa. Inteſtinorum& thoracis pernicioſa uitia, clyſtere in oleo& melſe. Blitum iners ui-/ detur ac ſine ſapore, aut acrimonia ulla. Vnde conuitium fœminis apud Menandrum fa ciunt mariti.Stomacho inutile eſt. Ventrẽ adeo turbat, ut choleram faciat aliquibus. Di-, citur tamen aduerſus ſcorpiões potum è uino prodeſſe& clauis pedũ illini: Item lienibus & temporum dolori ex oleo. Hippocrates menſtrua ſiſti eo cibo putat. De meu,& fœniculo,& hippomarathro uel myrſineo,& cannabi,& de ferula,& carduis. Cap. XXIII FFu in Italia non niſi à medicis ſeritur,& ijs admodũ paucis. Duo genera eius, No1“ uocãt illi tanquã ab Athamante inuentum, hi quoniam lau datiſſimum in Athamania reperiatur, folijs aniſo ſimile,& caule aliquando bicubitali, ra dicibus multis& obnigris, quibuſdam altiſſimis. Minus ruffum q́; illud alterum. Cietu/ rinã in aqua potum, radice trita uel decocta.Inflationes ſtomachi mire diſcutit. Itẽ tormi/ na& ueſicæ uitia: uuluarumq́ʒ articulis cum melle, infantibus cum apio illitum imo uentri urinas mouet. Fœniculum nobilitauere ſerpentes, guſtatu, ut diximus, ſenectam exuen/ do, oculorumq́; aciem ſucco eius reficiendo. Vnde intellectum eſt, hominũ quoq; caligi nem præcipue eo leuari. Colligitur hic caule turgeſcente. In ſole Gccatur, inungiturq́; ex melle. Vbiq; hoc eſt. Laudatiſſimus in Ilberia è lachrymis fit,& ex ſemine recẽti, fit etiam 20 e radicibus, prima germinatiõe inciſis Eſt& in hoc genere ſylueſtre, quod alij hippoma rathrõ⸗alij myrſineum uocãt, folijs maioribus, guſtu acriore, procerius, brachiali craſſitu dine/ radice cãdida. Naſcitur in calidis, ſed ſaxoſis. Diocles et aliud hippomarathri genus tradit longo& anguſto folio, ſemine coriandri. Medicinæ in ſatiuo, ad ſcorpionũ ictus & ſerpentiũ, ſemine in uino poto. Succus& auribus inſtillatur, uermiculosq́; in his necat. Ipſum condimentis prope omnibus inſeritur. Oxyporis etiam aptiſſime. Quin& panis cruſtis ſubditur. Semen ſtomachũ diſſolutũ aſtringit, uel in febribus ſumptũ. Nauſeam ex aqua tritum ſedat. Pulmonibus& iocineribus laudatiſſimum. Ventrem ſiſtit cum mo dice ſumitur, urinã excitat,& tormina mitigat decoctũ, lactisq; defectu potum mãmas replet. Radix cum ptiſana ſumpta renes purgat, ſiue decocto ſucco, ſiue ſemine ſumpto. 30 Prodeſt& hydropicis radix ex uino cocta: ltẽ conuulſis. Illinunt᷑ folia tumoribus arden/ tibus ex aceto. Calculos ueſicę pellunt. Genituræ abundantiã quoquo modo hauſtũ fa/ cit. Verendis amiciſſimum, ſiue ad fouendum radice cum uino cocta, ſiue contrita in oleo illitum. Multi tumoribus& ſugillatis cum cera illinunt. Et radice in ſucco uel cũ melle con tra canis morſum utuntur,& contra multipedẽ ex uino. Hippomarathron ad omnia uehementius. Calculos præcipue pellit. Prodeſt ueſicæ cum uino leni,& fœminarũ men ſtruis hærẽtibus. Efficacius in eo ſemen q́; radix. Modus in utroq; quod duobus digitis tritũ additur in potionẽ. Petridius qui ophiaca ſcripſit,& Miction qui rhizotomumena, aduerſus ſerpentes nihil hippomarathro efficacius putauere. Sanè et Nicander nõ in no uiſſimis poſuit. Cannabis in ſyluis primũ nata eſt, nigriore folio& aſperiore. Semen eius 40 extinguere geniturã uirorũ dicitur. Succus ex eo uermiculos aurium,& quodcũq; animal intrauerit eicit, ſed cũ dolore capitis. Tãtaqʒ uis ei eſt, ut aquæ infuſa, coagulare eã dicat᷑. Et ideo iumentorũ aluo ſuccurrit pota in aqua.Radix cõtractos articulos emollit in aqua cocta:Itẽ podagras& ſimiles impetus. Ambuſtis cruda illinitur, ſed ſæpius mutatur priuſquam areſcat. Ferula ſemen ſimile anetho habet. Quæ ab uno caule diuiditur in cacu/ mine, fœmina putatur. Caules eduntur decocti,commendãturq́; muſto ac melle, ſtoma cho utiles.· Sin plures ſumpti, capitis dolores faciũt. Radix denarij põdere in uini cyathis duobus, bibitur aduerſus ſerpentes: Et ipſa radix imponitur. Sic& torminibus medetur. Ex oleo aũt& aceto, contra ſudores immodicos, uel in febribus proficit. Succus ferulę aluum

HISTORIAE LIBER XXI 385 uum ſiſtit, fabæ magnitudine deuoratus. E uiridi ferula ramuſculus, utilis eſt ad omnia ea uitia.Ad ſanguinẽ ſiſtendũ decem grana ſeminis bibuntur, in uino trita, uel medulla. Sunt qui comitialibus morbis dandũ putant luna quarta, ſexta, ſeptima, ligulæ mẽſura. Natura ferularũ murenis infeſtiſſima eſt, tactæ ſiquidẽ ea moriuntur. Caſtor radicis ſuc/ cum& oculorũ claritati conferre multum putauit. Et de carduorũ ſatu inter hortenſia di ximus, quapropter& medicinã ex ijs non differamus. Sylueſtriũ genera ſunt duo. Vnũ fruticoſius à terra ſtatim. Alterũ unicaule craſſius. Vtriq; folia pauca, ſpinoſa, muricatis cacuminibus. Sed alter florem purpureũ mittit inter medios aculeos, celeriter caneſcentẽ, & abeuntem cum aura: ſcolymon Græci uocant. Hic anteq́; floreat cõtuſus atq;ʒ expreſ⸗io ſus. illito ſucco alopecias replet. Radix cuiuſcunq; ex aqua decocta, potoribus ſitim face/
re narratur. Stomachũ corroborat:& uuluis(ſi credimus) etiã cõferre aliquid traditur, ut
mares gignãtur.lta enim Chæreas Athenienſis ſcripſit,& Glaucias, qui circa carduos di ligentiſſimus uidetur. Manducatus carduus, odorem cõmendat oris.
8 Theriacæ compoſitio, medicaminis Antiochi. Cap. XXIIII
Ed diſceſſuri ab hortenſibus, unam compoſitionem ex his clariſſimam ſubtexemus,
S aduerſus uenenata animalia, inciſam lapide uerſibus in limine ædis Aeſculapij. Ser/
pylli duũm denariorũ pondus: opopanacis& milij tantundẽ ſingulorũ, trifoli pondus
denarij: anethi& fœniculi ſeminis,& aniſi,& ammij,& apij, denariorum ſenum ſingulis
generibus, erui farinæ duodecim. Hæc tuſa cribrataq́; uino q́; poſſit excellenti, digerun20 tur in paſtillos. uictoriati pondere. Ex his ſinguli dantur ex uini mixti cyathis ternis. Hac theriaca magnus Antiochus rex aduerſus omnia uenenauſus traditur.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS 11““
De natura florum& coronamentorum. De mira florum uarietate. Cap. 1—
NHORTIS ſeri& coronamẽta iuſsit Cato, inenarrabili florũ
maxime ſubtilitate: quãdo nulli poteſt facilius eſſe loqui, q; rerũ
naturæ pingere, laſciuienti præſertim& in magno gaudio fertihlitatis tam uariæ ludenti. Quippe reliqua, uſus alimẽtiq; gratia Sgenuit: ideoq; ſecula annosq́; tribuit ijs. Flores uero odoresq́;
in diem gignit: magna(ut palam eſt)admonitiõe hominũ, quæ
ſpectatiſſime floreãt, celerrime marceſcere. Sed ne pictura quiSSLö1 dem ſufficiente imagini colorum reddendæ, mixturarũ uarietati, ſiue alterni atq; multiplices inter ſe nectantur, ſiue priuatis generũ funiculis in orbem,
in obliquum, in ambitum, quædam coronæ per coronas currunt. 1“ De ſtrophiolo ſerto,& qui primũ flores miſcere cœperint,& quando primũ corolla inuenta uel appellata,& quare. GE1
40 PEnuioribus utebantur antiqui, ſtrophia appellantes, unde nata ſtrophiola. Quin&
uocabulum ipſum tarde communicatum eſt, inter ſacra tantum& bellicos honores
coronis ſuum nomen uindicantibus. Cum uero è floribus ſterent ſerta, à ſerendo ſeruiæ
appellabantur: quod apud Græcos quoq; non adeo antiquitus placuit. Arborum enim
ramis coronari in ſacris certaminibus, mos erat primum: Poſtea uariari ceptum mixtura uerſicolori. Flotũq; inuicem odores coloresqʒ; acendere Sicyonij, ex ingenio Pauſiæ pictoris atq; Glyceræ coronariæ, dilectæ admodũ illi, cum opera eius pictura imitaretur,
& illa prouocans uariaret, eſſetq́; certamẽ artis ac naturæ: quales etiam nunc extant artificis i lius tabellæ, atqp; in primis appellata Stephanoplocos, qua pinxit ipſam. Idq́; factũ
eſt poſt olympiadem centeſimã. Oic coronis& floribus receptis, paulo mox ſubiere quæ uocantur
vʒ, Üö Ea

386 C. PLINII NATVRALIS
uocãtur Aegyptiæ:, ac deinde hybernæ: cũ terra flores negat, ramento è cornibus tincto. Paulatimq́;& Romæ ſubrepſit appellatio, corollis inter initia propter gracilitatem nomi
natis:mox& corollarijs, poſtq; e lamina ærea tenui inaurata aut inargentata dabãtur.
Quis primum coronam folijs aureis& argenteis dedit,& de honore coro narum apud antiquos.& de Scipionis honore,& de pactilibus coronis,& Cleopatræ reginæ facto. Cap. III
qRaſſus diues, primus argento auroq́; folia imitatus, ludis ſuis coronas dedit. AcC ceſſeruntqʒ& lemniſci, quos adijci ipſarum coronarum honos erat propter Hetru ſcas, quibus iungi niſi aurei non debebant. Puri diu fuere ij. Cælare eos primus inſtituit
P. Claudius Puſcher, bracteasq́; etiam philyræ dedit. Semper tamen autoritas uel ludi/ 10
cro quæſitarum fuit. Nanq; ad certamina in circum per ludos& ipſi deſcẽdebant,& ſer/uos ſuos quiſq; mittebãt. Inde illa xlI. tabularum lex: qui coronam parit, ipſe pecuniaue eius; uirtutis ergo arguitur. Quam ſerui equiuùe meruiſſent, pecunia partam lege dici, nemo dubitauit. Quis ergo honos? ut ipſi mortuo, parentibusq́; eius, dum intus poſitus elſet, forisuùe ferretur, ſine fraude eſſet impoſita. Aliàs in uſu promiſcuo ne ludieræ quidẽ erant. Ingensq;& hinc ſeueritas. L. Fuluius argentarius, bello Punico ſecundo, cũͦ coro/na roſacea interdiu ẽ pergula ſua in forum proſpexiſſe dictus, ex autoritate ſenatus in car
cerem adductus, non ante finem belli emiſſus eſt. P. Munatius, cum demptam Marſiæ coronam è fHloribus capiti ſuo im poſuiſſet, atq; ob id duci eum in uincula triumuiri iuſſiſ/
ſent, appellauit Trib. Pleb. Nec interceſſere illi, aliter quaàm Athenis, ubi comeſſabundi 20
iuuenes ante meridiem conuentus ſapientium quoq; doctrinæ frequentabãt. Apud nos exemplum licentiæ huius non eſt aliud quàm filia diui Auguſti, cuius luxuria noctibus coronatum Marſiam, literæ illius dei gemunt. Florum quidem Pop. Romanus honorem Scipioni tãtum habuit. Serapio cognominabatur, propter ſimilitudinem ſuarij cu/iuſdam negociatoris. Ob id erat in tribunatu plebei admodum gratus, dignusq; Africa norum familia. Nec erat in bonis funeris impenſa. Aſſes ergo contulit populus, ac funus elocauit, quaq; præferebatur flores è proſpectu omni ſparſit. Et iam tunc coronæ deo/ rum honos erant,& larium publicorum priuatorumq́;, ac ſepulchrorum& manium. Summaq;ʒ; autoritas pactili coronę. Sutiles aliorum ſacris inuenimus& ſolennes ccœenis.
Tranſiere deinde ad roſaria: eoq́; luxuria proceſſit, ut non eſſet gratia niſi mero folio: ſu/ 30
tilibus mox petitis ab India, autultra Indos. Lautiſſimum quippe habetur è nardi folio eas dari aut ueſte ſerica uerſicolores unguentis madidas. Hunc habet nouiſſime exitum luxuria fœminarũ. Et apud Græcos quicem de coronis priuatim ſcripſere Mneſtheus atq; Callimachus medici, quæ nocerent capiti: quoniam& in hoc eſt aliqua ualetudinis portio, in potu atq; hilaritate præcipue, odorum ui ſurrepente fallaciter, ſcelerata Cleopa
træ ſolertia. Nanq; apparatu belli Actiaci gratificationem ipſius reginę Antonio timen
te, nec niſi præguſtatos cibos ſumente, fertur pauore eius luſiſſe, extremis coronæ flori-/ bus ueneno illitis,ipſacq; capiti impoſita, mox procedente hilaritate inuitauit Antonium ut coronas biberent. Quis ita timeret inſidias? Ergo concerpta in ſeyphũ incipiente hau/
rire oppoſita manu: En ego ſum, inquit, illa chare Antoni, quam tu noua præguſtanti/ 40
um diligentia caues, adeo mihi, ſi poſſim ſine te uiuere, occaſio aut ratio deeſt. Inde e/ ductum cuſtodia bibere iuſsit illico expirantem. De floribus extra ſupradictos ſeripſit Theophraſtus apud Græcos. Ex noſtris autem inſcripſere aliqui libros anthologicon: Hores uero perſecutus eſt nemo, quod equidem inueniam. Nec nos nunc ſcilicet coronas nectemus: id enim friuolum eſt: ſed de floribus quæ uidebuntur digna, memorabi mus. Pauciſsima noſtri genera coronamentorum inter hortenſia nouere, ac penẽ uiolas roſasq; tantum.
De rvoſa
24⁴

HISTORIAHE LIBER XXI 387
De roſa in coronis,& de generibus eius,& ubi ſeratur. Cap. IIII D Oſa naſcitur ſpina uerius quàm frutice, in rubo quoq; proueniens, illic etiam iucun Ndiodoris, quàmuis anguſti. Germinat omnis primo incluſa granoſo cortice. Quo mox intumeſcente,& in uirides alabaſtros faſtigato, paulatim rubeſcens dehiſcit, ac ſeſe panqdit. in calicis medio ſui ſtantis cõplexa luteos apices. Vſus eius in coronis propè minimus eſt. Oleo maceratur, idq́; iam à Troianis temporibus, Homero teſte. Præterea in unguenta tranſit, ut diximus. Per ſe medicas attes præbet. Emplaſtris atq; collyrijs inſeri tur mordaci ſubtilitate. Menſarum etiã delicijs inunguendis minime noxia. Genera eius noſtti fecere celeberrima Præneſtinã& Campanam. Addidere alij Mileſiam, cuius ſit 1o ardentiſſimus colos, non excedentis duodena folia. Proximam ei Trachiniam minus ru bentem. Mox Alabandicam, uiliorem albicantibus folijs. Vtiliſſimam uero plurimis, ſed minutiſſimis ſpineolam. Differunt enim multitudine foliorum, aſperitate, leuore, co/ lore, odore. Pauciſſima quina folia, ac deinde numeroſiora, cum ſit genus eius quam cen/ tifoliam uocant: quæ eſt in Cãpania ltaliæ, Græciæ uero citca Philippos: ſed ibi non ſuæ terræ prouentu. Pangæus mons in uicino fert, numeroſis folijs ac paruis, unde accolæ transferentes cõſerunt, ipſac; plantatione proficiunt. Non autem talis odoratiſſima eſt, nec cui latiſſimum maximumqʒ folium. Breuiterq́; indicium eſt odoris, ſcabritia corticis. Cepio Tiberij Cæſaris principatu, negauit centifoliam in coronis addi, ꝑræterquam ex/ tremos uelut ad cardines, nec odore, nec ſpecie probabilem. Eſt& quæ Græca appella20 tur à noſtris, à Græcis lychnis, non niſi in humidis locis proueniens, nec unquam exce/ dens quinqʒ folia, uiolæ magnitudine, odore nullo. Eſt& alia græcula appellata, conuo/lutis foliorum paniculis, nec dehiſcens niſi manu coacta, ſemperq; naſcenti ſimilis, latiſſi/ mis folijs. Alia funditur è caule maluaceo, folia oleæ habente, moſceuton uocant. Atque inter has media magnitudine autumnalis, quam coroneolam uocãt. Omnes ſine odore, præter coroneolam& in rubo natam: tot modis adulterantur. Et alias uera quoq; pluri-/ mum ſolo præualet. Cyrenis odoratiſſima eſt. ideoq́; ibi unguentum pulcherrimũ. Car/ thagine Hiſpaniæ, hyeme tota præcox. Refert& cœli temperies. Quibuſdã enim annis minus odorata prouenit. Præterea locis omnis ſiccis quàm humidis odoratior: Seri nec pinguibus uult, nec argilloſis locis, nec riguis, contenta raris: proprieq; ruderatũ agrum 30 amat. Præcox Campana, ſera Mileſia. Nouiſſime tamen deſinit Præneſtina. Fodiuntur altius quàm fruges, leuius quàm uites. Tardiſſime proueniunt ſemine, quod in ipſo cor tice eſt ſub ipſo Hlote opertum lanugine, ob id potius caule conciſo inſerũtur. Et ocellis ra dicis, ut harũdo, unum genus inſeritur pallidæ ſpinoſaæ, longiſſimis uirgis quinquefoliæ. quæ è Græcis altera eſt. Omnis autem reciſione atq; uſtione proſicit: trãslatione quoq;, ut uitis optime ocyſſimec; prouenit, ſurculis quaternum digitorum longitudine, aut am pliore, poſt uergiliarũ occaſum ſata: dein per fauonium translata, pedalibus interuallis, crebrocq́; circumfoſſa. Qui præcocem faciũt, pedali circa radicem ſcrobe aquam calidam infundunt, germinare incipiente calyce. 8* 1 De lilio tria genera,& ratione ea inſerendi. Cap. v 40 Ilium roſæ nobilitate proximum eſt,& quadam cognarione unguenti oleiq; quod Lſciaon appellatur. Et impoſitum etiam maxime roſas decet, medio prouentu earum incipiens. Nec ulli florũ excelſitas maior, interdũ cubitorũ trium, languido ſemper collo, & nõ ſufficiente capitis oneri. Candor eius eximius, folijs foris ſtriatis,& ab anguſtijs in latitudinẽ paulatim ſeſe laxantibus, effigie calathi, reſupinis per ambitũ labris, tenuiq; ſilo& ſemine ſtantibus in medio crocis. Ita odor colorq́; duplex,& alius calycis, alius ſta/ minis, differẽtia anguſta. In unguenti uero oleiq; uſu,& fofa non ſpernunt᷑. Eſt flos nõ diſſimilis illi in herba quã conuoluolũ uocãt, naſcens per frutecta, nullo odore, nec crocis intus, candorẽ tantũ referens, ac ueluti naturæ rudimentũ lilia facere cõdiſcentis. Alba lilia iſdem omnibus modis ſerũtur, quibus roſa:& hoc amplius lachryma ſua, ut hippo/

388 c. vLINIINRT VRALIS ſelinũ:nihilqʒ eſt fœecundias, una radice quinquagenos ſæpe emittente bulbos. Eſt& ru bens lilium, quod Græci crinon uocãt. Alij florem eius cynorhodon. Laudatiſſimum in Antiochia& Laodicca Syriæ, mox in Phaſelide. Quartũ locũ obtinet in Italia naſcens. Sunt& purpurea lilia, aliquando gemino caule, carnoſiore tantum radice, maiorisq́; bul bi. ſed unius: Narciſſum uocant: Huius alterũ genus flore cãdido, calyce purpureo. Dif/ ferentia à lilijs eſt& hæc, quod narciſſis folia in radice ſunt, probatiſſimis in Lyciæ mõti bus. Tertio generi cætera eadem, calyx herbaccus. Omnes ſerotini. Poſt arcturum enim florent, ac per æquinoctium autũnum. Inuenta eſt& in his ratio inſerendi, monſtrificis hominũ ingenijs. Colliguntur nanq; menſe Iulio ſcapi areſcẽtes, iliaq; ſuſpenduntur in
fumo. Dein nudantibus ſe nodulis, in fece nigri uini uel Græci menſe martio maceran/ o
tur, ut colorem percipjant: atq; ita in ſcrobiculis ſerũtur, heminis fecis circũfuſis. Sic fiunt purpurea lilia: mirumq, ita tingi aliquic, ut naſcatur infectum. 1 De uiolis& de caltha,& de baccare, combreto, aſaro& croco. Cap. vI lolis honos proximus. Earum plurima genera. Purpureæ luteæ, albæ: plantis oẽs 8.ggsgen ia zeas Sen uero quæ ſpõte apricis& macris locis proueniũt purpureę, latio re folio ſtatim ab radice carnoſa exeũt, ſolæ; Gręco noĩe à cęteris diſcernunt᷑·, appellata Ia, ut ab his lanthina ueſtis. Sed ſatiuis maxima autoritas luteis. Genera ijs tuſculana,& quæ marinaap pellatur, folio aliquanto latiore, ſed minus odorato. In totũ uero ſine odo re, minutoq́; folio calathiana, munus autumni, cæteræ ucris. Proxima ei caltha eſt conco lori amplitudine. Vincit numero foliorũ marinam, quinq; non excedentẽ: Eadem odo- 20 re ſuperatur.Eᷣſt enim grauis caltha. Non leuior ei quã ſcopã regiã appellant: quanqʒ fo lia eius olent, nõ flores. Baccar quocq; radicis tantũ odoratæ eſt, à quibuſdã nardum ru/ſticũ appellatũ. Vnguẽta ex ea radice fieri ſolita apud antiquos, Ariſtophanes priſcæ comœdiæ poeta teſtis eſt. Vnde quidam errore falſo barbaricam eam appellabant. Odor eſt ei cinnamnomo proximus. Gracili ſolo nec humido prouenit. Simillimũ ei cõbretum appellatur foliorum exilitate uſq; in fila attenuata,& procerius q́; baccar. Nec hæc ſunt tantum, ſedeorũ quoq; error corrigendus eſt, qui baccar, ruſticũ nardum appellauere. Eſt enim alia herba ſic cognominata, quã Græci aſaron uocant, cuius ſpeciẽ figurãcq; di/ ximus in nardi generibus. Quinimo aſaron inuenio uocitari, quoni in coronas non addatur. Crocũ ſylueſtre optimũ ſerere in Italia minime expedit, ad ſcrupula uſq; ſingula 30 areis decoquẽtibus. Seritur radicis bulbo. Satiuũ latius, maiusq;& nitidius, ſed multo le uius degenerans. Sed nec ubiq; fœcũdum. eriã Cyrenis, ubi ſemper flores laudatiſſitni. Prima nobilitas Cilicio,& ibi in Coryco mõte. Dein Lycio, mõte Olympo. Mox Centuripino Siciliæ. Aliqui Phlegræo ſecũdum locũ dedere. Adulteratur nihil æque. Proba tio ſynceri, ſi mpoſita manu crepat ueluti fragile. Humidũ enim, quod euenit adulteratiõe,cedit. Altera probatio:ſi manu prolata ad ora. leniter faciem oculosq; mordeat. Eſt per ſe genus ſatiui blandiſſimũ uulgocum ſit medio candidũ, dialeucon uocant. Contra Cyrenaico uitiũ, quod omni croco nigrius eſt,& celerrime marceſcit. Optimũ ubicunq; quod pinguiſſimũ,& breuibus capillis: peſſimmũ uero, quod ſitum redolet. Mutianus au, tor eſt, in Lycia anno ſeptimo aut octauo trãsferri in locũ ſubactum, atq; ita degenerãs 40 renouari. Vſus eius in coronis nuſquã. Herba enim eſt folio anguſto pene in capillamẽ/ ti modũ. Sed uino mire cõgruit, præcipue dulci tritũ& ad theatra replenda. Hloret uergi liarũ occaſu paucis diebus. folioq; florem expellit. Viret bruma& colligitur. Siccatur um bra, melius etiã hyberna. Carnoſa& illi radix, uiuaciorq; quàm cæteris. Gaudet calcari & atteri, pereundoq́; melius prouenit. Ideo iuxta ſemitas ac fontes lætiſſimum. De floribus antiquis& de odoramentorũ diuerſitate, ſaliunca,& polio. Cap. vn PRoianis tẽporibus iam erat honos ei. Hos certe flores Homerus treis laudat, loton, L1 crocon, hyacinthum. Omniũ autem odoramentorũ, atq; adeo herbarũ differentia eſt in colore,& odorc,& ſucco. Odorato ſapot raro ulli nõ amarus,& contrario dulcia ra/ 1“ to odo/

HISTORIAE LIBEBR XXI 389 ro odorata:itaq;& uina muſtis odoratiora,& ſylueſtria magis omnia ſatiuis. Quorundã odor ſuauior ẽ longinquo,propius admotus hebetat, ut uiolę. Roſa recens à longinquo olet, ſicca propius. Omnis aũt uerno tẽpore acrior,& matutinis: quicquid ad meridianas horas dies uergitheberatur. Nouella quoq; uetuſtis minus odorata. Acerrimus tamen
odor omniũ æſtate media. Roſa& crocũ odoratiora, cũ ſerenis diebus leguntur:& om̃ia in calidis qᷓʒ in frigidis. In Aegypto tamen minime odorati flores, quia nebuloſus& ro/ ſcidus aer eſt à Nilo flumine. Ouorundã ſuauitati grauitas ineſt. Quædã cum uitent nõ olent, propter humorẽ nimiũ: ut buceros, quod eſt kqenum Gręcũ. Acutus odor non om
nium nili ſucco eſt, ut uiolæ, roſæ, croco. OQuæ uero ex acutis ſucco carent, eotũ omnium
w odor grauis,ut in lilio utriuſq; generis. Abrotonũ& amaracus acrès habẽt odores. Quo
rundam flos tantũ iucundus, reliquæ partes ignauæ, ut uiolæ ac roſæ. Hortenſium odoratiſſima quæ ſicca, ut ruta, menta, apiũ,& quæ in ſiccis naſcantur. Quædã uetu ſtate odo ratiora, ut cotonea: eadẽq; decerpta, ́; in ſuis radicibus. Quædã non niſi defracta, aut ex attritu olẽt. Alia nõ niſi detracto certice. Quædã uero nõ niſt uſta,
Flores triti omnes amariores q́; intacti. Aliqua arida diutius odorẽ continent, ut meliſotos. Quædam locum ipſum odoratiorẽ faciunt, ut itis: quin& arborem totã cuiuſcũqʒ ra dices attingunt. Heſperis noctu magis olet, inde nomine inuento. Animaliũ nullum odo ratũ, niſi ſi de pantheris quod dictũ eſt credimus. Illa quoq; nõ omittẽda differẽtia, odoramentorũ multa nihil pertinere ad coronamenta:ut irin atq; ſaliuncã, quanq́; nobiliſſi20 miodoris utranq;. Sed iris radice tantũ cõmendat᷑, unguẽtis& medicinæ naſcẽs. Tauda
tiſſima in Illyrico. Et ibi quoq; nõ in maritimis, ſed in ſylueſtribus Drilonis& Naronæ. Proxima in Macedonia, longiſſima hæc& candicans& exilis, Tertiũ locum habet Afri cana, ampliſſima inter omnes, guſtuc; amariſſima. Illyrica quoq; duorũ generũ eſt, Rha/ phanitis à ſimilitudine, quæ& melior: Rhizotomos ſubrufa. Optima, quæ ſternutamẽ/ ta tactu mouet. Caulẽ habet cubitalem,& rectũ. Hloret diuerſi coloris ſpecie, ſicut arquus cœleſtis, unde& nomen. Non improbatur& Piſidica. Et foſſuri tribus ante menſibus mulſa aqua circũfuſa, hoc ueluti placamẽto terræ blandiuntur, circũſcripta mucrone gla/ dij orbe triplici:& cum legerint eam, protinus in cœlũ attollunt. Natuta eſt feruẽs, tracta taq; puſtulas ambuſti modo facit. Præcipitur ante omnia, ut caſti legant. Teredines non
30 ſicca modo, uerũ& in terra celerrime ſentit. Optimũ antea irinũ Leucade& Elide ferebatur:iampridẽ enim& ſeritur: nunc ẽ Pamphylia. ſed Ciliciũ maxime laudat᷑, atq; ſepten trionale. Saliunca folioſa quidẽ eſt, ſed breuis,& quæ necti nõ poſſit. Radici numeroſæ cohæret, herba uerius quàm flos, denſa uelati manu preſſa, breuiterq; ceſpes ſui gene/ ris. Pannonia hanc gignit& Norici alpiumq́; aprica: urbiũ Eporredia, tantæ ſuauitatis, unt metallũ eſſe cœperit. Veſtibus interponi eam gratiſſimũ. Sic& apud Græcos polion herbã, inclytã Muſæi& Heſiodi laudibus, ad omnia utilé prædicantiũ, ſuperq́; cætera ad famã etiã ac dignitates: prorſusq́; miram, ſi modo(ut tradunt) folia eius mane candi da, meridie purpurea, ſole occidẽte cerulea aſpiciuntur. Duo genera eius, cãpeſtre maius, ſylueſtre quod minus eſt. Quidam teuthrion uocant. Folia canis hominis ſimilia, à radiAo ce protinus, nunquam palmo altiora. Et de odoratis floribus ſatis dictum:
De ueſtiũ æmulatione cũ floribus,& amaranto,& chtyſocome, ſiue chryſiti. Ca. vinr quib. unguẽto uiciſſe naturã gaudẽs luxuria, ueſtib. quoq; ꝓuocauit eos flores qui colore cõmẽdant᷑. Dos anĩaduerto tres eſſe principales. Vnũ in cocco, ꝗ in roſis micat. Gratius nihil tradit᷑ aſpectu,& in purpuras Tyrias, dibaphasq; ac Laconicas. Alium in amethiſto, qui in uiola:& iꝑſe in purpureũ quẽq; ianthinũ appellauimus. Genera em̃ tra ctamus; in ſpecies multas ſeſe ſpargẽtia. Tertius eſt qui ꝓprie conchylij intelligit᷑, multis modis: Vnus in heliotropio,& in aliquo ex his plerũq; ſaturatior. Alius in malua, ad pur purã inclinãs.Alius in uiola ſerotina, õchyliorũ uegetiſſima. Paria nunc componunt᷑,& natura atq; luxuria depugnãt. Lutei uideo honorẽ antiquiſſimũ, in nuptialibus flãmeis z totum
ſcut thura myrrhęq;.

390 C. PLINII NSATIVRKI 19 1X“ totum fœminis conceſſum. Et fortaſſis ideo nõ numerari inter principales, hoc eſt, com/ munes maribus ac ſœminis, quoniam ſocietas principatum dedit. Amaranto non dubie uincimut. Eſt aũt ſpica purpurea uerius, ᷓ; Hlos aliquis,& ipſe ſine odore. Mirũq;ʒ in eo, gaudere decerpi,& lætius renaſci. Prouenit Auguſto menſe. Durat in autumnũ. Alexan drino palma, qui decerptus aſſeruatur. Mirumq;, poſtquã defecere cuncti flores,madefa ctus aqua reuiuiſcit,& hybernas coronas facit.Summa eius natura in nomine eſt, appel/ lato, quoniam non marceſcat. In nomine& cyani colos. Itẽ holochryſi. Omnes aũt hi flo res non fuere in uſu Alexandri Magni ætate, quoniã proximi à morte eius autores ſilue/ re de illis: quo manifeſtũ eſt poſtea placuiſſe. AGręcis tamen repertos quis dubitetẽnon aliter ſtalia uſurpante nominaillorum. At Nercules petilio ipſa nomen impoſuit autum/o nali circac; uepres naſcẽti,& tantum colore cõmendato, qui eſt roſæ ſylueſtris. Folia par ua, quina. Mirumq́; in eo flore, inflecti cacumen,& non niſi retorto folia naſci, paruo ca/ lyce, ac uerſicolori, luteũ ſemen includente. Luteus& bellio paſtillicantibus quinquage/ niſquinis barbulis coronatur. Pratenſes hi flores, ac ſine uſu plericꝝ,& ideo ſine nominibus. Quin& hiſpſis alia alij uocabula imponunt. Chryſocome ſiue chryſitis, nõ habet Latinam appellationẽ.· Palmi altitudine eſtcomantibus fulgore auri corym bis, radice ni gra, ex auſtero dulci, in petroſis opacisq; naſcens.
De honore coronarum,& cyclamino,& meliloto,& trifolio, ria genera eius. Cap. 1IX
—
Toferè peractis colorũ quoq; celeberrimis.trãſeat ratio ad eas coronas, quæ uarieta 20 E te ſola placẽt Duo earũ genera, quãdo aliæ flore cõſtant, aliæ folio. Florem eſſe di/ xerim geniſtas. Nanq;& ijs decerpit᷑ luteus: Itẽ rhododẽdron.ltẽ zizipha, quæ& Cappadocia uocãtur:his odoratus ſimilisq; olearũ floribus. In uepribus naſcitur cyclaminũ, de quo plura al s. Flos eius coloſſinus in coronas admittitur.Folia in coronamentis ſmi/ lacis& ederæ, corymbiq́; earũ obtinẽt principatũ., de quibus in fruticum loco abunde di, ximus. Sut& alia genera, nominibus Græcis indicanda, quia noſtris maiore ex parte huius nomenclaturæ defuit cura. Et pleracq; eorũ in exteris terris naſcuntur, nobis tamen cõſectanda⸗ quoniam de natura ſermo, nõ de Italia eſt. Ergo in coronamẽta folio uenere melothron, ſpireon, trigonon, cneoron, quod caſiã Hyginus uocat. Bt quod cunilaginẽ quę conyza, meliſſophylon quod apiaſtrũ. meliloton quod ſertulã Campanã uocamus. 30 Eſt enim in Cãpania ltaliæ laudatilſima, Græcis in Sunio, mox Chalcidica& Cretica, ubicunqʒ uero aſperis& ſylueſtribus nata. Coronas ex hac antiquitus factitatas, indicio eſt nomen ſertulæ, quod occupauit. Odor eius croco uicinus eſt& flos, ipſa cana. Placet maxime folijs breuiſſimis atq; pinguiſsimis. Folio coronat et trifolium. Tria eius genera: Minyanthes nocant Græci, alij aſphaltion, maiore folio, quo utuntur coronarij. Al/ terum acuto, oxytriphyllon. Tertiũ ex omnibus minutiſſimũ. Inter hæc neruoſicauliculi quibuſdam, ut marathro, hippomarathro, myophono. Vtuntur eferulis& corymbis,
& ederæ flore purpureo. Eſt& in alio genere earũ ſylueſtrib. roſis ſimilis. Et in ijs quoc colos tantum delectat, odor autem abeſt. Et cneori duo genera, nigri atq; candidi. Hoc
& odoratum.Ramoſa ambo. Florent poſt æquinoctium autumni. 40
De origano,& thymo,& melle Attico,& conyza,& Iouis flore,& helenio, & abrotono,& leucanthemo. Cap. X 8 Otidem& origani in coronamẽtis ſpecies. Alterius enim nullum ſemẽ. Id cui odor eſt Creticum uocatur. Totidem& thymi: candidam ac nigricans. Horet autem cir/ ca ſolſtitia, cum& apes decerpunt,& augurium mellis eſt. Prouentum enim ſperant apia rij large floreſcente eo Læditur imbribus amittitq; florẽ. Semen thymi nõ poteſt depre hendi.cum origani pet quam minutum, nõ tamen fallat. Sed quid intereſt occultaſſe id naturams la flore ipſo intelligitur, ſatoc; eo naſcitur. Quid non tentauere homines: Mel
lis Attici in toto orbe ſumma laus exiſtimatur. Ergo translatum eſt ex Attica thymũ.& uix

HIS TORIAE LrBER 81 391
uix flore(uti docemus)ſatũ. Sed alia ratio naturæ obſtitit, non durante attico thymo, niſi in afflatu maris. Erat quidem hæc opinio antiqua in omni thymo, ideoq́; non naſci in Arcadia. Tunc oleã non putabant gigni, niſt intra ccc. ſtadia à mari. Thymis qui/ dem nunc ctiam lapideos campos in prouincia Narbonenſi refertos ſcimus: hoc penẽ ſolo reditu, è longinquis regionibus pecudum milibus conuenientibus, ut thymo ueſcan tur. Et conyzæ duo genera in coronamentis, mas ac ſœmina. Differentia in folio. Tenui us fœminæ& conſtrictius anguſtiusq; imbricatũ maris& ramoſius. Flos quoq; magis ſplendet eius.ſerotinus utriq; poſt arcturũ. Mas odore grauior, fœmina acrior,& ideo contra beſtiarũ morſus aptior. Folia fœminæ mellis odorẽ habent: Maſculæ radix à qui lo buſdam libanotis appellatur, de qua diximus. Et tantũ folio coronant Iouis flos, amaracus, hemerocalles, abrotonũ, helenium, ſiſymbriũ, ſerpillũ, omnia ſurculoſa roſæ modo. Colore tantũ placet Iouis flos, odor abeſt: ſicut& illi qui Græce phlox uocatur. Et ramis autem& folio odorata ſunt, excepta ſerpyllo. Helenium è lachtymis Helenæ dicitur natum,& ideo in Helena inſula laudatiſſimum. Eſt autem frutex humi ſe ſpargens do/ drantalibus ramulis, folio ſimili ſerpyllo. Abrotonum odore iucunde graui floret ęſtate. Flos aurei coloris. Vacuum ſponte prouenit. Cacumine ſuo ſe propagat. Seritur autem ſemine melius quam radice aut ſurculo:ſemine quoq; non ſine negocio: plantaria transfe runtur. Sic& adonium. Vtrunq; æſtate. Alſioſa enim admodũ ſunt,& ſole tamen nimio læduntur. Sed ubi cõualuere, ritu uitis fruticant. Abrotono ſimile odore leucan themum 20 eſt, flore albo folioſum.. De amaraco uel ſampſucho,& nyctegreto,& meliloto,& uiola alba,& codiamino, & de fylueſtribus bulbis,& heliochryſo,& lychni,& de herbis citra mare. Ca. x Maracum Diocles medicus& Sicula gens appellauere, quod Aegyptus& Syria A ſampſuchũ. Seritur utroc; generc,& ſemine& ramo, uiuacius pradictis,& odore melius. Copioſum amaraco æque quàm abrotono ſemen. Sed abrotono radix una& al te deſcẽdens.cæteris in ſummo terræ leuiter hærens. Reliquorum ſatio autumno ferè in/ cipiente, nec non& uere quibuſdam locis quæ umbra gaudent,& aqua ac fimo. Nycte/ gretum iater pauca miratus eſt Democritus. coloris ignei, folijs ſpinæ, nec à terra ſe attol/ lentem, præcipuam in Gedroſia narrat. Erui poſt æquinoctium uernum radicitus, ſicca/ 30 riq; ad lunamn& xX xdiebus, ita lucere noctibus. Magos Parthorũq́; reges uti hac her/ ba aduota ſuſcipienda. Eandem uocati chenomychon, quoniam anſeres à ptimo cõſpe/ ctu eius expaueſcant: ab alijs nyctilopa, quoniain elonginquo noctibus fulgeat. Melilotos ubique naſcitur. Laudatiſsima tamen in Attica. V bicunqʒ uero recens. nec candi cans,& croco quàm ſimillima: quamquam in ltalia odoratior& candida. Elorum prima uer nunciantium, uiola alba. Tepidioribus uero locis etiam hyeme emicat. Poſtea qua: appellatur purpurea. Proxime flãmea, quæ& phlox uocatur, ſylueſtris duntaxat. Co/ diaminon bis anno, uere& autumno. Aeſtates hyemesqʒ fugit. Seriores ſupradictis ali quando narciſſus& lilium trans maria, in Italia quidem, ut diximus, poſt roſam. Nam in Græcia tardius etiamnũ anemone. Eſt autem hæc ſylueſtrium bulborum flos, aliac 40 quaàm quæ dicetur in medicinis. Sequitur œnanthe, melanion, ex ſylueſtribus heliochry ſos. Deinde alterum genus anemones quæ limonia uocatur. Poſt hanc gladiolus comita tus hyacinthis. Nouiſſima roſa. Eadẽq; prima deficit, excepta ſatiua,&cæteris hyacĩthus maxime durat,& uiola alba,& œnanthe. Sed hæc ita, ſi deuulſa crebro prohibeatur in ſe men abire. Naſcitur locis tepidis. Odor idẽ ei qui germinantibus uuis, atq; inde nomen. Hyacinthũ comitatur fabula duplex, luctũ preferens eius quẽ Apollo dilexerat, aut ex Aliacis cruore æditi,ita diſcurrentibus uenis, ut Græcarũ literarũ ligura A r legatur inſcri pta. Heliochtyſos florem habet auro ſimilem, folium tenue, cauliculum quoq; gracilem, ſed durum. Hoc coronare ſe magi, ſi& unguẽta ſumantur ex auro, quod apyron uocãt, ad gratiam quoque uitæ gloriamq́; pertinere arbitrãtur. Etuerni quidem flores hi ſuat.
K 4 Succedunt

392 C. ELINIEI KHM TVMRALII8S Succedũt illis æſtiui, lychnis,& Iouis flos,& alterum genus lilij. Item tiphyon& amara/ cus, quem phrygium cognominant. Sed maxime ſpectabilis pothos. Duo genera hu/ ius. Vnum cui flos hyacinthi eſt: Alterũ candidius, qui ferè naſcitur in tumulis, quoniam fortius durat. Etiris eſtate floret. Abeunt& hi marceſcunt;. Alij rurſus ſubeunt autum no. Jertium genus ſilij& crocum, in utroq; genere unum hebes, alterũ odoratum: pri/ mis omnia imbribus emicantia. Coronarij quidem& ſpinæ flore utuntur, quippe cum ſpinæ albe cauliculi inter oblectamenta gulæ quoq; condiantur. Hic eſt trans maria or/ do florum. In Italia uiolis ſuccedit roſa, huic interuenit lilium, roſam cyanus excipit, cya/ num amarãtus. Nam uincaperuinca ſemper uiret, in modũ lineæ folijs geniculatim circundata. Topiaria herba: inopiam tamen florum aliquando ſupplet. Hæc à Græcis cha i0, mędaphne uocatur. Vita longiſſima uiolæ albæ eſt trimatu. Ab eg tẽpore degenerat. Ro ſa& quinquennium perfert, nec reciſa nec aduſta. Illo enim modo iuueneſcit. Diximus & terram referre plurimum. Nam in Aegypto ſine odore hæc omnia: tantumq́; myrtis odor præcipuus. Alicubi etiam binis menſibus antecedit germinatio omnium. Roſaria à fauonio foſſa oportet eſſe, iterumq́; ſolſtitio. Et id agendum, ut intra id tempus purga/ ta ac pura ſint. De cura apum, pabulo& morbis earum,& remedijs. Cap. XII N hortis coronamẽtisq; maxime aluearia& apes cõueniunt, res præcipui quę 1 ſtus cõpendijq;, cum fauit. Harum ergo cauſa oportet ſerere thymum, apiaſtrum, roſam, uiolas, lilium, cytiſum, fabam, eruilium, cunilam, papauer, conyzam, caſiam, meli/ 20 lotum, meliſſophyllum, cerinthen. Eſt aũt cerinthe folio candido, incuruo, cubitalis, capi te concauo, mellis ſuccum habente. Horum floris auidiſſimæ ſunt, atque etiam ſinapis, quod miremur, cum oliuæ florem ab his non attingi conſtet. Ideoc; hanc arborem pro cul eſſe melius ſit: cumm aliquas q́; proxime ſeri conueniat, quæ& euolantium examina in uitent, nec longius abire patiantur. Cornum quoq; arborem caueri oportet. Nam flore eius deguſtato, aluo cõcita moriuntur. Remediũ, ſorba cõtuſa è melle præbere his, uel uri nam hominum, uel boum, aut grana punici mali, aminæo uino cõſperſa. At geniſtas cir/ cunſeri aluearijs gratiſſimũ. Mirũ eſt dignũc; memoratu de alimẽtis quod cõperi. Hoſti lia uicus alluitur Pado. Huius inquilini pabulo circà deficiẽte imponunt nauibus alueos, noctibusq; quina milia paſſuum contrario amne naues ſubuehunt. Egreſſę luce apes pa/ 30 ſtæc;, ad naues quotidie remeant, mutantes locum, donec pondere ipſo preſſis nauibus, pleni aluei intelligantur, reuectisq; eximantur mella. 1“ 8. De uenenato melle,& de remedijs mellis uenenati,& mellis inſanti. Cap. XIII F TFin Hiſpania mulis prouehunt, ſimili de cauſa: Tantũcq; pabulum refert, ut mella quoq; uenenata fiant. Heracleæ in Ponto, quibuſdã annis pernicioſiſſima exiſtũt, ab ijſdem apibus facta. Nec dixere autores è quibus floribus ea fierent. Nos trademus quæ comperimus. Herba eſt ab exitio& iumentorum quidem, ſed præcipue caprarũ, ap pellata ægolethron. Huius flores concipiunt noxium uirus aquoſo uere marceſcentes. lta fit, ut non omnibus annis ſentiatur hoc malum. Venenati ſigna ſunt, quod omnino non denſatur, quod color magis rutilus eſt, odor alienus, ſternutamẽta protinus mouẽs, 40 quod ponderoſius innoxio, Qui edère, abijciunt ſe humi, refrigerationẽ quærentes: nam & ſudore difluũt. Remedia ſunt multa, quæ ſuis locis dicemus, Sed quoniã ſtatim repræ ſentari aliqua in tantis inſidijs oportet, mulſum uetus è melle optimo& ruta: ſalſamenta etiamſi reijciãtur ſumpta crebro. Certumq;ʒ eſt id malum per excrementa ad canes etiam peruenire, ſimiliterq; torqueri eos. Mulſum tamen ex eo inueteratum, innocuum eſſe con ſtat. Et fœminarum cutem nullo melius emendari cũ coſto, ſugillata cum aloe. Aliud ge/ nus in eodem Ponto gente Sannorum mellis, quod ab inſania, quam gignit, mænome/ non uocant. Id exiſtimatur contrahi flore rnododendri, quo ſcatent ſyſuæ. Gensq;; ea cum ceram in tributa Romanis præſtet, mel(quoniã exitiale eſt)nõ uẽdit. Et in Perſide, V Kin

HISTORIAE LIBFER XXI 3 93
& in Mauritaniæ Cæſarienſis Getulia, cõtermina Maſſæſulis, uenenati faui gignuntur: quidamq́; à parte, quo nihil eſſe fallacius poteſt, niſi quòd liuore deprehenduntur. Quid ſibi uoluiſſe naturam ijs arbitremur inſidijs, ut ab ijſidem apibus, nec omnibus annis ſie rent, aut non totis fauis: Parum enim erat genuiſſe rem, in qua uenenũ facillime daretur, etiamne hoc ipſa in melle tot animalibus dedit Quid ſibi uoluit, niſi ut cautiorẽ minusq́; auidũ faceret hominẽ Non enim ipſi melli, ſed apibus iam cuſpides dederat,& quidem uenenatas, remedio aduerſus has utiq; nõ differendo. Ergo maluæ ſucco, aut foliorũ ede ræ perungi ſalutare eſt. uel percuſſos eas hibere. Mirum tamen eſt, ugnena portãtes ore, fingentesq; ipſas non mori:niſi quod illa domina rerum omnium hanc dedit repugnan 1o tiam apibus: ſicut contra ſerpentes Pſyllis Marſis inter homines. De melle quod muſcæ non attingunt:& aluearijs,& cura eorum ſi lamem ſentiunt apes,& quomodo cera fiat. Cap. XIIII h Liud in Creta miraculurn mellis. Mons eſt Carina 1x. NI. paſ ambitu, intra quod * ſpatium muſcæ non reperiuntur, natumqT; ibi mel nuſquam attingunt. Hoc experi mento ſingulare medicamentis eligitur. Aluearia orientem æquinoctialem ſpectare con uenit, aquilonem cuitent: Nec fauonium minus. Aluearia optima è cortice, ſecũda ferula, tertia uimine: multi ea& ſpeculari lapide fecere, ut operantes intus ſpectarẽt. Circumlini alueos ſimo bubulo utiliſſimũ. operculum à tergo eſſe ambulatorium, ut proferatur in/ tus ſi magaus ſit alueus, aut ſterilis operatio, ne deſperatione curam abijciãt: id paulatim 20 reduci, fallente operis incremento. Aluearia hyeme ſtramẽto operiri crebro ſuffiri, maxi me fimo bubulo. Cognatum hoc ijs, innaſcẽtes beſtiolas necat, araneos, papiliones, tere dines, apesq́; ipſas excitat. Et araneorũ quidem exitium facilius eſt, papilionũ maior pe/ ſtis. Tollitur uero cum matureſcit malua noctu, interlunio, cœlo ſereno, accenſis lucernis ante alueos. In eam flammam ſeſe ingerunt. Si cibus deeſſe cenſeatur apibus, uuas palſas Hiccasue, ficosq; tuſas, ad fores earum poſuiſſe conueniet. Item lanas tractas madentes paſſo, aut defruto, aut aqua mulſa. Gallinarum etiam crudas carnes. Quibuſdam etiam æſtatibus ijdem cibi præſtandi, cum ſiccitas continua florum alimentum abſtulit. Alueo rum, cum mel eximitur, illini oportet exitus, meliſſophyllo aut geniſta tritis: aut medios alba uite præcingere, ne apes diffugiant. Vaſa mellaria aut fauos lauari aqua præcipiũt: z0 hac decocta, fieri ſaluberrimũ acetum. Cera fit expreſſis fauis, ſed ante purificatis aqua, & triduo in tenebris ſiccatis, quarto die liquatis igni in nouo fictili. aqua fauos tegente, tunc ſporta colatis. Rurſus in eadem olla coquitur cera cum eadem aqua, excipiturq; a/ lia frigida, uaſis melle circumlitis. Optima quæ Punica uocatur. Proxima quàm maxime fulua, odorisq; mellei, pura, natione autem Pontica, quam conſtare equidem miror inter uenenata mella. Deinde Cretica. Plurimũ enim ex propoli habet, de qua diximus in natuta apum.Poſt has Corſica, quoniam ex buxo fit, habere quandam uim medicaminis putatur. Punica fit hoc modo: Ventilatur ſub dio ſæpius cera fulua. Deinde feruet in aqua marina, ex alto petita, addito nitro, Inde ligulis hauriunt florem, id eſt candidiſſi ma quæq;, transfunduntc; in uas, quod exiguũ frigidæ habeat. Et rurſus marina deco40 quunt ſeparatim, dein uas ipſum refrigerant. Et cum hæcc ter fecere, iuncea crate ſub diuo ſiccant ſole, lunac. hęc enim candorẽ facit: ſicãtes, ne liquefaciant, protegũt tenui linteo. Candidiſſima uero fit, poſt inſolationẽ etiamnum recocta. Punica medicinis utiliſſima. Nigreſcit cera addito chartarũ cinere, ſicut anchuſa admixta rubet. Vatiosq; in colores pigmentis trahitur, ad reddẽdas ſimilitudines,& innumeros mortalium uſus, parietũcx etiam& armorũ tutelam. Cætera de melle apibusq;ʒ in natura earũ dicta ſunt. Et horto/
rum quidem omnis ferè ratio peracta eſt. 5849 De herbis ſponte naſcentibus& aculeatiis. Cap. X v Equũtur herbæ ſpõte naſcẽtes, quibus pleræq; gentiũ utunt᷑ in cibis, maximeq́; Se/O yßptus, frugũ quidẽ᷑ fertiliſſima, ſedut ſolaijs carere poſſit: tãta eſt ciborũ ex herbis 8 abundan/

394 c. PLINII NATVRALIS
abundantia. In Italia pauciſſimas nouimus, fraga, tanum, ruſcum, batin marinam, batin hortenſianam, quam aliqui aſparagum gallicum uocant. Præter has paſtinacam praten ſem lupum ſalictarium, eaq; uerius oblectamenta quàm cibos. In Aegypto nobiliſsima eſt colocaſia,quam cyamon aliqui uocant. Hanc e Nilo metunt, caule cum coctus eſt ara neoſo in mandendo⸗thyrſo autem qui inter folia emicat ſpectabili, folijs latiſſimis, etiam ſt arboreis cõparentur, ad ſimilitudinem eorum quæ perſonata in noſtris amnibus uoca mus. Adeoq—;ß Nili ſui dotibus gaudent; ut implexis colocaſiæ folijs in uariam ſpeciem ua ſorum, potare gratiſſimũ habeant. Seritur iam hæc in Italia. In Aegypto proxima auto/ritas cichorio eſt, quam diximus intubum erraticum. Naſcitur poſtuergilias. Floret parti culatim. Radix ei lenta, quare etiam ad uinculautuntur illa. Anthalium longius à flumi/lo ne naſcitur, meſpili magnitudine& rotu nditate, ſine nucleo, ſine cortice, folio cyperi. Mandunt igni paratum. Mandunt& cœtum, cui pauca folia minimãque, uerum radix magna. Aracidna quidem& aracos cum habeãt radices ramoſas ac multiplices, nec folium, nec herbam ullam, aut quicquã aliud ſupra terram habent. Reliqua uulgarium in ci/ bo apud eos herbarũ nomina, cõdrylla, hypochcœris,& caucalis, anthriſcum, ſcandix, quæ ab alijs tragopogon uocatur, folijs croco ſimillimis: partheniũ,ſtrychnũ, corchorus, & æquinoctio naſcens aphace, acinos quam epipetron uocant; quæ nunqʒ floret. Atẽ contrario aphace ſubinde marceſcente flore emittit alium, tota hyeme totoq́; uere uſque in æſtatem. Multas præterea ignobiles habent, ſed maxime celebrant cnicon Italiæ igno tam, ipſis autem oleo non cibo gratam. Hoc faciunt è ſemine eius. Differentia prima. ſyl 20 ueſtris& ſatiuæ. Sylueſtrium duæ ſpecies: Vna mitior eſt, ſimili caule, tamen rigido: itaq; & colu antiquæ mulieres utebantur exiillis, quare quidam atractylida uocant. Semẽ eius candidum& grande amarum. Altera hirſutior toroſiore caule,& qui penẽè humi ſerpat, minuto ſemine. Aculeatarum generis hæc eſt, quoniam diſtinguenda ſunt& genera. Er go quædam herbarum ſpinoſa ſunt, quædam ſine ſpinis. Spinoſarum multæ ſpecies. In totum ſpina eſt aſparagus, ſcorpio, nullum enim foliũ habet. Quædam ſpinoſa foliata ſunt, ut carduus, eryngion, glycyrthizon, urtica. lis em̃ omnib. folijs ineſt aculeata mor dacitas. Aliqua& ſecundum ſpinam habent folium. ut tribulus,& ononis. Quædam in folio habent& in caule, ut phleos, quod aliqui ſtœrben appellauere. Iyppophyes ſpinis geniculatum: tributa proprietas, quod& fructum ſpinoſum habet. Ex omnibus his ge3o neribus urtica maxime noſcitur, acetabulis in flore purpureã lanuginẽ fundentibus, ſæpe altior binis cubitis. Plures eius differentiæ. Sylueſtris quã fœminã uocant,·mitior. Et in ſylueſtri quæ dicitur cania; acrior, caule quoc; mordaci, fimbriatis folijs. Quæ uero e/ tiam odorẽ fundit, herculanea uocatur. Semen omnibus copioſum, nigrum. Mirum, ſine ullis ſpinarum aculeis lanuginem ipſam eſſe noxiam:& tactu tantum leni pruritũ, pu ſtulasq; confeſtim aduſto ſimiles exiſtere· Notum eſt& remedium olei. Sed mordacitas non protinus cum ipſa herba gignitur, nec niſi ſolibus roborata. Incipiens quidẽ ipſa na ſci uere, nõ ingrato multis etiã religioſo in cibo eſt ad pellendos totius anni morbos. Syl ueſtrium quoq; radix, omnẽ carnem teneriorẽ facit ſimul cocta. Quæ innoxia, morſu ca rens.lamium uocatur. De ſcorpione dicemus inter medicas. De carduo,& helxine,& tribulo,& anchuſa. Cap. En. Arduus& folio& caule ſpinoſas lanugines habet. Item acorna⸗ leucacanthos, chal ceos, cnidos polyacanthos, onopyxos, helxine, ſcolymos. Chamæleona in folijs nõ habet aculeos. Eſt& illa differentia, quod quædam in ijs multicaulia ramoſaq́; ſunt, ut carduus. Vno autem caule nec ramoſum, cnicos. Quædam cacumine tantum ſpinoſa funt, ut eryngium. Quædam æſtate forẽt, ut tetralix,& helxine, Scolymus quocqʒ floret ſero& diu.· Acorna colore tantũ ruffo diſtinguitur,& pinguiore ſucco. Idem erat atracty lis quoq;, niſi candidior eſſet,& niſi ſanguineũ ſuccum funderet. Quade cauſa phonos uocatur à quibuſdam, odore etiam grauis, ſero matureſcẽte ſemine, nec ante autumnum,
40

HISTORIAE LIBER xXNXI 395
quanquam id de omnibus ſpinoſis dici poteſt. Verum omnia hæc& ſemine& radice na ſci poſſunt. Scolymus carduorũ generis ab ijs diſtat, quod radix eius ueſcendo eſt deco/ cta. Mirum, quòd ſine interuallo tota æſtate aliud floret in eo genere, aliud cõcipit, aliud Sü nätir Krule areſcente folio deſinunt pungere. Helxine rara uiſu eſt, neq; in omnibus terris eſt, radice folioſa, ex qua media ueluti malũ extuberat, contectũ ſua fronde. Huius uertex ſummus lachrymam continet iucundi ſapotis, acanthicen maſtichen appellatam. Et cactos quoq; in dicilia tantum naſcitur, ſuæ proprietatis& ipſa, cuius in terra ſerpunt caules, à radice emiſſi lato folio& ſpinoſo. Caules uocant cactos: nec faſtidiunt in ci/ bis inueteratos quoq;. Vnum caulem rectũ habent, quem uocant pternica, eiuſdem ſua/ w0 uitatis, ſed uetuſtatis impatientẽ. Semen ei lanuginis, quam pappon uocant: quo detra/ cto& cortice, teneritas ſimilis cerebro palmæ eſt: uocant aſcaliam. Tribulus nõ niſi in pa/ luſtribus naſcitur, dira res alibi, iuxta Nilum& Strymonẽ amnes excipitur in cibis.incli natus in uadum, folio ad effigiem ulmi, pediculo longo. At in reliquo orbe genera duo, uni cicerculæ folia, alteri aculeata. Hic& ferius floret, magisq́; ſepta obſidet uillarum. Se/ men ei rotundius. nigrum in ſiliqua. Alteri harenaceum. Spinoſorum etiamnũ aliud ge/ nus ononis.In ramis enim ſpinas habet appoſito folio rutæ ſimili, toto caule foliatum in modum corona: ſequitur à frugibus, aratro inimica, uiuaxq; præcipue. Aculeatarũ caules aliquarum per terram ſerpunt, ut eius quam coronopum uocant. E diuerſo ſtant, an/ chuſa inſiciendo ligno cerisq; radice apta,& è mitioribus anthemis,& phyllanthes,& zo anemone,& aphace. Caule foliato eſt& crepis,& apate. Differentia foliorum& hic quæ in arboribus, breuitate pediculi ac lõgitudine, anguſtijs ipſius folij, amplitudine, angulis, inciſuris, odore, flore. Diuturnior hic quibuſdam per partes florentibus, ut ocimo, heliotropio, aphacæ, onocichlæ.
Differentia herbarum per foſia,& quæ herbæ toto anno floreant,& de ha ſtula regia.& piſtana,& gladiolo. Cap. XVII
N inter hęc æterna folia,ſicut quibuſdã arborũ: in primisq; heliotropio, adian/ to. Aliud rurſus ſpicatarũ genus, ex quo eſt cynops, alopecuros, ſtelephuros, quã quidam ortyga uocant, alij plantaginẽ, de qua plura dicemus inter medicas: thryallis. Ex z0 ijs alopecuros ſpicam habet mollem& lanuginem denſam, non diſſimilem uulpium cau
dis, unde ei& nomen. Proxima eſt ei& ſtelephuros; niſi quod illa particulatim floret. Ci chorion& ſimilia, circa terrã folia habẽt, germninantibus ab radice poſt uergilias. Perdici/ um& alia gentes q; Aegyptij edunt: nomẽ dedit auis, id maxime eruen s. Craſſas. pluri masq; habet radices.Item ornithogale, caule tenero, cãdido, ſemipedali radice, bulboſa, molli, tribus aut quatuor agnatis. Coquitur in pulte. Mirũ, loton herbã& ægilopa, non niſi poſt annũ ẽ ſemine ſuo naſci. Mira et anthemidis natura, qd'à ſummo florere incipit cũ cæteræ oẽs quæ particulatim florent, ab ima ſui Parte incipiant. Notabile& in lappa quæ adhæreſcit, qm̃ in ipſa flos naſcitur, nõ cuidens- ſed intus occultus,& intraſe germinat uelut animalia quæ in ſe pariunt. Item circa Opuntem opuntia eſt herba, etiã homini Ab dulcis. Mirũq; e folio eius radicẽ fieci, ac ſic eã naſci. Ialione unũ foliũ habetꝭ ſed ita impli/
catum, ut plura uideãtur. Condrylla amara eſt,& acti in radice ſucco. Amara& aphace, & quæ picris nominat᷑,& ipſa toto anno florens: nomen ei amaritudo impoſuit.Notabi/ lis& ſcillæ crociq; natura, quòd cum oës herbæ foliũ primum emittãt, mox in caulem ro tundentur, in ijs caulis prior intelligitur ꝙᷓ; foliũ. Etin croco quidẽ flos impellit᷑ caule:in ſcilla uero caulis exit, deinde flos ex co emergit- Eadẽq; ter floret(ut diximus)ttia tẽpora ſationũ oſtendẽs. Bulborũ generi quidã adnumerãt& cypiri, hoc eſt gladioli, radicem. Dulcis ea eſt,& quę decocta panẽ etiã gratiorẽ faciat,põderoſiorẽqʒ ſimul ſubacta. Nõ difſimilis eſt& quæ theſton uocatur, guſtu aſ pera. Cæteræ eiuſdẽ generis folio differũt. Aſphodelus oblongũ& anguſtũ habet, ſcilla latũ& tractabile, gladiolus ſimile nomini.
Aſphodelus

396 c. PLINII NATVRALIS Aſphodelus mãditur,& ſemine toſto& bulbo.Sed hoc in cinere toſto, dein ſale& oleo addito: præterea tuſo cum ficis, præcipua uoluptate, ut uidetur Hefiodo. Traditur& an te portas uillarum ſatum, remedio eſſe cõtta ueneficiorũ noxiã-. Aſphodeli mentionẽ& Homerus fecit. Radix eius napis modicis ſimilis eſt, Necʒ alia numeroſior, L xxxν ſimul aceruatis ſæpe bulbis. Theophraſtus& ferè Græci, princepsq; Pythagoras, caulẽ eius cubitalem,& ſæpe dum cubitorum, folijs porri ſylueſtris, anthericon uocauere:radicem uero/id eſt, bulbos, aſphodelon. Noſtri illud abbucum uocant, et aſphodelum haſtulam regiam. Ea eſt& caulis acinoſi: Eius duo genera faciunt. Abuco eſt ſcapus cubitalis, am/ plus. purus. leuis. De quo Mago præcipit, exitu menſis Martij,& initio Aprilis, cum flo
ruerit, nondum ſemine eius intumeſcente, demetendum: findendosq́; ſcapos,& quarto ¹0
die in ſolem proferendos.Ita ſicatis manipulos faciendos. Item piſtanam dicit à Græcis uocari, quam inter uluas ſagittã appellamus. Danc ab Idibus Naij uſc; ad finem Octo/ bris menſis decorticati, ates leni ſole ſiccari iubet. Idem& gladiolum alterum, quem cypiron uocant,& ipſum paluſttem, Iulio menſe toto ſecari iubet ad radicem, tertioc; die in ſole ſiccati, donec candidus fiat. Quotidie autem ante ſolem occidentem in tectum re/ ferri, quoniam paluſtribus deſectis nocturni rores noccant. De iunco genera ſex,& de cypero,& de medicamentis eorũ.& de cypi“““ ro,& odorato iunco. Cap. XVIII Se præcipit& de iunco, quẽ mariſcon appellant, ad texẽdas tegetes,& ipſum Iu/
nio menſe eximi ad Iulium medium præcipiens. Cætera de ſiccando, eadem quæ de 20
ulua ſuo loco diximus. Alterum genus iuncorum facit, quod marinum,& à Græcis oxy/ſchoenon uocari inuenio. Tria genera eius: acuti,ſterilis, quem marem,& oxyn Græci uo cant: reliqua fœminini, ferentis ſemen nigrum, quem melancranin uocãt. Craſſior hic& fruticoſior. Magisq; etiamnũ tertius, qui uocatut holoſchcœnos. Ex his melancranis ſine alijs generibus naſcitur. Oxys aũt& holoſchœnos eodem ceſpite. Vtiliſſimus ad uitilia holoſchœnos, quia mollis& carnoſus eſt. Fert fructũ ouorum cohærẽtiũ modo Naſcitur autem is, quem marem appellamus, ex ſemetipſo, cacumine in terrã defixo: melancranis autem ſuo ſemine. Alioquin omnium radices om nibus annis intermoriuntur. Vſus ad naſſas marinas, uitilium elegantiam, lucernarum lumina, præcipua medulla, amplitu
dine iuxta maritimas Alpes tanta, ut inciſo uentre impleant penè unciarũ latitudinẽ, in 30
Aegypto uero cribrorum longitudinem, non alis utiliorem. Quidam etiamnum unum genus faciunt, iunci trianguli,cyperon uocant. Multi uero non diſcernunt à cypiro uicini tate nominis. Nos diſtinguemus utrunq;. Cypirus eſt gladiolus, ut diximus, radice bulboſa, laudatiſſimus in inſulis Creta, dein Naxo,& poſtea Phœnice. Cretico candor odorqʒ uicinus nardo, Naxio acrior, Phœnicio exiguum ſpirans, nullus Aegyptio. Nam & ibi naſcitur. Diſcutit duritias corporum. Iam enim remedia dicemus, quoniã et florum odorũcʒ generi eſt magnus uſus in medicina. Quod ad cypiron attinet, Apollodorum quidem ſequar, qui negabat bibendum: quanquam profeſſus efficaciſſimum eſe aduer/ ſus calculoſos, eo fouet. Fœminis quidem abortus facere non dubitat. Mirumqʒ tradit,
barbaros ſuffitum huius herbæ excipientes ore, lienes conſumere:& non egredi domi/ 40
bus, niſi ab hoc ſuffitu. Vegetiores enim firmioresq́ʒ ſic etiam fieri. Intertriginũ& alarum uitijs, perfrictionibusc; cum oleo illitum, nõ dubie mederi. Cyperos iuncus eſt, qualiter diximus anguloſus, iuxta terram candidus, cacumine niger, pinguisq;. Folia ima porra/ceis exiliora, in cacumine minuta, inter quæ eſt ſemẽ. Radix oliuæ nigræ ſimilis, quã cum oblonga eſt, cyperida uocãt, magni in medicina uſus. Laus cypero prima ammoniaco, ſe cunda Rhodio⸗ tertia Thracio, nouiſſima Aegyptio, quod& cõfundit intellectum, quoniam& cypiros ibi naſcit᷑. Sed cyperos duriſſima uixq; ſpirãs. Cæteris odor& ipſis nar/ dum imitãs. Eſt& per ſe indica herba, quæ cyperis uocatur, gingiberis effigie: comandu cata croci uim reddit. Cypero uis in medicina pſilothri. Illinit pterygijs, ulceribusq; geni talium

HISTORIAE LIBERXXI 397
talium,& quæ in humore ſunt omnibus ſicut otis ulceribus. Radix aduerſus ſerpẽtium ictus,& ſcorpionũ præſertim, remedio eſt. Vuluas aperit pota. Largiori tãta uis, ut expel lat eas. Vrinam ciet,& calculos, ob id utiliſſima hydropicis. Ilinitur& ulceribus quæ ſerpunt, ſed his præcipua quæ in ſtomacho ſunt, ex uino uel aceto illita. Iunci radix in tribus heminis aquæ decocta ad tertias, tuſſi medetur. Semẽ toſtũ& in aqua potũ-, ſiſtit aluum & fœminarũ menſes, capitisc; dolores facit. At qui uocatur holoſchcœnos, eius quæ pro xima ſunt radicis, cõömanducantur aduerſus araneorũ morſus. Inuenio etiamnũ unum iunci genus. quod euripicen uocant. Huius ſemine ſomnũ allici, ſed modũ ſeruandum ne ſopor fiat. Ob id& odorati iunci medicinæ dicentur, quoniã& in Syriaccele(ut ſuo loco ro0 retulimus) naſcitur. Laudatiſsimus ex Nabatæa, cognomine teuchites, proximus Baby/lonius, peſſimus ex Africa, ac ſine odore. Eſt aũt rotũdus, uinoſ mordacitatis ad linguã. Syncerus in cõfricando odorẽ roſæ emittit, rubentibus fragmentis. Diſcutit inflationes, ob id ſtomacho utilis,bilemI;& ſanguinẽ reijcientibus. Singultus ſedat, ructus mouet, urin am ciet, ueſicæ medetur. Ad muliebres uius decoquitur. Opiſthotonicis cum reſina arida imponit. Excalfactoria& roſa. Vteros aſtringit, refrigerat. Vſus eius diuiditur in fo lia& flores. Capita foliorum parteś; candidæ, ungues uocãtur. In flore aliud eſt ſemẽ, aliud capillus in capite, aliud cortex, aliud calyx. Foliũ ſiccatur, aut tribus modis exprimi/ tur. Per ſe‚cum ungues non detrahunt: ibi enim humoris plurimũ. Aut cum detractis un guibus, reliqua pars aut oleo aut uino maccratur in ſole uaſis uitreis. Quidam& ſalem ad 20 miſcent,& anchuſam nõnulli, aut aſpalathum, aut iuncum odoratum, quia talis maxime prodeſt uuluæ ac dyſentericis. Exprimũtur eadem folia detractis unguibus, trita per linteum ſpiſſum in æreum uas, leniq; igni ſuccus coquitur, donec fiat craſitudo mellis. Ad hoc eligi oportet odoratiſſima quæq; folia. Ex roſa medicinæ,& de lilio,& de narciſſo,& ex uiola,& de baccare, & combreto,& aſaro Ca. x I bn qũo fieret è roſa diximus inter generauini. Vſus ſucci ad aures, oris ulcera, gingiuas, tonſillas, gargari⸗zatus, ſtomachũ, uuluas, ſedis uitia, capitis dolores. In fe/ bre per ſe,uel cũ aceto ad ſomnos, nauſeas. Folia uruntur in calliblepharũ. Et ſiccis fœmi/ na aſperguntur. Epiphoras quoqʒ arida leniunt. Flos ſomnũ facit. Inhibet fluxiones mu z0 lierũ.maxime albas. in poſca potus:& ſanguinis excreationes. Stomachi quoq; dolores, quantum in uini cyathis tribus:Semen his optimũ crocinum, nec anniculo uetuſtius, et in umbra ſiccatur. Nigrũ inutile. Dentium dolori illinitur. Vrinam ciet. Stomacho imponi/ tur. ltem igni ſacro non ueteri. Naribus ſubductum caput purgat. Capita pota uentrem & ſanguinem ſiſtunt. Vngues roſæ epiphoris ſalubres ſunt. Vlcera enim oculorum roſa ſordeſcunt, præterq́; initijs epiphoræ, ita ut arida cũ pane imponatur. Folia quidem ui/ tijs ſtomachi, roſionibus& uitijs uentris,& inteſtinorũ,& præcordijs utiliſſima uel illita. Cibo quoqʒ lapathi modo cõdiuntur. Cauendus imhis ſitus celeriter inſidens. Et aridis & expreſſis aliquis uſus. Diapaſmata inde fiunt ad ſudores coercendos, ita ut à balineis inareſcant corpori: dein frigida abluantur. Sylueſtris cum adipe urſino alopecias mirifice 42 emendat. Lilij radices muſtis modis florem ſuum nobilitauere, contra ſerpentiũ ictus ex uino potæ,& contra fungorũ uenena. Propter clauos pedũ in uino decoquunt᷑ triduoq; non ſoluuntur. Cum adipe aut oleo decoctæ, pilos quoq; aduſtis reddũt. E mulſo potæ inutilem ſanguinem cum aluo trahunt: lieniq;& ruptis uulſis proſunt,& menſtruis fœ-“ minarum. la uino uero decoctæ, impoſitæq́; cum melle neruis præciſis medentur. Lichenas& lepras,& furfures in facie emendãt. Erugãt corpora. Folia in aceto cocta, uulneri/ bus imponuntur. Epiphoris teſtium, in melle cum hyoſcyamo& farina tritici. Semen illi nitur igni ſacro:flos& folia ulcerum uetuſtati. Succus qui flore expreſſus eſt, ab alijs mel uocatur, ab alijs ſyrium, ad emolliendas uuluas ſudoresq́; faciendos,& ſuppurationes coquendas. Narciſſi duo genera in uſu“ purpureo“ alte/ .“ rum

398 c. PLINTI NATVRALIS rum herbaceũ. Hune ſtomacho inutilẽ,& ideo uomitoriũ, aluosq; ſoluentem, neruis inimicum, caput grauantẽ,& à narce narciſſum dictum, non à fabuloſo puero. Vtriuſq; radix mulſei ſaporis eſt. Ambuſtis prodeſt cum exiguo melle. Sic& uulneribus& luxatis. Panis uero cũ melle& auenę farina. Sic& infixa corpori extrahit. In polẽta tritus oleoq́;, cõtuſis medetur& lapide percuſſis. Purgat uulnera permixtus farinæ. Nigras uitiligines emaculat. Ex hoc flote fit narciſſinum oleum ad emolliendas duritias, calfacienda quæ al ſerint. Auribus eſtutiliſſimus, ſed capitis dolores facit. Violæ ſylueſtres ſunt& ſatiuæ. Parpureæ refrigerant. Contra inflãmationes illinuntur ſtomacho ardẽti. Imponunt᷑& capiti in fronte. Oculorũ priuatim epiphoris,& ſede procidente uuluàue:& cõtra ſuppu/ rationes. Crapulã& grauedines capitis impoſitis coronis olfactùue diſcutiunt. Anginas lo ex aqua potæ. Id quod purpureũ eſt ex js,comitialibus medetur, maxime pueris in aqua
otum. Semen uiolæ ſcotpionibus aduerſatur. Contrà flos albæ ſuppurata aperit. Ijpſa diſcutit. Et alba aũt& lutea extenuant menſtrua, urinam cient. Minor uis eſt recentibus: ideoq; aridis poſt annũ utendum. Lutea dimidio cyatho in aquæ tribus, menſes trahit. Radices eius cum aceto illitæ ſedant lienem: item podragrã: oculorum aũt inflãmationes cum mytrha& croco Foliacũ melle purgãt capitis ulcera:cum cerato rimas ſedis,& quæ in humidis ſunt.Ex aceto uero collectiones ſanant. Baccar in medicinæ uſu aliqui ex noſtris perpẽſam uocant. Auxiliatur contra ſerpẽtes. capitis dolores feruoresqʒ: itẽ epipho tas. Imponit᷑ mãmis tumentibus à partu& ægilopis incipiẽtibus& ignibus ſacris. Odor ſomnum gignit. Radicẽ decoctã bibere ſpaſticis. euerſis, cõuulſis, ſaſpirioſis, ſalutare eſt. 29 In tufſi uetere radices eius tres quatuore decoquuntur ad tertias partes. Hæc potio mu/lieres ex abortu purgat. Laterum punctiones tollit,& ueſicæ calculos. Conditur cum dia paſmate. Veſtibus odoris gratia inſeritur. Combretum quod ſimile ei diximus, tritum cum axungia, uulnera mire lanat. Aſarum iocinerũ uitijs ſalutare eſſe traditur, uncia ſum ptum in hemina mulſi mixti. Aluum purgat ellebori modo. Hydropicis prodeſt& præ cordijs uuluisq; ac morbo regio. In muſtum ſi addatur, facit uinũ urinis ciendis. Effodit᷑ cum folia emittit. Siccatur in umbra. Situm celerrime ſentit.
De nardo Gallico,& de croco medicinæ,& crocomagmate,& ſaliunca,& polio,& iri,& holochryſo,& chryſocome,& meliloto. Cap. xx.
T quoniam quidam, ut diximus, nardum ruſticum nominauere radicem baccaris, 20 E contexemus& Gallici nardi remedia in hunc locum dilata in peregrinis arboribus. Ergo aduerſus ſerpentes duabus drachmis in uino ſuccurrit, Inflammationibus coli, uel ex aqua; uel ex uino. Item iocineris& renum, ſuffuſisq; felle, Et hydropicis per ſe, uel cum abſinthio.Siſtit purgationum mulierum impetus.Rius uero quod phu eodẽ loco appel/ ſauimus.radix datur potui trita, uel decocta ad ſtrãgulatiões, uel pectoris dolores, uel la/ terum. Menſes quoq; ciet. Bibitur cum uino. Crocum melle non ſoluitur, nulloq; dulci: Facillime aũt uino, aut aqua, utiliſſimũ in medicina. Adſeruatur cornea pyxide. Diſcutit inflammationes omnes quidem, ſed oculorum maxime ex ouo illitum. Vuluarũ quoq; ſtrãgulatus. Stomachi exulcerationes, pectoris& renũ, iocinerũ, pulmonũ, ueſicarumq;, peculiariter inflãmationi earum uehementer utile. Item tuſſi& pleureticis. Tollit& pru- 40 ritus. Vrinam ciet. Qui crocum prius biberint, crapulã nõ ſentiunt. Ebrietati eo reſiſtũt. Coronæ quoc; ex eo malcent ebrietatẽ Somnũ facit. Caput leniter mouet. Venerẽ ſti/ mulat. flos eius igni ſacro illinitur cum creta cimolia. Ipſum plurimis medicaminibus mi/ ſcetur. Collyrio uni etiã nomẽ dedit,ex eo quoq; expreſſo unguẽto crocino, quod crocomagma appellãt. ¶abet ſuas utilitates cõtra ſuſfuſiones oculorũ. Vrinas magis excalefa/ cit q;ʒ crocũ ipſum. Optimũ quod guſtatũ ſaliuã dentesq; inficit. Iris rufa melior q́ᷓʒ can/ dida:infantibus eam circũligari ſalutare eſt,dentientibus præcipue& tuſſientibus, tinea/ rumuũe uitio laborãtibus inſtillari. Cęteri effectus eius nõ multũ à melle differunt. Vlcera purgat capitis præcipue, ſuppurationes ueteres. Aluũ ſoluit duabus*
ullim

10
cta ad hos uſus ſeruetur: colligentesq; dicant cuius hominis utiq; cauſa eximant. Scelus
20
0 git. Datur potui ad iocinerum uitia: itẽ pulmonum: Vuluæ dolores in aqua mulſa decocta. Ciet menſtrua:& ſi cruda detur, hydropicorum aquam. Melliſſophyllo ſiue melitte/ naſi perungantur aluearia, non fugient apes. Nullo enim magis gaudent flore. Copia
HISTORIAE LIBER XNI. 359
Tuſſim, tormina, inflationes pota. Lienes ex aceto. Contra ſerpentiũ& araneorũ morſus,/ex poſca ualet. Contra ſcorpiones, duarum drachmarum pondere in pane uel aqua
ſumitur. Contra canũ morſus, ex oleo imponitur: Et cõtra perfrictiones. Sic et neruorum doloribus. Lumbis uero& coxendicibus cum reſina illinitur. Vis ei concalfactoria. Nari bus ſubducta, ſternutamẽta mouet, caputq́; purgat. Dolori capitis cũ cotoneis malis aut ſtrutheis illinitur. Crapulas quoq;& orthopncœas diſcutit. Vomitiões ciet, duobus obo/
lisſumpta. Oſſa fracta extrahit, impoſita cum melle. Ad paronychias fatina eius utũtur: cum uino, ad clauos uel uerrucas, triduoc; nõ ſoluitut. Halitus otis cõmanducata abolet,
alarumq́; uitia. Succo duritias omnes emollit. Somnum conciliat, ſed geniturã conſumit.
Sedis rimas& cõdylomata, omniaq́; in corpore excreſcentia ſanat. Sunt qui ſylueſtrem
xyrin uocent. Strumas hæc uel panos uel inguina diſcutit. Præcipitur, ut ſiniſtra manu le
herbariorũ aperitur in hac mentione.Partẽ eius ſeruãt,& quarundã aliarũ herbarum, ſicut plantaginis:& ſi parum mercedis tuliſſe ſe arbitrantur, rurſusq; opus quærunt, partẽ eam quã ſeruauere, eodem loco infodiunt: credo, ut uitia quæ ſanauerint, faciant rebella/
re. Saliuneæ radix in uino decocta, ſiſtit uomitiones, corroborat ſtomachum. Polio Muſæus& Heſiodus perungui iubẽt dignationis gratia, gloriæc; auidos polium tra ctare, colere. Polium cõtra ſerpentes ſubſternitur uel portatur. Medici in uino decoquũt recens, uel aridum, illinuntq;, uel ſpleneticis propinant ex aceto: Morbo regio in uino. Et
hydropicis incipientibus in uino decoctum. Vulneribus quoq; ſic illinũt. Sccundas mulierum, pattusq; emortuos, tepellit: Item dolores corporis: Veſicas inanit. Et epiphoris
illinitur. Nec magis alia herba conuenit medicamento, quod alexipharmacon uocant. Stomacho tamen inutile eſſe, caputq́; eo impleri,& abortum ſieri poto; aliqui negant.Ad religionem addunt, ubi inuentum ſit, protinus adalligandum contra oculorum ſuffuſiqnem, cauendumq; ne terram attingat. Hi& folia eius thymo ſimilia tradunt, niſi uod molliora ſunt,& ſanatiore canicie. Cum ruta ſylueſtri,& ſi teratur ex aqua cœleſti, aſpidas mitigare dicitur:& nõ ſecus atq; cytinus aſtringit& cohibet uulnera, prohibetq;
ſerpere. Holochryſos medetur ſtranguriæ in uino pota,& oculorũ epiphoris illita. Cum
fece uero uini cremata& polenta. lichenas emendat. Chryſocomes radix calfacit,& ſtrin
iſtius examina facillime continentur. Idem præſentiſsimum eſt contra ictus earum, ue/
ſparumq́;.& araneorum, item ſcorpionum.ltem contra uuluarum ſtrangulationes, addi
to nitro. Cõtra tormina, è uino. Folia eius ſtrumis illinuntur,& ſedis uitijs, cum ſale deco
cta. Succus fœminas purgat,& inflationes diſcutit,& ulcera ſanat. Articularios morbos ſedat, canisq; morſus. Prodeſt dyſentericis ueteribus& cœliacis,& orthopnoicis, lienibus, ulceribus thoracis. Caligines oculorum ſucco cum melle inungi, eximium habetur. Melilotos quoque oculis medetur cum lacte; aut cum lini ſemine. Maxillarum quoque
Ao dolores lenit:& capitis cum roſaceo: item auriũ è paſſo, quæq́; in manibus intumeſcunt,
uel erumpunt. Stomachi dolores in uino decocta, uel cruda tritaq;. Idem effectus eſt ad uuluas. Jeſtes uero& ſedem prociduã, quæq&́; ibi ſint uitia, recẽs ex a qua decocta, uel ex paſſo. Adiecto roſaceo illinitur ad carcinomata. Deferueſcit in uino dulci. Peculiariter& contra meliceridas efficax..
De trifolio,& thymo,& hemerocalle,& de helenio,& abrotono. Cap. XXI Rifolium ſcio credi præualere contra ſerpentium ictus& ſcorpionũ. ex uino aut po
ſca, ſeminis granis uiginti potis: uel folijs,& tota herba decocta: ſerpẽteso; nunquã
in trifolio aſpici· Præterea celebratis autoribus, contra omnia uenena pro antidoto ſufficere xx v. grana eius, qdminianthes ex eo appellauimus, tradi- Multa alia præterea in
2 remedijs

4 c. PLINII NATVRALISH remedijs eius adſcribi· Sed me contra ſententias eorum grauiſſimi uiri autoritas mouet. Sophocles enim poeta uenenatũ id dicit. Simus quoq; medicus decocti, aut cõtriti ſuccũ infuſum corpori, eaſdẽ uredines facere, quas ſi percuſſis à ſerpente imponatur. Ergo non aliter utendũ eo q́; contra uenena cenſuerim. Fortaſſis enim& his uenenis inter ſe cõtra ria ſit natura, ſicut multis alijs. Itẽ animaduerto ſemen eius cuius minima ſint folia, utile eſſe ad cuſtodiendam mulierum cutis gratiã in facie illitum. Thymum colligi oportet in flore,& in umbra ſiccari. Duo aũt ſunt genera eius, Candidũ, radice lignoſa, in collibus naſcẽs/quod& præfertur: Alterum nigrius. florisc; nigri. Vtraq; oculorũ claritati multum cõferre exiſtimantur,& in cibo,& in medicamentis. Item diutinæ tuſſi ecligmate faci les excreationes facere cum aceto& ſale. Sanguinẽ concreſcere non pati ẽ melle: Longas io faucium diſtillationes extra illita cũ ſinapi, extenuare: itemn ſtomachi& uentris uitia. Mo dice his tamen utendum eſt, qm̃ excalfaciunt, quamuis ſiſtunt aluũ: quæ ſi exulcerata ſit denarij pondus in ſextariũ aceti& mellis addi oportet: Item ſi lateralis dolor ſit, aut inter ſcapulas, aut in thorace. Præcordijs medentur ex aceto cum melle: quæ potio datur& in alienatione mentis ac melancholicis. Datur& comitialibus, quos correptos olfactus exci tat thymi. Aiunt& dormire eos oportere in molli thymo. Prodeſt& orthopnoicis& an helationi, mulierumq; menſibus retardatis. Vel ſi emortui ſint in utero partus, decoctũ in aqua ad tertias.Etuiris uero cõtra inflationes. cũ melle& aceto. Et ſi uenter turgeat, teſtesue aut ueſicę dolor exigat. E uino tumores& impetus tollit impoſitũ. Item cum aceto callum& uerrucas. Coxẽdicibus imponitur& articularibus morbis,& luxatis tritum ac 20 lanæ inſperſum ex oleo. Dant& potionẽ articularibus morbis triũ obolorum põdere in tribus aceti& mellis.Et in faſtidio, tritũ cum ſale. Hemerocalles pallidũ è uiridi,& molle foliũ habet, radicẽ odoratã atq; bulboſam. Quæ cũ melle impoſita uentri, aquã pellit,& ſanguinẽ etiã inutilẽ.Folia epiphoris oculotũ,mãmarumq; poſt partũ doloribus illinun tur. Heleniũ ab Helena, ut diximus natũ, fauere credit᷑ flormæ: cutem mulierũ in facie reli⸗quocqʒ corpore nutrire incorruptã. Præterea putant uſu eius quandã gratiã ijs uenerẽq; conciliari. Attribuunt& hilaritatis effectũ eidem potæ in uino, eumq́; quẽ habuerit nepenthes illud prædicatũ ab Homero, quòd triſtitia om̃is aboleatut. Eſt aũt ſucci prædul cis. Prodeſt& orthopnoicis radix eius in aqua ieiunis pota. Eſt aũt candida intus& dulcis. Bibitur& contra ſerpentiũ ictus ex uino. Mures quoq; contrita dicitur necare. Abro 50 tonum duorum traditur generum, campeſtre ac montanũ. hoc fœminãa illud marem intelligi uolumus. Amaritudo abſinthij in utroqh. Siculum laudatiſſimũ, dein Galaticũ. Yſus eſt& folijs ſed maior ſemine ad excalfaciendũ: ideo neruis utile, tuſſi, orthopnoicis, Cõ uulſis, ruptis, lumbis, urinæ anguſtijs. Datur bibendũ manualibus faſciculis decoctis ad tertias partes. Ex his quaternis cyathis bibitur. Datur& ſemen tuſum in aqua drachmæ pondere.Prodeſt& uuluæ. Cõcoquit panos cũ farina hordeacea,& oculorũ inflãmationibus illinitur, cotoneo malo concocto. Serpentes fugat. Contra ictus earũ bibitur cum uino, illiniturc;. Efficaciſſimũ contra ea, quorum ueneno tremores& frigus accidunt, ut ſcorpionum& phalangiorũ:& contra uenena alia pota prodeſt,& quoquo modo algen tibus,& ad extrahenda ea quæ inhærent corporibus. Pellit& interaneorũ mala. Ramo 40 eius ſi ſubijciatur puluino, uenerẽ ſtimulari aiunt: efficaciſſimãq́; eſſe herbam contraom nia ueneficia, quibus coitus inhibeatur.. D Ex leucanthemo& ſampſucho medicinæ Cap. XXII Eucanthemum ſuſpirioſis medetur, duabus partibus aceti permixtũ. Sampſuchum ſiue amaracum, in Cypro laudatiſſimum& odoratiſſimum, ſcorpionibus aduerſa/ tur, ex aceto ac ſale illitum. Menſtruis quoq; multũ confert impoſitum. Minor eſt eidem poto uis. Cohibet& oculorum epiphoras cum polẽta. Succus decocti tormina diſcutit. Et urinis& hydropicis utile.· Mouet& aridum ſternutamẽta. Fit ex eo oleum, quod ſam pſuchinum uocatur aut amaracinũ, ad excalfaciendos emolliendosq; neruos:& uuluas ““““ cale

HISTORIAE LIBER XXI 4⁰°⁷
calfacit. Et folia ſuggillatis cum melle,& luxatis cum cera proſunt.
1 De anemona medicinæ. Cag. X XITI Nemonas coronarias tantum diximus, nunc reddemus& medicas. Sunt qui phe/nion uocent. Duo eius genera, Sylueſtris prima, altera incultis naſcẽs, utraq; ſabu/loſis. Huiusq; plures ſpecies. Aut enim phœniceũ florẽ habet, quæ& copioſiſſima eſt, aut purpureũ, aut lacteũ. Harũ triũ folia apio ſimilia ſunt. Nec temere ſemipedem altitudine excedũt, cacumine aſparagi. Flos nunq; ſe aperit niſi uento ſpirãte, unde& nomẽ accepit. Sylueſtri amplitudo maior, latioribus folijs, flore phœniceo. Hãc, etrore ducti, argemonẽ putant multi: alij rurſus papauer, quod rhœan appellauimus. Sed diſtinctio io magna, ꝙᷓ utraq; hæc poſtea floret. Nec aut ſuccũ illarũ anemonæ reddunt, aut calyces habent, nec niſi aſparagi cacumen. Proſunt anemonæ capitis doloribus& inflãmationi bus, uuluis mulierũ-·lacti quoq;. Et menſtrua cient cũ ptiſana ſumptæ, aut uellere appoſitæ. Radix cõmanducata pituitam trahit, dẽtes ſanat, decocta oculorũ epiphoras. Magi multum quidem ijs tribuere, quamprimũ aſpiciatur eo anno tolli iubentes: diciq;, colligi eas tertianis& quartanis remedio. Poſtea alligari florem panno roſeo,& in umbra aſſer uari. ita cum opus ſit adalligari. Quæ ex his phœniceum florem habet, radice cõtrita, cui cunq; animaliũ impoſita, uſcus facit ſeptica ui. Et ideo expurgandis ulceribus adhibetur. Ex œnanthe medicinæ. CGap. KII1 Enanthe herba naſcitur in petris, folio paſtinacæ, radice magna, numeroſa. Caulis 90 eius& folia cum melle ac uino nigro pota, facilitatem pariendi præſtãt, ſecundasq́;
purgant. Tuſſim è melle tollunt: urinam cient. Radix& ueſicæ uitijs medetur.
— De heliochryſo medicinæ. Cap. xXXV Fliochryſum, quod alij chryſanthemon uocãt, ramulos habet cãdidos, folia ſubal/ bida, abrotono ſimilia: ad ſolis repercuſſum, aureæ lucis in orbem ueluti corymbis
depẽdentibus.qui nunq́; marceſcũt. Qua de cauſa deos coronãt illo, qd diligẽtiſſime ſer uauit Dtolemæus rex Aegypti. Naſcit᷑ in frutectis. Ciet urinas ẽ uino pota,& mẽſes. Du ritias& inflãmationes diſcutit. Ambuſtis cum melle imponit᷑. Contra ſerpentiũ ictus& lum borũ uitia bibitur. Sanguinẽ concretum uentris aut ueſicæ abſumit cum mulſo. Folia eius trium obolorũ pondere ſiſtũt proſluuia mulierũ in uino albo. Veſtes tuetur odo/ z0 re non ineleganti. Ex hyacintho medicinæ,& lychnide. Cap. XXVI Yacinthus in Gallia eximie prouenit. Noc ibi pro cocco hyſginum tingitur. Radix H eſt bulbacea, mangonicis uenalitijs pulchre nota: quæ è uino dulci illita, pubertatẽ coercet,& non patitur erumpere. Torminibus& araneorũ morſibus reſiſtit. Vrinam im pellit. Contra ſerpentes& ſcorpiones, morbũq; regiũ, ſemen eius cum abrotono datur. Lychnis quoq; flãmea illa aduerſus ſerpentes. ſcorpiones, crabrones,ſimiliac; bibitur duino.ſemine trito. Syſueſtris eadẽ ſtomacho inutilis. Aluũ ſoluit. Ad detrahẽdã bilem efficaciſsima duabus drachmis. Scorpionib. adeo contraria, ut omnino uiſa ea torpeſcãt. Radicem eius Aſiani boliten uocant: qua alligata oculo, albugines tolli dicuntur. Ex uincaperuinca medicinæ, ruſco, bati,& acino. Cap. XXVII 40 12 Tyuincaꝑuinca⸗ ſiue chamędaphne, arida tuſa hydropicis dat᷑ in aqua, cochleari mẽ ſura, celerrimeq́; reddũt aquã. Eadem decocta in cinere, ſparſa uino, tumores ſiccat. Aurib.· ſucco medetur. Aluinis impoſita multũ ꝓdeſſe dicit᷑. Ruſci radix decocta, bibitur alternis diebus in calculorũ ualetudine,& tortuoſiore urina uel cruẽta. Radicẽ pridie erui oportet, poſtero mane decoqui. ex ea ſextariũ uini cyathis duobus miſceri. Sũt qui& cru dã radicẽ tritã ex aqua bibãt:& in totũ ad uirilia, cauliculis eius in uino& aceto tritis, nihil utilius putãt. Batis quoq; aluũ mollit. Ulinit᷑ podagricis toſta& cõtuſa. Acinon& corona rũ cauſa& ciborũ Aegyptij ſerũt. Eadẽq;ʒ erat quæ oeimum, niſi hirſutior ramis ac folijs eſſet,& admodũ odorata. Ciet mẽſes& urinas. Ex colocaſia medicinæ. Ca. xx VviII Colocaſia Glaucias acria corporis leniri putauit,& ſtomachum iuuari.— 8 Ex

4 ⁷ c. PLINII NATVRALIS 1 Ex anthalio medicinæ. Cap. XXIN * Nthalij, quod Aegyptij edunt, nullũ alium reperi uſum. Eſt& herba anthyllon, quam alij anticellion uocant, duorum generũ-, folijs& ramis lenticulæ ſimilis, palmi altitudine, ſabuloſis apricis naſcẽs, ſubſalſa guſtanti. Altera chamæpityi ſimilis. breui or& hirſutior, purpurei floris, odore grauis, in ſaxoſis naſcens. Prior uuluis aptiſſima,& ex roſaceo ac lacte impoſita& uulneribus. Bibitur in ſtranguria renũq́; doloribus, tribus drachmis. Altera bibitur in duritia uuluarũ,& in torminibus,& in comitiali morbo, cum melle& aceto, quatuor drachmis. De parthenio medicinaæ. Cap. XXX Arthenium. alij leucanthen, alij tamnacum uocant. Celſus apud nos, perdicium& muralium. Naſcitur in hortorũ ſepibus, flore albo, odore mali, ſapore amaro. Ad in/10 ſidendum decoctæ in duritia uuluarum,& inflãmationibus. Siccatum cum melle,& ace/ to impoſitũ bilem trahit atram. Ob hoccõtra uertigines utilis,& calculoſis. Ilinitur& ſacro igni:item ſtrumis, cum axungia inueterata. Magi contra tertianas ſiniſtra manu euel li eam iubent, dicic; cuius cauſa uellatur, nec reſpicere. Dein eius folium ægri linguæ ſub ijcere, ut mox in cyatho aquæ deuoretur. De ſtrychno medicinæ. C ap. XXXI Trychno, quam quidam trychnon ſcripſere, utinã nec coronarij in Aegypto uteren S tur, quos inuitat ederæ florũ ſimilitudo, in duobus eius generibus. Quorũ alterũ, cui acini coccinei, granoſi folliculi, halicacabum uocant,& alij callion. Noſtri aũt ueſicariam, quoniã ueſicæ& calculis proſit. Prutex eſt ſfurculoſus uerius q́; herba, folliculis magnis ²0 latisq;,& turbinatis, grandi intus acino, qui matureſcit Nouembri menſe. Tertio folia ſunt ocimi, minime diligenter demonſtranda, remedia non uenena tractanti: quippe in/ ſaniam facit paruo quoqʒ ſucco. Quanquam& Græci autores in iocũ uertere. Drachmæ enim pondere luſum pudoris gigni dixerunt, ſpecies uanas imaginesq; cõſpicuas obuer ſari demonſtrantes. Duplicatum hunc modum, legitimã inſaniam facere. Quicquid uero adijciatur ponderi, repræſentari mortẽ. Hoc eſt uenenũ, quod innocẽtiſſimi autores ſimpliciter dotycnion appellauere, ab eo, quod cuſpides in prælijs tingerẽtur illo paſſim naſcente. Qui parcius ſpectauerant, manicon cognominauere: qui nequiter occultabant, erythron, aut neurida:ut nõnulli, periſſon: ne cauendi quidem cauſa curioſius dicendum. Quin& alterum genus, quod halicacabon uocant, ſoporiferũ eſt, atq; etiam opio ueloci/30 us ad mortem:ab alijs morion, ab alijs moly appellatũ. Laudatũ uero à Diocle& Eueno re, à Timariſto quidem etiã carmine, mira obliuione innocentiæ: quippe præſentaneum remedium ad dentiũ mobiles firmandos,ſi colluerentur: halicacabo uni exceptionẽ addi dere, ne diutius id fieret. Delirationẽ enim gigni eo. Nec demõſtranda remedia, quorum medicina maioris mali periculum afferat. Cõmendatur& in cibis tertiũ genus, licet præferatur hortenſis ſaporibus. Et nihil eſſe corporis malorũ- cui non ſalutare ſit ſtrychnos, Xenocrates prædicat. Non tamẽ auxilia eorũ tanti ſunt, ut uel profutura de ijs cõömemo rare fas putem, præſertim tanta copia innoxiorũ medicaminũ. Halicacabi radicẽ bibunt qui ſunt uaticinandi callẽtes, quod furere ad confirmandas ſuperſtitiones aſpici ſe uolũt. Remedio eſtid enim libẽtius retulerim) aqua copioſa mulſa calida potui data. Nec illud 40 præteribo, aſpidũ naturæ halicacabum in tãtum aduerſam, ut radice eius propius admota ſoporetur illa ſopore enecans uis earũ. Ergo trita ex oleo percuſsis auxiliatur. b De corchoro& cnico. Cap. XXXII Orchorum Alexandrini cibi herba eſt, conuolutis folijs ad ſimilitudinẽ mori, præ C cordijs(ut ferunt)utilis, alopecijsq́;& lentigini. Boum quoqʒ ſcabiem celerrime ſa/ nari ea inuenio, apud Nicandrum quidem& ſerpentiũ morſus, antequam floreat. Nec de cnico ſiue atractylide uerboſius dici pat eſſet, Aegypti herba, ni magnũ contra uene/nata animalia præberet auxilium, ltem aduerſus fungos. Conſtat à ſcorpione percuſſos, quandiu teneant eam herbam, non ſentire cruciatum.
Deper/

UISTORIAE LIBER XXII 403 88 De perſoluta. Cap. XXXIII Tperſolutam Aegyptus in hortis ſerit, coronarũ gratia. Duo genera eius, fœmina E ac mas. Vtraq; ſubdita uenerem inhiberi, uirorum maxime, tradunt. 16e: De menſuris& ponderibus Cap. XXXIIII FE T quoniam in menſuris quocq; ac ponderibus, crebro Gręcis nominibus utendum eſt interpretationẽ cotum ſemel in hoc loco ponemus. Drachma Attica ferẽenim Atcica obſeruatione medici utuntur) denarij argẽtei habet põdus. Eademqe; ſex obolos pondere efficit. Obolus x. chalcos. Cyathus pendet per ſe drachmas x. Cum acetabuli menſura dicitur, ſignificat heminæ quartamm partem, id eſt, drachmas xX v. Mna quam 10 noſtri minam uocant, pendet drachmas Atticas centum.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XNII.
PROOE MIVM.
DSonplRssEpoterant miraculũ ſui natura arc; tellus, reputan tium uel prioris tantũ uoluminis dotes, totq́; genera herbarũ, utilitatibus hominum, aut uoluptatibus genita. Sed quãto plu/ra reſtant, quantoc; mirabiliora inuentuc Illa enim maiore par te cibi aut odoris decorisue commendatio ad numeroſa experi menta duxit, Reliquarum potentia approbat, nihil à rerum na turaſine aliqua occultiore cauſa gigni. De gentibus, herbis formæ gratia utentibus Cap. 1 FE Quidem& formæ gratia ritusqʒ perpetui, in corporibus ſuis aliquas exterarũ gen/ tium uti herbis quibuſdam, aduerto animũ. Ulinũt certe alijs aliæ faciem in populis Barbarorum ſfœminæ, maresq́; etiam apud Dacos& Sarmatas corpora ſua inſcribunt. Simile plantagini glaſtũ in Gallia uocatur: quo Britannorũ coniuges nurusq́; toto cor/ pore oblitæ, quibuſdam in ſacris& nudæ incedunt, Aethiopum colorem imitantes.
30 Quod herbis ueſtes inficiantur. Cap. 11 Am uero infici ueſtes ſcimus admirabili fuco. Atq; ut ſileamus, Galatiæ, Africæ, Luſi taniæ granis, coccũ Imperatorijs dicatũ paludamentis, tranſalpina Gallia herbis tyrium atq; conchiliũ tingit, omneisq́ʒ alios colores. Nec quærit in profundis murices, ſeſec; obijciendo eſcam, dum præripit beluis marinis, intacta etiã ancoris ſcrutatur uada, ut in/ueniat per quod facilius matrona adultero placeat, corruptor inſidietur nuptæ. Stans& in ſicco carpit, quod frugi mũdos exſculpat. His alioqui fulgentibus inſtrui poterat luxu ria, certe innocẽtius. Nunc propoſitũ iſta conſectari non eſt, nec cõmittemus; ut ſubijcien do utiliora. luxuriã uilitate circũſcribamus, dicturi& alias herbis tingi lapides parietesc; pingi. Nec tingendi tamen rationem omiſiſſemus, ſi unquam ea liberalium artium fuiſ4o ſet. Interim fortius augetur autoritas: quæ quanta debeatur etiam ſurdis, hoc eſt ignobi/ libus. herbis perhibebitur. Siquidem autores imperij Ro. cõditoresc; immenſum quid/dam& hine ſumpſere, quoniã non aliunde ſagmina in remedijs publicis fuere,& in ſa/ cris legationibusq; uerbenæ. Certe utroq; nomine idem ſignificatur, hoc eſt, gramen ex arce cum ſua terra euulſum: ac ſemper& ſegati cum ad hoſtes clarigatumq́; mitterentur, id eſt, res raptas clare repetitum, unus utiq; Verbenarius uocabatur. De corona graminea. Cap. 111 C Orona quidem nulla fuit graminea nobilior, in maieſtate populi terrarũ principis, præmijsq́; gloriæ. Gemmatæ& aureæ, uallares, murales, roſtratæ, ciuicæ, triumphales, poſt hanc fuere ſuntq; cunctæ magno interuallo, magnaq; differentia. Cæte/
4 ras

40°04 cC. PLINII NAT VRALIS ras omnes ſinguli,& duces ipſi, imperatoresq; militibus, aut aliquando collegis dedere: De raritate eius. Cap. I111 Ecreuit in triumphis ſenatus, cura belli ſollutus,& populus ocioſus: graminea nun/ D quam niſi in deſperatiõe ſuprema cõtigit, nulli niſt ab uniuerſo exercitu ſeruato de/creta. Cæteras imperatores dedere, hãc ſolã miles imperatori. Eadẽ uocat᷑ obſidionalis, liberatis obſidiõe abominãdoqʒ exitio totis caſtris. Quod ſi ciuicæ honos uno aliquo ac uel humillimo ciue ſeruato, præclarus ſacerq́; habet᷑, quid tandẽ exiſtimari debet, unius uirtute ſeruatus uniuerſus exercitus. Dabatur hęc uiridi è gramine, decerpto indeubi ob ſeſſos ſeruaſſet aliquis. Nanq; ſummum apud antiquos ſignũ uictoriæ erat, herbã porri gere uictos, hoc eſt,terra& altrice ipſa humo,& humatione etiã cedere: quẽ morẽ etiam 10 nunc durare apud Germanos ſcio. Qui ſoli corona ea donati. Cap. v Onatus eſt ea L. Siccius Dentatus ſemel,/cũ ciuicas quatuordecim meruiſſet, depu/gnaſſetqʒ cxx. pręlijs ſemper uictor. Tanto rarius eſt ſeruatorẽ unũ à ſeruatis do nari. Quidã imperatores& ſæpius donati ſunt, ueluti P. Decius Mus, Tribunus militũ ab exercitu, altera ab his, qui in præſidio obſeſſi fuerant, quanta eſſet eius honoris autoritas, cõfeſſus religione: ſiquidẽ donatus bouẽ album Marti immolauit,& c. fuluos, qui ei uirtutis cauſa dati fuerant ſimul ab obſeſſis. Hic Decius poſtea ſe cõſul, Imperioſo colle/ ga. pro uictoria deuouit. Data eſt& à ſenatu populoq́; Romano, qua claritate nihil equi dem in rebus humanis ſublimius duco, Fabio illi, qui rem omnẽ Romanã reſtituit non pugnando. Nec data cum magiſtrũ equitum& exercitum eius ſeruaſſet: tunc ſatius fuit 20 nomine nouo coronari, appellatum patrem ab his quos ſeruauerat: ſed quo dictũ eſt cõ/ ſenſu honoratus eſt, Annibale ex ltalia pulſo. Quæ coronæadhuc ſola ipſius imperij ma nibus impoſita eſt,& quod peculiare ei eſt, ſola à tota Italia data. Qui ſolus centurio coronatus. Cap. vI Ræter hos cõtigit eius coronæ honos M. Calphurnio Flammæ, Tribuno militum P in Sicilia:Centurioni uero uni ad hoc tempus Cn. Petreio Atinati, Cimbrico bello. Primum pilum is capeſſens ſub Catulo, excluſam ab hoc legionẽ ſuã hortatus, Tribu/num ſuum dubitantem per caſtra hoſtium erumpere interfecit, legionemq; eduxit. Inue nio apud autores, eundem præter hunc honorem, aſtantibus Mario& Catulo coss. prætextatum immolaſſe ad tibicinẽ foculo poſito. Scripſit& Sylla dictator, ab exercitu z0 ſe quoq; donatũ apud Nolam, legatum bello Marſico. Idq; etiã in uilla ſua Tuſculana, quæ fuit poſtea Ciceronis, pinxit. Quod ſi uerum eſt, hoc execrabiliorem eum dixerim, quandoquidem eam capiti ſuo proſcriptione ipſe detraxit, tanto paucioribus ciuium ſer/ natis, quaàm poſtea occilis. Addat etiam num huic glotię ſuperbum cognomen Felicem, ipſe tamen obſeſſis in toto orbe proſcriptis. hac corona Sertorio ceſſit Aemylianũ quoq; cipionem Varro autor eſt donatum obſidionali in Africa, Manlio c os. tribus cohor tibus ſeruatis, totidemq́; ad ſeruandas eas eductis: quod& ſtatuæ eius in foro ſuo di/ uus Auguſtus adſcripſit. Ipſum Auguſtum cum M. Cicerone filio conſulem idibus Se ptembribus ſenatus obſidionali donauit. Adeo ciuica nõ ſatis uidebatur. Nec præterea quenquam̃ hac inuenimus donatum. Nullæ ergo herbæ fuere certæ in hoc honore: ſed 40 quæcunq; fuerãt in periculi ſede, quamuis ignobiles ignotæq́;, honorem nobilem facie bant:quod latere apud nos minus quidem miror, cernens negligi ea quoq;, quæ ad uale tudinem conſeruandam, cruciatusq; corporis propulſandos,& mortem arcendam perti nent. Sed quis non mores iure caſtiget? Addidere uiuẽdi pretio delitiæ, luxusq́;. Nunq́; fuit cupido uitæ maior, nec minor cura. Aliorum hanc operæ credimus, ac nec mandato quidem noſtro alios id agere, medicisq́; prouiſum eſſe. Proh, bonis ipſi fruimur uolu/ ptatis,&(quo nihil equidem probroſius duco) uiuimus aliena fiducia. Imò uero plerisqʒ ultro etiam irriſui ſumus iſta commentantes. atq; friuoli operis arguimur. Magna quan/ quam immenſi laboris ſolatia, ſperni cum rerum natura, quam certe non defuiſſe nobis doce/

HISTORIAE LIBER XXI1 405. dotebimus,& inuiſis quoq; herbis inſeruiſſe remedia, quippe cutn medicinas dederite/ tiam aculeatis. Hæc enim proxime reſtant ex his, quas priori libro nominauimus, in quibus ipſis prouiden tiam naturæ ſatis admirari amplectiq; nõ eſt. Dederat quas diximus molles, cibisq́; gratas. Pinxerat remedia in floribus, uiſuq́; ipſo animos inuitauerat, etià delicijs auxilia permiſcens. Inde excogitauit aliquas aſpectu hiſpidas, tactu truces, ut tan tum non uocem ipſius fingentis illas, rationemq́; reddentis exaudire uideamur, ne ſe de/ paſcat auida quadrupes, ne procaces manus rapiant, ne neglectu ueſtigia obterãt, ne inſt dens ales infringat: his muniendo aculeis telisqʒ armando, remedijs ut tuta ac ſalua ſint. Ita hoc quoqʒ quod in ijs odimus, hominum cauſa excogitatum eſt.
10— edicinæ ex reliquis coronamentis,& exynge.(Sap. VIt EZHa in primis aculeatarum erynge eſt, ſiue eryngion, cõtra ſerpẽtes& uenenata Lomnia naſcẽs. Aduerſus ictus morſusq́;, radix eius bibitur drachmæ pondere in ui no:aut ſi plerunq; tales iniurias cõitatur& febris, ex aqua. Hllinitur plagis,. peculiariter e⸗ficax cõtra cherſydros ac ranas. Omnibus uero contra toxica& aconita efficaciorẽ Heraclides medicus, in iure anſeris decoctã, arbitratur. Apollodorus aduerſus toxica cum rana decoquit, cæteri in aqua. Ipſa dura, fruticoſa, ſpinoſis folijs, caule geniculato, cubitali & maiore aliquãdo, alia albicans, alia nigra, radice odorata,& ſatiua quidẽ eſt. Sed ſponte naſcitur in aſperis& ſaxoſis.& in litoribus maris, durior, nigriorq́;, folio apij. De herba quam centum capita uocant. Cap. VvIII ꝗ X his candidam noſtri centũ capita uocãt. Omnes eiuſdem effectus, caule& radice in cibos Græcorũ receptis utroq; modo. ſiue coquere libeat, ſiue cruda ueſci. Porten toſum eſt quod de ea traditur. Radicẽ eius alterutrius ſexus ſimilitudinẽ referre, raram inuentu, ſed ſi uiris cõtigerit mas, amabiles fieri. Ob hoc& Phaonẽ Lesbium dilectum a Sappho. Multæ citca hoc non magorũ ſolum uanitates, ſed etiã Pythagoricorũ. Sed in medico uſu præter ſupra dicta auxiliatur inflationibus, torminibus, cordis uitijs, ſtomacho, iocineri, præcordijs in aqua mulſa, lieni in poſca. Item ex mulſa renibus, ſtrangu riæ, opiſthotonicis, ſpaſmis, lumbis, hydropicis, comitialibus, mulierũ mẽſibus, ſiue ſubſi dant, ſiue abundẽt, uuluarumq́; omnibus uitijs. Extrahit inſixa corpori cum melle. Stru/ mas, parotidas, panos, recedẽtes ab oſſibus carnes ſanat cũ axungia ſalſa,& cerato: item z0 fracturas. Crapulã præſumpta arcet, aluũ ſiſtit. Aliqui& noſtris ſub ſolſtitio colligi eam iuſſere. Ex aqua cœleſti imponi omnib. ceruicis uitijs. Oculorũ quoq; albugines ſanare adalligatã tradiderunt. De acano& glycyrrhiza. Cap. 1X C Vnt qui& acanon eryngio aſcribãt, ſpinoſam breuẽq́, ac latã herbã, ſpinisq; latiori bus. Aãc impoſitã, ſanguinẽ mire ſiſtere. Alij eryngen falſo eandẽ putauerũt eſſe& glycyrrhizaã, quare ſubiũgi eã protinus refert. Et ipſa ſine dubio inter aculeatas eſt, folijs echinatis, pinguibus, tactuq́; gũmoſis, fruticoſa, binum cubitorũ altitudine, flore hyacin. thi, fructu pilularũ platani magnitudinis. Præſtantiſſima in Cilicia, Ponto ſecunda,radice dulci,& hac tantũ in uſu. Capitur ea uergiliarũ occaſu, longa ceu uiti, coloris buxei. Meliorq; nigra, quæq́; lenta, q́; quæ fragilis. Vüs in ſubditis decocta ad tertias, cætero ad Ao mellis craſſitudinẽ, aliquãdo& tuſæ, quo genere& uulnerib. 2imponit᷑& fauciũ uitijs om nibus.Item uoci velilimo ſucco, ſic ut ſpiſſatus eſt linguæ ſubdito. Item thoraci, iocineri. Hac diximus ſitim famẽq; ſedari. Ob id quidã adipſon appellauere eam,& hydropicis dedere ne ſitirent. Ideo& cõmanducata ſtomatice eſt,& ulceribus oris inſperſa ſæpe,& pterygijs. Sanat& ueſicæ ſcabiẽ, renũ dolores, cõdylomata, ulcera genitalium. Dedere eam quidam potui in quartanis, drachmarũ duarũ pondere,& pipere, hemina aqug. 0õ manducata ſanguinẽ ex uulnere ſiſtit. Sunt qui& calculos ea pelli tradiderunt. b De tribulo& generibus eius,& medicinis Cap.* F unum genus in hortis naſcitur, alterum in fluminibus tantũ. Succus ex his colligitur ad oculorum medicinas Eſt enim refrigerãtis naturæ,& ideo utilis contra inflam/

406 c. PLINII NATVRALIS inflammationes collectionesq;. Vlcera per ſe erumpentia,& præcipue in ore, cum melle ſanat:Item tonſillas. Potus calculos frangit. Thraces, qui ad Strymona habitant, folijs tribuli equos ſaginant:ipſi nucleo uiuunt, panem facientes prædulcem,& qui contrahat uentrem. Radix caſte pureq; collecta, diſcutit ſtrumas. Semen adalligatum, uaricum dolores ſedat: tritum uero in aquam ſparſum, pulices necat. De ſtœbe,& medicinis eius.(Cap. r Tqœbe, quã aliqui phleon uocant, decocta in uino, præcipue auribus purulẽtis mede S tur: Item oculis ictu cruentatis: Hæmorthagiæ quoq;& dyſenteriæ infuſa.
“ De hippophye& hippope,& medicinis 2arum. Cap. xII Ippophyes in ſabuloſis maritimisqʒ naſcitur, ſpinis albis. Ederæ modo racemoſa 10 eſt; cãdidis, et ex parte rubentibus acinis. Radix ſueco madet, qui aut per ſe cõditur,
aut paſtillis farinæ. Hæc bilem detrahit obolo ponderis, ſaluberrime cũ mulſo. Eſt altera hippope, ſine caule, ſine flore, folijs tantum minutis. Huius quoq; ſuccus hydropicis mire prodeſt. Debent accõmodatæ eſſe equorum naturę, neq; ex alia cauſa nomen accepiſſe. Quippe quædam animalium remedijs naſcuntur, Iocupleti diuinitate ad gerenda prę ſidia: ut non ſit mirati ſatis ingenium eius, diſponentis auxilia in genera, in cauſas in tẽ/ pora, ut alijs proſit, atq; alijs horis. diesq; nullus prope ſine præſidijs reperiatur.
De urtica& medicinis eius 8 Cap. XIII
Rtica quid eſſe inuiſius poteſt: At illa præter oleũ, quod in Aegypto ex ea fieri di/ W plurimis ſcatet remedijs. Semẽ eius cicutæ contrariũ eſſe Nicãder affir/ 20 mat. ltem fungis& argento uiuo. Apollodorus& ſalamãdris cum iure decoctæ teſtudi/ nis. Item aduerſari hyoſcyamo,& ſerpẽtibus,& ſcorpionibus. Quin illa ipſa amaritudo mordax, uuas in ore, procidentesq́; uuluas,& infantiũ ſedes, tactu reſilire cogit: Lethargicos expergiſci tactis cruribus, magisq́; frõte. Eadem canis morſibus addito ſale medetur. Sanguinẽ trita naribus indita ſiſtit,& magis radice. Carcinomata& ſordida uſcera, ſale admixto:itẽ luxata ſanat,& panos, parotidas, carnesq́; ab oſſibus recedẽtes. Semen potum cum ſapa, uuluas ſtrangulantes aperit,& profluuia nariũ ſiſtit impoſitũ. Vomitiones in aqua mulſa ſumptũ à cœna faciles præſtat, duobus obolis: Vno aũt, in uino po to laſſitudines recreat. Vuluæ uitijs toſtum, acetabuli mẽſura: potũ in ſapa reſiſtit ſtoma chi inflatiõibus. Orthopnoicis prodeſt cũ melle,& thoracẽ purgat codẽ erligmate. Etla, 30 teri medetur cũ ſemine lini: Addunt hyſſopum& piperis aliquid. Illinitur lieni. Difficilẽ uentrem toſtum cibo emollit. Nippocrates uuluam purgari poto eo pronunciat. Dolore leuari toſto acetabuli mẽſura dulci poto,& impoſito cũ ſucco maluæ. Inteſtinorũ anima/lia pelli cum hydromelite& ſale. Defluuia capitis, ſemine illito cohoneſtari. Articularibus morbis& podagricis plurimi cum oleo uetere, aut folia cum urſino adipe trita imponũt. Ad eadem radix tuſa cum aceto non minus utilis: Item lieni. Et cocta in uino diſcutit pa/ nos, cum axungia uetere ſalſa. Badem pſilothrum eſt ſicca. Condidit laudes eius Pha/ nias phyſicus.utiliſsimã cibis coctã conditãue profeſſus arteriæ, tuſſi, uẽtris diſtillationi, ſtomacho, panis, parotidibus, pernionibus: cum oleo ſudorẽ, coctam cum conchulis cie/ re aluum, cum ptiſana pectus purgare, mulierumq́; menſes: cum ſale ulcera quæ ſerpunt 40 cohibere. Succus quoq; in uſu eſt. Expreſſus illitusq;ʒ fronti, ſanguinem narium ſiſtit: po/ tus urinam ciet, calculos rumpit, uuã gargarizatus reprimit. Semen colligi meſſibus opor tet. Alexandrinũ maxime laudatur. ad om̃ia hæc& mitiores quidem teneræq; efficaces ſed præcipue ſylueſtrisilla,& amplius lepras è facie tollit, in uino pota. Si quadrupes fœtum non admittat, urtica naturam fricandam monſtrant. De lamio,& medicinis eius Cap. XIIII EA quoq; nurm, quam lamium inter genera earum appellauimus, mitiſſima,& folijs non mordentibus, medetur cum mica ſalis contuſis incuſsisq;, inuſtis& ſtrumis,. tumoribus, podagris, uulneribus. Album habet in medio folio, quod ignibus ſacris medetur

HISTORIAE LIBER XXII 4⁰⁷
medetur. Quidam è noſttis tempote diſcreuere genera. Autumnalis urticæ radice alliga ta in tertianis, ita ut ægri nuncupentur cum eruitur ea radix,& dicatur quæ,& cui,& quo/rum fllio eximatur, liberari morbo tradiderũt. Hoc idem cõtra quartanas pollere. lidem urticæ radice addito ſale, infixa cotpoti extrahi. Folijs cũ axungia ſtrumas diſcuti: uel ſi
ſuppurauerint, erodi cõpleric;. De ſcorpione, generibusq́;, ac medicinis eius Cap. XV F Xargumento nomen accepit ſcorpius herba. Semen enim habet ad ſimilitudinem Ecaude ſcorpiõis. folia pauca. Valet& aduerſus animal nominis ſui: Eſt& alia eiuſdẽ nominis effectusq; ſine folijs, aſparagi caule, in cacumine aculeũ habens.& inde nomen. 10 De leucacantha,& medicinis eius Cap. X VI L alij phyllon, alij iſchiada, alij polygonaton appellat, radice cyperi, quæ cõmanducata dentiũ dolorem ſedat. Item laterum& lumborũ.ut Hiceſius tradit, ſe
mine poto drachmis octo, aut ſucco. Eademc; ruptis conuulſis medetur.
De helxine, perdicio, parthenio⸗ ſi5derite,& medicinis eius. Cap. XVII H Flxinen aliqui perdicium uocant quoniã perdices ea præcipue ueſcantur. Alij ſide ritin. nõnulli partheniũ. Rolia habet mixtæ ſimilitudinis plãtagini& marrubio, cau ſiculos denſos.leuiter rubẽtes/ſemina in capitibus lappaceis adhærẽtia ueſtibus, unde& helxinẽ dictã uolunt. Sed nos qualis uera eſſet helxine, diximus priori libro. Hæc aũt in/icit lanas.ſanat ignes ſacros& tumores.collectionesq; oẽs,& aduſta. Panos ſuccus eius 20 cum pſimmythio. Ignes ſacros, tumores, collectionesc;,& guttura incipiẽtia turgeſcere. Item ueterem tuſſim cyatho hauſto,& omnia in humido: ſicut tonſillas& uarices cum roſaceo.· Imponitur& podagris cum caprino ſeuo cerac; Cypria. Perdiciũ ſiue partheni um(nam ſideritis alia eſt)à noſtris herba urceolaris uocatur, ab alijs aſtericũ, folio ſimilis ocimo, nigrior tantũ, naſcens in tegulis, parietinisc;. Medetur cum mica ſalis trita ijſdem omnibus quibus lamium,& eodem modo. Item uomicæ calfacto ſucco pota. Et contra ulcera. rupta lapſusc;& præcipitia, aut uehiculorũ euerſioes ſingularis. Vernula charus Pericli Athenienſium principi cum is in arce tẽplum ædificaret, repſiſſete; ſuper altitudi nem faſtigij,& inde cecidiſſet, hac herba dicitur ſanatus, monſtrata Pericli ſomnio à Mii/ nerua. Quare partheniũ uocari cœpta eſt aſignat᷑ q; ei deæ. Hic eſt uernacula cuius effi30 gies ex æte fuſa eſt,& nobilis ille Splanchnoptes— De chamæleone, generibusqo;,& medicinis eius Cap. XVIII Ham æleonem aliqui ixiam uocant. Duo genera eius. Candidior aſperiora folia ha bet, ſerpit in terra echini modo ſpinas erigens, radice dulci, odore grauiſſimo. Qui/ buſdam in locis uiſcũ gignit album ſub alis foliorũ, maxime circa canis ortum, quomodo thara naſci dicuntur, unde& ixia appellatur. Hoc ut maſtiche utuntur mulieres. Quare & chamæleon uocetur, uarietate foliorum euenit. Mutat enim cum terra colores, hic niger.illic uiridis. aliubi cyaneus. aliubi croceus; atct alijs coloribus.Ex his candidus hydro picos ſanat ſucco radicis decoctę.Bibitur drachma in paſſo. Pellit& interaneorũ anima lia acetabuli menſura ſucci eiuſdem in uino auſtero cum origani ſcopis. Facit ad difficulta Ao tem urinæ. Hic ſuccus occidit canes ſuesq; in polenta. Addita aqua& oleo contrahit in ſe mures ac necat, niſi protinus aquã ſorbeant. Radicem eius aliqui conciſam ſeruari iubent funiculis pendentem, decoquũtqs in cibo contra fluxiones, quas Græci rheumatiſmos uocant. Ex nigris aliqui marem dixere: cui flos purpureus eſſet,& fœminam cui uiolace/ us. Vno naſcuntur caule cubitali, craſſitudine digitali. Radici bus earũ lichenes curantur, tum ſulphure& bitumine unà coctis, Cõmanducatis uero dentes mobiles, aut in aceto decoctis. Succo ſcabiem etiam quadrupedum ſanant. Et ricinos canũ necant, Iuuencas quoq; anginæ modo. Quate à quibuſdam ulophonon uocatur,& cynozolon, propter grauitatem odoris. Ferunt& hæc uiſcum ulceribus utiliſſimum. Omnium autem gene/ rum earum radices ſcorpionibus aduerſantur.
De coto/

4°⁸ c. PLINII NATVRALIS De coronopo,& medicinis eius Cap. XIxX 1 6 Oronopus oblonga herba eſt cum fiſſuris. Seritut interim, quoniam radix cœelia/ cis præclare facit in cinere toſta.. 1 De anchuſa,& pſeudanchuſa,& medicinis earum. Cap. xXX TPanchuſę radix in uſu eſt. digitali craſſitudine. Finditur papyri modo, manusqʒ in E ficit ſanguineo colore, pręparat lanas precioſis coloribus. Sanat ulcera in cerato, prę cipue ſenum, item aduſta. Liquari nõ poteſt in aqua, oleo diſſoluitur: dq́; ſynceræ experi mentũ eſt. Datur& ad renũ dolores drachma eius potui in uino. Aut ſi febris ſit, in deco/ cto balani. ltem iocinerum uitijs.& lienis,& bile ſuffuſis. Lepris& lẽtigini illinitut ex ace/ to. Folia trita cum melle& farina luxatis imponuntur. Et pota drachmis duabus in mul/ ſo aluum ſiſtũt. Pulices necare radix in aqua decocta traditur. Eſt& alia ſimilis pſeudan/ chuſa ob id appellata, à quibuſdã uero enchuſa, aut doris,& multis alijs 18 ginoßor& minus pinguistenuioribus folijs& languidioribus. Radix oleũ non fundit, ſed rubentẽ ſuccũ:& hoc ab anchuſa diſcernitur. Cõtra ſerpẽtes efficaciſſima potu folio/ rum, uel ſeminis. Folia ictib. imponunt᷑. Virus ſerpentiũ fugat. Bibit᷑& ꝓpter ſpinã.Foli/ um eius ſiniſtra decerpi inbẽt magi,& cuius cauſa ſumat᷑ dici, tertianisq; febrib. alligari. De onochilo, anthiemi, loto,& lotometra, heliotropio, tricocco,& adianto ſiue callitricho. Cap. X X”I N St& alia herba proprio nomine onochilon, quam aliqui anchuſam uocãt, alij arce “ onochelim, aliqui rhexiam, multi enchuſam, paruo frutice, flore purpureo, aſperis folijs& ramis, radice meſſibus ſanguinea, cætero nigra, in ſabuloſis naſcens, effi-/ cax cõtra ſerpẽtes, maximeq; uiperas,& radice& folijs, æque cibo ac potu. Vires babet meſſibus. Folia trita odorẽ cucumeris reddunt. Datur in cyathis tribus uulua procidẽ te. Pellit& tineas cum hyſſopo. Etin dolore renũ aut iocineris ex aqua mulſa,ſi febris ſit:ſin aliter, ex uino bibitur. Lẽtigini ac lepris radix illinitur. DHabentes eam, à ſerpẽtibus feriri negantur. Eſt& alia huic ſimilis flore rubro, minor,& ipſa ad eoſdẽ uſus. Traduntq; cõ/ manducata ea, ſi inſpuatur, mori ſerpentẽ. Anthemis magnis laudibus celebratur ab Ao ſclepiade.Aliqui leucanthemida uocant. Alij leucanthemũ, alij eranthemon, quoniã ue/ re floreat. Alij chamæmelon, quoniã odorem mali habeat. Nonnulli melanthemon uocant. Genera eius tria Hore tantum diſtant, palmum nõ excedentia, paruisq; floribus, ut rutæ candidis, aut melinis, aut purpureis. In macro ſolo, aut iuxta ſemitas colligitur uere, & in coronamenta reponitur. Eodem tẽpore& medici folia tuſa in paſtillos digerunt, Item florem& radicẽ. Dantur omnia mixta drachmæ unius pondere, cõtra ſerpẽtiũ om nium ictus. Pellit mortuos partus.Item menſtrua in potu,& urinã, calculosq;, Inflatio/ nes iocinerũ uitia, bilem ſuffuſam, ægilopia commanducata, ulcerũ eruptiones manantes ſauat. Ex omnibus his generibus ad calculos efficaciſsima eſt quę florẽ purpureũ habet, cuius& foliorũ& fruticis amplitudo maiuſcula eſt. NHanc proprie quidã eranthemon uo cant. Loton qui arborem putant tantum eſſe, uel Iomero autore coargui poſſunt.Is em̃ inter herbas ſubnaſcẽtes deorũ uoluptati, loton primã nominauit. Foſia eius cum melle,
10
20
30
oculorum cicatrices, argema, nubeculas diſcutiũt. Eſt et lotometra, quæ ſit ex loto ſata, ex 4⁰
cuius ſemine ſimili milio, fiũt panes in Aegypto à paſtoribus, maxime aqua uel lacte ſub acto. Negatur quicquam illo pane ſalubrius eſſe, aut leuius, dum caleat: refrigeratus dif/ ficilius concoquitur, ſitc; ponderoſus, Conſtat, eos qui illo uiuant, nec dyſenteria nec te
naſmoꝛneqʒ alijs morbis uentris infeſtari. Itac; inter remedia eorum habetur. Heliotro
pPij miraculum ſæpius diximus, cum ſole e circũm̃agẽtis, etiam nubilo die: tantus ſideris
amor eſt. Noctu uelut deſiderio contrahi cæruleũ florem. Genera eius duo, Tricoccum,/
& helioſcopium. Hoc altius( quanquã utrunq; ſemipedalemm altitudinem non excedat) ab ima radice ramoſum. Semen in folliculo meſſibus colligitur. Naſcitur non nili in pin/ gui ſolo:cultoq; maxime:tricoccũ ubicꝝ. Si decoquatur, inuenio cibis placere. Etin lacte
liucundius

HISTORIAE LIBER XXII 4⁰⁹⁹
iucundius aluum molliri. Et ſi decocti ſuccus bibatur, efficaciſſime exinaniri. Maioris ſuc/ cus excipitur æſtate, hora ſexta, miſcetur cum uino, ſic firmior. Capitis dolores ſedat roſaceo admixto. Verrucas cum ſale tollit ſuccus è folio:unde noſtri uerrucariam herbam ap/ pellauere, alijs cognominari effectibus digniorẽ. Nanq;& ſerpentibus& ſcorpionibus reſiſtit, ex uino aut aqua mulſa, ut Apollophanes& Apollodorus tradunt. Folia infanti um diſtillationibus, quod ſiriaſin uocant, illita medentur. Item cõtractionibus, etiã ſi id comitialiter accidat. Decocto quoqʒ foueri eos ſaluberrimũ eſt. Potum id pellit tineas,& renum harenas. Si cuminũ adijciatur calculos frangit. Decoqui cum radice oportet, quę cum folijs& hircino ſeuo podagris illinitur. Alterum genus quod tricoccum appellaui/ mus,& alio nomine ſcorpiuron uocatur, folijs non ſolum minoribus, ſed etiam in terram uergentibus. Semen ei eſt effigie ſcorpionis caudæ, quare ei nomen. Vis ad omnia uene/ nata& phalangia,& contra ſcorpiones præcipue illita. Non feriuntur habentes. Et ſi ter ram ſurculo hellotropij circumſcribat aliquis, negant ſcorpionem egredi. Impoſita uero herba, aut uda omnino reſperſum, protinus mori. Seminis grana quatuor pota, quarta/nis prodeſſe dicũtut, tria uero tertianis: uel ſi herba ipſa ter circũlata ſubijciatur capiti. Se/ men& uenerẽ ſtimulat. Cum melle panos diſcutit. Et uerrucas hoc utiq; heliotropiũ ra/ dicitus extrahit,& excreſcẽtia in ſedibus. Spinæ quoq; ac lumborũ ſanguinẽ corruptum trahit, illitum ſemen& potum in iure gallinacei decoctum, aut cum beta& lente. Cortex uero liuentibus colorem reddit. Magi heliotropium quartanis quater, in tertianis ter alli gari iubent ab ipſo ægro, precariq; eum, ſoluturum ſe nodos liberatum,& ita facere non exempta herba. Aliud adianto miraculum, æſtate uiret, bruma non marceſcit, aquas re/ ſpuit,perfuſum merſumue ſicco ſimile eſt: tanta diſociatio deprehẽditur, unde& nomẽ à Græxcis, alioquin frutici topiario. Quidã callitrichon uocãt, alij polytrichon, utrũq; ab effectu. Tingit enim capillũ:& ad hoc decoquitur in uino cũ ſemine apij, adiecto oleo co pioſe, ut criſpum denſumq&; faciat. Defluere autẽ prohibet. Duo eius genera, candidius, & nigrum breuiusq́;. Id quod maius eſt polytrichon, aliud trichomanes uocant. Vtriq; ramuli nigro colore nitent folijs filicis. ex quibus inferiora aſpera ac fuſca ſunt: omnia au/ tem cõtrarijs pediculis denſa inter ſe ex aduerſo: radix nulla: umbroſas petras. parietũc aſpergines, ac fontium maxime ſpecus ſequitur,& ſaxa manantia, quod miremur, cum 30 aquas non ſentiat. Calculos è corpore mire pellit, frangitq; utiq; nigrum. Qua de cauſa potius quàm quod in ſaxis naſceretur, à noſtris ſaxifragum appellatum crediderim. Bibi tur ẽ uino quantum terni decerpſere digiti. Vrinam cient. Serpentium& araneorum ue/ nenis reſiſtunt.In uino decocti aluum ſiſtunt. Capitis dolores corona ex his ſedat. Con/ tra ſcolopendræ morſus illinuntur, crebro auferendi ne pereant: hoc& in alopecijs. Stru mas diſcutiunt, furfuresq́; in facie,& capitis manantia uſcera. Decoctũ ex his prodeſt ſuſpirioſis,& iocineri,& lieni,& felle ſuffuſis,& hydropicis. Stranguris illinunt᷑,& renibus cum abſinthio. Secundas cient& menſtrua. Sanguinem ſiſtunt ex aceto, aut rubi ſucco poti. Infantes quoq; exulcerati perunguntur ex ijs cum roſaceo& uino prius. Folium in urina pueri impubis, tritum quidem cum aphronitro,& illitum uentri mulierum, ne ru/ A0 goſus ſiat, præſtare dicitur. Derdices& gallinaceos pugnaciores ſieri putant, in cibum eo rum additis, pecoriq́; eſſe utiliſſimos. 1 De picride, theſio, aſphodelo, halimo, acantho, bupreſti, elaphoboſco, ſcandice, iaſione,& de caucalide, ſio, ſillybo, ſcolymo ſiue limonio, ſon cho, cõdrillo fiue condrilli,& boletis. Cap. X X 1 Icris ab inſigni amaritudine cognominatur, ut diximus: rotũdo folio. Tollit eximie P uerrucas. Theſium quoq; non diſſimili amaritudine eſt, ſed purgat aluum, in quem uſum teritur ex aqua. Aſphodelum de clariſſimis herbarum, quam heroion aliqui appel lauerunt, Heſiodus& in ſyluis naſci dixit: Dionyſius, marem ac fœminam eſſe. Defectis corporibus& phthiſicis conſtat bulbos eius cum ptiſana decoctos aptiſſime dari: pa/ 8 1 nemqʒ

4¹½2 8 c. PLINII NAT VRALIH nemq́ʒ ex his cum farina ſubactis, ſaluberrimum eſſe. Nicander& contra ſerpentes ac ſcorpiones, uel caulem quem anthericon uocauinus, uel ſemen, uel bulbos dedit in uino tribus drachmis: ſubſtrauitq; ſomno cõtra hos metus. Datur& cõtrà uenenata marina, & contra ſcolopendras terreſtres. Cochleæ mire in Campania caulem eũ perſequuntur, & ſugendo arefaciũt· Folia quoq; illinunt᷑ uenenatorũ uulneribus ex uino. Bulbi neruis articulisq; cum polenta tuſi illinuntur. Prodeſt& cõciſis ex aceto lichenas fricare: Item ul ceribus putreſcẽtibus ex aqua imponere:mammarũ quoq;& teſtium inflãmationibus. Decocti in fece uini,oculorum epiphoris ſuppoſito linteolo medentur. Ferè in quocunc; morho decoctis magis medici utuntur. Item ad tibiarum tetra ulcera, rimasq́; corporũ quacunq; in parte farina arefactorũ. Autumno aũt colligũtur, cũ plurimũ ualent. Succus o quoq; ex tuſis expreſſus aut decoctis, utilis fit corporis dolori cũ melle: idẽ odorẽ corporis jucundũ affectãtibus,cũ iri arida& ſalis exiguo. Folia etiã ſupradictis medent᷑. Et ſtru mis. panis, ulcerib. in facie, decocta in uino. Cinis è radice alopecias emẽdat,& rimas pedum. Decoctæ radicis in oleo ſuccus, perniones& ambuſta. Et ad grauitatẽ auriũ infun/ ditur. A cõtraria aure in dolore dentiũ. Prodeſt& urinæ pota modice radix,& mẽſtruis, & lateris doloribus. Itẽ ruptis, cõuulſis, tuſlibus, drachmæ põdere in uino pota. Eadẽ& uomitiones adiuuat cõmanducata. Semine ſumpto turbat᷑ uenter. Chryſermus& paroti das in uino decocta radice curauit: itẽ ſtrumas, admixta cachry ex uino. Quidã aiunt, ſi impoſita radice pars eius in fumo ſuſpẽdatur,& quarta die ſoluatur, unà cũ radice areſce/ re ſtrumã. Sophocles ad podagras utroq; modo, cocta crudaq́; uſus eſt. Ad perniones 20 decoctã ex oleo dedit,& ſuffuſis felle in uino,& hydropicis. Venerẽ quoq; cõcitari cũ ui/ no& melle perunctis, aut bibentibus, tradiderũt. Xenocrates& lichenas& pſoras, radi ce in aceto decocta, tolli dicit. Itẽ ſi cocta ſit cũ hyoſcyamo& pice liquida, alarũ quoq;& fœminũ uitia.Et capillũ criſpiorẽ fieri, raſo prius capite, ſi radice ea fricetur. Simus lapides renũ in uino decocta atqʒ pota eximit. Hippocrates ſemẽ eius ad impetus lienis dari cen/ ſet. lumentorũ quoqʒ ulcera ac ſcabiẽ, radix illita, aut decoctæ ſuccus ad pilũ reducit. Mu res etiam eadẽ fugantur, cauerna præcluſa moriunt᷑. Aſphodelon ab Heßodo quidã ha limon appellari exiſtimauere, quod falſum arbitror. Eſt em̃ ſuo nomine halimon, non parui& ipſum erroris inter autores. Alij enim ftuticẽ eſſe dicunt denſum, candidũ, ſine ſpina, folijs oleæ, ſed mollioribus. Coquitur aũt hoc ciborũ gratia Radix tormina diſcu/z0 tit, drachmæ pondere in aqua mulſa pota. Item cõuulſa& rupta. Alij olus maritimũ eſſe dixere ſalſum, et inde nomen, folijs in totunditate longis, laudatũ in cibis. Duorum præ terea generũ, ſylueſtre,& mitius: utrunq; prodeſſe dyſentericis etiã exulceratis cũ pane, ſtomacho uero ex aceto. Vlceribus uetaſtis illini crudũ,& uulnerũ recentiũ impetus leni/ re, et luxatorũ pedũ ac ueſicæ dolores. Silueſtri tenuiora folia, ſed in eiſdem remedijs effectus maiores, et in ſananda hominũ ac pecorum ſcabie. Præterea nitorem corpori fjeri, dentibusq; candorẽ,ſ fricentur radice ea. Semine linguæ ſuhdito ſitim non ſentiri. Hoc quoq; mandi, et utraq; etiam condiri. Crateuas tertium quoq; genus tradidit, longiori/ bus folijs et hirſutioribus, odore cupreſſi: naſci ſub edera maxime, prodeſſe opiſthoto/ nicis,contractionibus neruorum, tribus obolis in ſextarium aquæ. Acanthos eſt topia/4A0 ria et urbana herba elato longoqʒ folio,crepidines marginum, adſurgentiumq́; puluino rum toros ueſtiens. Duo genera eius ſunt, aculeatum et criſpum, quod breuius: alterum leue, quod aliqui pæderota uocãt, alij melamphyllum. Huius radices uſtis luxatisq; mi/ re proſunt. Item ruptis, conuulſis et phthiſin metuentibus incoctæ cibo, maxime ptiſa/ na. Podagris quoq; illinuntur tritæ et calefactæ calidis. Bupleuron in ſponte naſcentium holerum numero Græci habent, caule cubitali, folijs multis longisch, capite anethi, laudatũ in cibis ab Hippocrate, in medicina à Glaucone et Nicandro. Semnen cõtra ſer/ pentes ualet. Folia ad ſecundas fœæminarum, uel ſuccum ex uino illinunt. Et ſtrumis fo/ lia cum ſale etuino. Radix contra ſerpentes datur in uino, eturinæ ciendæ. Bupteſtim
magna

HISTORIAE LIBER XNXII 4 ½
magna inconſtantia Græci in laudibus cibotũ etiã habuere, ijdemq́; remedia tanquam contra uenenum prodiderunt. Et ipſum nomẽ indicio eſt, boum certe uenenũ eſſe, quos diſſilire deguſtata fatentur. Quapropter nec de hac plura dicemus. Eſt uero cauſa, quare uenena monſtremus inter gramineas coronas, niſi libidinis cauſa expetenda alicui uide/ tur, quam non aliter magis accendi putant quàm potu. Elaphoboſcon ferulaceum eſt, geniculatum, digiti craſſitudine, ſemine corymbis dependentibus ſimili effigie, ſed non amaris. folijs oluſatri:& hoc laudatum in cihis. Quippe etiã conditum prorogatur ad uri nam ciendam lateris dolores 1121 ſananda, inflationes diſcutiendas, coli quoq; tormenta. Contra ſerpentium omniumq&́; aculeatorũ ictus. Quippe fama eſt, lo hoc pabulo ceruos reſiſtere ſerpẽtibus. Fiſtulas quoq; radix nitro addito illita ſanat. Sic canda autem in eos uſus prius eſt, ne ſucco ſuo madeat, qui contra ſerpentiũ ictus non fa cit eam deteriorem. Scandix quoq; in olere ſylueſtri à Gręcis ponitur, ut Opion& Braſi ſtratus tradunt. Item decocta aluum ſiſtit. Semine ſingultus confeſtim ex aceto ſedat. llli nitur ambuſtis, urinas ciet. Decoctæ ſuccus prodeſt ſtomacho, iocineri, renibus, ueſicæ. Hæc eſt quam Ariſtophanes Euripidi poetæ obijcit ioculariter, matrem eius ne olus qui dem legitimum uenditaſſe, ſed ſcandicem. Eadem erat anthriſcus, ſi tenuiora folia& odoratiora haberet. Peculiaris laus eius, quòd fatigato uenere corpoti ſuccurrit, marcen/ tesq; ſenio iam coitus excitat. Siſtit profluuia alba fœminarum. Et iaſone olus ſylueſtre habetur, in terra repens, cum lacte multo, florem fert candidum: concilium uocant. Et 20 huius eadem commendatio ad ſtimulandos coitus. Cruda ex aceto in cibo ſumpta, mu/ lieribus lactis ubertatem præſtat. Salutaris eſt phthiſin ſentientibus. Infantiũ capiti illita nutrit capillum, tenacioremq; eius cutem efficit. Eſtur& caucalis, fœniculo ſimilis, bre/ui caule, flore candido, cordi utilis. Succus quoq; eius bibitur, ſtomacho perquam cõmo/datus& urinæ, calculisq;& harenis pellẽdis,& ueſicæ pruritibus. Extenuat& lienis, ioci/ neris. renumq́; pituitas. Semen menſes fœminarum adiuuat, bilemq́; à partu ſiccat. Datur& contra profſuuia genituræ uiris. Chryſippus& conceptionibus eam putat cõferre multum: bibitur in uino ieiunis.Illinitur& cõtra uenena marinorũ, ſicut Petreius in car/ mine ſuo ſgnificat His adnumerant ſion, latius apio, in aqua naſcens, pinguius, nigri/ usc, copioſum ſemine, ſapore naſturtij. Prodeſt urinis, renibus, lienibus, mulierumq́; 30 menſibus.ſiue ipſum in cibo ſumptum, ſiue ius decocti, ſiue ſemen èuino drachmis dua/ bus. Calculos rumpit, aquisc; quæ gignunt eos reſiſtit. Dyſentericis prodeſt infuſum. Item lentigini illitum& mulierum uitijs in facie noctu illitum, momentoq́; cutem emen/ dat,& ramices lenit,& ſcabiem equorũ. Sillybum chamæleonti albo ſimilem, æque ſpi/ noſam, ne in Cilicia quidem, aut Syria, aut Phœnice, ubi naſcitur, coquere tanti eſt: ita operoſa eius culina traditur. In medicina nullum uſum habet. Scolymon quoq; in cibos recipit oriens,& alio nomine limonion appellat. Frutex eſt nunq́; cubitali altior, criſtisq́; foliorũ ac radice nigra, ſed dulci, Eratoſtheni quoq; laudata in pauperis cœna. Vrinam ciere præcipue traditur. Sanare lichenas& lepras ex aceto. Venerẽ ſtimulare in uino, de ſiodo& Alcæo teſtibus: qui florente ea cicadas acerrimi cantus eſſe,& mulieres libidinis 4ã⁰ auidiſſimas, uirosq; in coitum pigerrimos ſcripſere, uelut prouidentia naturæ hoc adiumento tunc ualentiſſimo. Item graueolentiam alarum emendat radicis emedullatæ un/ cia, in uini Falerni heminis tribus decocta ad tertias,& à balineo ieiuno itemq́; poſt cibum cyathis ſingulis pota. Mirum eſt, quod Xenocrates promittit experimento, uitium id ex alis per urinam effluere Eſtur& ſonchos, ut quem Theſeo apud Callimachum apponat Hecale, uterq; albus& niger, lactucæ ſimiles ambo, niſi ſpinoſi eſſent, caule cu/bitali, anguloſo, intus cauo, ſed qui fractus copioſo lacte manet. lbus, qui& lacte nitor, utilis orthopnoicis lactucarum modo. Eraſiſtratus calculos per urinã pelli eo monſtrat, & oris graueolentiam cõmanducato corrigi. Succus trium cyathorum menſura, in uino albo& oleo calefactus, adiuuat partus, ita ut à partu ambulent grauidæ. Datur& in ſor/
2 bitione

412 cC. PLINII NAT VRALIS bitione. Ipſe caulis decoctus facit lactis abundantiam nutricibus, coloremq́; meliorem infantium: utiliſsimus his, quæ lac ſibi coire ſentiant. Inſtillatur autibus ſuccus, calidusq in ſtranguria bibitur cyathi menſura,& in ſtomachi roſionibus cum ſemine cucumeris nucleisc; pineis. Nlinitur& ſedis collectionibus. Bibitur contra ſerpentes ſcorpionesq;, radix uero illinitur. Eadem decocto in oleo punici mali calyce, aurium morbis præſidiũ eſt. Hæc omnia ex albo. Cleemporus nigro prohibet ueſci,ut morbos faciente, de albo conſentiens. Agathocles etiam contra ſan guinemn tauri demonſtrat ſuccum eius. Refri/ geratoriam tamen uim eſſe conuenit nigro, Mhac cauſa imponendum cum polenta. Ze non radice albi ſtranguriam docet ſanari. Condrillon ſiue condrille, folia habet intubi circumroſis ſimilia, caulem minus pedalem, ſucco madentem amaro, radice fabæ ſimili, o aliquãdo numeroſa. Habet proximã terræ maſtichen tuberculo fabæ quæ appoſita ſcœ minarũ menſes trahere dicitur. Tuſa cum radicibus tota, diuiditur in paſtillos. contra ſet/ pentes argumento probabili. Siquidem mures agreſtes læſi ab his, hanc eſſe dicuntut. Succus ex uino coctæ: aluum ſiſtit. Padem palpebrarũ pilos inordinatiſſimos, pro gum/ mi efficaciſsime regit. Dorotheus ſtomacho& cõcoctionibus utilem carminib. ſuis pro/ nunciauit. Aliqui fœminis& oculis, generationiq; uirorum contrariam putauere. Inter ca quæ temere manduntur, boletos merito poſuerim, opimi quidem hos cibi, ſed immen ſo exemplo in crimen adductos, ueneno I'iberio Claudio principi per hanc occaſionem A cõiuge Agrippina dato: quo facto illa terris uenenum alterum, ſibiq; ante omnes. Ne/ronem ſuum dedit. Quorundam ex his facile noſcuntur uenena, diluto rubore, rancido 20 aſpectu, liuido intus colore, rimoſa ſtria, pallido per ambitum labro. Nõ ſunt hæc in qui buſdam, ſicciq;& nitri ſimiles, ueluti guttas in uertice albas ex tunica ſua gerunt. Voluam enim tetra ob hoc prius gignit ipſum poſtea in uolua ceu in ouo eſt luteum. Nec tunicæ minot gratia in cibo infantis boleti. Rumpitur hæc primo naſcente, mox in pediculo cot/ pus abſumitur, raroch unquam geminis ex uno pede. Origo prima cauſaq́; ẽ limo,& ace ſcente ſucco madentis terræ, aut radicis fere Slandiferæ: initioc; ſpuma lentior, dein cor/ pus mẽbranæ ſimile, mox partus. Vt diximus, illa pernicialia, prorſus improbanda.Sie/ nim caligaris clauus.ferriue aliqua rubigo, aut panni marcor affuerit naſcenti, omnem ili-/ co ſuccũ alienum ſaporemq́; in uenenum cõcoquit: deprehendiſſeq; niſi agreſtes poſſunt atq; qui colligunt. Ducunt ipſi alia uitia, nunc quidem ſi ſerpentis cauerna iuxta fuerit, ſiz0 pateſcentes primo adhalauerit, capaci uenenorum cognatione ad uirus accipiendũ. Itaq; caueri conueniet, priuſquam ſe condant ſerpentes. Signa erunt tot herbę, tot arbores fru ticesq;, ab emerſu earum ad latebram uſque uernantes:& uel fraxini tantum folia, nec poſtea naſcentia,nec ante decidentia. Et boletis quidem ortus occaſusq; omnis intra dies ſeptem eſt. De fungis,& ſilphio,& de laſere. Cap. XXIII F Vngorum lentior natura, et numeroſa genera. ſed origo nõ niſt ex pituita arborum. Tutilſimi, qui rubent callo, minus diluto rubore quàm boleti. Mox cãdidi, uelur api ce flaminis inſignibus pediculis. Tertium genus ſuilli, uenenis accommodatiſsimum. Fa/ milias nuper interemere,& tota conuiuia, Anneum Serenum præfectum Neronis uigi 40 lum,& tribunos,& centuriones. Quæ uoluptas tanta ancipitis cibi? Quidam diſcreuere arborum generibus, fico, ferula,& gummi ferentibus: Nos item fago⸗aut robore, aut cupreſſo, ut diximus. Sed iſta quis ſpondet in uenalibus? Qmnium colos liuidus, Uis abe rit ueneni argumentum, quo ſimilior fuerit arborum fici. Aduerſus hæc diximus reme/ dia, dicemusq́;, interim ſunt aliqua& in his. Glaucias ſtomacho utiles putat boletos. Sic/ cantur pendentes ſuilli, iunco transfixi, quales è Bithyniaueniunt. Hi fluxionibus alui, quas rheumatiſmos uocant, medentur, excreſcentibusq; in ſede carnibus: minuunt enimm eas,& tempore abſumunt, Item lentigines,& mulierum uitia in facie. Lauantur etiam ut plumbum. in oculorum medicamẽta. Sordidis ulceribus,& capitis eruptionibus, vnae 18““ motlibus
111
—

HiSTORIAE ELIEER X NXII 413 morſibus ex aqua illinuntur. Libet et coquendi dare aliquas communes in omni eo gene
re obſeruationesquando ipſæ ſuis manibus deliciæ præparant hunc cibum ſolum,& co gitatione antè paſcuntur, ſuccineis nouaculis aut argẽteo apparatu comitãte. Noxij erũt
fungi, qui in coquendo duriores fient: innocentiores, qui nitro addito coquentur, ſi utiq; percoquantur. Tutiores fient cum carne co cti, aut cũ pediculo piri. Proſunt& pira confe ſtim ſumpta. Debellat eos& aceti natura, cõtraria ijs. Imbribus proueniũt omnia hæc.
Imbre& ſilphion. Venit primo ẽ Cyrenis.ut dictum eſt. Ex Syria nunc maxime im/portatur, deterius Parthico, ſed Medico melius, extincto omni Cyrenaico, ut diximus.
Vlus ſilphij in medicina. Nam folia ad expurgandas uuluas, pellendosq́; emortuos par io tus decoquuntur in uino albo odorato, ut bibatur menſura acetabuli à balineis. Radix
.
prodeſt arterijs exaſperatis,& collectionibus fanguinis illinitur. Sed in cibis cõcoquitur ægre. Iaflationes facit& ructus. Vtrinæ quoq; noxia. Sugillatis cum uino& oleo amiciſſima,& cum cera ſtrumis, Verrucæ ſedis crebriore eius ſfuffitu cadũt. aſer èſilphio pro
fluens quo diximnus modo, inter eximia naturæ dona numeratum, pluribus cõpoſitionibus inſeritur. Per ſe aũt algores excalfacit. Potum neruorũ uitia extenuat. Fœminis da tur in uino, Et lanis mollibus admouetur uuluæ ad mẽſes ciendos, Pedum clauos circum/ ſcarificatos ferro, mixtum ceræ extrahit. Vrinã ciet ciceris magnitudine dilutum. Andre
as ſpondet, copioſius ſumptũ nec inflationes facere,& cõcoctioni plurimũ conferre ſenibus& fœminis: item hyeme q́; æſtate utilius,& tum aquam bibentibus: cauẽdumq́; ne 20 qua intus ſit exulceratio. Ab ægritudine recreationi efficax in cibo. Tempeſtiue enim da
tum, cauterij uim obtinet: aſſuetis etiam utilius quàm expertibus. Ad extera corporum,
indubitatas confeſſiones habet. Venena telorum& ſerpentiũ extinguit potum, ex aqua uulneribus his circumlinitur. Scorpionũ tãtum plagis ex oleo. Vlceribus uero non matu
reſcentibus, cum farina hordeacea, uel fico ſicca. Carbunculis cum ruta, uel cum melle, uel
per ſe uiſco ſuperlitum ut hæreat: ſic& ad canis motſus. Excteſcentibus circa ſedem, cum tegmine punici mali ex aceto decoctũ. Clauis pedum, qui uulgo morticini appellantur, nitro mixto, antè ſubactum, Carnes replet cum uino& croco, aut pipere, aut murium ſi/ mo& aceto. Perniones ex uino fouet,& ex oleo coctum imponitur: ſic& callo. Clauis
pedum ſuperraſis pręcipuę utilitatis, Contra aquas malas, peſtilentes tractus, uel dies. In 30 tuſſi, nua, fellis ueteri ſuffuſione, hydropiſi, raucitatibus: cõfeſtim enim purgat fauces, uocemq́; reddit. Podagras, in ſpongia dilutum poſca lenit. Pleuriticis in ſorbitione uinum poturis datur, contractionibus, opiſthotonicis, ciceris magnitudine cera circũlitum. In an gina gargarizatur. Anhelatoribus& in tuſſiuetuſta,cum potro ex aceto datur: æque ex aceto his qui coagulũ lactis ſorbuerint. Præcordiorum uitijs, ſyntecticis, comitialibus in uino, in aqua mulſa linguæ paralyſi. Coxendicibus& lumborũ doloribus cum decocto melle illinitur. Non cenſuerim quod autores ſuadent, cauernis dẽtium in dolore inditum cera includi,magno experimento hominis qui ſe ea de cauſa præcipitauit ex alto. Quippe tauros inflammat naribus illitis, ſerpentes auidiſſimas uini admixtũ rumpit. Ideo nec
inũgi ſuaſerim cum attico melle, licet præcipiant. Quas habeat utilitates admixtum alijs, A0 immenſum eſt referre,& nos ſimplicia tractamus: quoniam in his naturam eſſe apparet, in illis coniecturam ſæpius fallacem, nulli ſatis cuſtodita in mixturis concordia naturæ ac repugnantia. Qua de re mox plura dicemus. 1 De natura mellis& aqua mulſa, et quare genere ciborũ mores immutentur,& de melitite& cera:& contra cõpoſitiones medicorũ. Cap. XxxXI1II
N On eſſet mellis autotitas in pretio minor quàm laſeris, ni ubique naſceretur: illud L N ipſa fabricata ſit natura, ſed huic gignendo animal, ut diximus: innumeros ad uſus ſi quoties miſceatur æſtimemus. Prima propolis alueorum(de qua diximus) aculeos& omnia infixa corpori extrahit, tubera diſcutit, dura cõcoquit, dolores neruorum wulcer, ulceraq; iam deſperantia cicatrice includit. Mellis quidem ipſius natura talis eſt, ut pu/8 treſcere
₰ꝙ

414 c. PLINIIT NATVRALIS treſcere corpora non ſinat, iucundo ſapore atq; non aſpero, alia quàm ſalis natura. Faucibus. tonſillis, anginæ, omnibusq́; oris deſiderijs utiliſſimum, areſcentiq; in febribus lin guæ. lam uero peripneumonicis, pleuriticis decoctum. Item uulneribus à ſerpẽte percuſſis. Et contra uenena fungorum. Paralyticis in mulſo, quanquam ſuæ mullo dotes con/ ſtant. Nel auribus inſtillat cũ roſaceo: lendes& fœda capitis animalia necat. Vſus deſpu mati ſemper aptior, ſtomachum tamen infat, bilem auget, faſtidium creat,& oculis per ſeinutile aliqui arbitrantur. Rurſus quidam angulos exulceratos melle tangi ſuadent. Mellis cauſas atqʒ differentias nationesq;& indicationem, in apium, ac deinde florum natura diximus, cum ratio operis diuidi cogeret miſcenda. Rurſus naturam rerum pernoſcere uolentibus. in mellis operibus& aqua mulſa tractari debet. Duo genera eius, ſubitæ ac recentis, alterum inueteratæ. Repentina deſpumato melle præclaram utilitatem habet in cibo ægrotantium leui, hoc eſt alicæ elutæ, uiribus recreandis, ore ſtomachõque mulcendo, ardore refrigerando. frigidam enim utilius dari uentri molliendo, inuenio
apud autores.· hunc potum bibendũ alſioſis: item animi humilis& præparci, quos illi di/ xere micropſychos.Eſt& ratio ſubtilitatis immenſæ à Platone deſcendens: corpuſculis rerum leuibus.ſcabris, anguloſis, rotundis, magis aut minus ad aliorũ naturam accedenti bus. ideo nõ eadẽ omnibus amara aut dulcia eſſe. Sic& in laſſitudine proniores eſſe ad iracundiã,& in ſiti. Ergo& hæc animi aſperitas, ſeu potius animæ, dulciore ſucco mitiga tur. Lenit tranſitũ ſpiritus,& molliores facit meatus, ne ſcindãt euntẽ redeuntemc;. Ex/ Perimenta in ſe cuiq;: nullius non ira luctusq;, triſtitia& omnis animi impetus cibo mol 20 litur. Ideoq́; obſeruanda ſunt, quæ non ſolum corporum medicinam, ſed& morum ha/ bent. Aqua mulſa& tuſsientibus utilis traditur, calefacta inuitat uomitiones. Contra ue/ nenum pſimmythij ſalutaris, addito oleo. Item cõtra hyoſcyamũ, cum lacte maxime aſi/ nino,& contra halicacabũ, ut diximus. Infunditur& auribus& genitaliũ ſiſtulis. Vuluis imponitur cum pane molli, ſubitis tumoribus luxatis, leniendisq́; omnibus. Inueteratæ uſum damnauere poſteri, minus innocẽtem aqua, minusq́; uino firmum. Longa tamen uetuſtate tranſit in uinũ,ut conſtat inter oẽs.ſtomacho inutiliſſimũ, neruisq; contrarium. Semper mulſum ex uetere uino utiliſſimũ, facilimeq; cumn melle concorporatur, quod in dulci nunquam euenit. Ex auſtero factum non implet ſtomachũ, neq; ex decocto melle, minusq; inflat, quod ferè euenit. Appetendi quoq; reuocat auiditatẽ cibi. Aluũ mollit fri 30 gido potu pluribus. calido ſiſtit. Corpora auget. Multi ſenectam longã mulſi tantum nu tritu tolerauere, neq; alio ullo cibo, celebri Pollionis Romuli exemplo: centeſimũ annum excedentẽ cũ diuus Auguſtus hoſpes interrogauit, quanã ratione maxime uigorẽ illum animi corporisq; cuſtodiſſet. At ille reſpondit: intus mulſo, foris oleo. Varro regiũ cogno minatũ morhum arquatũ tradit, quoniã mulſo curetur. Melitites quo ſieret modo ex mu ſto& melle, docuimus in ratione uini. Seculis iam ſieri non arbitror hoc genus; inflationi bus obnoxiũ. Solebat tamen inueteratũ alui cauſa dari in febre:itẽ articulario morbo,& neruorum infirmitate laborãtibus,& mulieribus uini abſtemijs. Mellis naturæ adnexa cera eſt, de cuius origine, bonitate, nationibus ſuis diximus locis. Omnis autẽ mollit, cale facit, explet corpora: recens melior. Datur in ſorbitione dyſentericis, fauic jpſi, in pulte 40 alicæ prius toſtæ, Aduerſatur lactis naturæ: ac milij magnitudine x. grana ceræ hauſta, non patiuntur coagulari lac in ſtomacho. Si inguen tumeat, albã cerã in pube fixiſſe remedio eſt. Nec huius uſus. quos mixta alijs pręſtat, enumerare medicina poſſit, ſicuti nec cæterorũ quæ cũ alijs proſunt. Iſta, ut diximus, ingenijs cõſtant. Non fecit cerata, malag/ mata, emplaſtra, colſyria, antidota, parẽs illa ac diuina rerũ artifex: officinarũ hęc. imõue/ rius auaritiæ cõmenta ſunt. Naturæ quidẽ opera abſoluta atq; perfecta gignunt᷑: paucis ex cauſa non ex coniectura rebus aſſumptis, ut ſucco aliquo ſicca tẽperentur ad meatus, aut corpore alio humẽtia ad nexus. Scrupulatim quidẽ colligere ac miſcere uires, nõ con iecturæ humanæ opus. ſed impudentiæ eſt. Nos nec Indicatũ Arabicatumq́; mercium,
aut

HISTORIAE LIBER XXI1 4¹5 aat externi otbis attingimus medicinas. Nõ placent remedijs tam longe naſcẽtiannõ nobis gignunt᷑:imò ne illis quidẽ, alioquin nõ uenderent. Odorũ cauſa unguentorũq́;& de liciarũ,ſ placet, etiã ſuperſtitionis gratia emant᷑, quoniã thure ſupplicamus& coſto. Sa/ lutem quidẽ ſine his poſſe cõſtare, uel ob id probabimus, ut tanto magis ſui delicias pu/ deat. Sed medicinas e floribus coronamẽtisq;& hortenſiis, quæc; mandunt᷑ herbis pro ſecuti, quonam modo frugum omittemus? Nimirum& has indicare conueniet. Medlicinæ ex frugibus. Cap. XXVv INprimis ſapientiſsima animaliũ eſſe conſtat, quæ fruge ueſcant᷑. Siliginis grana comIboha& trita in uino aminæo, oculis illita epiphoras ſedãt:tritici uero ferro cõbuſta ijs, 1o quæ frigus uſſerit, præſentaneo ſunt remedio. Farina tritici ex aceto coctz, neruorũ con/ tractionibus, cũ roſaceo uero& fico ſicca myxisq; decoctis furfures tonſillis faucibusc; gargarizatione proſunt. Sex. Pomponius prætorij uiri pater, Hiſpaniæ citerioris prin/ ceps,cũ hotreis ſuis uentilandis præſideret, correptus dolore podagræ, merſit in triticum ſeſe ſuper genua: leuatusq ſiccatis pedibus mirabilem in modum, hoc poſtea remedio uſus eſt. Vis tanta eſt, ut cados plenos ſiccet. Paleã quoq; tritici uel hordei calidã imponi ramicum incõmodis experti iubent, quaq; decoctæ ſunt aqua foueri. Eſt in farre uermi/ culus teredini ſimilis: quo cauis dentium cera incluſo, cadere uitiati dicuntur, etiam ſi fricentur. Olyram arincam diximus uocari. Hac decocta fit medicamentum, quod Qegy/ ptij atharã uocant, infantibus utiliſſimũ, ſed& adultos illinunt eo. Farina ex hordeo& 20 cruda& decocta collectiones impetusq; diſcutit, lenit& concoquit. Decoquitur alias in mulſa aqua, aut ſico ſicca. Ad iocineris dolores eam cum poſca concoqui opus eſt, aut cum uino. Cum uero inter coquendũ diſcutiendũq; cura eſt, tunc in aceto melius, aut in fece aceti aut in cotoneis pirisue decoctis Ad multipedum morſus cum melle, ad ſerpẽti/ um in aceto,& cõtra ſuppurantia, ad extrahtendas ſuppurationes ex poſca, addita reſina & galla. Ad concoctiones uero& ulcera uetera, cum reſina. Ad dutitias cum fimo colum barum, aut fico ſicca; aut cinere. Ad neruorũ inflãmationes, aut inteſtinorũ uel laterum, uel uiriliũ dolores cum papauere aut meliloto,& quoties ab oſsibus caro recedit. Ad ſtru mas cũ pice,& impubis pueri urina. Cum oleo& fœnogræco cõtra tumores præcordio rum uel in febribus cum melle uel adipe uetuſto. Suppuratis triticea farina multo lenior20 Neruis cum hyoſcyami ſucco illinitur. Ex aceto& melle lentigini. Zeæ, ex qua alicam fieri diximus, efficacior etiã hordeacea uidetur, trimeſtris mollior. Ex uino rupro ad ſcot/ pionum ictus tepida,& ſanguinem excreantibus: item arteriæ. Tuſsi cum caprino ſeuo, aur butyro. Ex tœnogræco molliſsima omniũ. Vlcera manantia ſanat,& furfures corpo ris. ſtomachi dolores, pedes& mammas cum uino& nitro cocta. Aerina magis cæteris
purgat ulcera uetera,& gangrenas Cum raphano& ſale& aceto lichenas. Lepras cum
ſalphure uiuo. Et capitis dolores cum adipe anſerino impoſita fronti. Strumas& panos concoquit cum fimo columbino,& lini ſemine decocta in uno. De polentæ generibus in frugum loco ſatis diximus, locorum ratione. à farina hordei diſtat eo quod torre/ tur, ob id ſtomacho utilis. Aluum ſiſtit, impetusq; rubicundi tumoris. Et oculis illiniAaõ tur& capitis dolori cum menta, aut alia refrigerante hetba. Item Pernionibus& ſerpen tium plagis: item ambuſtis ex uino. Inbibet quoque puſtulas. Farina in pollinem ſub/ acta, uim extrahendi humoris habet, ideo& cruore ſuffuſis in faſcias uſque ſanguinem perducit: efficacius in ſapa. Imponitur& pedum callo clauisq;, Narn cum oleò uetere ac pice decocto polline, condylomata& alia omnia ſedis uitia quàm maxime calido mi/ rabilem in modum curantur. Pulte corpus augetur. Farina qua chartæ glutinantur, ſanguinem excreantibus datur tepida ſorbenda efficaciter. Alica res Romaha eſt,& non pridem excogitata, alioquin non ptiſanæ potius laudes ſcripſiſſent Græci. Non dum arbitrot Pompeij Magni ætate in uſu fuiſſe,& ideo uix quicquam de ea ſcriptum ab Alſclepiadis ſchola. Eſſe quidem eximie utilem nemo dubitat, ſiue eluta detur ex aqua
. mulſa

41⁶ c. PLINII NATVRHüLIS G b mulſa, ſiue in ſorbitiones decocta, ſiue in pultem. Eadem in aluo ſiſtenda torretur, dein fauotum cera coquitur, ut ſupra diximus. Peculiariter tamen longo morbo ad habitudi nem redactis ſubuenit, ternis eius cyathis in ſextarium aquæ ſenſim decoctis, donec om/ nis aqua conſumatur. Poſtea ſextario lactis ouilli aut caprini addito per continuos dies, mox adiecto melle. Tali ſorbitionis genere emendantur ſyntexes. Millio ſiſtitur aluus, diſcutiuntur tormina, in quem uſum torretur antẽ. Neruorum doloribus& alijs feruens in ſacco imponitur: neq aliud utilius, quoniam leuiſſimum molliſſimumq́ʒ eſt,& caloris capaciſſimum. Itaq; talis uſus eius eſt ad omnia quibus calor profuturus eſt. Farina eius cum pice liquida, ſerpentium& multipedæ plagis imponitur. Panicum Diocles me dicus mel frugum appellauit. Effectus habet quos milium. In uino potum prodeſt dy/'o ſentericis.Similiter his quæ uaporanda ſunt, excalfactum imponitur. Siſtit aluum in la/ cte caprino decoctum,& his die hauſtum: ſic prodeſt& ad tormina. Seſama trita in uino ſumpta,inhibet uomitiones. Aurium inflãmationi illinitur& ambuſtis. Eadem effi cit& dum in herba eſt. Hoc amplius oculis imponitur decocta in uino. Stomacho inutilis cibus,& animæ grauitatem facit, ſtellionummorſibus reſiſtit: item ulceribus, quæ cacoethe uocant. Et auribus oleum quod ex ea fit, prodeſſe diximus. Seſamoides à ſimilitu dine nomen accepit grano amaro⸗ folio minore. Naſcitut in glareoſis. Detrahit bilem in aqua potum. Semen illinitur igni ſacro, diſcutit panos. Eſt etiamnum aliud ſeſamoides Anticyrę naſcens, quod ideo aliqui anticyricon uocãt: cætera ſimile erigeronti herbæ, de qua ſuo dicemus loco. Granum ſeſamæ datur in uino dulci ad detractiones, quantum tri ²* nis digitis capitur, miſcentq́; ellebori albi unum& dimidiũ obolum, purgationẽ eam ad hibentes, maxime inſanæ melancholiæ, comitialibus, podagris. Et per ſe drachmæ pondere exinanit. Hordeum optimum, quod candidiſsimum. Succus decocti in aqua cœ leſti digerit᷑ in paſtillos, ut inſundatur exulceratis interaneis,& uuluis. Cinis eius ambuſtis illinitur,& carnibus quæ recedunt ab offibus,& eruptionibus pituitæ, muris aranei morſibus. Idem aſperſo ſale ac melle, candorẽ dentibus,& ſuauitatem oris facit. Eos qui pane hordeaceo utũtur, morbo pedum tentari negant. Nouẽq; granis ſi furunculũ quis circumducat, ſingulis ter, manu ſiniſtra,& omnia in ignem abijciat, cõfeſtim ſanari aiunt. Eſt& herba Phœnicea appellata Gracis, à noſtris uero hordeum murinum. Hæc trita ex uino pota, præclare ciet menſes. Ptiſanæ quæ ex hordeo fit, laudes uno uolumine con ⁰ didit Hippocrates, quæ nunc omnes in alicam tranſeunt. Contrà quãto innocentior eſt alica. Hippocrates tantũ ſorbitionis gratia laudauit, quoniã lubrica ex facili hauriretur, quoniam ſitim arceret, quoniã in aluo nõ intumeſceret, quoniã facile redderetur,& aſſue tis hic ſolus cibus in febri bis die poſſit dari: tãtum remotus ab iſtis qui medicinam fame exercent. Sorbitionem tamen dari totam uetuit, aliudùe q́; ſuccum ptiſanæ. Item quan/ diu pedes frigidi eſſent, tunc quidem nec potionem dandam: Fit et ex tritico glutinoſior, arteriæcT; exulceratæ utilior. Amylon hebetat oculos,& gulæ inutile contrà q́; creditur. Item ſiſtit aluum, epiphoras oculorum inhibet,& ulcera ſanat. Item puſtulas& fluctiones ſanguinis, genas duras emollit. Datur cum ouo his, qui ſanguinẽ reiecerint. In ueſicæ uero dolore, ſemuncia amyli cũ ouo& paſſi tribus ouis ſufferuefacta, à balineo. Quin& 40 auenacea farina decocta in aceto, næuos tollit. Panis hic ipſe quo uiuitur, innumeras penẽe cõtinet medicinas.Ex aqua& oleo aut roſaceo mollit collectiões, ex aqua mulſa du ritias ualde mitigat. Datur ex uino ad diſcutienda quæ præſtringi opus ſit,& ſi magis eti amnum ex aceto: aduerſus acutas pituitæ fluxiones, quas Græci rheumatiſmos uocant: Item ad percuſſa, luxata. Ad omnia autem hæc fermentatus, qui uocatur autopyros, uti/ lior. Hlinitur& paronychijs,& callo pedum in aceto. Vetus aut nauticus panis tuſus atque iterum coctus, ſiſtit auum. Vocis ſtudioſis,& contra diſtillationes, ſiccum eſſe primo cibo utiliſſimũ eſt. Sitanius, hoc eſt è trimeſtri, incuſſa in facie, aut deſquamata cũ melle aptiſſimne curat. Candidus ægris, aqua calida frigidaue madefactus, lcuiſſimum cibum

b
HISTORIAE LIPHEN xI 4¹⁷ bum præbet. Oculorum tumori ex uino impœnitur. Sic& puſtulis capitis, aut adiecta arida myrto. Tremulis panem ex aqua eſſe ieiunis ſtatim à balineis demonſtrant. Quin & grauitatem odotum in cubiculis uſtus emendat,& uini, in ſacos additus. Auxiliatur& faba. Nanq; ſolida fricta, feruensq́; in acre acetũ coniecta, torminibus medetur. In cibo freſſa,& cum allio cocta, contra deploratas tuſſes ſuppurationesq; pectorum, quoti diano cibo ſumitur:& cõmanducata ieiuno ore, etiam ad furunculos maturandos diſcuti endose imponitur:& in uino decocta, ad teſtium tumores& genitalium. Lomento quoque ex aceto decocto, tumores maturat atq; aperit. Item liuoribus, combuſtis medetur. Voci eam prodeſſe, autor eſt M. Varro. Fabalium etiam ſiliquarũqʒ cinis, ad coxen1o dices,& ad neruorum ueteres dolores, cum adipis ſuilli uetuſtate prodeſt. Et per ſe corti/ ces decocti ad tertias ſiſtunt aluum. Lens optima quæ facillime coquitur, eaq́; quæ ma xime aquam abſorbet. Aciem quidem oculorum obtundit,& ſtomachum inflat, ſed aluum ſiſtit in cibo, magisq; diſcocta cœleſti aqua: eadem ſoluit, minus percocta. Cruſtulas ulcerum rumpit, eaq́; quæ intra os ſunt, purgat& aſtringit. Collectiones omnes im/ polſita ſedat, maximecq; exulceratas& rimoſas. Oculorum autem epiphoras cum meliloto aut cotoneo. Contra ſuppurantia cum polenta imponitur. Decoctæ ſuccus, ad oris exulcerationes& genitalium adhibetur: ad ſedem, cum roſaceo aut cotoneo: In ijs quæ acrius remedium exigunt cum putamine melle modico adiecto. Adid demum ne celeriter inareſcat, adijciunt& betæ folia. Imponitur& ſtrumis panisq́;, uel maturis 20 uel matureſcentibus, ex aceto diſcocta. Rimis ex aqua mulſa:& gangrenis cum puniei te/ gmine. Item podagris, cum polenta,& uuluis,& renibus, pernionibus, ulceribus difficile cicatricem trahentibus. Propter diſſolutionẽ ſtomachix xx. grana lentis deuorantur. In choleris quoque& dyſenteria, efficacior eit in tribus aquis cocta: in quo uſu melius ſern/ per eam torrere aut tundere, ut quàm tenuiſſima detur, uel per ſe, uel cum cotoneo malo, aut pyris, aut myrto, aut intubo erratico, aut beta nigra, aut plantagine. Pulmoni eſt inutilis,& capitis dolori, neruoſisq́; omnibus,& felli, nec ſomno facilis: ad puſtulas utilis, igniq; ſacro& mammis in aqua marina decocta, in aceto autem duritias& ſtrumas diſcutit. Stomachi quidem cauſa, poſentæ modo potionibus inſpergitur. Quæ ſunt am buſta, aqua ſemicocta curat, poſtea trita,& per cribrum effuſo furfure, mox procedente 30 curatione addito melle. Ex poſca coquitur ad guttura. Eſt& paluſtris lens, per ſe naſcens in aqua nõ fluente, refrigeratoriæ naturæ: Propter quod collectionibus illinitur,& maxime podagris,& per ſe& cum polenta: glutinat& interanea procidentia. Eſt& ſylueſtris eliſphacos dicta à Gracis, ab alijs phacos- Eſt ea ſatiua lente leuior,& folio minore, atq; ſiciore& odoratiore.Eſt& alterum genus eius ſylueſtris, odore graui: hæc mitior. Folia habet cotonei mali effigie, ſed minora& candida, quæ cum ramis decoquuntur. Men ſes ciet& urinas,& paſtinacæ marinæ ictus ſanat. I'orporem autem obdueit percuſſo loco. Bibitur cum abſinthio ad dyſenteriam. Cum uino eadem commorantes menſes trahit. Abundãtes ſiſtit decocto eius poto. Per ſe impoſita herba, uulnerum ſanguinem cohibet. Sanat& ſerpentium morſus. Et ſi in uino decoquatur, pruritus teſtium ſedat. 42 Noſtri, qui nunc ſunt, herbarij eleliſphacon Græce, Latine ſaluiam uocant, menta: ſimilem, canam, odoratam: partus emortuos ea appoſita extrahũt. Item uermes aurium ulcerumqT;h. Cicer& ſylueſtre eſt, folijs ſatiuo ſimile, odore graui. Si largius ſumatur, aluus ſoluitur,& inflatio contrahitur,& tormina. Toſtum ſalubrius habetur. Cicercula etiamnum magis in aluo proficit. farina utriuſque ulcera manantia capitis ſanat, efficacius ſylueſtris. Item comitiales& iocinerum tumores,& ſerpentium ictus. Ciet menſes & urinas, grano maxime. Emendat& lichenas,& teſtium inflammationes, regium morbum, hydropicos. Lædunt omnia hæc genera exulceratam ueſicam,& renes. Gangrenis utiliora cum melle,& his quæ cacoethe uocãtur. Verrucarũ in omni genere prima luna ſingulis granis ſingulas tangunt, eac; grana in linteolo deligata poſt ſe abijciunt, b ita lu

418 c. PLINII NATVRALIS
ita fugari uitium arbitrantes. Noſtri erßabic nt arietinum in aqua cum ſale diſcoquere,
ex eo bibere cyathos binos in difficultatibus urinæ: ſic& calculos pellit, morbũcʒ regiũ: eiuſdem folijs ſarmentisq; decoctis aqua, quàm maxime calida, morbos pedum lenit,& ipſum calidum tritumqʒ illitum. Columbini decocti aqua, horrorem tertianæ& quartanæ minuere creditur. Nigrum autem cum gallæ dimidio tritum, oculorum ulceribus ex paſſo medetur. De eruo quædam in mentione eius diximus, nec potentiam ei minorem ueteres quàm braſsicæ tribuêre. Contra ſerpentium ictus ex aceto, ad crocodilorum hominumq́; morſum. Si quis eruum quotidie ieiunus edat, lienem eius abſumi cer tiſſimi autores affirmant. Farina eius(ut ait Varro) maculas toto corpore emendat. Ser pere ulcera non patitur:in mammis efficaciſſimum. Carbunculos rumpit ex uino. Vrinę 1a difficultates, inflationem, uitia iocineris, tenaſmon,& quæ cibum non ſentiant, atropha appellata, toſtum,& in nucis auellanæ magnitudinem melle collectum deuoratumque corrigit. Item impetigines, ex aceto coctum,& quarto die ſolutum. Panos in melle im/ poſitum ſuppurare prohibet. Aqua decocti perniones& pruritus ſanat fouendo. Quin& uniuerſo corpori,ſi quis quotidie ieiunus biberit, melioremm fieri colorem exiſtimant. Cibis idem hominis alienum. Vomitiones mouet, aluum turbat, capiti& ſtoma/cho oneroſum. Genua quoq; degrauat. Sed madefactum pluribus diebus, miteſcit, bu bus iumentisq; utiliſsimum. Siliquæ eius uirides, priuſquam indureſcant, cum ſuo cau/le folijsc; contritæ, capillos nigro colore inficiunt. Lupini quoq; ſylueſtres ſunt, om/ni modo minores ſatiuis, præterquam amaritudine. Ex omnibus quæ eduntur, ſicco nul 20 li minus ponderis eſt, nec plus utilitatis. Miteſcunt cinere aut aqua calidis. Colorem ho/minis frequentiores in cibo exhilarãt, Amari contra aſpidas ualent. Vlcera atra, aridi de/ corticatic; triti, ſuppoſito linteolo, ad uiuum corpus redigunt. Strumas, parotidas in ace/ to cocti diſcutiunt. Succus decoctorum cum ruta& pipere, uel in febri datur ad uentris animalia pellenda, minoribus triginta annorum: pueris uero impoſiti in uentrem ieiunis proſunt. Et alio genere toſti,& in defruto poti, uel ex melle ſumpti. lidem auiditatem cibi faciunt, faſtidium detrahunt. Farina eorum aceto ſubacta, papulas pruritusq́; in balineis illita cohibet,& per ſe ſicat ulcera. Liuores emendat. Inflammationes cum polen/ ta ſedat. Sylueſtrium efficacior uis eſt contra coxendicum& lumborum debilitatem. Ex ijſdem decocta lentigines& fouentium cutem corrigunt, ſiuero ad mellis craſſitudinem 30 decoquantur uel ſatiui, uitiligines nigras& lepras emendant. Satiui quoq; rumpunt car bunculos impoſiti, panos& ſtrumas minuunt, aut maturant. Cocti ex aceto, cicatricibus candidum colorem reddunt. Si uero cœleſti aqua diſcoquantur, ſuccus ille ſmegma fit: quo fouere gangrenas, eruptiones pituitæ, ulcera manantia, utiliſsimum. Expedit ad lienem bibere,& cum melle menſtruis hærentibus. Lieni crudi cum fico ſicca triti ex ace to imponuntur. Radix quoque in aqua decocta, urinas pellit. Medentur pecori cum chamæleonte herba decocti aqua in potum collata. Sanant& ſcabiem quadrupedum omnium, in amurca decocti, uel utroque liquore poſtea mixto. Fumus crematorum culi,/ ces necat. Irionem inter fruges ſeſamæ ſimilem eſſe diximus,& à Græcis eryſimon uo/ cari: Galli uelarum appellant. Eſt autem fruticoſum, folijs erucæ anguſtioribus paulo, ſe/ 40 mine naſturtij. Vtiliſsimum tuſsientibus cum melle,& in thoracis purulentis excreationi bus.Datur& regio morbo,& lumborum uitijs, pleureticis, torminibus cœliacis. Illinitur uero parotidum& carcinomatum malis. Teſtium ardoribus ex aqua, aliäs cum melle. In fantibus quoque utiliſsimum.ltem ſedis uitijs& articularijs morbis, cum melle& fico. Contra uenena etiam efficax potum. Medetur& ſuſpirioſis. Item fiſtulis, cum axun/ gia ueteri, ita ne intus addatur. Horminum ſemine(ut diximus) cumino ſimile eſt, cætero porro, dodrantali altitudine. Duorum generum alteri ſemen nigrius,& ob/ longum. Hoc ad uenerem ſtimulandam,& ad oculorum argema& albugines. Alte/ ricandidius ſemen& rotundius. Vtroq; tuſo extrahuntur aculei ex corpore: Per ſe illitum

HIS TORIAE LIBER XXIII 419
ſe illitum ex aqua, folia ex aceto impoſita, panos per ſe uel cum melle diſcutiunt: item furunculos,priuſquam capita faciant, omnesq́; acrimonias. Quin& ipſæ frugum peſtes in aliquo ſunt uſu.Infelix dictum eſt à Virgilio lolium. Hoc tamen molitum, ex aceto co ctum impoſitumqʒ. ſanat impetigines. celerius quo ſæpius mutatum eſt. Medetur& po dagris, altisq́; doloribus ex oxymelite. Curatio hæc à cæteris differt. Aceti ſextario uno dilai mellis uncias duas iuſtum eſt: ita temperatis ſextarijs tribus, decocta farinallolij ſex/ tarijs duobus, uſꝙ; ad craſſitudinem, calidumq; ipſum imponi dolentibus membris. Ba dem farinaextrahit oſſa fracta.· Miliaria appellatur herba quæ necat milium. Hgæc tri, ta,& cornu cum uino infuſa, podagras iumentorum dicitur ſanare. Bromos ſemen eſt io ſpicam ferentis hetbæ, naſcitur inter uitia ſegetis auenæ genere, folio& ſtipula triticum imitatur. In cacuminibus dependentes. paruulas uclut locuſtas habet. Semen utile ad ca/ taplalmata, atq; hordeum& ſimilia. Prodeſt tuſſientibus ſuccus, Orobanchen appel/ lauimus necantem eruum& legumina: alij cynomorion cam appellant, à ſimilitudine ca nini genitalis: cauliculus eſt ſine folijs. pinguis. rubens. Eſtur& per ſe, in patinis cum tene ra eſt decocta. Et leguminibus innaſcuntur beſtiolæ uenenatæ, quæ manus pungunt,& periculum uitæ afferunt, ſoliſugarũ generis. Aduerſus has omnia eadem medentur, quæ contra araneos& phalangia demonſtrantur. Et frugum quidem hæc ſunt in uſu medi/ co. Ex ijſdem fiunt& potus, zythum in Aegypto, cælia& ceria in Hiſpania, ceruiſia& plura genera in Gallia, alijsc; prouincijs, quorum omniũ ſpuma cutem fœminarum in 20 facie nutrit: Nam quod ad potum ipſum attinet, pꝓræſtat ad uini tranſire mẽtionem, atq; a uite ordiri medicinas arborum.
C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XXIII.
PROOEMIVM.
FIFERAcCra cerealium in medẽdo quocʒ natura eſt, omniumq; quæ ciborum aut florum odorumq́; gratia proueniunt ſupina
quoq; dedit, non contenta protegere, arborumq́; alere umbra
homini cibũ fuiſſe inde,& ſic inductos cœlum ſpectare, paſciq; ZSX nunc ex ſe poſſe ſine frugibus. Ergo Hercule artes in primis dedit uitibus, non contenta delicias etiam& odores atq; unguenta omphacio& œnan/
*
the ac maſſari(quæ ſuis locis diximus) nobiliter inſtruxiſſe: plurimum, inquit, homini uoluptatis ex me eſt. Ego ſuccum uini, liquorem olei gigno. Ego palmas& poma, 4o totqʒ uarietates: neqʒ(aut tellus) omnia per labores, aranda tauris, terenda areis, deinde ſaxis,ut quando quantoõue opere cibi fiant. At ex me parata omnia, nec curuo adoranda aratro, nec cura laboranda, ſed ſeſe porrigentia ultro:& ſi pigeat attingere, etiam caden/ tia. Certauit ipſa ſecum, plusq́; utilitatis cauſa genuit etiam quàm uoluptatis. Folia ui/ tium& pampini capitis dolores, inflammationesq́; corporum mitigant cum polenta. Folia per ſe ardores ſtomachi ex aqua frigida: cum farina uero hordei, articularios morbos.Pampini ttiti& impoſiti,tumorem omnem ſiccant. Succus eorum dyſentericis infuſus medetur. Lahryma uitium, quæ ueluti gummi eſt lepras& lichenas,& pſoras nitro ante præparatas ſanat. Eadem cum oleo ſæpius pilis illitis, pſilothri effectum habet, maximeq́; aqua quam uirides accenſæ:, uites exſudãt, qua& uerrucę tolluntur Pampini ſan guinem
tellure. Non ceſſit his Pomona, partesq; medicas pendentibus
quæ diximus, imò uelut indignata plus auxilij ineſſe his quæ „ X 8.— 2. longius à cœlo abeſſent, quæq́; poſtea cœpiſſent. Primũ enim
—

42²2 c. PLINII NATVRALIS guinem excreantibus,& mulierum à conceptu defectioni diluti potu proſunt. Cortex ui tium& folia arida, uulnerum ſanguinem ſiſtunt, ipſumq; uulnus conglutinant. Vitis albæ uiridis tuſæ ſucco& thure impetigines tollũtur. Cinis ſarmentorũ uitiũc;& uinaceo/rum condylomatis& ſedis uitijs medetur ex aceto: item luxatis& ambuſtis,& lienis tu/mori, cum roſaceo& ruta& aceto. Item igni ſacro, ex uino citra oleum aſpergitur,& inter trigines& pilos abſumit. Dant& bibendũ cinerem ſarmentorũ ad lienis remedia aceto eonſperſum, ita ut bini cyathi in tepida aqua bibantur, utq; qui biberit, in lienem iaceat. Clauiculæ ipſæ quibus repunt uites, tritæ,& ex aqua potæ ſiſtunt uomitionũ conſuetu/dinem. Cinis uitium cum axungia uetere cõtra tumores proficit, fiſtulas purgat, mox& perſanat, neruorũ dolores frigore ortos, cõtractionesq́;: contuſas uero partes cum oleo, 1o carnes excreſcentes in oſſibus cum aceto& nitro, ſcorpionũ& canum plagas cum oleo. Corticis per ſe cinis cõbuſtis pilos reddit. Omphaciũ qua fleret ratione incipiẽtis uuæ pubertate,2in unguentorũ loco docuimus. Nunc ad medicinam de eo pertinentia indica/ bimus. Sanat ea quæ in humido ſunt ulcera, ut oris, tonſillarum, genitalium. Oculorum claritati plurimum confert. Scabriciæ genarum, ulceribusq́; angulorum, nubeculis, ulceri bus quacunqʒ in parte manãtibus, cicatricibus mareidis, oſſibus purulente limoſis. Fran gitur uehemẽtia eius melle aut paſſo. Prodeſt& dyſentericis, ſanguinem excreantibus, anginis. Omphacio cohæret œnanthe, quam uites ſylueſtres ferunt, dicta à nobis in un 1 guenti ratione. Laudatiſſima in Syria, maxime circa Antiochiæ& Laodiceæ montes, & ex alba uite refrigerat, aſtringit, uulneribus inſpergitur, ſtomacho illinitur, utilis uri/ 20 næ, iocineri, capitis doloribus, dyſentericis, cœliacis, cholericis. Contra faſtidia obolo ex aceto pota. Siccat manantes capitis eruptiones, efficaciſſima ad uitia quæ ſunt in humi/dis: ideoc;& oris ulceribus,& uerendis ac ſedi. Cum melle& croco aluum ſiſtit. Genarum ſcabiem emendat, oculorumq́; lachrymationes: ex uino ſtomachi diſſolutionem: ex aqua frigida pota ſanguinis excreationẽ. Cinis eius ad collyria,& ad ulcera purgan/ da,& paronychia,& pterygia probatur. Vritur in furno, donec panis percoquatur. Maſſaris odoribus tantũ gignitur, omniaq; ea auiditas humani ingenij nobilitauit, tapere feſtinando. 16. De medicinis uuarũ recentium,& ſarmentis uuarũ,& uinaceis,& de uua theriace & de uua paſſa,& aſtaphide,& aſtaphiſagria, pituitaria,& labruſca,& de 30 uite alba,& nigra,& de muſtis,& uini generibus& aceto Cap. I Atureſcentium aũt uuæ uehementiores nigræ, ideoq́; uinum ex his minus iucun/ dum: ſuauiores albæ, quoniam è translucido facilius accipitur aer. Recentes ſtoma chum& ſpiritum inflant, aluumq́; turbant, itaq; in febri damnãtur utiq; largiores. Gra uedinem enim capiti, morbumq́; lethargicum faciunt. Innocentiores, quæ deceptæ diu pependere: qua uentilatione etiã utiles ſiunt ſtomacho ægrisq;. Nam& refrigerant leui/ ter,& faſtidiũ auferunt. Quæ autem in uino dulci conditæ fuere, caput tentant. Proximę ſunt penſilibus in palea ſeruatæ. Nam& uinaceis ſeruatæ,& caput& ueſicã& ſtomachũ infeſtant. Siſtunt tamen aluum, ſanguinem excreantibus utiliſſimæ. Quæ uero in muſto fuere, peiorem uim etiamnum habent, quàm quæ in uinaceis. Sapa quoq; ſtomacho in/ 40 utiles facit: ſaluberrimas putant medici in cœleſti aqua ſeruatas, etiamſi minime iucun/ das:ſed uoluptatem earũ in ſtomachi ardore ſentiri,& in amaritudine iecoris fellisc; uo/ mitione in choleris, hydropicis, cum ardore febrium ægrotãtibus. At in ollis ſeruatæ,& os& ſtomachum& auiditatem excitant. Paulo tamen grauiores exiſtimantur fieri uina ceorum halitu. Vuæ florem in cibis ſi edère gallinacei, uuas non attingunt. Sarmenta ca/ rum in quibus acini fuere, aſtringendi uim habẽt, efficaciora ex ollis. Nuclei acinorũ ean/ dem uim obtinent. Hi ſunt qui in uino capitis dolorẽ faciunt. Toſti tritiq; ſtomacho uti-/ les ſunt. Inſpergitur farina eorum polentæ modo potiõis dyſentericis,& ccæliacis,& diſ/ ſolutis ſtomacho. Decocto etiam eorum fouere pſoras& pruritum, utile eſt. Vinacei per “

HIS TIORELAEOULIEBER XXIII 421 ſe,minus capiti aut ueſicæ nocent quàm nuclei: Mammarũ inflationi triti cum ſale utiles. Decoctum eorũ ueteres dyſentericos& cœliacos iuuat,& potione& fotu. Vua theriace, de qua ſuo loco diximus, contra ſerpentium ictus eſtur. Pampinos quoque eius edendos cenſent imponendosq;uinumq́;& acetum ex his factum auxiliarem contra eadem uim habent. Vua paſſa, quam aſtaphida uocant, ſtomachum, uentrem, interanea tentaret, niſi pro remedio in ipſis acinis nuclei eſſent: lis exẽptis, ueſicæ utilis habetur,& tuſſi alba
utilior. Vtilis& arteriæ& renibus. ſicut ex his paſſum priuatim è ſerpentibus cõtra hæ/
morrhoida potens. Teſtium inſſammationicum farina cumini aut coriandri imponun/ tur:Itẽ carbunculis, articularibus morbis, ſine nucleis tritæ cũ ruta:fouere ante uino ulcera 1o oportet. Sanant epinyctidas& dyſenteriã cum ſuis nucleis: Et in oleo coctæ gangrenis illinũtur cum cortice raphani& melle. Podagris& unguiũ mobilibus cum panace,& per ſe ad purgãdum os caputq.cum pipere cõmanducãtur. Aſtaphiſagria ſiue ſtaphis, quã uuam taminiam aliqui uocant falſo, ſuum enim genus habet, cauliculis nigris rectis, folijs labruſcæ, fert folliculos uerius q́; acinos, uirides, ſimiles ciceri: in his nucleum triangulum. Matureſcit cum uindemia nigreſcitq;, cum taminiæ rubentes norimus acinos: ſciamusq́ʒ illam in apricis naſci,hanc non niſi in opacis. His nucleis ad purgationem uti non cenſue rim propter ancipitem ſtrangulationem, nec ad pituitam oris ſiccandam, fauces enim læ/ dunt. Phthiriaſi caput& reliquũ corpus liberant triti, facilius admixta ſandaracha: item pruritu& pſoris. Ad dentium dolores decoquuntur in aceto: ad aurium uitia, rneuma/
o tiſmum cicatricum, ulcerum manãtia. Flos tritus in uino contra ſerpẽtes bibitur: ſemen e/
nim abdicauerim propter nimiam uim ardoris. Quidam eam pituitariam uocant,& pla
gis ſerpentium utiq; i linunt. Labruſca quoq; cnanthen fert: ſatis dictam, quæ à Græcis ampelos agria appellatur, ſpiſſis& candicantibus folijs, geniculata, rimoſo cortice: fert
uuas rubentes cocci modo, quæ cutem in facie mulierum purgant,& uarijs coxen dicum & lum borum uitijs tuſæ cum folijs& ſucco proſunt. Radix decocta in aqua, pota in uini Coicyathis duobus.humorem alui ciet ideo hydropicis datur. Hanc potius crediderim eſſe, quam uulgus uuam taminiã uocat. Vtuntur ea pro amuleto,& ad exſpuitionem ſan guinis quoc; adhibent, nõ ultra gargarizationes,& ne quid deuoretur, addito ſale, thy/ mo aceto mulſo. Ideo& purgationibus ancipitem putãt. Fſt huic ſimilis, ſed in ſalictis 30 naſcens,ideo diſtinguitur nomine, cum eoſdem uſus habeat,& ſalicaſtrum uocatur. Sca/ biem& pruriginem hominum quadrupedumq́; aceto mulſo trita hæc efficacius tollit. Vi tis alba eſt, quã Græci ampeloleucen, alij ophioſtaphylon, alij melothron, alij pſilothrũ. alij archezoſtin, alij cedroſtin, alij madon appellant. Huius ſarmenta lop gis& exilibus internodijs geniculata ſcãdunt. Folia pãpinoſa ad magnitudinẽ ederæ, diuiduntur ut uitiũ. Radix alba, grandis, rhaphano ſimilis initio:ex ea caules aſparagi ſimilitudine exeũt.
Hi decocti in cibo aluum& urinam cient. Folia& caules exulcerãt corpus: utiq; ulcerum
phagedænis,& gangrenis, tibiarumq; tedio cum ſale illinuntur. Semen in uua ratis acinis dependet, ſucco rubente, poſtea croci. Nouere id qui coria perficiunt, illo enim utun/tur. Pſoris et lepris illinitur. Lactis abundantiã facit coctum cum tritico, potumq́;. Radix 40 numeroſis utilitatibus nobilis, contra ſerpẽtium ictus trita drachmis duabus bibitur. Vitia cutis in facie, uarosq;& lentigines,& ſugillata emendat,& cicatrices. Eademq́; præſtat decocta in oleo. Decoctæ datur& comitialibus potus: item mente cõmotis,& uerti/ gine laborantibus, drachmæ pondere quotidie anno toto. Et ipſa autẽ largior aliquanto, ſenſus purgat. Ila uis præclara, quod oſſa infracta extrahit in aqua im poſita, ut bryonia: quare quidam hanc albã bryoniam uocãt. Alia uero nigra efficacior in eodẽ uſu cũů melle & thure. Suppurationes incipiẽtes diſcutit, ueteres maturat& purgat. Ciet menſes& uri nam. Ecligma ex ea fit ſuſpirioſis,& contra lateris dolores, uulſis, ruptis. Splenem ternis obolis pota xxν diebus conſumit. Illinitur eadem cum fico& pterygijs digitorum. Ex uino ſecundas fœminarum appoſita trahit:& Pituitã, drachma pota in aqua mulſa. Suc/
cus

422 cE. PfLINIIINATVRARLIS cus radicis colligi debet ante maturitatem ſeminis: qui illitus per ſe& cum eruo, Iætiore quodam colote& cutis teneritate, mangonizat corpora: ſerpẽtes fugat. Tunditur ipſara dix cum pingui fico, erugatq; corpus ſi ſtatim bina ſtadia ambulentur: alis urit, niſi fri/ gida abluatur. lucundius hoc idem præſtat nigra uitis, quoniam alba pruritum affert. Eſt ergo& nigra quam proprie bryoniam uocant, alij chironiam, alij gynecanthen, aut apro niam. ſimilem priori, præterquam colore. Huius enim nigrum eſſe diximus. Aſparagos eius Diocles prætulit ueris aſparagis in cibo urinæ ciendæ, lienic; minuendo. In frute/ ctis& harundinetis maxime naſcitur. Radix foris nigra, intus buxeo colore, oſſa infra/ cta uel efficacius extrahiit quam ſupradicta. Cxæterum eidem peculiare eſt, quod iu/ mentotum ceruicibus unice medetur. Aiunt ſi quis uillam ea tinxerit, fugere accipitres, tu, 10 tasq́; fieri uillaticas alites. Eadem in iumento homineq́; phlegma aut ſanguinem quiſe ad talos deiecerit circumligata ſanat.Et hactenus de uitium generibus. Muſta differen/ tias habent naturales has, quod ſunt cãdida aut nigra aut inter utrunq;, aliac; ex quibus cinum fiat, alia ex quibus paſſum: cura differentias innumerabiles facit. In plenum ergo haæc dixiſſe conueniat: Muſtum omne ſtomacho inutile, uenis iucundum. A balineis raptim& ſine interſpiratione potum, necat: Cantharidum naturæ aduerſatur: Item ſerpen tibus, maxime hæmorrhoidi& ſalamandræ. Capitis dolores facit,& gutturi inutile. Pro deſt renibus, iocineri,& interaneis ueſicæ: colleuat enim ea. Priuatim contra bupreſtin nalet. Contra meconiũ̃.lactis coagulationẽ, cicutã, toxica, dorycnium, ex oleo potum, red ditumq; uomitiõibus. Ad omnia infirmius album, iucundius paſsi muſtum,& quod mi/ 20 norem capitis dolorem afferat. Vini genera differentiasq; perquam multas expoſui/ mus,& ferè cuiuſq; proprietates. Neq; eſt ulla pars difficilior tractatu, aut numeroſior: quippe cuti ſfit tardum dictu, pluribus proſit an noceat: præterea q́; ancipiti euentu potu ſtatim auxilium fit, aut uenenum. Etenim de natura ad remedia tantum pertinente nunc loquimur. Vnum de dando eo uolumen Aſclepiades condidit, ab eo cognominatum: qui uero poſtea de uolumine illo diſſeruere, innumera. Nos iſta Romana grauitate, artiumcqʒh liberaliam appetentia, non ut medici, ſed ut iudices ſalutis humanæ, diligenter di/ ſtinguemus. De generibus ſingulis diſſerere immenſum& inexplicabile eſt, diſcordi/ bus medicorum ſententijs. Surrentinum ueteres maxime probauere, ſequens ætas Alba num aut Falernum. Dein de alia alij. iniquiſſimo genere decreti, quod cuiq; gratiſsimum z0 cæteris omnibus pronunciando. Quin utconſtarent ſententiæ, quota portio tamen mor talium ijs generibus poſſet utic Iam uero nec proceres uſquã ſynceris. Eò uenere mores, ut nomina modo cellarum ueneant, ſtatimq́; in lacubus uindemiæ adulterentur. Ergo hercle,mirum dictu, innocentius iam eſt quodcunque& ignobilius. Hæc tamen facere conſtantiſſime uidentur ſententiæ uictoriam, quorum mentionem fecimus, ſi quis hoc quocʒh diſcrimen ęxigat. Palernum nec in nouitate, nec in nimia uetuſtate corpori ſalubre eſt. NMedia eius etas à quintodecimo anno incipit. Hoc non rigido potu ſtomacho urile, non item in calido.Et in diutina tuſſi ſorbetur merum utiliter à ieiunis: Item in quaxtanis. Nullo æque uenæ excitantur. Aluum ſiſtit, corpus alit. Creditum eſt obſcuritatemm uiſus facere:nec prodeſſe neruis, aut ueſicæ. Albana neruis utiliora. Stomacho minus quę ſunt 40 dulcia, auſtera uel falerno utiliora. Concoctionem minus adiuuant, ſtomachum modice implent. At ſurrentina nullo modo, nec caput tentant, ſtomachi& inteſtinorum rheuma tiſmos cohibent. Cæcuba iam non gignuntur. At quæ ſuperſunt Setina, cibos concoqui cogunt. Viriũ plus Surtentino, auſteritatis Albano, uehementiæ minus Falerno. Ab his Statana non longe interuallo abfuerint. Aluo citæ Signinum maxime conducere indubitatum eſt. Reliqua in commune dicentur. Vino aluntur uires, ſanguis colosq; homi/ num. Hoc quoc; diſtat orbis medius,& mitior plaga àcircumiectis: quantum ilſis feritas facit roboris, tãtum nobis hic ſuccus. Lactis potus oſſa alit, frugum neruos, aquæ carnes. Ideo minus tuboris eſt in corporibuss illi,& minus rohoris, vont aq; abores patientiaæ. Vino

HISTORISALILITLI1I15EILIII1 4 23
Vino modico nerui iuuãtur, copioſiore læduntur, ſic& oculi, Stomachus recreatur, appe/ tentia ciborum inuitatur, triſtitiæ cura heberatur, urina et algor expellitur, ſomnus cõciliatur. Præterea uomitionẽ ſiſtit, collectiões extra lanis humidis impoſitis mitigat. Aſcle/ piades utilitatẽ uini æquari uix deorum potẽtia poſſe Vetus copioſiore a/ qua miſcetur, magisq; urinã expellit: minus ſiti reſiſtit. Dulce minus inebriat, ſed ſtoma/cho innatat, Auſterum facilius cõcoquitur. Leuiſſimum eſt quod celerrime inueteratur. Minus infeſtat neruos, quod uetuſtate dulceſcit. Stomacho minus utile eſt pingue, nigrum, ſed corpora magis alit. Tenue& auſterum minus alit, magis ſtomachũ nutrit. Ce/ ſerius per urinam tranſit, tantoq́; magis capita tentat: hoc et in omni alio ſucco ſemel di/ o ctum ſit. Vinum ſi ſit fumo inueteratum, inſaluberrimũ eſt. Mangones iſta in apothecis excogitauere. Iam& patresfamilis ætatẽ ademere his, quæ per ſe cariẽ traxere. Quo certe uocabulo ſatis conſilij dedere priſci, quoniã et in materijs cariem fumus erodit. At nos è diuerſo fumi amaritudine uetuſtatem indui perſuaſum habemus. Quæ ſunt admo dum exalbida, hæc uetuſtate ſalubria fiunt. Quo generoſius uinũ eſt, hoc magis uetuſta te craſſeſcit,& in amaritudinẽ corpori minime utilem coit. Condire eo aliud minus anno ſum, inſalubre eſt. Sua cuiqʒ uino ſaliua innocẽtiſsima, ſua cuiq; ætas gratiſsima, hoc eſt, media. Corpus augere uolentibus, aut mollire aluum, cõducit inter cibos bibere. Contra minuentibus aluumq́; cohibentibus,ſitire in edendo, poſtea parum bibere. Vinum ieiu/ nos bibere nouitio inuento, inutiliſsimum eſt. Curas uigoremq́; animi impedit, ad pro20 cinctum tendentibus: ſomno uero ac ſecuritatibus iam dudum hoc fuit, quod Home/ rica illa Helena ante cibum miniſtrauit. Sic quoque in prouerbium ceſsit, ſapie ntiam uino obumbrari. Vino debemus homines, quòd ſoli animalium non ſitientes bibimus. Aquæ potus interponere utiliſsimum. Item; iugi ſuperbibere ebrietati, quam quidem frigidæ potus extemplo diſcutit. Meracis potionibus per uiginti dies ante canis ortum, totidemq́; poſtea, ſuadet Heſiodus uti. Merum quidem remedio eſt contra cicutas, co/ riandrum, aconita, uiſcum, meconium, argentum uiuum, apes, ueſpas, crabrones, phalan gia, ſerpentiam ſcorpionumq; ictus, contraq; omnia quæ refrigerando nocẽt. Priuatim contra hæmorrhoidas, preſteras, fungos. Item contra infſationes roſionesq; præcordiorum,& quorũ ſtomachus in uomitiones effunditur:& ſi uenter aut interanea rheumatiſ 30 mum ſentiant. Dyſentericis.ſudatoribus. in longa tuſsi, in epiphoris, meracum. At uero cardiacis, in mamma læua merum in ſpongia imponi prodeſt. Ad omnia autem maxi/ me album inueteraſcens. Vtiliter etiam fouetur uino calido uirilitas iumentis, quo etiam infuſo cornu laſsitudinem auferri aiunt. Simias quadrupedesq́; quibus digiti ſunt, negãt creſcere aſſuetas meri potu. Nunc circa ægritudines ſermo de uinis erit. Sauberrimum li/ beraliter genitis, Campaniæ quodcunq; tenuiſsimũ: uulgo uero, quod quenq; maxime iuuerit ualidum. Vtiliſsimum omnibus ſacco uiribus fractis. Meminerimus ſuccum eſſe, qui feruendo uires à muſto ſibi fecerit. Miſceri plura genera, omnibus inutile. Saluberrimum, cui nihil in muſto additũ eſt: meliusq;ſi nec ualis pix affuit. Marmore enim& gy/ pßſo aut calce condita, quis non etiam ualidus expauerit? In primis igitur uinum marina a/ 40 qua factum, inutile eſt ſtomacho, neruis, ueſicæ. Reſina condita, frigidis ſtomachis utilia exiſtimantur. Non expedire uomitoribus, ſicut neq; muſtum, neq; ſapa, neq; paſſum. Nouitium reſinatum nulli conducit. Capitis dolorem& uertigines facit, ab hoc dicta cra pula eſt. Tuſsientibus& in rheumatiſmo nominata proſunt. Item cœeliacis& dyſenteri/ cis, mulierum mẽſibus. In hoc genere rubrum nigruijmue magis conſtringit, magisq́; cal/ facit. Innocentius pice ſola conditum. Sed& picem meminiſſe debemus, nõ aliud eſſe T; combuſtæ reſinæ fluxum. Hoc genus uini excalfacit, cõcoquit, purgat: pectori, uentri uti le. Item uuluarum dolori, ſi ſine febre ſint, ueteri rheumatiſmo, exulcerationi, ruptis, con/ uulſis,uomicis, neruorum infirmitati, inflationibus, tuſsi, anhelationibus, luxatis, in ſuccida lana impoſitum. Ad omnia hæc utilius id quod ſponte naturæ ſuæ picem reſipit, pi/2 catumq;

424 C. PLINII NKATVRAELIS catumq&́; appellatut. Heluennaco quoq; tamẽ nimio caput tentari conuenit. Quod ad fe/
briũ ualetudines attinet, certũ eſt non dandum in febre, niſi ueteribus ægris, uinũ: nec niſi declinante morbo. In acutis uero periculis, nullis niſi qui manifeſtas remiſsiones habeãt,
& has noctu potius.dimidia enim pars periculi eſt, noctu, hoc eſt ſpe ſomni, bibẽtibus.
nec à partu abortuj ue, nec à libidine ægrotantibus, nec in capitis doloribus, nec quorum acceſſiones cum frigore extremitatum fiant, nec in febri tuſsientibus, nec in tremore ner/
uorumq; doloribus uel fauciũ, aut ſi uis morbi citca illa intelligatur, nec in duritia præcor/ diorũ, uenarũ uehemẽtia, neq; in opiſthotono, tetano, nec ſingultientibus, nec ſi cũ febre dyſpnœa ſit. Minime uero oculis rigentibus,& genis ſtantibus, aut defectis grauibusq;; nec quorũ conniuentiũ perlucebunt oculi, neu palpebris nõ coeuntibus, uel ſi dormienti 1e 1 bus hoc idẽ eueniet:aut ſi cruore ſuffunduntur oculi, uel ſi lemæ in oculis erũt. Minime lin gua fungoſa, nec graui,& ſubinde imperfecta loquẽtibus: nec ſi urina difficile reddetur,
neq; expaueſcentibus repente, nec ſpaſticis, aut rurſus torpentib. nec ſi per ſomnos geni/
tura effundetur. Cardiacorũ morbo unicã ſpem in uino eſſe, certum eſt. Sed id dandum
quidã non niſi in acceſſione cenſent, alij non niſi in remiſsione. Illi ut ſudorẽ coerceant:hi
quia tutius putãt, minuente ſe morbo: quã plurium ſententiã eſſe uideo. Dari utiq; nõ ni
ſi in cibo debet, nec à ſomno, nec præcedente alio potu, hoc eſt, utiq; ſitienti, nec niſi in de/ ſperatione ſumma,& uiro facilius q́; fœminæ, ſeni q́; iuueni, iuueni q́; puero, hyeme q́;
æſtate, aſſuetis potius q́; expertibus. Modus dandi pro uehementia uini: item mixtura.
Atcq; uulgo ſatis putant unum uini cyathũ duobus aquæ miſceri: Si diſſolutio ſit ſtoma/ ꝛ0
1
S 8 chi, dandum:& ſi cibus non deſcẽdat. Inter uini genera quæ fingi docuimus, nec fieri iam
arbitror,& ſuperuacaneum eorum uſum, cum ipſis rebus ex quibus finguntur docea/ mus uti. Et alias modum exceſſerat medicorũ in his oſtentatio, ueluti è napis uinum utile eſſe ab armorũ equitandi ue laſsitudine præcipientiũ, atq; ut reliqua omittamus, etiam è iunipero.· Et quis ſatius cenſeat, abſinthite uino utendum potius quã abſinthio ipſo? In reliquis omittatur& palmeũ, capiti noxiũ, uentriq́; tantũ molliendo,& ſanguinẽ excrean tibus non inutile.Fictitiũ non poteſt uideri, quod bion appellauimus, cũ ſit in eo ſola pro arte feſtinatio. Prodeſt ſtomacho diſſoluto, aut cibos non perſicienti, prægnantibus, defe ctis, paralyticis, tremulis, uertigini, torminibus, iſchiadicis. In peſtilentia quoq; ac peregri nationibus.uim magnã auxiliandi habere dicitur. Vini etiã uitium trãſit in remedia. Ace/ʒ0 to ſumma uis eſt in refrigerando, non tamen minor in diſcutiendo: ita fit, ut infuſum ter/ ræ ſpumet. Dictum eſt ſæpius, diceturq́;, quotiens cum alijs proſit. Per ſe hauſtum faſti/ dia diſcutit, ſingultus cohibet, ſternutamenta olfactu. Vim in balineis æſtus arcet, ſi conti neat᷑ ore. Quin& cũ aqua bibitur. Multorũ ſtomacho utiliter gargarizatur. Cum eadem conualeſcentiũ& à ſolis ardoribus. Oculis quoq; illo modo ſaluberrimũ. Plurimum fotu medetur poſt uredines.ltẽ lepris. furfuribus, ulceribus manantibus, canis morſibus, ſcor/ pionũ ictibus, ſcolopendrarũ, muriſaranei: contrac; omnium aculeatorũ uenena& pruri tus.ltẽ cõtra multipedę morſum. Calidum in ſpongia appoſitũ, adiecto ſulphuris ſextan te ſextarijs tribus aceti, aut hyſſopi faſciculo, medet᷑ ſedis uitijs. In ſanguinis Hfluxiõe poſt exciſos caſculos,& omni alia, foris in ſpongia impoſitũ, intus potum cyathis binis q́;ʒ acer/ 40 rimum. Conglobatum utiqʒ ſanguinem diſcutit. Contra lichenas& bibitur& imponi/ tur. Siſtit aluoset rhneumatiſmos interaneorum infuſum. Item procidentia ſedis uuluęq;. Tuſsim ueterem inhibet,& gutturis rheumatiſmos, orthopnœam, dentium labefactio/ nem. Veſicæ nocet, neruorumq́; infirmitatibus. Neſciere medici quantum cõtra aſpidas polleret. Nuper ab aſpide calcata percuſſus utrem aceti ferens, quoties depoſuiſſet ſentie/ bat ictum, alias illæſo ſimilis· Intellectum ibi remedium eſt, potuq́; ſuccurſum. Neq; alte ro os colluunt uenena exugentes.lIn totum domitrix uis hæc non ciborum modo eſt, ue/ rum& rerum laricharct an rumpit infuſum, quæ nõ ruperit ignis antecedens. Cibos
quidem& ſapores non alius magis ſuccus cõmendat aut excitat; in quo uſu mitigatur to/ ſto pane
8

IISTORI 425
ſto pane aut uino, uel accenditur pipere ac laſere: utiq; ſale cõpeſcitur. Non eſt prætereun dum in eo exẽplum ingens. Siquidem M. Agrippa ſupremis ſuis annis cõflictatus graui morbo pedum, cum dolorem eum perpeti nequiret, unius medicorum portentoſa ſcien/ tia, gnorante diuo Auguſto, tanti putauit uſu pedum ſenſuq́; omni carere, dummodo& dolore illo careret, demerſis in acetum calidum cruribus in acerrimo impetu morbi.
De aceto ſcillino,& oxymelle,& ſapa,& fece uini, aceti,& ſape. Cap. I
Cetum ſcillinũ inueteratũ magis probatur: prodeſt ſuper ea quę diximus aceſcen/ A tibus cibis: guſtatum enim diſcutit pœnam cam. Et his qui ieiuni uomunt:callum enim faucium facit, ac ſtomachi: odorem oris tollit, gingiuas aſtringit, dentes firmat, coloio rem meliorem præſtat. Tarditatem quoq; aurium gargarizatione purgat,& tranſitum auditus aperit. Oculorum aciẽ obiter exacuit. Comitialibus, melancholicis, uertiginoſis, uuluarum ſtrangulationibus, percuſsis aut præcipitatis,& ob id ſanguine conglobato, neruis infirmis.renum uitijs perquam utile. Cauendum exulceratis. Oxymeli antiqui(ut Dieuches tradit)hoc modo tẽperabant:mellis minas decẽ, aceti ueteris heminas quinq;, ſalis marini pondo, thymbræ quadrantem, aquæ marinæ ſextarios quinq; pariter coque bant, decies deferueſcente cortina, atq; ita diffundebãt inueterabantq;. Suſtulit totum id Aſclepiades, coarguitq;. Nam etiam in febribus dabant. Profuiſſe tamen fatentur contra ſerpentes quas fepas uocant,& contra meconiũ, ac uiſcum,& anginas, calidum gargariza tum,& auribus,& oris gutturisq; deſiderijs, quæ nunc omnia oxalme contingunt: id ſale 20& aceto recente efficacius eſt. Vino cognata res ſapa eſt, muſto decocto donec tertia pars ſuperſit. Ex albo hoc melius. Vſus contra cantharidas, bupreſtin, pinorum erucas, quas pityocampas uocant, ſalamandras,& contra mordentia uenenata. Secundas partusq; e/ mortuos trahit cum bulbis potum.Fabianus autor eſt, uenenum eſſe ſi quis ieiunus à ba lineis id bibat. Conſequẽs horum eſt fex uini, ſui cuiuſq; generis. Ergo uini feci tanta uis eſt ut deſcendentes in cupas enecet. Experimentum demiſſa præbet lucerna, quãdiu ex/ tinguatur periculum denuncians. IIlota miſcetur medicamẽtis. Cum iridis uero pari pon dere, eruptionibus pituitæ illinitur. Et ſicca uel madida contra phalangia,& teſtium mam marumq; inflammationes, uel in quacunq; parte corporis. Item cum hordeacea farina, & thuris polline in uino decocta crematur,& ſicatur. Experimentum eſt legitime coctæ, 30 ut refrigerata linguam tactu uideatur urere. Celerrime exanimatur loco nõ incluſo condi ta. Crematio ei multum uirium adijcit. Vtiliſsima eſt ad cõpeſcendas lichenas furfuresq; cum fico decocta.Sic& lepris& ulceribus manantibus imponitur. Fu ngorũ naturæ con/ traria eſt pota, ſed magis cruda. Oculorũ medicamentis cocta& lota miſcetur. Medetur
illita& teſtibus& genitalibus.In uino aũt aduerſus ſtrãgurias bibitur. Cum expirauerit
quoq;. lauãdis corporibus& ueſtibus utilis, tuncq; uſum acaciæ habet. Fex aceti pro ma/ teria acrior ſit neceſſe eſt,multoc; magis exulceret. Reſiſtit ſuppurationũ incremẽtis, ſtomachum interanea, uentrẽ, illita adiauat. Siſtit earum partiũ rheumatiſmos,& mulierum mẽſes. Panos diſcutit nõdum exulceratos,& anginas. Sacros ignes cum cera. Mammas lactis ſui impatientes eadem extinguit. Vngues ſcabros aufert. E ſerpentibus contra cera 40 ſtas ualidiſsima cum polenta: Cum melanthio autem cõtra crocodili morſus,& canis. Et hæc cremata ampliat uires. Tunc addito lentiſcino oleo, illitauna nocte ruffat capillum. Eadem ex aqua in linteo appoſita, uuluas purgat. Sapæ fece ambuſta ſanantur, melius addita lanugine harundinis. Eadem fece decocta potaq;, tuſſes ueteres. Decoquitur in pa tinis cum ſale& adipe ad tumorem quoq; maxillarum& ceruicum.
De oleis,& folijs oleæ,& flore,& cinere,& de oliua alba& nigra,&
de amurem. Cap. II “ autoritas intelligitur. Folia earũ uehementiſsime aſtringunt, pur
gant⸗ſiſtunt. Itaq; cõmanducata impoſita ulceribus medentur,& capitis doloribus
illita cum oleo. Decoctum eorum cum melle his quæ medici ufſerint gingiuarum inflam 8 8Iz
1

42²2⁶ c. PLINII NATVRAELI9
mationibus, paronychijs, ſordidis; ulceribus excreſcentibus. Cum melle proſuuiũ ſan guinis è neruoſis partibus cohibet. Succus eorum carbunculantibus circa oculos ulceri/ bus,& puſtulis, procidentiq́; pupillæ efficax, quapropter in collyria additur. Nam& uete res lachrymationes ſanat,& genarum eroſiones. Exprimitur autem ſuccus tuſis, affuſo uino& aqua cœleſti, ſiccatusq́; in paſtillos digeritur. Siſtit menſes in lana admotus uul uæ. Vtilis& ſaniem emanantibus. Item condylomatis, ignibus ſacris, quæq; ſerpunt ul/ cera, epinyctidi. Eoſdem& flos earum habet effectus. Vruntur& cauliculi floreſcentes, ut ſpodij uicem cinis præſtet, uinoq́; infuſo iterum uritur. Suppurationes& panos illinunt cinere eo, uel folijs tuſis cum melle, oculos uero cum polenta. Succus fruticis recen/ tis accenſi diſtillans, ſanat lichenas, furfures, manantia ulcera. Nam& lachryma quæ ex arbore ipſa diſtillat, Rethiopicæ maxime oleæ, mirari ſatis eſt repertos qui dentium do/ lores illinendos cenſerent, uenenum eſſe prædicantes, atq; etiam in oleaſtro quærẽdam. Eradice ole quamtenerrime cortex deraſus, in melle crebro guſtatu medetur ſangui/ nem teijcientibus,& ſuppurata extuſsientibus. Ipſius oleæ cinis cum axungia tumores ſa nat, extrahitq; fiſtulis uitia,& ipſas ſanat. Oſiuæ albæ ſtomacho utiliores, uentri mi-/ nus. Præclarum habent antequam condiantur uſum, recentes per ſe cibi modo deuoratę. Medentur enim arenoſæ urinæ, item dentibus, aut attritis aut conuulſis. Nigra oliua ſto macho inutilior, uentri facilior, capiti& oculis non conuenit. Vtraq; ambuſtis prodeſt tri ta& illita. Sed nigra commanducatur,& protinus ex ore impoſita, puſtulas gigni prohi/ bet. Colymbades ſordida ulcera purgant, inutiles difficultatibus urinæ. De amurca po/²0 teramus uideri ſatis dixiſſe, Catonem ſecuti, ſed reddenda medicinæ quoque eſt. Gingiuis& oris uſceribus, dentium ſtabilitati efficaciſsime ſubuenit. Item ignibus ſacris infuſa, & his quæ ſerpunt. Pernionibus nigræ oliuæ amurca utilior: Item infantibus fouendis. Albæ uero mulierum uuluæ in lana admouetur. Multo autem omnis amurca decocta efficacior. Coquitur in cupreo uaſe ad craſsitudinem mellis. Vſus eius cum aceto, aut uino uetere, aut mulſo, ut quæq; cauſa exigat in curatione oris, dentium, aurium, ulcerum manantium, genitalium, thagadum. Vulneribus in linteolis imponitur, luxatis in lana: in/ gens hic uſus, utiq; inueterato medicamento. Tale enim fiſtulas ſanat. Infunditur ſedis, genitaliam, uuluæ exulcerationi. Illinitur uero podagris incipientibus. Item articularibus morbis. Si uero cum omphacio recoquatur ad mellis craſsitudinem, caſuros dentes extra 30 hit. Item iumentorum ſcabiem, cum decocto lupinorũ& chamæleonte herba, mire ſa/ nat. Cruda amurca podagris foueri utiliſsimum.. De folijs oleaſtri,& cenanthino oleo,& cicino,& amygdalino,& lautino,& myr/ teo, chamæmyrſino,& cupreſsino,& citreo,& caryino. Cap. III O Leaſtri foliorum eadem natura. Spodiumq́; è cauliculis uehementius inhibet rheu matiſmos. Sedat& inflammationes oculorum, purgat ulcera, alienata explet, excre ſcentia leniter erodit, ſiccat,& ad cicatricem perducit: cætera ut in oleis. Peculiare autem quõd folia decoquuntur ex melle, danturq; cochlearibus contra ſanguinis excreationes. Oleum tamen acrius atque efficacius:& os quoq;ʒ colluitur illo ad dentium infirmitatetnImponuntur folia& paronychijs,& carbunculis,& contra omnem collectionem cum ui 40 no: ijs uero quæ purganda ſunt, cum melle. Miſcẽtur oculorũ medicamẽtis,& decoctum foliorum,& ſuccus oleaſtri. Vtiliter etiam auribus inſtillatur cum melle, uel ſi pus effluat. Flore oleaſtti condylomata illinuntur& epinyctides. Item cum farina hordeacea uenter, in rheumatiſmo cum oleo capitis dolores. Cutem in capite ab oſsibus recedentem cauli/ culi decocti,& cum melle impoſiti comprimunt. Ex oleaſtro maturi in cibo ſumpti ſiſtunt aluum. Toſti autem& cum melle triti, nomas repurgant, carbunculos rum punt. Olei naturam cauſasq; abunde diximus. Ad medicinam ex olei generibus hæc perti/ nent. Vtiliſsimum eſt omphacinum, proxime uiride. Præterea quàm maxime recens, niſi cum uetuſtiſsimum quæritur, tenue, odoratum, quodq́; non mordeat, è diuerſo qu 1 in cibos

HISTSRITAE LIBER XXIII 22 cibos eligitur. Omphacinum prodeſt gingiuis. Si cõtineatur in ore, colorem dentium cuſtodit magis quàm aliud:ſudores cohibet. Oenanthino idem eſt effectus qui roſaceo. Omni autem oleo mollitur corpus, uigorem& robur accipit. Stomacho contrarium. Au get ulcerum incrementa. Fauces exaſperat,& uenena omnia hebetat, præcipue pſimmy/thij& gypſi in aqua mulſa, aut ficorũ ſiccarum decocto potum, contra meconiũ ex aqua, contra cantharidas, bupreſtin, ſalamandras, pityocampas per ſe potum, redditumq; uo/ mitionibus, contra omnia ſupradicta laudatiſsimum. Et laſsitudinum perfrictionumq́; refectio eſt:tormina calidum potum cyathis ſex, magisq; ruta ſimul decocta pellit. Item uentris animalia. Soluit aluum heminæ menſura, cum uino et calida aqua potum, aut pti io ſanæ ſucco. Vulnerarijs emplaſtris utile. Faciem purgat. Bubus infuſum per nares donec ructent, inflationem ſedat. Vetas autem magis excaſfacit corpora, magisq́; diſcutit ſudo res. Duritias magis diffundit. Lethargicis magis auxiliare,& inclinato morbo. Oculo/rum claritati confert aliquid, cum pari portione mellis acapni. Capitis doloribus remedium eſt.Item ardoribus in febri cum aqua:et ſi uetuſti ſit occaſio, decoquitur, ut uetuſta tem repræſentet. Oleum cicinum bibitur ad purgationes uentris cum pari caldæ men/ ſura. Priuatim dicitur purgare præcordia. Prodeſt et articulorum morbis, duritijs omni/ bus, uulais, auribus, ambuſtis. Cum cinere uero muricum, ſedis inflammationibus, item pſoræ. Colorem cutis commendat, capillumq́; fertili natura euocat. Semẽ ex quo fit, nulla animans attingit. Ellychnia ex uua fiunt, claritatis præcipuę. Ex oleo lumen obſcurum 20 propter nimiam pinguedinem. Folia igni ſacro illinuntur ex aceto. Per ſe autem recen/
tia mammis et epiphoris.Eadem decocta in uino inflammationibus cum polenta& cro co:per ſe autem triduo impoſita faciem purgant. Oleum amygdalinum purgat, mol/
lit corpora,cutem erugat, nitorem commendat, uaros cum melle tollit è facie. Prodeſt& auribus, cum roſaceo et melle& mali punici germine decoctũ, uermiculosq́; in his necat,
& grauitatem auditus diſcutit, ſonos incertos et tinnitus, obiter capitis dolores et oculo/
rum. Medetur furunculis, et à ſole uſtis cum cera. Vlcera manantia& furfures cum uino
expurgat, condylomata cum meliloto. Per ſe uero capiti illitum, ſomnum allicit. Oleum laurinum utilius quo recentius, quoq́; uiridius colore. Vis eius excalfactoria,& ideo para ſypticis, ſpaſticis, iſchiadicis, ſugillatis, capitis doloribus, inueteratis diſtillationibus, auri30 bus. in calyce punici calfactum illinitur. Similis& myrtei olci ratio, aſtringit, indurat, medetur gingiuis, dentium dolori, dyſenteriæ, uuluæ exulceratæ, ueſicis, uſceribus uetuſtis uel manãtibus, cum ſquama æris& cera. Itẽ eruptionibus, ambuſtionibus. Attrita ſanat & furfures,& rhagadas, condylomata, articulos luxatos, odorem grauem corporis. Ad, uerſatur cantharidi, bupreſti alijs; malis medicamentis, quæ exuſcerando nocent. Cha mæmyrſinæ ſiue oxymyrſinæ eadem natura. Cupreſsinum oleum eoſdem effectus ha/ bet quos myrteum. Item citreum. E nuce uero iuglande quod caryinũ appellauimus, alo/ pecijs utile eſt,& tarditati aurium infuſum. Item capitis doloribus illitum. Cęterum iners & graue ſapore. Enimuero ſi quid in nucleo putridi fuerit, totus modus deperit. Ex gni/ dio grano factum, eandem uim habet quam cicinum. Ex lentiſco factum, utiliſsimũ aco/ 40 po eſt. Idemq́; proficeret æque ut roſaceum, ni durius paulo intelligeretur. Vtuntur co & contra nimios ſudores, papulasq́; ſudorum. Scabiem iumentorum efficaciſsime ſanat. Balaninum oleum repurgat uaros. furunculos, lentigines, gingiuas. Cypros qualis eſſet. & quemadmodum ex ea fieret oleum, docuimus. Natura eius excalfacit, mollit neruos. Folia ſtomacho illinuntur,& uuluæ concitatæ ſuccus quoq; eorũ apponitur. Folia recen/ tia commanducata, ulceribus in capite manãtibus,item oris medentur,& collectionibus, condylomatis. Decoctum foliorũ ambuſtis& luxatis prodeſt. Ipſa ruffant capillum tu/ ſa adiecto ſtruthei mali ſucco. Flos capitis dolores ſedat cum aceto illitus. Idem cõbuſtus in cruda olla nomas ſanat,& putreſcentia ulcera per ſe, uel cum melle. Odor floris olet, qui ſomnum facit. Aſtringit gleucinũ,& refrigerat, eadem ratione qua& cenanthinum. N 4 Bealſa

42²⁸ c. PLINII NATVRALIS
Balſaminum longe precioſiſsimum omnium, ut in unguentis diximus, contra omnes ſerpẽtes efficax. Oculorum claritati plurimũ confert, caliginem diſcutit. Item dyſpncœas, collectiões omnes duritiasq; lenit. Sanguinem denſari prohibet, ulcera purgat: auribus, capitis doloribus, tremulis, ſpaſticis, ruptis perquam utile. Aduerſatur aconito ex lacte potum. Febres cum hotrore uenientes perunctis leuiores facit. Vtendum tamen modice, quoniam adurit, augetq; uitia non ſeruato temperamento. Malobathri quoc; naturam & genera expoſuimus. Vrinam ciet. Oculorum epiphoris uino expreſſum utiliſsime im ponitur: Item frontibus dormire uolentibus:Efficacius ſi& nares illinantur: aut ſi ex aqua pibatur. Oris& halitus ſuauitatem cõmendat linguæ ſubditum folium, ſicut& ueſtium odorem interpoſitum. Hyoſcyaminum emolliendo utilius, neruis inutile. Potum qui/ 1o dem cerebri motus facit. Iherminum è lupinis emollit, proximum roſaceo effectum habens. Narciſsinum dictum eſt cum ſuo flore. Raphaninum phthiriaſes longaua/ letudine cõtractas tollit, ſcabritiasc; cutis in facie emendat. Seſaminum aurium dolores ſanat,& ulcera quæ ſerpunt,& quæ cacoethe uocant. Lirinon quod& phaſelinũ& Sy rium uocauimus, renibus utiliſsimum eſt, ſudoribusq́; euocandis, uuluæ molliendæ, con, coquendoq; intus. Selgiticum neruis utile eſſe diximus, ſicut herbaceum quoq;, quod Enguini circa Flaminiam uiam uendunt. Elæomeli, quod in Syria ex ipſis oleis manare diximus. ſapore melleo non ſine nauſea, aluum emollit: bilem præcipue detrahit, duobus cyathis in hemina aquæ datis: qui bibere torpeſcunt, excitanturq; crebro. Potores certa tuti præſumunt ex eo cyathum unum. Piſsino oleo uſus& paſsim ad quadrupedum 20 ſcabiem eſt. Auitibus oleisc; proxima nobilitas palmis: Inebriant recentes, capitis dolo rem afferunt minus ſicæ, nec quantũ uidetur utiles ſtomacho, tuſsim exaſperant, corpus augent. Succum decoctarum antiqui pro hydromelite dabãt ægris ad uires recreandas, ſitimm ſedandam, in quem uſum præferebant Thebaicas. Sanguinem quoq; excreãtibus utiles, in cibo maxime. Illinunt᷑ caryotę ſtomacho, ueſicę, uentriinteſtinis. Cum cotoneis, & cera,& croco ſugillata emendant. Nuclei palmarum cremati in fictili nouo, cinere loto ſpodij uicem efficiunt, miſcenturq́; collyrijs,& calliblephara faciunt addito nardo. De myrobalano palma,& de palma elate. Cap. v
Alma quæ fert myrobalanũ, probatiſsima in Aegypto, 5oſſa non habet reliquarum
modo in balanis. Aluum& menſes ſiſtit in uino auſtero,& uulnera conglutinat. Pal/ʒz0 ma⸗ ſiue elate, ſiue ſpathe, medicinæ confert germina, folia, corticem. Folia imponuntur præcordijs, ſtomacho, iocineri, ulceribus quæ ſerpunt cicatrici repugnãtia. Pſoras cortex eius tener cum reſina& cera ſanat diebus xx. Decoquitur& ad teſtium uitia. Capillum denigrat ſuffitu, partus extrahit. Datur bibendus renũ uitijs& ueſicæ,& præcordiorum, &e capiti& neruis inimicus. Vuluæ ac uentris fluxionem ſiſtit decoctum eius. Item cinis ad tormina potus in uino albo, in uuluarum uitijs efficaciſsimus.
Medicinæ ex ſingulorum generum flore, folijs, fructu, ramis, cortice, ligno, ſucco, radice, cinere. Cap. vr 8
Roximæ uarietates generum medicinarumq;h, quæ mala habent. Ex his uerna; acer/
ba, ſtomacho inutilia ſunt: aluum, ueſicã circumagunt: neruos lædũt. Cocta meliora. 40 Cotonea cocta ſuauiora. Cruda tamen duntaxat matura, proſunt ſanguinẽ excreantib. ac dyſentericis,cholericis, ccœliacis. Non idem poſſunt decocta, quoniã amittunt conſtrin gentem illam uim ſucci. Imponũtur& pectoti in febris ardoribus:& tamen decoquũtur in aqua coleſti, ad eadem quæ ſupra ſcripta ſunt. Ad ſtomachi autẽ dolores cruda decoctaue cerati modo imponuntur. Lanugo eorum carbunculos ſanat, cocta in uino,& illita cum cera. Alopecijs capillum reddunt. Quæ ex his cruda in melle condiuntur, aluum mo uent. Mellis autem ſuauitati multum adijciunt, ſtomachocq́; utilius id faciunt. Quæ uero in melle cõdiuntur cocta, quidam ad ſtomachi uitia trita cum roſæ folijs decoctis dant
pro cibo. Succus crudorum lienibus, orthophnoicis, hydropicis prodeſt: Item mammis

HISTORIAE LIBER XNII1 4²⁹ mis. condylomatis, uaricibus. Flos& uiridis et ſiccus inſammationibus oculorum, excrea tionibus ſanguinis, menſibus mulierum. Fit& ſuccus ex his mitis, cum uino dulci tuſis, utilis& ccliacis& iocineri. Decocto quoq; eorum fouentur, ſi procidant uuluæ& intera/nea. Fit& oleum ex his, quod melinum uocauimus, quoties non fuerint in humidis na/ ta. ldeo utiliſsima quæ ex Sicilia ueniunt. Minus utilia ſtruthia, quamuis cognata. Radix eorum circumſcripta terra manu ſiniſtra capitur, ita ut qui facit, dicat quæ capiat,& cuius cauſa:ſic adalligata ſtrumis medetur. Melimela& reliqua dulcia, ſtomachum& uentrem ſoluunt, ſiticuloſa, æſtuoſa, ſed neruos non lædunt. Orbiculata ſiſtunt aluum& uomitio/ nes, urinas cient. Sylueſtria mala ſimilia ſunt uernis acerbis, aluumq́; ſiſtunt. Saneè in lo hunc uſum immatura opus ſunt. Citrea contra uenenum in uino bibuntur, uel ipſa uel ſemen.Faciunt oris ſuauitatem, decocto eorum colluto, aut ſucco expreſſo. Horum ſemen edendum præcipiunt in malacia prægnantibus: ipſa uero contra infirmitatem ſto/machi, ſed non niſi ex aceto facillime manduntur.· Punici mali nouem genera nunc ite/ rare ſuperuacuum.Ex his dulcia, quæ apyrina alio nomine appellauimus, ſtomacho inu/ tilia habentur, inflationes pariunt, dentes gingiuasq; lædunt. Quæ uero ab his ſapore proxima uinoſa diximus, paruum nucleum habentia, utiliora paulo intelliguntur. Al/ uum ſiſtunt& ſtomacho proſunt, duntaxat pauca, citraqʒ ſatietatem. Sed hæc minime danda: quanquam omnino nulla in febri, nec carne acinorum utili nec ſucco. Cauentur æque uomitionibus, ac bilem reijcientibus. Vuam in his, ac ne muſtum quidem, ſed pro/zo tinus uinum aperuit natura. Vtrũqʒ uero aſperiore cortice. Hic ex acerbis in magno uſu. Vulgus coria maxime perſicere illo nouit, ob id malicorium appellant medici. Vrinam cieri eodem monſtrant: mixtaq; galla in aceto decocto, mobiles dentes ſtabilire. Expeti/ tur grauidarum malaciæ, quoniam guſtatu moueat infantem. Diuiditur malum, ccœleſtic; aqua madeſcit ternis ferẽ diebus. Hæc bibitur frigida ccliacis,& ſanguinẽ excrean/ tibus.Ex acerbo fit medicamentum, quod ſtomatice uocatur, utiliſsimum oris uitijs, narium, aurium, oculorum caligini: pterygijs, genitalibus,& his quas nomas uocant,& quæ in ulceribus excreſcunt. Contra leporem marinum hoc modo, Acinis detracto cortice tu/ ſis, ſuccoq́; decocto ad tertias, cumm ctr̃oci& aluminis ſciſsi, myrrhæ, mellis Attici ſelibris: Alij& hoc modo faciunt. Punica acida multa tunduntur, ſuccus in cacabo nouo coquiʒo tur mellis craſsitudine, ad uirilitatis& ſedis uitia,& omnia quæ lycio curantur, aures puru lentas,epiphoras incipientes, rubras maculas. In manibus rami punicorum ſerpentes fu gant. Cortice punici ex uino decocti& impoſiti, perniones ſanantur. Contuſum malum ex tribus heminis uini, decoctum ad heminam, tormina& tineas pellit. Punicum in ol/ la noua, operculo indito, in furno toſtum& contritum, potumq́; in uino, ſiſtit aluum, diſcutit tormina. Primus pomi huius partus florere incipientis, cytinus uocatur Græ/ ris, miræ obſeruationis multorum experimento. Si quis unum ex his, ſolutus uinculo omni cinctus& calceatus, atque etiam annuli, decerpſerit duobus digitis, pollice& quar/ to ſiniſtræ manus, atq; ita luſtratis leui tactu oculis, mox in os additum deuorauerit ne dente contingat, affirmatur nullam oculorum imbecillitatem paſſurũ eo anno. Iidem cey/ 40 tini ſicati triticp, carnes excreſcentes cohibent: gingiuis& dentibus medentur: uel ſi mobi les ſint decocto ſucco. Ipſa corpuſcula trita, uſceripus quæ ſerpunt putreſcuintue illinun/ tur. Item oculorum inflammationi inteſtinorumq;:& ferè ad omnia quæ cortices malo/rum, Aduerſantur ſcorpionibus. Non eſt ſatis mirari curam dili entiamq; priſcorum, qui omnia ſcrutati, nihil intentatum reliquere. In hocipſo cytino folaul ſunt, antequam ſcilicet malum ipſum prodat erumpentes, quos balauftium uocari diximus. Hos quoq; ergo experti inuenerunt ſcorpionibus aduerſari. Siſtunt potu menſes fœminarum, ſa/ nant oris ulcera, tonſillas, uuam, ſanguinis excreationes, uentris& ſtomachi ſolutiones, genitalia, ulcera quacunq; in parte manantia. Siccauere etiam, ut ſic quoqʒ experirentur, inuenerunt que tuſorum farina dyſentericos à morte reuocari, aluum ſiſti. Quin& nu/ cleos

43⁰ c. PLINII NATVRALIS
cleos ipſos acinorum experiri non piguit. Toſti tuſiq; ſtomachum iuuant, cibo aut potio ni inſperſi. Bibuntur ex aqua cœleſti, ad ſiſtendum aluum. Radix decocta ſuccũ emittit, qui tineas necat. uictoriati pondere. Eadem diſcocta in aqua, quas lycium præſtat utilita/ tes. Eſt& ſylueſtre punicum, à ſimilitudine appellatum. Eius radices rubro cortice denarij ondere ex uino potæ ſomnos faciunt. Semine poto, aqua quæ ſubierit cutem ſiccatur. Lali punici corticis fumo culices fugantur. De piris& eorum obſeruationibus,& de ficorum obſeruatione,& caprifico, & erineo,& aliorum generibus medicinæ. Cap. VII P Irorum omnium cibus etiam ualentibus oneroſus, ægris quoq; uini modo negatur.
Decocta eadem mire ſalubria& grata, præcipue cruſtumina. Quæcunq; uero cum 10
melle decocta, ſtomachum adiuuãt. Fiunt cataplaſmata e piris, ad diſcutienda corporum
uitia:& decocto eorum ad duritias utũtur. Ipſa aduerſantur holetis atq; fungis: pelluntq;
pondere& pugnãte ſucco. Pirũ ſylueſtre tardiſſime matureſcit. Conciditur, ſuſpenſumq́; ſiccatur ad ſiſtendum aluum, quod& decoctum eius potũ præſtat. Decoquuntur et folia cum pomo ad eoſdem uſus. Pirorum ligni cinis, contra fungos etiamnum efficacius pro/Hicit. Mala piraq; portatu iumẽtis mire grauia ſunt uel pauca. Remedio aiunt eſſe, ſi prius edenda dentur aliqua, aut utiq; oſtendantur. Fici ſuccus lacteus, aceti naturam habet. Itacʒ coaguli modo lac contrahit. Excipitur ante maturitatem pomi,& in umbra ſiccatur ad aperienda ulcera, cienda menſtrua, appoſito cum luteo oui, aut potu cum amylo. Po/dagris illinitur cum farina fœnigræci& aceto. Pilos quoque detrahit, palpebrarumq́; ſcaz0
biem emendat.Item lichenas& pſoras. Aluũ ſoluit. Lactis ficulni natura aduerſatur cra/ bronum, ueſparumq́;,& ſimilium uenenis, priuatim ſcorpionum. Idem cum axungia uer rucas tollit. Folia& quæ non maturuere fici ſtrumis illinuntur, omnibusq́; quæ emollien da ſunt diſcutiendaue. Præſtant hæc& per ſe folia. Et alij uſus eorum tanquam in frican/ do lichene& alopecijs& quæcunque exulcerari opus ſit. Et aduerſus canis morſus, ramo tum teneri cauliculi cuti imponuntur. Iidem cum melle ulceribus quæ ceria uocantur, illinuntur. Extrahunt infracta oſſa cum papaueris ſylueſtris folijs. Canũ rabioſorũ mor/ ſus.folio trito ex aceto reſtringunt. E nigra ficu candidi cauliculi illinuntur furunculis, mu
ris aranei morſibus cum cera. Cinis earum è folijs gangrenis, conſumendisq; quæ excreſcunt.Fici maturæ urinam cient, aluum ſoluunt, ſudorem mouent, papulasq;. Ob id au, 30
tumno inſalubres, quoniam ſudantia huius cibi opera corpora perfrigeſcunt, Nec ſtoma cho utiles, ſed ad breue tempus,& uoci contrariæ intelliguntur. Nouiſſimæ ſalubriores qu àm primæ, medicatæ uero nunquam. Iuuenum uires augent: ſenibus meliorem ua
lerudinem faciunt, minusq; rugarum. Sitim ſedant, calorem refrigerant. Ob id non negandæ in febribus conſtrictis, quas ſtegnas uocant. Siccæ fici ſtomachum lædunt: gut.
turi& faucibus magnifice utiles. Natura his excalfaciendi. Sitim adferunt. Aluũ molliunt, theumatiſmis cius et ſtomacho contrariæ, Veſicæ ſemper utiles,& anhelatoribus, ac ſuſpirioſis, Item iocinerum, renum; lienum uitijs. Corpus et uires adiuuant, ob id ante athletæ hoc cibo paſcebantur: Pythagoras exercitator, primus ad carnes eos tranſtulit.
Recolligentibus ſe à longa ualetudine utiliſsimæ. Item comitialibus& hydropicis omni/40
busq; quæ maturanda aut diſcutienda ſunt, imponuntur: efficacius calce aut nitro ad mixto. Coctæ cum hyſſopo pectus purgãt, pituitam, tuſſim ueterem. Cum uino autem
ad ſedem,& tumorem maxillarũ, et furunculos, panos, parotidas decoctæ illinuntur. Vti le& decocto earũ fouere fœminas. Decoctæ quoq; eædem cum fœnogræco utiles ſunt pleuriticis,& peripneumonicis. Cum ruta coctæ torminibus proſunt. Tibiarũ ulceribus cum æris flore. Pterygijs cum punico malo. Ambuſtis, pernionibus cũ cera. Hydropicis coctæ in uino,& cum abſinthio et farina hordeacea, nitro addito. Aluum ſiſtunt mandu catæ. Scorpionum ictibus cum ſale tritæ illinũtur. Carbunculos extrahunt in uino coctæ & impoſitæ. Carcinomati,ſi ſine ulcere eſt, quam pinguiſsimam ficum imponi, 1 gulare

6
HIS T ORHIAE LIBER XXIII 431
gulare remedium eſt: item phagedænæ. Cinis nõ ex alia arbore aciem purgat acrior, con
glutinat;vreplet, aſtringit. Bibitur& ad diſcutiẽdum ſanguinẽ concretum. Iten percuſsis. præcipitatis, cõuulſis, tuptis, cyathis ſingulis aquæ& olei. Datur tetanicis& ſpaſticis, Itẽ potus uel infuſus cœliacis, dyſentericis. Et ſi quis eo cum oleo perungat᷑, excalfacit. tem cum cera& roſaceo ſubactus, ambuſtis cicatricem tenuiſſimã obducit. Luſcioſos ex oleo illitus emendat, dentiumq&; uitia, crebro frieatu. Produnt etiam, ſi quis inclinata arbore, ſu pino ore aliquem nodum eius motſu abſtulerit nullo uidente, atq; in alata illigatum licio e collo ſuſpenderit, ſtrumas& parotidas diſcuti. Cortex tritus cum oleo, uentris ulcera ſanat. Crudæ groſsi uerrucas& thymos nitro farinaq́; additis tollunt. Spodij ui/
rvo cem exhibet fruticum à radice exeuntium cinis. Bis toſtus adiecto pſimmythio digeritur
in paſtillos, ad ulcera oculorum& ſcabritiamm. Caprificus etiamnum multo efficacior fi co. Lactis minus habet: ſurculo quoq; eius lac coagulatur in caſeum. Exceptum id coa/ ctumq́; in duritiam, ſuauitatem carnibus affert. Fricatur diluto ex aceto. Miſcetur exulce ratorijs medicamentis. Mluum ſoluit, uuluã cum amylo apetit. Pota menſes ciet cum luteo oui. Podagris cum farina fœnigræci illinitur. Lepras, pſoras, lichenas, lentigines ex/ purgat.Item uenenatorũ ictus.& canis morſus: Dentium quoq; dolori hic ſuccus appo/ ſitus in lana prodeſt, aut in cauis eorum additus. Cauliculi& folia, admixto eruo, contra marinorum uenena proſunt. Adijciunt et uinum. Bubulas carnes additi caules magno li gni cõpendio percoquunt. Groſſi illitæ ſtrꝛumas,& omnium collectionẽ emolliunt& di/
20 ſcutiunt, Aliquatenus& folia. Quæ molliſsima ſunt ex his,cum aceto ulcera manantia&
epinyctidas& furfures ſanant. Cum melle item& folijs, ceria ſanant,& canis morſus. Re centes cum uino, phagedænas. Cum papaueris foltjs oſſa extrahunt. Groſſi caprifici in/ flammationes diſcutiũt ſuffitu. Reſiſtunt& ſanguini taurino poto,& pſimmythio, et lacti coagulato potæ. Item aqua decoctæ atq; illitæ parotidas ſanant. Cauliculi aut groſſi eius quamminutiſſimæ, ad ſcorpionum ictus è uino bibuntur. Lac quoqʒ inſtillatur plagæ& folia imponuntur.Item aduerſus murem araneum. Cauliculorum cinis uuam faucium ſedat. Arboris ipſius cinis ex melle, rhagadia. Radix deferuefacta in uino, dentium
dolores. Hyberna caprificus in aceto cocta et trita, impetigines tollit. Ilinuntur ramen/
ta rami ſine cortice quam minutiſſima ad ſcobis modum. Caprifico quoq; medicinæ uzo nius miraculum additur, Corticem eius impubeſcentẽ puer impubis ſi defracto ramo de trahat dentibus, medullam ipſam adalligatam ante ſolis ottum, prohibere ſtrumas. Caprificus tauros quamlibet feroces, collo eorum circũdata, in tantum mirabili natura com/peſcit, ut immobiles præſtet. Herba quoque quam Græcci erineon uocant, reddenda in hoc loco propter gentilitatem. Palmum alta eſt, cauliculis quinis fere, ocimi ſimilitudi-/ ne, flos candidus, ſemen nigrum, paruum: tritum cum melle Attico, oculorum epiphoris medetur: utcunque autem decerpta manat lacte multo& qulci herba, perquam utilis aurium dolori, nitri exiguo addito. Folia reſiſtunt uenenis. Pruni folia decocta tonſillis, gingiuis, uuæ, proſunt in uino decocta,& ſubinde ore colluto. Ipſa pruna aluum molliunt, ſtomacho uero utiliſſima, ſed breui momento. Vtiliora perſica, ſuccusq́; eo/
40 rum, etiamnum in uino aut in aceto expreſſus. Nec eſt alius eis pomis innocentior cibus.
Nuſquam minus odoris, ſucci plus, qui tamen ſitim ſtimulet. Folia eius trita illita, bæmorrhagiam ſiſtunt. Nuclei perſicorum in aceto et oleo, capitis doloribus illinuntur. Syl/ neſtrium quidem prunorum baccæ, uel è radice cortex, in uino auſtero ſi decoquãtur, ita ut triens ex hemina ſuperlit, aluum& tormina ſiſtunt. Satis eſt ſingulos cyathos decocti ſumi.Et in ijs et ſatiuis prunis eſt limus arborum, quem Grævilichena appellant, rhaga/ dijs& condylomatis mire utilis. Mora in Aegypto et Cypro ſui generis, ut diximus, ſargo ſucco abundant, ſummo cortice deſquamato: altiore plaga, ſiccantur, mirabili natura. Succus aduerſatur uenenis ſerpentium, prodeſt dyſentericis, diſcutit panos omnesq& collectiones: uulnera conglatinat, capitis dolores ſedat,item aurium: ſpleneticis bibitur.
“] Illinitur

432 C. PLINII NATVRALIS
Illinitur& contra perfrictiones. Celerrime teredinem ſentit. Nec apud nos ſucco uſus miĩ nor. Aduerſatur aconito& araneis, in uino potus. Aluũ ſoluit, pituitasq; ac tineas& ſimi/ lia uentris animalia extrahit: Hoc idem præſtat& cortex tritus, Folia tingunt capillũ cum fici nigtaæ& uitis corticibus ſimul coctis in aqua cœleſti. Pomi ipſius ſuccus aluum ſoluit protinus. Ipſa poma ad præſens ſtomacho utilia, refrigerant, ſitim faciunt: Si non ſuperueniat alius cibus, intumeſcunt, Ex immaturis ſuccus ſiſtit aluum: ueluti animalis alicuius, in hac arbore obſeruandis miraculis, quæ in natura eius diximus. Pit ex pomo panchre/ ſtos ſtomatice, eadem arteriace appellata, hoc modo, Sextarij tres ſucci ẽ pomo⸗ leui uapo re ad craſſitudinẽ mellis rediguntur. Poſt additur omphacij aridi pondus x duorum, aut myrrhæ x unius, croci X unius. Hæc ſimul trita miſcentur decocto. Nec;; eſt aliud oris, 1o arteriæ, uuæ, ſtomachi, iucundius remediũ. Fit& alio modo. Succi ſextarij duo, mellis At, tici ſextarius, decoquuntur ut ſuprà diximus. Mira ſunt præterea quæ produntur. Mori germinatione prius quàm in folia exeant, ſiniſtra decerpi iubentur futura poma, ricinos Græci uocant, Hi terram ſi non attigere, ſanguinẽ ſiſtunt adalligati, ſiue ex uulnere fluat, ſiue ore, ſiue naribus,ſiue hæmorrhoidis: ad hoc ſeruantur repoſiti. Idem præſtare,& ra/mus dicitur, luna plena defractus, incipiens fructum habere. Si terram non attigerit, pri/ uatim mulieribus adalligatus lacerto cõtraabundantiã menſium. Hoc& quocunq; tem pore ab ipſis decerptum ita ut terrã non attingat, adalligatumq́; exiſtimant præſtare. Fo lia moti trita, aut arida decocta ſerpentiũ ictibus imponuntur. Ad idemq́; potu proſicitur. Scorpionibus aduerſatur è radice corticis ſuccus, ex uino aut poſca potus. Reddenda ²0 eſt& antiquorum cõpoſitio, Succum expreſſum pomi maturi immaturiq; mixtũ, coque/bant in uaſe æreo ad mellis craſſitudinẽ. Aliqui myrrha adiecta& cupreſſo præduratum uas ſole torrebant, permiſcentes ſpatha ter die. Hæc erat ſtomatice, quæ& uulnera ad ci catricẽ perducebat. Alia ratio: ſucũ ſiccato exprimebãt pomo, multũ ſapori obſoniorum conferente. In medicinauero contra nomas& pectoris pituitas,& ubicunq; opus eſſet aſtringi uiſcera. Dentes quoqʒ; colluebant eo. Tertiũ genus ſucci folijs& radice decoctis ad ambuſta ex oleo illinenda. Imponuntur& per ſe folia. Radix per meſſes inciſa ſuccum dat aptiſſimũ dentium dolori coſſectionibusq;,& ſuppurationibus. Aluũ purgat. Folia mori in urina madefacta pilum torijs detrahunt. Ceraſa aluũ molliunt, ſtomacho inu/tilia. Fadem ſiccata aluum ſiſtunt, urinam cient. Inuenio apud autores, ſi quis matutino ro 30 ſcida cum ſuis aucleis deuoret,in tantũ leuari aluum, ut pedes morbo liberẽtur. Meſpila, exceptis ſetanijs quæ malo propiorem uim habent, reliqua aſtringunt ſtomachum, ſiſtuntq; aluum.Item ſorba ſicca, nam recentia ſtomacho& aluo citæ proſunt. De pineis& amygdalis,& nuce auellana,& de nuce iuglande,& de piſtacijs& caſtaneis. ſiliquis, cornu,& unedone,& lauro.—“ Vces pineæ, quæ reſinam habent, cõtuſæ leuiter, additis in ſingulis ſextarijs aquæ ad dimidium decoctæ, ſanguinis excreationi medentur, ita ut cyathi bini bibantur ex eo. Corticis ẽ pino in uino decoctum cõtra tormina datur. Nuclei nucis pineæ ſitim ſe/ dant& acrimoniam ſtomachi roſionesq́;,& contrarios humores conſiſtentes ibi,& infir mitatem uirium roborant, renibus& ueſicæ utiles. Fauces uidentur exaſperare& tuſſim. 42 Bilem pellunt poti ex aqua.aut uino aut paſſo, aut balanorum decocto. Miſcetur his contra uehementiores ſtomachi roſiones cucumeris ſemen& ſuccus portulacæ. Item ad ueſicæ ulcera& renum, quoniam& urinam cient. Amygdalę amarę radicum decoctum cutem in facie corrigit,coloremq́; hilariorem facit. Nuces ipſæ ſomnum faciũt& auiditatem, Vrinam& menſes cient. Capitis dolori illinũtur, maximeq́; in febri: ſi ab ebrietate, ex aceto& roſaceo& aquæ ſextario. Et ſanguinem ſiſtunt. Cum amylo et menta lethar/gicis comitialibusc; proſunt. Capite peruncto epinyctidas ſanant,&uino ueteri ulcera putreſcentia: Canum morſus cum melle. Et furfures ex facie ante fotu præparata. Item
iocinetis& renum dolores ex aqua potæ:& ſæpe ex ecligmate cum relina terebinthina. Cal/

HISTORIAE LIBER XKXIII 433 Calculoſis& difficili urinæ in paſſo,& ad purgandam cutem in aqua mulſa tritæ ſunt efficaces.Proſunt ecligmate iocineri.tuſsi& colo cũ eleliſphaco modice addito. In melle ſu/ mitur nucis auellanæ magnitudo. Aiunt quinis ferè præſumptis ebrietatem non ſentire potores: Vulpesq́; ſi ederint eas, nec contingat è uicino aquam lambere, mori. Minus ua/bar in remedijs dulces,& hæ tamen purgant,& urinam cient. Recentes ſtomachum im plent. Nucibus Gręcis cum abſinthij ſemine ex aceto ſumptis, morbus regius ſanari di citur: ltem illitis per ſe uitia ſedis,& priuatim cõdylomata. Item tuſsi& ſanguinis reiectio ni prodeſt. Nuces iuglandes Græci à capitis grauedine appellauere. Etenim arborũ ipſa tum foliorumqʒ uires, in cerebrum penetrant: hocq́; minore momento, ſed in cibis, nuclei lo faciunt. Sunt autem recentes iucundiores, ſiccæ unguinoſiores,& ſtomacho inutiles, difficiles concoctu, dolorem capitis inferẽtes, tuſsientibus inimicæ,& uomituris ieiunis, aptę in tenaſmo ſolo, trahunt enim pituitam. Eædem præſumptæ uenena hebetant: Item an/ ginam cum ruta et oleo. Item aduerſantur cepis, leniũtq; earum ſaporem. Aurium inflam mationi imponũtur cum mellis exiguo. Item cum ruta mammis& luxatis. Cum cepa au/ tem et ſale& melle, canis hominisq́; morſui. Putamine nucis iuglandis, dens cauus inuritur. Putamen combuſtum tritumq; in oleo aut uino, infantium capite peruncto, nutrit ca illum, et ad alopecias eo ſic utuntur. Quo plures quis nuces ederit, hoc facilius tineas pelit. Quæ perueteres ſunt nuces, gangrenis& carbunculis medentur. Item ſugillatis. Cor/ tex iuglandium, lichenum uitio& dyſentericis prodeſt. Folia trita cum aceto, aurium do/ 20 lori. In ſanctuarijs Mithridatis maximi regis deuicti, n. Pompeius inuenit in peculiari cõmentario ipſius manu cõpoſitionem antidoti, è duabus nucibus ſiccis, itẽ ficis totidem, & rutæ folijs uiginti ſimul tritis, addito ſalis grano: et qui hoc ieiunus ſumat, nullũ uene/num nociturum illo die. Contra rabioſi quoq; canis morſus, nuclei à ieiuno homine com manducati illitic; præſenti remedio eſſe dicuntur. Nuces auellanæ capitis dolorem fa ciunt, inflationem ſtomachi, et pinguedini corporis conferunt, plus quàm ſit ueriſimile. Toſtæ& diſtillationi medent᷑. Tuſsi quoq; ueteri tritæ,& in aqua mulſa potæ. Quidam adijciunt grana piperis, alij ẽ paſſo bibũt. Piſtacia eoſdem uſus et effectus habent, quos pinei nucſei, præterq; ad ſerpentium ictus, ſiue edantur, ſiue bibantur. Caſtaneæ uehe/ menter ſiſtunt ſtomachi et uentris fluxiones, aluum cient, ſanguinem excreantibus pro/zo ſunt, carnes alunt. Siliquæ recentes, ſtomacho inutiles, aluum ſoluunt. Eædem ſiccatæ ſiſtunt, ſtomachoq́; utiliores fiunt. Vrinam cient. Syriacas in dolore ſtomachi ternas in aquæ ſextarijs decoquunt quidam ad dimidium, eumq́; ſuccum bibunt. Sudor uirgæ corni arboris lamina ferrea candente exceptus, non contingente ligno, illitatʒ inde ferru/ go, incipientes lichenas ſanat. Arbutus ſiue unedo, fructum fert difficilem concoctioni, & ſtomacho inutilem. Laurus excalfactoriã naturam habet, et folijs,& cortice, et bac/ cis. Itaq; decoctum ex his, maxime è folijs, prodeſſe uuluis et ueſicis cõuenit. Illita uero ue ſparum crabronumq́;& apium:item ſerpentium uenenis reſiſtunt, maxime ſepis, dipſa/dis et uiperæ. Proſunt et menſibus fœminarũ cum oleo cocta. Cum polenta autem quæ tenera ſunt trita, ad inflammationes oculorũ, cum ruta teſtium, cum roſaceo capitis dolo/Ao res; aut cum irino. Quin et cõmanducata atq; deuorata per triduum terna, liberant à tuſſi. Eadem proſunt ſuſpirijs trita cum melle. Cortex radicis cauendus grauidis. Ipſa radix calculos rumpit, iocineri prodeſt, tribus obolis in uino odorato pota. Folia pota uomitiones mouẽt. Baccæ menſes trahũt appoſitæ tritæ, uel potæ. Tuſsim ueterẽ& orthopnceã ſanant binæ, detracto cortice in uino potæ. Si& febris ſit, ex aqua aut ecligmate ex aqua mulſa, aut ex paſſo decoctæ. Proſunt& phthiſicis eodem modo,& omnibus thoracis rheurnatiſmis. Nam et concoquunt pituitam,& extrahunt. Aduerſus ſcorpiones quater nxæ ex uino bibuntur. Epinyctidas ex oleo illitæ& lentigines,& ulcera manantia,& ulce/ra otis; et furfures. Cutis pruriginem ſuccus baccarũ emendat, et phthiriaſin. urium do lori& grauitati inſtillatur, cũ uino uetere et roſaceo. Perũctos eo fugiũt uenenata om̃ia:
O pprodeſt

434 c. PLINII NATVRALIS prodeſt contra ictus& potus maxime autem eius laurus: quæ tenuiora habet folia. Baccæ cum uino ſerpentibus,& ſcorpionibus,& araneis reſiſtunt. Ex oleo& aceto illinuntur & lieni& iocineri: gangrenis cum melle. Et in fatigatione etiam aut perfrictione ſucco eo perunginitro adiecto prodeſt. Sunt 1 celeritati partus multũ conferre putent rdicem, acetabuli menſura in aqua potam, efficacius recentem quàm aridam. Quidam aduerſus ſcorpionum ictus, decem baccas dari iubent potui. Item& in remedio uuæ iacentis, qua/drantem pondo baccarum foliorumq; decoqui in aquæ ſextarijs tribus ad tertias, eamq; calidam gargarizare: Et in capitis dolore, impari numero baccas cum oleo conterere,& ca lefacere. Laurus delphicæ folia trita olfactaq́; ſubinde, peſtilentiæ contagia prohibent, tanto magis ſi& urantur. Oleũ ex Delphica ad cerata acopumch, ad perfrictiones diſcu,lo tiendas, neruos laxandos, lateris dolores, febresq́; frigidas utile eſt. Item ad aurium dolo rem in mali punici cortice tepefactum. Folia decocta ad tertias partes aquæ, uuam cohibent gargarizatione: potu alui dolores. inteſtinorũc;. Tenerrima ex his trita in uino, papulas pruritusq.illita noctibus. Proxime ualent cætera lauri genera. Laurus Alexandrina ſiue Idæa, partus celeres facit, radice pota trium denariorũ pondere, in uini dulcis cya this tribus. Secundas etiam pellit, menſesq́; eodem modo pota. Daphnoides(ſiue his no minibus quæ diximus)ſylueſtris laurus prodeſt, aluum ſoluit, recenti folio uel arido drachmis tribus cum ſale in hydromelite manducata. Pituitas extrahit foliũ& uomitus, ſtomacho inutile.Sic& baccæ quinæ denæ ue, purgationis cauſa ſumuntur. 8 1 De myrto ſatiua,& myrtidano,& de myrto ſylueſtri. Cap. IxX 20 Yrtus ſatiua candida, minus utilis eſt medicinæ quàm nigra. Semen eius medetur ſanguinem excreantibus. Item contra fungos in uino potũ. Odorem oris cõmen/dat uel pridie commanducatum. Item apud Menandrum ſynariſtuſæ hoc edunt. Datur & dyſentericis denarij pondere in uino. Vlcera difficilia in extremitatibus corporis ſanat, cum uino fubferuefactum. Imponitur lippitudini cum polenta,& cardiacis in mãma ſini ſtra: Et contra ſcorpionis ictus in mero,& ad ueſicæ uitia, capitis dolores,& ægilopas an/ tequam ſuppurent: ltem tumoribus, exemptisq; nucleis in uino uetere tritum eruptioni/ bus pituitæ. Suceus ſeminis aluum ſiſtit, urinam ciet. Ad eruptiones puſtularũ pituitæcq; cum cerato illinitur:& contra phalangia. Capillum denigrat. Lenius ſucco oleũ eſt ex ea/
dem myrto, lenius& uinũ quo nunquã inebriatur. Inueteratũ ſiſtit aluũ& ſtomachum, 30
tormina ſanat, faſtidium abigit. Foliorum arentium farina ſudores cohibet inſperſa, uel in febri. Vtilis& cœliacis& procidentię uuluarum, ſedis uitijs, ulceribus manãtibusigni ſacro fotu, capillis fluentibus.furfuribus:ltẽ alijs eruptionibus, ambuſtis. Additur quoq; in medicamento quod liparas uocant, eadem de cauſa qua oleum ex his, efficaciſsimũ ad ea quæ in humore ſunt, tanquam in ore& uulua. Folia ipſa fungis aduerſantur trita ex ui no,cũ cera uero articularibus morbis& collectionibus. Eadem in uino decocta dyſente, ricis& hydropicis potui dantur. Siccantur in farinam quæ inſpergitur ulceribus, aut hæmorrhoidę. Purgant et lentigines, pterygia et paronychia et epinyctidas, condylomata, teſtes, tetra ulcera: Item ambuſta cum cerato. Ad aures purulentas& folijs crematis utun
tur et ſucco et decocto. Comburũtur et in antidota: Item cauliculi flore decerpti, in nouo 4o
fictili operto cremati in furno, dein triti ex uino. Et ambuſtis foliorũ cinis medet᷑. Inguen ne intumeſcat ex ulcere, ſatis eſt ſurculum tantum myrti habere ſecũ, non ferro nec terra contactum. Myrtidanum diximus quomodo fieret: Vuluæ prodeſt appoſitum fotu,& illitu. Multo efficacius& cortice et folio et ſemine. Exprimitur et folijs ſuccus molliſsimis in pila tuſis, affuſo paulatim uino auſtero, alias aqua cœeleſti, atq; ita expreſſo utuntur ad oris ſedisq; ulcera, uuluæ& uentris: capillorum nigritiam, malarum perfuſiones, purgationes lentiginũ.& ubi conſtringendũ aliquid eſt. Myrtus ſylueſtris, ſiue oxymyrſine, ſi/ ue chamæmyrſine, baccis rubẽtibus& breuitate à ſatiua diſtat. Radix eius in honore eſt, decocta uino, ad renũ dolores pota,& difficili urinæ, præcipueq;; craſſæ,& gens, 88 ti: Morbo

b HISTORIAE LIBER XXIIII ti: Morbo regio,& uuluarum purgationi trita cum uino. Cauliculi quoque incipientes a/ ſparagorum modo in cibo ſumpti,& in cinere cocti: Semen cum uino potum, aut oleo aut aceto, calculos frangit. Item in aceto& roſaceo tritum, capitis dolores ſedat:& potum
morbum regium. Caſtor oxymyrſinen myrti folijs acutis, ex qua fiunt ruri ſcopæ, ruſcum uocauit, ad eoſdem uſus. Et hactenus habent ſe medicinæ urbanarum arborum. Tranſeamus ad ſylueſtres. b
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS
HIS TO RIAE LIBERXXIIII
10 PROE MIV M.
Medicinæ ex arboribus ſylueſtribus. Cap. 1
FE ſyluæ quidem, horridiorq; naturæ facies, medicinis carent, ſa cra illa parente rerum omnium, nuſquã non remedia diſponen [te hiomini, ut medicina fieret etiam ſolitudo ipſa, ſed ad ſingula illius diſcordiæ atq; cõcordiæ miraculis occurſantibu s. Quercus & olea tam pertinaci odio diſsidẽt, ut altera in alterius ſcrobe de/ pactę moriãtur. Quercus uero& iuxta nucem iuglandem. Per/ nicialia& braſsicæ cũ uite odia: ipſumq́; olus, quo uitis fugatur, I aduerſum cyclamino& origano areſcit. Quin& annoſas iam, & quæ ſternantur arbores, difficilius cædi, ac celerius inareſcere tradunt, ſi prius manu ch ferro attingantur. Pomorum onera à iumentis ſtatim ſentiri: ac niſi prius oſtendãtur his, quamuis pauca portent, ſudare ilico. Ferulæ aſinis gratiſsimæ ſunt in pabulo, cęteris uero iumentis præſentaneo ueneno: qua de cauſa id animal Libero patri aſsignatur, cui& feru la. Surdis etiam rerũ ſua cuiq; ſunt uenena, ac minimis quoq;. Philyra coci& polline ni/ mium ſalem cibis eximunt. Prædulciũ faſtidium ſal temperat. Nitroſæ aut amaræ aquæ, polenta addita mitigant᷑, ut intra duas horas bibi poſsint: Qua de cauſa& in ſaccos uina/ rios addit᷑ polenta. Similis uis Rhodiæ cretæ,& argillæ noſtratis. Concordia ualent cum pix oleo extrahitur, quãdo utrunq; pinguis naturæ eſt. Oleũ ſolum calci miſcetur, quan/ 30 do utrunq; aquas odit. Gummiaceto facilius eluitur atramẽtum aqua. Innumera præte/ rea alia, quæ ſuis locis dicentur aſsidue. Hinc nata medicina. Hæc ſola naturæ placuerat eſſe remedia parata uulgo, inuẽtu facilia, ac ſine impẽdio, ex quibus uiuimus. Poſtea frau/des hominum& ingeniorum, capturæ officinas inuenere iſtas, in quibus ſua cuiq; homi ni uenalis promittitur uita. Statim compoſitiones& mixturæ inexplicabiles decantãtur. Arabia atq; India in medio eſtimãtur, ulcericq; paruo medicina à rubro mari imputatur, cũ remedia uera quotidie pauperrimus quiſq; cœnet. Nam ſtex horto petantur, aut her ba uel frutex quæratur, nulla artiũ uilior fiat. Ita eſt profecto, magnitudo populi Roma/ ni perdidit ritus, uincendo uicti ſumus. Paremus externis,& una artium imperatoribus quoq; imperat. Verum de his alis plura. Lotos. Cap. II Oton herbam, itemq́; Aegyptiã eodem nomine, aliis& Sytticã arborem, diximus Lſaislocbs Hæc lotos,quæ faba Græca appellatur à noſtris. aluũ baccis ſiſtit. Ramen ta ligni decocta in uino proſunt dyſentericis, menſtruis, uertigini, comitialibus. Cohibẽt & capillum Mitum, his ramentis nihil eſſe amarius, fructuq; dulcius. Eit& eſcobe eius medicamentum, ex aqua myrti, decocta, ſubacta,& diuiſa in paſtillos, dyſentericis utiliſ/ ſimum, pondere uictoriati cum aquæ cyathis tribus. 1 Glaus; Cap. III 8* Lans intrita duritias quas cacoethes uocant, cum ſalſa axun gia ſanat. Vehementio/ ra ſunt ligna et in om̃ib.corxtex i pſe, corticiq́; tunica ſubiecta. Hæc decocta iuuat ccœ 2 liacos
2 8
W“

436 c. PLINII NATVRALIS
liacos. Dyſentericis etiam illinitur, uel ipſa glans. Eademq reſiſtit ſerpentium ictibus, rheumatiſmis, ſuppurationibus. Folia& baccæ, uel cortex, uel ſuccus decocti proſunt con tra toxica. Cortex illinitur decoctus lacte uaccino, ſerpentis plagæ. Datur ex uino dyſen tericis, Eadem& ilici uis. De cocco ilicis,& galſa,& uiſco, pilulis, glande,& de certi ra/ dice,& ſubere. Cap. I Occum autẽ llicis, uulneribus ex aceto recentibus imponitur. Epiphoris ex aqua,& 8 oculis ſuffuſis ſanguine inſtillatur. Eſt autem genus ex eo in Attica ferẽ& Aſia na/ ſcens⸗/celerrime in uermiculum ſe mutans, quod ideo ſcolecion uocãt, improbantq;. Prin cipalia eius genera diximus. Nec pauciora gallæ genera fecimus. ſolidam, perforatã: Item 10 albam, nigram, maiorem, minorem: uis omniũ ſimilis. Optima Comagena. Excreſcentia in corpore tollit. Proſunt gingiuis, uuæ, oris exulcerationi. Crematæ et in uino extinctæ, cœliacis. Dyſentericis illinuntur. Paronychijs ex melle, et unguibus ſcabris, pterygijs, ul/ ceribus manantibus condylomatis, uulneribus quæ phagedænica uocantur. In uino aũt decoctæ auribus inſtillantur, oculis illinũtur. Aduerſus eruptiones& panos cũ aceto. Nu cleus cõmanducatus dentium dolorem ſedat: Item intertrigines,& ambuſta. Immaturæ ex his ex aceto potæ: lienem conſumunt. Eædem crematę,& aceto ſalſo extinctæ, menſes ſiſtunt, uuluasq; procidentes fotu. Omnes capillos denigrant. Viſcum è robore præci/ puum diximus haberi,& quo conficeretur modo. Quidam contuſum in aqua decoquũt, donec innatet. Quidam commanducantes acinos, expuunt cortices. Optimum eſt, quod 20ſine cortice eſt, quodqʒ leuiſsimum, extra fuluum, intus porraceum, quo nihil eſt glutinoſius.Emollit, diſcutit tumores, ſicat ſtrumas. Cum reſina& cera panos mitigat omnis ge neris. Quidam& galbanum adijciunt, pari pondere ſingulorum, eoq́; modo& ad uulne ra utuntur. Vnguium ſcabricias expolit, ſi ſeptenis diebus ſoluantur, nitroq́; colluantur. Quidã id religione efficacius fieri putant, prima luna collectum è robore ſine ferro. Si ter ram non attigit, comitialibus mederi. Conceptum fœminarum adiuuare, ſi omnino ſecum habeant. Vcera commanducato impoſitoq́; efficaciſsime ſanari. Roboris pilulæ ex adipe urſino alopecias capillo replent. Cerri folia& cortex,& glans. ſiccat collectiones ſuppurationesqʒ: Fluxiones ſiſtit. Torpentes membrorũ partes corroborat decoctũ eius fotuꝛcui& inſidere expedit, ſiccandis aſtringẽdis ue partibus. Radix cerri aduerſatur ſcor ʒo pionibus. Suberis cortex tritus, ex aqua calida potus, ſanguinem fluentem ex utralibet parte ſiſtit. Riuſdem cinis ex uino calido, ſanguinem excreãtibus magnopere laudatur. De fago& cupreſſo,& cedro magna,& de cedride, galbano. Cap. v F Agi folia manducantur in gingiuarum labiorumq; uitijs. Calculis glandis fagineę ci nis illinitur: Item cum melle alopecijs. Cupreſsi folia trita, ſerpentium ictibus impo nuntur:& capiti cum polenta, ſi à ſole doleat: Item ramici, qua de cauſa& bibuntur. Te/ſtium quoq; tumori cum cera illinuntur. Capillum denigrant ex aceto. Eadem trita cum duabus partibus panis mollis,& èuino aminæo ſubacta, pedum ac neruorũ dolores ſedant. Pilulæ aduerſus ſerpentium ictus bibuntur, aut ſi eijciatur ſanguis. Collectionibus illinuntur. Ramici quoq;ʒ tenerę tuſæ cum axungia& lomento, proſunt. Bibuntur ex ea/4° dem cauſa. Parotidi& ſtrumæ cum farina imponuntur. Exprimitur ſuccus tuſis cum ſe/mine, qui mixtus oleo caliginem oculorum aufert. Item uictoriati pondere in uino potus illitusq;, cum fico ſicca pingui,exemptis granis, uitia teſtiũ ſanat, tumores diſcutit,& cum fermento ſtrumas.Radix cum folijs trita potach, ueſicæ et ſtranguriæ medetur:& contra phalangia. Ramenta pota menſes cient, ſcorpionum ictibus aduerſantur. Cedrus ma gna, quam cedrelaten uocant, dat picem quæ cedria uocatur, dentiũ doloribus utiliſsimã. Frangit enim eos& extrahit: dolores ſedat. Cedri ſuccus ex ea quomodo fieret diximus, magni ad luminauſus,ni capitis dolorem inferret. Defuncta corpora incorrupta æuis ſer uat, uiuentia corrumpit: mira differentia, cum nitam auferat ſpirantibus, defunctis pro 5 ta lit
—
S
28
——
—
—

HIS TORIAE LIBER XXIIII 437
taſit. Veſtes quoque cotrumpit, et animalia necat. Ob hoc non cenſeam in anginis hoc remedio utendum, neque in cruditatibus, quod ſuaſere aliqui, guſtu: dentes quoque colluere ex aceto in dolore timuerimm, uel grauitati aut uermibus auriũ inſtillare. Portentum eſt quod tradunt, abortiuum fieri in uenere ante perfuſa uirilitate. Phthiriaſes perunge/
re eo non dubitauerim, itemq; potrigines. Suadent& contra uenenum leporis marini bi bere in paſſo. Facilius in elephantiali illinatur. Et ulcera ſordida& excreſcentia in ijs autores quidam& oculorum albugines caliginesq; inunxere eo: Et contra pulmonis ulcera cyathum eius ſorbere iuſſerunt: Item aduerſus tineas. Fit ex eo& oleum, quod piſſelæon uocant, uehementioris ad omnia eadem uſus. Cedri ſcobe ſerpentes fugari certũ eſt: Item
o baccis tritis cum oleo, ſi qui perungantur. Cedrides, hoc eſt, fructus cedri, tuſsim ſanãt, urinam cient, aluum ſiſtunt, utiles ruptis, conuulſis, ſpaſticis, ſtranguriæ, uuluis, admotiContra lepores marinos.eademq́; quæ ſupras collectionibus inflammationibusq; De albano diximus. Neque humidum neque aridum probatur, ſed quale docuimus. Per ſe Füibicur ad tuſsim ueterem, ſuſpiria, rupta, conuulſa. Imponitur iſchiadicis, lateris doloribus panis furunculis corpori ab oſsibus recedenti, ſtrumis, articulorum nodis, dentium quoque doloribus.Illinitur& cum melle capitis ulceribus. Purulentis infunditur auribus cum roſaceo, aut nardo. Odore comitialibus ſubuenit,& uulua ſtrangulante& in ſtomachi defectu. Abortus non exeuntes trahit appoſitu uel ſuffitu: Item ramis ellebori circum litum atqʒ ſubiectum. Serpentes nidore urentium fugari diximus.Fugiunt& perunctos 20 galbano. Medetur& à ſcorpiõe percuſsis: Bibitur& in difficili partu fabæ magnitudine
in uini cyatho, uuluasq; conuerſas corrigit. Cum myrrha autem& in uino mortuos par/
tus extrahit. Aduerſatur& uenenis, maxime toxicis, cũ myrrha& in uino. Serpẽtes oleo
& ſpondylio mixto tactu necat. Nocere urinæ exiſtimatur.
De ammoniaco,& ſtyrace,& ſpondylio,& ſphagno,& terebintho,& chamæ/pity,& pityuſa,& reſinis,& picea,& lentiſo. Cap. VI.
Imilis ammoniaci natura atq; lachrymæ probandæ ut diximus, mollit, calefacit, diſcu tit, diſſoluit. Claritati uiſus in collyrijs conuenit: Pruritum, cicatrices, albugines oculoV rum tollit. Dentiũ dolores ſedat, efficacius accenſum. Prodeſt dyſpnoicis, pleuriticis, pulz0 monibus,. ueſicis, urinæ cruentæ, lieni, iſchiadicis potum. Sic& aluũ ſoluit. Articulis et podagræ cum pari pondere picis aut ceræ et roſaceo coctũ. Maturat panos, extrahit clauos cum melle.Sic et duritias emollit. Lieni cum aceto& cera cypria, uel roſaceo efficaciſsime imponitur. Laſsitudines perungi cũ aceto et oleo exiguoq; nitro, utile eſt. Et ſtyracis naturam in peregrinis arboribus expoſuimus. Placet præter illa quæ diximus, maxime pin guis purus. albicantibus fragmẽtis, Medetur tuſsi, faucibus. pectoris uitijs, uuluæ præclu ſæ, duritie ue laboranti. Ciet menſes potu, appoſitu'ue, aluũ mollit. Inuenio potu modico triſtitiã animi reſolui, largiore cõtrahi. Sonitus auriũ emendat infuſum, ſtrumas illitũ ner/uorumq́; nodos. Aduerſatur uenenis quæ frigore nocent, ideo et cicutæ. Spondylion anà demonſtratum, infunditur capitibus phreneticorum, et lethargicorum: Item capitis 40 doloribus longis. Cum oleo uetere bibitur,& in iocinerum uitijs, morbo regio, comitiali/ busorthopnoicis, uuſuarum ſtrangulatione, quibus et ſuffitu prodeſt. Aluum mollit. Illinitur ulceribus ſerpentibus cum ruta. Hos auribus purulentis cfficaciter infunditur. Sed
ſuccus cum exprimitur integendus eſt, quoniam mire appetitur à muſcis et ſimilibus. Ra/
dix deraſa,et in fiſtulas coniecta, callum earum erodit. Auribus quoq; inſtillatur cum ſuc
co. Datur et ipſa contra morbum regium, et in iocineris uitio et uuluarũ. Capillos criſpos
facit peruncto capite. Sphagnos, ſiue ſphacos, ſiue bryon, et in Gallia ut indicauimus naſcitur, uuluis decocto inſidentiũ utilis: genibus& fœminum tumoribus, mixtus
naſturtio,et aqua ſalſa tritus. Cum uino ac reſina ſica potus, urinam pellit celerrime. Hy/
dropicos inanit, cum uino et iunipero tritus& potus. Tetebinthi folia et radix colle/
8 898 5

438 c. PLINIINATVRALIS— ctionibus imponuntur. Decoctum eorum ſtomachum firmat. Semen in capitis dolore bibitur in uino,& contra difficultatem urinæ. Ventrem leniter emollit. Venerem exci/ rat. Piceæ& laricis folia trita& in accto decocta, dentiũ dolori proſunt. Cinis corticum intertrigini& ambuſtis. Potus aluum ſiſtit, urinam mouet. Suffitu uuluas corrigit. Piceæ folia priuatim iocineri utilia ſunt, drachmæ pondere in aqua mulſa pota. Syluas, eas dun/ taxat quæ picis reſina q́; gratia radantut, utiliſsimas eſſe phthiſicis, aut qui longa ægritu/ dine non recolligant uires, ſatis conſtat:& illum cœli aera plus ita quàm nauigationem Aegyptiam proſicere, plus quaàm lactis herbidos per montium æſtiua potus. Chamæ pitys latine abiga uocatur propter abortus, ab alijs thus terræ: cubitalibus ramis, flore pi nus& odore. Altera breuior& incuruę ſimilis. Tertia eodem odore,& ideo nomine quo ¹ que, paruulo cauliculo, craſsitudine digitali, folijs ſcabris, exilibus, albis, in petris naſcens. Omnes herbæ, ſed propter cognationem nominis non differendæ. Proſunt aduerſus ſcorpionum ictus: Item iocineri ſ litæ cum palmis aut cotoneis: Renibus& ueſicæ, deco/ctum earum cum farina hordeacea. Morbo quoque regio,& urinæ difficultatibus, ex aqua decoctæ bibuntur. Nouiſsima contra ſerpentes ualet cum melle. Sic& appoſita uul/ uas purgat. Sanguinem denſatum extrahit pota. Sudores facit perunctis ea, peculiariter renibus utilis. Fiunt ex ea& hydropicis pilulæ, cum ficu aluum trahentes. Lumborum quoq; dolorem uictoriati pondere in uino finit,& tuſsim recentem. Mortuos partus, ex aceto cocta potaq;, eijcere protinus dicit᷑. Cum honore& pityuſa ſimili de cauſa dicetur, quam quidã in tithymali genere numerãt. Frutex eſt ſimilis piceę: foore paruo purpureo. 20 Bilem& pituitam per aluũ detrahit radix, decocti hemina: aut ſeminis ligula in balanis. Folia in aceto decocta, furfures cutis emendant: mãmas quoq; mixto rutę decocto& tor mina,& ſerpentiũ ictus,& in totum collectiones incipientes. Reſinam è ſupradictis arboribus gigni docuimus,& genera eius& nationes in ratione uini, ac poſtea in arboribus. Summæ ſpecies duxæ, ſicca,& liquida. Sicca ẽ pinu& picea fit, liquida è terebintho, larice, lentiſco, cupreſſo. Nam& eæ ferunt in Aſia& Syria. Falluntur qui eandem putant eſſe e picea atq; larice. Picea enim pinguẽ,& thuris modo ſuccoſam fundit: larix gracilem, ac mellei liquoris, uirus olentem. Medici liquida raro utuntur,& in ouo ferè: e larice pro/ pter tuſsim ulceraq; uiſcerum. Nec pinea magnopere in uſu: cæteris non niſi coctis. Et coquendi genera ſatis demonſtrauimus. In arborum differentia placet terebinthina, odora 30 tiſsima atq; leuiſsima:nationum Cypria& Syriaca, utrac; mellis Attici colore, ſed Cy/pria carnoſior ſiciorq;. In ſicco genere quærunt ut ſit cãdida, pura, perlucida. In omni autem, ut montana potius quàm campeſtris: item aquilonia potius quàm ab alio uento. Re ſoluitur reſina ad uulnerũ uſus& malagmata oleo, in potiones amygdalis amaris. Natu/ ra in medendo cõtrahere uulnera. purgare, diſcutere collectiones: Item pectoris uitia. Te/rebinthina illinitur:& eadem calida membrorum doloribus ſpaſticisqʒ illinitur in ſole, to tisq; corporibus, mangonum maxime cura, ad gracilitatem emendandam, ſpatijs ita la/ xantium cutem per ſingula membra, capacioraq; ciborum facienda corpora. Proximum locum obtinet è lentiſco. Ineſt eiuis aſtringendi. Mouet& ante cæteras urinam. Reliquæ uentrem emolliunt, cruda concoquũt, tuſſim ueterẽ ſedant, uuluæ onera extrahunt etiam 40 ſuffitæ. Priuatim aduerſantur uiſco. Panos& ſimilia, cum ſeuo taurino& melle ſanant. Palpebras lentiſcina cõmodiſſime replicat. Fractis quoq; utiliſsima,& auribus purulen/ tis:ltem in pruritu genitalium. Pinea capitis uulneribus optime medetur.
De pice ſpiſſa& liquida:& palimpiſſa,& piſſaſphalto,& zopiſſa,
& tæda, et lentiſco. Cap. VII
P xX quoq; unde& quibus conficeretur modis, indicauimus, Et eius duo genera, ſpiſſum. liquidumq́;. Spiſſarum utiliſſima medicinæ eſt brutia, quoniam pinguiſsima et reſinoſiſſima utraſq; præbet utilitates: ob id magis rutila quaàm cæteræ. Id enim quod in
G. hoc

HTISTSURIAEIEEBRNRN WXIIII 4³9 hoc adijciunt, ex maſcula arbore meliorem eſſe, non arbitror poſſe intelligi. Picis natura excalfacit, explet. Aduerſatur priuatim ceraſtæ morſibus cum polenta: Item anginæ cum melle, diſtillationibus& ſternutamentis. Purulentis auribus infunditur cũ roſaceo: Illini/ tur cum cera. Sanat lichenas, aluũ ſoluit, excreationes pectoris adiuuat ecligmate, aut il/ lita tonſillis cum melle Sic& ulcera purgat: Explet cum uua paſſa& axungia. Carbuncu/ los purgat,& putreſcentia ulcera. Quæ uero ſerpunt, cũ pineo cortice aut ſulphure. Phthi-/ ſicis etiam cyathi menſura quidam dederũt,& contra ueterem tuſsim. Rhagadas ſedis& pedum, panosq́;& ungues ſcabros emendat. Vuluę duritias& cõuerſiones, odore: Item lethargicos. Strumas item cum farina hordeacea,& pueri impubis urina decocta ad ſup/ 1o purationem perducit.Et ad alopecias ſicca pice utuntur. Ad mulierum mammas brutia, ex uino ſubferuefacta cum polline farraceo, qu am calidiſsimis impoſitis. Liquida pix, oleumq; quod piſſeleon uocant, quemadmodum ſieret diximus. Quidam iterum deco/ quunt,& uocant palimpiſſam. Liquida anginæ perungũtur intus& uua. Ad aurium do/ lores, claritatem oculorum, oris circumlitiones, ſuſpirioſos, uuluas, tuſsim ueterem,& cre/ bras excreationes pectoris. ſpaſmos, tremores, opiſthotonos, paralyſes, neruorum dolores. Præſtantiſsimum ad canũ& iumentorum ſcabiem. Eſt et piſſaſphaltos, mixta bitu/ mini pice, naturaliter ex Apolloniatarum agro. Quidam ipſi miſcent, præcipuum ad ſcabiem pecorum remedium, aut ſi fœtus mammas ſæſerit. Naturale optimum ex eo, quod cum feruet innatat.· Zopiſſam eradi nauibus diximus, cera marino ſale macerata. Opti/ 20 ma hæc à tyrocinio nauium. Additur autem in malagmata ad diſcutiendas collectiones. Tedæ decoctæ in aceto, dentiũ dolores efficaciter colluunt. Lentiſci, et arbores,& ſemen, & cortex,et lachryma urinam cient, aluum ſiſtunt. Decoctum eorum ulcera quxæ ſerpũt, fotu.Illinitur in humidis et igni ſacro, gingiuas colluit. Folia dentibus in dolore atterun/tur, mobiles decocto colluũtur. Capilſum tingunt. Lachryma ſedis uitijs prodeſt, cum quid ſicari excalfieri ue opus ſit. Decoctum& è lachryma ſtomacho utile, ructum& urinam mouens, quod et capitis dolori cum polenta illinitur. Folia uero tenera oculis inHlammatis illinuntur. Item maſtiche lentiſci replicandis palpebris. et ad extendendam cutem in facie,& ſmegmata adhibetur, et ſanguinem reijciẽtibus, tuſsi ueteri: et ad omnia quæ ammoniaci uis. Medetur et attritis paribus, ſiue oleo è ſemine cius facto ceræq; mi30 xto,ſiue folijs ex oleo decoctis, ſiue cum aqua uirilia foueantur. Scio Damocraten medi cum in ualetudine Conſidiæ M. Seruilij conſularis filig, omnem curationem auſteram recuſantis, diu efficaciter uſum lacte caprarum, quas lentiſco paſcebat.
De platano,& fraxino,& acere,& alba populo,& ulmo,& tilia,& ſambu/
co,& iunipero. Cap. vmI
P Latani aduerſantur ueſpertilionibus. Pilalæ earum in uino potæ x quatuor pon/ dere, omnibus ſerpentium& ſcorpionum uenenis medentur: Item ambuſtis. Tuſæ autem cum aceto acri, magisq; ſcillite, ſanguinem omnem ſiſtunt. Et lentiginem& cat/ cinomata, melanias quoque ueteres, addito melle emendant. Bolia& cortex illinuntur 40 collectionibus& ſuppuratijonibus,& decoctum eorum. Corticis autem in aceto den. tium remedium eſt: Folia eorum tenerrima in uino albo decocta, oculorum. Lanugo foliorum,& auribus& oculis inutilis. Cinis pilularum ſanat ambuſta igni uel frigore, Cortex è uino ſcorpionum ictus reſtinguit. Fraxinus quam uim aduerſus ſerpentes haberet, indicauimus. Semen folijs cius ineſt, quo medentur iocineris et lateris dolori/ bus in uino. Aquam quæ ſubit cutem, extrahunt. Corpus obeſum leuant onere, ſenſim ad maciem reducentes, ijſdem folijs cum uino tritis ad uirium portionem, ita ut puero öu“ folia tribus cyathis diluantur, robuſtioribus ſeptem folia quinque cyathis uini.
Von omittendũ, ramenta eius et ſcobem quibuſdam cauenda prædici. Aceris radix con/ tuſa iocineris doloribus efficaciſsime imponitur. Populi albæ uuarum in unguentis uſum
4 expoſui

c. PLINII NATVRALIS
44⁰ expoſuimus. Cortex potus iſchiadicis et ſtranguriæ prodeſt. Foliorum ſuccus calidus au
rium dolori. Virgam populi in manu tenentibus intertrigo nõ metuatur. Populus nigra
2
efficaciſſima habetut, quæ in Creta naſcitur. Comitialibus ſemen ex aceto utile. Fundit il/ la& reſinam exiguã, qua utuntur ad malagmata. Folia podagris in aceto decocta impo/ nuntur. Humor e cauis populi nigræ effluẽs, uerrucas papulas;& attrita corporis tollit. Populi ferunt& folijs guttam, ex qua apes propolin faciunt. Gutta quoq; aquæ propolis ex aqua remedium quàm efficax eſt. VImi& folia& cortex et rami uim habent ſpiſſandi,& uulnera contrahendi. Corticis utic; interior tilia lepras ſedat, et folia ex aceto illi/ ta. Cotticis denarij pondus potum in hemina aquæ frigidæ aluum purgat, pituitasq;&
aquas priuatim trahit. Imponitur et collectionibus lachryma,& uulneribus& ambuſtis 1o
quę decocto fouere prodeſt. Humor in folliculis arboris huius naſcẽs, cuti nitorẽ inducit, faciemq; gratiorem præſtat. Cauliculi foliorũ primi uino decocti tumores ſanant, extra/ huntq; per fiſtulas.Idem præſtant& tiliæ cortices. Malti corticem cõmanducatum uul/ neribus utiliſsimum putant. Folia trita aqua aſperſa pedum tumori. Humor quoc; ẽme qalla uti diximus caftratæ arbotis effluens, capillũ reddit capiti illitus, defluentesc; con/ tinet. Atbor tilia leniter tuſa ad eadem ferè utilis eſt, atq; oleaſter. Folia autem tantum in uſu,& ad infantium ulcera in ore commanducata, decocta urinam cient, menſes ſiſtunt ll/ lita, ſanguinem pota detrahunt. Sambucus habet alteũr genus magis ſylueſtre, quod Græci cham æacten. alij helion uocant, multo breuius. Vtriuſq; decoctum in uino ueteri
foliorum, uel ſeminis, uel radicis ad cyathos binos potũ⸗ ſtomacho inutiſe eſt, aluo detra/ 20
hens aquam. Refrigerat etiam inflammationem, maxime recentis ambuſti:Et canis mor ſum cum polenta molliſsimis foliorũ illitis. Succus cerebri collectiones, priuatimq; mem/ branæ quæ circa cerebtũ eſt; lenit infuſus. Acini eius infirmiores quàm reliqua tingunt ca pillum. Poti acetabuli menſuᷣsaurinam mouent. Foliorũ molliſsima ex oleo& ſale edun/ tur, ad pituitam bilemq́; dettahẽdam. Ad omnia efficacior quæ minor. Radicis eius in uiĩ no decoctæ duo cyathi poti, hydropicos exinaniũt: uuluas emolliunt, has& foliorũ deco ctum inſidentiũ. Caules teneri mitioris ſambuci, in patinis cocti, aluũ ſoluunt.Reſiſtunt folia& ſerpentium ictibus in uino pota. Podagricis cũ ſeuo hiteino uchementer proſunt cauliculi illiti lidemq́; in aqua macerantur, ut ea ſparſa pulices necentur. Foliorũ decocto
ſilocus ſpargatur, muſcæ necantur. Boa appellatur morbus papularũ cum rubent corpo 30
ra, ſambuci ramo uerberatur. Cortex interior tritus, ex uino albo potus, aluum ſoluit. Iu/niperus uel ante cætera omnia excalfacit, extenuat, cedro aſsimilis. Et eius duo genera: al/ tera maior, altera minor. Vtraq; accẽſa ſerpẽtes fugat. Semen ſtomachi, pectoris, lateris doloribus utile. Inflationes languoresq́; diſcutit, tuſſes concoquit& quritias. Illitũ tumo/ res ſiſtit: tem aluũ, baccis ex uino nigro potis: Item uentris tumores illitis. Miſcetur& an tidotis oxyporis. Vrinas cict. lllinitur& oculis in epiphoris. Datur cõuulſis, ruptis, torminibus.uuluis.iſchiadicis cũ uino albo potum pilulis quaternis, aut decoctis uiginti in uino. Sunt qui& purgant corpus ẽ ſemine eius in ſerpentium metu. b De ſalice,& amerina,& uitilibus,& erice. Cap. IX
Alicis fructus ante maturitatem in araneam abit, ſed ſi prius colligatur, ſanguinem 40
reijcientibus prodeſt. Corticis è ramis primis cinis, cauum& callum aqua mixta ſa/ nat. Vitia cutis in facie emendat, magis admixto ſucco ſuo. Eſt autem hic trium gene/rum. Vnum arbor ipſa exudat gummi modo. Alterum manat in plaga cum floret, ex/ ciſo cortice trium digitorum magnitudine. Hic ad purganda quæ obſtent oculis: item ad ſpiſſanda quæ opus ſunt, ciendam/ que urinam,& ad omnes collectiones intus extra/ hendas. Tertius ſuccus eſt detruncatione ramorum à falce diſtillans. Ex his ergo aliquis cum roſaceo in calice punici calfactus, auribus infunditur: uel folia cocta,& cum cera trita imponuntur: Item podagricis. Cortice& folijs in uino decoctis foueri neruos utiliſſimum. Hos tritus cum folijs furfures purgat in facie. Folia contrita& pota intemperan/
tiam

HISTORIAE LIBER XXIIII 441
tiam libidinis coercent, atque in totum auferunt uſum ſæpius ſumpta. Amerinæ nigraæ ſemen cum ſpuma argenti pari pondere, à balnco illitum, pſilotrum eſt. Nom multum à ſalice uitilium uſu diſtat uitex, foliorum quoque aſpectu, niſi odore gratior eſſet. Graæci lygon uocant, alij agnon: quoniam matronæ theſmophorijs Athenienſium ca/ſtitatem cuſtodientes.his folijs cubitus ſibi ſternũt. Duo genera eius. Maior in arborem ſalicis modo aſſurgit: minor ramoſa folijs candidioribus lanuginoſis. Prima albũ florem mittit cum purpureo, quæ& candida uocatur: Nigra quę tantũ purpureum. Naſcũtur in paluſtribus campis. Semen potum uini quendam ſaporem habet,& dicitur febres ſolue re. Et cum ungantur oleo, admixtum ſudorem facere. Sic& laſsitudines diſſoluere. Vri/ 10 nam cient& menſes. Caput tentant uini modo, nam& odor ſimilis eſt. Inflationes pellunt in inferiora. Aluũ ſiſtunt, hydropicis& lienibus per quam utiles. Lactis ubertatem faciunt.Aduerſantur uenenis ſerpentium, maxime quæ frigus inferunt. Minor efficacior ad ſerpentes, bibitur ſeminis drachma in uino uel poſca, aut duabus foliorum tenerrimorum.Et illinuntur utracꝝ aduerſus araneorum morſus:uel perunctis tantum, ſuffitu quoque aut ſubſtratu fugant uenenata. Ad uenerem impetus inhibent: eo que maxime phalangijs aduerſantur, quorum morſus genitale excitat. Capitis dolorẽ ex ebrietate ſedant cum roſaceo flos teneriq; cauliculi. Seminis decoctum uehementiorem capitis dolorem diſſoluit fotu,& uuluam etiam ſuffitu uel appoſitu purgat, aluum cum pulegio& melle potum. Vomicas panosq; difficile concoquentes, cum farina hordeacea mollit. Lichenas 20& lentigines cum aphronitro& aceto ſemen ſanat,& oris ulcera& eruptiones cum melle:teſtium cum butyro& folijs uitium: rhagadas ſedis cum aqua illitum. Luxatis cum ſa/ le& nitro,& cera. Et ſemen,& folium additur in malagmata neruorum& podagras. Se/ men inſtillatur in oleo decoctum capiti in lethargia& phreneſi. Virgam qui in manu ha beant aut cinctu, negãtur intertriginem ſentire. Ericen Græci uocant fruticem non multum à myrice differentem, colore roriſmarini,& pene folio. Hoc aduerſari ſerpẽtibus tra/ dunt. Geniſta quoq; uinculi uſum præſtat. Flores apibus gratiſsimi. Dubito an hæc ſit quam Græci autores ſparton appellauere, cum ex ea lina piſcatoria apud eos factitari do cuerim:& nunquid hanc deſignauerit Homerus, cum dixit nauiũ ſparta diſſoluta. Non/ dum enim fuiſſe Africanum uel Hiſpanum ſpartum in uſu certum eſt:& cum ſutiles fie/
o rent naues; lino tamen non ſparto unquam ſutas. Semen eius quod Gtaci eodem nomi/
ne appellant, in folliculis phaſeolorum modo naſcens, purgat ellebori uice, drachma& di midia pota in aquæ mulſæ cyathis quatuor ieiunis. Ramis ſimiliter cum fronde in aceto maceratis pluribus diebus,& tuſis, ſuccũ dant iſchiadicis utilem, cyathi unius potu. Quidam marina aqua macerare malũt, et infundere clyſtere. Perungũtur eodem ſucco iſchiadici addito oleo. Quidam ad ſtranguriam utuntur ſemine. Geniſta tuſa cum axungia, ge
nua dolentia ſanat. Myricen, quam et tamaricen uocat Lenæus, ſimilem ſcopis ame/ rinis dicit. Sanari ea carcinomata in uino decocta trita que cum melle illita. Arbitrantur quidam hanc eſſe tamaricem: ſed ad lienem præcipua eſt, ſi ſuccus eius expreſſus in uino bibatur: Adeoch mirabilem eius antipathiam contra ſolum hoc uiſcerum faciunt, ut af
40 firment, ſi ex ea alueis factis bibant ſues, ſine liene inueniri. Et ideo homini quoque ſple/netico cibum potumq; dant in uaſis ex ea factis. Grauis autor in medicina, uirgam ex ea defractam, ut neque terram neque ferrum attingeret, ſedare uentris dolores aſſeuerauit impoſitam, ita ut tunica cinctucʒ corpori apprimeretur. Vulgus infelicem arborem eam appellat, ut diximus, quoniã nihil ferat, nec ſeratur unquã. Corinthus,& quæ circa eſt re/gio, bryoniam uocat: Piusq; duo genera facit. Sylueſtrem planẽ ſterilem, alteram mitiorem. Hæc fert in Aegypto Syriac etiam abũdanter lignoſum fructũ, maiorẽ gallas aſ be rum guſtu, quo medici utuntur uice gallæ,& in compoſitionibus quas antheras uocãt. Et lignũ autem& flos/et folia,& cortex in eoſdem uſus adhibetur, quanq́; remiſsiora. Datut ſanguinem reijcientibus cortex tritus,& cõtra profluuia fœminarum, cœliacis aesc. em
—
“

4 42 c. PLINIIIE NATVRALIS
ldem tuſus impofitusq; collectiones omnes inhibet. Folijs exprimitur ſuccus ad hæc ea dem,& in uino decoquuntur: ipſa uero adiecto melle gangrenis illinũtur. Decoctum eo/rum in uino potum, uel impoſitũ cum roſaceo& cera ſedat. Sic& epinyctidas ſanãt. Ad dentium dolorem auriumq́;, decoctum eorum ſalutare eſt: radix ad eadem, ſimiliter& fo lia. Dæc amplius ad ea quæ ſerpunt, imponuntur cum polenta. Semen drachmæ ponde re aduerſus phalangia& araneos bibitur. Cum altiliũ uero pingui furunculis imponitur. Efficax& contra ſerpentium ictus, præteŕ; aſpidum. Necnon morbo regio, phthiriaſi, lendibusq; decoctum infuſum prodeſt, abundantiamq́; mulierũ ſiſtit. Cinis arboris ad omnia eadem prodeſt. Aiunt, ſi bouis caſtrati urinæ immiſceatur, uel in potu uel in cibo, uenerem finiri. Carboq́; ex eo genere urina ea reſtinctus, in umbra conditur: idem cum 10 libeat accendere, reſoluitur. Magi& id ex ſpadonis urina fieri tradiderunt. De uitga ſanguinea& ſilere,& liguſtro,& alno,& edera,& ciſtho,& ciſſo,& ery/ thrano,& chamæciſſo,& ſmilace,& de clematide. Cap(. X
Ec uirga ſanguinea felicior habetur. Cortex eius interior cicatrices, quæ præſanaue N re, aperit. Sileris folia illita fronti, capitis dolores ſedant. Eiuſdem ſemen tritum in oleo phthiriaſes coercet. Serpentes& hunc fruticem refugiunt, baculumq́; ruſtici ob id ex eo gerunt. Liguſtrum eadem arbor eſt, quæ in oriente cypros. Suos in Europa uſus habet.Succus eius neruis.articulis, algoribus: folia ubiq; ueteri ulceri cum ſalis mica,& oris exulcerationibus proſunt. Acini contra phthiriaſin, item cõtra intertrigines, folia ue.
Sanant& gallinaceorum pituitas acini. Folia alni ex feruenti aqua certiſsimo remedio 20
ſunt tumori. Ederæ genera Xx. demonſtrauimus. Natura omnium in medicina anceps. Mentem turbat,& caput purgat largius pota. Neruis intus nocet. liſdem neruis adhibita foris prodeſt. Eadem natura quæ& aceto, ei eſt. Omnia genera eius refrigerant. Vrinam cient potu, capitis dolorem ſedant, præcipue cerebro continentiq́; cerebrũ mem branæ utiliter mollibus impoſitis folijs, cum aceto& roſaceo tritis& decoctis, addito poſtea roſaceo oleo. linuntur autem fronti& decocto eorum fouetur os, caputq; perungi/ tur. Lieni& pota& illita proſunt. Decoquuntur& cõtra horrores febrium eruptionesq; pituitæ, aut in uino teruntur. Corymbi quoq; poti uel illiti, lienem ſanant: iocincra autem illiti. Frahunt& menſes appoſiti. Succus ederæ tædia narium graueolentiamq; emen/ dat, præcipue albæ ſatiuæ. Idem infuſus naribus caput purgat, efficacius addito nitro. In/30 funditur etiam purulentis auribus, aut dolentibus cum oleo. Cicatricibus quoq; decorem facit. Ad lienes efficacior albæ eſt, ferro calefactus: ſatisq; eſt acinos ſex in uini cyathis duobus ſumi. Acini quoq; ex eadem alba ternio in aceto mulſo poti, tineas pellunt: in qua curatione uẽtri quoq; impoſuiſſe eos utile eſt. Ederæ quam chryſocarpon appellauimus, baccis aurei coloris uiginti, in uini ſextario tritis, ita ut terni cyathi potẽtur, aquam quę cutem ſubierit, per urinam educit Eraſiſtratus: Eiuſdem acinos v. tritos in roſaceo oleo cale/ factosq; in cortice punici, inſtillauit dentium dolori à contraria aure. Acini, qui croci ſuccum habent, præſumpti potu, à crapula tutos præſtant: Item ſanguinem excreantes, aut torminibus laborantes. Ederæ nigræ cãdidiores corymbi poti, ſteriles etiam uiros faciũt. Illinitur decocta in uino omniũ ulcerum generi, etiamſi cacoethe ſint. Lach ryma ederæ 40 pſilothrum eſt,phthiriaſinq; tollit. Flos cuiuſcũq; generis trium digitorum captu, dyſen/ tericos& aluum citam emendat, in uino auſtero bis die potus. Et ambuſtis ilſinitur utiliter cum cera Denigrant capillum corymbi. Radicis ſucus in aceto potus, contra phalan/ gia prodeſt. Huius quoq; ligni uaſe ſpleneticos bibentes ſanari inuenio. Et acinos terunt, moxq́; comburunt,& ita illinunt ambuſta, prius perfuſa aqua calida: Sunt qui& incidant ſucci gratia, eo que utantur ad dentes eroſos, frangi’ que tradunt, proximis cera munitis ne lædantur. Gummi etiam in edera quærunt, quod ex aceto utiliſsimum den tibus promittunt. Græci uicino uocabulo ciſthon appellant fruticem maiorem thymo, folijs ocimi. Duo eius genera. Flos maſculo roſaccus, ſœeminæ albus. Mmbo proſunt

— HIST ORIAE LIPER XXIIII 4 ⸗453 ſunt dyſentericis& ſolutionibus uenttis.in uino auſtero trinis digitis Hlore capto,& ſimili ter bis die poto. Vlceribus ueteribus& ambuſtis cum cera,& per ſe oris ulceribus. Sub his maxime naſcitur hypociſthis, quam inter edetas diximus. Ciſſos erythranos ab ij
dem appellatur ſimilis ederæ, coxendicibus utilis&uino potus: Item lumbis: Tantatnq́; nim accipiunt,ut ſanguinem urina detrahant. Item chamæciſſon appellant ederam, non
attollentem ſe à terra. Et hæc contuſa in uino acetabuli menſura, lieni medetur. Folia am/
buſtis cum auvungia. Smilax quoq; qui et nicophoros cognominatur, ſimilitudinem ederæ habet, tenuioribus folijs. Coronam ex eo factam impari foliorum numero, aiunt capitis doloribus mederi. Quidam duo genera ſmilacis dixerc. Alterum immortalitati
1o proximum, in conuallibus opacis ſcandentem arbores comantibus acinorum corymbis,
contra uenenata omnia efficaciſsimis, in tantum, ut acinorum ſucco infantibus ſæpe inſtillato, nulla poſtea uenena nocitura ſint. Alterum genus culta amare,et in his gigni, nul/
lius effectus. Illam eſſe ſmilacem priorem, cuius lignum ad aures ſonare diximus. Similem huic aliqui clematida appellauerunt, repentem per arbores, geniculatam& ipfam. Fo lia eius lepram purgant. Semen aluum ſoſuit acetabuli menſura, in aquæ hemina, aut aqua mulſa. Datur ex cadem cauſa& decoctum eius.
De harundine,& papyro,& ebeno,& rhododendro, de rhue erythro,& de erythrodano, alyſſo& radicula,& apocyno& rore marino,& canchry,& ſabina,& ſelagine,& ſamulo,& gummi meci20 1 cinis.“ Arundinis genera xxX. demonſtrauimus, non aliter euidẽtiore illa natura, quam H continuis his uoluminibus tractamus. Siquidem harundinis radix cõtrita& impo ſita, fllicis ſtirpem corpore extrahit, itetn hatundinẽ filicis radix. Et quoniã plura genera fecimus·illa quæ in India Syriaq́; naſcitur odorum unguentorumq́; cauſa urinam mouet cum gramine, aut apij ſemine decocta. Ciet menſtrua admotu. Medetur conuulſis duo/bus obolis pota, iocineri, renibus, hy dropi, tuſsi etiam ſuffitu, magisq́; cum reſina. Purfu/ ribus ulceribusq; manantibus cum myrrha decocta. Excipitur et ſuccus eius, Hirq; elaterio ſimilis. Efficaciſsima autem in omni harundine, quę proxima radici. Efficacia& genicula. Harundo Cypria, quæ donax uocatur, corticis cinete alopecias emẽdat: Item putreſcẽtia
z0 ulcera.Folijs eius ad extrahẽdos aculeos utũtur. Efficacius& cõtra ignes ſacros collectionesq́; omnes. Vulgaris harũdo extractoriã uim habet,& recens tuſa, non in radice tantũ. Maltum enim et ipſam harundinẽ ualere tradũt. Medetur et luxatis,ct ſpinæ doloribus radix in aceto illita. Eadem recens trita et in uino pota, uenerẽ concitat. Harundinũ lanu/ go illata auribus,obtundit auditũ. Cognata in Aegypto res eſt harũdini papyrus, præ eipue utilitatis cum inatuit, ad laxandas ſiccãdasq́; fiſtulas, et in tumeſcẽdo ad introitum medicamentorũ aperiendas. Charta quæ fit ex ea, cremata inter cauſtica eſt. Cinis eius ex uino potus ſomnũ facit. Ipſa ex aqua impoſita callum ſanat. Ne in Aegypto quidem naſcitur ebenus, ut docuimus: nec tractamus in medicina alienos orbes: non omittetur ta nmnen propter miraculũ. Scobem eius oculis unice mederi dicunt: lignoq; ad cotem trito cũ 40 paſſo, caliginẽ diſcutit. Ex aqua uero radice, albugines oculorum. Item tuſsim pari modo dracunculi radicis adiecto cum melle. Ebenũ medici& inter erodentia aſſumunt. Rhododendros ne nomẽ quidem apud nos inuenit latinũ,rhododaphnen uocant, aut neriũ. Mirũ⸗ folia eius quadrupedũ uenenũ eſſe, homini uero cõtra ſetpentes præſidiũ, ruta ad dita è uino pota. Pecus etiam& capræ, ſi aquã biberint; in qua folia ea maduerint, mori dicuntur. Nec rhus latinũ nomen habet, cum in uſum pluribus modis ueniat. Nam& herba eſt ſylueſtris. folijs myrti,cauliculis breuibus, quæ uenena& tineas pellit:& frutex coriarius appellatur, ſubrutiſus, cubitalis, craſsitudine digitali: cuius aridis folijs, ut malico/ rio coria perficiunt᷑. Medici aũt thoicis utunt᷑ ad cõtuſa:item cœliacos& ſedis ulcera, aut quæ phagedænas uocãt, ttita cum melle,& illta cum aceto. Decoctum eorũ inſtillatur au ribus
1

444 c. PLINII NATVRALIS
ribus putulentis Fit& ſtomatice decoctis ramis ad eadẽ quæ ex moris, ſed efficacior ad/ mixto alumine. Miniturq; eadem hydropicorum tumoribus. Rhus, quæ erythros ap pellatur, frutex eſt,& huius fruticis ſemen uim habet aſtringendi refrigerãdiq;.Aſpergi/ tur pro ſale obſonijs. Aluos ſoluit, omesqq; carnes cum ſilphio fuauiores facit. Vceribus medetur manantibus cum melle: Aſperitati linguæ, percuſsis, liuidis, deſquamatis eodem modo. Capitis ulcera ad cicatricem celerrime perducit, et fœminarũ abundantiam ſiſtit cibo. Alia eſt erythrodanus, quã aliqui ereuthodanũ uocant, nos rubiam, qua tingũtur lanæ, pellesq; perficiuntur: in medicina urinam ciet, morbum regium ſanat ex aqua mul,/ ſa. et lichenas ex aceto illita: et iſchiadicos et paralyticos, ita ut bibentes lauẽtur quotidie. Radix ſemenq; trahunt menſes. aluũ ſiſtunt, et collectiones diſcutiunt. Contra ſerpentes 10 rami cum folijs imponũtut.Folia& capillum tingunt. lnuenio apud quoſdam morbũ re gium ſanari hoc frutice, etiamſi adalligatus ſpectetur tantum. Diſtat ab eo qui alyſſon uocatur, folijs tantum et ramis minoribus: nomẽ accepit, quod à cane cõmorſos rabiem ſentite non patitur, potus ex aceto adalligatusc;. Mirum eſt quod additur, ſaniem con/ ſpecto omnino frutice eo ſiccari. Tingentibus& radicula lanas præparat, quam ſtru/thion à Græcis uocari diximus. Medetur morbo regio et ipſa decocti eius potu: item pe/ctoris uitijs. Vrinam ciet, aluum ſoluit,& uuluas purgat. Quamobrem aureum poculum medici uocãt. Eaetex melle prodeſt magnifice ad tuſsim, orthopnœæ cochlearis menſu ra. Cum polenta uero et aceto lepras tolſit Badem cum panace& capparis radice calculos frangit,pelliteg. Panos diſcutit, cum farina hordeacea et uino decocta. Miſcetur& mala/20 gmatis& collyrijs, claritatis cauſa. Ad ſternutamenta utilis inter pauca. Lieni quoqʒ ac iocineri. Eadẽ pota denarij unius pondere ex mulſa aqua, ſuſpirioſos ſanat. Sic& pleuriti/ cos.et omnes lateris dolores, apocyni ſemen ex aqua. Frutex eſt, folio ederæ, molliore ta/ mẽ,/et minus lõgis uiticulis. ſemine acuto, diuiſo, lanuginoſo, graui odore. Canes et om̃es quadrupedes necat in cibo darum. Eſt et roſmarinũ. Duo genera eius. Alterum ſterile. alterum cui& caulis& ſemẽ reſinaceum, quod canchrys uocatur. Folijs odor thuris. Ra dix uulnera ſanat uiridis impoſita,& ſedis procidentia, condylomata& hæmorrhoidas. Succus& fruticis& radicis morbum regium,& ea quæ repurgãda ſunt. Oculorũ aciem exacuit. Semen ad uetera pectoris uitia datur potui. Et ad uuluas cũ uino& pipere. Men ſes adiuuat. Podagris illinitur cum ærina farina. Purgat& lentigines,& quæ excalfacien/ʒ30 da ſunt, aut cum ſudor quærendus, illitum: Item conuulſis. Auget& lac in uino potum: Item radix. Ipſa herba ſtrumis cum aceto illinitur, ad tuſsim cum melle prodeſt. Can/ chrys multa genera habet, ut diximus. Sed hæc quæ ex rore ſupradicto naſcitur, ſi fricetur reſinoſa eſt. Aduerſatur uenenis& uenenatis, præterquam anguibus. Sudorem mouet, tormina diſcutit, lactis ubertatem facit. Herba ſabina, brathy appellata à Græcis duorum generum eſt: altera tamarici ſimilis folio, altera cupreſſo. Quare quidam Cre/ticam cupreſſum dixerunt. A multis in ſuffitus pro thure aſſumitur. In medicamentis uero duplicato pondere eoſdem effectus habere quos cinnamum traditur. Collectiones minuit,& nomas cõpeſcit. lllita ulcera purgat. Partus emortuos appoſita extrahit& ſuffi/ tu. Illinitur igni ſacro& carbu nculis. Cũ melle& uino pota, regio morbo medetur. Galli/ 40 nacei generis pituitas fumo eius herbẽ ſanari tradunt. Similis herbæ huic ſabinæ eſt ſelago appellata. Legitur ſine ferro dextra manu per tunicã, qua ſiniſtra exuitur uelut à fu/ rante, candida ueſte ueſtito, pureq́; lotis nudis pedibus, ſacro facto prius quàm legatur, pane uinoq;. Fertur in mappa noua. Hanc contra omnem perniciem habendam prodi dere Druidæ Gallorum,& contra omnia oculorum uitia fumum eius prodeſſe. lidem ſamolum herbam nominauere naſcentem in humidis: Et hanc ſiniſtra manu legi à ieiu/ nis contra morbos ſuum boumq;, nec reſpicere legentem, nec alibi quàm in canali deponere. ibiq; conterere poturis. Gummium genera diximus. Ex his maiores effectus melio/ ris cuiuſq; erunt. Dentibus inutiles ſunt, Sanguinem coagulant,& ideo reijcientibus ſan/ ““ guinem

HISTORIAE LIBER XXIIII 445
guinẽ proſunt.ltẽ ambuſtis. arteriæ uitijs: inutilẽ urinã cient, amaritu dines hebetãt aſtri Ctis cæteris. Quæ ex amygdala amara eſt, ſpiſſandiq; uiribus efficacior, habet excalfacto rias uires· Præponunt᷑ aũt prunorũ& ceraſorũ ac uitiũ.Siccant illitę& aſtringũt:ex aceto uero infantiũ lichenas ſanãt. Proſunt& tuſſi ueteri, quatuor obolis in mixto potis. Cre/ duntur& colorẽ gratiorẽ facere, ciborũc; appetentiã.& calculoſis prodeſſe cũ paſſo po/
tæ. Oculorũ& uulnerũ utilitatibus maxime conueniunt è ſpina Aegyptia. b De ſpina Arabica,& ſpina alba,& acanthio,& acacia. Cap. XII Pinæ Arabicæ laudes in odorum loco diximus:& ipſa ſpiſſat ſtringitqʒ diſtillatiões S omnes,& ſanguinis excreationes, menſiumq; abu ndantiam etiam nũ radice ualen/ o tior. Spinæ albæ ſemen contra ſcorpiones auxiliatur. Corona ex ea impoſita,capitis dolores minuit. Huic ſimilis eſt ſpina illa, quam Græci acanthion uocant, minoribus multo folijs, aculeatis per extremitates,& araneoſa lanugine obductis: qua collecta, etiã ueſtes quædã bombycinis ſimiles fint in oriẽte. Ipſa folia uel radices ad remedia opiſthotoni bibuntur. Eſt& acaciæ ſpina. Fit in Regypto alba nigrac arbore: item uitidi, ſed longe melior è prioribus. Fit& in Galatia tenerrima ſpinoſiore arbore. Semen omnium lenti/ culæ ſimile, minore eſt tantum& grano& folliculo. Colligitur autumno, ante collectum nimio ualidius. Spiſſatur ſuccus ex folliculis aqua cœleſti perfuſis, mox in pila tuſis expri mitur organis, tũc denſatur in ſole mortarijs in paſtillos.Fit et ex folijs minus efficax. Ad coria perficienda ſemine pro galla utuntur. Foliorũ ſuccus& Galatiacæ acaciæ nigerri/ 20 mus improbatur: item qui ualde ruffus, Purpurea aut leucophæa,& quæ facillime dilui tur, ui ſumma ad ſpiſſandum refrigerandumq; eſt, oculorũ medicamentis ante alias uti-/ les. Lauantur in eos uſus paſtilli ab alijs, torrentur ab alijs. Capillum tingunt. Sanant ig nem ſacrum, uſcera quæ ſerpunt, et humida uitia corporis/ collectiones, articulos cõtuſos, perniones, pterygia. Abundantiã menſium fœminis ſiſtunt, uuluamq́;& ſedem proci/
dentes. Item ocuſos, otis uitia& genitalium. De uulgari ſpina& ſylueſtri,& de eryſiſceptro,& de appendice ſpina,& pyxacan/ tho,& paliuro, aquifolia,& taxo,& rubis medicinæ Cap. XIII
V AFan quoq; hæc ſpina, ex qua cortinæ fulloniæ implẽtur, radicis uſus habet. Per Hiſpanias quidẽ multi,& inter odores,& ad unguẽta utuntur illa, aſpalathum uo/ 30 cantes. Eſt ſine dubio hoc nomine ſpina ſylueſtris in oriẽte(ut diximus)candida magni tudine arboris iuſtæ. Sed& frutex humilior æque ſpinoſus in Niſyro& Rhodiorũ inſu lis.quẽ alij eryſiſceptrũ, alij adipſateon, ſiue dipſacon, ſiue diacheton uocant. Optimus qui minime ferulaceus.rubẽs,& in purpurã uergens, detracto corcice, naſcit᷑ pluribus lo/ cis ſed nõ ubiq; odoratus. Quã uim haberet cœleſti arcu in eum innixo, diximus. Sanat tetra oris ulcera& ozænas; genitalia exulcerata aut carbunculãtia, item rhagadia, inflatio nes potu. Diſcutit& ſtrangurias cortex. Sanguinẽ reddẽtibus medetur decoctum eius. Aluum ſiſtit cortex.Similia pręſtare ſylueſtrẽ quoq; putant. Spina eſt appendix appel/ lata, quoniã baccæ puniceo colore in ea appendices uocantur. Hæ crudæ per ſe,& aridæ in uino decoctæ, aluum citam, ac tormina cõpeſcunt. Pyxacanthi baccæ contra ſerpenti/ Ao um ictus bibuntur. Paliurus quoq; ſpinæ genus eſt.Semẽ eius Afri zuram uocant, con/tra ſcorpiones efficaciſſimum:item calculoſis& tuſſi. Folia aſtrictoriam uim habent. Ra/ dix diſcutit panos, collectiones, uomicas: urinas trahit pota. Decoctum eius potum in uino aluum ſiſtit. Serpentibus aduerſatur. Radix præcipue datur in uino. Aliqui folia con/ tuſa addito ſale, articulorum morbis imponunt. Proſunt baccę purgationi fœminarum, cœliacis, dyſentericis, ac cholericis. In uino potæ aluum ſiſtũt. Radix decocta& illita, ex/ trahit infixa corpori. Vtiliſſima eſt& luxatis. tumotibuscq;. Aquifolia arbot in domo aut uilla ſata, ueneficia arcet. Flore eius aquam glaciari Pythagoras tradit. Itemq́; baculũ ex ca factum, in quoduis animal emiſſum, etiam ſi citra ceciderit defectu mittentis, ipſum per ſeſe recubitu propius adlabi: tam præcipuam naturam ineſſe arbori. Taxi arboris 1 fumus

446 C.- bILINII NIIVvN18
fumus mutes necat. Nec rubos ad maleficia tantum genuit natura, ideoq; ex eis mora uel hominibus cibos dedit. Vim habent ſiccandi aſtringendiq;, gingiuis, conſillis, genita libus accõmodatiſsimi. Aduerſant᷑ ſerpẽtiũ ſceleratiſſimis hæmorrioidi& preſteri flos aut mora. Scorpionũ uulnera ſine collectionũ periculo iungunt. Vrinam cient. Caules eo rum tũduntur teneri, exprimiturq; ſuccus, mox ſole cogitut in craſſitudinẽ mellis, ſingu/ lari remedio cõtra mala oris oculorumqe;. ſanguinẽ excreantes, anginas, uuluas, ſedes, cœe liacos potus aut illitus. Oris quidẽ uitijs etiam folia commanducata proſunt,& ulceribus manantibus. aut quibuſcũqʒ in capite illinuntur: cardiacis uel ſic per ſe imponunt᷑ àmam ma ſiniſtra. Item ſtomachi doloribus, oculisq; procidentibus. Inſtillatur ſuccus eorum& auribus. Sanat cõdylomata cum roſaceo cerato. Cauliculorũ ex uino decoctum, uel præ/1o0 ſentanæum remedium eſt. ijdem per ſe in cibo ſumpti cymæ modo, aut decocti in uino auſtero, labantes dentes firmant. Aluum ſiſtunt& profluuia ſanguinis, dyſentericis pro ſunt. Siccantur in umbra, ut cinis crematorũuuam reprimat. Folia quoqʒ arefacta& con tuſa, iumentorũ ulceribus utilia traduntur. Mora quæ in his naſcuntaur, uel efficaciorẽ ſto maticen prębuerint;ʒ ſatiua morus. Fademq́; cõpoſitione, uel cum hypociſthide tantũ & melle bibuntur in cholera,& à cardiacis,& contra araneos. Inter medicamẽta quæ ſty/ Ptica uocant, nihil efficacius rubi mora ferentis radice decocta in uino ad tertias partes, ut colluant᷑ eo oris uſcera,& ſedis foueãtur: tantaq́; uis eſt, ut ſpongiæ ipſæ lapideſcãt. Al/ tetum genus rubi eſtin quo roſa naſcitur. Gignit pilulam caſtaneæ ſimilem, præcipuo remedio calculoſis. Alia eſt cynorhoda, quam proximo dicemus uolumine. 20 Decynosbato,& Idæo rubo,& rhamno,& lycio,& ſarcocolla, & de oporice medicinæ. Cap. XIIII vnosbaton. alij cynoſpaſton, alij neuroſpaſton uocant, folium habet ueſtigio ho C minis ſimile. Fert& uuam nigram, in cuius acino neruum habet, unde neuroſpa/ ſtos dicitur. Alia eſt Acappari, quam medici cynosbaton appellauerunt. Auius chyrſus ad remedia ſplenis& inflationes conditus ex aceto manditur. Neruus eius cum maſtiche Chiacõmanducatus os purgat. Ruborũ roſa alopecias cum axungia emẽdat. Mo/ ra capillum tingunt cum omphacino oleo. Flos mori per meſſes colligitur. Cãdidus pleu retics præcipuus ex uino potus, item cœliacis. Radix ad tertias decocta, aluũ ſiſtit& ſan guinem: item dentes collutos decocto. Eodem ſucco fouentur ſedis atq; genitalium ulce 30 ra. Cinis è radice deprimit uuam. Idæus rubus appellatus eſt, quoniã in Ida non aliâs na/ ſcitur.Eſt aũt tenerior ac minor, rarioribus calamis in nocentioribusqʒ, ſub arborum um/ bra naſcens. Huius flos cum melle epiphotis illinitur& ignibus ſacris, ſtomaticisq; ex aqua bibendus datur. Cætera eadem præſtat quæ ſupradicta. Inter genera ruborũ rna mnos appellatur à Græcis, cãdidior& fruticoſior. Is Horet, ramos ſpargẽs rectis aculeis, non ut cæteri aduncis, folijs maioribus. Alterum genus eſt ſylueſtre nigrius,& quadan/ tenus rubẽs. Fert ueluti folliculos. Huius radice decocta in aqua fit medicamentũ, quod uocatur lycium. Semen ſecundas trahit. Alterq; ille candidior aſtringit magis, refrigerat, collectionibus& uulneribus accõmodatior. Folia utriuſq;& cruda& decocta illinuntur cum oleo. Lycium præſtantius è ſpina fieri tradunt, quam& pyxacanthon chironiam 40 uocant, quales in Indicis arboribus diximus, quoniã longe præſtantiſſimũ exiſtimatur Indicũ. Coquũtur in aqua tuſi rami,radicesq;, ſummæ amaritudinis, æreo uaſe fere per triduum, iterumq́; exẽpto ligno, donec mellis craſſitudo fiat. Adulteratur amaris ſuccis, etiam amurca ac felle bubulo. Spuma eius ac flos quidam oculorum medicamentis addi tur. Reliquo ſucco faciem purgat,& pſoras ſanat, eroſos an gulos oculorũ, ueteresq́; Hlu/ xiones, aures purulentas, tonſillas, gingiuas, tuſſim, ſanguinis excreationes, fabæ magni tudine deuoratum. Aut ſi ex ulceribus fluat, illitum, rhagadas, genitaliũ ulcera, attritus, ulcera recentia,& ſerpentia, ac putreſcentia In naribus clauos, ſuppurationes. Bibitur& à mulieribus in lacte contra profluuia. Indici differẽtia, glebis extrinſecus nigris, intus ruffis

HISTORIAE LIBER XNXIIII 447 fis:cum fregeris.cito nigreſcentibus.Aſttingit uehementer cum amaritudine. Ad eadem omnia utile eſt, ſed præcipue ad genitalia. Sunt qui& ſarcocollam ſpinæ lachrymam pu tent, pollini thuris ſimilem, cum quadã acrimonia dulcem. Cum uino tuſa ſiſtit fluxio/nes. lllinitur jnfantibus. Vetuſtate& hæc maxime nigreſcit, melior quo candidior.
Vnum etiamnum arborum medicinis debetur nobile medicamentũ, quod oporicen uocant. Fit ad dyſentericos ſtomachiq; uitia, in congio muſti albi, lento uapore decoctis
malis cotoneis quinqʒ cum ſuis ſeminibus, punicis totidem, ſorborũ ſextario,& pari mẽſura eius quod rhus Syriacon uocant, croci ſemuncia. Coquitur uſq; ad craſsitudinem mellis. His ſubtexemus ea, quæ Græci communicatione nominum in ambiguo fecere,
lo anne arborum eſſent. Dechamædrye,& chamædaphne,& chamelæa,& chamæſyce,& chamæciſſo,& chamæleuce,& chamæcypariſſo,& ampelopraſo,& ſtachye,& clinopo/
dio,& centunculo,& clematide Aegyptia medicinæ. Cap. x v 1
8 Hamædrys herba eſt, quæ Latine triſſago dicitur. Aliqui eam chamędropem alij
teucrion appellauere. Folia habet magnitudine mentæ, colore& diuiſura quercus. Alij ſerratã,& ab ea ſerrã inuentam eſſe dixere, flore penè purpureo. Carpitur pręgnãs
ſucco in petroſis, aduerſus ſerpentium uenena potu illituq; efficaciſſima: item ſtomacho, tuſſi uetuſtæ, pituitæ in gula cohæreſcenti, ruptis, conuulſis, lateris doloribus. Lienem cõ ſumit, urinã& mẽſes ciet. Ob id incipiẽtibus hydropicis efficax manualibus ſcopis eius 20 in tribus heminis aquæ decoctis uſq; ad tertias. Faciunt& paſtillos, terentes eã ex aqua. Ad ſupradicta ſanat& uomicas,& uetera ulcera, uel ſordida cum melle. Fit& uinum ex ea pectoris uitijs. Foliorum ſuccus cum oleo caliginem oculorũ diſcutit. Ad ſplenem ex aceto ſumitur. Excalfacit perũctione. Chamædaphne unico ramulo eſt cubitali ferè, folio tenui. lauri ſimilitudine. Semen rubens admixtũ folijs illinitur capitis doloribus recẽs. Ardores refrigerat:ad tormina cum uino bibitur. Menſes ſuccus eius,& urinã ciet potu, partusq; difficiles in lana appoſitus. C hamelæa ſimilitudinem foliorũ oleæ habet: ſunt autem amara, odorata, in petroſis, palmum altitudine non excedente. Aluũ purgat. Detrahit pituitã bilemq́;.folijs in duabus abſinthij partibus decoctis, ſuccoq; eo cum mel le poto. Folijs impoſitis& uſcera purgantur. Aiunt, ſi quis ante ſolis ortum eam capiat, 30 dicatqʒ ad albugines oculorũ ſe capere. adalligata diſcuti id uitium. Quoquo modo colle U ctam iumentorum pecorumq́ʒ oculis ſalutarem eſſe. Chamæſyce lentis folia habet, nihil ſe attollentia, in aridis petroſisq; naſcens. Claritati oculorum,& contra ſuffuſiones utiliſſima,& cicatrices, caligines, nubeculas in uino cocta, inũcta. Vuluæ dolores ſedat appo/- 1 ſita in linteolo. Tollit& uerrucas omniũ generũ illita. Prodeſt& orthopnoicis. Chamæ/ ciſſos ſpicata eſt tritici modo, ramulis quinis ferè, folioſa: cum floret exiſtimari poteſt alba uiola, radice tenui, cuius bibũt iſchiadici folia tribus obolis, in uini cyathis duob. v II. diebus, admodũ amara potione. Chamæleucen apud nos farranũ ſiue farfugiũ uocant. Na ſcitur ſecundũ fluuios. folio populi, ſed ampliore. Radix eius imponit᷑ carbonib. cupreſſi, atqʒ is nidor per infurnibulũ imbibitur in uetere tuſſi. Chamæpeuce laricis folijs ſimilis, Ao lumborũ& ſpinæ doloribus propria eſt. Chamæcypariſſos herba ex uino pota contra uenena ſerpentium omnium ſcorpionumq́; pollet. Ampelopraſon in uinetis naſcitur, folijs porri, ructu grauis. Contra ſerpentiũ ictus efficax. Vrinã& mẽſes ciet, eruptiones ſanguinis per genitale inhibet potũ impoſitũq;. Datur& à partu mulieribus,& cõtra ca nis morſum. Ea quoq; quæ ſtachys uocatur porri ſimilitudinem habet, longioribus folijs pluribusq;.& odoris iucundi, colorisq́; in luteum inclinati. Pellit menſtrua. Clinopo dion, alij cleonicion, alij Zopyron, alij ocymoides appellant, ſerpyllo ſimilem, ſurculo/ſam, palmi altitudine: naſcitur in gals orbiculato florum ambitu, ſpeciem lecti pe/ dum præbens. Bibitur ad conuulſa, rupta, ſtrangurias, ſerpentium ictus: Item decoctæ ſuccus. Nunc fubtexemus herbas mirabiles quidem, ſed minus claras, nobilibus in P 2 ſequen

448 cC; HINII NAIIRALIS ſequentia uolumina dilatis. Itali centunculũ uocant roſtratis folijs, ad ſimilitudinẽ capitis penularũ iacentẽ in aruis: Græci aũt clematidẽ. Eſt eius egregius effectus ad ſiſtendã al/ uũ in uino auſtero. Idẽ ſanguinẽ ſiſtit tritus cũ oxymelite aut aquæ calidę cyathis quinq; denarij unius pondere, ſic& ad ſecundas mulierũ efficax. Sed Græci clematidas& alias habent, unam quã aliqui echiten uocant, alij laginẽ, nõnulli tenuẽ ſcãmoniã:& pedales, folioſos, non diſſimiles ſcãmoniæ ramos habet, niſi quod nigriora minoraq&; ſunt folia. Inuenitur in uineis aruisq;. Eſtur ut olus cũ oleo ac ſale. Aluũ ciet. Eadẽ à dyſentericis cũ lini ſemine in uino auſtero forbetur. Folia epiphoris imponunt̃᷑ cum polenta, ſuppoſito udo linteolo. Strumas impoſita ad ſuppurationẽ perducũt, deinde axungia adiecta per curant. Item hęmorrhoidas cũ oleo uiridi, phthiſicos iuuant cũ melle. Lactis quoq; uber tatẽ faciunt in cibis ſumpta. Et infantibus illita capillum alunt. Ex aceto dentiũ dolores ſe dãt. Venerẽ ſtimulant.:Eſt& alia clematis Aegyptia cognomine, quæ ab alijs daphnoides, ab alijs polygonoides uocatur, folio lauri, longa tenuisc;, aduerſus ſerpẽtes ac priua tim aſpides ex aceto pota efficax. Aegyptus hanc maxime gignit, 1 De aro& dracunculo,& dracontio,& ari,& millefolio, et herba eiuſdem nominis, & pſeudobunio,& myrrhi,& onobrichi medicinæ. Cap. XVI Vaæ& aron; de qua inter bulbos diximus, magnæ cum dracontio litis. Quidã enim ““ eſſe dixerunt. Glaucias ſatu diſcreuit, dracontium ſylueſtrẽ arum pronun/ ciando. Aliqui radicem aron appellauerunt, caulem uero dracontium, in totum alium, ſi modo hic eſt, qui apud nos dracunculus uocatur. Nanq; aros radicem nigrã in latitudi/ 2²⁷ nem rotundam habet multoq́; maiorem,& qua manus impleatur. Dracũculus fubruti-/ lam,& draconis conuoluti modo, unde ei& nomen. Quin& ipſi Græci immenſam poſuere differentiã, ſemẽ dracunculi feruens mordaxq́; tradendo: tantumq́; ineſſe ei uirus, ut olfactum grauidis abortum inferat. Aron miris ſaudibus extulere, primũ in cibis fœ/ minam præferentes, quoniam mas durior eſſet,& in coquẽdo lentior. Pectoris uitia pur/ gare,& aridum in potione inſperſum, aut ecligmate, urinam& mẽſes ciere. Sic& in oxy/ melite potũ ſtomacho.interaneisq; exulceratis ex lacte ouillo bibendũ, ad tuſſim in cine re coctũ ex oleo dedere. Alij coxere in lacte, ut decoctũ biberetur. Epiphoris elixũ impo ſuere. Item ſugillatis, tonſillis. Ex oleo hæmorrhoidum uitio infudere, lentigines ex melle illinentes. Laudauit Cleophantus& pro antidoto contra uenena: pleureticis, peripneu/³0 moniacis, quo tuſsientibus modo: ſemẽ intritum cum oleo aut roſaceo infundẽs aurium dolori. Dieuches tuſſientibus aut ſuſpirioſis& orthopnoicis& purulenta excreantibus farina permixtum in pane cocto dedit. Diodotus phthilicis& melle ecligmate,& pulmonis uitijs, oſſibus etiam fractis impoſuit. Partus omnium animalium extrahit, naturæ circumlitum. Succus radicis cum melle Attico, oculorum caligines, ac ſtomachi uitia di/ ſcutit, tuſsim decocti ius cum melle. Vlcera omnium generum, ſiue phagedænæ ſint, ſiue carcinomata, ſiue ſerpant, ſiue polypi in naribus, ſuccus mire ſanat. Folia ambuſtis proſunt ex uino& oleo cocta. Aluum inaniunt ex ſale& aceto ſumpta. Etiam luxatis cocta cum melle proſunt. Item articulis podagricis cum ſale, recẽtia uel ſica. Hippocrates quaſlibet ad collectiones cum melle impoſuit:ad menſes trahendos ſeminis uel radicis drach/ 40 mæ duę in uini cyathis duobus ſufficiunt. Eadem potio ſi à partu nõ purgantur,& ſecun das trahit. Hippocrates& radicem ipſam impoſuit. Dicunt& in peſtilentia ſalutarẽ eſſe in cibis.Ebrietatẽ diſcutit, Serpentes nidore cum crematur, priuatim q́; aſpides fugat, aut inebriat,ita ut torpentes inueniantur: perunctos quoq;ʒ aro è laureo oleo fugiunt. Ideo& contra ictus dari potu in uino nigro putant utile. In folijs ari caſeus optime ſeruari tradi/ tur. Dracunculus quem dixi, hordeo matureſcente effoditur luna creſcente. Omnino ha bentem ſer pentes fugiunt. Ideo percuſsis prodeſſe in potu aiunt maiorem: ut& menſes, ſi ferro non attingatur. ſiſtat. Succus eius& aurium dolori prodeſt. Id autem quod Grę ci dracontion uocant, triplici effigie demonſtratum mihi eſt, folijs betæ non ſine thyrſo, flore

H1I5 T GRIRE LIDER XNXIIII 1 449 Hore purpureo. Hoc eſt ſimile aro. Alij radice longa ueluti ſignata articuloſac; monſtrauere tribus omnino cauliculis, folia eius ex aceto decoqui contta ſerpentiũ ictus iubẽtes. Tertia demõſtratio fuit folio maiore q́ʒ cornus, radice harundinea, totidẽ ut affirmabãt geniculata nodis, quot haberet annos.totidẽqʒ; eſſe folia. Hi ea ex uino uel aqua cõtra ſer pentes dabãt. Eſt& aris quæ in eadẽ Aegypto naſcitur, ſimilis aro, minor tantũ minori busq́; folijs,& utiq; radice, quæ tamẽ oliuæ grandis magnitudinẽ implet: alba geminũ caulem, altera unũ tantũ emittens. Medetur utracq; ulceribus manãtibus.Itẽ cõbuſtis ac fiſtulis. Collyrio immiſſo nomas ſiſtunt, decoctarũ in aqua,& poſtea tritarũ roſaceo ad/
dito. Sed unum miraculũ ingens, contacto genitali cuiuſcʒ fœæminini ſexus animal in per
o niciem agi. Myriophyllon, quod noſtri millefoliũ uocant, caulis eſt tener, ſimilis ſœnicu/
lo, plurimis folijs, unde& nomẽ accepit. Naſcitur in paluſtribus, magnilici uvſus ad uulne ra. Cũ aceto bibitur ad difficultates urinæ& ueſicæ,& ſuſpiria, præcipitatisq; ex alto. Effi caciſſimà eadem ad dentiũ dolores. Hetruria hoc noĩe appellat herbã in pratis tenuem, a lateribus capillamenti modo folioſam, eximij uſus ad uulnera: boũ neruos abſciſos uo/ mere ſolidari ea, rurſusq; iungi addita axungia affirmans. Pſeudobunion napi folia ha/ bet fruticans palmi altitudine. Laudatiſſima in reta.Contra tormina atqʒ ſtrãguriam, laterum præcordiorumq́; dolores hibuntur rami eius quini ſeniue. Myrrhis quam alij ſmyrrhizã, alij myrthã uocãt, ſimillima eſt cicutæ, caule folijscq;& Hlore minor tantũ& exilior. cibo nõ inſuauis. Ciet mẽſtrua& partus cũ uino. Aiunt quocʒ eandẽ potã in pe/ o ſtilẽtia ſalutarẽ eſſe. Subuenit& phthiſicis in ſorbitione. Auiditatẽ cibi facit. Phalangio/ rum morſus reſtringit. Vlcera quoq; in facie aut capite ſuccus eius in aqua triduo macera tæ ſanat. Onobrychis folia habet lentis, longiora paulo, florẽ rubentẽ, radicẽ exiguam & gracilem. Naſcitur circa fontes. Siccata in farinæ modũ& inſperſa uino albo, ſtrangurias init. Aluum ſiſtit. Succus eius perunctis cum oleo ſudores mouet. De coriaceſia,& callicia,& menaide,& alijs XxrI.& medicinis earũ, quas quidã ma/ gicas eſſe dicũt,& de cõſidia,& de aproxi,& de recidiuis amorũ. Ca. Xx VII Npromiſſo herbarum mirabilium, occurrit aliqua dicere& de magicis. Quę enim mi tabiliores ſunt? Primi cas in noſtro orbe celebrauere Pythagoras atque Democritus, conſectati magos. Coriaceſia& callicia Pythagoras aquam glaciari tradit, quarum men/ z0 tionem apud alios nõ reperio, nec apud eum alia de his.Idem menaidem appellat,& no mine alio corinthadem, cuius decocto in aqua ſucco, protinus ſanari ictus ſerpentium, ſi foueantur, dicit. Eundem effuſum in herba qui ueſtigio contigeriat, aut forte reſperſi fue rint. inſanabiles perite, monſtrifica prorſus naturaueneni, præterquam contrauenena. Ab eodẽ pythagora aproxis appellatur herba, cuius radix è longinquo concipiat ignes ut naphtha, de qua in terræ miraculis diximus.Idem tradit: ſi qui morbi humano corpo ri acciderint florente aproxi, quamuis ſanatos, admonitionem eorum ſentire quoties flo/ rere eam contigerit:& frumentum,& cicutam,& uiolam ſimilem conditionem habere. Nec me fallit loc uolumen eius à quibuſdã Cleemporo medico aſcribi Pythagoræ pertinax fama antiquitasq; uindicant. t idipſum autoritatem uoluminibus affert, ſi quis ali Ao us curæ ſuæ opus. illo uiro dignum iudicauit: quod feciſſe Cleemporum, cum alia ſuo& nomine ederet, quis credat? Democtiti certe chirocineta eſſe conſtat. At in his ille poſt Pythagoram magorum ſtudioſiſſimus, quanto pontentoſiora tradit? Aglaophotin her bam, quæ admiratione hominũ propter eximium colorem acceperit nomen, in marmo/ ribus Atabiæ naſcentem Perſico latere. Qua de cauſa& marmatitin uocari. Magos utiqʒ ea uti,cum uelint geos euocare. Achemenidon, colore electri ſine folio, naſci in Tar qaſtilis Indiæ, cuius radice in paſtillos digeſta, in dieq; pota in uino, noxij per cruciatus nocte confiteantur omnia per uarias numinum imaginationes. Eandem hipophoua/ da appellat, quoniam equæ præcipue caueant eam. Theombrotion x x Xx. ſchœnis à Choaſpe naſci,pauonis picturis ſimilem, odore eximio. Hanc autẽ à regibus Perſarum .; comedi
8

“ cqc; LINII NATVRALIS
comedi aut bibi contra omnia corporum incommoda, inſtabilitatemq́; mentis:eandem ſemnion à potentiæ maieſtate appellari. Aliam deinde adamantida, Armeniæ Cap/ padociæq; alumnam. Hac admota, leones reſupinari cum hiatu laxo. Nominis cauſam eſſe, quod conteri nequeat. Arianidem in Arianis gigni igneam colore, colligi cum ſol in leone ſit. Huius tactu peruncta oleo ligna accendi Therionarca in Cappadocia& Myſia naſcente, omnes feras torpeſcere, nec niſi hyenæ urinæ aſperſu recreari. Aethiopi da in Meroe naſci. Ob id& meroidem appellari, folio lactucæ, hydropicis utiliſſimam è mulſo potam. Ophiuſam in Elephantine eiuſdem Aethiopię, liuidam, difficilemqT́; aſpe ctu, qua pota terrorem min aſque ſerpentium obuerſari, ita ut mortem ſibi eo metu con/ſciſcant,ob id cogi ſacrilegos illam bibere. Aduerſari autem ei palmeum uinum. Tha/ 10 lalſſeglen circa Indum amnem inueniri, quæ ob id nomine alio potamautis appellatur. hac pota lymphari homines, obuerſantibus miraculis. Theangelida in Libano Syriæ, Dicte Cretæ montibus,& Babylone,& Suſis Perſidis naſci, qua pota magi diuinẽt. Ge/lotophyllida in Bactris& circa Boryſthenem. Hæc ſi bibatur cũ myrrha& uino, uarias obuerſari ſpecies,ridendiq́; finem nõ fieri: ni potis nucleis pineæ nucis cum pipere& mel le in uino palmeo. Siſſitieterida à conuictu in Perſide nominari, quoniam hilarentur illa. 1andem protomediam, qua primatum apud reges obtineant. Caſigneten, quoniam ſecum ipſa naſcatur, nec cum ullis alijs herbis. EBandem dionyſonymphadem, quoniam uino mire conueniat. Helianthen uocat in Themiſcyra regione& Ciliciæ montibus ma ritimis, folio myrti. Hac cum adipe leonino decocta, addito croco& palmeo uino, perun 20 gi magos& Perſarum reges.ut fiat corpus aſpectu iucundum. Ideo eandẽ heliocallidem nominari. Hermeſias ab eodem uocatur, ad liberos generandos pulchros bonosq́;:non herba, ſed cõpoſitio è nucleis pineæ nucis tritis cum melle, myrrha, croco, uino palmeo, poſtea admixto theombrotio& lacte: bibere generaturos iubet,& à cõceptu puerperas partum nutriẽtes.ita fieri excellentes anirno& forma, atq; bonos. Harum omnium magica quoqʒ uocabula ponit. Adiecit his Apollodorus aſſectator eius herbam æſchyno/menen, quoniam appropinquante manu folia contraheret. Aliam crocidem, cuius tactu phalangia morerentur. Crateuas cenotheridẽ, cuius aſperſu èuino, feritas omnium ani/ malium mitigaretur. Anacampſerotem celeber arte grammatica paulò antecuius omni no tactu redirẽt amores uel cum odio depoſiti. Et abunde ſit hactenus attigiſſe inſignia³0 magorum in his uerbis, alio de his aptiore dicturis loco. De eriphia,& lanaria,& ſtratioti medicinæ. Cap. XvII FE Riphiam multi prodidere. Scarabeum hæc in auena habet, ſurſum deorſum decur Lrentem cum ſono hædi, unde& nomen accepit. Hac ad uocẽ nihil præſtantius eſſe tradunt. Herba lanaria ouibus ieiunis data, lactis abundantiam facit. Aeque nota lacto/ris uulgo eſt, plena lactis, quod deguſtatũ uomitiones concitat. Eandem hanc aliqui eſſe dicunt, alij ſimilem illi, quam militarem uocãt, quoniã uulnus ferro factum, nullum non intra dies quinq;ʒ ſanat, ex oleo impoſita. Celebratur aũt& à Græcis ſtratiotis, ſed ea in Aegypto tantum& inundatione Nili naſcitur, aizoo ſimilis, ni maiora haberet folia. Re/
frigerat mire,& uulnera ſanat ex aceto illita: Item ignes ſacros, ac ſuppurationes. Sangui/40
nem quoq; qui defluit à renibus, pota cum thure maſculo mirilice ſiſtit. De herba quæ naſcitur in capite ſtatuę,& de herba è fluminibus,& herba lingua, & cribro,& fimetis,& rhodora,& impia,& Veneris pectine,& nodia, R philanthropo,& canaria lappa,& tordile,& de gramine, & dactylo,&fœnogræco medicinæ. Cap. X—¼⁴ Erba in capite ſtatuæ nata, collectaq; alicuius in ueſtis pãno,& alligata in lino rufH fo,capitis dolorem confeſtim ſedare traditur. Herba quæcunq; à riuis aut flumini bus ante ſolis ortum collecta,ita ut nemo colligentem uideat, contra tertianas adalligata læuo brachio, ita ut ęger quid ſit illud ignoret, tertianas arcere traditur. Lingua herba na ; ſcitur

HISTORTAE LIDEH XxXIIII 45⁷
ſKeitur circa fontes. Radix eius combuſta& trita cum adipe ſuis, adiſciſit ut nigra ſit o& ſte/ rilis, alopecias emendat ungentium in ſole. Cribro in limite abiecto herbæ intus extan/ tes decerptæ adalligatæ q; grauidis, partus accelerant. Derba quæ gignitur ſupra fimeta ruris, contra anginas efficaciſſime pollet ex aqua pota. Herba iuxta quam canes urinam fundunt euulſa ne ferro attingatur, luxatis ceſerrime medetur. Rombotinum arborẽ de/monſtrauimus inter arbuſta. Iuxta hanc uiduam uite naſcitur herba, quam Galli rhodo tam uocant: caulem habet uirgæ ficulneæ modo geniculatum, folia urticæ in medio exal/ bida, eadem procedente tempore tota rubentia, florem argenteum, præcipua contra tumores feruoresq;& collectiones cum axungia ueteri tuſa, ita ut ferro non attingatur: qui 10 perunctus eſt deſpuit ad ſuam dexteram ter. Efficacius remediũ eſſe aiunt, ſi tres quoq; trium nationum homines perungant dextrorſus. Herba impia uocatur incana, roriſma rini aſpectu, thyrſi modo ueſtita atque capitata. Inde alij ramuli aſſurgunt ſua capitella gerentes, ob id impiam appellauere, quoniam liberi ſuper parentem excellãt. Alij poti/ us ita appellatam, quod nullum animal eam attingat, exiſtimauere. Dæc inter duos la/ pides trita feruet, præcipuo aduerſus anginas ſucco, lacte& uino admixto: mirumq́; tra ditur, nunquam ab eo morbo tentari qui guſtauerint. Itaq;& ſuibus dari: quæq́; medica mentum id noluerint haurire, eo morbo interimi. Sunt qui& in auiũ nidis inſeri aliquid ex ea putent, atq; ita nõ ſtrangulari pullos auidius deuorantes. Veneris pectinem appel lant à ſimilitudine pectinum:cuius radix cum malua tuſa, omnia corporl infixa extrahit. 20 Veternoſa curat, quæ exedum uocatur. Nodia herba coriariorum officinis nota, ea mu laris dicitur, alijscq; nominibus. Nomas curat, efficaciſſimãc; aduerſus ſcorpiões eſſe po
am ueſtibus adhęreſcat Ex hac corona impoſita capitis dolores ſedantur. Nam quæ canaria appellatur lappa, cum plantagine& millefolio trita ex uino carcinomata ſanat, ter/
nis diebus ſoluta. Medetur& ſuibus hæc effoſſa ſine ferro,& addita in colluuiẽ poturisuefex lacte& uino. Quidam adijciunt& fodientem dicere oportere, hæc eſt herba arge mon, quam Minerua reperit ſuibus his remedium, qui de illa guſtauerint. Tordilen alij ſemen ſilis eſſe dixerunt, alij herbã per ſe, quam& ſyreon uocauerunt. Neq; aliud de ea proditum inuenio quàm in montibus naſci. Combuſtã potu ciere mẽſes,& pectoris ex/
30 creationes, efficaciore etiamnũ radice. Succo eius ternis obolis hauſto renes ſanari. Addi
radicẽ eius& in walagmata. Gramen ipſum eſt inter herbas uulgatiſſimum. Genicula/
tis ſerpit internodijs, crebroq́; ab his,& ex cacumine nouas radices ſpargit. Folia eius in
reliquo orbe in exilitatẽ faſtigantur. In Parnaſo tantũ ederacia ſpecie denſius q́; uſquam
fruticant: flore odorato candidoq;. Iumentis herba nõ alia gratior, ſiue uiridis, ſiue in fœ
noſiccata. Tunditur aſperſa aqua. Succum quoq; eius in Parnaſo excipi tradunt propter ubertatem. Dulcis hic eſt. In uicem eius in reliqua parte terrarum ſuccedit decoctum ad
uulnera conglutinanda, quod& ipſa herba tuſa præſtat, tueturq́; ab inflammationibus
plagas.· Decocto adijcitur uinum ac mel:ab aliquibus& thuris,& piperis, mytrhæc ter
tiæ portiones. Rurſusq́; coquitur in æreo uaſe ad dentium dolores& epiphoras. Radix
40 decocta in uino torminibus medetur& urinæ difficultatibus, ulceribus ueſicæ. Calcu/
tem draconum morſibu s auxiliatur. Sunt qui genicula nouem uel unius, uel è duabus tribusuͦe herbis, ad hunc articulorum numerum inuolui lana ſuccida nigra iubeant, ad remedia ſtrumæ panorumue. Ieiunum debere eſſe qui colligat. Ita ire in domũ abſentis cui medeatur, ſuperuenientiq́; ter dicere, ieiuno ieiunum medicamentum dare, atque ita adalligare, triduoq; id facere. Quod è graminũ genere ſeptem internodia habet, efficaciſsime capiti cõtra dolores adalligatur. Quidã propter ueſicæ cruciatus decoctũ ex uino gramen ad dimidias à balineis bibi iubent. Sunt qui& aculeatũ gramẽ uocant trium ge nerum: cum in cacumine aculei ſunt plurimum quini, dactylon uocant: hos conuoſu4½ t0s
tam in uino aut poſca reperio. Philanthropon herbam Græci appellãt hirſutam, quoni
los frangit. Semen uehementius urinã impellit. Aluum uomitionesq́; ſiſtit. Priuatim au/

452² c. PLINII NATVRALIS
tos naribus inſerunt, extrahuntq́; ſanguinis ciendi gratia. Altero quod eſt aizoo ſimile, ad paronychia& pterygia unguium,& cum caro unguibus increuit, utuntur cum axun/ gia, ideo dactylon appellãtes, quia digitis medeatur. I'ertiũ genus dactyli, ſed tenuis, na ſcitur in parietinis, aut tegulis. Huic cauſtica uis eſt. Siſtit ulcera quæ ſerpunt. Gramen ca piti circundatum, ſanguinis è naribus fluxiones ſiſtit. Camelos necare traditur in Babylonis regiõe id, quod iuxta uias naſcitur. Nec fœnogræco minor autoritas quod telin uocant, alij carphos: aliqui buceras, alij ægoceras, quoniarn corniculis ſemen eſt ſimile, nos ſiliciam: quod quomodo ſereretur, ſuo loco docuimus. Vis eius ſicare, mollire, diſſoluere. Succus decocti fceminarum pluribus malis ſubuenit, ſue duritia, ſiue tumor, ſiue contra/ ctio ſit uuluæ, fouent᷑, inſidũt: nfuſum quoq; prodeſt. Furfures in facie extenuat. Spleni addito nitro decoctum& impoſitum medetur. Item ex aceto. Sic& iocineri decoctum. Diocles difficile parientibus ſemen eius dedit acetabuli menſura tritũ in nouẽ cyathis ſa/ pæ, ut cum tertias partes biberint, calida lauarentur:& in balneo ſudantibus dimiciũ ex relicto iterum dedit, mox à balneo reliquum, pro ſummo auxilio. Farinã fœnigræci cum hordeo aut lini ſemine decoctam aqua mulſa contra uuluæ cruciatus ſubiecit. Itemq́; im/ poſuit imo uentri. Lepras, lentigines, ſulphuris pari portione mixta farina curauit, nitro ante præparata cute, ſæpius die illinẽs, perungiq́; præcipiẽs. Theodorus fœnogræco mi ſcuit quartã partẽ purgati naſturtij acerrimo aceto ad lepras. Damion fœnigræci ſemen acetabuli dimidia menſura cũ ſapæ& aquæ nouẽ cyathis ad menſes ciendos dedit potu. Nec dubitatur quin decoctũ eius utiliſſimũ ſit uuluis interaneisq́; exulceratis, ſicuti ſemẽ 20 articulis atq; præcordijs. Si uero cũ malua decoquatur, poſtea addito mulſo potus ante cætera uuluis interaneisq́; laudatur. Quippe cum uapor quoq; decocti plurimũ proſit. Alarumqʒ etiã graueolentiã decoctũ fœnigræci ſemen emendat. Farina porigines capi/ tis furfuresq; cum uino& nitro celeriter tollit. In hydromelite aũt decocta addita axun/ gia genitalibus medetur. Item parotidi, podagræ, chiragræ, articulis, carnibusq; quæ re/cedunt ab oſſibus. Aceto uero ſubacta luxatis. IIlinitur& lieni decocta in aceto& melle
tantum. Carcinomata ſubacta ex uino purgat, mox addito melle perſanat Sumitur& ſorbitio è farina ad pectus exulceratum, longamq́; tuſſim. Diu decoquitur, donec amaritudo deſinat. Poſtea mel additur. Nunc ipſa claritas herbarum dicetur.
C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XXV.
PROOEMIVN. Naturæ herbarum ſponte naſcentium. Cap. 1
NrsàA quæ nunc dicetur herbarum claritas, medicinæ tantum gi JLnente eas tellure, in admirationem curæ priſcorum diligen/ tiæ q; animum agit. Nihil ergo intentatum inexpertumqó; illis fuit: nihil deinde occultatum, quod non prodeſſe poſteris uel lent. At nos elaborata ijs abſcondere atqʒ ſupprimere cupimus & fraudare uitam etiam alienis bonis? Ita certe recondunt qui 40 III pauca aliqua nouere, inuidentes alijs:& neminem docere, in au/ CAATTJtccoritatẽ ſcientiæ eſt. Tantum ab excogitandis nouis, ac iuuanda uita mores abſunt: ſummumque opus ingeniorum diu iam hoc fuit, ut intra unum/ quenq;ʒ recte facta ueterum perirent. At hercule ſingula quoſdam inuenta deorum nu/ mero addidere, omnium utique uitam clariorem fecere cognominibus herbarum, tam benigne gratiam memoria referente. Non æque hæc cura eorũ mira eſſet in his, quæ ſa/ tu blandiuntur, aut cibo inuitant: ſed culmina quoq; montium inuia& ſolitudines abdi/ tas omnisqʒ tetræ fibras ſcrutati inuenere, quid quæq; radix polleret, ad quos uſus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta ad ſalutis uſus uertentes.
Qui lati

UISTORIAE LIBEIR wKIIII 453 Qui latine uſus herbarũ ſcripſerint,& qñ ad Romanos notitia earũ peruenerit,& qui primi Grecorũ de his cõpoſuerint,& de herbarũ inuẽtiõe,& antiqua medicina,& quare minus exerceant᷑ earũ remedia,& de cynorhodo,& de dracunculo medicinæ. Cap. 11 A FInus hoc qᷓ; pat erat, noſtri celebrauere, omnium utilitatũ& uirtutum rapaciſſimi. M Primusq;& diu ſolus idẽ ille M. Cato, omniũ bonarũ artiũ magiſter, paucis dun/ taxat attigit, boum etiã medicina non omiſſa Poſt eum unus illuſtrium tentauit C. Val/gius, eruditione ſpectatus imperfecto uolumine ad diuum Auguſtũ, inchoata etiã præ/ fatione religioſa, ut omnibus malis humanis illius potiſſimũ principis ſemper medicetur maieſtas. Antea cõdiderat ſolus apud nos, quod equidẽ inueni, Pompeius Lenęus, Ma a gnilibertus, quo primum tempote hane ſcientiam ad noſtros perueniſſe animaduerto. Nanq; Mithridates, maximus ſua ætate regum, quẽ debellauit Pompeius, omniũ ante ſe genitorũ diligentiſſimus uitæ fuiſſe argumentis præterq́ʒ; fama intelligitur. Vni ei excogitatum, quotidie uenenũ bibere, præſumptis remedijs, ut conſuetudine ipſa innoxi/ um fieret. Primo inuenta genera antidoti, ex quibus unum etiã nomen eius retinet. Illius inuentum autumant, ſanguinẽ anatũ Ponticarũ miſcere antidotis, quoniã ueneno uiue rent. Ad illum Aſclepiadis medendi arte clari, uolumina cõpoſita extãt, cum ſollicitatus ex urbe Roma, præcepta pro ſe mitteret. Illum ſolum mortalium uigintiduabus linguis locutum certũ eſt, nec de ſubiectis gentibus ullum hominem per interpretẽ appellatum ab eo annis Lvi. quibus regnauit. Is ergo in reliqua ingenij magnitudine medicinæ pecu ꝛ0 liariter curioſus, ab hominibus ſubiectis, qui fuere pars magna terratũ, ſingula exquirẽs ſcriniũ cõmentationũ harũ& exemplaria, effectusq́; in arcanis ſuis reliquit. Pompeius aũt omni regia præda potitus, trãsferre ea ſermone noſtro libertũ ſuum Lenęum, gram maticæ artis doctiſſimum, iuſſit: uitæq́; ita profuit non minus qᷓ; reipub. uictoria illa. Prę ter hos Græci autores medicinæ prodidere, quos ſuis locis diximus. Ex his Euax rex& rabum, qui de ſimplicium effectibus ad Neronem ſctipſit: Crateuas Dionyſius, Metro dorus, ratione blandiſſima, ſed qua nibil penè aliad q́; rei difficultas intelligatur. Pinxere nanq; effigies herbarũ, atq; ita ſubſcripſere effectus. Verũ& pictura fallax eſt,& coloribus tam numeroſis.præſertim in æmulatione naturæ, multum degenerat tranſcribenti/ um ſors uaria. Præterea parũ eſt ſingulas eatũ ætates pingi, cum quadripartitis uarietati 30 bus anni faciem mutent. Quare cæteri ſermone eas tradidere: aliqui ne effigie quidẽ indi cata,& nudis plerunq; nominibus defuncti, quoniam ſatis uidebatur, poteſtates uimqÍ; demonſtrare quærere uolentibus. Nec eſt difficile cognitu. Nobis certe, exceptis admodum paucis, cõtigit reliquas contemplari ſcientia Antonij Caſtoris, cui ſumma autori/tas erat in ea arte noſtro æuo, uiſendo hortulo eius in quo plurimas alebat, centeſimum ætatis annum excedens, nullum corporis malum expertus, ac ne ætate quidem memoria aut uigore concuſſis. Nec aliud mirata magis antiquitas reperietur. Inuenta iampridem ratio eſt prænuncians horas, non modo dies ac noctes, ſolis lunæq—; defectum. Durat ta men tradita perſuaſio in magna parte uulgi, ueneficijs& herbis id cogi, eamq́; num fœ/ minarum ſcientiam præualere. Certe quid nõ repleuere fabulis Colchis Medea, aliæq;, 40 in primis Itala Circe, dijs etiam adſcripta? unde arbitror natum, ut Aeſchylus èuetuſtiſſimis in poetica refertam Italiam herbarum potentia proderet: multic; Citceios, ubi habitauit illa, magno argumento etiamnum durante in Marſis à fllio eius orta gente, quos eſſe domitores ſerpentium conſtat. Homerus quidentprimus doctrinarum& an/ tiquitatis parens, multus alis in admiratione Circes, gloriam herbarum Aegypto tribuit, cum etiain quæ rigatur Aegyptus illa non eſſet, poſtea fluminis limo inuecta. Uer/ bas certe Qegyptias à regis uxore traditas ſuæ Helenæ plurimas narrat, ac nobile illud Nepenthes, obliuionem triſtitiæ uenimque afferens,& ab Helena utique omnibus mortalibus propinandum. Primus autem omnium quos memoria nouit, Orpheus de herbis curioſius aliqua prodidit. Poſt eum Muſæus& Heſiodus polion herbam 1 in quantum

454 c. PLINII NATVRALIS in quantũ mirati ſunt.diximus. Orpheus& Heſiodus ſuffitiones cõmendauere. Home/ rus& alias nominatim herbas celebrat, quas ſuis locis dicemus. Ab eo Pythagoras clatus ſapiẽtia, primus uolumẽ de earũ effectu cõpoſuit, Apollini Aeſculapioc;& in totum dijs immortalib. inuẽtione& origine aſsignata: cõpoſuit& Democritus, ambo peragra tis Perſidis, Arabiæ, Aethiopiæ, Aegyptic; magis. Adeoq́; ad hæc attonita antiquitas fuit, ut affirmaret etiam incredibilia dictu. Xanthus hiſtoriarũ autor, in prima earum tra dit, occiſum draconis catulum reuocatum ad uitam à parẽte herba, quã balin nominat: eademq; Thylonem quem draco occiderat, reſtitutum ſaluti. Et luba in Arabia herba reuocatum ad uitam hominem tradit. Dixit Democritus, credidit Theophraſtus, eſſe herbã, cuius contactu illatæ ab alite qua retulimus, exiliret cuneus à paſtoribus arbori o adactus: quæ etiamſi fide carent, admirationẽ tamen implent: coguntq́; conſiteri, multũ eſſe quod uero ſuperſit. inde pleroſq; ita uideo exiſtimare, nihil non herbarum ui effici poſſe, ſed plurimarum uires eſſe incognitas: quorum in numero fuit Herophilus clarus medicina, à quo ferunt dictum, quaſdam fortaſſis etiã calcatas prodeſſe. Obſeruatũ certe eſt, inflãmari uulnera ac morbos ſuperuentu eorũ, qui pedibus iter cõfecerint. Hæc erat antiqua medicina, quæ tota migrabat in Græciæ linguas. Sed quare non plures noſcan tur, cauſa eſt quod eas agreſtes literarũq; ignari experiuntur: ut qui ſoli inter illas uinant: præterea ſecuritas quærendi, obuia medicorum turba. Multis etiam inuentis nomina de ſunt, ſicut ill quam retulimus in frugum cura, ſcimusq́; defoſſam in angulis ſegetis præ/ ſtare, ne qua ales intret. Turpiſsima cauſa raritatis, quod etiam qui ſciunt demõſtrare no 20 lunt, tanqᷓ; ipſis periturũ ſit quod tradiderint alijs. Accedit ratio inuẽtionis anceps. Quip pe etiam in repertis, alias inuenit caſus, alias(ut uere dixerim) deus. Inſanabilis ad hoſce annos fuit rabidi canis morſus, pauorẽ aquæ, potusq́; omnis afferens odium. Nuper cu/ iuſdam militantis in prætorio mater uidit in quiete, ut radicem ſylueſtris roſæ, quam cy/ norhodon uocant, blãditam ſibi aſpectu pridie in frutecto, mitteret filio bibendam: in Lacetania res gerebatut, Hiſpaniæ proxima parte: caſu accidit, ut milite à morſu canis in cipiẽte aquas expaueſcere, ſuperueniret epiſtola orãtis ut pareèret religioni: ſeruatusq́; eſt ex inſperato,& poſtea quiſquis auxilium ſimile tentauit. Alias apud autores cynorhodi una medicina erat, ſpongiolæ, quæ in medijs ſpinis eius naſcitur, cinere cum melle allope cias capitis expleri.In eadẽ prouincia cognoui in agro hoſpitis nuper ibi repertũ dracun/o culum appellatũ caulem, pollicari craſſitudine uerſicoloribus uiperarũ maculis, quem fere bant cõtra omniam morſus eſſe remedium. Alius eſt q́; quos in prioriuolumine eiuſdẽ nominis diximus, ſed huic alia figura, aliudq́; miraculũ exerentis ſe terra ad primas ſer/pentium uernationes bipedali ferè altitudine, rurſusq; cum ijſdem in terram condentis: nec omnino occultato eo apparet ſerpens,. uel hoc per ſe ſatis officioſo naturæ munere, ſi tantum præmoneret, tempusq́; formidinis demonſtraret. De quodam peſtifero fonte Germaniæ,& de britannica,& maxi/ nmis morborum doloribus. Cap. I111 W ſolum ad nocendũ ſcelera ſunt, ſed interim aquarũ quoq; ac locorum. In Germania trans Rhenum caſtris à Germanico Cęſare promotis, maritimo tra 40 ctu fons erat aquæ, dulcis ſolus, qua pota intra bienniũ dentes deciderent, compagesq́; in genibus ſoluerẽtur. Stomacacen medici uocabãt,& ſceletyrben ea mala. Reperta auxi-/ lio eſt herba, quę uocatur brftannica, nõ neruis modo& oris malis ſalutaris, ſed cõtra an ginas quoq;& ſerpẽtes. Folia habet oblonga nigra, radicẽ nigrã. Succus eius exprimitur & ex radice. Florem uibones uocant: qui coſlectus prius q́; tonitrua audiantur,& deuora tus, ſecuros in totũ reddit. Friſij, quà caſtra erant, noſtris demonſtrauere illam. Mirorq́; nominis cauſam, niſi fortè confines oceano Britanniæ uelut propinquæ dicauere. Non enim inde appellatam eam, quoniam ibi plurima naſceretur, certum eſt, etiam tum Bri/ tannia libera. Fuit quidem& hic quondam ambitus, nominibus ſuis eas adoptandi, ut

HIS T ORIAE LIBER XX V 455
ut docebimus feciſſe reges, ut res tanta debeatur, herbam inuenire, uitam iuuare, nũc for/ taſſis aliquibus curam noſtram friuolam quoq; exiſtimaturis: adeo delicijs ſordẽt etiam quæ ad ſalutem pertinẽt. Autores tamen quarum inueniunt᷑;, in primis celebrare par eſt, effectu earum digeſto in genera morborũ. Qua quidem in reputatione miſereri ſortis humanæ ſubit, præter fortuita caſusc;,& nomina quæ omnis hora excogitat ad millia
morborũ⸗/ſingulis mortalium timenda. Qui grauiſſimi ex his ſint, diſcernere ſtultitia propsᷣ uideri poteſt, cum ſuus cuique ad præſens quiſq; atrociſſimus uideatur. Et de hoc ta/ men iudicauere aui experimẽto, aſperrimos cruciatus eſſe calculorum aà ſtillicidio ueſicæ. Proximum ſtomachi, tertiũ eorum quæ in capite doleant, non ob alios ferẽ morte con/ 10 ſcita.A Græcis& noxias herbas demonſtratas miror equidem. Nec uenenorũ tantum, quoniam ea uitæ cõditio eſt, ut mori plerunq; etiam optimi portus ſit: tradatq; M. Var/ ro, Seruium Clodium equitem Romanum magnitudine doloris in podagra coactum, ueneno crura perunxiſſe,& poſtea caruiſſe ſenſu omni æque q́; dolore in ea parte corporis. Sed quæ fuit uenia monſtrandi qua mentes ſoluerentur. partus eliderentur, multac; ſimiliac Ego nec abortiua dico, ac ne amatoria quidem, memor Lucullum imperatorem clariſsimum amatorio perijſſe. Nec alia magica portenta, niſi ubi cauenda ſunt aut coar/ guendas in primis fide eorum damnata. Satis operæ fuit abundec; praæſtitum uitæ, ſalu tares dixiſſe, ac poſtea inuentas. De moly.& dodecatheo,& pæonia, uel pentorobo. uel glycyſide,& panace, uel aſcle/ 20 pio,& heraclio,& panace chironio,& panace cẽtaurio, uel pharnaceo,& hera clio ſiderio,& hyoſcyamo, uel apollinari, ſiue altercangeno. Cap. 1111 Audatiſſima herbarum eſt Homero quam uocari à dijs putat moly.& inuẽtionem eius Mercurio aſſignat, contraq́; ſumma uenelicia demonſtrat. Naſci eam hodie cir/ ca Pheneum,& in Cylſene Arcadiæ tradunt, ſpecie illa Homerica, radice rotũda nigraq́; magnitudine cepæ, folio ſcyllæ: effodi aũt difficulter. Græci autores Hlorem eius luteum pinxere, cum Homerus candidum ſcripſerit. Inueni è peritis herbarum medicis qui& in ltalia naſci eam diceret, afferriq; Campania mihi aliquot diebus effoſſam inter difficul/ tates ſaxeas, radicis XXX. pedes longæ, ac ne ſic quidẽ ſolidæ ſed abruptæ. Ab ea maxi/ ma autoritas herbæ eſt, quam dodecatheon uocant, omnium deorum maieſtatem com/ 30 mendantes.In aqua potam omnibus morbis mederi tradunt.Folia cius ſeptem, lactucis ſimillima, exeunt à lutea radice Vetuſtiſlima inuentu pæonia eſt, nomenq&; autoris reti net, quam quidam pentorobon appellant, alij glycyſiden. Hæc quoque difficultas eſt, quod eadem aliter alibi nuncupantur. Naſcitur opacis montibus caule inter folia digito/ rum quatuor, ferente in cacumine ueluti Græcas nuces quatuor aut quinque. Ineſt ijs ſe/ men copioſum, rubrum nigrũq;. Hæc medetur& faunorũ in quiete ludibrijs. Præcipiũt eruere noctu, quoniam ſi picus martius uideat, tuendo in oculos impetum faciat. Panaces ipſo nomine omnium morborũ remedia promittit, numeroſum& dijs inuẽtoribus aſcriptum. Vnum quippe aſclepion cognominatur, quoniam is filiam Panaciam appel Nauit. Succus eſt coactus ferulæ, qualem diximus, radice multi corticis& ſalſi. Dac euulſa A0 ſcrobem repleri uario genere frugum religio eſt, ac terræ piamentum. Vbi,& quo fieret modo,& quale maxime probaretur, inter peregrina docuimus. Id quod ẽ Macedonia affertur, bucolicon uocant, armentarijs ſponte erumpentẽ ſuccum excipientibus: hoc ce/ lerrime euaneſcit.Et in alijs aũt generibus improbatur maxime nigrum ac molle. Id em̃ argumentum eſt cera adulterati. Alterum genus heraclion uocant,& ab Hercule inuen/ tum tradunt,alij origanum heracleoticum ſylueſtre, quoniam eſt origano ſimile, radice inoutili: de quo origano diximus. Tertiũ panaces chitoneon cognominatur ab inuentore. Folium eius lapatho ſimile, maius tamen& hirſutius. Flos aureus, radix parua. Naſcitur pinguibus locis. Huius flos efficaciſſimus, eõque amplius quàm ſupradicta prodeſt. SOuartum genus panaces ab eodem Chirone repertum, centaurion cognominatur: 8 ſed&
I

456 c. PLINII NATVRALIS
ſed& pharnaceon. in controuerſiam inuentionis à Pharnace rege deductũ. Seritur hoc longioribus q́; cætera folijs,& ſerratis Radix odorata in umbra ſiccatur, uinoq; gratiam adijcit. Huius genera duo fecere, alterũ leuioris folij, alterũ tenuioris. Heracleon ſiderion & ipſum ab Hercule inuentũ eſt, caule tenui digitorũ quatuor altitudine, flore puniceo, folijs coriandri. luxta lacus& amnes inuenitur, omniac; uulnera ferro illata efficaciſſime ſanat. Eſt Chironis inuentũ ampelos quę uocatur chironia, de qua diximus inter uites, ſi cuti de herbacuius inuentio aſſignatur Mineruæ. Herculi eam quoque aſſcribunt, quæ apollinaris, apud Arabas altercũ ſiue altercangenõ, apud Græcos uero hyoſcyamus ap/ ellatut. Plura eius genera, unum nigro ſemine, floribus pene purpureis. ſpinoſum. Ta/ hs naſcitur in Galatia. Vulgare autem candidius eſt& fruticoſius, altius papauere. Ter/10 tij ſemen irionis ſemini ſimile,& omnia inſaniã gignentia, capitisq; uertigines. Quartum genus molle, lanuginoſum, pinguius cæteris, candidi ſeminis. in maritimis naſcens, hoc recepere medici. Item ruffi ſeminis. NIonnunq́; ante candidum ruffeſcit, ſi nõ ematuruit, improbaturq;. Et alioqui nullum niſi cũ inatuit, ſegitur. Natura uini, ideoc mentem ca/ putqʒ infeſtans. Vſus ſeminis& per ſe,& ſucco expreſſo. Exprimitur ſeparatim,& caulibus folijsq; utuntur& radice, temeraria in totũ(ut arbitror)medicina. Quippe etiã folijs cõſtat mentẽ cotrumpi/ſi plura q́ᷓ; quatuor bibãtur: etiam antiqui in uino febrem depelli arbitrabantur. Et oleum fit ex ſemine, ut diximus, quod ipſum auribus infuſum tentat mentẽ: Mirec; ut contra uenenũ remedia prodidere his qui id bibiſſent,& ipſum pro re medijs adeo nullo omnia experiendi fine, ut cogerentur etiam uenena prodeſſe. De linozoſte, parthenio, hermupoa, ſiue potius mercuriali,& achilleo,& panace hera cleo, ideriti, millefolio,& de ſcopa regia,& hermio, teucrio, ſplenio,& melãpodio ſiue elleboro, quotue eorũ genera,& de nigro elleboro& albo medicinæ,& quãdo detur, &x qũo ſumendum,& quibus non dandũ,& quòd mures necet. Cap. v Inozoſtis ſiue parthenion Mercurij inuentum eſt, ideo apud Græcos hermupoan Ien uocant eam, apud nos oẽs Mercurialem. Duo eius genera, maſculus& fœmi/ na, quæ efficacior, caule cubitali, interdum ramoſo in cacumine, ocimo anguſtioribus fo/ lijs geniculis denſis, alarum cauis multis, ſemine in geniculis dependente fœminę copioſo,mari iuxta genicula ſtante rariori ac breui cõtortoq; fœæminæ ſoluto& candido. Folia maribus nigriora, fœminis candidiora: radix ſuperuacua, prætenuis. Naſcuntur in cãpe/¹ ſtribus cultis. Mirum eſt quod de utroq; eorũ genere proditur: ut mares gignãtur hunc facere, ut fœminæ,illam. Hoc contingere, ſi àconceptu ſuccus protinus bibatur in paſſo, edanturue folia decocta ex oleo& ſaſe, uel cruda ex aceto. Quidã decoquũt eam in nouo ſictili cum heliotropio,& duobus aut tribus ſpicis, donec decoquatur. Decoctum da/ ri iubent& herbã ipſam in cibo altero die purgationis mulieribus per triduũ, quarto die a balneo coire eas. Hippocrates miris laudibus in mulierum uſu prædicauit has, ad hunc modum medicorum nemo nouit. Ille eas uuluæ cum melle, uel roſaceo, uel irino, uel liri no admovit:itemm ad ciendos menſes ſecundasq;. Hoc idem præſtare potu fotucq; dixit. Inſtillauit auribus olidis ſuccum, inunxitq́; cum uino uetere Aluo folia impoſuit, epi/ horis, ſtranguriæ,& ueſicæ. Decoctum eius dedit cum mytrha& thure. Aluo qui/40 dem ſoluendæ, uel in febri: decoquitur quantum manus capiat, in duobus ſextarijs aquæ ad gimidias, bibitur ſale& melle admixto, necnon cum ungula ſuis, aut gallina ceo decoctum ſalubrius. Purgationis cauſa putauere aliqui utranque dandam, ſiue cum malua decoctum. Thoracem purgant, bilem detrahunt, ſed ſtomachum lædunt. Reliquos uſus gicemus ſuis locis. Inuenit& Achilles diſcipulus Chironis, qua uulneribus mederetur, quæ ob id Achilleos uocatur. Hac ſanaſſe Telephum dicitur. Alij primum eruginem inueniſſe, utiliſſimam emplaſtris, deoq; pingitur ex cuſpide decutiens eam gla dio in uulnus Telephi. Alij utroq; uſum medicamento uolunt. Aliqui& hanc panacen heracleon, alij ſideritin,& apud nos millefoliã uocant, cubitali ſcapo, ramoſam, minutiotibus
20

HISTORIAE LIBER XI X Vv 457 ribus quam fœniculi folijs ueſtitã ab imo. Alij fatentur quidem illam uulneribus utilem, ſed ueram achilleon eſſe ſcapo ceruleo pedali, ſine ramis, ex omni parte ſingulis folijs ro/ tundis clegãter ueſtitã. Alij quadrato caule, capitibus marrubij, folio quercus. Hanc etiã præciſos neruos glutinare faciunt. Alij ſideritim in macerijs naſcentem, cum teratur fœdi odoris.Etiamnũ aliam ſimilem huic, ſed cãdidioribus folijs& pinguioribus, tenuioribus cauliculis, in uineis naſcentẽ. Aliam uero binum cubitorũ, ramulis exilibus, triangulis, folio fllicis, pediculo longo, betæ ſemine, omnes uulneribus præcipuas. Noſtri eam qua eſt latiſsimo folio, ſcopas regias uocant. Medetur anginis ſuum. Inuenit& Teucer eadem xtate teucrion, quam quidã hermion uocant, ſpargentem iuncos tenues, folia parua, aſpe io ris locis naſcentem, auſtero ſapore, nunquam florentem: Neq; ſemen gignit. Medetur lienibus. Conſtatq; ſic inuentam: Cum exta ſuper eam proiecta eſſent, adhæſiſſe lieni, eumq; exinaniſſe. Ob id à quibuſdam ſplenion uocatur. Narrant ſues, qui radicem eius edunt, ſine ſplene inueniri. Quidam ramis hyſſopi ſurculoſam, folio fabæ, eodẽ nomine appellant,& colligi florentem adhuuc iubent, adeo florere nõ dubitant, maximeq; ex Ci/ licijs& Piſidig montibus laudant. Melampodis fama, diuinationis artibus nota eſt. Ab hoc appellatur unum ellebori genus melampodion. Aliqui paſtorẽ eodem nomine in/ ueniſſe tradunt, capras purgari paſto illo animaduertentem, datoc; lacte earum ſanaſſe Prœtidas furentes. Quamobrem de omnibus eius generibus dici ſimul conuenit. Prima quo ſunt, candidum ac nigrum. Hoc radicibus tantum intelligi tradunt plerict. Alij folia 20 nigri platani ſimilia, ſed minora nigrioraq;,& pluribus diuiſuris ſciſſa. Abi, betę incipien tis. Hæc quoq; nigriora,& canalium dorſo rubeſcẽtia. Vtraq; caule palmi ferulaceo, bul/ botum tunicis cõuoluto, radice fibrata ceparum modo. Nigro equi, boues, ſues necantur: itaq; cauent id,cum candido ueſcantur. Tempeſtiuum eſſe tradunt meſsibus. Plurimum autem naſcitur in Oeta monte:& optimum uno eius loco circa Pyram. Nigrũ ubiq; pro/ uenit, ſed melius in Helicone, qui mons& alijs laudatur herbis. Candidum probatur Oe tæum: ſecundũ Ponticũ:tertio loco Eleaticum, quod in uitibus naſci ferũt: quarto Parna/ ſium, quod adulteratur Ketolico ex uicino. Nigrum ex his melampodion uocant, quo& domos ſuffiunt purgantq;ʒ ſpargentes& pecora, cum precatione ſolenni: hoc& religio/ ſius colligitur. Primũ enim gladio circũſcribitur. Dein qui ſucciſurus eſt, ortum ſpectat:& 3o precatur, ut id liceat ſibi cõcedentibus dijs facere, obſeruatq́; aquilæ uolatus: fere enim ſe/ cantibus intereſt. Et ſi propè aduolauit, moriturum illo anno qui ſuccidat, augurium eſt. Nec album facile colligitur, caput aggrauans, maxime niſi præſumatur allium:& ſubinde uinum ſorbeatur, celeriterq; fodiatur. Nigrum alij entomon uocant, alij polyrrizon: pur/ gat pet inferna. Candidum autem uomitione, cauſas; morborũ extrahit, quondam ter ribile, poſtea tam promiſcuũ, ut pleriq; ſtudiorũ gratia ad peruidenda acrius quæ cõmen tabãtur, ſæpius ſumptitauerint. Carneadem reſponſurũ Zenonis libris: Druſum quoc apud nos.tribunorum popularium clariſsimum cui ante omnes plebs ſtans plauſit, optimates uero bellum Marſicum imputauere, conſtat hoc medicamento liberatũ comitiali morbo in Anticyra inſula. bi enim tutiſsime ſumitur, quoniam ut diximus) ſeſamoides 4o admiſcent. Italia ueratrum uocat. Farina eorum per ſe,& mixta radicula qua lanas dixi/mus lauari, ſternutamentũ facit, amboq; ſomnum, Leguntur autem tenuiſsimmæ radices breuesq;:ac uelut decurtatæ etiam hæ. Nam ſumma quæ eſt craſsiſsima, cepis ſimilis, ca/ nibus tantũ datur purgationis cauſa. Antiqui radicem cortice q́; carnoſiſsimo ſeligebãt,. quo tenuior eximeretur medulla. Hanc humidis ſpongijs opertam, turgeſcentẽq;ʒ acu in longitudinẽ findebãt. Deinde fila in umbra ſiccabãt, ijs utentes: Nunc ramulos ipſos ab radice qᷓ; grauiſsimi corticis ita dant. Optimum quod acre guſtu feruensq; in frangendo puluerem emittit. Durare uim eius xx x. annis ferunt. Nigrum medetur paralyticis, inſaniẽtibus, hydropicis, dum citra febrim, podagris ueteribus, articularijs morbis. Trahit aluum& bilem, pituitasc;. Ex aqua datur ad leniter molliendam aluum, plurimum dra/881I1“

458 C. PLINII NATVRALI’
chma, modice quatuor obolis. Miſcuere aliqui& ſcammoneam, ſed tutius ſalem. In dulci bus datum copioſius periculum infert, oculorum caliginem fotu diſcutit: ob id quidam& inunxere trito. ſtrumas, ſuppurata, duritias concoquit,& purgat: Item fiſtulas, tertia die exemptum. Verrucas tollit ũ ſquamis æris,& ſandaracha. Hydropicorum uentri imponitur cum farina hordeacea& uino. Pecorũ& iumentorum pituitas ſanat, ſurculo per aurem traiecto,& poſtero die eadem hora exempto. Scabiem quadrupedũ cum thure aut cera.ac pice, uel cum piſſeleo. Album optimum quod celerrime mouet ſternutamẽta, ſed multutin terribilius nigro, præcipue ſi quis apparatũ poturorũ apud antiquos legat, con/ tra horrores. ſtrangulatus. intẽpeſtiuas ſomni uires, ſingultus infinitos, aut ſternutamen/
ta, ſtomachi diſſolutiones, tardiores uomitus aut longiores, exiguos aut nimios. Quip/lo
pe alia dare ſoliti, quæ concitarent uomitiones, ipſumq; elleborũ extraherẽt medicamen/ tis; aut clyſteribus, ſæpe etiã ſanguine uenis emiſſo. lam uero& cum proſpere cedat, ter/
ribili uiſu uarijs coloribus uomitionum,& poſt uomitiones obſeruatione alui, balinea/
rum diſpenſatione, totius corporis cura, antecedente omnia hæc magno terrore famæ. Nanqʒʒ tradunt abſumi carnem, ſi coquatur unà. Sed antiquorum uitium erat, quod pro/pter hos metus parcius dabant: cum celerius erumpat, quo largius ſumitur. Themiſon bi
nas non amplius drachmas datauit, ſequentes& quaternas dedere, claro Herophili præ/ conio, qui elleborũ fortiſsimi ducis ſimilitudini æquabat. Concitatis enim intus omnibus, ipſum in primis exire. Præterea mirum inuentum eſt, quod inciſum forficulis, ut diximus
cribrant:cortex remanet, hoc inaniũt: medulla cadit, hæc in nimia purgatione data uomi/ 20
tiones ſiſtit. Cauendum eſt felici quoq; cura, ne nubilo die detur, quippe impatibiles cru/ ciatus exiſtunt. Nam æſtate potius quàm hyeme dandum, non eſt in dubio. Corpus ſeptem diebus ante præparandũ cibis acribus, abſtinentia uini, quarto& tertio die uomitio nibus pridie cœenæ abſtinẽtia. Abum& in dulci datur, aptiſsime uero in lacte aut pulte.
Nauper inuenere diſſectis rhaphanis inſerere elleborũ, rurſusq; comprimere rhaphanos.
ut tranſeat uis, atq; eo lenimento dare. Reddi poſt quatuor ferè horas incipit. Totũ opus ſeptenis peragit᷑ horis. Medetur ita morbis comitialibus, ut diximus, uertigini, melãcholicis.inſaniẽtibus,lymphaticis, elephãtiæ albæ: lepris, tetano, tremulis, podagricis, hydropicis.incipiẽtibusq;ʒ tympanicis. ſtomachicis, ſpaſticis, clinicis, iſchiadicis, quartanis quæ
aliter non deſinant, tuſsi ueteri, jnflammationibus, torminibus redeuntibus. Vetant dari z0
ſenibus& pueris. Item mollis ac fœminei corporis animi ue, exilibus aut teneris,& fœ/ minis minus quàm uiris.Item timidis, aut ſi exulcerata ſint præcordia, uel tumeant, mini/
me ue ſanguinem excreantibus, cauſarijs, uel latere, uel faucibus. Medetur extra corporis
eruptionibus pituitæ cum axungia ſalſa illitum: Item ſuppurationi ueteri. Mures polenta admixtum necat. Galli ſagittas in uenatu elleboro tingunt, circumciſoq́; uulnere teneriorem ſentiri carnem affirmant. Muſcæ quoq; necantur albo trito,& cum lacte ſparſo. Eodem& phthiriaſis emendatur. De mithridatio,& ſcordoti ſiue ſcordio,& polemonia, uel philetæria, uel chiliod⸗/ nama,& eupatoria,& centaurea ſiue chironia,& de lepto centaureo liba 1““ dio, felle terræ,& triorche medicinæ.“ TN Mithridati Crateuas adſcripſit unam, Mithridation uocatam. Huic folia duo àta/ dice acantho ſimilia. Caulis inter utraq; ſuſtinens roſeum florem. Alterã Lenæus, ſcor dotin ſiue ſcordion, ipſius manu adſcriptã, magnitudine cubitali, quadrangulo caule, ra/ moſam quernæ ſimilitudine, folijs lanuginoſis. Reperitur in Ponto cãpis pinguibus hu/ midisq; ꝑuſtus amari. Eſt& alterius generis, latiorib. folijs, mentaſtro ſimilis plurimosq;ʒ
utraq; ad uſus per ſe& inter alia in antidotis. Polemoniam, alij philetæriam, à certamine regum inuentionis appellant: Cappadoces autem chiliodynamam, radice craſſa, exilibus ramis, quibus in ſummis corymbi dependent, nigro ſemine: cætero rutæ ſimilis, naſci tur in montoſis.Eupatoria quoque regiam autoritatem habet, caulis lignoſi, nigricantis,

HISTORIAE LIBSBBRN B 459
hirſuti, cubitalis,& aliquando amplioris, folijs per interualla quinquefolij, aut cannabis, per ambitum inciſis quinquepartito, nigris& ipſis plumoſisq;:radice ſuperuacua. Semen dyſentericis in uino potũ auxiliatur unice. Centaurea curatus dicitur Chiron, cum Her cuſis excepti hoſpitio pertractãti arma, ſagitta excidiſſet in pedem, quare aliqui chironion uocant. Folia ſunt lata,& oblonga, ſerrato ambitu, denſa ab radice, caules ternùm cubito/ rum, geniculati. In his capita ceu papauerum. Radix uaſta, rubeſcẽs, tenera fragilisc;, ad bina cubita, madida ſucco, amara cum quadam dulcedine. Naſcitur in collibus pingui ſo. lo. Laudatiſsima in Arcadia, Elide, Meſſenia, Pholoe,& Lyceo,& in alpibus uero, plurimisqq; alijs locis. Quidam& ex ea lycium faciunt. Vis in uulneribus tanta, ut cohæreſcere io etiam carnes tradant, ſi coquantur ſimul. In uſu radix tantũ, duabus drachmis bibenda, quibus dicetur.ſi febris ſit, in aqua trita, cæteris in uino. Medetur& ouiũ morbis decocte ſuccus.Eſt alterum cẽtaurion cognomine lepton, minutis folijs, quod aliqui libadion uo/cant, quoniam ſecundum fontes naſcitur, origano ſimile, anguſtioribus& longioribus fo lijs, anguloſo caule paululum alto fruticãti, flore lychnidis, radice tenui& ſuperuacua, ſucco efficax. Ipſa herba autumno legitur, ſuccus eè fronde. Quidam caules conciſos madefa/ ciunt diebus XvII. atq; ita exprimunt. Hoc centaurion noſtri fel terræ uocant, propter amaritudinem ſummam: Galli exacon, quoniam omnia mala medicamenta potum ècor pore exigat per aluum. Tertia eſt centauris, cognomine triorches. Qui eam ſecat, rarum eſt ut non uulneret ſeſe. Hæc ſuccum ſanguineum mittit. Theophraſtus defendi eam, im ꝛ0 pugnariq; colligentes tradidit à triorche accipitrum genere, à quo& nomen accepit. Im/ periti confundunt hæc omnia,& uni generi aſſignant. 1 1b De clymeno,& gentiana,& lyſimachia,& parthenide,& arte miſia,& ambroſia,& nymphæa,& heraclio,& eux phorbia medicinæ Cap. vn Lymenos àrege herba appellata eſt, ederæ folijs ramoſa, caule inani, articulis præ/ 8 cincta, odore graui,& ſemine ederæ, ſylueſtribus& montoſis naſcẽs. Quibus mor/ bis pota medeatur, dicemus. Sed hic indicandum eſt, dum medeatur ſterilitatem potae/ tiam in uiris fieri. Græci plantagini ſimilem eſſe dixerunt, caule quadrato. folliculis cum ſe mine inter ſe implexis, uelut in polyporũ cirris. Et ſucus autem in uſu, ui ſumma in refri/ 30 gerando. Gentianam inuenit Gentius, rex Illyriorum, ubiq; naſcentẽ, in Hllyrico tamen præſtantiſsimam, folio fraxini. ſed magnitudine lactucę, caule tenero pollicis craſſitudine cauo& inani, ex interuallis foliato, trium aliquando cubitorum, radice lenta, ſubnigra, ſine odore, aquoſis montibus ſubalpinis plurima. Vſus in radice& ſucco. Radicis natura eſt excalfactoria, ſed prægnantibus non bibenda. Inuenit& Lyſimachus herbam lyſi machiam, quæ ab eo nomen retinet, celebrata Eraſiſtrato. Folia habet ſalicis uiridia. fiorem purpureũ⸗ fruticoſa, ramulis erectis, odore acri, gignitur in aquoſis. Vis eius tanta eſt, ut iumentis diſcordantibus iugo impoſita, aſperitatem cohibeat. Mulieres quoq; hanc gloriam affectauere, in quibus Artemiſia uxor Mauſoli, adoptata herba quæ antea par/ thenis uocabatur. Sunt qui ab Artemide Ilithyia cognominatam putent, quoniam pri/aͤo uatim medeatur fœminarum malis. Eſt autẽ abſinthij modo fruticoſa, maioribus folijs pinguibusc;. Ipſius duo genera. Altera latioribus folijs, altera tenera tenuioribus,& non niſt in maritimis naſcens. Sunt qui in mediterraneis eodẽ nomine appellent, ſimplici cau/ le, minimis folijs, floris copioſi, erumpentis cum uua matureſcit, odore non iniucundo, quam quidam botryn, alij ambroſiam uocant. Talis in Cappadocia naſcitur. Nymphęa nata traditur, nympha zelotypia erga Herculem mortua. Quare heracleon nocant aliqui, alij rhopalon, à radice clauæ ſimili. Ideoq; eos qui biberint eam duodecim diebus coi tu genituraq; priuari. Laudatiſsima in Orchomeno& Marathõe. Bœoti madon uocãt, qui& ſemen edunt. Naſcitur in aquoſis, folijs magnis, in ſumma aqua,& alijs ex radice prodeuntibus,flore lilio ſimili,& cũ defloruit, capiti papaueris. In caule ſecatur autumno. 2 Fadix

460 c. PLINII NAT VRALIS Radix nigta in ſole ſiccatur, aduerſaturq; aluinis. Eſt& alia nymphæa in Theſſalia, am/ ne Peneo, radice alba, capite luteo, roſæ magnitudine. Inuenit& patrum noſtrorum æta te rex luba quam euphorbiam, medici ſui nomine& fratris Muſæ, à quo di/ uum Auguſtum conſeruatũ indicauimus. lidem fratres inſtituere à balineis frigida mul/ ta corpora aſtringi. Antea nõ erat mos niſi calida tantũ lauari, ſicut apud Homerũ etiam inuenimus.Sed lubæ uolumen quoq; extat de ea herba,& clarũ præconiũ. Inuenit eam in monte Atlante, ſpectatur folijs acanthinis. Vis tanta eſt; ut elonginquo ſuccus excipia tur: inciſæ conto ſubditur excipulus uentriculo hœdino: humor lactis uidetur effluere, ſiccatus cum coit,thuris effigiem habet. Qui colligũt,clarius uident. Contra ſerpẽtes me/ detur, quacunq; parte percuſſa, uertice inciſo,& medicamento addito. Ibi Getuli qui le⸗ 10 gunt, hœdino lacte adulterant, ſed diſcernitur igni. Id enim quod ſyncerum non eſt, faſti diendum odorem habet. Multum infra hunc ſuccũ eſt qui in Gallia fit ex herba chame/ læa, granum cocci ferente. Fractus ammoniaco ſimilis eſt, etiã leui guſtu os accenſum diu detinens& magis ex interuallo, donec fauces quoq; ſiccet. De plantagine,& bugloſſo,& cynogloſſo,& bupthalmo,& ſcythica,& hippice,& iſchæmone,& uettonica,& cantabrica,& conſiligine,& hiberida,& chelidonia,& canaria,& elaphoboſco,& dictamo,& ariſtolochia,& quod eius delectatione aduolant piſces,& ſtatim capiuntur,& medicinæ contra ſerpentium ictus ex herbis quas ſuperius nominauit. Cap. vmI ¶Blebrauit& Themiſon medicus uulgarem herbam plantaginem, tanquam inuen/ 0 tor, uolumine de ea ædito. Duo eius genera. Minor anguſtioribus folijs& nigriori bus.linguæ pecorum ſimillirnis, caule anguloſo, in terrã inclinato, in pratis naſcẽs. Altera maior, folijs laterum modo incluſa, quæ quia ſeptena ſunt, quidam eam heptapleuron uo cauere. Huius& caulis cubitalis eſt,& napi ſimilis. Naſcitur in humidis multo efficacior. Vis mira in ſicando denſandocq; corpore, cauterij uicem obtinens. Nulla res æque ſiſtit Huxiones, quas Græci rheumatiſmos uocant. Iungitur huic bugloſſos, boum linguæ ſi milis:cui præcipuum, quod in uinum deiecta, animi uoluptates auget,& uocatur euphro ſynum. Iungitur& cynogloſſos, caninas imitãs linguas, topiarijs operibus gratiſsima. Aiuntq; quæ tres thyrſos ſeminis emittat, eius radicem potam ex aqua ad tertianas pro/deſſe: quæ quatuor, ad quartanas. Eſt alia ſimilis ei,& quæ ferat lappas minutas. Eius ra/30 dix pota ex aqua, ranis& ſerpentibus aduerſatur. Eſt& buphthalmos ſimilis boũ ocu lis. folio fœniculi, circa oppida naſcens. fruticoſa caulibus, qui& manduntur decocti. Qui dam cachlam uocant. Hæc cũ cæra ſciromata diſcutit, Inuenere herbas& uniuerſę gen tes. Scythia primã eam, quæ ſcythice uocatur, circa Bœotiam naſcens, prædulcis. Aliam utiliſsimam ad ea quæ ſpaſmata uocant. Magna& ea commẽdatio, quod in ore eam ha/bentesfamem ſitimq; non ſentiunt. Idem præſtat apud eoſdem hippice dicta, quod in equis quoq; eundem effectum habeat. Traduntq́; his duabus herbis Scythas etiã in duodenos dies durare in fame ſitic;. Iſchæmonem Thracia inuenit, qua ferunt ſangui-/ nem ſiſti‚non aperta modo uena, ſed etiam præciſa. Serpit è terra milio ſimilis, folijs aſpe ris et lanuginoſis. farcit᷑ in nares. Quæ in Italia naſcitur, et ſanguinẽ eadẽ adalligata ſiſtit. 40 Vettones in Hiſpania eam quæ uettonica dicitur in Gallia, in Italia aũt ſerratula, à Græ/ cis ceſtron aut pſychotrophon, ante cũctas laudatiſsima. Exit anguloſo caule, cubitorum duum, à radice ſpargens folia fere lapathi, ſerrata, ſemine purpureo. Folia ſiccantur in fa/ rinam plurimos ad uſus.Fit uinum ex ea et acetum ſtomacho et claritati oculorum. Tan/ tumqʒ gloriæ habet, ut domus in qua ſata ſit, tuta exiſtimetur à piaculis omnibus. In ea/ dem Hiſpania inuenta eſt cãtabrica, per diui Auguſti tempora à Cantabris reperta. Naſcitur ubiq; caule iunceo pedali, in quo ſunt floſculi oblõgi uelut calathiꝛin his ſemen per/ quam minutum. Nec alias defuere Hiſpaniæ herbis exquirẽdis, ut in quibus etiamnum hodie in numeroſo et lætiore conuictu, potionẽ è centũ hethis mulſo additis credidere ſa luber

HISTORIAE LIBER XXV 461
ſubertimam ſuauiſsimamq́;: nec quiſquam genera earum iam nouit aut multitudinem, numerus tamen conſtat in nomine. Noſtra ætas meminit herbam in Marſis repertam. Naſcitur et in Aequiculis circa uicum Nerueſia, uocatur conſiligo. Prodeſt ut demõſtra/bimus ſuo loco, deploratis in phthiſt. Inuenit nuper& Seruilius Damocrates è primis medentiũ, quam appellauit hiberida, quanquam ficto nomine inuentioni eius aſsignato carmine. Naſcitur maxime circa uetera monumenta parietinasq;,& inculta itinerum. Plo ret ſemper folio naſturtij, caule cubitali, ſemine tã patuo, ut uix aſpici poſsit. Radici odor naſturtij.Vſus æſtate efficacior,& recenti tantum. Tunditur difficulter. Coxendicibus& articulis omnibus cũ axungia modica utiliſsima, uiris plurimũ quaternis hiotis, fœminis io minus dimidio adalligata, ut deinde in balineis deſcendatur in calidam, et poſtea oleo ac uino corpus perungatur, diebusq; uicenis interpoſitis idem fiat, ſiqua admonitio doloris ſuperſit.· Hoc modo rheumatiſmos omues ſanat occultos. Imponitur nõ in ipſa inflãʒa/ tione, ſed imminuta. Animalia quoq; inuenere herbas, in primisq; chelidoniam. dac enim hirundines oculis pullorum in nido reſtituunt uiſum, ut quidam uolunt, etiam eru/ tis oculis. Genera eius duo: Maior fruticoſa caule, folio paſtinacæ erraticæ ampliore, ipſa altitudine duum cubitorum. Colos albicans, flos luteus. Minori folia ederæ rotundiora, minus candida, Succus croci mordax, ſemen papaueris. Florent aduẽtu hirundinum, diſceſſu marceſcunt. Florentibus ſuccus exprimitur,& in æreo uaſe cum melle Attico leniter cinere feruenti decoquitur, ſingulari remedio contra caligines oculorũ. Vtuntur& per ſe 20 ſucco in collyrijs, quæ chelidonia appellantur ab ea. Inuenerunt& canes canariam, qua faſtidium deducunt, eamqÍ; in noſtro conſpectu mandunt, ſed ita ut nunquam intelliga/ tur quæ ſit: etenim depaſta cernitur. Notata eſt hæc animalis huius malignitas in alia her ba maior. Percuſſus enim à ſerpente mederi quadam ſibi dicitur, ſed illam homine inſpectante nõ decerpit. Simplicius ceruæ monſtrauere elaphoboſcon, de qua diximus. Item ſeſeli enixæ à partu. Dictamum oſtendère ut indicauimus)uulneratæ paſtæ, ſtatim deci dentibus telis. Non eſt alibi q; in Creta, ramis prætenue, pulegio ſimile, feruens& acre guſtu: folijs tantum utuntur. Flos nullus ei, aut ſemen, aut caulis. Radix tenuis ac ſuperua cua.Et in Creta autem nõ ſpacioſe naſcitur, mireq; capris expetitur. Pro eo eſt& pſeudo dictamũ, multis in terris naſcens, folio ſimili, tamulis minotibus, à quibuſdam chondtis 30 uocatum. Minoris effectus ſtatim intelligitur. Dictamum enim minima portione ac/ cendit os. Qui legêre eam, in ferula uel harundine condunt, præligantq;, ne potentia euaneſcat.Sunt qui dicant, utranq; naſci multifariam, ſed deteriores in agris pinguibus, ueram quidem dictamum non niſi in aſperis.Eſt et tertium genus dictamum uocatum? ſed neque facie neque effectu ſimile, folio ſiſymbrij, ramis maioribus: procedente perſuaſio/ ne illa, quicquid in Creta naſcitur, infinito præſtare cæteris eiuſdem generis alibi geni/ tis. Proxime quod in Parnaſo, alioquin herbiferum eſſe& Pelium montem in T heſſalia, & Telethrium in Eubœa,& totam Arcadiam ac Laconicam tradunt. Arcades quidem non medicaminibus uti.ſed lacte circa uer, quoniam tunc maxime ſuccis lierbæ turgeant, medicenturq; ubera paſcuis. Bibunt autem uaccinum, quoniam boues omniuoræ ferẽ 40 ſunt in herbis. Potentia earum per quadtupedes etiamnum duobus claris exemplis ma/nifeſta fit. Circa Abderam,& limitem qui Diomedis uocatur, equi paſti inHflammantur rabie, circa Potnias uero aſini. Iater nobiliſsimas ariſtolochiæ nomen dediſſe grauidæ uidentur, quoniam eſſet æpisu ³ᷣαέꝗνέασααuꝶ‿Noſtri malum terræ uocãt,& quatuor genera eius ſeruant. Vnum tuberibus radicum rotundis, folijs inter maluam& ederam ni/ grioribus mollioribusq;. Alterum maſculæ, radice longa quatuor digitorum longitudi/ ne, baculi craſsitudine. Iertium longiſsimæ tenuitatis, uitis nouellæ, cui ſit præcipua uis, quæ clematis uocatur, ab alijs Cretica. Omnes colore buxeo, caulibus paruis, flore pur pureo.· Ferunt bacculas paruas ut capparis. Valent radice tantum. Eſt& quæ piſtolochia uocatur, quarti generis, tenuior quaàm proxime dicta, denſis tadicis capillamentis,
“

4 62 C. P LENIINATVRALES
iunci plenioris craſsitudine. Hanc quidam polyrrhizon cognominant. Odor omnium medicatus, ſed oblongæ radici tenuioriq́; gratior. Carnoſi enim eſt corticis, unguentis quoq; nardinis conueniens. Naſcuntur pinguibus locis& campeſtribus. Effodere eas meſsibus tempeſtiuũ,ita deſquamato terreno ſeruantur. Maxime tamen laudatur Pon/ tica,& in quocunq; genere ponderoſiſsima quæq; medicinis aptior. Rotunda contra ſer pentes. Oblonga tamen in ſumma glotia eſt, ſ modo à conceptu admota uuluis in carne bubula,6mares figurat, ut traditur. Piſcatores Campaniæ radicem eam quæ rotunda eſt, uenenum terræ uocant, coramq́; nobis contuſam immixta calce in mari ſparſere: aduolant piſces cupiditate mira, ſtatimq́; exanimati fluitãt. Quæ polyrrhizos cognominatur, conuulſis. contuſis, ex alto præcipitatis, radice pota ex aqua, utiliſsima eſſe traditur. Semine pleureticos& neruos confitmare, excalfacere. Eadem ſatyrion eſt. Verum& effectus earum uſusq; dicendi ſunt: ordiendumq́; amalorum omnium peſsimo, id eſt, ſerpen/ tium ictu. Medentur ergo britannica herba, panacisq; generum omnium radix êuino, chironij& Hos& ſemen potum, illitum ue ex uino& oleo: priuatimq; quæ cunila bubu/ la appellat᷑, polemonia uel philetæria radicis drachmis quatuor ex mero: teucria, ſideritis, ſcordotis, ex uino, ptiuatim ad angues, potæ& illitæ, ſiue ſucco, ſiue folio, ſiue decocto: centaurij maioris radix drachma in uini albi cyathis tribus: gentiana præcipue aduerſus angues, duabus drachmis cum pipere& ruta, uini cyathis ſex,ſiue uiridis ſiue ſica. Et lyſi machiæx odorem fugiunt. Datur ex uino percuſsis chelidonia. Morſibus imponitur uet/ tonica Hee uis tanta perhibetur, ut incluſæ circulo eius ſerpentes, ipſæ ſeſe interi/ 20 mant flagellando. Datur ad ictus ſemen eius denarij pondere cum tribus cyathis uini, uel farina drachmis tribus ſextario aquæ imponitur. Cantabrica, dictamum, ariſtolochia radicis drachma in uini hemina ſæpius bibenda: prodeſt& illita ex aceto: ſimilirer piſtolochia. Quin& omnino ſuſpenſa ſupra focum, fugat è domibus ſerpentes.
De argemonia,& agarico,& echio,& hyoſcyamo,& hierabotane,& blatta ria,& lemonia,& quinquefolio, et dauco,& perſolata,& arcio, & cyclamino,& peucedano, omnia ad ſerpentium ickus. 1“
Rgemonia quoqʒ radice eius denarij pondere in uini cyathis tribus potatur. Plura 30
A de ea conuenit dici, cæterisq; quæ primum nominabuntur: in eo autem genere me/ dendi primum nominari quanq;, in quo maxime ualebit. Folia habet qualia anemone, diuiſa apij modo, caput in cauliculo papaueris ſylueſtris, item radicem. Succum croci colore acrem& acutum. Naſcitur& in aruis apud nos. Noſtri tria genera eius faciunt,& id demum probant, cuius radix thus redoleat. Agaricon ut fungus naſcitur in arboribus circa Boſphorum, colore cãdido. Datur obolis quatuor contritum cum binis cyathis ace ti mulſi. Id quod in Gallia naſcitur, infirmius habetur. Præterea mas ſpiſſior, amariorc;. Hic& capitis dolores facit. Fœmina ſolutior, initio guſtu dulcis, mox in amaritudinem tranſit. Echios utriuſque generis pulegio ſimilis, folijs coronata, drachmis duabus ex uini cyathis quatuor datur. Item altera, quæ lanugine diſtinguitur ſpinoſa, cui& capitu/ 40 la uiperæ ſimilia ſunt: hæc ex uino& aceto.é Quidam arcion perſonatam uocant, cuius folio nullum eſt latius, grandes lappas ferentem. Huius radicem decoctam ex aceto dant potui. Hyoſcyamum contuſum cum folijs ex uino datur peculiariter contra aſpidas.
Nulla tamen Romanæ nobilitatis plus habet quàm hierabotane. Aliqui periſtereon, noſtri uerbenacam uocãt. Hæc eſt quam legatos ferre ad hoſtes indicauimus. Hac Iouis menſa uerritur, domus purgantur, luſtranturq;. Genera eius duo ſunt:Folioſa, quam fœ minam putant:Mas rarioribus folijs. Ramuli utriuſque plures, tenues, cubitales, anguloſi. Folia minora quamm quercus, anguſtiorac;, diuiſuris maioribus- flos glaucus, radix lon ga, tenuis. Naſcitur ubique in planis aquoſis. Quidam non diſtinguunt, ſed unum omnino

HISTORIAHE LIBER X X V 4⁶³
no genus faciunt, quoniam utraque eoſdem effectus habeat. Vtraqʒ ſortiuntut Galli,& præcinunt reſponſa. Sed magi utiq; circa hanc inſaniunt. Hac perunctos impetrare quæ uelint, febres abigere, amicitias conciliare, nulliq; nõ morbo mederi. Colligi circa canis or tum debere, ita ut ne luna aut ſol conſpiciat, fauis ante& melle terræ ad piamentum da/
tis. Circumſcriptam ferro effodi ſniſtra manu, et in ſublime tolli: Siccari in umbra, ſepara tim folia, caulem, radicem. Aiuntq; ſi aqua ſpargatur triclinium, qua maduerit, lætiores conuictus fieri. Aduerſus ſerpentes conteritur ex uino Eſt ſmilis uerbaſco herba, quæ ſæpe fallit pro ea capta, folijs minus candidis. cauliculis pluribus, flore luteo. Hæc abiecta blattas in ſe contrahit, ideoq́; Romæ blattariam uocant. Lemonium ſuccum lacteum o mittit, concreſcentem gummi modo humidis locis. Datur denarij pondus in uino. Quin/ quefolium nulli ignotum eſt,cum etiam fraga gignendo cõmendetur. Græci uocant pen tapetes,ſiue chamæzelon, ſiue pentaphyllon. Cum effoditur, rubram habet radicẽ. Hæc inareſcens nigreſcit,& anguloſa fit. Nomen à numero foliorum habet.Et ipſa herba inci pit& deſinit cum uite. Adhibetur& purgandis domibus. Aduerſus ſerpentes bibitur& eius radix, quę ſparganion uocatur, ex uino albo. Dauci genera quatuor fecit Petronius Diodotus, quæ perſequi nihil attinet, cum ſint differentiæ duæ. Probatiſsimæ in Creta, mox in Achaia,& in ſiccis ubicunq; nati, fœniculi ſimilitudine, candidioribus folijs& mi notibus hirſutisq;. Caule pedali recto.radice ſuauiſsimi guſtus& odoris. Hoc in ſaxoſis naſcitur meridianis.Reliqua genera ubiq; naſcuntur terrenis collibus limitibusqʒ, nec ni/ 20 ſi pingui ſolo, folijs coriandri, caule cubitali, capitibus rotundis, ſæpe plurihus quaàm ternis, radice lignoſa, ſed. cum inaruit ſuperuacua. Semen huius cumino ſimile, prioris mi/ lio, album, acre, odoratum omnibus& feruens. Secundum priore uehemẽtias eſt ideoq; parce ſumi debet.Si iam maxime tertium genus facere libeat᷑ eſt ſimile ſtaphylino. quod
paſtinacam erraticam appellant, ſemine oblongo, radice dulci. Omvnia hæc& hyeme&
xſtate ſunt intacta quadrupedi, niſi poſt abortus. Ex alijs uſus ſeminis: ex Creta ra/ gicis dulcis,& magis ad ſerpentes eſt. Bibitur&ẽ uino drachma una. Datur& quadrupedibus percuſsis. Therionarca alia quaàm magica,& in noſtro orbe naſcitur, fruticoſa, fo/
lijs ſubuiridibus. flore roſeo: ſerpentes necat, cuicunque admota keræ& hæc torporem affert. Perſolata, quam nemo ignorat, Græci uero arcion uocant, folia habet maio30 ra etiam cucurbitis& hirſutiora, nigriora que& craſsiora, radicem albam& grandem. Hæc ex uino bibitur denariorum duum pondere. Item cyclamini radix contra ſerpen tes omnes. Folia habet minora quàm edera, nigriorac;& tenuiora, ſine angulis, in quibus albicant maculæ. Caule exiguo, inani, floribus purpureis, radice lata, ut rapum videri poſsit, cortice nigro. Naſcitur in umbrolis, noſtris tuber terræ uocatur, in omnibus ſeren/ da domibus/ſᷓ uerum eſt, ubi ſata ſit nihil nocere mala medicamenta: amuletum uocant: narrantq;& ebrietarem repræſentari, addita in uinam. Radix ſiccata ſcillæ modo conei/ ſa reponitur, decoquitur eadem ad craſsitudinem mellis.· Suum tamen uenenum ei eſt, tra duntc; ſi prægnans radicem tranſgrediatur, abortum fieri. Eſt& altera cyclaminos cognomigoe ciſſanthemos, geniculatis caulibus, ſuperuacuis, à priore diſtans, circa arbores a0 ſe uoluens, acinis ederæ, ſed mollibus, flore candido, ſpecioſo, radice ſuperuacua. Acini tantam in uſu, guſtu acri. ſed lenti. Siccantur in umbra, tuſic; diuiduntur in paſtillos. Mihi& tertia cyclaminos demonſtrata eſt, cognomine chamæciſſos, uno omnino folio, radice ramoſa, qua piſces necantur. Sed inter primas celebratur peucedanũ laudatiſsimum in Arcadia, mox Samothrace. Caulis eſt ei tenuis, longus, fœniculo ſimilis, iuxta terram folioſus, radice nigra, craſſa, graui odore, ſuccoſa. Gignitur in montibus opacis. Foditur exitu autumni. Placent tenerrimæ& altiſsimæ radices. Hæ conciduntur in quater/ nos digitos oſſeis cultellis, funduntq; ſuccum in umbra, capite prius& naribus roſaceo perunctis, ne uertigo ſentiatur. Et alius ſuccus inuenitur caulibus adhærens, inciſisq; ma

464 C. PLINII NATVRALIIS
nat. Probatur craſsitudine mellea, colore ruffo, odore ſuauiter graui, feruens guſtu. Et hia in uſu& radix,& decoctũ eius pluribus medicamẽtis. Succo tamẽ efficaciſsimo, qui reſol, uitur amaris amygdalis aut ruta, bibiturq́; contra ſerpẽtes,& ex oleo perunctos tuetur. De ebulo,& uerbaſco,& thelyphono,& contra ſcorpionum ictus,& rube/tarum& canum morſus,& generaliter contra omne
b uenenum. CUage.. Buli quoqʒ, quem nemo ignorat, fumo fugantur ſerpẽtes. Priuatim aduerſatur ſcor FE pionibus polemoniæ radix, uel alligata tantũ: Item phalangio, ac cæteris minoribus uenenatis. Scorpionibus ariſtolochia: Agaricum obolis quatuor in uini mixti cyathis to/ tidem. Verbenaca& phalangio, cum uino aut poſca: Item quinquefoliũ, daucũ. Verba/1o ſcum Græci phlomon uocant. Genera habet prima duo. Album, in quo mas intelligitur: Alterum nigrum, in quo fœmina. Tertium genus non niſi in ſyluis inuenitur. Sunt folia braſsicæ latiora, piloſa, caulis erectus, cubitali amplior. Semen nigrum inutile. Radix una craſsitudine digiti. Naſcuntur& in campeſtribus. Sylueſtri folia eleliſphaci, alta, ramis lignoſis.Sunt& phlomides duę hirſutę, rotundis folijs, humiles. Tertia lych nitis uocatur, ab alijs autem thryallis, folijs ternis, aut cum plurimũ quaternis, craſsis, pinguibusq́;, ad lucernarum lumina aptis. Aiunt in folijs eius quam fœminã diximus, ficus omnino non putreſcere. Diſtingui genera hæc penè ſuperuacuum eſt, cum ſint omnia eiuſdẽ effectus. Contra ſcorpiones bibitur radix cum ruta ex aqua, magna amaritudine, ſed effectu pari. Thelyphonon herba ab alijs ſcorpion uocatur, propter ſimilitudinem radicis, cuius ta 20 ctu moriuntur ſcorpiones. Itaque contra eorum ictus bibitur. Scorpionem mortuum ſi quis elleboro candido linat, reuiuiſcere aiunt. Telyphonon omnẽ quadrupedem necat, impoſita uerendis radice: folio quidem, intra eundem diem, quod eſt ſimile cyclamino. Ipſa geniculata naſcitur in opacis. Scorpionibus aduerſatur& uettonicæ ſuccus, ac planta ginis. Sunt& ranis uenena, rubetis maxime: uidimusć; Pſyllos in certamine patinis candefactas admittentes, ocyore etiam quàm aſpidum pernicie. Auxiliatur eis phrynion in uino pota. Aliqui neurada appellant, alij poterion, floribus paruis, radicibus multis, ner/ uoſis, bene olentibus: Itẽ aliſma, quã alij damaſonion, alij lyron appellãt. Folia erãt plan taginis, niſi anguſtiora eſſent,& magis lacinioſa, conuexacq; in terram, alis etiam uenoſa ſimiliter, caule ſimplici& tenui, cubitali, capite thyrſi, radicibus denſis, tenuibus, ut ueratri 30 nigri, acribus, odoratis, pinguibus. Naſcitur in aquoſis. Alterũ genus eiuſdẽ in ſyluis, nigrius, maioribus folijs. Vſus in radice utriuſc;, aduerſus ranas,& lepores marinos, dra/chmæ pondere in uini potu. Lepori marino aduerſatur et cyclaminos. Veneni uim canis quoqʒ; rabidi morſus habent, cõtra quos erit cynorhodũ de quo diximus. Plantago ad omnes beſtiarũ morſus pota atq; illita prodeſt: Vettonica ex mero ueteri. Periſtereos uo catur, caule alto, foliato, cacumine in alios caules ſe ſpargẽs, columbis admodum familia/ ris, unde& nomen. Hanc habentes negant latrari à canibus. Proxima ab his malis, ue nena ſunt, quæ ſibimetipſi homines excogitant. Contra hæc omnia magicasq; artes, erit primum illud Homericum moly:dein Mithridation,& ſcordotis,& cẽtaurium. Potuomnia mala medicamenta exigit per aluum uettonicæ ſemẽ in mulſo aut paſſo, uel farinæ 40 drachma in uini ueteris cyathis II. Vomere cogendi, atq; iterum bibere. ijs qui quotidie guſtent eam, nulla nocitura mala medicamẽta tradũt. Poto ueneno ariſtolochia ſubuenit eadem mẽſura qua cõtra ſerpẽtes. Quinquefolij ſuccus: Agaricum, poſtquã uomuerint, denarij pondere ex aquæ mulſæ cyathis tribus. Antirrhinon uocatur ſiue anarrhinon, ſiue lychnis agria. ſimilis lino, radice nulla, flore hyacinthi, ſemine uituli nariũ. Et hoc per/ unctos uenuſtiores fieri, nec ullo malo medicamento lædi poſſe, aut ueneno,ſi quis in bra chiali habeat, arbitrantur magi. Similiter eã quã eupleã uocant, traduntq; ea perunctos commendatioris eſſe famæ. Artemiſtam quoqʒ ſecũ habentibus negãt nocere mala me/ dicamẽta beſtiam ue ullam, ne ſolem quidem. Bibitur& hæcex uino aduerſus opiũ. Al/ ligata

HISTORIAE LIBER X X V 465 ligata priuatim potens traditur, potaue aduerſus ranas. Pericarpũ bulbi genus eſt. Duæ eius ſpecies:cortice rubro alterũ, alterum nigro papaueri ſimile. Sed uis maior quàm prio/ ri, utric; autem excalfaciendi. Ideo contra cicutam dantur, contra quam& thus& pana/ ces& chironium præcipue. Hoc uero& contra fungos.
Remedia ad capitis uitia. Cap XF Prum& generatim mem bratimq́; ſingulis corporũ morbis remedia ſubtexemus, Wars à capite. Alopecias emendat nympheæ et cicutę radix, ſi unà tritæ illinãtur. Po lytricha diſtat à callitricha, quod iuncos albos habet,& folia plura maioraq́;. Frutice quo que maior eſt:defluentẽ capillum confirmat& denſat: Item lingulaca circa fontes naſcẽs, io cuius radix admixta combuſta teritur cum adipe ſuis nigræ. Id quoq; excipitur, ut eius ſit ſuis quæ nunquam peperit. Sol ſubinde plurimum confert illitæ. Similis uſus eſt cyclami/ ni radicis. Porriginẽ ueratri radix tollit in oleo decocta, uel in aqua. Capitis dolori me/detur panacis omnium generum radix, in oleo contrita: Ariſtolochia,& iberis adalligata hora.· uel diutius,ſi pati poſsit,comitante balineiuſu: Medetur& daucum. Purgat autem cyclaminos cũ melle in nares addita, et uſcera capitis ſanat illita. Medetur& periſtereos. Cacalia ſiue leontice uocatur, ſemen margaritis minutis ſimile, dependens inter folia grandia, in montibus fere. Nuius grana xv. in oleo macerantur, atq; ita aduerſo capillo caput ungitur. Fit& ex callitriche ſternutamentum. Folia ſunt lenticulæ ſimilia. Caules iuncis tenuiſsimis, radice minima. Naſcitur in opacis et humidis, guſtatu feruens. Hyſſo2o pum in oleo contritum phthiriaſi reſiſtit,& prurigini in capite. Eſt autem optimum Cili/ cium ẽ Tauro monte, dein Pamphylium, et Smyrneum: ſtomacho contrarium. Purgat cum fico ſumptum per inferna, cum melle uomitionibus. Putant et ſerpentium ictibus aduerſari, tritum cum melle et ſale,& cumino. Lonchitis non(ut pleriq; exiſtimauerunt) eadem eſt, quæ xyphion, aut phaſganion, quã quam cuſpidi ſimilis ſemine. Habet enim folia porri,rubentia ad radicem, et plura quàm in caule capitula, perſonis comicis ſimilia, paruam exerentibus linguam, radicibus prælongis. Naſcitur in ſitientibus. Ediuerſo xy/phion, et phaſganion in humidis, cum primum exit, gladij præbet ſpeciem caule daum cubitorum, radicis ad nucis auellanæ figuram fimbriatæ, quam effodi ante meſſes opor/ tet, ſiccari in umbra. Superior pars eius cum thure trita, æquo pondere admixto uino, oſſa 5o fracta è capite extrahit, aut ſi quid in corpore ſuppurat, uel ſi calcata ſunt oſſa. Serpentis eadem contra uenena efficax. Caput in dolore ueratro in oleo uel roſaceo decocto tritoq; ungi conuenit: Peucedano ex oleo uel roſaceo& aceto. Tepidum hoc prodeſt et dolori/ bus.qui plerunqʒ ex dimidia parte capitis ſentiuntur, et uertigini. Perungũt et radice eius ſudoris cauſa eliciendi, quoniam cauſtica uis ei eſt. Pſyllion alij cynoides, alij cryſtallion, alij ſicelion, alij cynomyian appellant, radice tenui, ſuperuacua, fermentoſum, fabę granis in cacuminibus, folijs canino capiti non diſſimilibus, ſemine autem pulici, unde& nomen:hoc in baccis, ipſa herba in uineis inuenitur. Vis ei ad refrigerandũ& diſcutiendum ingens.Semen in uſu. Fronti imponitur in dolore et temporibus, ex aceto et roſaceo, aut poſca. Ad cætera illinitur acetabuli menſura ſextario aquæ, denſat ac contrahit. Tunc tere 40 re, et craſsitudinẽ illinire oportet cuicunq; dolori, et colſectioni, inſammationiq;. Etuul: neribus capitis medetur ariſtolochia, fracta extrahẽs oſſa,& in alia quidem parte corporis, ſed maxime è capite. Similiter pliſtolochia. Thyſſelium eſt non diſsimile apio. Huius radix commanducata purgat capitis pituitas. De centaureo,& chelidonia, et panace,& hyoſcyamo,& euphorbio, ad oculorum uitia. Cap. n b Culorum aciem centaurio maiore putant adiuuari, ſi addita aqua foueantur. Suc/ Nco uero minoris cum melle culices, nubeculas, obſcuritatẽ diſcuti, cicatrices extenuari: Mbugines quidem etiã iumentorũ ſiderite. Iam chelidonia ſupradictis omnibus mire medetur. Panacis radix cũ polenta epiphoris imponit᷑. Hyoſcyami ſemen bibũt obolo, tantun

4656 c. PLINII NATVRALIS
tantundem meconij adijcientes uinumq;, ad epiphoras inhibendas. Adiungunt& gen/ tianæ ſuccũ, quem collyrijs acrioribus pro meconio miſcẽt. Facit claritatẽ& euphorbium inunctis. Inſtillatur plantaginis ſuccus lippitudini. Caligines ariſtolochia diſcutit. Iberis adalligata capiti cũ quinquefolio, epiphoras,& ſi qua in oculis uitia ſunt, emendat. Ver,/ baſcum epiphoris imponitur: Periſtereos ex roſaceo uel aceto. Ad hypochyſin& caligi/ nem, cyclaminon in paſtillos diluunt. Peucedani ſuccum, ut diximus, ad claritatem& ca/ ligines,cum meconio& roſaceo. Pſyllion illitum fronti epiphoras ſuſpendit. De anagallide ſiue corchoro,& mãdragora ſiue circeio,& cicuta,& crethmo agrio, & molybdena,& capno,& acoro,& iride,& cotyledo,& aizoo,& andrachne,& erigero,& de ephemero,& de labro Veneris,& de ranũculo, ad oculorum, 10 aurium, narium, dentium, orisq́; uitia medicinæ. Cap. XII Nagallida aliqui corchoron uocant. Duo genera eiu s: Mas flore phœniceo, fœmi A na ceruleo, nõ altiores palmo⸗ frutice tenero, folijs puſillis, rotũdis, in terra iacẽtibus, naſcuntur in hortis& aquoſis. Prior floret cerulea. Vtriuſq; ſuccus oculorũ caliginem di/ ſcutit cum melle,& ex ictu cruorem& argema rubens, magis cum Attico melle inunctis. Pupillas dilatat:& ideo hoc inunguntur ante, quibus paracenteſis fit. umentorum quo/que oculis medentur. Succus caput purgat per nares infuſus.ita ut deinde uino colluatur. Bibitur& contra angues ſucci drachma in uino. Mirum, quod fœminam pecora uitant. At ſi decepta ſimilitudine(Hore enim tantum diſtant)deguſtauere, ſtatim eam quæ aſyla uocatur, in remedio quærũt: Ea à noſtris ferus oculus nuncupatur. Præcipiũt aliqui effoſ. 20 ſuris, ante ſolis ortum, priuſquam quicquã aliud loquantur, ter ſalutare eam, tũc ſublatam exprimere:ita præcipuas eſſe uires. De euphorbio ſatis dictum eſt, cuius ſuccus lippitu/ dini ſi tumor erit, item abſinthium cum melle tritum, itemq; uettonicæ farina conueniet. Aegilopas ſanat herba eodem nomine, quæ in hordeo naſcitur, tritici folio, ſemine cõtri/ to cum farina permixta impoſitacᷣ, uel ſucco. Exprimitur hic è caule folijs; prægnanti/ bus, dempta ſpica,& in trimeſtri farina digeritur in paſtillos. Aliqui& mandragoræ ute bantur. poſtea abdicatus in hac curatione eſt. Epiphoris quod certum eſt)mederur& oculorum dolori, radix tuſa cum roſaceo& uino. Nam ſuccus multis oculorũ medicamen/ tis miſcetur. Mandragoram alij circeiũ uocãt. Duo eius Candidus qui& mas. niger quę fœmina exiſtimatur, anguſtioribus folijs quaàm lactucę, hirſutis& caulibus, ra 30 dicibus binis ternis ue rufulis, intus albis, carnoſis tenerisq;, penè cubitalibus. Ferunt ma la auellanarum nucum magnitudine,& ijs ſemen ceu pirorum. Album hoc alij arſen, alij morion, alij hypophlomon uocant. Huius folia alba q́ʒ; alterius latiora, ut lapathi ſatiuæ. Qauent effoſſuri contrariũ uentũ,& tribus circulis ante gladio circumſcribunt, poſtea fodiunt ad occaſum ſpectantes.Succus ſit& ẽ malis& caule, deciſo cacumine,& radice pun ctis aperta aut decocta: utilis hæc uel ſurculo. Conciſa quoq; in orbiculos ſeruatur in ui/ no. Succus non ubiqʒ inuenitur, ſed ubi poteſt, circa uindemias quærit᷑. Odor grauis eius, ſed radicis& mali grauior. Ex albo mala matura in umbra ſiccãtur. Succus ex ijs ſole den ſatur:Itẽ radicis tuſæ, uel in uino nigro ad tertias decoctæ. Eolia ſeruãtur in murijs effica/ cius, alias recentiũ ſuccus peſtis eſt: ſc quoc; noxiæ uires. Grauedinẽ afferũt etiã olfactu, 40 quanquã mala in aliquibus terris mãdantur, nimio tamen odore obmuteſcũt ignari. Po/ tu quidẽ largiore etiã moriũtur. Vis ſomnifica pro uiribus bibentiũ. Media potio cyathi unius.Bibitur& cõtra ſerpẽtes,& ante ſectiones pũctionesq́;, ne ſentiãtur: Ob hæc ſatis eſt aliquibus ſomnũ odore quæſiſſe. Bibitur& pro elleboro duobus obolis in mulſo. Effi cacius elleborũ, ad uomitiones& ad bilẽ nigrã extrahendã. Cicuta quoq; uenenũ eſt, pu/ blica Athenienſiũ pœæna inuiſa, ad multa tamẽ uſus nõ omittẽdi. Semen habet noxium. Caulis aũt& uiridis eſtur à pleriſq;& in patinis. Leuis hic& geniculatus ut calami nigri cãs:altior ſæpe binis cubitis, in cacuminib. ramoſus: folia coriãdri tenuiora, graui odora tu:ſemen aniſo craſsius: radix cõcaua, nullius uſus. Semini& folijs refrigeratoria uis, quæ ſi enecat
2

Bn
8 H1IS T CRIAE LIBER XX V 467 ſt enecat, incipiunt algere ab extremitatibus corporis. Remedio eſt, priuſquã perueniatur ad uitalia, uini natura excalfactoria. Sed in uino pota, irremediabilis exiſtimatur. Succus exprimitur folijs floribusq;, tunc enim maxime tempeſtiuus eſt. Semine trito expreſſus, & ſole denſatus in paſtillos, necat ſanguine ſpiſſando. Haæc altera uis. Et ideo ſic necatorum maculæ in corporibus apparent. Ad diſſoluẽda medicamenta utũtur illo pro aqua. Fit ex eo ad refrigerandum ſtomachũ malagma. Præcipuus tamen eſt ad cohibẽdas epi/ phoras æſtiuas, oculorumq́; dolores ſedãdos circũlitus. Miſcetur collyrijs,& alios omnes rheumatiſmos cohibet. Folia quoq; tumorẽ omnem dolorẽq;& epiphoras ſedãt. Ana/ xilaus autor eſt, mãmas à uirginitate illitas, ſemper ſtaturas. Quod certum eſt, lac puerpe
o rarum mammis impoſita extinguit, uenerem q́; teſtibus circa pubertatem illita. Remedia liberationi quibus bibẽda cenſentur, non equidẽ præceperimus. Maxima uis natæ Suſis Parthorũ, mox Laconicæ, Creticæ, Aſiaticæ. In Græcia uero Megaricæ, deinde Atticæ. Crethmos agrios gramias tollit oculorũ impoſitus, tumorẽ quoq; polenta addita. Na ſcitur uulgo molybdena, id eſt, plũbago, etiã in aruo, folio lapathi, craſſa radice, hiſpida. Hac cõmanducata ſi oculus ſubinde plumbũ quod eſt genus uitij, ex oculo follitur. Capnos prima, quam pedes gallinaceos uocant, naſcens in parietinis,& ſepibus, ramis tenuiſſimis, ſparſisq́;, Hlore purpureo, uiridis, ſucco caliginẽ diſcutit, itac; in medicamẽ ta oculorum additur. Similis& nomine& effectu, ſed alia eſt capnos, fruticoſa, prætenera.folijs coriãdri, cineracei coloris, fore purpureo. Naſcitur in hortis& ſegetibus hordea20 ceis. Claritatem facit inunctis dealia ge hierahidnerach ceu fumus:unde nomen. Eadem euulſas palpebras renaſci prohibet. Acoros iridis folia habet, anguſtiora tamen& lõgiore pediculo, radices nigras, minusq́; uenoſas, cætero& has ſimiles tridis, guſtu acres, odore nõ ingratas, ructu faciles. Optimæ Ponticæ, dein Galaticæ, mox Cteticæ. Sed pri-/ mæ in Colchide iuxta Phaſin amnem,& ubicunq; in aquoſis. Recentibus uirus mai quàm uetuſtis. Creticæ candidiores Ponticis. Siccantur uttibus in umb ſtis. Necnon inueniuntur qui oxymyrſinæ radicem acaron uocant, ideoq́; qu acaron agriũ uocare malunt. Vis ei ad calfaciendum extenuandumqh; eficax, contra fuf/ fuſiones& caligines oculorum ſucco eiuſdem poto, conttaq́; ſerpentes. Cotyledon paruula herba, cauliculo tenero, puſillo, pingui folio,& concauo ut cozendices, naſcitur in ma z0 ritimis petroſisq;, uiridis, radice oliuæ modo rotunda. Oculis medetur ſucco. Eſt aliud.— genus eiuſdem, ſordidis folijs, latioribus, denſioribusq́; circa radicem uelut oculum cin/ gentibus, aſperrimi guſtus, longiore caule, ſed pergracili. Vſus eius ad eadem quæ iris. Aizoi duo genera:Maius in fictilibus uaſculis ſeritur, quod aliqui buphthalmon uocant, alij zoophthalmon, alij ſtergetron, quod amatorijs conueniat, alij hypogeſon, quoniam V in ſubgrundijs ferè naſcitur. Sunt qui ambroſiam potius uocãt,& qui amerimnon: Itali V ſedum magnum, aut oculum aut digitellum. Alterum minuſculum quod erithales uo⸗ M cant, alij trithales, quia ter floreat, aliſ chryſothales, aliqui iſoetes, ſed aiz oũ utrunq;, quoniam uiret ſemper: aliqui ſemperuiuum. Maius cubiti altitudinem excedit, craſsitudine I pluſquam pollicari. Folia cacumine linguæ ſimilia, carnoſa, pinguia, largo ſucco, latitudi40 ne pollicari, alia in tertam conuexa, aſia ſtantia, ita ut ambitu effigiem imitentur oculi. Quod minus eſt, in muris parietinisq; naſcitur& tegulis, fruticoſum à radice,& ſurſum uſq; ad cacumen: folijs anguſtis, mucronatis, ſuccoſis, palmo alto caule: radix inutilis. Huic ſimilis eſt, quam Græci andrachnen agriam uocãt, Itali illecebram, puſillis latioribus folijs, breuiori cacumine. Naſcitur in petris,& colligitur cibi cauſa. Omnium harum uis eadem, perfrigerare& aſtringere. Medentur epiphoris folia impoſita, uel ſuccus inun ctis. Purgat enim ulcera oculorum, expletq;,& ad cicatricem perducit, palpebras degluti 1 nat.Eædem capitis doloribus medentur, ſucco uel folio En otibuͤsüüſis Aduerſantur phalangiorum ictibus: Aconito uero maius aizoum præcipue.& ſcorpionibus quoc; 1 habentem id feriri negant. Medentut& aurium dolori: Item ſuecus inunctus hyoſcya/ 8 mi mo/

4698 C., PLINII NATVRALIS
mi modice:ltem achilleæ,& minoris centaureæ,& plantaginis, peucedani cum roſaceo& meconio: Acori ſuccus cum roſa. Omnis autem ſtrigili calefactus infunditur. Cotyledon etiam purulentis,& cum medulla ceruina calefacta. Ebuli radicis tritæ ſuccus linteolo co/ latus, mox in ſole denſatus, cum opus eſt roſaceo dilutus& calefactus, parotidas ſanat. Verbenaca quoque: Item plantago: Item ſideritis cum axungia ueteri. Narium ozenas emendat ariſtolochia cum cypero. Dentibus remedio ſunt, panacis radix commandu/cata, præcipue chironiæ, item ſuccus collutis: radix hyoſcyami ex aceto manducata. Item olemoniæ commanducantur& plantaginis radices aut colluũtur in aceto decoctæ ſuc/ co. Et folia ſunt utilia,uel ſi ſanguine gingiuæ putreſcant, uel ſanguinis ſit reiectio. Semen eiuſdem apoſtemata,& collectiones gingiuarũ ſanar. Et ariſtolochia gingiuas dentes ue confirmat. Verbenaca cum radice manducata,& decocta ex uino aut aceto ſuccus collutus: Item quinquefolij radices, decoctæ ad tertias uino aut aceto. Prius uero qu am deco/ quantur, aqua matina aut ſalſa lauantur. Decoctum diu tenendum in ore. Quidam cine. re quinquefolij fricare malunt. Et uerbaſci radix decoquitur in uino ad colluendos den/ tes. Et hyſſopo colluũtur,& peucedani ſucco cum meconio: uel radicum anagallidis ma/ gis fœminæ ſucco, ab altera nare quàm doleat infuſo. Erigeron à noſtris uocatur ſene/ cio. Hane ſi ferro circumſcriptam effodiat aliquis, tangatq; ea dentem,& alternis ter de, ſpuatac reponat in eundem locumita ut uiuat herba, aiunt dentem eum poſtea non doliturum. Herba eſt trixaginis ſpecie& mollitia, cauliculis ſubrubicundis, naſcitur& in te/ gulis,& in muris. Nomen hoc Græci dederunt, quia uere caneſcit. Caput eius numeroſa 20 diuiditur lanugineſqualis eſt ſpinæ)inter diuiſuras exeunte. Quare eam Callimachus acanthida appellat, alij pappum. Nec deinde Græcis de ea conſtat. Alij erucæ folijs eſſe di xerũt, alij roboris, ſed minoribus multo.Radice alij ſuperuacua, alij neruis utili, alij potu ſtrangulante. E diuerſo quidam regio morbo cum uino dederunt,& cõtra omnia ueſicæ uitia:Item cordis& iocineris. Renibus extrahere harenam dixere, Iſchiadicis drachmam cum oximelite ab ambulatione propinauere: torminibus quoq; in paſſo utiliſsimã, præ/ cordijs etiã cibo ex aceto eã prædicãtes, ſerentesq; in hortis. Nec defuere qui& alterum genus facerent. Nec quale eſſet demonſtrarunt, contra ſerpentes in aqua bibendã, eden/damq; comitialibus dantes: Nos eam Romanis experimentis per uſus digeremus, Lanu go eius cũ croco& exiguo aquæ frigidæ tritæ illinitur epiphoris. Toſta cũ mica ſalis ſtru/ʒo mis. Ephemeron folia habet lilij.ſed minora, caulem parem, florem ceruleum, ſemen ſu peruacuum, radicem unam digitali craſsitudine, dentibus præcipuam conciſam in aceto, decoctamq; ut tepido colluantur. Et ipſa etiam radix mobiles ſiſtit. Cauis& exeſis impri mitur. Chelidoniæ radix ex aceto trita continetur ore. Eroſis ueratrum nigrũ imponitur, Mobiles utralibet decocta in aceto firmantur. Labrum uenereum uocant in flumine naſcentem. Eſt ei uermiculus qui circa dentes ligatur, aut cauis dentium cera includitur. Cauendum ne auulſa herba terram tangat. G uocamus, quem Græcci batrachion. Genera eius quatuor. Vnum pinguioribus quàm coriandri folijs,& ad latitudi nem maluę accedentibus. colore liuido, cauſe albo, gracili,& radice alba. Naſcitur in limitibus humidis& opacis. Alterum folioſius, pluribus foliorũ inciſuris, altis caulibus. Ter/ 42 tium minimum eſt; graui odore, Hlore aureo. Quartum ſimile huic, flore luteo. Omnibus uis cauſtica, ſi cuda folia imponantur, puſtulasqT́; ut ignis faciunt. Ideo ad lepras& pſo/ras eis utũtur,& ad tollenda ſtigmata, cauſticisq; omnibus miſcẽt. Alopecijs imponũt,ce leriter remouẽtes.Radix in dolore cõmanducata diutius, rumpit dentes. Eadem ſicca cõòciſa, ſternutamentum eſt. Noſtri herbarij ſtrumeam uocant, quoniam medetur ſtrumis & panis. parte in fumo fuſpenſa. Creduntq́; ea rurſus ſata rebellare quæ curauerint uitia: quo ſcelere& plantagine utuntur. Oris ulcera intus ſuccus plantaginis emendat,& folia radicesq; cõmanducata, uel ſi rheumatiſmo laboret os. Vcera fœtoremq́; quinquefoliũ. Vlcera pſyllium. Compoſita quoq; ad fœtorem, uel maxime pudendum uitium, trade mus

20
42
HIS TORIAE LIBER XXVI 4⁶69
mus.Ergo folia myrti& lentiſci pari pondere, gallæ Syriacæ dimidium pondus, ſimul te/ rere& uino uetuſto ſparſa mandere matutino, optimum eſt. Vel ederæ baccas cum caſia & myrrha, pari pondere ex uino. Naribus utiliſsimum eſt dracontij ſemen contritum ex melle, etiamſi carcinomata in his ſint. Suggillata hyffopo emendantur. Stigmata in facie, mandragora illita delet.
c. PLINII SECVNDI NATVRALEIS HIS TORIAE LIBERXXVI PRO OE M I V M. Reliquæ per membrotum genera medicinæ,& de nouis morbis,& de lichene
quid ſit,& quando primum in Italia cœperint,& de carbunculo,& de elephantiaſi,& colo. LaP..
ENSIT& facies hominum nouos, omniq́; æuo priore incogni tos, non Italiæ modo, uerumetiã uniuerſæ propè Europæ, mor bos:tunc quoqʒ nec tota Italia, nec per Illyricum Gallias ue aut Hiſpanias magnopere uagatos, aut alibi, quàm Romè circac;, ſine dolore quidem illos, ac ſine pernicie uitæ: ſed tanta fœdita/ te, ut quæcunq; mors præferenda eſſet. Grauiſsimum ex his 1 lichenas appellauere, Græco nomine, Latine, quoniam à men tco fereè oriebatur, ioculari primum laſciuia(ut eſt procax natura multorum in alienis miſerijs) mox& uſurpato uocabulo mentagram, occupantẽ in mul/tis totos utiq; uultus, oculis tantum immunibus, deſcendentem uero& in colla pectusq́; ac manus. fœdo cutis furfure. Non fuerat hæc lues apud maiores patresq; noſtros. Et pri mũ Tiberij Claudij Cæſaris principatu medio irrepſit in Italia, quodam Peruſino equite Romano quæſtorio ſcriba, cum in Aſia apparuiſſet, inde contagionem eius importante.
20
Nec ſenſere id malum fœminæ, aut ſeruitia, plebesq́; humilis, aut media, ſed proceres ue,
loci tranſitu oſculi maxime, fœdiore multorum, qui perpeti medicinam tolerauerant, cica trice quàm morbo. Cauſticis nãq;ʒ curabatur, ni uſq; in oſſa corpus exuſtum eſſet, rebel/lante tædio. Adueneruntq́; ex Aegypto genitrice taliũ uitiorum medici, hanc ſolam ope 3o0 ram afferentes, magna ſua præda. Siquidem certum eſt, Manilium Cornutum ex præto rijs legatum Aquitanicæ prouinciæ, H—=s c c. elocaſſe in eo morbo curandum ſeſe. Ac/ ciditq; ſæpius, ut noua contra genera morborum gregatim ſentirentur: Quo mirabilius quid poteſt reperiricaliqua gigni repente uitia terrarum in parte certa, membrisq́; howi/ num certis. uel ætatibus, aut etiam fortunis, tanquam malo eligente, hæc in pueris graſſa/ rioilla in adultis, hæc proceres ſentire, illa pauperes. L. Paulo, Q. Martio cenſoribus, primum in Italiam carbunculum ueniſſe, annalibus conſcriptum eſt, peculiare Narbonenſis prouinciæ malurn: quo duo conſulares obiere cõdentibus hæc nobis eodem anno, Iulius Rufus,& Q. Lecanius Baſſus, ille medicorum inſcitia ſectus, hic uero pollice læuæ manus euulſo acu ab ſemetipſo, tam paruo uulnere ut uix cerni poſſet. Naſcitur in occultiſsimis Ao corporũ partibus,& plerunq; ſub lingua, duritia rubens uaricis modo, ſed nigricans capi te, alias liuida, corpus intendens, neq; intumeſcens, ſine dolore, ſine pruritu, ſine alio q́; ſo mni indicio, quo grauatos in triduo aufert, aliquando& horrorẽ afferens, circaq; puſtu/ las paruas.rarius febrem, ſtomachũ fauces; cum inuaſit ocyſsime exanimans. Diximus elephantiaſin ante Pompei Magni ætatem non accidiſſe in Italia,& ipſam à facie ſæpius incipientem, in nare prima ueluti lenticula: mox inualeſcente per totum corpus, maculoſa⸗ uarijs coloribus,& inæquali cute, alibi craſſa, alibi tenui, dura, ceu ſcabie aſpera: ad po/ſtremum uero nigreſcente,& ad oſſa carnes apprimente, intumeſcentibus digitis in pedibus manibusq;. Aegypti peculiare hoc malum:& cũ in reges incidiſſet, populis funebre. Quippe in balineis ſolia temperabantur humano ſanguine ad medicinam eam. Et hic ] 1 R quidem
82

47° c. PLINII NATVRAXLIS
uidem morhus celeriter in Italia reſtinctus eſt: ſicut& ille quem gemurſam appellauere Fricctinrer digitos pedum naſcentem, etiã nomine obliterato. Idipſum mirabile, alios de, inere in nobis, alios durare, ſicuti colum. Tiberij Cæſaris principatu itrepſit id malum. Nec quiſquam prior imperatore ipſo ſenſit, magna ciuitatis am bage, cũ edicto eius excu/ ſantis ualetudinẽ· legeret nomen incognitũ. Quid hoc eſſe dicamus, aut quas deorũ iras: Parũ enim erãt homini certa morborũ genera, cum ſupra ccc. eſſent, niſi etiã noua time/ rentur? Neq; ipſi autem homines pauciora ſibi opera ſua negocia important. Hæc apud priſcos erãt quę memoramus remedia, medicinã ipſa quodã modo rerũ natura faciente, & diu fuere. Laus Hippocratis. Cap. I Ippocratis certe, qui primus medendi pręcepta clariſsime cõdidit, referta herbarum ¹0 H mentione inuenimus uolumina. Nec minus Dioclis Caryſtij qui ſecundus ętate fa maq; extitit:„tem Praxagoræ& Chryſippi, ac deinde Eraſiſtrati. Derophilo quidem, quanquam ſubtilioris ſectæ conditori, ante omnes celebratã rationẽ eam, paulatim uſu, cfficaciſsimmo rerũ omniũ magiſtro, peculiariter utic medicinæ, ad uerba garrulitatemq; deſcendente. Sedere nanque in his ſcholis auditioni operatos gratius erat, quàm ire per ſolitudines,& quærere herbas alias alijs diebus anni-. De noua medicina,& Aſclep. medico,& qua ratiõe ueterẽ medicinã mutauerit. Ca. II D Vrabat tamen antiquitas ſirma, magnasq́; confeſſæ rei uindicabat reliquias, donec L Aſclepiades ætate Magni Pompei orandi magiſter, nec ſatis in arte ea quæſtuoſus, ut ad alia ſagacis ingenij, huec ſe repente conuertit: atq;(ut neceſſe erat homini qui nec 181 29 egiſſet, nec remedia noſſet, oculis uſuq; percipiẽda)torrẽti ac meditata quotidie oratione plandiens omnia abdicauit: totam; medicinã ad cauſam reuocando, coniecturam fecit, quinq; res maxime cõmuniũ auxiliorũ profeſſus, abſtinentiã cibi, alis uini, fricationem corpotis, ambulationẽ geſtationes: quæ cũ unuſquiſq; ſemetipſum ſibi pręſtare poſſe in/ telligeret, fauentibus cunctis ut eſſent uera quæ facillima erãt, uniuerſum propè humanũ genus circũegit in ſe, nõ alio modo q́; ſicœlo emiſſus adueniſſet. Frahebat præterea mẽ/ tes artificio mirabili,uinũ promittẽdo ægris dãdoq; tẽpeſtiue, tũfrigidã aquã. Et quoniã cauſas morborũ ſcrutari prior Herophilus inſtituerat, uini rationem illuſtrauerat Cleo/ phãtus apud priſcos.ipſe cognominari ſe frigida danda præferẽs, ut autor eſt M. Vatro, alia quoq; blandimẽta excogitabat᷑ iam ſuſpẽdendo lectulos, quorũ iactatu aut morbos 50 extenuatet, aut ſomnos alliceret, am balineas auidiſsima hominũ cupidine inſtituẽdo,& alia multa dictu grata atq;ʒ iacunda: magna autoritate, nec minore fama, cum occurriſſet ignoto funeri, reſato homine ab rogo atq; ſeruato, ne quis leuibus momentis tantã cõuer ſionẽ factã exiſtimet.Id ſolũ poſſumus indignari,unũ hominẽ ẽ leuiſsima gente, ſine opi bus ullis orſum, uectigalis ſui cauſa, repente leges ſalutis humano generi dediſſe, quas tamen poſtea abrogauere multi. Aſclepiaden adiuuere multa, quorũ cura nimis anxia& ru dis. ut obruẽdi ægros ueſte, ſudoresq; omni modo ciẽdi, nũc corpora ad ignes totrẽdi ſo les ue aſsiduo quærẽdi, in urbe umbroſa, im uero tota Italia imperatrice, tũ primũ penſi li balinearũ uſu ad inſinitũ blandientẽ. Pręterea in quibuſdã morbis medẽdi cruciatus de traxit, ut in anginis, quas curabãt in fauces organo demiſſo. Damnauit merito& uomi/40 tiones, tunc ſupra modũ frequẽtes. Arguit& medicamentorũ potus ſtomacho inimicos, quod eſt magna ex parte uetitũ. ltaq; nos in primis quæ ſunt ſtomacho utilia ſignamus. Irriſio magicæ artis,& de lichene, eiusq; remedio,& faucium Cap. un. Vper omnia adiuuere eum magicæ uanitates, in tantum euectæ; ut abrogate herbis S ſidem cũctis poſſent. Aethiopide herba amnes ac ſtagna ſiccari cõiectu, tactu clauſa omnia aperiri. Achimenide coniecta in aciem hoſtium, trepidare agmina, ac terga uerte/ re. Latacen dari ſolitam à Perſarum rege legatis, ut quocunc; ueniſſent, omnium rerum copia abundarent, ac multa ſimilia. Vbinam iſtæ fuere, cum Cimbri Teutonic; terribili Marte ulularẽt, aut cũ Lucullus tot reges magotũ paucis legionib. ſterneret? Cut ue Ro/ mani
1

HISTORIAE LIBER XXVI 4271
mani duces primã ſemper in belliscommerciorũ habuere curã? Cur hercule Cæſaris mi les ad Pharſaliã famem ſenſit, ſi abundantia omnis cõtingere unius herbæ felicitate pote rat? Non ſatius fuit Remilianũ Scipionẽ Carthaginis portas herba patefacere, q́; machi nis clauſtra per tot annos quatere? Siccẽtur hodie æthiopide Pontinæ paludes, tãtum&; agri ſuburbanæ reddatur Italiæ. Nam quæ apud eundẽ Democritũ inuenitur cõpoſitio medicamẽti, quo pulchri boniq;& fortunati gignãtur liberi, cur nunqᷓ́; Perſarũ regi tales dedit? Mirũ eſſet profecto, hucuſcq; prouectã credulitatẽ antiquorũ, ſaluberrimis ortam initijs. ſi in ulla re modum humana ingenia nouiſſent, atq; non hanc ipſam medicinã ab Aſclepiade repertã, ſuo loco probatuti eſſemus euectã ultra magos etiã. Sed hæc eſt om̃i oo in re animorũ conditio,ut à neceſſarijs orſa primũ, cuncta uenerint ad nimium. Igitur de/ mõſtratarũ priore libro herbarũ reliquos effectus reddemus: adijciemus ut quaſq; ratio dictauerit.Sed in lichenis remedijs, atq; tã fœdo malo, plura undiq; aceruabimus, quan/ quã non paucis iam demõſtratis Medetur ergo plantago trita, quinquefolium, radix albuci ex aceto, ficulnei caules aceto decocti, hibiſci radix cum glutino& aceto acri decocta ad quartas. Defricãtur etiã pumice, ut rumicis radix trita ex aceto illinatur,& flos uiſci cũ calce ſubactus. Laudatur& tithymalũ cum reſina decoctũ. ichen uero herba omnibus his præfertur, inde nomine inuento. Naſcitur in ſaxoſis, folio uno ad radicem lato, caule uno, paruo longis folijs depẽdentibus. Hęc delet et ſtigmata. TVeritur cũ mellc. Eſt aliud genus lichenis, petris totũ adhærens ut muſcus, qui& ipſe illinitur. Hic& ſanguinem ſi/ 20 ſtit uulneribus inſtillatus,& collectiones illitus. Morbum quoq; regium cum melle ſanat ore illito& lingua. Qui ita curantur, aqua ſalſa lauari iubẽtur, ungioleo amygdalino, hor tenſtis abſtinere. Ad lichenas& thapſiæ radice utuntur trita cum melle. Anginæ arge/ monia medetur, ſumpta ex uino, Hyſſopum cum uino decoctum& gargarizatũ, Peuce danũ cum coagulo uituli marini æquis partibus, Proſerpinaca cũ muria ex menis& oleo trita, uel ſub lingua habitasltẽ ſuccus de quinquefolio, potus cyathis tribus. Dic& omnibus fauciũ uitijs medetur gargarizatus. V erbaſcũ priuatim tonſillis in aqua potum. Ad ſtrumas,& ad digitos,& ad pectus,& ad tuſsim medicinæ. Cap. v Trumis plantago, Chelidonia cum melle& axungia: Quinquefolium: radix perſo/ Dlatæ item cum axungia, operitur folio ſuo impoſita: Item artemiſia, Radix mandrago 30 ræ ex aqua. Sideritis lata folia, clauo ſiniſtra manu circumfoſſa adalligantur, cuſtodien da ſanatis, ne rurſus ſata diro herbariorum ſcelere(ut in quibuſdam)rebellet: quod& in his quos artemiſia ſanauerit, prædici reperio: item in his quos plãtago. Damaſonion quæ& alcea uocatur, ſub ſolſtitio collecta, imponitur ex aqua cœleſti, foliũ tritum, uel radix cum axungia tuſa, ita ut impoſita folio ſuo operiatur. Sic& ad omnes ceruicis dolores, tumo/resq; quacunq; in parte. Bellis in pratis naſcitur, flore albo, aliquatenus rubente. Hanc cum artemiſia illitam, efficaciorem eſſe produnt. Condurdum herba ſolſtitialis, flore ru/ bro, ſuſpenſa in collo, cõprimere dicitur ſtrumas: item uerbenaca cũ plantagine. Digitorũ uitijs omnibus,& priuatim pterygijs, quinquefoliũ medetur. In pectoris uitijs uel grauiſſimũ eſt tuſsis.huic medetur panacis radix in uino dulci. Succus hyoſcyami etiã ſangui Ao nem excreantibus, Nidor quoq; accẽſi tuſsientibus, Item ſcordotis mixto naſturtio& reſina, cum melle tuſa arida. Facit& per ſe faciles excreationes, Item centaurium maius, uel ſanguinem reijciẽtibus.cui uitio& plantaginis ſuccus medetur. Et uettonica obolis tribus in aqua, cõtra purulentas, contraq; cruentas excreationes, Perſolatæ radix drachmæ pon deris.cum pineis nucleis undecim. Peucedani ſuccus, pectoris doloribus,& acorũ ſubuenit,& ideo antidotis miſcetur. Tuſsi daucum, Item ſcythica herba. Ea demũ omnibus pe ctoris uitijs.tuſsi& purulenta excreantibus, obolis tribus in paſſo. b De uerbaſco,& cacalia uel tuſsilagine,& bechio,& ſaluia ad tuſsim Cap. vr 88 Otidem uerbaſcum, cuius flos aureus. Tanta huic uis eſt, ut iumentis etiam nõ tuſſientibus modo ſed ilia quoque tradentibus, auxilietur potu, quod& de gentiana 1.“ 9 Eö1 reperio

472² C. PLINII NATVRAELIS
reperio. Radix cacaliæ commanducata,& in uino madefacta, nõ tuſsi tantum, ſed& fau cibus prodeſt. Hyſſopi quoq; quinq;ʒ rami cum duobus rutę et ficis tribus decocti thora cem purgãt. Tuſsim ſedat bechion, quę& tuſsilago dicitur. Duo eius genera, Sylueſtris ubi naſcitur, ſubeſſe aquas credunt,& hoc habent ſignum aquileges. Folia ſunt maiuſcula qᷓʒ; ederæ, quinq; aut ſeptem, ſubalbida à terra, ſuperne pallida, ſine caule, ſine flore, ſine ſemine, radice tenui. Quidam eandem eſſe bechion,& alio nomine chamæleucen putãt. Huius aridæ cum radice fumus per harundinem hauſtus& deuoratus, ueterem ſanare dicitur tuſsim: ſed in ſingulos hauſtus paſſum guſtandũ eſt. Altera à quibuſdã ſaluia ap/ pellatur, ſimilis uerbaſco: cõteritur ea,& colata calefit, atq; ita ad tuſsim laterisq; dolores
bibitur:cõtra ſcorpiones eadem& dracones marinos efficax. Contra ſerpentes quoq; ex io
oleo perungi ea prodeſt. Hyſſopi faſciculus cum quadrante mellis decoquitur ad tuſsim. Ad lateris dolores& pectoris, ad orthopnœas, ad iocineris dolorem, cordis dolori, pulmoni, urinæ, tuſsi, pectori, ulceribus, renibus, hepaticis, ad uomitiones.& ad ſingultus, pleuriticis, lateri. Cap. vn
Ateris& pectoris dolores uerbaſcum cum ruta ex aqua, uettonicæ farina bibitur ex u“ calida. Stomachum corroborat ſcordotis ſuccus, centauriũ, gentiana, ex aqua potæ. Plantago aut per ſe ſumpta in cibo, aut cũ lente alicæ ue ſorbitione. Vettonica alis grauis ſtomacho; uitia tamen ſanat pota, uel folijs commanducata, Item ariſtolochia pota, Agaricũ mancucatum ſiccum, ut ex interuallo merum ſorbeatur, Nymphaæa heraclia
illita, Peucedani ſuccus. Pſyllion ardoribus imponitur, uel cotyledon trita cũ polenta, uel 20
aizoum. Molon ſcapo eſt ſtriato, folijs mollibus paruis, radice 1III. digitorũ, in qua extre/ ma allij caput eſt: uocatur a quibuſdam ſyron:ex uino ſtomacho,& dyſpncœæ medetur, Centauriũ maius ecligmate, Plantago ſucco uel cibo, Vettonicæ tuſæ pondo libra mellis Attici ſemuncia ex aqua calida quotidie bibentibus. Ariſtolochia uel agaricon, obolis ter nis ex aqua calida, aut lacte aſini pota. Ciſſanthemos ad orthiopncas bibitur, Item hyſ/ ſopum,& aſthmaticis. Peucedani ſuccus in iocineris doloribus,& pectoris laterisq́;, ſi fe/ bres non ſint. Sanguinẽ quoq; expuentibus ſubuenit agaricum, uictoriati pondere, tritũ, & in mulſi v.cyathis datum. Idem& amomon facit. Iocineri priuatim teueria bibitur re/ cens, drachmis UI. in poſcæ hemina. Vettonicæ drachma una in aqua calido cyathis uIr.
ad cordis uitia, in frigida cyathis n. Quinquefolij ſuccus iocineris& pulmonis uitijs, ſan/30
guinemq; reijcientibus, et cuicũcʒ ſanguinis uitio intus occurrit. Iocineri anagallides mite proſunt. Capnon herbam qui edere, bilem per urinã reddunt. Acaron iocineri medetur, thoraci quoq;& præcordijs. Caucon quæ& ephedra, ab alijs anabaſis uocata, naſcitur uentoſo ferè tractu, ſcandens arborem,& ex ramis propendens, folio nullo, cirris nume/ roſa, qui ſunt iunci geniculati, radice pallida. Datur ex uino nigro auſtero trita ad tuſsim, ſuſpiria, tormina,& ſorbitione facta, in quam uinũ addi conuenit. Item gentiana madefa cta pridie contrita denarij pondere in uini cyathis tribus. Geum radicuſas tenues habet, nigras, bene olentes. Medetur non modo pectoris doloribus aut lateris, ſed et cruditates diſcutit iucundo ſapore. Verbenaca uero omnibus uiſceribus medetur, lateribus, pulmonibus. iocineribus, thoraci. Peculiariter autem pulmonibus, et quos ab his phthiſis tentat. 4 Radix herbæ conſiliginis, quam nuper inuentam diximus, ſuum quidem& pecoris om/nis remedium præſens eſt pulmonum uitio, uel traiecta tantum in auricula. Bibi debet ex aqua, haberic; in ore aſsidue ſub lingua. Superficies eius herbæ an ſit in aliquo uſu, ad/ huc incertum eſt. Renibus prodeſt plantaginis cibus, uettonicæ potus, agaricum potum, ut in tuſsi. Tripolium in maritimis naſcitur ſaxis, ubi alludit unda, neque in mari, neq; in ſicco, folio iſatis craſsiore, palmo alto, in mucrone diuiſo, radice alba, odorata, craſſa, calidi guſtus. Datur hepaticis in farre decocta. Dæc herba eadem uidetur quibuſdã quę po liũ.de qua ſuo loco diximus.· Symphonia, uel gromphena, alternis uiridibus toſeisc; per caulem folijs: in poſca ſanguinem reijcientibus medetur. Iocineri autem herba melan/ dryum
0

HIS T.ORIAE LIBERKXVI 47³3
dryum, naſcens in fegete ac pratis, flore albo odorata.Eius cauliculus conteritur ex uino uetere:Item herba chalcetũ euineis contrita imponitur. Faciles præſtatuomitiones radix uettonicæ, ellebori modo 1II. drachmis in paſſo aut mulſo: Hyſſopum tritum cum melle utilius præſumpto naſturtio aut irione: Molemonium denarij pondere. Eſt& pſyllibus lacteus ſuccus. qui denſatus in gummi, ſumitur cũ melle ſupradicto pondere: præcipuẽq; bilem trahit. Rurſus ſiſtunt uomitionẽ cuminum ſylueſtre, uettonicæ farina, ſumũtur ex aqua: abſtergent faſtidia, cruditatesc digerũt, daucum, uettonicæ farina, ex aqua mulſa, plantago decocta caulium modo. Singultus hermionium ſedat:ltem ariſtolochia. Suſpi ria clymenos. Pleureticis& peripneumonicis centaurium maius: item hyſſopum bibitur. Pleureticis peucedani ſuccus. Halus autem quam Galli ſic uocant, Veneti cotoneam, medetur lateri: Item renibus conuulſisq;& ruptis. Similis eſt cunilæ bubulæ, cacumini/ bus thymo, dulcis,& ſitim ſedans, raræ radicis, alibi albæ, alibi nigræ. Eoſdem effectus la teris doloribus habet chamerops, myrteis circa caulem geminis folijs, capitibus Græculæ roſæ, ex uino pota. Iſchiadicos dolores& ſpinæ leuat agaricum potum, ut in tuſsi: Item ſtœchadis, aut uettonicæ farina ex aqua mulſa. G De omnibus uitijs uentris& remedijs,& eorum quæ circa uel intra ſunt,& de aluo ſiſtenda, uel ſoluenda. a Lurimum tamen homini negocij aluus exhibet, cuius cauſa maior pars mortalium P uiuit. Klias enim cibos non tranſmittit, alias non cõtinet, aliàs non capit, alis nõ con/ ꝛ0 ficit. Eoc; mores uenere, ut homo maxime cibo pereat. Peſsimum corporum uas inſtat ut creditor,& ſæpius die appellat. Huius gratia præcipue auaritia expetitur, huic luxuria conditur, huic nauigatur ad Phaſin, huic profundi uada exquiruntur: Et nemo uilitatem eius æſtimat, cõſummationis fœditate. Ergo numeroſiſsima eſt circa hanc medicinę ope/ ra. Siſtit eam ſcordotis recentis drachma cum uino trita, uel decocta potu. Polemonia quoque& dyſentericis ex uino datur: Verbaſci radix pota ex aqua duorum digitorum magnitudine: Nymphææ heracliæ ſemen cum uino potũ: Radix ſuperior è xiphio, dra/chmæ pondere ex aceto: Semen plantaginis in uino tritũ, uel ipſa ex aceto cocta, aut alica ex ſucco eius ſumpta: ltẽ cum lenticula cocta, uel aridæ farina inſparſa potioni cũ papaue/re toſto& trito, uel ſuccus infuſus, aut ſuccus uettonicæ, in uino ferro calefacto. Eadem cœ zo liacis in uino auſtero dat᷑:his& iberis imponitur, ut dictũ eſt. Tenaſmo radix nymphęæ heracliæ è uino bibitur: Pſyllium in aqua: Acori radicis decoctum. Aizoi ſuccus aluũ ſiſtit & dyſenterias,& tineas rotundas pellit. Symphyti radix dyſenteriam ſiſtit: Item dauci, AKizoum folijs cõtritis ex uino torminibus reſiſtit. Alceæ ſiccæ farina torminibus pota cũͦ uino. Aſtragalus folia habet longainciſuris multis, obliqua circa radices, caules 1II. aut int foliotũ plenos. florem hyacinthi,radices uilloſas, implicatas, rubras, præduras. Naſcitur in petroſis, apricis,& ijſdẽ niualibus, ſicut Pheneo Arcadiæ. Vis ei ad ſpiſſanda corpora. Aluum ſiſtit radix in uino pota: quo fit ut moueat urinã repercuſſo liquore, ſicut plerac; quæ aluum ſiſtũt. Sanat& dyſentericos in uino rubro tuſa. Difficile aũt tunditur. Eadem gingiuarum ſuppurationi uriliſsima eſt fotu. Colligitur exitu autumni cum folia amiſit, ſiccatur in umbra.Et ladano ſiſtitur aluus utroq;, quod in ſegetibus naſcitur contuſo& ctibrato: bibitur ex aqua mulſa: Item nobili,è uino. Lada appellatur herba ex qua ladanũ fit in Cypro, barbis caprarũ adhæreſcens. Nobilius in Arabia. Fit iam& in Syria atq; Africa, quod toxicon uocant. Neruos enim in atcu circũdatos lanis trahũt, adhæreſcente roſcida lanugine. Plura de eo diximus inter unguenta. Hoc grauiſsimũ onere eſt, duriſsi/ mũq; tactu.Plurimũ enim terræ colligit, cũ probet᷑ maxime purũ, odoratũ, molle, uiride, reſinoſum. Naturæ ei, molliendi, ſiccãdi, cõcoquendi, ſomnũ alliciendi. Capillũ fluentem cohibet, nigritiamq; cuſtodit. Auribus cũ hydromelite aut roſaceo infunditur. Furfures cutis& manantia uſcera ſale addito ſanat: Tuſsim ueterem cum ſtorace ſumptum. Eflica ciſsimũ ad ructus. Aluũ ſiſtit& chondris/ſiue pſeudodictamũ: hypociſthis, orobathion
3 qui/

474
c. FLINIIE NATVRXLIS
quibuſdam dicta, malogranato immaturo ſimilis. Naſcitur, ut diximus, ſub ciſtho, unde nomen, hæc arefacta in umbra ſiſtit aluum ex uino auſtero nigroq́; utraque. Duo enim genera eius, cãdida,& ruffa. Vſus in ſucco, ſpiſſat, ſiccat. Et ruffa magis ſtomachi rheuma tiſmos emendat.Pota tribus obolis, ſanguinis excreationes. Cum amylo dyſenterias po ta& infuſa. Item uerbenaca ex aqua data, aut carentibus febre ex uino aminæo: cochlearibus quinqʒ additis in cyathos tres uini. Lauer quoq; naſcens in riuis cõdita& cocta tor minibus medetur. Potamogeton uero ex uino dyſentericis etiam& cœliacis, ſimilis betæ folijs, minoribus tantum hirſutioribusq; paulatim ſupereminens extra aquam, peculiariter reftigerat, ſpiſlat. Vſus in folijs, cruribus uitioſis utilia,& cõtra ulcerũ nomas, cũ melle uel aceto. Caſtor hanc aliter nouerat, tenui folio uelut equinis ſetis, thyrſo longo& leui, 0 in aquoſis naſcentem. Radice ſanabat ſtrumas& duritias. Potamogeton aduerſat᷑& cro codilis, itaq; ſecũ habẽt eam qui uenantur illos. Aluum ſiſtit& achillea. Eoſdem effectus præſtat& ſtatice vii. caulibus, ueluti roſæ capita ſuſtinẽs. Ceratia uno folio, radice nodo ſa& magnasin cibo cœliacis& dyſentericis medet᷑. Leontopodion, alij leuceoron, alij do ripetron, alij thorybetron uocant, cuius radix aluum ſiſtit, purgatq; bilẽ, in aquã mulſam addito pondere denariorũ duum. Naſcitur in campeſtri& gracili ſolo. Semen eius potũ, lymphatica ſomnia facere dicitur. Lagopus ſiſtit aluum è uino pota, aut in febri ex aqua. Eadẽ inguini adalligatur in tumore. Naſcitur in ſegetibus. Multi ſuper om̃ia laudant ad deploratos dyſentericos quinquefoliũ, decoctis in ſacte radicibus potis:& ariſtolochiam uictoriati pondere in cyathis uini tribus. Quæ ex ſupradictis calida ſument᷑. hæc canden 20 te ferro tẽperari aptius erit. E diuerſo purgat aluum ſuccus centaurij minoris, drachma in hemina aquæ cum exiguo ſalis& aceti, bilemq́; detrahit. Maiore tormina diſcutiuntur. Vettonica aluũ ſoluit drachmis quatuor, in hydromelitis cyathis nouẽ. Itẽ euphorbium uel agaricũ, drachmis duabus cum ſale modico potũ ex aqua, aut in mulſo obolis tribus. Soluit& cyclaminos ex aqua pota, aut balanis ſubditis. Itẽ chamæciſsi balanus. Hyſſopi manipulus decoctus ad tertias cum ſale, pituitas trahit illitus, uel contritus cum oxymelite & ſale:pellitqʒ; uenttis animalia. Pituitam& bilem detrahit peucedani radix. Aluum pur gat anagallis ex aqua mulſa. Item epithymon qui eſt flos è thymo: ſatureiæ ſimili. Diffe/ rentia, quòd hic herbaceus eſt, alterius thymi albus: quidam hippopheon uocant: ſtoma/cho minus utilis, uomitiões minus mouet, ſed tormina& inflationes diſcutit. Sumitur& 30 ecligmate ad pectoris uitia cum melle,& aliquando iride. Aluum ſoluit, à quatuor drach/ mis ad ſex.cum mellis exiguo ſalisq;& aceti. Quidam aliter epith ymũ tradunt, ſine radi, ce naſci tenui ſimilitudine pallioli, rubens: ſiccari in umbra, bibi ex aqua acetabuli parte di midia, detrahere pituitã bilemq;. Aluum leniter ſoluit& nymphea in uino auſtero. Sol/ uit& pycnocomon erucæ folijs craſsioribus& rarioribus, radice rotũda, lutei coloris, terram olente, caule quadrangulo, modico, tenui, flore ocimi. Inuenitur in ſaxoſis locis. Radix eius in aqua mulſa x ij pondere,& aluũ,& bilem,& pituitam exinanit. Semẽ ſomnia tumultuoſa facit, una drachma in uino potũ. Et capnos ſtrumam diſcutit. Detrahit bilem polypodion, quam noſtri filiculam uocant:ſimilis enim eſt filici. Radix in uſu, piloſa, co/ſoris intus herbacei,craſsitudine digiti minimi, acetabulis cauernoſa ceu polyporum cirri, 40 ſubdulcis,& in petris naſcens, aut ſub arboribus uetuſtis. Exprimitur ſuccus aqua made/ facta.& ipſa cõciſa inſpergitur oleri, uel betæ, uel maluæ, uel ſalſamento, uel cum pulticula coquitur ad aluum uel in febri leniter ſoluendam. Detrahit bilem& pituitã, ſtomachum offendit. Aridæ farina indita naribus polypũ conſumit. Floret,& ſemen non fert. Scam/ moniam quoq; diſſolutionem ſtomachi facit, bilem detrahit, aluum ſoluit, præterquã ſt adijciantur aloes drachmæ duæ obolis eius duobus. Eſt autẽ ſuccus herbæ ab radice ramoſc. pinguibus folijs, triangulis, albis, radice craſſa, madida, nauſeoſa. Naſcit᷑ pingui& albo ſolo. Radix circa canis ortũ excauatur, ut in ipſa confluat ſuccus: qui ſole ſicatus, digeritur in paſtillos Siccatur& ipſa uel cortex. Laudatur natione Colophoniũ,
Prienenſe

HISTORIAE LIRER XXVI 475 Prienenſe:ſpecie autem nitidum& quàm ſimillimum taurino glutini,fungoſum tenuiſsimis liſtulis/cito liqueſcens.uirus redolens, gummoſum, linguæ tactu lacteſcens, quàm leniſsimũ, cum diluitur albeſcẽs. Hoc euenit& adulterino, quod fit erui farina& tithymalimarini ſucco, in Iudæa ferè, quod etiam ſtrangulat ſumptum. Deprehenditur guſtu. Tithymalus enim linguã excalfacit bulbi more, nec ante, nec poſtea utile. Dedere,& per ſe ex aqua mulſa& ſale quaternis obolis. Sed utiliſsime cum aloe, ita ut incipiente purgatione mulſum bibatur. EFit& decoctum radicis in aceto ad craſsitudinem mellis, quo leprę illinuntur. Et caput ungitur in dolore cum oleo. Tithymalũ noſtri herbam lactariam uocant, alij lactucam caprinam. Narrantce lacte eius inſcripto corpore cum inaruerit, ſi ao cinis inſpergatur, apparere literas,& ita quidam adulteras alloqui maluere quàm codicillis Genera eius multa. Primus cognominatur characias, qui& maſculus exiſtimatur, ramis digitali craſsitudine, rubris, rugoſis, quinq; aut ſex cubitali longitudine, à radice folijs pendulis. in cacuminib. coma iunci. Naſcitur in aſperis maritimis. Legitur ſemen autũno cum coma, ſiccatum ſole tunditur& reponitur. Succus uero incipiente pomorũ lanugine defractis ramulis excipitur farina erui, aut ficis, ut cum ijs areſcat. Quinas autẽ guttas ſingulis excipi ſatis eſt. Fraduntq;ʒ etiam toties purgari hydropicos fico ſumpta, quot gut/ tas lactis exceperit. Succus cum colligitur, ne attingat oculos cauendum eſt. Eit& è folijs tuſis priore minus efficax.Fit& degoctũ è ramis. Eſt& ſemẽ in uſu cum melle decoctum ad catapotia ſoluendæ alui gratia. Semen& dentium cauis cera includitur, colluũtur& 20 radicis decocto è uino aut oleo. Illinunt& lichenas ſucco, bibunt; eum ut purgent uomitione,& aluo ſoluta, aliàs ſtomacho inutilem. Trahit pituitam ſale adiecto in potu, bi lem aphronitro. Si per aluum purgari libeat, in poſcaiſi uomitione, in paſſo aut aqua mul ſa. Media potio tribus obolis datur. Ficos à cibo ſumpſiſſe melius eſt. Fauces urit leniter. Eſt enim tam feruentis naturæ, ut per ſe extra corpori impoſitum, puſtulas ignium mo/ do faciat,& pro cauſtico in uſu ſit. Alterum genus tithymali myrſinitem uocãt, alij caryitem, folijs myrti acutis& pungentibus. ſed mollioribus,& ipſum in aſperis naſcens. Colliguntur comæ eius hordeo turgeſcente, ſiccatæq́; in umbra diebus 1x. in ſole inareſcũt. Fructus non pariter matureſcit, ſed pars anno ſequente,& nux uocatur. Inde cognomen Græci dedere. Demetitur cum meſsium maturitate, lauaturq;, dein ſicatur, et datur cum 30 papaueris nigri duabus partibus, ita ut ſit totum acetabuli modus: minus hic uomitionibus quàm ſuperior, cæteri item. Aliqui ſic& folium eius dedere, nucẽ uero ipſam in mul/ ſo aut paſſo,uel cum ſeſama. Irahit bilem& pituitam per aluũ. Oris ulcera ſanat. Ad no mas oris folium cum melle eſtur. Tertium genus tithymali, paralius uocatur ſiue tithyma lis, folio rotundo, caule palmum alto, ramis rubentibus, ſemine albo, quod colligitur incipiente uua,& ſicatũ teritur, ſumiturq; acetabuli menſura ad purgationes. Quartũ genus helioſcopion appellãt, folijs portulacæ, ramulis ſtantibus à radice quatuor aut quinq;. ru/ bẽtibus,ſemipedali altitudine, ſucci plenis. Noc circa oppida naſcitur, ſemine albo, colum bis gratiſsimo, quod colligitur incipiente uua. Nomen accipit, quoniã capita cum ſole circumagit. Prahit bilem per inferna in oxymelite dimidio acetabulo, cæteri uſus qui chara/ 40 ciæ. Quintum cypariſsian uocãt propter foliorũ ſimilitudinem, caule gemino aut triplici naſcentẽ in cãpeſtribus, cui eadem uis quæ helioſcopio aut characię. Sextũ platyphyllon uocant:alij corymbitem, alij amygdalitem à ſimilitudine. Nec ullius latiora ſunt folia. Piſces necat, aluum ſoluit, radice, uel folijs, uel ſucco in mulſo aut aqua mulſa drachmis quatuor. Detrahit priuatim aquas. Septimũ dendroides cognominant, alij cobion, alij lepto phyllon, in petris naſcens, comoſiſsimũ ex omnibus maxime cauliculis rubentibus,& ſemine copioſiſsimũ, eiuſdem effectus cuius characias. Apios, iſchas, ſiue rhaphanoſagria, iuncos duos,ſiue tres ſpargit in terra rubentes, folijs rutę: radix cepæ, ſed amplior: quare quidam raphanũ ſylueſtrẽ uocant. Intus habet mammã candidã, extra cortices nigros. Naſcit in montoſis aſpetis,aliquãdo& in herboſis. Effoditurt uere, tuſaq;ʒ in fictili mergi ½ tur

476 C.T L ENII ENI
tut: deiectoq; quod ſupernatat, reliquus ſuccus purgat utraq; parte, ſeſquiobolo in aqua mulſa. Sic& hydropicis datur acetabuli menſura. Inſpergitur& aridæ radicis farina potioni, aiuntq; ſuperiorẽ partem eius uomitione biles extrah ere, inferiorẽ per aluũ. Tormi na diſcutit quodcunq; panaces& uettonica, præterq́; à cruditate: Peucedani ſuccus& in/ flationes, ructus gignẽs: Acori radix daucum ue, ſi lactucæ modo ſumat᷑ Ladanum Cy prium potum interaneorũ uitijs occurrit: Item gentianæ farina, ex aqua tepida fabæ ma-, gnitudine: Plantago mane ſumpta duabus linguis,& tertia papaueris in uini nõ ueteris cyathis 1II. datur& in ſomnũ euntibus addito nitro uel polenta, ſi multo poſt cibum de/tur. Colo infunditur hemina ſucci,uel in febri. Agaricum potum obolis tribus in uiniue teris cyatho uno⸗ lieni medetur:& panacis omniũ generũ radix in mulſo: Sed teucria præ/io cipue, pota arida& decocta quantũ manus capiat, in aceti heminis tribus. Ad uulnus illi/ nitur eadem cũ aceto:aut ſi tolerari nõ poſsit, ex ficu uel aqua: Polemonia bibitur ex uino: Vettonica drachima in oxymelitis cyathis tribus. Ariſtolochiaut contra ſerpentes. Arge monia v. diebus in cibo ſumpta, lienem conſumere dicitur: Agaricũ in aceto mulſo obo lis duobus. Nymphææ heracliæ radix è uino pota,& ipſa conſumit. Ciſſanthemus, dra/ chma bis die ſumpta,in uini albi cyathis 1. per dies xv. lienem dicitur paulatim emittere per urinam. Prodeſt et hyſſopum cum fico decoctũ: Lonchitidis radix decocta priuſquã ſemen emittat. Peucedani quoq; radix decocta,& lieni& renibus. Lien acori potu conſa mitur. Præcordijs& ilibus utiliſsimæ radices. Clymeni ſemen potũ diebus x xeα.pPonde re denarij in uino albo: Vettonicæ farina ex melle& aceto ſcillite pota: Radix lonchitidis 20 in aqua,& teucrium illinitur. Item ſcordium cum cera, agaricũ cum farina fœnigræci, ueſicæ malis, cõtraq; calculos grauiſsimis cruciatibus, ut diximus, auxilio eſt: Polemonia ex uino pota:Item agaricum:Plantago radice uel folijs potis ex paſſo: Et uettonica, ut in ioci/ nere diximus:lItẽ ramici, pota atq; illita. Eadem ad ſtrangurias efficaciſsima. Ad calculos quidam uettonicã& uerbenacam& millefolium æquis portionibus ex aqua, pro ſingula ri remedio bibere ſuadent. Strangurias diſcuti et dictamo certũ eſt. Item quinquefolio de cocto ad tertias in uino, hoc& enterocelicis dari atq; illini, utiliſsimum eſt. Xiphij quoq; radix ſuperior, urinã ciet infantibus.Enterocelicis datur ex aqua,& illinitur ueſicæ uitijs. Peucedani ſuccus infantiũ ramici,& umbilicis eminentibus pſyllion illinitur. Vrinã cient anagallides, acoric; radicis decoctum, uel ipſa trita potaq;& omnia ueſicæ uitia ſanat. Et 30 calculos herba et radix cotyledonis: Item q́; genitalium inflammationẽ omnem, pari pon . dere caulis,& ſeminis,& myrrhæ. Ebulum teneris cum folijs tritũ, ex uino potũ, calculos pellit: impoſitũ teſtes ſanat. Erigeron quoq; cum farina thuris& uino dulci, teſtiũ inflam matiões ſanat. Symphyti radix illita enterocelas cohibet, genitalium nomas hypociſthis alba. Artemiſia quoq; datur cõtra calculos ex uino dulci,& ad ſtranguriam. Dolores ue/ ſicæ ſedat ex uino nymphææ heracliæ radix. Badem uis crethmo, ab Hippocrate admo/dum laudata.Eſt autem inter eas quæ eduntur ſylueſtrium herbarum. Hanc certe apud Callimachum apponit ruſtica illa Hecale, ſpeciesq; eſt batis hortenſis. Caulis unus pal/mum altus ſemen feruens, odoratum ceu libanotidis rotundum, ſiccatum rumpitur: habet intus nucleum candidum, quem aliqui cachryn uocant. Folia pinguia, albicant ueluti 40 oliuæ, craſsiora,& ſalſo guſtu: radices digiti craſsitudine tres aut quatuor. Naſcitur in ma ritimis petroſis. Eſtur crudum coctum ue cum olere, odorati ſaporis& iucundi. Seruatur etiam in muria:pręcipui uſus ad ſtranguriam, folio, uel caule, uel radice ex uino. Colorem quoqʒ corporis gratiorem facit, uerum æquo largior inflationes. Aluum ſoluit decocto urinamqT;.& à renibus humorem trahit. Sic& altheæ ſiccæ farina in uino pota, ſtrangu riam tollit, efficacius addito dauco, Lieni quoque utilis. Aduerſus ſerpentes bibitur. 88 mentis quoque in pituita, aut ſtranguria hordeo inſperſa ſuccurrit. Anthyllion eſt lenti ſimillima, quæ in uino pota, ueſicas uitijs liberat, ſanguinem ſiſtit. Altera eſt anthyllis, chamæpityos ſimilis, flore purpureo, odore graui, radice intubi. Vel magis cepæa, de is

HISTORITAE LIBER XNX VI 477
lis portulacæ nigriore radice, ſed inutili, naſcens in littoribus harenoſis.guſtu amara. In ui no cum aſparagi radice ueſicæ plurimũ prodeſt. Padem præſtat hypericon, quã alij cha/ mapityn, alij corion appellãt, oleraceo frutice, tenui cubitali, rubẽte, folio rutæ, odore acri, ſemine in ſiliqua nigro, matureſcente cum hordeo: natura ſemini ſpiſſandi, aluũ ſiſtit. Vri/ nam ciet. Ad calcuſos ueſicæ cũ uino bibitur. Eſt aliud hypericon, quod alijcorin appel/ lant, folio tamaricis,& ſub ea naſcitur, ſed pinguioribus folijs,& minoribus ac rubenti-/ bus, odoratũ, palmo altius, leniter ſuaue, aculeatũ. Vis ſemini excalfactoria,& ieo infla/ tionẽ facit enterocelis, ſed ſtomacho non inutile, præcipuum ad ſtranguriam, ſi exulcera/ta non ſit ueſica. Medetur& pleureticis ex uino potum. Veſicæ autem callitrichon trita ſiio mul cum cumino,& data ex uino albo. Verbenaca quoq; folijs decocta ad tertias, uel ra/ qixleius ẽ mulſo calido calculos eijcit, Item perpreſſa, quæ Aretij& in Illyrico naſcitur, in aqua decocta è tribus heminis ad unam,& pota, Trifolium ex uino ſumptum,& chry/ ſanthemum primum. Anthemum quoque calculos eijcit, paruis à radice folijs quinis,cau libus longis duobus⸗ flore roſeo, radices tritæ per ſe‚ceu lauer crudum. Silaus naſcitur gla reoſis& perennibus riuis, cubitalis, apij ſimilitudine. Coquitur ut olus acidum, magna utilitate ueſicæ: quæ ſi ſcabiem ſentiat, panacis radice ſanatur, aliter inutlle ueſicis. Calcu/ los pellit malum erraticum, radicis libra in uini cõgio decocta ad dimidias: inde heminæ ſumuntur per triduum. Reliquum ex uino cum ſio/ et urtica marina,& daucum,& planta ginis ſemen ex uino, Et herba fuluiana trita ex uino:& hæc nomen inuẽtoris habet, nota 20 tractantibus, urinas ciet. Scordion teſtium tumores ſedat. Hyoſcyamum genitalibus me/ detur. Peucedani ſuccus ex melle,& ſemen ſtranguriæ, Agaricum obolis tribus in uini ue teris cyatho uno, Trifolij radix drachimis duabus in uino, dauci una drachma uel ſemi/ nis. Iſchiadici& ſemine et folijs erythrodani tritis ſanantur, panace pota:& infricata po lemonia. ariſtolochiæ decocto folij. Agarico quidẽ& neruus qui platys appellatur,& hum merorum dolor ſanatur, obolis tribus in uini ueteris cyatho uno poto. Quinquefolium iſchiadicis& bibitur& imponitur. Item ſcammonia decocta cũ hordei farina, Semen hy perici utriuſq; bibitur ex uino. Sedis uitia& attritus, celerrime ſanat plantago. Condylomata quinquefolium. Sedem conuerſam cyclamini radix ex aceto: Anagallis cerulea pro/cidentia ſedis retro agit: ẽ diuerſo rubens proritat. Cotyledon condylomata,& hæmor/ ʒo rhoidas mire curat. Teſtium tumores acori radix decocta in uino, tri tac;& illita. Intertrigines negat fieri Cato, abſinthium Ponticum ſecum habentibus. 8 De pulegio& argemone. Cap. I A Lij adijciunt& pulegium: quod ieiunus qui legerit, ſi poſt ſe alliget, inguinis doloX res probibet, aut ſedat cœptos. Inguinaria(quam quidã argemonẽ uocãt)paſſim in uepribus naſcens, ut proſit inguinibus in manu tantũ habenda eſt. Panos ſanat pana/ ces cum melle, plantago cũ ſale: quinquefoliũ:perſolatæ radix, ut in ſtrumis: item damaſo nium: uerbaſcũ cum ſua radice tuſum, uino aſperſum, folioq́; inuolutũ,& ita in cinere calfa ctum, ut imponatur calidum. Experti affirmauere, plurimum referre ſi uirgo imponat nu da, ieiuna ieiuno,& manu ſupina tangẽs dicat, Negat Apollo peſtẽ poſſe creſcere, quam 4ao0 nuda uirgo reſtinguat: atq; ita retrorſa manu ter dicat, totiesc; deſpuãt ambo. Medetur & radix mandragoræ ex aqua: radicis ſcammoniæ decoctũ cum melle: ſideritis cum adipe ueteri:uel chryſippea cum ficis hæc ab inuentore habet nomen. De nymphæa,& abſtinentia& appetentia ueneris,& de ſatyrio erythrococco,& crategi,& ſideriti.(Cäöe Enetem in totum adimit, ut diximus, nymphæa heraclia, eadem ſemel pota, in Xr. dies. Inſomnia quoqʒ ueneris à ieiuno pota,& in cibo ſumpta. Illita quoq; radix genitalibus. inhibet non ſolum uenerẽ. ſed efHluentiam genituræ: ob id corpus alere uocemqT́; dicitur. Appetentiã ueneris facit radix è xiphio ſuperior, data potu in uino, Item quã crethmon agtion appellãt,& orminos agrios, cũ polenta contritis: Sed inter pauca 1 mirabilis

‧8
478 Cc. PLINII NATVRKXLIS
mirabilis eſt orchis herba ſiue ſerapias, folijs porri, caule palmeo, flore purpureo, gemina radice, teſticulis ſimili, itaut maior, ſiueſut aliqui dicũt) durior, ex aqua pota excitet libidinem: minor ſiue mollior, ẽ lacte caprino inhibeat. Quidam folio ſcillæ eſſe dicũt leuiori ac minori, caule ſpinoſo. Eiasq́; radices ſanant oris ulcera, thoracis pituitas, aluũ ſiſtunt ui/ no potæ. Concitatricẽ uim habet ſatyrion. Duo eius genera:una longioribus folijs qᷓʒ; o/ leæ, caule quatuor digitorũ flore purpureo, radice gemina ad formã hominis teſtiũ, alter nis annis intumeſcente ac reſidente. Altera ſatyrion orchys cognominat᷑,& fœmina el, ſe creditur. Diſtinguit᷑ internodijs& ramoſiore frutice, radice faſcinis utili. Naſcitur ferẽ iuxta mare. Hæc tumores,& uitia partiũ earum erumpentia, cũ polenta illita ſedat, uel per ſe trita.Superioris radix in lacte ouis colonicæ data, neruos intẽdit:eadem ex aqua remit/lio tit. Græci ſatytion, folijs ilij rubri minoribus,& tribus nõ amplius èterra exeuntibus tra dunt, caule leui, cubitali, nudo, radice gemina, cuius inferior pars& maior mares gignat, ſuperior ac minor fœminas: Et aliud genus ſatyrij(erythraicon appellant) ſemine uiticis maiore. leui: dutæ radicis cortice rubro intus albũ includi, ſapore ſubdulce: ferè in monto/ſis inueniri. Venerẽ, etiã ſt omnino manu teneatur radix, ſtimulari, adeo ſi bibatur in ui/ no auſtero. Arietibus quoq;& hircis ſegnioribus in potu dari. Et à Sarmatis equis, ob aſſiduũ laborẽ pigrioribus in coitu, quod uitiũ proſedamũ uocãt. Vim eias reſtinguit aqua mulſa, aut lactuca ſumpta. In totũ quidẽ Græci, cum concitationẽ hanc uolunt ſignifica/ re, ſatyrion appellant, ſic& crategin cognominãtes& thelygonon, quarũ ſemen teſtium ſimile eſt. Tithymali quoq; ramorũ medullam habẽtes,ad Venerẽ proniores fieri dicun 20 tur. Prodigioſa ſunt quæ circa hoc tradidit Theophraſtus, autor alioqui grauis, ſeptuage no coitu duraſſe libidinem contactu herbæ cuiuſdam, cuius nomen ſpeciemq́; nõ poſuit. Sideritis adalligata uarices minuit,& ſine dolore præſtat. Podagræ morbus rarior ſole/ bat eſſe.nõ modo patrũ auorumq́; memoria, uerum etiã noſtra. peregrinus& ipſe. Nam ſi Italiæ fuiſſet antiquitus, Latinum nomen inueniſſet. Inſanabilis nõ eſt credendus: quip/ pe quoniam& ſponte deſiit,& in pluribus cura. Medentur panacis radices cum uua paſſa, ſuccus hyoſcyami cum farina uel ſemen:ſcordion ex aceto, iberis uti dictum eſt. Verbe naca cum axungia trita. cyclamini radix. cuius decoctum& pernionibus prodeſt. Poda gras refrigerat radix è xiphio, ſemẽ è pſyllio, cicuta cum lithargyrio aut axungia, aioum in primo impetu podagræ rubentis, hoc eſt, calidæ. Vtrilibet uero cõuenit erigeron cum 30 axungia, plantaginis folia trita addito ſale modico, atgemonia tuſa ex melle. Medetur& uerbenaca illita, aut ſi pedes macerentur in eius decocto. Et lappago, ſimilis anagallidi, ni ſi eſſet ramoſior ac pluribus folijs aſpera, rugoſa, aſperioris ſucci, grauis odoris: quæ talis eſt, mollugo uocatur: ſimilis ſed aſperioribus folijs, aſperugo. Superioris ſucus expreſſus pondere xi. denariorum in uini cyathis duobus quotidie ſumitur. Præcipue uero liberat eo malo phycos thalaſsion: id eſt, fucus marinus. lactucæ ſimilis, qui conchylijs ſubſterni tur:non podagræ modo, ſed omnibus articulorum morbis impoſitus, prius quàm exare/fiat. Tria autem genera eius, Latum,& alterum longius, quadamtenus rubens:tertium cri ſpis folijs, quo in Creta ueſtes tinguntur, omnia eiuſdem uſus. Nicander ea& aduer/ ſus ſerpentes in uino dedit. Salutare eſt& ſemen eius herbæ, quam pſyllion appellaui,40 mus, madefactum aqua; agmixtis in heminam ſeminis, reſinæ colophoniæ cochlearibus duobus,thuris uno. Laudantur& mãdragoræ folia cum polenta tuſa. Medicinæ generales de pedibus, talis, articulis, neruis,& remedia contra morbos qui totum corpus occupant,& de merthryda,& uigilijs,& paralyſi,& de fe bribus frigidis,& febre iumentorum,& phreneticis,& chamæa. cta,& aizoo,& igne ſaro. Cap. X)
Alis uero tumentibus, limus aquaticus cum oleo ſubactus, mire prodeſt. Articulis
. ſuccus ècentaurio minore, Idem neruis utiliſsimus, Item centauris. Vettonica ner/ vis diſcurrentibus per ſcapulas, humeris, ſpinæ, lumbis pota, ut in iocinere. Articulis 1 quin/

HISTORIAE LIPER XXVI 479 quinquefolium impoſitũ. Mandragoræ folia cum polenta, uel radix recẽs tuſa cum cucu mere ſylueſtri, uel decocta in aqua. Cubitorũ ac pedum rimis polypodij radix. Articulis ſuccus hyoſcyami cũ axungia. Amomi ſuccus cũ decocto:ltẽ cẽtunculus decocta, uel mu/ ſcus tecens ex aqua obligatur donec inareſcat, Itẽ lappæ boariæ radix è uino pota. Cycla/ minos decocta in aqua perniunculos curat, om̃iacq alia frigoris uitia. Perniunculos curat & cotyledon cũ axungia, Folia ex batrachio, Epithymi ſuccus. Clauos pedũ extrahit ladanũ cum caſtoreo: uerbenaca ex uino. Nunc peractis malis quæ mẽbratim ſentiuntur, dicemus de his quæ totis corporibus graſſantur. Remedia autem hæc cõmunia inuenio. Ante omnes potam dodecatheũ, de qua diximus. Deinde panacis omnium generũ radi o ces, peculiariter longinquis morbis,& ſemen interaneorũ uitijs. Ad omnes uero corporis qoldres ſuccũ e ſcordio.Item uettonicæ, quæ pota colorem plumbeum corporis priuatim emẽdat, gratioremq́; reducit. Geranion aliqui myrrhin, alij merthryda appellãt. Similis eſt cicutæ, folijs minutioribus,& caule breuioti. rotundo, ſaporis& odoris iucũdi. Noſtri ſic eam tradunt. Græci folijs candidioribus paulò q́; maluæ: caulibus tenuibuspiloſis, ra moſam ex interuallis binũ palmorũ.& in his folijs, inter quę in cacuminibus capitula ſint gruũ. Alterũ genus folijs anemones. diuiſuris longioribus. radice mali modo rotũda, dul/ ci reficientibus ſe ab imbecillitate utiliſsima,& ferè talis uera eſt. Bibitur contra phthiſin drachma in uini cyathis tribus bis die. Itẽ contra inflationes.& cruda idem præſtat. Suc/ cus radicis auribus medetur. Opiſthotonicis ſemẽ drachmis quatuor cum pipere& myr 20 rha potũ · Phthiſin ſanat,& plantaginis ſuccus ſi bibatur,& ipſa decocta. In cibo cum ſale & oſeo, à ſomno matutino refrigerat. Eadẽ datur his, quos atrophos uocant, interpoſitis diebus. Vettonica phthiſicis ecligmate cum melle fabæ magnitudine:Agaricũ potũ duo/ bus obolis in paſſo, uel daucon cũ centaureo maiore in uino. Phagedænis, quod nomen ſine modo exedentium eſt,& alias uſcerũ, tihhymali medentur cum ſeſamis ſumpti. Inter mala uniuerſt corporis uigilig ſunt pleriſq;. Harũ remedio monſtrat᷑ panaces,.clymenos; ariſtolochia,& odore,& perũcto capite. Aix=oũ ſiue ſedum; ſi inuolutũ pãno nigro, ignorantis puluino ſubijciatur:& œnothera ſiue onuris hilaritatẽ afferens in uino, amygdala/ ceo folio,Hlore roſaceo, fruticoſa, longa radice,& cum ſiccata eſt uinũ olente. Hæc in potu data feras quoq; mitigat. Cruditates quę nauſcã faciũt, digerit uettonica. Eadẽ pota à cœ 30 na concoctionẽ facit, in oxymelitis cyathis tribus drachmæ põdere,& crapulam diſcutit. Item agaricũ poſt cibos in aqua calida potũ. Paralyſin uettonica ſanare dicitur. Itẽ iberis ut dictum eſt. Eadem& torpẽtibus membris prodeſt. Item argemonia, omnia quæ peri/ clitentur ſecari diſcutiendo. Comitiales ſanant panacis, quam heracliam diximus; radices potæ cum coagulo uituli warini, ita ut ſint panacis tres partes: plantago pota: uettonica in oxymclite drachma, uel agaricum obolis tribus: folia quinquefolij ex aqua. Sanat& archezoſtis, ſed cum aminæxo pota. Sanat& baccaris radix arida in puluerem contrita, cyathis tribus cum coriandro in aqua calida. Et cẽtunculus trita in aceto, aut melle, aut in aqua calida: uerbenaca ex uino pota, hyſſopi baccæ ternæ contritæ,& in aqua potæ die/ bus ſedecim: peucedanũ cum coagulo uituli marini æquis portiõibus potum: quinquefo/ A0 lij cõtrita folia ex uino pota diebus xxxl. uettonicæ farina pondere X.iIs. cum aceti ſcil/ litici cyatho, mellis attici uncia: ſcammonium obolis duobus cum caſtorei drachmis quatuor. Febres frigidas leuiores facit agaricum, potum in calida aqua: tertianas ſideri/ tis cum oleo, Item ladanum, quod in ſegetibus naſcitur, contuſum, Plantago ex aqua mulſa, duabus horis ante acceſsionem pota binis drachmis: uel ſuccus radicis madefa/ ctæ uel tuſæ: uel ipſa radix trita in aqua fetro calefacta. Quidam ternas radices in tribus cyathis aquæ dedere. Iidem in quartanis quaternas fecerunt. Bugloſſo inareſcente,ſi quis medullam è caule eximat, dicatq ad quem liberandum febre id faciat,& alliget ei ſe ptem folia ante acceſsionem, aiunt à febre liberari. ltemq́; uettonicæ drachmam in aquæs mulſæ cyathis tribus, uel agaricum, maxime in his febribus, quæ cum horrore ueniunt.
Quin
8

480 c. PLINII NSATVRNELI
Quinquefolij folia quidam terna tettianis dedere, quaterna quartanis, plura cæteris, alij omnibus obolis tribus cum pipere ex aqua mulſa. Verbenaca quidem& iumentorum febribus in uino medetut:ſed in tertianis à tertio geniculo inciſa, quartanis à quarto. Bi,/ bitur& ſemen hyperici utriuſq; in quartanis,& horroribus uettonicæ farina, quæ omnes horrores coercet: Item panaces, adeo excalfactoria natura, ut per niuẽ ituris bibere id, ac perungi eo præcipiant. Et ariſtolochia perfrictiõibus reſiſtit. Phreneticos ſomnus ſanat, qui contingit peucedano ex aceto capiti infuſo, anagallidum ſucco. E diuerſo lethargicos excitari labor eſt, hoc præſtante(ut perhibent) ex aceto naribus tactis peucedani ſucco. Contra inſanias uettonica bibitur. Carbunculos rumpit panaces. Sanat uettonicæ farina ex aqua, aut braſsica cum thure, frequenti potu calidæ: uel& carbone in cõſpectu extincto ifauilla, digito ſublata& illita, uel plantago tuſa. Tithymalus characites hydropicos ſanat Panaces.plantago in cibo, cum prius panẽ ſiccum ederint ſine potu: uettonica drachmis duabus in duobus cyathis uini aut mulſi: uel agaricum, uel ſemen lonchitidis, duabus lin/ gulis ex aqua potũ: pſylliũ ex uino: anagallidum ſuccus: cotyledonis radix è mulſo: ebuli recentis radix, excuſſa tantum, nec colluta, quantum duo digiti comprehendant, ex uini ueteris calidi hemina:trifolij radix drachmis duabus in uino: tithymalum, platyphyllon cognomine, ſemen hyperici, quod coris appellatur: acte, quam quidã eſſe ebulum putãt, radice contrita in uini cyathis tribus, ſi febris abſit, uel ſemine ex uino nigro: Item uerbe/ naca, faſciculo manus plenæ decocta in aqua ad dimidias. Præcipue tamen chamæactæ ſuccus aptiſsimus creditur. Eruptiones pituitæ emendant, plantago, cyclamini radix cum 20 melle: ebuli folia contrita,& è uetere uino impoſita etiam boam ſanãt, id eſt, rubentes pa/ pulas.Pruriginem ſuccus ſtrychni illitus. Igni ſacro medetur aizoum: folia trita cicutæ: mandragoræ radix. Siccatur in aere ut cucumis, primoq́; ſuper muſtũ ſuſpenditur, mox in fumo, dein tunditur in uino aut aceto. Prodeſt& uino myrteo fouere: mentæ ſextans, uiui ſulphuris uncia, ex aceto ſimul trita: fuligo ex aceto. Ignis ſacri plura ſunt genera, in/ ter quæ medium hominem ambiens, qui zoſter appellatur,& enecat ſi cinxerit. Medetur plantago cum creta cimolia,& periſtereos per ſe: radix perſolatæ. Alijs quæ ſerpunt, coty
ledonis radix cum mulſo:aizoum: ſuccus linozoſtis ex aceto.
Ad luxata membra,& contra morbum regium,& contra furunculos,& fiſtu las,& infſationes,& ambuſtionem,& contra alios morbos, ad ner/ uos, ad ſanguinem. Cap. xXII
R Adix polypodij illita, luxatis medetur. Doloremq́;& tumores tollũt ſemen pſyllij, folia plantaginis tuſa, ſale modico addito: uerbaſci ſemen ex uino decoctum& contritũ:cicuta cum axungia. Folia ephemeri tuberibus atq; tumoribus illinuntur, quæ etiam dum diſcuti poſſunt. Morbum regium in oculis præcipue mirari eſt, tenuitatẽ illam den/ ſitatemqʒ tunicularũ felle ſubeunte. Hippocrates à ſeptimo die in febre, mortiferũ ſignũ eſſe docuit. Nos ſcimus uixiſſe aliquos etiam ab hac deſperatione.Fit uero& citra febres,. impugnaturq; centaurio maiore(ut diximus)poto, uettonica, agarici obolis tribus ex ui/ niueteris cyatho: ltẽ uerbenacæ folio, obolis tribus ex uini calidi hemina quatriduo. Sed celerrime quinquefolij ſuccus medetur tribus cyathis potus cum ſale& melle. Cyclami/40 ni radix drachmis tribus bibitur in loco calido,& à perfrictionibus tuto, ſudores em̃ fel/ leos mouet: Folia tuſsilaginis ex aqua: Semen linozoſtis utriuſq; in ſperſum potioni,uel cum abſinthio, aut cicere decoctum: hyſſopi baccæ cũ aqua potæ: Lichen herba ſi cum ſu/ mitur cætero olere abſtineatur: Polytrix in uino data, ſtruthion in mulſo. Paſsim& in quacunq; parte ac maxitno incommodo naſcuntur, qui furunculi uocantur, mortiferum aliquãdo malum confectis corporibus. Remedio ſunt pycnocomi folia trita cũ polenta, ſi nondum caput fecerint. Diſcutiunt& folia ephedri illita. Fiſtulæ quoque in omni parte ſerpunt, medicorum uitio male ſectis corporibus. Auxilio eſt centaurium minus collyrijs cum melle decocto additis: plantaginis ſuccus infuſus: quinquefoliũ cum ſale& melle:la/ danum

HISTORIAE LIBER NXXVI 481
danum cum caſtoreo: cotyledon cũ medulla ceruina calefacta, impoſita: uerbaſci radicis medulla collyrij tenuitate in fiſtulam additur: uel ariſtolochię radix, uel ſuccus tithymali. Oollectiones inflammationesq́ʒ; ſanant argemoniæ folia illita. Duritias& collectiones omnes uerpenaca, uel quinquefolium, decoctum in aceto: uerbaſci folia uel radix: hyſſopum èuino impoſitum: acori radix, decocto eius herbæ fouẽtibus: aizoum. Item quæ cõ tuſa ſint, duritiasq́;& ſinus corporis. Tela omnia infixa corpori extrahunt folia tuſſilagi nis, daucum, ſemen leontopodij tritum in aqua cum polenta. Suppurationibus imponuntur pycnocomi folia trita cum polenta, uel ſemen: item orchis. Vitia quæ ſint in oſſi/ bus.ſatyrij radice impoſita, effcaciſſime ſanari dicũtur. Nomæ& collectiones omnes, fu eo co maris priuſq́; inareſcat,& alceæ radix collectiones diſcutit. Ambuſta ſanãtur planta/ gine, arcio ita ut cicatrix fallax. Folia eius in aqua decocta& contrita illinuntur: radices ey clamini cum aizoo: herba ipſa hyperici, quod corion appellauimus. Neruis& articulis cõ uenit plãtago trita cũ ſale. Argemonia tuſa ex melle. Peucedani ſucco perungunt᷑ ſpaſti ci,tetanici. Neruorum duritiæ ægylopis ſucco. Doloribus erigeron ex aceto illinitur. Epithymo ſpaſticis opiſthotonicis perungi ſemine hyperici, quod coris uocatur, idẽc; bibe re prodeſt. Phrynion dicitur etiã abſciſſos ſanare neruos, ſ cõfeſtim imponatur trita uel manſa. Spaſticis tremulis, opiſthotonicis alceæ radix bibitur ex aqua mulſa. Sic& rigores excalfacit. Sanguinis profluuium ſiſtit herbæ pæoniæ ſemẽ rubrum. Eadem& in radice uis. Cyclaminos uero, ſi ore ſanguis reijciat᷑,ſiue& naribus, ſiue aluo fluat, ſiue fœmi/ 20 narum utero: item lyſimachia pota uel illita, uel naribus indita: item plantaginis ſemen: Quinquefolium potum& illitum. Cicutæ ſemen in nares. ſi inde fluat, tritum ex aqua in/ ditum: Aizoum, Aſtragali radix: ſiſtit& iſchæmon,& achillea. De herba equiſeto, nymphæa, peucedano, ſiderite, alijsc; pluribus ad ſan guinem ſiſtendum utilibus,& ſtephanomeli,& eriſithale,& & contra uermes. Cap. XIII E Quiſetum hippuris à Gręcis dicta,& pratis uituperata nobis: eſt autem pilus terrę, equinæ ſetæ ſimilis:lienem curſorum extinguit decocta fictili nouo ad tertias, quan tum uas capiat,& per triduum heminis pota. Vnctis eſculentis ante diem unum interdi/ citur. Græcorum uaria circa hanc opinio. Alij pini folijs ſimilem, nigricantem, eodem no z0 mine appellant, uim eius admirabilem tradentes, quod etiam ſanguinis proflauia uel ta/ cto eo tantũ homine ſiſtat.Alij hippurin⸗ alij ephedron, alij anabaſin uocant. Tradũtq; iuxta arbores naſci,& ſcandentem eas depẽdere comis iunceis multis nigris, ut eſt equo/ rum cauda, geniculatis ramulis folia habere pauca, tenuia, exigua. Semen rotundum, ſimile coriandro, radice lignoſa, naſci in arbuſtis maxime. Vis eius ſpiſſare corpora. Sue/ cus ſanguinem è naribus fluentem incluſus ſiſtit: tem aluum. Medetur dyſentericis in ui no dulci potus cyathis tribus. Vrinam ciet: tuſiim orthopnœæã ſanat: item rupta,& quæ ſerpunt.Inteſtinis& ueſicæ folia bibuntur. Enterocelen cohibet. Faciunt& aliam hippu rin, breuioribus& mollioribus comis candidioribusq;, perq́; utilem iſchiadicis,& uulneribus ex aceto impoſitam, propter ſanguinem ſiſtendum.Et nymphea trita plagis impo 40 nitur. Peucedanũ cum ſemine cupreſſi bibitur, ſi ſanguis per os redditus eſt, fluxitq; ab infernis. Sideritis tantam uim habet, ut quamuis recenti gladiatoris uulneri illigata, ſan guinem claudat:quod facit& ferulæ cinis, uel carbo: fungus uero etiam efficacius, qui ſe/ cundum radicem eius naſcitur. Per nares autem fluenti,& cicutæ ſemen tritum ex aqua inditumq;, efficax habetur: item ſtephanomelis ex aqua. Vettonicæ farina è lacte capri no pota, ſſtit ex hubere fluentem: plantagoq; contuſa.Eiuſdem ſuccus uomentibus ſan guinem datur. Ad erraticum autem radix perſolatæ cum axungia uetere illita probatur: Raptis conuulſisq; ex alto deiectis centaurium maius, gentianæ radix trita uel decocta, uel ſuccus uettonicæ,& hoc amplius à uocis aut lateris contentionibus: panaces, ſcordion, ariſtolochia, pota: agaricum. Item contuſis& euerſis potum duobus obolis in mulſi
cyathis

482 c. PELINIINATVRALIS cyathis tribus. aut ſi febtis ſit: in aqua mulſa: uerbaſcum cuias flos ſimilis auro eſt, acori radix. aizoum omne, ſed è maiori ſuccus efficaciſſime: item ſymphyti uel radicis decoctũ: daucũ crudum.Eriſthales eſt flore luteo, folijs acanthi: bibitur è uino: item chamærops: & in ſorbitione irio, uel plantago omnibus modis. Item phthiriaſi, qua Sylla dictator cõ ſumptus eſt: naſcunturq; in ſanguine ipſo hominis animalia exeſura corpus. Reſiſtitur uuæ taminiæ ſucco, aut ueratri‚ cum oleo perũctis corporibus. Taminia quidem in aceto decocta, etiam ueſtes eo tædio liberat. G’ Ad ulcera& plagas,& ad uerrucas tollendas,& de polycnemo. Cap. XIIII Lcera multorum ſunt generum, ac multis modis curãtur. Panacis omniũ generum
radix, ex uino calido iſlinitur manantibus. Siccat priuatim quã chironiã diximus.
Cum melle trita tubera aperit:ulceribusqʒ. quæ ſerpunt, deploratis auxilio eſt cũ æris flore,uino temperata omnibus modis, uel flore uel ſemnine, uel radice. Eadem cũ polenta ue/ tuſtis uulneribus prodeſt. Heraclion quoq; ſiderion, apollinaris, pſyllium, tragacantha, ſcordotis cum melle purgat. Farina eius carnes excreſcentes per ſe inſparſa cõſumit. Pole monia ulcera, quæ cacoethe uocãt, ſanat: centauriũ maius inſparſum uel illitum: item minoris coma decocta uel trita, uetera quoc; ulcera purgat& perſanat. Folliculi clymeni re/ centibus plagis imponuntur.Illinitur autem gentiana ulceribus quæ ſerpunt, radice tuſa, uel decocta in aqua ad mellis craſſitudinem, uel ſucco: uulneribus, ex ea factũ lyciũ. Lyſi/ machia recentibus plagis medetur. Plantago omniũ generum ulceribus, peculiariter fœminarum, ſenum,& infantiũ. Igne mollita melior,& cum ceroto craſſa ulcerũ labra pur⸗, 20
gat, nomas ſiſtit: tritam ſuis folijs integere oportet: Suppurationes. collectiões, ſinus ulce rum chelidonia quoq; ſiccantur, uulnera adeo ut eriam pro ſpodioutantur. Eadem iam deſperatis cum axungia imponitur. Dictamũ pota ſagittas pellit,& alia tela extrahit illita. Bibitur ex aquæ cyatho foliorum obolo. Proxime pſcudodictamũ. Vtraq; etiam ſup purationes diſcutit. Ariſtolochia quoctʒ putria ulcera exeſt: ſordida expurgat cum melle, uermesq́; extrahit: tem clauos in ulceribus natos:& infixa corpori om̃ia, præcipue ſagit/ tas, et oſſa fracta, cum reſina. Caua uero ulcera explet per ſe. Et cum iride, recẽtia uulnera ex aceto. Vetera ulcera uerbenaca, quinquefoliũ cũ ſale& melle. Radices perſolatę, uulne ribus ferro illatis recentibus imponuntut: folia ueteribus. Cum axungia utrunq;,& ſuo
folio operitur. Damaſonium ut in ſtruma: folia uerbaſci ex aceto aut uino. Periſtereos ad z0
om nia genera, uel calloſorum putreſcentiumq́; ulcerum facit. Manantia nymphææ he/ racliæ radix ſanat. Item cyclamini radix uel per ſe, uel ex aceto, uel cum melle. Eadem& contra ſteatomata efficax, ſicut ad ulcera manantia hyſſopum, item peucedanum, cui ad recentia uulnera uis tanta eſt, ut ſaniem oſſibus extrahat. Præſtant hoc& anagallides, cohibentq́; quas uocant nomas,& rheumatiſmos. Vtiles& recentibus plagis, ſed pręcipue ſenum corpori. Cum ceroto apoſtemata& ulcera tetra, folia mandragoræ recentia, radix uulnera cũ melle aut oleo:cicuta cum ſiligine mixta mero: aizoum herpetas quoq; & nomas ac putreſcentia:ſicut erigeron uerminoſa: recentia aũt uulnera aſtragali radix, & uetera quoque ulcera purgat hipociſthis utraq;. Leontopodij ſemen tritum in aqua,
& cum polenta illitum, ſpicula ſagittarum extrahit: 8item pycnocomi ſemen. Tithymalus 40
characias ſucco gangrenas, phagedænas, putria, uel decocto ramorum cum polenta& oleo: orchis radices, hoc amplius& cacoethe ex aceto cum melle ſiccæ& recentes: per ſe œnothera efferentia ſeſe ulcera ſanat. Scythica uulnera curant. Ad carcinomata, arge/ monia ex melle efficaciſſima eſt. Vulneribus præſanatis aſphodeli radix decocta, ut di/ ximus, trita cum polenta& illita, quibuſcunque uero apollinaris. Aſtragali radix in pul/ uerem trita, humidis ulceribus prodeſt: item callitrix decocta in aqua. Priuatim uero ijs quæ calciamento facta ſint uerbenaca, necnon& lyſimachia contrita, ac nymphxa aridainfriata. Politrix inueteratis ijſdem utilior. Polycnemon cunilæ bubulæ ſimilis eſt, ſemine pulegij, ſurculoſa, multis geniculis, corymbo odorato, acri& dulci odore, quæ .“ ferro
0

HISTORIAE TILIBERN XRnMI 483
ferro factis ulneribus cõmanducata imponitur, quinto die ſoluitur. Symphyton ad cicatricẽ celerrime perducit:item ſideritis, Aæc imponitur ex melle. Verbaſci ſemine ac fo lijs ex uino decoctis ac tritis omnia corpori infixa extrahuntur: item mandragoræ folijs cum polenta:cyclamini radicibus cum melle. Triſſaginis folia in oleo cõtrita, ijs maxime adhibẽtur ulceribus, quæ ſerpunt:& alga in melle trita. Vettonica ad carcinomata,& me/ lanias ueteres addito ſale Verrucas tollit argemonia ex aceto, uel batrachij radix, quæ & ungues ſcabros aufert. Linozoſtidis utriuſq; folia uel ſuccus illitus. Tithymali omnes, genera uerrucarum omnium: item omniapterygia, uarosq; tollunt. Cicatrices cũ elegan/ tia ad colorem reducit ladanum. De pluribus experimẽtis ad mulierũ menſes& uuluæ morbos,& partus eijciendos& cõtinendos.& cutis in facie uitia,& capillum tingendum & tollendũ.& quadrupedum ſcabiem. Cap. x v Rtemiſiam& eleliſphacum alligatas qui habeat uiator, negatur laſſitudinem ſenti re. Maliebribus morbis medetur maxime in uniuerſum pæoniæ herbæ ſemen nigrum ex aqua mulſa. Eadẽ& in radice uis mẽſes ciet. Panacis ſemen cũ abſinthio menſes & ſudores. Scordotis potu& illitu. Vettonica drachma in uini cyathis tribus bibitur cõtra omnia uuluarũ uitia, aut quę à partu ſiunt. Mẽſes nimios ſiſtit achillea impoſita,& de coctum eius inſidẽtibus. Màmis imponitur hyoſcyami ſemen ex uino: locis radix è cata plaſmate. Et mãmis etiã chelidonia, Secundas morãtes. uel partus emortuos, radices pa/ 20 nacis appoſitæ extrahunt. Ipſum panaces in uino potum uuluas purgat, appoſitumq; cum melle. Polemonia pota ex uino, ſecundas pellit: nidore purgat uuluas. Centaurij mi noris ſuccus potu, fotuc; menſes ciet. Item maioris radix, in uuluæ doloribus ijſdem mo/ dis prodeſt. Deraſa uero& appoſita, extrahit partus emortuos. Plantago apponitur in lana in dolore uuluæ: inſtrangulatu bibitur. Sed præcipua dictamo uis eſt. Menſes ciet, partus emortuos uel tranſuerſos eijcit: bibitur ex aqua foliorũ obolo, adeo ad hec efficax ut ne in cubiculum quidem prægnãtium inferatur. Nec potu tantum, ſed& illitu& ſuffi tu ualet. Proxime pſeudodictamum. Sed menſes ciet cum mero decoctũ pondere dena/ rm. Plarimis tamen modis ariſtolochia prodeſt, nam& menſes& ſecundas ciet:& emor/ tuos partus extrahit, myrrha& pipere additis, pota uel ſubdita. Vuluas quoq; procidẽ/ z0 tes inhibet fotu uel ſuffitu. uel ſubiectu, maxime tenuis Strangulatum ab his, mẽſiumq́; difficultatem agaricum tribus obolis in uini ueteris cyatho potum, emendat: periſtereos appoſita in adipe fuillo recenti: antirrhinon cum roſaceo& melle. Item appoſita nym/ phææ theſſalæ radix, dolori medetur- In uino pota nigro profluuia inhibet. E diuerſo ciet cyclamini radix pota& appoſita. Et ueſicæ inſidentium decocto medetur. Secundas pota ciſſanthemos pellit, uuluam ſanat. Etxiphij radix ſuperior mẽſes ciet, drachma ex aceto pota. Peucedanum ſtrangulatus uuluæ nidore uſtum recreat. Menſes aluosq́; prę cipue pſyllium, drachma in cyathis tribus aquæ mulſæ ciet, ſemen mandragoræ potum uuluam purgat. Menſes ciet ſuccus appoſitus,& emortuos partus. Nimia rurſus proflu/ uia ſiſtit lemen cum uino& ſulphure. Alui proflauia ſiſtit& contrahit batrachion potu Ao uel cibo, ardens alis(ut diximus) cruda. Sed cocta commendatur ſale& oleo,& cumi-/ no. Daucum& menſes& ſecundas potu facillime pellit. Ladanum ſuffitu corrigit uul/ nas: doloti earum exulceratisq; imponitur. Emortua ſcammonium pellit, potum uel ap/ poſitum. Menſes ciet hypericũ utruncqʒ appoſitum. Ante alia uero(ut Hdippocrati uie tur)crethmos è uino ſemine uel radice: cortice trahit& ſecundas, ſuccurrit& ſtrangulatio nibus ex aqua pota:item radix è geranio, peculiariter ſecundis in flammationibusq́ʒ uul/ uarum conueniens. Purgat hippuris pota& appoſita uuluas. Polygonus pota menſes ciet& altheæ radix. Folia plantaginis pellunt, item agaricũ ex aqua mulſa. Attemiſia uul uæ medetur trita, ex oleo irino aut fico, aut cũ myrtha appoſita. Eiuſdem tadix pota in
tantum purgat, ut partus enectos extrahat. Menſes& ſecũdas ciet ramorũ dococtũ inſi3 S8 2 denti

484 c. PLINII N.AT VRRLIS
dentibus: item folia pota drachma. Ad eadem omnia proſuntuel impoſita uentri ino cum farina hordeacea. Acoron quoq; utile eſt interioribus fœminarũ morbis,& coniza utraq;.& crethmos.Et anthyllides duæ uuluis utiliſsimæ, torminibusq́;,& ſecũdarũ mo ræsin uino potæ. Callitrix fotu locis medet᷑, albugines in capite tollit, capillos inficit oleo trita. Geranion in uino albo potum, hypociſthis in rubro, profluuiũ ſiſtunt. Hyſſopum ſuffocationes laxat. Radix uerbenacæ pota ex aqua, ad omnia in partu aut ex partu ma/ la, præſtantiſſima eſt. Peucedano quidam miſcent in uino nigro ſemen cupreſſi contritũ. Nam ſemen pſyllij deferuefactum in aqua, cum intepuit, epiphoras omnes uteri lenit. Symphyton tritũ in uino nigro euocat mẽſes. Partus accelerat ſcordotis pota, drachma ſucci in aqua mulſa cyathis quatuor, dictami folia præclare dant᷑ ex aqua. Conſtat, unius o oboli pondere, uel ſi mortui ſint in utero infantes, protinus reddi ſine uexatione puerperæ. Similiter prodeſt pſeudodictamum, ſed tardius: cyclaminos adalligata: ciſſanthemos pota:uettonicæ farina ex aqua mulſa. Arſenogonon& thelygonon herbæ ſunt, haben/ tes uuas fHloribus oleæ ſimiles, pallidiores tamen, ſemen albũ papaueris modo, Thelygoni potu fœminã concipi natrãt. Arſenogonon ab ea ſemine oleæ, nec alio diſtat. Huius potu mares generari perhibentur, ſi credimus. Alij utranq; ocimo ſimilem tradunt. Arſe nogoni autem ſemen geminum eſſe teſtibus ſimile. Mãmarum uitijs aizoum, quod digitellum appellauimus, unice medetur. Erigeron ex paſſo mammas uberiores facit: Son chum in farre coctũ. Quæ uero maſtos uocatur, indita, pilos mammarum ê partu naſcen tium aufert,& tineas in facie, aliac; curis uitia emendat. Gentiana, nymphea heraclia illita, cyclamini radix, maculas omnes. Cacaliæ grana mixta ceræ liquidę, extendunt cutem in facie, erugantq;: uitia omnia acori radix emendat. Capillum lyſimachia flauum facit: denigrat hypericon, quod et corion uocatur: item ophrys herba denticulato oleri ſimilis, folijs duobus. Nigritiam dat et polemoniain oleo decocta. Pſilothrũ nos quidem in mu liebribus medicamentis tractamus, uerũ iam& uiris eſt in uſu. Efficaciſſimum aũt habe/ tur archezoſtis. Item tithymali ſucco, uel in ſole, cũ oleo illito crebro, uel euulſis pilis. Qua drupedum ſcabiem ſanat hyſſopum ex oleo, ſuum anginas peculiariter ſideritis. Verum & reliqua genera herbarum reddamus.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XNXVII.
PROOEMI VvM.
Reliqua herbarum genera.
RESCI profecto apud me certe, tractatu ipſo admiratio anti quitatis: quãtoq; maior copia herbarũ dicẽda reſtat, tãto magis adorare priſcorũ in inueniendo curam, in tradendo benignita/
tem ſubit. Nec dubie ſuperata hoc modo poſſet uideri etiã rerũ naturæ ipſius muniſicẽtia, ſi humani operis eſſet inuentio. Nũc uero deorum fuiſſe eam apparet, aut certe diuinã etiam cum ho 4o mo inueniret: cãdemq́; omniũ parentẽ& genuiſſe hęc& oſten.
8 iſſe, nullo uitæ miraculo maiore, ſi uerum fateri uolumus. Scy, thicam herbam a Mæotidis paludibus, et euphorbiam è monte Atlante, ultraq́; Hercu
lis columnas.& ipſo rerũ naturæ defectu, parte alia britannicã ex oceani inſulis extra terras poſitis:itemq; æthiopidẽ ab exuſto ſideribus axe, alias præterea aliunde ultro citroc; humanæ ſaluti in toto orbe portari, immenſa Romanæ pacis maieſtate, non homines
mo do diuerſis inter ſe terris gentibusq;, uerum etiam montes,& excedentia in nubes iuga, partusq; eorum& herbas quoque inuicem oſtentante. Aeternum quæſo deorum
ſit munus iſtud.Adeo Romanos; uelut alteram lucem, dediſſe rebus humanis uidentur.
De aconi

HISTORIISIII1I1I1I 485
De aconito,& panthera, quæ extinguitur aconito. Cap. I1 CEd antiquorum curam diligentiamq́; quis poſſit ſatis uenerari, cum cõſtet omnium 8S uenenorũ ocyſſimum eſſe aconitũ:& tactis quoq; genitalibus fœminini ſexus anima lium, eodem die inferre mortẽ? Hoc fuit uenenũ, quo interẽptas dormiẽtes à Calfurnio Beſtia uxores M. Cæcilius accuſator obiecit. Hinc illa atrox peroratio, eius in digito mortuas. Fabulæ narrauere è ſpumis Cerberi canis, extrahẽte ab inferis Hercule, ideoch apud Heracleã Ponticam, ubi monſtratur is ad inferos aditus, gigni. Hocquoc tamen in uſus humanaæ ſalutis uertére, ſcorpionũ ictibus aduerſari experiẽdo datum in uino ca- 1 lido. Ea eſt natura ut hominem occidat, niſi inuenerit quod in homine perimat. Cum eo 10 ſolo colluctatur, uelut pari intus inuento. Sola hæc pugna eſt, cũ uenenum in uiſceribus reperit:mirumq;. exitialia per ſe ambo cum ſint, duo uenena in homine cõmoriuntur, ut homo ſuperſit. Imò uero etiam ferarum remedia antiqui prodiderunt, demonſtrando quõ uenenata quoq; ipſa ſanarẽtur. Torpeſcunt ſcorpiones aconiti tactu, ſtupentq́; pal/ lentes,& uinci ſe confitentur. Auxiliatur eis elleborum album, tacta reſoluente: ceditq; a/ conitum duobus malis. ſuo& omnium. Quod ſi quis illa forte ab homine excogitari potuiſſe credit, ingrate deorum munera intelſigit. Tangunt carnes aconito, necant guſta-tu earum pantheras,niſi hoc fieret, repleturas illos ſitus. Ob id quidã pardalianches apꝑ/ pellauere. At illas ſtatim liberari morte, excremẽtorum hominis guſtu, demonſtratum. Quod certe caſu repertum quis dubitet?& quoties fiat etiam nuncut nouum naſci, quo20 niam feris ratio& uſus inter ſe tradi non poſstt. Quod omnium creaturarum conditor ſit deus. S“ ſc ergo caſus, hic eſt ille, qui plurima in uita inuenit deus. Hoc habet nomẽ per quẽ H intelligitur eadem& parens rerum omnium& magiſtra natura, utraq; coniectura pari, ſiue iſta quotidie feras inuenire, ſiue ſemper ſcire iudicemus.Pudendumq́; rurſus, omia animalia quæ ſint ſalutaria ipſis noſſe, pręter hominẽ. Sed maiores, oculorũ quoq; medicamentis aconitum miſceri, ſaluberrime promulgauere, aperta profeſſione, malum quidẽ nullum eſſe ſine aliquo bono. Fas ergo nobis erit, qui nulla diximus uenena, mon/ ſtrare quale ſit aconitum, uel deprehendendi gratia. Folia habet cyclamini aut cucume,/ ris, non plura quatuor, ab radice leniter hirſuta. Radicem modicam cãmaro ſimilem ma/, 30 rino. Quare quidã cammaron appellauere, alij thelyphonon, ex qua diximus cauſa. Radix incuruatur paulum ſcorpionum modo, quare& ſcorpion aliqui appellauere. Nec de fuere qui myoctonon appellare mallent, quoniam procul&&longinquo odore mures necat. Naſcitur in nudis cautibus, quas aconas nominant. Et ideo aconitum aliqui dixe/ re, nullo iuxta, ne puluere quidem, nutriẽte. Ianc aliqui rationem nominis attulere. Ilij, quoniam uis eadem in morte eſſet, quæ cotibus ad ferri aciem deterendam, ſtatimq́; admota uelocitas ſentiretur..
De æthiopide,& agerato,& aloe,& alcea,& alypo,& alſina,& androſace,& andro ſæmo,& ambroſia,& anoni,& anagyro,& anonymo. Cap. IrIII
40 N Hesth folia habet phlomo ſimilia, magna& multa,& hitſuta ab radice. Caulẽ quadrangulum, ſcabrum, ſimilem arcio, multis concauum alis, ſemen eruo ſimile, candidum, geminum, radices numeroſas, longas, plenas, molles glutinoſas guſtu. Siccæ nigreſcunt, duranturc; ut cornua uideri poſſint. Præter Aethiopiam naſcuntur,& in Ida
monte Troadis,& in Meſſenia. Colliguntur autumno-/ ſiccãtur in ſole aliquot diebus, ne ſitum ſentiãt. Medentur uuluis,potæ in uino albo, iſchiadicis, pleureticis, faucib. ſcabris, decoctæ potu dantur Sed quæ ex Aethiopia uenit exiwia eſt atq; illico prodeſt. Agera
ton ferulacea eſt, duorũ palmorum altitudine, origano ſimilis, flore bullis aureis. Huius
uſtæ nidor urinam ciet, uuluamq́; purgat, tanto magis inſidẽtibus. Cauſa nominis non hæc, ſed quoniam diutiſsime non marceſcit. Aloe ſcillæ ſimilitudinem habet, maior,&
8 3 pinguiori

48⁶ rIIII pinguioribus folijs ex obliquo ſtriata Caulis eius tener eſt, rubẽs medius, non diſſimilis antherico: radice una, ceu palo in terrã demiſſa, graui odore, guſtu amara. Laudatiſſima ex India affertur, ſed naſcitur& in Aſia, nõ tamen ea utunt᷑, niſi ad uulnera recentibus fo lijs, mirifice em̃ñ cõglutinat, uel fuco. Ob id in turbinibus cadorũ eam ſerunt, ut aizoum maius. Quidã& caulem ante maturitatẽ ſeminis incidunt ſucci gratia, aliqui& folia. Inuenitur& per ſe lachryma adhærens. Ergo pauimentandũ ubi ſata ſit, cenſent; ut lachry ma nõ abſorcbeatut. Puere, qui traderẽt in Iudæa ſuper Hieroſolymã metallicã eius natu ram, ſed nulla magis improba eſt, nec; alia nigrior eſt, aut humidior. Erit ergo optima pinguis ac nitida, ruffi coloris, friabilis, ac iocineris modo coacta, facile liqueſcens. Impro/banda nigra& dura, harenoſa quoq; quæ& guſtu intelligitur. Gummi adulteratur& io acacia. Natura eius ſpiſſare, denſare.& lcuiter calfacere. Vſus in multis, ſed principalis aluum ſoluere, cum pene ſola medicamentorũ quæ id pręſtant, cõfirmet etiam ſtomachũ, adeo non infeſtet ulla ui contraria. Bibitur drachma. Ad ſtomachi uero diſſolutionẽ, in duobus cyathis aquæ tepidæ uel frigidæ, cochlearis menſura, bis ter ue in die ex intetual lis, ut res exigit. Purgationis etiam cauſa plurimum tribus drachmis. Efficacior, ſi pota ea ſumatut cibus.Capiſlum fluentem continet cum uino auſtero, capite in ſole contra capil/ lum peruncto. Dolorẽ capitis ſedat temporibus& fronti impoſita ex aceto& roſaceo, di lutiorq; infuſa. Oculorum uitia omnia ſanari ea cõuenit, priuatim prurigines& ſcabiem genarum:item inſignita ac liuida, illita cum melle, maxime Pontico. Tonlillas, gingiuas, & omnia oris ulcera. Sanguinis excreationes, ſi modicæ ſint, drachmæ pondere ex aqua: ſi minus/ ex aceto pota. Valnerum quoq; ſanguinem,& undecunq; fluentem ſiſtit per ſe: uel ex aceto. Mlias etiam eſt uulneribus utiliſsima, ad cicatricem perducens. Eadem inſpergitur exulceratis genitalibus uirorum, condylomatis, rimisq; ſedis alias ex uino, alias ex paſſo, alis ſica per ſe, ut exigit mitigãda curatio, aut coercenda. IAæmorrhoidũ quoch; abundantiam leniter ſiſtit. Dyſenteriæ infunditur. Et ſi difficilius concoquantur cibi, bibitur à cœna modico interuallo. Et in regio morbo tribus obolis ex aqua. Deuo/ rantur pilulę cum mellis decocto, aut reſina terebinthina, ad purgãda interiora. Digitorum pterygia tollit. Oculorum medicamẽtis lauatur, ut quod ſit harenoſiſsimũ ſubſidat. Aut torretur in teſta,pennaq́; ſubinde uerſatur, ut poſſit æqualiter torreri. Alcea folia ha bet ſimilia uerbenacæ, quæ& periſtereon cognominatur, caules tres aut quatuor, foliorũ 30 plenos. florem roſaæ, radices albas, cum plurimũ ſex, cubitales, obliquas. Naſcitur in pin/gui ſolo, nec ſicco. Vſus radicis ex uino uel ex aqua dyſentericis, aluo citæ,& ruptis, conuulſis. Alypon cauliculus eſt molli capite, non diſſimmilis betæ, acre guſtatu ac lentum, mordensq; uehementer& accendens. Nluum ſoluit in aqua mulſa, addito ſale modico. Minima potio duarum drachmarum, media quatuor, maxima ſex, ea purgatione quibus datur è gallinaceo iure. Alſine, quam quidam myoſoton appellant, naſcitur in lucis, unde& alſine dicta eſt. Incipit à media hyeme, areſcit æſtate media: cum prorepit, mu/ ſculorum aures imitatur folijs. Sed aliam docebimus eſſe quæ iuſtius myoſotis uocetur. Haæc eadẽ erat quæ helxine, niſi minor minusq́; hirſuta eſſet. Naſcitur in hortis,& maxime iñ parietibus. Cum teritur, odorem cucumeris teddit. Vſus eius ad collectiones in/⸗ 40 flammationesqʒ:& in eadem omnia quæ helxine, ſed infirmius. Epiphoris peculiariter imponitur: item uerendis ulceribusq́;, cum farina hordeacea. Succus auribus eius infun/ ditur. Androſaces herba eſt alba, amara, ſine folijs, folliculos in cirris habens,& in his ſemen: naſcitur in maritimis Syriæ maxime. Datur hydropicis drachmis duabus tuſa aut decocta in aqua, uel aceto, uel uino. Vehemẽter em̃ urinas ciet. Dat᷑& podagricis illiniturq;. Idem effectus eſt& ſemini. Androſæmon, ſiue(ut alij appellauere) aſcyron, nõ abſimile eſt hyperico, de qua diximus, cauliculis maioribus, denſioribusq́;,& maxgis ru/ bentibus.Folia alba rutæ figura. Semẽ papaueris nigri. Comę tritæ ſanguineo ſucco ma nant. Odor ei reſinoſus. Gignit᷑ in uineis. Ferẽ medio autumno effoditur, ſuſpendirurq;. Vſus

2
H1ISTORIAE LIBER XXVII 487 Vlus ad purgandã aluum tuſæ cum ſemine, potæcx matutino, uel Accena duabus dra/ chmis in aqua mulſa, ueluino, uel aqua pura, totius potionis ſextario. PTrahit bilem: pro/ geſt iſchiadicis maxime. Sed poſtera die, capparis radicẽ reſinæ permixtam deuorare o/ portet drachmæ pondere, iterumq; quatridui in teruallo eadem facere. A purgatione au tem ipſa robuſtiores uinum bibere, infirmiores aquam. Imponitur& podagtis& ambu ſtis,& uulneribus, cohibens ſanguinem. Ambroſia uagi nominis eſt,& circa alias her/ bas fluctuati:fruticem unum habet denſum, ramoſum, tenuem, trium ferè palmorũ, ter tia parte radice breuiorem, folijs rutæ. Circa imum caulem in ramulis ſemen eſt uuis de/ pendẽtibus, odore uinoſo: qua de cauſa bottys àquibuſdam uocatur, ab alijs artemiſia. 10 Coronantut ila Cappadoces. Vſus eius ad ea quæ diſcuti opus ſit. Anonin quidam ononida malunt uocare, ramoſam: ſimilẽ fœnogræco, niſi fruticoſior hirſutiorc; eſſet, o/dore iucundo, poſt uer ſpinoſa. Eſtur etiam muria condita. Recens uero margines ulce/ rum erodit. Radix decoquitur in poſca dolori dentium. Eadem cum melle pota, calculos pellit. Comitialibus datur in oxymelite, decocta ad dimidias. Anagyros quam aliqui acopon uocant ftuticoſa eſt, grauis odore, fore oleris: ſemen in corniculis non breuibus gignit.ſᷣmile renibus, quod qureſcit per meſſes. Folia collectionibus imponuat᷑, difficul/ terc; parientibus adalſigantur, ita ut à partu ſtatim auferantur. Quod ſi emortuus hære at,& ſecundæ mẽſesq́; morentur, drachmæ pondere bibuntur in paſſo folia. Sic& ſuſpi rioſis dantur:& in uino uetere ad phalangiorum morſus. Radix diſcutiendis concoquen 20 disc; adhibetur. Semen commanducatum uomitiones facit. Anonymos non inuenien do nomen inuenit. Affertur e Scythia, celebrata Hiceſio, non paruæ autoritatis medico, item Ariſtogitoni,in uulneribus præclara, ex aqua tuſa& impoſita: pota uero, mammis præcordijscp percuſsis: item ſanguinem excreantibus. Putauerunt& bibendam uulnera w tis. Fabuloſa arbitror quæ adijciuntur: recente ea ſi uratur, ferrum aut æs ferruminari. De aparine,& arctio,& aſpleno,& aſclepiade,& aſtere uel bubonio,& aſcyro uel aſcyroide,& aphace,& de alcibio,& alectorolopho. Cap. v Parinen aliqui omphacocarpon, alij philanthropon uocant, ramoſam, hirſutam. X quinis ſenisue in orbẽ circa ramos folijs per interualla:Semen rotundum, durum, concauum, ſubdulce. Naſcitur in frumentario agro, aut hortis pratisue, aſperitate etiam zo ueſtium tenaci. Efficax contra ſerpentes, ſemine poto ex uino drachma:& contra phalan gia. Sanguinis abundantiam ex uulneribus reprimunt folia impoſita, ſuccus auribus in/ funditur. Arction aliqui arcturum uocant:ſimilis eſt uerbaſco folijs, niſi quod hirſutio ra funt, caule lõgo, molli, ſemine cumini. Naſcitur in petroſis, radice tenera, alba, dulciq;. Decoquitur in uino ad dentium dolorem, ita ut contineatur ore decoctum. Bibitur pro/ pter iſchiada& ſtranguriam&uino, ambuſtis imponitur& pernionibus. Fouentur ca/ dem cum radice ſemine trito in uino. Aſplenum ſunt qui hemionion uocant folijs tri/ entalibus maltis radice limoſa, cauernoſa, ſicut fllicis candida, hirſuta: nec caulem, nec florem, nec ſemen habet. Naſcitur in petris, parietibus opacis, humidis, laudatiſſima in Cre ta. Huius foliorũ iure in acero decocto, per dies xr ·potolienẽ abſumi aiunt:& illinuntur A0 aũt cadem ſedante ſingultus. Non danda fœminis, quoniã ſterilitatẽ facit. Aſclepias fo lia ederæ habet, ramos longos; radices numeroſas, tenues, odoratas: floris uirus graue, ſe men ſecurtidacę. Naſcit᷑ in montibus. Radices torminibus medentur,& cõtra ſerpentium ictus, non ſolum potu, ſed etiã illitu. Aſter ab aliquibus bubonion appellatur, qm̃ ingui num præſentaneũ remediũ eſt. Cauliculus folijs oblongis duobus aut tribus, in cacumi/ ne capitula ſtellæ modo radiata. Bibitur aduerſus ſerpentes Sed ad inguinũ medicinã, ſ niſtra manu decerpi iubent,& iuxta cinctus alligari. Prodeſt& coxẽdicis dolori adalliga ta. Aſcyron& E“ ſunt inter ſe& hyperico: maiores habet ramos quod aſcyroides uocatur, ferulaceos, omnino rubentes, capitulis paruis, Iuteis. Semen in calicu/lis pufillum, nigrum, reſinoſum. Comæ tritæ uelut cruẽtant. Qua de cauſa quidam hanc 4 andro

488 c. PLINII NATVRALIS
androſæmon uocauere. Vſus ſeminis ad iſchiadicos, poti duabus drachmis in hydrome litis ſextario. Aluum ſoluit, bilem detrahit. Illinitur& ambuſtis. Aphace tenuia admo dum folia habet, puſillo altior lenticula eſt. Siliquas maiores fert, in quibus terna aut qua terna ſemina ſunt nigriora,& madidiora& minora lenticula. Naſcitur in aruis. Natura ei ad ſpiſſandum efficacior q́; lenti: reliquo uſu eoſdem effectus habet. Stomachi aluice ꝑfluxiones ſiſtit ſemen decoctũ. Alcibion qualis eſſet herba, apud autores non repperi. Sed radicem eius& folia trita, ad ſerpẽtis morſum imponi& bibi iubent: folia quantum manus capiat trita cum uini meri cyathis tribus, aut radicẽ drachmarũ triũ pondere cum uini eadem menſura. Alectorolophos, quæ apud nos criſta dicitur, folia habet ſimilia gallinacei criſtæ, plura, caulem tenuem, ſemen nigrum in ſiliquis. Vtilis tuſsientibus co-0 cta cum faba freſſa, melle addito,& caligini oculorum. Solidum ſemen conijcitur in oculum, nec turbat, ſed in ſe caliginẽ contrahit. Mutat colorem, ſed ex nigro albicare incipit, & intumeſcit, ac per ſe exit.“ v111X“ De alo.“((Sap. Lum nos uocamus, Græci ſymphyton petræũ, ſimile cunilæ bubulæ, folijs paruis, ramis tribus aut quatuor à radice, cacuminibus thymi, ſurculoſum, odoratũ, guſtu dulce, ſaliuam ciens, radice longa rutila. Naſcitur in petris, ideo petræũ cognominatum: utiliſſimum lateribus. lienibus, renibus, torminibus pectoris, pulmonibus ſanguinem re ijcientibus. faucibus aſperis. Bibitur radix trita,& in uino decocta,& aliquãdo ſuperlini tur. Quin& cõmanducata ſitim ſedat, præcipueq́; pulmonem refrigerat. Luxatis quoq; ²⁷ imponitur& conuulſis, lieni, interaneis. Aluum ſiſtit cocta in cinere: detractisq́; folliculis trita cum piperis nouem granis,& ex aqua pota. Vulneribus ſanandis tanta præſtantia eſt: ut carnes quoq; cum coquuntur, conglutinet addita: unde& Græci nomen impoſue re. Oſſibus quoq;ʒ fractis medetur. 8 De alga,& actea,& de ampelo agria,& abſinthio. Cap. VII 16 Lga ruffa& ſcorpionũ ictibus. Actea graui foliorum odore, caulibus aſperis geni/ à culatis, ſemine nigro ut ederæ, baccis mollibus, naſcitur in opacis& aſperis, aquoſisc;ʒ. Datur acetabulo pleno interioribus fœæminarum morbis. Ampelos agria uocatur herba, folijs duris cineracei coloris, qualem in fatis diximus, uiticulis longis, calloſis, rubentibus, qualiter flos quem Iouis flammam appellauimus in uiolis, fert ſemen punici mali ſimile acinis. Radix eius decocta in aqus cyathis ternis, additis uini Coi cyathis duo bus aluum ſoluit leniter: ideoc; hydropicis datur. Vuluę uitia& cutis in facie mulierum emendat. Iſchiadicos quoq; uti hac herba prodeſt, tuſa cum folijs,& illita cum ſucco ſuo. Abſinthij genera ſunt plura: ſantonicum appellatur à Galliæ ciuitate: Ponticum à Ponto, ubi pecora pingueſcunt illo,& ob id ſine felle reperiuntur, neque aliud præſtan/ tius, multoque Italico amarius, ſed medulla Pontici dulcis. De uſu eius conuenit herbæ facillimæ, atque inter paucas utiliſsimæ, præterea ſacris populi Romani celebratæ pecu/ liariter. Siquidem Latinarum ferijs quadrigæ certant in Capitolio, uictorq; abſinthium bibit: credo ſanitatem præmio dari honorifice arbitratis maioribus. Stomachum cotro/ borat,& ob hoc ſapor eius in uina transfertur, ut diximus. Bibitur& decoctum aqua, 40 poſtea nocte& die refrigeratum ſub diuo, decoctis ſex drachmis foliorum cum ramis ſuis in cœleſtis aquę ſextarijs tribus:oportet& ſalem addi. Veruſtiſſime in uſn eſt. Bibi/ tur& madefacti dilutum: Ita enim appellatur hoc genus. Diluti ratio, ut(quiſquis fue/ rit modus aquæ) tegatur per triduum. Tritum raro in uſu eſt, ſicut& ſuccus expreſsi. Ex primitur autem cum primum ſemen turgeſcit, madefactum aqua triduo, recens, aut ſiccum ſeptem diebus. Deinde coctum in æneo uaſe ad tertias x. heminis in aquæ ſexta rijs XEv, iterumq́; percolatum herba lente coquitur ad craſsitudinem mellis, qualiter ex minore centaurio quæritur ſuccus. Sed hic abſinthij, inutilis ſtomacho capitique eſt. cum ſit ille decoctus ſaluberrimus. Nanque aſtringit ſtomachum, bilemque detra/ hit, urinam
30

HISTORITAE LIBER X NXVII 489 hit, utinam ciet/ aluum emollit,& in dolore ſanat: uẽtris animalia pellit, malaciam ſtoma chi& inflationes diſcutit cũ ſili& nardo gallico, aceto exiguo addito. Faſtidia abſterget, concoctiones adiuuat. Cruditates detrahit cum ruta,& pipere& ſale. Antiqui purga/ tionis cauſa dabant, cũ marinæ aquę ueteris ſextario, ſeminis ſex drachmis, cũ tribus ſalis,& mellis cyatho. Efficacius purgat duplicato ſale. Diligenter aũt teri debet, propter difficultatem. Quidã& in polenta dedere ſupradictũ pon dus, addito pulegio, alij con/ tra paralyſin, alij pueris folia in ſico/ſic ut amaritudinẽ fallerent. Thoracem purgat cum iride ſumptum. In regio morbo crudum bibitur cum opio aut adianto. Aduerſus infla/ tionts calidum paulatim ſorbetur ex aqua: locineris cauſa cum gallico nardo:lienis cum 10 aceto, aut pulte, aut fico ſumitur. Aduerſatur fungis ex aceto: item uiſco: Cicutæ ex uino & muris aranei morſibus, draconi marino ſcorpionibus. Oculorũ claritati multum con/ fert. Epiphoris cum paſſo imponitur:ſugillatis cum melle. Aures decoctum cius uaporis ſuffitu ſanat: aut ſi manat ſanies.cum melle tritũ. Vrinam ac menſes cient tres quatuorue ramuli,cum gallici nardi radice una, cyathis aquæ vl. Menſes priuatim cum melle ſamptum,& in uellere appoſitũ. Anginis ſubuenit cum melle& nitro. Epinyctidas ex aqua ſanat:uulnera recentia, priuſq́; aqua tangantur impoſitum:præterea capitis ulcera. Pecu liariter ilibus imponitur, cũ cypria cera, aut cum fico. Sanat& pruritus. Non eſt dandum in febri. Nauſeas maris arcet in nauigationibus potum: inguinum tumorem in uentrali habitum. Somnos allicit olfactum, aut inſcio ſub capite poſitum, Veſtibus inſertum tine 20 as arcet. Culices ex oleo perunctis abigit,& fumo ſi uratur. Atramentum librarium ex di lato eius temperatum, literas à muſculis tuetur:capillum denigrat abſinthij cinis unguen to roſaceoq́; permixtus. Eſt& abſinthium marinum, quod quidam ſeriphium uocant, probatiſsimum in Tapoſiri Aegypti: huius ramum Iiaci præferre ſolenne habẽt: anguſtius priore, minusq; amarum, ſſomacho inimicum, aluum mollit, pellite; animalia inte raneorum. Bibitur cum oleo& ſale, aut in farinæ trimeſtris ſorbitione dilutũ. Coquitur quantum manus capiat, in aquæ ſextario ad dimidias.
De ballote,& botrye fruticoſa,& brabylla,& bryo& bupleuro,& catanan ce,& calla,& circea,& cirſio,& crategono,& theligono.& crocodilio,& cynoſorchi,& chryſolachano,&
8 cucubalo,& conferua. Cap. vIII Allotemn alio nomine melampraſion Græci uocant, herbam ftuticoſam, anguloſis B caulibus nigris, hirſutis.folijs ueſtiẽtibus maiorib. qu arn potri,& nigrioribus, gra/ ne olentibus. Vis eius eflicax aduerſus canis morſus, ex ſale folijs tritis impoſita: item ad condylomata, coctis cinere, in folio oleris. Purgat& ſordidaulcera cum melle. Botrys ſtuticoſa herba eſt luteis ramulis. Semen circa totam naſcitur, folia cichorio ſimilia. Inue/ nitur in torrentium ripis. Medetur orthopnoicis: hoc cappadoces ambroſiam uocãt, alij artemiſſam. Btabylla ſpiſſandi uim habet cotonei mali modo, nec amplius de ea tra/ dunt autores. Bryon marina herba ſine dubitatione eſt, lactucæ folijs ſimilis, rugoſa ue/ luti contracta, ſine caule, ab ima radice exeuntibus folijs. Naſcitur in ſcopulis maxime, Ao teſtisq; terra comprehenſis. Præcipua ſiccandi ei ſpiſſandiq; uis,& collectiones omnes inflammationesqʒ cohibendi, præcipue podagræ:& quicquid refrigerare opus ſit. Bupleuri ſemen ad ictus ſerpentium dari reperio, foueric; plagas decocta ea herba, adie/ ctis folijs mori aut origani. Catanancen theſſalam herbam qualis ſit, à nobis deſcribi ſu/ peruacuũ eſt,cum ſit uſus eius ad amatoria tantũ. ud nõ ab re eſt dixiſſe ad detegendas magicas uanit̃ates, electam ad hunc uſum coniectura, quoniã areſcens contraheret ſe ad ſpeciẽ unguiũ milui exanimati. Eadẽ ex cauſa& cemos ſilebitur à nobis. Calla duorum generũ eſt. Vna ſimilis aro. Naſcitur in arationibus. Colligitur anteq́; inareſcat, uſusq; eoſdẽ habet quos arũ. Bibitur quoq; radix huius ad exinaniendas aluos, menſesq́; mu/lierum: item caules cum folijs in leguminibus decocti, lanant tenaſmon. Alterum genus ““ eius qui/

490 c. PLIMNIISIAIAITWIERSIIIIS eius quidam anchuſam uocant, alij rhinocliſtam. Folia lactucæ longiora, plumoſa, radice rubra, quæ ignes ſacros cum flore polentæ ſanat impoſita: iocinoris autem uitia, in uino albo pota. Circea ſtrichno ſatiuo ſimilis eſt, Hore nigro, puſillo, paruo ſemine ut milij, na ſcẽte in quibuſdam corniculis, radice ſemipedali, triplici fermè aut quadruplici, alba, odo/ rata, guſtus calidi. Naſcitur in apricis ſaxis. Diluitur in uino, bibiturq; ad dolorem uuluæ & uitia. Macerari oportet in ſextarijs tribus quadrantẽ radicis tuſę, noctem& diem. Tra hit eadem potio& ſecundas.ſemine lac minuitur, in uino aut mulſa aqua poto. Citſion cauliculus eſt tener duum cubitorum, triangulo ſimilis, folijs ſpinoſis circundatus. Spinæ molles ſunt. Folia bouis linguæ ſimilia, minora, ſubcandida,& in cacumine capitula purpurea, quæ ſoluuntur in lanugines. Hanc herbam radicemue eius adalligatã, dolores 10 uaricum ſanare tradunt. Cratægonon ſpicæ tritici ſimile eſt, multis calamis ex una radi/ ce emicantibus, multorum q́; geniculorum. Naſcitur in opacis, ſemine milij, uehementer aſpero guſtu:quod ſi bibant ex uino ante cœnã, tribus obolis in cyathis aquæ totidem, mulier ac uir, ante conceptum diebus x L. uirilis ſexus partum futurum aiunt. Eſt& alia cratægonos. quæ thelygonos uocatur. Differentia intelligitur lenitate guſtus. Sunt qui florem cratægoni bibentes mulieres, intra X L. diem cõcipere tradant. Eadem ſanant ul. cera uetera nigra cum melle: explent ſinus ulcerum,& atropha carnoſiora faciunt, purulenta expurgant, panos diſcutiunt, podagras, collectionesq; omnes leniunt, peculiariter mammarum. Theophraſtus arboris genus intelligi uoluit crategonon ſiue crategona, quam Itali aquifolium uocant. Crocodilion chamæleontis herbæ nigræ figurã habet, radice longa, æqualiter craſſa, odoris aſperi. Naſcitur in ſabuletis. Pota ſanguinẽ per nares pellit copioſum craſſumqo;, atq; ita lienem conſumere dicitur. Cynoſorchin aliqui or chin uocant folijs oleæ, mollibus, ternis, per ſemipedẽ longitudinis in terra ſtratis, radice bulboſa, oblõga duplici ordine, ſuperiore quæ durior eſt,& inferiore quæ mollior. Edun tur ut bulbi cocti, in uineis ferè inuenti. Ex his radicibus ſi maiorem edant uiri, mares ge/nerari dicunt:ſi minorẽ fœminæ, alterum ſexum. In I heſſalia molliorẽ in lacte caprino uiri bibunt ad ſtimulandos coitus, duriorem uero ad inhibendos. Aduerſatur alter alte/ ri. Chryſolachanum in pineto, lactucæ ſimile naſcitur. Sanat neruos inciſos, ſi cõfeſtim imponatur. Et aliud genus chryſolachani traditur, flore aureo, folijs oleris. Coctũ eſtur, ut olus molle. Herba hac adalligata morbũ regiũ habẽtibus. ita ut ſpectari ab his poſſit, 30 ſanari id malum traditur. De chtyſolachano nec ſatis dici ſcio, nec plura reperio. Nanc; & hoc uitio laborauere proximi utiq; herbarij noſtri, quod ipſis notas uelut uulgares ſtrictim& nominibus tantum indicauere, tanq́; coagulo terræ aluum ſiſti, ſtranguriam diſſolui, ſi bibatur ex uino aut aqua. Cucubali folia trita cum aceto, ſerpentium ictibus& ſcorpionum mederi. Quidam hãc alio nomine ſtrumũ appellant, alij Græce ſtrychnon: Acinos habet nigros.Ex his cyatus ſucci cum mulſi duobus, medetur lumbis: item capi tis doloribus cum roſaceo infuſus. Ipſa ſtrumis illita. Peculiaris eſt alpinis maxime ſluminibus conferua, appellata à conferruminando, ſpongia aquarum dulcium uerius q́; mu/ ſcus aut herba, uilloſæ denſitatis atq; ſiſtuloſæ. Curatum ea ſcio, omnibus ferè oſſibus cõ fractis, prolapſum ex arbore alta putatorem circundata uniuerſo corpori, aquam ſuam 40 in ſpergentibus quoties inareſceret, raroq; nec niſi deficientem herbam mutationis cauſa reſoluentibus, conualuiſſe uix credibili celeritate. De cocco gnidio,& dipſaco,& dryopteri,& dryophono,& elatine,& empetro fiue calcifraga,& epicacti ſiue elleborine,& epimedio, et enneaphyllo, & filice,& de femore bubulo,& galeopſide ſiue galeobdolo; & glauce ſiue eugalacto. Cap. IX 8. -21 Occo gnidio color cocci, magnitudo grano piperis maior, uis ardens. Itaque in pane deuoratur, ne adurat cum gulam tranſit. Huic uis præſentanea contra cicu/ tam. iſtit aluum. Dipſacos folia habet lactucæ, bullasqʒ ſpinoſas in dorſi medio, 3 caulem

UIST ORTAE LIEIBENN XXVII 491 caulem duotũ cubitorum, ijſdem ſpinis horridum, genicula eius binis folijs amplecten/ tibus, concauo alarum ſinu, in quo ſubſiſtit ros ſalſus. In cacumine capitula ſunt echinata ſpinis. Naſcit in aquoſis. SGanat rimas fedis. Itẽ fiſtulas decocta in uino radice, uſq; dum ſit craſſitudo cera,ut poſſit in fiſtula collyrium mitti. Item uerrucas omniũ generũ. Qui dam& alarum quas ſupra diximus ſuccum illinũt his. Dryopteris filici ſimilis, in arbori bus naſcitur, tenui foliorum ſubdulcium inciſura, radice hirſuta. Vis ei cauſtica eſt. Ideo pſilothrũ eſt radix tuſa. Hlinitur enim uſq dum ſudores euocet. Iterumq́;& tertio, ita ne ſudor abluatur. Dryophonon ſimilis herba eſt, cauliculis tenuibus, cubitalibus, circunda tis utrinq; folijs, pollicari amplitudine, qualia oxymyrſines, ſed candidioribus molliorio buscT;, Hore candido ſambuci. Edunt cauliculos decoctos. Semine uero eius pro pipere utuntur. Platine folia habet helxinæ, puſilla, piloſa, rotunda, ſemipedalibus ramulis
quinis ſenisue, d radice ſtatim folioſis. Naſeitur in ſegetibus. Acerba guſtu,& ideo oculo tum fHluxionibus efficax, folijs cũ polenta tritis& impoſitis ſubdito et linteolo. Badẽ cum lini ſemine cocta, ſorbitionis uſu dyſenteria liberat. Em petron, quam noſtri calcifragam uocant, naſcitur in montibus maritimis, ferè in ſaxo: quo propius mari fuit minus ſalſa eſt, potaq; hilem trahit ac pituitas: quo longius magisq; terrena, amarior ſentitur. Frahit aquam. Sumitur aũt in iure aliquo, aut in hydromelite. Vetuſtate uires perdit. Recens uri nas ciet: Decoctum in aqua uel tritum calculos frãgit. Qui fidem promiſſo huic quærũtaffirmãt lapillos, qui ſubferuefiant una, rumpi. Epicactis ab alijs elleborine uocatur, par
0 ua herba. exiguis folijs, jocineris uitijs utiliſſima,& cõtra uenena pota. Epimenidion cau/
lis eſt non magnus, ederæ folijs denis ato; duodenis, nunquam florens, radice ténui, nigra, ſubgraui odore. Naſcitur in humidis,& huic ſpiſſandi refrigerandiq; natura, fœmi/ nis cauenda. Folia in uino trita uirginũ mãmas cohibent. Enneaphyllon, longa folia nouena habet, cauſticæ naturæ. Imponitur lana circundatũ, ne urat latus, cõtinuo enim pu/ſtulas excitat, lumborum doloribus& coxendicum utiliſſimũ. Filicis duo genera nec flo/rem habent, nec ſemen. Pterin Græci uocant, alij blechnon, cuius ex una radice cõplures exeunt flices, bina etiã cubita excedentes longitudine, non graues odore. Hanc marem exiſtimant. Alterum genus thelypterin Græci uocant, alij nymphæã pterin. Eſt aũt ſin
gularis atq; non fruticoſa, breuior, molliorq;& denſior, folijs ad radicem canaliculata.
Vtriuſq; radice ſues pingueſcunt. Folia utriſq; lateribus pinnata, unde nomen Græci
impoſuere. Radices utric; longæ in obliquũ, nigræ, præcipue cũ inaruere. Siccari aũt eas
ſole oportet. Naſcuntur ubiq;.ſed maxitne frigido ſolo. Effodi debẽt uergilijs occidentibus. Vſus radicis in trimatu tantũ, neq; ante neq; poſtea. Pellunt interaneorũ animalia:
ex his tænias cum melle: cætera ex uino daulci triduo potæ. Vtraq; ſtomacho inutlliſſima. Aluũ ſoluit,ptimo bilẽ trahẽs, mox aquã: melius tænias cũ ſcãmonij pari pondere. Ra/ dix eius duũ obolorũ pondere ex aqua, poſt unias diei abſtinentiam bibitur, melle præguſtato cõtra rheumatiſmos. Neutra danda fœminis, quoniã grauidis abortu m, ceteris ſterilitatẽ facit. Farina earũ ulceribus tetris inſpergitur: iumentorũ quoqʒ ceruicibus. Folia cimicem necant, ſerpentẽ non recipiunt. Ideo ſubſterni utile eſt in locis ſuſpectis: uſtæ
o etiã fugãt nidore. Fecere medici huius quoq; herbæ diſcrimẽ. Optima Macedonica eſt,
82
ſecunda Caſſiopica. Femur bubulũ appellatur herba, neruis& ipſa utilis, recens in aceto ac ſale trita. Galeopſis, aut, ut alij, galeobdolon uel galion, caulem& folia habet urticæ le/ niora,& quæ ꝑrauem odorẽ trita reddãt: flore purpureo. Naſcitur circa ſepes ac ſemitas ubiqʒ.Folia caulesq; duritias& carcinomata ſanant ex aceto trita& impoſita: item ſtru/ mas. banos& parotidas diſcutiũt. Ex uſu eſt& decocto ſucco fouere. Putreſcentia quoq; & gangrenas ſanat cũ ſale. Glaux antiquitus eugalacton uocabatur cytiſo& lenticulæ fo lijs ſimilis: auerſa candidiora. Rami in terrã ſerpunt quini ſeniue, admodũ tenues ab ra/ dice. Floſculi purpurei exeunt. Inuenitur iuxta mare, Coquitur in ſorbitione ſümilaginis, ad excitandum ubertatẽ lactis, eamq&; qui hauſerint, balineis uti conuenit.
De

492 c. TPLINII NATVRALIS
De glaucio,& glycyſide,& gnaphalio ſiue chamæzelo,& galedrago,& holco, & hyoſiri,& holoſteo,& hypophæſto. Cap. X Laucion in Syria& Parthia naſcitur, humilis herba, dẽſis folijs: fere papaueris, mi noribus tamen ſordidioribuscq́;, odoris tetri, guſtus amari cũ aſtrictione. Granum habet crocei coloris. Hoc in olla fictili luto circumlitu, in clibanis calefaciũt, deinde exem/pto ſuccum exprimunt eiuſdem nominis. Vſus eſt& ſucci& foliorum, ſi terantur, aduerſus epiphoras, quæ uniuerſæ uno impetu cadunt. Hinc temperatur collyrium, quod me/ dici diaglaucion uocant. actis quoq; ubertas intermiſſa reſtituitur. Sumitur eius rei cau ſa ex aqua, Glycyſide, quam aliqui pæoniam. aut pentorobon uocãt, caulẽ habet duũum cubitorum, comitantibus duobus aut tribus, ſubrutilum, cute lauri, folia qualia iſatis, pin/ n guiora, rotundiorac;,& minora. Semẽ in ſiliquis aliud grano rubente, aliud nigro. Duo aũt genera ſunt. Fœmina exiſtimatur, cuius radicibus ceu balani longiores, circiter octo aut ſex adhærent. Mas plures habet, quoniã non una radice nixus eſt, palmi altitudine, candidacq;j. Ea guſtu aſtringit. Fœminæ folia myrrhã redolẽt,& denſiora ſunt. Naſcun/tur in ſyluis. Fradunt noctu effodiendas, quoniam pico martio impetũ in oculos facien/ te, interdiu periculoſum ſit. Radix uero cum effodiatur, periculum eſſe ne ſedes procidat. Magna id uanitate ad oſtẽtationẽ rei fictum arbitror. Vſus in his diuerſus. Rubra enim grana rubentis mẽſes ſiſtunt xv. ferè pota in uino nigro. Nigra grana uuluis medẽtur, ex paſſo aut uino totidẽ pota. Radix omnes uentris dolores ſedat in uino, aluumq́; pur/ gat:ſanat opiſthotonũ, morbum regium, renes, ueſicam: matricem aũt& ſtomachum de z0 cocta in uino: aluumqʒ ſiſtit: eſtur etiam contra malum mentis, ſed in medẽdo quatuor drachmæ ſatis ſunt. Grana nigra auxiliãtur& ſuppreſsionibus nocturnis, in uino pota quo dictum eſt numero. Stomacho uero& roſionibus,& eſſe ea& illinire prodeſt. Sup/ puratic nes quoq; diſcutiunt᷑:recẽtes nigro ſemine, ueteres rubro. Vtrunq; auxiliat᷑ à ſer pente perculſis: Et pueris cõtra calculos, incipiente ſtranguria. Gnaphalion alij chamæ/ zZelon uocant, cuius folijs albis mollibusq; pro tomento utuntur: ſane& ſimilia ſunt. Da tur in uino auſtero ad dyſenteriam, uentris ſolutiones, mẽſesq; mulierum ſiſtit· Infunditur aũt tenaſmo. Illinitur& putreſcentibus ulcerum. Galedragon uocat Nonocrates leu/ cacãtho ſimilem. paluſtrẽ& ſpinoſam, caule ferulaceo, alto, cui ſummo capite inhæreret ſimile ouo.In hoc creſcente ætate uermiculos naſci tradunt, quos pyxide conditos adalli z0 gari cum pane brachio ad eam partem qua dens doleat, mireq́; ilico dolorẽ tolli. Valere non diutius anno,& ita ſi terram non attigerit. Holcus in ſaxis naſcitur ſiccis. Ariſtas ha/ bet in cacumine tenues, culmo quale ordeũ reſtibile. Hæc circa caput alligata, uel circa la certum, educit è corpore ariſtas. Quidam ob id ariſtidam uocãt. Hyoſiris intubo ſimilis, ſed minor,& tactu aſperior: uulneribus contuſa præclare medetur. Holoſteon ſine quritia eſt herba, ex aduerſo appellata à Græcis, ſicut fel dulce, tenuis uſq; in capillamenti ſpe ciem, longitudine quatuor digitorum ceu gramen;, folijs anguſtis, aſtringens guſtu. Naſcitur in collibus terrenis. Vſus eius ad conuulſa, rupta in uino pota. Vulnera quoq; con/ glutinat. Nam& carnes coguntut, addita. Hypophæſton naſcitur in ſpinis, ex quibus fiunt æneæ fullonię, ſine cauliculo, ſine flore, capitulis tantũ inanibus,& folijs paruis, mul 40 tis, herbacei coloris, radiculas habens albas, molles. Succus earum exprimitur æſtate, ad ſoluẽdam aluum, tribus obolis, maxime in comitialibus morbis,& tremulis hydropicis. Contra uertigines, orthopnœas, paralyſeis incipientes. b De hypogloſſa,& hypicoo, idæa, iſopyro, lathyri, leontopetalo, lycopſi/ de, lithoſpermo, lapide uulgari, de limeo, leuce,& leucov X1“ 8 H v pogloſſa folia habet See ſylueſtris myrti,cõcaua, ſpinoſa,& in his ceu linguas
folio paruo exeunte de folijs. Capitis dolorẽ corona ex his impoſita minuit. Hy
picoon in ſegetibus naſcitur, folijs rutæ. Natura eius eadem quæ papaueris ſucco. Idææ 8. herbæ

HISATORIBELIEBR XXVII 4 93 herbæ folia ſunt quæ oxymyrſines: adhærẽt his uelut pãpini, in quibus flos. Aluũ men ſesq;.& omnẽ abundantiã ſanguinis ſiſtit. Spiſſandi cohibẽdi q; naturã habet. Iſopy/ ron aliqui phaſelion uocãt, quoniã foliũ quod elt aniſo ſimile‚in pãpinos torquetur. Ca/ pitula ſunt in ſummo caule tenuia, plena ſeminis melanthij. Contra tuſsim& cætera pe/ ctoris uitia, ex melle aut aqua mulſa: item iocineri utiliſsima. Lathyris folia habet mul/ta, lactucæ ſimilia, tenuiora, germina multa, in quibus ſemen tuniculis continet᷑ ut cappa ris: quæ cũ inaruere, eximũtur grana piperis magnitudine, cãdida, duſcia, facilia purgatu. Hæc uicena in aqua pura aut malſa pota, hydropicos ſanãt. Trahunt᷑& bilẽ.(Qui uehe mentius purgari uolunt᷑cũ folliculis ipſis ſumũt ea:nam ſtomachũ lædunt. Itacʒ inuentũ
do eſt. ut cũ piſce aut iure gallinacei ſumerent᷑. Leõtopetalon alij rhapeiõ uocãt, folio braſsi/ cæ, caule ſemipedali: aaæ multæ, ſemen in cacumine in ſiliquis ciceris modo: radix rapo ſi/ milis. grãdis, nigta. Naſcitur in aruis. Radix aduerſatur omniũ ſerpentium generibus ex uino pota, nec alia res celerius proficit. Datur& iſchiadicis. Lycopſis longioribus q́; la/ ctuca eſt folijs, craſsioribusq;. Caule longo, hirſuto, adnatis multis cubitalibus, flore par uo, purpureo. Naſcitur in cãpeſtribus. llinit᷑ cum farina hordeacea igni ſacro. Sudorẽ in febribus mouet, ſucco aquæ calidæ admixto. Inter omnes herbas lithoſpermo nihil eſt mirabilius. Aliqui ægonychon uocãt, alij dios pyron, alij heracleos. Hderba quincũcialis ferẽ, folijs duplo maioribus q́; rutæ, ramulis ſurculoſis, craſsitudine iunci, gerit iuxta folia ſingulas ueluti barbulas,& earũ in cacuminib. lapillos cãdore& rotunditate margarita/ 20 rũ,magnitudine ciceris, duritia uero lapidea.Ipſi quà pediculis adhæreãt, cauernuſas ha/ bent,& intus ſemẽ. Naſcit et in Italia, ſed laudatiſsimũ in Creta. Nec quicq́; inter herbas maiore quidem miraculo aſpexi. Tantus eſt decor, uelut aurificũ arte alternis inter folia candicãtib.margaritis, tam exquiſita difficultas lapidis ex herba naſcẽtis. Iacere atq; hu/mi ſerpere autotes tradũt. Ego uulſam non hærentẽ uidi. lis lapillis drachmæ pondere potis in uino albo calculos frangi, pellicq; cõſtat,& ſtranguriã diſcuti. Neqʒ in alia herba rũ fides eſt uiſus ſtatim, ad quam medicinã nata ſit. Eſt autẽ eius ſpecies, ut etiã ſine auto re uiſu ſtatim noſci poſsit.· Lapis uulgaris iuxta flumina fert muſcũ ſiccũ, canũ. Hic fri/ catur altero lapide addita hominis ſaliua, illo lapide tangitur impetigo. Qui tangit dicit, sρ τꝶε xαυᷣοασιι‿ς νμ‿ έ‿έρμ‿ε εμμα‿ν. Limeũ herba appellatur à Gallis, qua 3o ſagittas in uenatu tingunt medicamẽto, quod uenenũ ceruariũ uocant. Ex hac in tres mo dios ſaliuati addit᷑, quantũ in una ſagitta addi ſolet, ita offa demittitur boum faucibus in morbis. Alligari poſtea ad præſepia oportet, donec purgentur. Inſanire enim ſolent. Si ſudor inſequitur, aqua frigida perfundi. Leuce mercuriali ſimilis, nomen ex cauſa acce/ pit,per mediũ foliũ candida linea tranſcurrente:quare meſoleucon quidã uocant. Succus eius fiſtulas ſanat: ipſa contrita, carcinomata. Fottaſsis eadem ſit quæ leucas appellatur, cõtra omnia marina uenena efficax. Speciem eius autores nõ tradunt, nec aliud q; ſylue/ ſtrẽ latioribus folijs eſſe efficaciorẽ, hanc ſemine acriorẽ. Leucographiis qualis eſſet ſcri ptum nõ reperi:quod eo magis miror, quoniã utilis proditur ſanguinẽ excreantibus, tri-/ bus obolis cum croco:Item cœliacis, trita ex aqua& appoſita: Profluuio fœminarũ, ocu40 lorũ quoq; medicamẽtis,& explendis ulceribus, quæ fiunt in teneris partibus corporis. De medio,& myoſota,& myagro,& nattice,& othone,& onoſma,& onopor/ do,& oſyri,& oxye,& batrachio,& polygono,& leucãtemo,& phytema, & phyllo,& phellandrio,& phalari,& polyrrhizo,& proſerpinaca,& de rhacoma, de reſeda,& ſtœchade. Cap. xII Mrdioa folia habet iridis ſatiuę, caulem tripedalem,& in eo florẽ grandem, purpu Lreum, rotundum, ſemine minuto, radicem ſemipedalem. In ſaxis opacis naſcitur. Radix drachmis duabus cum melle menſes fœtninarum ſiſtit ecligmate per aliquot dies ſumpto. Semen quoq; in uino tritum, contra abundantiam fœminarũ datur. Myoſota ſiue myoſotis.leuis herba, caulibus plutibus ab una radice, aliquatenus rubentibus con/ “ T cauis

494 1tIC ELINII
cauis, ab imo folijs anguſtis, oblongis, dorſo acuto, nigris, per interualla aſsidue geminatis, tenuibus cauliculis ex alis prodeũtibus, Hore ceruleo. Radix digitali craſsitudine, mul/tis capillamẽtis fibrata. Vis ei ſeptica& exulceratrix, ideoc; ægilopas ſanat. Tradũt Ae/gyptij.mẽſis quẽ Thiatin uocãt die xxvIl. ferè in Auguſtũ menſem incurrente, ſi quis huius herbæ ſucco inungatur mane priuſquã loquatur, nõ lippiturũ eo anno. Myagros herba ferulacea eſt, folijs ſimilis rubiæ, tripedanea. Semẽ oleoſum, quod& fit ex eo. Me detur oris ulceribus perunctis hoc ſucco. Derba quæ uocatur nigina, tribus folijs longis intubaceis⸗illita cicatrices ad colorẽ reducit. Natrix uocat᷑ herba, cuius radix euulſa uirus hirci red olet. Hac in piceno à fœminis abigũt, quos mira perſuaſione fatuos uocãt: ego ſpecies lymphantiũ hoc modo animorũ eſſe crediderim, qui tali medicamẽto iuuentur. 1o Odontitis inter fœni genera eſt, cauliculis denſis ab eadem radice, geniculatis, triãgu/ lis, nigris: in geniculis folia parua habet, logiora tamen q́; polygonon. Semẽ in alis hor/ deo ſimile, Horem purpureũ, puſillũ. Naſcitur in pratis. Decoctuũ cauliculorũ eius in uino auſtero quantũ manus capiat, dentiũ dolori medet᷑, ita ut cõtineatur ore. Othone in Sy/ria naſcitur, ſimilis erucæ, perforatis crebro folijs, flore croci, quare quidã anemonen uocauerũt. Succus eius oculorũ medicamẽtis cõuenit. Mordet enim leuiter& excalfacit, aſtringitqʒ ſiccando.Purgat cicatrices& nubeculas,& quicquid obſtat. Quidam tradunt lauari, atq; ita ſiccatam digeri in paſtillos. Onoſma longa folia habet ferè ad tres digitos in terra iacentia, tria, ad ſimilitudinẽ anchuſe inciſa, ſine caule, ſine Hlore, ſine ſemine. Præ gnans ſi edat eam, aut ſupergradiatur, abortũ facere dicitur. Onopordon ſi comederint 20 aſini‚crepitus reddere dicuntur. Trahit urinas& mẽſes, aluũ ſi ſtit, luppurationes& colle ctiones diſeutit. Oſyris ramulos fert nigros,tenues. lentos.& in ijs folia nigra ceu lini:ſe/ menq́; in ramulis nigrũ initio, dein colore mutato rubeſcẽs. Smegmata mulieribus faciũt ex his. Radicũ decoctum potũ, ſanat arquatos. Eædem priuſquã matureſcat ſemen, con/ ciſæ,& ſole ſicatæ, aluũ ſiſtùnt. Poſt maturitatẽ uero collectæ,& in ſorbitione decoctæ, rheumatiſmis uentris medẽtur,& per ſe tritæ ex aqua cœleſti bibuntur. Oxys folia ter na habet. Datur ad ſtomachũ diſſolutũ. Edunt& qui enterocelen habent. Polyanthe/ mũ, quam quidam batrachion appellant, cauſtica ui exulcerat cicatrices& ad colorem re ducit: Eademqʒ uitiligines cõcorporat. Polygonon Græci uocant, quam nos ſanguina/ riam:non attollitur à terra, folijs ruta, ſemine graminis. Succus eius infuſus naribus ſup/30 primit ſanguinẽ,& potus cum uino, cuiuslibet partis profluuium excreationesq́; cruen/ tas inhibet. Qui plura genera polygoni faciunt, hanc marem intelligi uolunt, appellariq; à multitudine ſeminis, aut denſitate fruticis calligonon. Alij polygonaton à frequen tia geniculorum, alij theuthalida, alij carcinetron, alij clema, multi myrtopetalon. Necnõ inueniuntur, qui hanc fœminam eſſe dicunt: marẽ autem maiorẽ, minusq́; nigram,& ge niculis denſiorem, ſemine ſub omnibus folijs turgeſcentem. Quocunq; hæc modo ſe ha beant, uis earũ eſt ſpiſſare ac refrigerare. Semina aluũ ſoluũt largius ſumpta, urinã cient, rheumatiſmos cohibent: qui ſi non fuere, non proſunt. Stomachi feruori folia imponun tur:ueſicæ dolori illinũtur,& ignibus ſacris. Succus& auribus purulẽtis inſtillatur& ocu lorum dolori per ſe. Dabatur& in febribus ante acceſsiones duobus cyathis in tertianis, 4o quartanis ue præcipue: Item cholericis, dyſentericis,& in ſolutione ſtomachi. Tertiũ ge/ nus oreon uocatur in montibus naſcens harundini teneræ ſimile, uno caule, denſis geni culis,& in ſe fractis, folijs autem piceæ, radicis ſuperuacuæ, inefficacius q́; ſuperiora. Pecu liare iſchiadicis. Quartũ genus ſylueſtre appellatur, penè arboris modo frutex, radice lignoſa, ſtirpe cedri rubicũdo: ramis ſparti, binum palmorum, nigris geniculorum ternis quaternis ue articulis. Huic quoq; ſpiſſandi natura, ſapor mali cotonei. Decoquitur in aqua ad tertias, aut aridi farina inſpergitur& oris ulceris,& attritis partibus. Propter gin giuarũ uero uitia ipſa cõmanducatur. Nomas ſiſtit, omniaq́; quæ ſerpũt, aut difficilem ci catricem habẽt. Priuatim uero ſanat à niue facta ulcera. Herbarij& ad angi ie. V illa

HAISIORIAE FIEER SVI 495 ila:& in capitis dolore coronam ex ea imponunt:& cõtra epiphoras collo circundant. In tertianis quidam ſiniſtra manu euulſam adalligant: adeo contra proflunia ſanguinis, nec ullam magis aridam quàm polygonum ſeruant. Pancration aliqui ſcillam puſillam ap/ pellare malũt. folijs albi lilijlongioribus craſsioribusq radice bulbi magni, colore ruffo. Aluum ſoluit, ſuco cum farina erui ſumpto: ulcera purgat. Hydropicis ſpleneticisq; cum melle datur. Alij decoquunt eam, donec aqua dulcis ſiat. Eac effuſa, radicem terentes di gerunt in paſtillos ſole ſicatos,& poſtea utuntur ad capitis ulcera,& cætera quæ repur/ ganda ſunt:Item ad tuſsim quantũ tribus digitis apprehẽderint, in uino dantes,& ad lateris dolores, aut periꝑneumonicis ecligmate. Propter iſchiada in uino bibendum,& pro
o pter tormina menſesq; ciendos. Peplos, quam aliqui fycen, alij meconion aphrodes uo/ cant, ex una radice tenui fruticat, folijs rutæ paulo latioribus, ſemine ſub folijs rotũdo, mi-/ nore qᷓʒ candidi papaueris. Intet uites fer colligitur meſsibus: ſiccaturc; cum fructu ſuo, ſubiectis aquis in quas excidat. Doc poto aluus ſoluitur, bilis ac pituita detrahit᷑. Media potio eſt acetabuli mẽſura, in aquę mulſę heminis tribus. Et cibis inſpergitur obſonijsqʒ ad molliendam aluum. Periclymenos fruticat et ipſa, ex interuallo duo folia habens, ſub/candida, mollia. In cacumine autem ſemen inter folia durum,& quod difficile euellatur. Naſcitur in aruis ac ſepibus, cõuoluens ſe adminiculis quibuſcũc;. Semen eius in umbra ſiccatum tunditur,& in paſtillos digeritur. Hi reſoluti dantur in uini albi cyathis tribus, tricenis diebus, ad lienem: eumq́; urina cruenta, aut per aluum abſumit, quod intelligitur
20 à decimo ſtatim die. Vrinã cient& folia decocta, quæ& orthopnoicis proſunt. Partum quoq; adiuuant, ſecundasq; pellunt pota ſimili modo. Pelecinum in ſegetibus diximus naſci,ftuticoſam cauliculis. folijs ciceris. Semen in ſiliquis fert, corniculorum modo aduncis,ternis quaternis ue, quale gith nouimus, amarũ ſtomachio utile. Additur in antidotis. Polygala palmi altitudinem petit, in caule ſummo folijs lenticulæ, guſtu aſtricto, quæ pota lactis abundantiam facit. Poterion, autut alij uocant)phrynion, uel neurada, large fruticat, ſpinis retorrida, lanugine ſpiſſa, folijs paruis, rotundis, ramulis longis, mollibus, lentis. tenuibus. HHore longo, herbacei coloris: ſeminis nulli uſus, ſed guſtu acuto& odorato. Inuenitur in aquoſis collibus. Radices habet duas aut tres. binum cubitorum iu altitu dine, neruoſas, candidas, firmas. Circumfoditur autumno,& præciſo frutice dat ſuccum
zo gummiſimilem. Radix mira uulneribus ſanãdis traditur, præcipuec; neruis uel præciſis llita. Decoctum quocʒ eius cum melle potum diſſolutiones neruorum,& infirmitates,& inciſuras iuuat. Phalangites, à quibuſdam phalangion uocatur, ab alijs leucanthemon, uelc(ut in quibuſdam exemplaribus inuenio)leucacantha. Ramuli ſunt ei nunquam pau/ciores duobus.in diuerſa tẽdentes:flos candidus, lilio rubro ſimilis. ſemine nigro, lato, ad lenticulæ dimidiæ figuram, multo tenuiore, radice herbacei coloris. Huius folio uel flore uel ſemine auxiliantur contra ſcorpionum phalangiorumq́;& ſerpentiũ ictus: ltem con/ tra tormina, Phyteuma qualis ſit, deſcribere ſuperuacuum habeo, cum ſit uſus eius tan tum ad amatoria. Phyllon à Græcis uocatur herba in faxoſis montibus, fœmina magis herbacei coloris.caule tenui, radice parua, ſemine rotundo, papaueri ſimili: Hæc ſui ſexus 40 facir partus. Mares autem ſemine tantum differens, quod eſt incipientis oliuæ. Vtrunq; bibitur in uino. Phellandrion naſcitur in paluſtribus, folio apij. Bibitur ſemen eius pro pter calculos& ueſicæ incommoda. Phalaris thyrſum habet longum, tenuem, ceu cala/ mum. in fummo florẽ inclinatũ: ſemen ſimile ſeſamæ. Et hoc calculos frangit, potum ex uino uel aceto uel cum melle& lacte: Idem& uitia ueſicæ ſanat. Polyrrhizon folia habet myrti, radices multas: Hæ tuſæ dantur in uino contra ſerpentes: Proſunt& quadrupedi/ bus. Proſerpinaca hierba uulgaris eſt, eximij aduerſus ſcorpiões remedij. Eadẽ cõtrita, addita muria& oleo anginam eximie curari tradunt. Præterea in quantalibet laſsitudine recreari defeſſosetiã cum obmutuerint, ſi ſubijciatur linguæ. Si deuoretur, uomitionem
ſequi ſalutarem. Rhacoma affertur ex his quæ ſupra Pontum ſunt regionibus. RaF 2

496 c. PLINII NATVRALIS dix coſto nigro ſimilis, minor& ruffior paulò, ſine odore, calfaciens guſtu& aſtringens. Badem trita uini colorem reddit, ad crocum inclinantem. Illita collectiones inflammatio/nesq́; ſedat, uulnera ſanat, epiphoras oculorũ ſedat ex paſſo illita. Inſignita cum melle,& alia liuentia ex aceto. Farina eius inſpergitur contra cacoethe,& ſanguinem reijcientibus drachmæ pondere in aqua. Dyſentericis etiam& cœliacis, ſi febri carent, in uino: ſin aliter; ex aqua. Facilius teritur, nocte antecedente madefacta. Datur et decoctum eius biben dum duplici menſura ad rupta, conuulſa, cõtuſis, ex ſublimi deuolutis. Si pectoris ſint do lores, additur piperis aliquid& myrrhæ: ſi diſſolutio ſtomachi, ex frigida aqua ſumitur, ſi ue intus ſiue extra purulentis excreationibus:item hepaticis, ſpleneticis, iſchiadicis: ad re/ num uitia, ſuſpiria, orthopnœæas. Arteriæ ſcabritias ſanat ex paſſo, tribus obolis potis tri/-¹0 ta, aut decoctum eius. Lichenas quoq; ex aceto impoſita purgat. Bibitur contra inflatio nes& perfrictiones, febres frigidas, ſingultus, tormina, aſperitates, capitis grauitates, me/lancholicas uertigines. laſsitudinum dolores& cõuulſiones. Circa Ariminũ nota eſt herba, quã reſedam uocant. Diſcutit collectiones inflammationesq́; omnes. Qui curant ea, addunt hæc uerba, Reſeda morbos reſeda, ſcis ne ſcis ne quis hic pullos egerit? radices nec caput, nec pedes habeant. Hæc ter dicũt, totiesc; deſpuunt. Stœæchas in inſulis tantum eiuſdem nominis gignitur, odorata herba, coma hyſſopi, amara guſtu. Menſes ciet potu, pectoris dolores leuat. Antidotis quoq; miſcetur. De ſolano,& ſmyrnio,& telephio,& trichomane,& thalietro,& thlaſpe,& tragonia,& tragoni,& trago,& tragopogo,& ſpondyli. Et quod quidam morbi in quibuſdam non ſunt gentibus. Cap. XIII
O Olanum Græci ſtrychnon uocãt, ut tradit Cornelius Celſus. Huic uis reprimẽdi re/ S frigerandiq;. Smyrnion caulẽ habet apij, folia latiora,& maxime circa ſtolones mul/ tos, quorum à ſinu exiliunt pinguia, ad terram infracta, odore medicato,& cum quadam acrimonia iucundo, colore in luteum langueſcente, capitibus caulium orbiculatis, ut anethi ſemine rotũdo, nigro, quod areſcit incipiente æſtate. Radix quoq; odorata, guſtu acri mordet, ſuccoſa, mollis. Cortex eius foris niger, intus pallidus. Odor myrthę habet qua/ litatem, unde& nomẽ. Naſcitur& in ſaxoſis collibus, et in terrenis. Vſus eius excalfacere, extenuare. Vrinam& menſes cient folia& radix. Semen aluum ſiſtit. Radix collectiones & ſuppurationes nõ ueteres item duritias diſcutit illita. Progeſt& cõtra phalangia ac ſer/30 pentes admixto cachry aut polio, aut meliſſophyllo, in uino pota, ſed particulatim, quoniam uniuerſa uomitionem mouet. Qua de cauſa aliquando cũ ruta datur. Medetur tuſſi& orthopncœææ ſemen, uel radix: ltẽ thoracis, aut lienis, aut renũ, aut ueſicæ uitijs. Radix autẽ ruptis,conuulſis. Partus quoc; adiuuat,& ſecundas pellit. Datur& iſchiadicis cum crethmo in uino. Sudores ciet& ructus, ideo inflationem ſtomachi diſcutit. Valnera ad cicatricẽ perducit. Exprimitur& ſuccus radici, utilis fœminis& thoracis pręcordiorumq́; deſiderijs: calfacit enim& cõcoquit,& purgat. Semen peculiariter hydropicis datur potu, quibus& ſuccus illinitur,& malagmate è cortice arido. Et ad obſonia utuntur cũ mulſo& oleo.& garo, maxime in elixis carnibus ſimul, concoctiones facit, ſapore ſimillima piperiEadem in dolore ſtomacho efficax. Telephion portulacæ ſimilis eſt& caule& folijs. Ra 42 mi à radice ſepteni octoni ue fruticãt, folijs craſsis, carnoſis. Naſcitur in cultis,& maxime inter uites.IHlinitur lentigini,& cũ inaruit teritur. Illinitur& uitiligini, ternis ferẽ mẽſibus, ſenis horis noctis aut diei,poſtea farina hordeacea illinitur. Medetur& uulneribus& fi/ ſtulis. Trichomanes adianto ſimilis eſt, exilius modo, nigtiusq́;, folijs lenticulæ denſis, amaris, aduerſis inter ſe. Decoctum eius ſtrãgurias ſanat in uino albo potum, addito cumino ruſtico. Succus cohibet capillos defluentes, aut ſi effluxerint reparat. Alopeciasc; denſat tritũ,& in oleo illitum. Sternutamenta quoq; guſtatu mouet. Thalietrum folia coriandri habet, pinguiora paulò, caulem papaueris. Naſcitur ubiq; præcipue in cãpeſtri bus. Medentut ulceribus folia cum melle. Thlaſpe duorũ generum eſt, anguſtis folijs di/
vitali

HISTORIAE LIBER XXVIII 497 gitali longitudine,& latitudine in terram uerſis, in cacumine diuiſis, cauliculo ſemipedali, non ſine ramis. peltarum ſpecie, ſemine incluſo lenticulæ effigie, niſi quod infringitur, un/ de nomen. Flos albicat. Naſcitur in ſemitis& ſepibus. Semẽ aſperi guſtus, bilem& pituitam utrinq; extrahit. Modus ſumendi, acetabuli mẽſura. Prodeſt& iſchiadicis infuſum, donec ſanguinem trahat. Menſes quoq; ciet, ſed partus necat. Alterũ thlaſpe, aliqui Per ſicum napi uocãt, ſatis folijs, radicibus magnis,& ipſum utile iſchiadicorũ infuſioni. Pro/ deſt& inguinibus utrunq;. Præcipitur, ut qui colligit, dicat ſumere ſe cõtra inguina& cõtra omnes collectiones,& contra uulnera, unaq; manu tollat. Trachinia herba qualis ſit, non traditut. Credo& falſum eſſe promiſſum Democriti. Portentoſum enim eſt, adalli/
1o gatã triduo abſumere lienes. Tragonis, ſiue tragion, naſcitur in Cretæ tantũ inſulæ ma ritimis iunipero ſimilis.& ſemine& folio& ramis. Succus eius lacteus in gũmi ſpiſſatus. uel ſemen. impoſitione ſpicula&corpore eijcit. Funditur recens,& cũ uino illinitur, aut ſiccæ farina cũ melle. Eadem lactis abundantiã facit, mammisq; unice medetur. Eſt& alia herba tragos/ quam aliqui ſcorpion uocant, ſemipedẽ alta, fruticoſa, ſine folijs, puſillis ra/ cemis rubẽtibus.grano tritici acuto cacumine,& ipſa in maritimis naſcẽs. Huius ram orũ x. aut XII. cacumina trita ex uino pota cœliacis, dyſentericis, ſanguinẽ excreãtibus, men/ ſumq; abundantiæ auxiliantur. Eſt& tragopogon, quem alij comen uocant, caule par uo, folijs croci, radice longa, dulci, ſuper caulem calyce lato, nigro. Naſcitur in aſperis, ſine uſu.Et de herbis quidem memoria digna hactenus aut accepimus, aut comperimus. In ꝛ0 fine earum admonere nõ ab re iudicamus·alijs alias uirium ætates eſſe, Longiſsimo tem/ pore durat elateriũ, ut diximus: Chamæleon niger xXI. annis. Centaurium non ultra xI. Peucedanum& ariſtolochia ac uitis ſylueſtris anno in umbra ſeruantur. Et animalium quidem cæterorum nullum aliud radices à nobis dictas attingit, excepta ſpondyli, quæ omnes perſequitur. Genus id ſerpẽtis eſt. Neillud quidem dubitatur, omnium radicum uim effectus qʒ minui,ſi fructus prius matureſcant: item ſeminũ, ante radice propter ſaccum inciſa. Reſoluitur autem omnium uis conſuetudine:& deſinunt prodeſſe cum opus eſt, quæ quotidie in uſu fuere, æque q́; nocere. Omnes uero herbæ uehemẽtiores effectu uiribusq; ſuntin frigidis locis,& in aquilonijs, item ſiccis. Sunt& gentiũ differentiæ non mediocres.Sicut accepimus de tineis lumbricisqʒineſſe Aegypti. Arabiæ, Syriæ, Ciliciæ 30 populis:ẽ diuerſo Græciæ, Phrygiæ omnino non innaſci. Minus id mirũ, q́; quod in con finio Atticæ Bœotiæq; Thebanis innaſcuntur, cum abſint Athenienſibus. Quæ cõtem/ platio aufert rurſus nos ad ipſorum animalium naturas. ingenitasc; ijs uel certiores mor/ borum omnium medicinas. Enimuero rerum omniũ parens, nullum animal ad hoc tan/tum ut paſceretur, aut alia ſatiaret, naſci uoluit, artesq; lalutares inſeruit et uiſceribus, quip pe cum ſurdis etiam rebus inſeruerit. Tum uero illa animæ auxilia præſtantiſsima ex ani ma alia eſſe uoluit, contemplatione ante cuncta mirabili.
c. PLINII SECVNDI NAPVYRAELIS HISTORIAE LIBERXXVIII
PRO OE MI VM. De medicinis ex animalibus. Cap. 1
IcTAE ERANT omnium rerum naturæ, inter cœlum ac ter/ ram naſcentium, reſtabantq́; quæ ex ipſa tellure fodiuntur, ſi non herbarum ac fruticum tractata remedia auferrent tranſuer ſos, ex ipſis animalibus quę ſanantur, reperta maiore medicina. Qui ergo dixerimus herbas et fHlorũ imagines, ac pleraq; inuen tu rara ac difficilia, ijdem tacebimus quid in ipſo homine proſit homini, cætera que genera remediorum inter nos uiuentia? cum praæſertim, niſi carenti doloribus morbisq;, uita ipſa pœna
½ B

498 c. PLINII NATVRALIS fiat. Minime uero. Quin omnem inſumemus operã licet faſtidij periculum urgeat: quan do ita decretum eſt, minorem gratiæ qu àmm utilitatum uitæ reſpectum habere. Quinimo externa quoqʒ,& barbaros etiã ritus indagabimus. Fides tãtum autores appellet. Quan quam& ipſi conſenſu propè iudicata eligere laborauimus, potius; curæ rerum, quàm copiæ inſtitimus. Illud admonuiſſe perquam neceſſarium eſt, dictas iam à nobis naturas animalium,& quæ cuiuſq; eſſent inuẽta. Neq; enim minus profuere medicinas reperien do, quàm proſunt præbendo. Nunc quæ in ipſis auxilientur indicari, neq; illic in totum omiſſa. Itaq; hæc eſſe quidem alia, illi tamen connexa. Incipiemus autem ab homine, ipſum ſibi exquirentes immenſa ſtatim difficultate obuia. Sanguinẽ quoq; gladiatorum bibunt, ut uiuentibus poculis. comitiales morbi: quod ſpectare facientes eadem harena fe o ras quoq; horror eſt. At hercule illi ex homine ipſo ſorberi efficaciſsimũ putant calidum ſpirantemq;,& unà ipſam animam ex oſculo uulnerum, cum plagis ne ferarum quidem admoueri ora fas ſit humana. Alij medullas crurũ quærunt,& cerebrum infantium. Nec pauci apud Græcos. ſingulorum uiſcerum membrorumq́ʒ; etiam ſapores dixere, omnia perſecuti uſq; ad reſegmina unguium: quaſi uero ſanitas uideri poſsit, feram ex homine fieri, morboq; dignum in ipſa medicina, egregia hercule fruſtratione ſi non proſit. Aſpici humana exta nefas habetur, quid mãdic Quis iſta inuenit oſtenta? Tecum enim res erit euerſor iuris humani, monſtrorumq&́; artifex, qui primus ea condidiſti, credo ne uita tui obliuiſceretur. Quis inuenit ſingula membra humana mandere? qua coniectura inductus? Quam poteſt medicina iſta originem habuiſſe? Quis ueneficia innocentiora effecit 20 quàm remediar Eſto barbari externiq; ritus inuenerint, etiam ne Græci ſuas fecere has artescExtant commentationes Democriti, ad alia noxij hominis è capite oſſa plus prodeſſe: ad alia, amici& hoſpitis. Iam uero ui interempti dente gingiuas in dolore ſcarifica/ ri. Apollonius efficaciſsimum ſcripſit: Miletus, oculorũ fuffuſiones felle hominis ſanari. Artemon caluaria interfecti, neq; cremati, propinauit aquam è fonte noctu comitialibus morbis.Ex eadem ſuſpendio interempti catapotia fecit, contra canis rabioſi morſus An/theus. Atq; etiam quadrupedes homines ſanauere, contra inflationes boum, perforatis cornibus inſerentes oſſa humana: ubi homo occiſus eſſet, aut crematus ſiliginẽ quæ per/ noctaſſet, ſuum morbis dando. Procul à nobis noſtrisq; literis abſint iſta. Nos auxilia di cemus non piacula: ſicubi lactis puerperarum uſus mederi poterit, ſicubi ſaliua tactus ue ʒ30 corporis, cæteraq; ſimilia. Vitam quidem non adeo expetendam cenſemus, ut quoquo modo trahenda ſit. Quiſquis es talis, æque moriere, etiam cum obſcœnus uixeris aut nefandus. Quapropter hoc primum quiſq; in remedijs animi ſui habeat: ex omnibus bonis quę homini tribuit natura, nullum melius eſſe tempeſtiua morte: in eaq́; id optimum, quod illam ſibi quiſq; præſtare poterit. 1“ An ſit in medendo uerborum aliqua uis: oſtẽta& ſanciri& depelli. Cap. II
EFE X homine remediorũ rimũ maximæ quæſtionis,& ſemper incertæ eſt, ualeant ne
aliquid uerba& incantamenta carminum. Quod ſi uerum eſt, homini acceptũ ferri oportere conueniet. Sed uiritim ſapientiſsimi cuiuſque reſpuit fides. In uniuerſum uero omnibus horis hominis credit uita, nec ſentit. Quippe uictimas cędi ſine precatione non 40 uidetur referre, nec deos rite cõſuli. Præterea alia ſunt uerba impetrantis, alia depulſoris, alia commentationis. Vidimus certis precationibus obſecraſſe ſummos magiſtratus. Et ne quid uerborum prætereatur, aut præpoſterum dicatur, de ſcripto præire aliquem, rurſusq́ʒ alium cuſtodem dari qui attendat, alium uero præponi qui faueri linguis iubeat: ti
bicinem canere, ne quid aliud exaudiatur: utraq; memoria inſigni, quoties ipſæ diræ obſtrepentes nocuerint, quoties ue precatio errauerit: ſic repente extis adimi capita, uel cor/ da, aut geminari uictima ſtante. Duratq; immenſo exemplo Deciotum, patris filijc;, quo ſe deuouere, carmen. Extat Tucciæ Veſtalis inceſtæ precatio, qua uſa aquam in cribro tulit, anno urbis p c x. Boario uero in foro Græcum Græcamq́; defoſſos, aut alia/
rum

HIS TCKRfAE LiBER X XVIII 459 tum gentium, cum quibus tum res eſſet, etiã noſtra ætas uidit. Cuius ſacri precationem, qua folet præire quindecemuirùm collegij magiſter, ſi quis legat, profecto uim carmi num fateatur, ea omnia approbantibus octingentorum triginta annorum euentibus. Veſtales noſtras hodie credimus nondum egreſſa urbe mancipia fugitiua retinere in lo/ co precatione: cum ſi ſemel recipiatur ea ratio,& deos preces aliquas exaudire, aut ullis moueri uerbis, confitendum ſit de tota coniectatione. Priſci quidem noſtri perpetuo ta/ lia prodidere: difficilimumq; ex his etiam fulmina elici, ut ſuo loco docuimus. L. Piſo primo annalium autor eſt, Tullum Hoſtilium regem ex Numæ libris eodem quoillum ſacrificio Iouem cœlo deuocare conatum, quoniam parum rite quædam feciſſet, ful/
o mine ictum. Multi uero magnarum rerum fata& oſtenta uerbis permutari. Cum in Tarpeio fodientes delubro fundamenta, caput humanum inueniſſent, miſsis ob id à ſe/ natu legatis, Hetrurię celeberrrimus uates Olenus Calenus pręclarum id fortunatumqʒ cernens, interrogatione in ſuam gentem transferre tentauit, ſcipione prius determinata templi imagine in ſolo ante ſe: Hoc ergo dicitis Romani, hic templum Iouis optimi ma/ximi futurum eſt? hic caput inuenimus? conſtantiſsima annalium affirmatione tranſi/ turum fuiſſe fatum in Hetruriam, ni præmoniti à filio uatis legati Romani reſpondiſſent:non planè hic.ſed Romæ inuentum caput dicimus. Iterum id aceidiſſe tradunt, cum in faſtigium eiuſdem delubri præparatæ quadrigæ fictiles in fornace creuiſſent:& ite/ rum ſimili modo retentum augurium. Hæc ſatis ſint, exemplis ut appareat, oſtentorum
20 uires& in noſtra poteſtate eſſe: ac prout quæque accepta lint, ita ualere. In augurum cer/te diſciplina conſtat, neque diras, neq; ulla auſpicia pertinere ad eos, qui quamque rem ingredientes, obſeruare ſe ea negauerint: qua munere diuinæ indulgentiæ maius nullum eſt. Quid? non& legum ipſarum in duodecim tabulis uerba ſunt, Qui fruges excantaſſet. Et alibi, Qui malum carmen incantaſſet. Verrius Flaccus autores ponit quibus cre/ dat, in oppugnationibus ante omnia ſolitum à Romanis ſacerdotibus euocari deum, cuius in tutela id oppidum eſſet:promittiq; illi eundem, aut ampliorem locum apud Romanos, cultum ue. Durat in pontificum diſciplina id ſacrum. Conſtatq; ideo occultatum, in cuius dei tutela Roma eſſet, ne qui hoſtium ſimili modo agerent. Defigi qui/ dem diris deprecationibus nemo non metuit. Hue pertinet ouorum, ut exorbuerit quiſ30 que, calyces cochlearum que protinus frangi, aut eoſdem cochlearibus perforari. Hinc ITheocriti apud Græcos, Catulli apud nos, proximeq; Vergilij incantamentorum ama/ toria imitatio. Figlinarum opera multi rumpi credunt tali modo: non pauci etiam ſer/ pentes ipſas incantari:& hunc unum illis eſſe intellectum, contrahiq; Marſorum cantu, etiam in nocturna quiete. Btiam parietes incendiorum deprecationibus conſcribuntur. Neque eſt facile dictu, externa uerba atque ineffabilia derogent fidem ualidius, an Latina inopinata,& quę ridicula uideri cogit animus, ſemper aliquid immenſum expectãs, ac dignum deo mouendo, imò uero quod numini imperet. Dixit Homerus, profluuium ſanguinis uulnerato fœmine Vlixein inhibuiſſe carmine: Theophraſtus iſchiadicos ſanari. Cato prodidit luxatis membris carmen auxiliati, M. Varro podagris. Cæſarem di
A0 ctatorem poſt unum ancipitem uehiculi caſum, ferunt ſemper ut primum conſediſſet, id quod pleroſque nunc facere ſcimus, carmine ter repetito ſecuritatem itinerum aucupari ſolitum. Licet hanc in partem ſingulorum quoque conſcientiam coarguere. Cur enim primum anni incipientis diem lætis precationibus inuicem fauſtum ominamur? Cur publicis luſtris etiam nomina uictimas ducentium proſpera legimus? Cur& faſcinationibus adoratione peculiari occurrimus? alij Græcam Nemelin inuocantes? cuius ob id Romæ ſimulacrum in Capitolio eſt. quamuis Latinum nomen nõ ſit. Cur ad men tionem defunctorum, teſtamur memoriam eorum à nobis non ſollicitaric Cur impares numeros ad omnia uehementiores credimus c idq; in febribus dierum obſeruatione in/
telligitur. Cur ad primitias pomorum, hæc uetera eſſe dicimus, alia noua optamus? Cur T 4 ſternu

500 C. PLINII NATVRALIS
ſternutamentis ſalutamurcquod etiam Tiberium Cæſarem, triſtiſsimum(ut conſtat)ho minum, in uehiculo exegiſſe tradunt. Et aliqui nomine quoq; conſalutare, religioſius pu/ tant. Quin& abſentes tinnitu aurium præſentire ſermones de ſe, receptũ eſt. Attalus affirmat ſcorpione uiſo, ſi quis dicat duo, cohiberi nec uibrare ictus. Et quoniã ſcorpio ad, monuit, in Africa nemo deſtinat aliquid, niſi præfatus Africam. In cæteris uero gẽtibus, deos ante obteſtatur ut uelint. Nam ſi menſa adſit, nullum ponere, translatitiũ uidemus etiam, quoniam multas religiões pollere manifeſtum eſt. Alius ſaliua poſt aurem digito relata, ſollicitudinem animi propitiat. Pollices, cum faueamus, premere etiam prouerbio iubemur.In adorando dexteram ad oſculum referimus, totumq́; corpus citcumagimus:
quod in læuum feciſſe, Galliæ religioſius credunt. Fulgetras popyſmis adorare cõſenſus io
gentium eſt. Incendia inter epulas nominata, aquis ſub menſas profuſis abominamur. recedente aliquo ab epulis, ſimul uerri ſolũ: aut bibente cõuiua, menſam uel repoſitorium tolli‚inauſpicatiſsimum iudicatur. Seruij Sulpitij principis uiri cõmentatio eſt, quamob/ rem menſa linquenda non ſit. Nondũ enim plures quàm conuiuæ numerabantur. Nam ſternutamento reuocari ferculum mẽſam ue, ſi nõ poſtea guſtetur aliquid, inter diras habetur, aut omnino nõ eſſe. Hæc inſtituere illi, qui omnibus negotijs horisq́; intereſſe cre/ debant deos:& ideo placatos etiã uitijs noſtris reliquerunt. Quin& repente conticeſcere conuiuium adnotatum eſt, nõ niſi in pari præſentium numero: qua in re famæ labor eſt, ad quemcunq; eorum pertinens. Cibus etiam ẽ manu prolapſus reddebatur, utique per
menſas. uetabantq́; munditiarum cauſa deflare. Et ſunt condita auguria, quid loquẽti co 20
gitanti ue id acciderit, inter execratiſsima. Si põtifici accidat ditis cauſa epulanti, in menſa utiqʒ id reponi adoleriq; ad larem, piatio eſt. Medicamenta, priuſq́; adhibeantur, in men ſa forte depoſita, negãtur prodeſſe. Vngues reſecari nundinis Romanis tacenti atq; à di-/ gito indice, multorum pecuniæ religioſum eſt. Capillum uero cõtrectari, contra defluuia ac dolores capitis xvII. luna atq; XXIX. Pagana lege in pleriſq; Italiæ prædijs cauetur, ne mulieres per itinera ambulantes torqueãt fuſos, aut omnino detectos ferãt, quoniam aduerſetur id omnium ſpei, præcipue frugũ. M. Seruilius Nonianus princeps ciuitatis, non pridẽ in metu lippitudinis, pꝓriuſquã ipſe eã nominaret alius ue ei prędiceret, duabus literis Græcis, P& a,chartam inſcriptã, circũligatam lino, ſubnectebat collo: Mutianus
ter conſul, eadem obſeruatiõe uiuentem muſcã in linteolo albo, his remedijs carere ipſos 30
lippitudine prædicantes. Carmina quædã extant cõtra grandines, contraq; morborũ ge nera, contrac; ambuſta, quædam etiã experta: ſed prodendo obſtat ingens uerecũdia, in tanta animorum uarietate. Quapropter de his ut libitum cuiqʒ fuerit opinetur. Remedia ex homine contra magos. Cap. III
H Ominũ monſtrificas naturas& ueneficos aſpectus, diximus in portentis gentiũ,&
multas animaliũ proprietates, quæ repeti ſuperuacuũ eſt. Quorundam hominũ to ta corpora proſunt, ut ex his familijs quæ ſunt terrori ſerpentibus, tactu ipſo leuant per/ cuſſos.ſuctu ue modico. Quorũ ẽ genere ſunt Pſylli Marſic;.& qui ophiogenes uocãtur in inſula Cypro:ex qua familia legatus Hexagon nomine, à cõſulibus Romæ in dolium
ſerpentiũ coniectus experimenti cauſa, circummulcẽtibus linguis miraculum præbuit. Si/40
gnum eius familiæ eſt.ſi modo adhuc durat, uernis temporibus odoris uirus: atq; eorum ſudor quoq; medebat᷑, non modo ſaliua. Nam in inſula Nili Tentyri naſcẽtes tanto ſunt crocodilis terrori, ut uocẽ quoc; eorũ fugiant. Horũ omnium generũ in ſua repugnantia interuentũ quoq; mederi cõſtat: ſicuti aggrauari uulnera introitu eorũ, qui unq́ʒ fuerint ſerpentiũ canis ue dente læſi. lidẽ gallinarũ incubitus, pecorũ fœtus abortu uitiãt. Tantũ remanet uirus excepto ſemel malo, ut uenefici fiãt uenena paſsi. Remedio eſt, ablui prius
manus eorũ aquaq; illa eos quibus medearis inſpergi. Rurſus à ſcorpione aliquãdo percuſsi, nunq́; poſtea à crabronibus, ueſpis, apibus ue feriũtur. Minus miret᷑ hoc qui ſciat, ueſtẽ à tineis nõ attingi, quæ fuerit in funere: ſerpẽtes ægre, præterq́; æua manu extrahi. De qui/

HIS TORIAE IL. IBER XXVIII 3 501. De quibuſdam ſortilegijs,& ſaliua hominis. Cap. min D Ythagoræ inuentis non temere fallere, impoſitiuorũ nominum imparem uocalium. P numerum, clauditates, oculorum’ ue otbitatem, ac ſimiles caſus dextris aſsignare partibus parem læuis. Ferunt difficiles partus ſtatim ſolui, cum quis tectũ, in quo ſit grauida, tranſmiſerit lapide, uel miſsili ex his, quæ tria animalia ſingulis ictibus interfecerint, hominem, aprum; urſam. Probabilius id facit haſta uelitaris, euulſa à corpore howinis, ſiter ram non attigerit. Eoſdem enim illata effectus habet. Sic& ſagittas corpore eductas, ſi terram non attigerint, ſubiectas cubanti matorium eſſe, Orpheus& Archelaus ſcri bunt. Quin& comitialem morbũ ſanari cibo è carnẽ ferę occiſæ eodem ferro, quo homo io interfectus ſit. Quorundam partes medicę ſunt, ſicuti diximus de Pyrrhi regis pollice. Et Flide ſolebat oltendi Pelopis coſta, quam eburneam affirmabant. Næuos in facie ton/ dere, religioſum habent etiam nunc multi. Hominum uero in primis ieiunam ſaliuam, contra ſerpẽtes præſidio eſſe, docuimus. Sed& alios efficaces cius uſus recognoſcat uita. Deſpuimus comitiales morbos.hoc eſt, contagia regerimus. Simili modo& faſcinationes repercutimus, dextræc; clauditatis occurſum. Veniam quoq;h à deis ſpei alicuius au/ dacioris petimus, in ſinum ſpuendo etiam. Eadem ratione terna deſpuere deprecatione, in omni medicina mos eſt, atq; effectus adiuuare: Incipientes furunculos ter præſignare jeiuna ſaliua. Mitum dicemus, ſed experimento facile: Si quem pœniteat ictus eminus cominus ve illati,& ſtatim expuat mediam in manum qua percuſsit, leuatur ilico percuſ20 ſus àpœna. Hoc ſæpe delumbata quadrupede apptobatur, ſtatim à tali remedio cotre/ cto animalis ingreſſu. Quidam uero aggrauant ictus, ante conatum ſimili modo ſaliua in manu ingeſta. Credamus ergo lichenas leprascʒ ieiunę illitu aſsiduo arceti: item lip/ pitudines, matutina quotidie ueſut inunctione: carcinomata, malo terræ ſubacto, ceruicis dolorem, ſaliua ieiuni dextra manu ad dextrũ poplitem relata, læua ad ſiniſtrum: ſi quod animal aurem intrauerit,& inſpuatur, exire. Inter amuleta eſt, æditæ quenq; urinæ expue re:ſimiliter in calciamentum dextri pedis antequam induatur: Item cum quis tranſeat locum in quo aliquod periculũ adieric. Marcion Smyrnæus qui de ſimplicibus effectibus ſcripſit,rumpi ſcolopendras marinas ſputo tradit: item rubetas aliasc&; ranas. Ophilius, ſerpentes, ſi quis in hiatum earum expuat. Salpe, torporem ſedari quocunque membro 30 inſtupente.ſi quis in ſinum expuat: aut ſi ſuperior palpebra ſaliua tangatur. Nos, ſi hæc & illa credamus rite fieri: Extranei interuentu, aut ſi dormiens ſpectetur infans, à nutrice terna adſpui, quanq́; religione mutatur& Faſcinus, Imperatorũ quoq; non ſolum infan/ tium cuſtos, qui deus intet ſacra Romana à Veſtalibus colitur,& currus triumphantium ſub his pendens defendit medicus inuidiæ, iubetq́; eoſdem recipere. Similis medicina lin guæ, ut ſit exorata à tergo fortuna, gloriæ carnifex. Morſus hominis inter aſperrimos quoq; numeratur. Medentur ſordes ex auribus, Ac ne quis miretur, etiam ſcorpionũ icti bus ſerpentiumq́; ſtatim impoſitæ. Melius è percuſsi auribus proſunt: Ita& reduuias ſa/ nari. derpentium uero ictum, contuſi dentis humani farina. Capillus pueroruimn qui pri/ mum deciſus eſt, podagræ impetus dicitur leuare circũligatus:& in totũ impubiũ impo40 ſitus. Virorum quoq; capillus, canis morſibus medetur ex aceto: Et capitum uulneribus ex oleo aut uino. Si credimus, à reuulſo cruci quartanis. Combuſtus æque capillus, carcinomati. Pueri qui primus ceciderit dens.ut terrã nõ attingat, incluſus in armillam,& aſsidue in brachio habitus, muliebriũ locorum dolores prohibet. Pollex in pede præligatus proximo digito, tumores inguinũ ſedat. In manu dextra duo medij lino leuiter colligati, diſtillationes atqʒ lippitudines arcent. Quin& eiectus lapillus calculoſo, alligatus ſupra pubem leuare cæteros dicitur, ac iocineris etiã dolores: ac celeritatem partus facere. Addi. dit Granius, efficaciorẽ ad hoc eſſe ferro exemptũ. Partus accelerat uicinos, ex quo quęc; cõceperit, ſi cinctu ſuo ſoluto fœminã cinxerit, dein ſoluerit, adiecta precatiõe, ſe uinxiſſe, eundẽ& ſoluturũ, atq;ʒ abierit · Sanguine ipſius hominis, ex quacunq; parte emiſſo, effica ciſsime

502 cC. PLINII NATVRALIS ciſsime anginã illini tradunt Orpheus& Archelaus: Item ora, comitiali morbo lapſorũ: exurgere enim protinus. Quidam ſi pollices pedum pungãtur, exq́; his guttæ referãtur
in faciẽ:aut ſi uirgo dextro pollice attingat: hac coniectura cẽſentes uirgines carnes eden/ das.Aeſchines Atheniẽſis ex crematorũ cinere anginis medebatur& tonſillis, uuisq;,& carcinomatis. Hoc medicamentum uocabat botryon. Multa genera morborum primo coitu ſoluuntur, primoq́; fœeminarũ menſe. Aut ſi nõ id cõtingat, longinqua fiunt, maximeq́;ʒ comitiales. Quin& à ſerpente ac ſcorpione percuſſos, coitu leuari produnt: uerũ fœ minas uenere ea lædi. Oculorum uitia fieri negant, nec lippire eos, qui cum pedes lauant, aqua inde ter oculos tangant. Immatura morte raptorũ manu, ſtrumas, parotidas, guttu ra tactu ſanari affirmant. Quidam uero cuiuſq; defuncti, duntaxat ſui ſexus, læua manu o auerſa. Et è ligno fulgure icto, reiectis poſt terga manibus, demorderi aliquid,& ad den,/ tem qui doleat admoueri, remedio eſſe produnt. Sunt qui præcipiant dentẽ ſuffiri dente hominis ſui ſexus:& eum qui caninus uocetur, inſepulto exemptum adalligari. Terrã ex caluaria, pſilothrum eſſe palpebrarum tradunt. Herbauero ſi qua ibi genita ſit, comman ducata, dentes cadere. Vſcera nõ ſerpere oſſe hominis circumſcripta. Alij è tribus puteis pari menſura aquas miſcent,& prolibant nouo fictili: reliquum dant in tertianis acceſſu febriũ bibendum.ltem in quartanis fragmentũ claui à cruce, inuolutũ lana, collo ſubnectunt:aut ſpartum è cruce:liberatocʒ; condunt cauerna quam ſol nõ attingat. Magorum hæc cõmenta ſunt: Vt cotem qua ferramenta ſæpe exacuta ſint, ſubiectam ignari ceruica libus,de ueneſicio deficientis, euocare indicium, ut ipſe dicat quid ſibi datum ſit,& ubi,& 2o quo tempore:autorem tamen non nominare. Fulmine utiq; percuſſo, circũactum in uulnus hominem, loqui protinus conſtat. Inguinibus medentur aliqui, liciũ telæ detractum alligantes nouenis ſeptenis ue nodis, ad ſingulos nominantes uiduam aliquam, atque ita inguina alligantes licio. Et clauum aliud ue quod quis calcauerit, alligatum ipſos iubent gerere, ne ſit dolori uulnus. Verrucas auellunt à uiceſima luna, in limitibus ſupini ipſam intuẽtes,ultra caput manibus potrectis,& quicquid cõprehendeère eo fricãtes. Clauum corporis, cum cadat ſtella, ſi quis diſtringat, uel cito ſanari aiunt. Cardinibus hoſtiorum aceto affuſo, lutum fronti illitum, capitis dolorem ſedare: Item laqueũ ſuſpẽdioſi circum datum temporibus.Si quid è piſce hæſerit faucibus, in aquam demiſsis frigidã pedibus, cadere. Si uero ex alijs oſsibus, impoſitis capiti ex eodem oſſe oſsiculis. Si panis hæreat, 30 ex eodẽ in utranqʒ aurẽ addito pane. Quin& ſordes hominis in magnis fecere remedijs quæſtuoſorum gymnaſia Græcorũ, quippe ea ſtrigmenta molliunt, calfaciunt, diſcutiũt, complent, ſudore& oleo medicinã facientibus: Vuluis inſlammatis contractisc; admo/ uentur: Sic& menſes cient: ſedis inflammationes& cõdylomata leniunt: item neruorum dolores, luxata, articulorũ nodos. Efficaciora ad eadem, ſtrigmenta à balineis,& ideo mi/ ſcentur ſuppuratorijs medicamentis. Nam illa quæ ſunt è ceromate permixto cœno, arti-/ culos tantum molliunt, calefaciunt, diſcutiunt efficacius, ſed ad cætera minus ualent. Exce/ dit fidem impudens cura, qua ſordes uirilitatis contra ſcorpionum ictus ſingularis reme/ dij celeberrimi autores clamant. Rurſus in fœminis, quas infantium aluo æditas in utero ipſo contra ſterilitatem ſubdi cenſent, meconium uocant. Imò etiam ipſos gymnaſio/40. rum raſere parietes:& illę quoc; ſordes excalfactoriam uim habere dicuntur: panos di-/ ſcutiunt. Vſceribus ſenum puerorumqo;.& deſquamatis ambuſtis ue illinũtur. Eo minus omitti cõuenit ab animo hominis pendentes medicinas. Abſtinere cibo omni, aut potu, aliäs uino tantum aut carne, alias balineis, cum quid eorum poſtulet ualetudo, in præſen/ tiſsimis remedijs habetur. His remedijs adnumeratur exercitatio, intẽtio uocis, ungue fri cari cum ratione. Vehemẽs enim fricatio ſpiſſat, lenis mollit: Multa adimit corpus, auget modica. In primis uero prodeſt ambulatio, geſtatio,& ea pluribus modis. Equitatio ſtomacho& coxis utiliſsima: Phthiſi nauigatio: Longis morbis locorum mutatio. Item ſom
no mederi ſibi, aut lectulo, aut rara uomitione. Supini cubitus oculis conducunt, at 8“ tuſsibus

HIS TORIAE LIBER XXVII 503
tuſsibus in latera aduerſum diſtillationes. Ariſtoteles& Fabianus plurimũ ſomniari cir/ ca uernũ& autumnũ tradunt, magisq́; ſupino cubitu, at prono nihil. Theophraſtus cele rius cõcoqui dextri lateris incubitu, difficilius à ſupinis. Solũ quoq; remediorũ maximũ ab ipſo ſibi præſtari poteſt. ſicut linteorũ ſtrigiliũcʒ uehementia: perfundere caput aqua calida ante balinearũ uaporationẽ,& poſtea frigida, ſaluberrimũ intelligitur. Item præſu mere cibis,& interponere frigidam, eiuſdemq́; potu ſomnos antecedere,& ſi libeat inter tumpere. Notandum, nullum aliud animal calidos potus ſequi, ideoq; non eſſe naturales. Mero ante ſomnos colluere ora, propter halitus: frigida matutinis impari numero ad cauendum dentium dolores: item poſca oculos contra lippitudines, certa experimen io ta ſunt. De obſeruatione uictus. Ip.. 1 Icut totius corporis ualetudini uarietate uictus inobſeruata. Hippocrates tradit non S prandentium exta celerius ſeneſcere. Verũ id remedijs cecinit, nõ epulis: quippe mul/ to utiliſsima eſt temperantia in cibis. L. Lucullus hanc de ſe præfecturam ſeruo dederat: ultimoq; probro manus in cibo triumphali ſeni deducebatur, uel in capitolio epulanti, pudenda re, ſeruo ſuo facilius patere quàm ſibi. 8 De ſternutamento,& uenere,& cæteris remedijs. Cap. vi C Ternutamenta pinna grauedinẽ emẽdant,& ſi quis muris nares, ut tradũt, oſculo at 8 tingat. Sternutamẽta& ſingultũ. Ob hoc Varro ſuadet palmã alterna manu ſcalpe/ re. Pleriq; anulum è ſiniſtra in longiſsimũ dexteræ digitũ transferre, aut in aquã feruenꝛzo tem manus immergere. Theophraſtus ſenes laborioſius ſternuere dicit. Venerẽ damna nit Democritus; ut in qua homo alius exiliret ex homine: Eſt hercule raritas eius utilior. Athletæ tamen torpentes reſtituuntur uenere, uox reuocatur, cum ẽ candida declinat in fuſcam. Medetur& lumborum dolori,5oculorũ hebetationi, mente captis ac melancholi cis. Adſidere grauidis, uel cum remediũ alicui adhibeatur, digitis pectinatim inter ſe im/ plexis, ueneficiũ eſt: idq́; compertũ tradunt, Alemena Herculem pariente. Peius ſi circa unum ambo ve genua. Item poplites alternis genibus imponi. Ideo hæcim concilijs du/ cum poteſtatum ue fieri uetuere maiores, uelut omnem actum impedientia. Vetuere& ſacris uotis ue ſimili modo intereſſe. Capita autem aperiri aſpectu magiſtratuũ, non uenerationis cauſa iuſſere, ſed(ut Varro autor eſt)ualetudinis, quo firmiora conſuetudine zo ea fierent. Cum quid oculo inciderit, alterum comprimi prodeſt. Cum aqua dextræ auri culæ, ſiniſtro pede exultare, capite in dextrum humerum deuexo, inuicem è diuerſa aure. Si tuſsis concitet, ſaliuam in fronte ab alio afflari. Si iaceat uua, à uertice morſu alterius ſui ſpendi. In ceruicis dolore poplites fricare, aut ceruicẽ in poplitũ Pedes in humo deponi, ſi nerui in his cturibus ue tendantur in lectulo. At ſi in leua parte id accidat, Hniſtræ plan tæ pollicem dextra manu apprehendi. Item e diuerſo. Extremitates corporis uel aurium perſtringi contra horrores corporis, ſanguinem' ue narium immodicum. Lino uel papy/ ro principia genitalium: femur medium, ad cohibenda urinæ profluuia. In ſtomachi ſo/ lutione pedes preſſare, aut manus in feruentem aquam demittere. Iam& ſermoni parci multis de cauſis ſalutare eſt. Triennio Meccœnatem Meſsium accepimus ſilentium ſibi a2 imperauiſſe, à conuulſione reddito ſanguine. Nam euerſos ſcandentes que at iacen/ tes, ſi quid ingruat, contra que ictus, ſpiritum cohibere ſingularis præſidi eſt: quod in/ uentum eſſe animalis docuimus. Clauum ferreum defigere, in quo loco primurm̃ caput᷑ defixerit corruens morbo comitiali, abſolutorium eius mali dicitur. Contra renum 8&e lumborum ueſicæq; cruciatus, in balinearum ſolijs pronos urinam reddere, mitigatorium habetur. Vulnera nodo Herculis præligare, mirum quantum ocyor medicina eſt. Atq; etiam quotidiani cinctus tali nodo, uim quandam habere utilemm dicuntur, quippe cum Hercules eum prodiderit. Numerum quoque quaternarium Demetrius con/ dito uolumine,& quare quaterni cyathi ſextarij ue non eſſent potandi. Contra lippitudines retro aures fricare prodeſtʒ& lachrymoſis oculis frontem. Augurium ex homine
2* Plo
—

504 c.PEINIITI NARTVRAELNIS* ipſo eſt non timendi mortem in ægritudine, quandiu oculorum pupillæ imaginem red/
dant. Magna& urinæ nõ ratio ſolum, ſed etiã religio apud autores inuenitur, digeſtain genera.Spadonum quoq;ʒ ad fœcunditatis beneficia. Verũ ex his quæ referre fas ſit, im/
pubium puerorũ contra ſaliuas aſpidum, quas ptyadas uocant, quoniam uenena in ocu,
los hominum expuant: contra oculorum albugines, obſcuritates, cicatrices, argema, pal/ pebras,& cum erui fatina contra aduſtiones, contra aurium pura, uermiculosqʒ.ſi deco/ quatur ad dimidias partes cum porro capitato nouo fictili. Vaporatio quoqʒ ea menſes fœminarum ciet. Salpe fouet illa oculos firmitatis cauſa: illinit ſole uſta, cum oui albumi/ ne, efficacius ſtruthiocameli, binis horis. Hac& atramenti lituræ abluuntur. Virilis poda
gris medetur, argumẽto fullonum, quos ideo t entari eo morbo negant. Veteri miſcetur
cinis oſtreorum, aduerſus eruptiones in corpore infantium,& omnia ulcera manantia. Ea exeſis, ambuſtis, ſedis uitijs, rhagadijs,& ſcorpionum ictibus illinitur. Obſtetricum nobilitas non alio fucco efficacius curari pronunciauit corporum pruritus nitro addito,
ulcera capitum, porrigines, nomas, præcipue genitalium. Sua cuic; autem(quod fas ſit
dixiſſe) maxime prodeſt, confeſtim perfuſo canis morſu, echinorumqó; ſpinis inhęrenti/ bus,& in ſpongia lanisuͦe impoſita: aut aduerſus canis rabidi morſus, cinere ex ea ſuba/ cto: contrac; ſetpẽtium ictus. Nam contra ſcolopendras mirum proditur, uertice tacto urinæ ſuæ gutta, liberari protinus læſos. Auguria ualetudinis ex ea tradunt᷑. Si mane can dida, dein ruffa ſittillo modo concoquere, hoc concoxiſſe ſignificatur. Mala ſigna rubræ,.
peſsima nigræ: mala bullantis& craſſæ: in qua quod ſubſidit ſi album eſt, ſignificar circa ꝛ0
articulos aut uiſcera dolorẽ imminere. Eadẽ uiridis, morbum uiſcerũ, pallida bilis, rubens
ſanguinis. Mala& in qua ueluti furfures atq; nubeculæ apparent. Diluta quoq; alba uitioſa eſt:mortifera uero craſſa, graui odore:& in pueris tenuis ac diluta. Magi uetant eius cauſa contra ſolem lunamq́; nudari, aut umbrã cuiuſq́; ab ipſa reſpergi. Heſiodus iuxta obſtantia reddi ſuadet, ne deum aliquẽ nudatio offendat. Hoſthanes contra mala medi camenta omnia promiſit auxiliari, matutinis horis ſuam cuiqʒ inſtillatam in pedem. De remedijs muliebribus. Cap. VII NVa ex mulierum corporibus traduntur, ad portentorum miracula accedunt, ut ſi “ diuiſos membratim in ſcelera abortus, menſium piacula, quæq́; alia nõ ob/
ſtetrices modo, uerumetiã ipſæ meretrices prodidere. Capilli ſi crementur, odore ſerpen/30
tes fugari. Eodem odore uuluæ morbo ſtrangulatas reſpirare. Cinere eo quidem, ſi in te/ ſta ſunt cremati, uel cum ſpuma argenti, ſcabricias oculorũ ac prurigines emendari. Item
uerrucas,& infantium ulcera cum melle. Capitis quoque uulnera,& omnium ulcerum
ſinus, addito melle ac thure. Panos, podagras, cum adipe ſuillo ſacrum ignem, ſangui/nemq; ſiſti ilico,& formicationes corporum. De lactis uſu conuenit dulciſsimum eſſe molliſsimumqó;,& in lõga febre cœliacisc; utiliſsimum, maxime eius quæ iam infantem remouerit. Et in malacia ſtomachi, in febribus. torſionibus efficaciſsimum experiuntur. Item mammarum collectionibus cum thure, oculo ab ictu cruore ſuſfuſo,& in dolore aut epiphoris ſi immulgeatur, plurimum prodeſt: magisc; cum melle& narciſsi ſucco,
aut thuris polline. Semperq; in omniuſu efficacius eius quæ marem enixa ſit: multoc; 40
efficaciſsimum eius quæ geminos peperit mares,& ſi uino ipſa cibisq́; acrioribus abſti/ neat. Mixto præterea ouorum candido liquore, madidaq́; lana frõtibus impoſitum, flu xiones oculorum ſuſpendit. Nam ſi rana ſaliua ſua oculum aſperſerit, præcipuum eſt re/ medium. Et contra morſum eiuſdem bibitur, ſti laturq;. Qui ſimul matris filiæq́; lacte inunctus ſit liberari oculorum metu in totam uitam affirmant. Aurium quoq; uitijs me/ detur, modice admixto oleo: aut ſi ab ictu dolent, anſerino adipe tepefactum. Si odot grauior ſit, ut plerunq; fit longis uitijs, diluto melle lana includitur. Et contra morbum
regium in oculis relictum, inſtillatur cum elaterio. Peculiariter ualet potũ contra uenena, „8 2 84 1 72127 2. 2 8 2— 5 8 quæ data ſunt à marino lepore bupreſtiq;, ut Ariſtoteles tradit, dorycnion. Et cõtra inia
niam

„HISTORIAE LIBEIN XXVIII 505 niam. quxæ facta ſit hyoſcyami potu. Podagris quoque iubent illini cum cicuta. Alij eum œſipo& adipe anſerino, qualiter etiam uuluarum doloribus imponitur. Aluum etiam ſi/ ſtit potum, ut Rabitius ſcribit. Et menſes ciet. Eius uero quæ fœmninam enixa ſit, ad uitia tantum in facie ſanãda præualet. Pulmonum quoque incommoda lacte mulieris ſanan./ tur, cui ſt admiſceatur impubis pueri urina& mel atticum, omnia ſingulotum cochleatiũ mẽſura, murmura quoque aurium eijci inuenio. Eius quæ marem peperit, lacte guſtato, canes rabioſos fieri negant. Mulieris ſaliuam quoque ieiunæ potentem dijudicant oculis cruentatis. Et ſi contra epiphoras, feruentes anguli oculorum ſubinde madefiant: efficacius.ſi cibo uinoq́; ſe pridie ea abſtinuerit. Inuenio& faſcia mulieris alligato capite, dolo
io res minui. Poſt haæc nullus eſt modus. Iam primum abigi grandines turbinesq;, contra fulgura ipſa in menſe connudata. ſic auerti uiolentiam ccœli. In nauigando quidem tempe ſtates etiam ſine mẽſtruis. Ex ipſis uero menſibus monſtrificis alias uti ſuo loco indicaui/ mus, dira& infanda uaticinantur: E quibus dizxiſſe non pudeat, ſi in defectu lunæ ſolisue congruat uis illa, irremediabilem fieri: non ſegnius& ſilente luna, coitusq́; tum maribus exitiales eſſe atque peſtiferos. Purpuram quoque ab his eo tempore boſſa Tanto uim eſſe maiorem. Quocunque autem alio menſtruo, ſi nudatæ ſegetem ambiant, erucas ac uermiculos ſcarabeosq; ac noxia alia decidere. Metrodorus Scepſius in appadocia in/ uẽtum prodit, ob maltitudinem cantharidum: Ire ergo per media arua, retectis ſuper clu/ nes ueſtibus. Alibi ſeruatur, ut nudis pedibus eant, capillo cinctuque diſſoluto. Cauen/ ꝛ0 dum ne id oriente ſole faciant, ſementem enim areſcere. Item nouellas uites eius tactu in perpetuũ lædi: rutam& ederas res medicatiſſimas lico mori. Multa diximus de hac uio/ ſentia. Sed præter illa certum eſt, apes tactis aluearijs fugere. linach cum coquantur nigre ſcere, aciemn in cultris tonſorum hebeteſcere, æs contactum graue uitus accipere& æruginem, magis ſi decreſcẽte luna id accidat:equas. ſ ſint grauidæ, tactas abortum pati: Quin & aſpectu omnino, quamuis procul uiſas, ſi purgatio illa poſt uirginitatem prima ſit. aut in uirginea ætate ſpontanea. Nam bitumen in Iudæa naſcens, ſola hac ui ſuperari, fi/ lo ueſtis contactæ, docuimus. Ne igne quidem uincitur quo cuncta, cinisqſie etiam ille, ſi quis aſpergat lauandis ueſtibus, purpuras mutat, florem coloribus adimit, ne ipſis quidem fœminis malo ſuo inter ſe immunibus. Abortum facit illitus, aut ſi omnino præ/ z0 gnans ſupergrediatur. Quæ Lais& Elephantis inter ſe contraria prodidere de abortiuis. carbone è radice braſſicæ uel myrti uel tamaricis in eo ſanguine extincto: item aſinas nõ concipere tot annis. quot grana hotdei contacta ederint: quæqũe alia nuncupauere mon ſtrifica, aut inter ipſas pugnantia, cum hæc fœcunditatẽ fieri ill1dem modis quibus illa ſte rilitatem pronunciaret, melius eſt nõ credere. Bythus Dyrrachinus hebetata aſpectu ſpe cula recipere nitorem tradit, iſdem auerſa rurſus contuentibus: omnemq́; uim talem re/ ſolui/ſi mullum piſcem ſecũ habeant. Multi uero ineſſe etiam remedia tanto malo aiunt. Podagras illini, ſtrumas,& parotidas, panos, ſacros ignes, furũculos, epiphoras tractatu earum mulierum leniri. Lais& Salpe canũ rabioſorum motſus,& tertianas quartanasq; febresmenſtruo in lana arietis nigri, argenteo brachiali incluſo. Diotimus Thebanus, ue ao ſtis omnino ita infectæ portiuncula, ac uel licio, brachiali inſerta. Sotira obſtetrix, tertia/ nis quartaniscʒ efficaciſſimum dixit plantas ægri ſubterlini: multõque efficacius, ab ipſa
muliere,& ignorãti. Sic& comitiales excitari. Icetidas medicus quartanas coitu finiti, in/ cipientibus duntaxat menſtruis, ſpopondit. Inter omnes uero conuenit, ſi aqua potusq; formidetur à morſu canis, ſuppoſita tantum calici lacinia tali, ſtatim metum eum diſcu/ti, uidelicet præualente ſympathia illa Græcorum, cum tabiem canum eius ſanguinis guſtatu incipere dixerimus, Cinere eo iumentorum omnium ulcera ſanari certum eſt; addita caminorum farina& cera. Maculas autem è ueſte eas, non niſi eiuſdem urina elui. Cinerem per ſe roſaceo mixtum, fœminarum præcipue, capitis ſecare dolores illitum fronti. Aſpetrimamque uim profluuij eius eſſe primis annis uitginitate reſoluta. V Id quoqʒ

506 c. PELINII NATVRALIS„ Id quoq́; conuenit, quo nihil equidem libentius crediderim, tactis omnino menſtruo po ſtibus·irritas fieri magorum artes. generis uaniſſimi, ut æſtimare licet. Ponã enim uel modeſtiſſimum è promillis eorum: Ex homine ſiquidẽ reſegmina unguium è pedibus ma, nibusq; cera permixta, ita ut dicatur tertianæ, uel quotidianæ uel quartanæ febri remedi/ um quæri, ante ſolis ortũ alienæ ianuæ affigi iubent, ad remedia in ijs morbis: quanta ua, nitate ſi falſum eſt, quantalie noxa, ſi transferunt morbos ad innocẽtiores? Ex his omniũ digitorum reſegmina unguium, ad cauernas formicarum abijci iubẽt, eamq́; quæ prima ccxperit trahere, correptam ſubnecti collo, ita diſcuti morbum.
Medicinæ ex animalibus peregrinis, de elephanto,& leone,& camelo,& hyæna,& crocodilo,& chamæleonte,& ſcinco,& hip/-.“ Ppopotamo,& lyncibus. Cap. VvII HRr- ſunt quæ retuliſſe fas ſit, ac pleraq; ex ijs nõ niſi honore dicto. Reliqua inteſtaI bilia& infanda, ut feſtinet oratio ab homine fugere. In cæteris claritates animalium aut operũ ſequemur. Elephanti ſanguis præcipue maris fluxiones omnes, quas rheuma tiſmos uocantſiſtit. Ramentis eboris cum melle atticout aiunt)nubeculæ in facie, ſcobe paronychia tollũtut. Proboſcidis tactu capitis dolor leuatur, efficacius ſi& ſternuat. De/Xtra pars proboſcidis cum Lemnia rubrica adalligata, impetus libidinum ſtimulat. San/ guis& ſyntecticis prodeſt, iecurq́; comitialibus morbis. Leonis adipes cum roſaceo, cu-, tem in facie cuſtodiũt à uitijs, candoremq́; ſeruãt,& ſanãt aduſta niuibus, articulorumq́; tumores. Magorum uanitas perunctis eo adipe, faciliorem gratiam apud reges populos ue promittit: præcipue tamen eo pingui quod ſit inter ſupercilia, ubi eſſe nullum poteſt.
Similia dentis, maxime à dextra parte, uillique è roſtro inferiori, promiſſa ſunt. Fel aqua addita, claritatem oculis inunctis facit. Et cum adipe eiuſdem, comitiales morbos diſcu, tit, leui guſtu,& ut protinus qui ſumpſere curſu id digerant. Cor in cibo ſumptum, quar/
tanis medetur. Adeps cũ roſaceo quotidianis febribus. Perunctos eo beſtiæ fugiunt. Reſiſtere etiam inſidijs uidetur. Cameli cerebrum arefactum, potumq́; ex aceto, comitia libus morbis aiunt mederi:Item fel cum melle potũ:hoc& anginæ. Cauda arefacta ſol/ ui aluum. Fimi cinere criſpari capillum cum oleo. Et dyſentericis prodeſt illitus cinis, po/ tusqᷓ; quantum trinis digitis capitur,& comitialibus morbis. Vrinam fullonibus utiliſſimam eſſe tradunt:itemq́ʒ; ulceribus manantibus. Barbaros cõſtat eam ſeruare quinquen/jo nio& heminis pota ciere aluum. Setas è cauda contortas,& ſiniſtro brachio adalligatas, Penet mederi. Hyænam magi ex omnibus animalibus in maxima admiratione po uerunt, utpote cui& ipſi magicas artes dederint, uimq́;, qua alliciat ad ſe homines mente alienatos. De permutatiõis ſexus annua uice diximus, cæteraq́; de mõſtrifica natura eius: Nunc perſequemur quæcunque medicinis produntur. Præcipue pãtheris terrori eſſe tra duntur, ut ne conentur quidem reſiſtere:& aliquid de corio earum habentem non appe/ti. Mirumqie dictu, ſi pelles utriuſque contrariæ ſuſpendantur, decidere pilos pantheræ. Qum lugiant uenantem, declinare ad dextram, ut prægreſſi hominis ueſtigia occupent. Quod ſi ſucceſſerit, alienari mente, ac uel ex equo hominem decidere. At ſi in læuam de/ totſerit, deficientis argumentum eſſe, celeremq́; capturam. Facilius autem capi, ſicinctus 490 ſuos uenator, flagellumq́; imperitans equo ſeptenis alligauerit nodis. Mox, ut eſt ſolers ambagibus uanitas magorum, capi iubent geminorum ſignum tranſeunte luna, ſingu/ losq́; prope pilos ſeruari.Capitis dolori alligatã cutem prodeſſe quæ fuerit in capite eius. Lippitudini fel illitũ frontibus. aut ne omnino lippiatur, decoctum cum mellis attici cyathis tribus& croci uncia, inunctum: Sic& caligines diſcuti& ſuffuſiones. Claritatem exci tari melius inueterato medicamẽto. Aſſeruari autem in Cypria pyxide.Eodem ſanari ar/ gema, ſcabricias, excreſcẽtia in oculis: Itẽ cicatrices. Glaucomata uero iocineris recentis in/ aſſati ſanie, cum deſpumato melle inunctis. Dentes eius dentiũ doloribus tactu prodeſſe, uel adalligatos ordine, hameros humerorũ& lacertorũ doloribus. Eiuſdẽ dentes* ““ ſiniſtta

HUIST0RIAE ELIBERKN XNXVIII 507
ſniſtra patte roſtrieruti ſintilligatos pecoris aut capti pelle, ſtomachi cruciatibus. Pulmo nes in cibo ſumptos cœliacis. Ventriculis, cinerem cum oleo illitũ. Neruis, medullas è dor/
ſo cum oleo uetere ac felle.Febribus quartanis, iecur deguſtatum ter ante acceſſiones. Po dagris, ſpinæ cinerẽ cum lingua& dextro pede uituli marini, addito felle taurino, omnia patiter cocta atq; illita hyænæ pelle.In eodem morbo prodeſſe& fel cũ lapide aſio. Tre/ mulis. paſticis, exilientibus,& quibus cor palpitet, aliquid ex corde mãdendum, ita ut re/ liquæ partis cinis cum cerebro hyænæ illinatur. Pilos etiam auferri hac compoſitione illi/
ta, aut per ſe felle, euulſis prius quos renaſci non libeat. Sic& palpebris inutiles tolli. Lum borum doloribus carnes è lumbis edendas illinẽdas q́; cum oleo. Sterilitatem mulierum
0 emendari, oculo cum glycyrrhiza& anetho ſumpto in cibo, promiſſo intra tricuum cõce ptu. Cõtra nocturnos pauores umbrarumq́; terrorem unus emagnis dentibus lino alli/ gatus ſuccurrere narratur. Furentes ſuffiti eodẽ,& circumligati ante pectus cum adipe renum. aut iocinere, aut pelle præcipiunt. Mulieri candida à pectore hyænæ caro,& pili ſe/ ptem,& genitale cerui ſi illigentur dorcadis pelle, collo ſuſpenſa continere partus promit/ tunt. Venerem ſtimulari, genitali ad ſexus ſuos in melle ſumpto, etiam ſi uiri mulierũ coi/
tus oderint. Quin imo totius domus concordiã, eodem genitali& articulo ſpinæ cum ad, hærente corioò adſeruatis, conſtare: quem ſpinæ articulum ſiue nodum atlantion uocant. Eſt autem primus.In comitialium quoque remedijs habent eum. Adipe accenſo, ſerpen/
tes fugari dicunt. Maxillæ parte comminuta in aniſo,& in cibo ſumpta, horrores ſedari.
a0 Eodem ſuffitu mulierum mẽſes euocari. Tantumq; eſt uanitatis, ut ſ ad brachium adal/ ligetur ſuperioris roſtri dextræ partis dens, jaculantium ictus deerraturos negent. Palato eiuſdem arefacto,& cum alumine Ævgyptio calefacto, ac ter in ore permutato, fœtores& ulcera oris emendari. Eos uero, qui linguam in calceamento ſub pede habeant, nõ latra/
ri Acanibus. Siniſtra parte cerebti naribus illita, morbos pernicioſos mitigari, ſiue homi/ num, ſiue quadrupedum. Frontis corium faſcinationibus reſiſtere. Ceruicis carnes ſiue mandantur. ſiue bibantur, arefactæ, lumborum doloribus. Neruis à dorſo armisq́;, ſuffiendos neruorum dolores. Pilos roſtri admotos mulierum labris, amatorium eſſe. Iecur votum, torminibus& calculis mederi. Iam corin cibo potuſie ſumptum, omnibus dolori s corporum auxiliari: Lienem lienibus. Omentum, ulcerum inflammationibus cum
30 oleo. Medullas, doloribus ſpinæ& neruorum, laſſitudini renum. Neruos potos in uino cum thure, fœcunditatem reſtituere ademptam ueneficio. Vuluam cum mali punici dulcis cortice in potu datã prodeſſe mulierũ uuluæ. Adipe ẽlumbis ſuffiri difficulter parien/ tes,& ſtatim parere. E dorſo medullam adalligatam contra uanas ſpecies opitulari. Spa/ ſticis, genitale& maribus ſuffitu. ttem lippientibus, ruptis,& contra inflationes, ſerua/
tos pedes, tactu: læuos dextris partibus, dextros læuis. Siniſtrum pedem ſuperlatum par turienti, letalem eſſe: dextro illato, facile eniti. Membranam quæ fel cõtineat, cardiacis po tam in uino⸗ uel in cibo ſumptam, ſuccurrere. Veſicam in uino potam contraurinæ incontinentiam. Quæ autem in ueſica inuenta ſit urina, additis oleo ex ſeſamo,& melle, hau/ſtam prodeſſe ægrimoniæ ueteri. Coſtarum primam& octauam, ſuflitu ruptis ſalutarẽ
Ao eſſe. Ex ſpina uero parturientibus oſſa. Sanguinem cum polenta ſumptum, torminibus. Eodem tactis poſtibus, ubicunque magorum infeſtari artes, non elici ceos, nec collo/qui, ſiue lucernis, ſiue pelui, ſiue aqua, ſiue pila, ſiue quo alio genere tententur. Carnes ſi edantur, contra canis rabidi morſus efficaces eſſe: etiamnum iecur efficacius. Carnes uel oſſa hominis, ſi quæ in uentriculo occiſæ inueniantur, ſuffitu podagricis auxiliari. Si un/ gues inueniãtur in his, mortem alicuius capientium ſignificari. Excr ementa ſiue oſſa reddita cum interimitur, tontra magicas inſidias pollere. Fimum quod in inteſtinis inuẽtum ſt. arefactum, ad dyſentericos ualere potum: i lttumq; cum adipe anſerino opitulari toto copore læſis maſo medicamento, à cane uero morſis adipem illitum,& corium ſub/ ſtratum. Rurſus tali ſiniſtti cinere decocto cum ſanguine muſtelæ, perunctos omnibus

)
)
50* c. rLINII NATVRALIS
odio uenire:Idem fieri oculo decocto. Super omnia eſt, quod extremam fiſtulam intelt ni cõtra ducum, ac poteſtatum iniquitates cõmonſtrant,& ad ſucceſſus petitionum, iudi/ ciorumqʒ ac litium euentus, ſi omnino tantum aliquis ſecum habeat.Eiuſdem cauerna ſa/ niſtro lacerto religata, ſi quis mulierem reſpiciat, amatorium eſſe tam præſens, ut ilico ſe, quatur. Eiuſdem loci pilorum cinerem ex oleo illitum uiris, qui ſint probroſæ molliciei, non modo pudicos, ſed& ſeueros mores induere. Proxime fabulolſus eſt crocodilus, in/ genio quoque illo, cui uita in aqua terrac; cõmunis. Duo enim genera eorum: Illius è de xtra maxilla dẽtes adalligati dextro lacerto, coitus(ſi credimus)ſtimulãt. Canini eius den tes febres ſtatas arcẽt thure repleti, ſunt enim caui, ita ne diebus quinq; ab ægro cernatur qui adalligauerit. Idem pollere& uentre exemptos lapillos, aduerſus febriũ hotrores ue/ 8 nientes tradunt. Eadem de cauſa Ægyptij perungũt& adipe ægros ſuos. Alter illi ſimilis, multum infra magnitudinẽ, in terra tantum, odoratiſſimisq́; floribus uiuit. Obid inteſtina eius diligenter exquiruntur iucundo nidore farcta:Crocodileam uocant, oculorum ui tijs utiliſſimã, cum potri ſucco inunctis,& contra ſuffuſiones uel caligines. Illita quoq; ex oleo cyprino, moleſtias in facie enaſcentes tollit, Ex aqua uero morbos omnes, quorũ na tura ſerpit in facie, nitoremq́; reddit. Lentigines tollit ac uaros, omnesq́; maculas, Et con/ tra comitiales morbos bibitur ex aceto mulſo binis obolis Appoſita mẽſes ciet. Optima/ q́; eſt, quæ cãdidiſſima& friabilis, minimeq́; ponderoſa: cũ teratur inter digitos, fermen/teſcens.Lauatur ut ceruſa. Adulterant amylo, aut cimolia, ſed maxime, qui captos oryza tantum paſcunt.Felle inunctis oculis ex melle contra ſuffuſiones nihil utilius prædicant. 28 Inteſtinis& teliquo corpore eius ſuffiri uulua laborãtes ſalutare tradunt. lItem uelleribus circundati uapore eius infectis. Corij utriuſque cinis ex aceto illitus his partibus quas ſe/ cati opus ſit: aut nidor cremati ſenſum omnem ſcalpelli aufert. Sanguis utriuſque clarita tem aiſus inunctis donat,& cicatrices oculorum emendat. Corpus ipſum excepto capite pedibusq́; elixum manditur iſchiadicis: tuſſimq́; ueterem ſanat, præcipue in pueris: item umborũ dolores. Habent& adipem, quo tactus pilus defluit. Hic perunctos à crocodilis tuetur, inſtilaturq́; morſibus. Cor annexũ in lana ouis nigræ, cui nullus alius color in/ curſauerit,& primo partu genitæ, quartanas abigere dicitur. Iungemus illis ſimillima& peregrina æque animalia, priuſq; caamæleontem, pecu' iati uolumine dignum exiſtimatum Democrito, ac per ſingula membra deſecratũ, non ſine magna uoluptate noſtra, con 50 gnitis proditisʒ; mendacijs Græcæ uanitatis. Similis& magnitudine eſt ſupradicto crocodilo, ſpinæ tantum acutiore curuatura,& caudæ amplitudine diſtans. Nullum animal pauidius exiſtimatur,& ideo uerſicoloris eſſe mutationis. Vis eius maxima contra accipi trum genus.Detrahere enim ſuprà uolantem ad ſe traditur,& uoluntariũ præbere lace/ randum cæteris animalibus. Caput eius& guttur ſi roboreis lignis accendãtur, imbrium & tonitruum cõcurſus facere Democritus narrat: Item iecur in tegulis uſtum. Reliqua ad ueneficia pertinentia quæ dicit, quanquam falſa exiſtimantes, omittemus, præterquam ubi irriſu coarguendum. Dextro oculo, ſi uiuenti eruatur, albugines oculorum cum lacte caprino tolli: Lingua adalligata, pericula puerperij. Eundem ſalutarem eſſe parturien/ tibus ſi ſit domi:ſi uero inferatur, pernicioſiſſimũ. Linguam, ſi uiuenti exempta ſit, ad iu- 40 diciorum euentus pollere. Cor aduerſus quartanas illigatum nigra lana primæ tonſuræ. Pedem è prioribus dextrum, hyænæ pelle adalligatum ſiniſtro brachio, contra latrocinia terroresqe nocturnos pollere. Item dextram maminillam contra formidines pauoresqũe. Siniſtrum uero pedem torreri in furno cum herba quæ etiam chamæleon uocetur, additoq́; unguento in paſtillos digeri: eos in ligneo uaſe conditos, præſtareſſi credi mus)ne cernatur ab alijs qui habeat. Armum dextrum ad uincendos aduerſarios uel hoſtes ualere, utiq; ſi abiectos eiuſdem neruos calcauerint. Siniſtrum, mirum, quibus mon/ ſtris conſecret, qualiter ſomnia quæ uelis& quibus uelis mittantur, putet referre. Omnia ea dextro pede reſolai: Cicut ſiniſtro latere lethargos, quos fecerit dextrum. Capitis dolo. res, ih

HUISTORIAE LIBERKR xNVIII 509 res, inſperſo uino in quo latus alterutrum maceratum ſt. ſanari. FEœminis ſiniſtri uel pe/ dis cincri ſi miſceatur lac ſuillũ, podagricos fieri ilitis pedibus. Felle glaucomata& ſuffuſiones corrigi propè creditur, tridui inunctione:Serpentes fugari ignibus inſtillato. Mu/ ſtelas cõtrahi in aquam coniecto. Corpore uero illito, detrahi pilos. Idẽ præſtare narrant iecur, cũ ranæ ruberæ pulmone illitũ. Præterea iocinere amatoria diſſolui. Melancholicos aũt ſanari, ſi ex corio chamæleõtis herbæ ſuccus bibatur. Inteſtina& fimum eorum, cũ id animal nullo cibo uiuat, cum ſimiarum urina illita inimicorum ianuæ, odium omniũ ho/ minutn his conciliare. Cauda, flumina& aquarũ impetus ſiſti, ſerpentes ſoporari. Fadem medicata cedro& myrrhaailligataãque gemino ramo palmæ. percuſſam aquam diſcuti,ut io quæ intus ſint omnia appareant: utinamq́ʒ eo ramo contactus eſſet Democritus, quo/ niam ita loquacitates immodicas promiſit inhiberi. Palamq́; eſt, uitum aliàs ſagacem& uitæ utiliſſimum, nimio iuuandi mortales ſtudio prolapſum. Ex eadem ſimilitudine eſt ſcincus, quem quidam terreſtrem crocodilum eſſe dixerunt, cãdidiore autem& tenuiore cute. Præcipua tamen differentia dinoſcitur à crocodilo, ſquamarum ſeta à cauda ad caPput uerſa. Maximus Indicus, deinde Arabicus. Afferuntur ſalſi. Koſtrum eius& pedes in uino albo poti, cupiditates ueneris accendunt. Vticʒ cum ſatyrio& erucæ ſemine, ſingu/ lis drachmis omnium, ac piperis duabus admixtis, ita ut paſtilli ſingularum drachmarũ bibãtur:per ſe laterum carnes obolis binis cum myrrha& pipere pari modo potæ, effica/ ciotes ad idem creduntur. Prodeſt& contra ſagittarum uenena, ut Apelles tradit, antè po 20 ſteaq; ſumptus.lIn antidota quoque nobilia additur. Seſtius, plus quam drachmæ põde/re in uini hemina potum, perniciem afferre tradit. Præterea eiuſdẽ decocti ius cum melle ſumptum, uenerem inhibere. Eſt crocodilo cognatio quædam amnis eiuſdem, gemi/ niq; uictus cum hippopotamo, repertore detrahendi ſanguinis, ut diximus. Plurimi au/ temm ſuper Saiticam præfecturam. Auius cori cinis cum aqua illitus, panos ſanat: adeps frigidas febres:ltem fimum ſuffitu. Dentes è parte læua dolores dentium, ſcarificatis gin giuis. Pellis eius ́ſiniſtra parte frontis in inguina adalligata, uenerem inhibet. Eiuſdem cinis alopecias explet. Teſticuli drachma ex aqua contra ſerpentes bibitur. Sanguine pi/ ctores utuntur. Peregrinæ ſunt& lynces, quæ clariſſime omnium quadrupedum cer nunt. Vngues earum omnes cum corio exuri efficaciſſime in Carpatho inſula tradunt. 30 Hoc cinere poto, propudia uirorum: eiuſdem aſperſu fœminarũ libidines inhiberi: Item pruritus corporum: Vrina, ſtillicidia ueſicæ. Itaque eam protinus terra pedibus aggeſta obruere traditur. Eadem autem& iugulorum dolori monſtratur in remedio. Hacte/ nus de externis. Nunc reuertemur ad noſtrum orbem: primumq; communia animalium remedia, atq; eximia dicemus. 1“ Medicinæ comtmunes ex feris animalibus, aut eiuſdem ge/ neris placidis. Lactis uſus& obſeruationes,& de caſeis, buty/ Ccuti de lactis uſu. Vtiliſſimum cuiqʒ maternum. Concipere nutrices exitioſum eſt: hi ſunt enim infantes qui coloſtrati appellãtur, deaſato lacte in caſei ſpeciem.Eſt autem 4o coloſtraprima à partu ſpõgioſa denſitas lactis. Maxime autẽ alit quodcunqʒ humanũ, mox caprtinum: nde fortaſſis fabulæ Iouem ita nutritum dixere. Dulciſſimum ab homi/ nis camelinum, efficaciſſimum ex aſinis. Magnorum animalium& corporũ, facilius red ditur. Stomacho accommodatiſſimum caprinum, quoniam fronde magis quàm herba ueſcuntur. Bubulũ medicatius. Ouillum dulcius& magis alit, ſtomacho minus utile, quoniam eſt pinguius. Omne autem uernum aquatius æſtiuo,& de nouellis: Probatiſſimum uero quod in ungue hæret, nec defluit, Innocentius decoctũ, præcipue cum calculis mari/ nis. Aluus maxime ſoluitur bubulo. Minus inflat quodcunq; decoctum. Vſus lactis ad omnia intus exulcerata, maxime renes. ueſicamm. interanea, fauces, pulmones. Fotis pruritum cutis, eruptiones pituitæ, poſt abſtinentiam. Nam ut in Atcadia bubulum biberent᷑ “ v 5 phthiſiei

Sl0. cC. PILINEI NAT VRKXLISS.
phthiſiei ſyntecticic;& cachectæ, diximus in ratione herbarum. Sunt inter exẽpla, qui. aſininum hibendo liberati ſint podagra chiragraue. Medici ſpeciem unam addidere ſa 8 ctis generibus, quod ſchiſton appellauere.ld fit hoc modo:Fictili nouo feruet caprinum maxime, ramisq́; ficulneis recentibus miſcetur, additis totidem cyathis mulſi quot ſint he minæ lactis. Qum feruet ne circumfundatur præſtat cyathus argẽteus cum frigida aqua demiſſus, ita ne quid fundat: Ablatum, deinde igni refrigeratione diuiditur,& diſcedit ſe/ rum à lacte. Quidam& ipſum ſerum iam multo potentiſſimũ, decoquunt ad tertias partes.& ſub dio refrigerant. Bibitur autem efficaciſſime heminis per interualla ſingulis die, bus quiais:melius à potu geſtari. Datur comitialibus, melancholicis, paralyticis, in lepris, elephantiaſi, articularibus morbis. Infunditur quoque lac contra roſiones à medicamen/10 tis factas.Et ſi urat dyſenteria, decoctum cum marinis lpillis, aut cũ ptiſana hordeacea. Item ad roſiones inteſtinorum, bubulum aut ouillum utilius. Recens quoque dyſemteti/ cis infunditur:ad colum autem crudum:lItem uuluæ,& contra ſerpentium ictus: phthiſi/ cis, cantharidum, aut ſalamandræ, aut bupreſtis, aut pityocampes uenenis. Priuatim bu bulum his qui colchicon biberint, aut cieutam, aut dorycnium, aut leporem marinum.ſi cut aſininum contra gypſum,& ceruſam,& ſulphur,& argentum uiuum: Item duræ aluo in febri. Gargarizatur quoque faucibus exulceratis utiliſſime. Et bibitur ab imbecillitate uires recolligentibus. quos atrophos uocant: Iu febri etiã quæ cateat dolore capitis. Pue/ ris ante cibum, lactis alinini heminam dari, aut ſi in exitu cibi roſiones ſentirẽt antiqui in arcanis habuerunt: ſi hoc non eſſet, habuerũt è caprino. Bubali ſerum orthopnoicis pro/ ꝛdeſt ante cætera, addito naſturtio. Inunguntur etiam oculi in lactis heminis ſeſammæ addi tis drachmis quatuor tritis in liꝑpitudine. Caprino lienes ſanantur, poſt bidui inediam tertia die edera paſtis capris, per triduum poto ſine alio cibo. Lactis uſus alids contrarius capitis doloribus, hepaticis, ſpleneticis, neruorum uitio, febres habentibus, uertigini præ/ terquam purgationis gratia, grauedini, tuſſientibus, liꝑpis. Suillum utiliſſimum tenaſmo, dyſentetiæ, necnon phthiſicis. Hoc& mulieri ſaluberrimũ qui dicerent fuerunt. De ge/ neribus caſcorum diximus, cum de uberibus ſingulisqſie animalium membris dicere, mus. Sextius eoſdem effectus equino quos bubulo tradit. Hunc uocant hippacem. Stomacho utiles, qui non ſunt ſalſi,id eſt recentes. Veteres aluum ſi ſtunt, corpusq; minuunt. ſtomacho utiliores:& in totum ſalſa minuunt corpus, alunt mollia. Caſeus recens cum 30 melle, ſugillata emendat, mollis aluum ſiſtit. Sedat tormina paſtillis in uino auſtero deco ctis, rurſusq́; in patina toſtis cum melle. Sapron uocant, qui cum ſale& ſotbis ſiccis&uino tritus potusq́; medetur cœliacis. Genitalium carbunculis caprinus tritus& impoſitus: Item acidus cum oxymelite. Maculis in balineo illitus oleo interlinitur. E lacte ſit& buty/ rum, barbararum gẽtium laudatiſſimus cibus,& qui diuites à plebe diſcernat. Plurimum E bubulo,& inde nomẽ:pinguiſſimum ex ouibus. Fit& ex caprino, ſed hyeme caleſacto lacte, æſtate expreſſo tantum, crebro iactatu in longis uaſis, anguſto foramine ſpititum accipiẽtibus ſub ipſo ore, alias præligato. Additur paulum aquæ ut aceſcat. Quod eſt ma xXime coactum, in ſummo fuitat: id exem ptum addito ſale, oxygala appellãt. Reliqua de
coquunt in ollis: Ibi quod ſupernatat, butyrum eſt, oleoſum natura. Quod magis uitus 42
reſipit,hoc præſtantius iudicatur. Pluribus compoſitionibus miſcetur inueteratum. Natura eius aſtringere, mollire, replere, purgare. Oxygala ſit& alio modo, acido lacte ad/ dito in recens quod uclis aceſcere, utiliſſimum ſtomacho. Effectus dicemus ſuis locis.
Proxima in communibus adipis laus eſt, ſed maxime ſuilli apud antiquos etiam religioſi. Certe nouæ nuptæ intrantes, etiamnum ſolenne habent poſtes eo attingere. In/ neteratur duobus modis, aut cum ſale, aut ſyncerus: tanto utilior, quanto ſit uetuſtior. Axungiam etiam Græci appellauere in uoluminibus ſuis. Neque eſt occulta uirium cauſa, quoniam id animal herbarum radicibus ueſcitur. Itaque etiam fimo innumeri uſus. Quamobrem non de alia loquimur ſue, multo efficaciore fœmina,& quæ non ie G Multo

HISTOENIAE LISN KVIit 51.
Multo uero præſtantior in apris eſt. Vſus igitur axvungiæ eſt ad mollienda, excalfaciẽda,
diſcutienda, purgandaq́;. Medicorum aliqui admixto anſeris adipe, taurorumq́; ſeuo& œſpo, ad podagras uti iubent. Si uero permaneat dolor cũ cera, myrto, reſina, pice. Syncera axungia medetur ambuſtis uel niue. Pernionibus autem cum hordei cinere& galla pari modo. Prodeſt& confricatis membris. ltinerumq́; laſſitudines& fatigationes leuat. Ad tuſſim ueterem recens decoquitur quadrantis pondere in uini cyathis tribus addito melle. Vetus etiam phthilin in pilulis ſumpta ſanat quæ ſine ſale inueterata eſt. Omnino enim non niſt ad ea quæ purganda ſint, aut quæ non ſint exulcerata, ſalſa petitur. Qui/ dam quadrãtes axungiæ& mulſi in uini cyathis tribus decoquunt contra phthiſes, quin/10 toq́; die picem liquidam in ouo ſumi iubent, citcumligatis lateribus,& pectoribus,& ſcapulis eorum qui phthiſin ſentiunt. Tantac; eſt uis, ut genibus etiam adalligata, redeat in os ſapor, eamq́; expuere uideantur. Eſue quæ non pepererit, aptiſſime utuntur ad cutem mulieres Contra ſcabiem uero quiuis, admixto iumentorum ſeuo, pro parte tertia,& pice, pariterc; ſubferuefactis. Syncera partus in abortum uergentes nutrit, collyrij modo ſubdita. Cicatrices concolores facit ceruſa admixta, uel argenti ſpuma. At cum ſulphure,
unguium ſcabricias emendat. Medetur& capillo fluenti:Et ulceribus in capite mulierum
cum gallæ parte quarta: Et infumata pilis oculorum. Datur& phthiſicis unciatim, cum ui ni ueteris hemina decocta, donec tres unciæ è toto reſidant. Alij& mellis exiguum adijci unt. Panis illinitur cum calce, Item furunculis duritiæʒ( mammarum. Rupta& conuulſa, 20& ſpaſmata,& luxata ſanat. Clauos& rimas calliquie uitia, cum elleboro albo: Parotidas admixta farina ſalſamentariæ teſtæ: quo genere proſicit& ad ſtrumas. Pruritus& papu/ las in balineo perunctis tollit, alioq; etiamnum modo podagricis prodeſt mixto oleo ue tere, contrito unà ſarcophago lapide,& quinquefolio tuſo in uino. uel cum calce, uel cũ cinere. Facit& peculiare empſlaſtrum LxXXxv. pondo, centũ ſpumæ argenteæ mixtis. Vtiliſimum contra inllammationes ulcerũ adipe uerrino confici,& inungi putant utile:ijsqʒ quxæ ſerpant, ilinire cum reſina. Antiqui maxime axibus uehiculorum perungẽdis, ad fa/ ciliorem circumactum rotarum utebatur: unde nomen:ſic quoque utili medicina cum il/la ferrugine rotarum ad ſedis uitia uirilitatisq́;. Et per ſe aungiam medici antiqui maxi/ me probabant renibus detractam,& exemptis uenis aqua ccœleſti fricabant crebro, deco
ʒo quebãtq; fictili nouo ſæpius, tum demũ aſſeruantes. Conuenit ſalſam magis emollire, ex
calfacere, diſcutere, utilioremq́;ʒ eſſe uino lotam. Maſſurius palmam lupino adipi dediſſe antiquos tradit. Ideo nouas nuptas illo perungere poſtes ſolitas, ne quid mali medicamẽ ti inferretur. Quæ ratio adipis, eadẽ in bis quæ ruminant ſeui eſt, alijs modis nõ minoris potẽtiæ. Perficitur om̃e, exẽptis uenis aqua marina uel ſalſa lotũ, mox in pila tuſum, aſper ſum marina. Orebro poſtea coquitur, donec odor omnis aboleatur. Mox aſſiduo ſole ad cãdorẽ reducitur. A renibus aũt omne laudatiſſimũ eſt. Si uero uetus reuocetur ad curã, liquefieri prius inbẽt. Mox frigida aqua lauari ſeępius, dein liquefacere affuſo uino quàm odoratiſſimo. Eodemq́ʒ modo iterũ ac ſepius coquũt, donec uirus euaneſcat. Multi priua tim ſic taurorũ. leonũqʒ, ac pãtherarũ.& camelorũ pinguia curari jubẽt. Vſus dicetur ſuis
40 locis. Cõmunis& ratio medullarũ eſt. Om̃es molliũt, explẽt, ſicct, excalfaciũt. Laudatiſſima ceruina, mox uitulina, dein hircina& caprina. Curãtur ante autumnũ recentes lotæ, Hiccatæqe; in umbra per cribrum. Dein liquatæ per lintea exprimuntur, ac reponũtur in fictili locis frigidis. Inter omnia aũt cõmunia animaliũ, fel pręſtãtius in effectu.Eſt em̃ uis eius excalfacere, mordere, ſcindere, extrahere, diſcutere. Minorũ animaliũ ſubtilius intelli
gitur,& ideo ad oculorũ medicamẽta utilius exiſtimat᷑. Taurino præcipua potẽtia, etiã in ete pellibus ¶;colore aureo ducẽdis. Om̃e aũt curat· recẽs pręligato ore lino craſſo, demiſ/ ſum in feruentẽ aquã ſemihora, mox ſiccatũ ſine ſole, atq; in melle cõditũ. Dãnatur equi num tantũ inter ucnena, ideo flamini ſacro equũ tãgere nõ licet, cũ&omæ publicis ſacris
4 ginum
equus etiã immoletur. ¶Quin& ſanguis eorũ ſepticã uim habet. Item equarũ præterq́; uir.

5¹² c. PLINII NATVRALIS ginum erodit, emarginat ulcera. Taurinus quidẽ recens inter uenena eſt, excepta Egira. Ibi enim ſacerdos ITerræ uaticinatura, tauri ſanguinem bibit priuſquam deſcendat in ſpe tus. Tatũ poteſt ſympathia illa de qua loquimur, ut aliquãdo religione uel loco fiat. Dru ſus tribunus plebis tradit᷑ caprinũ bibiſſc, cũ pallore& inuidia ueneni ſibi dati inſimulare Q. Cepionem inimicum bh les tsees ſanguini tanta vis eſt, ut ferramentorum ſubtili/ tas non aliter acrius induretur, ſcabricia tollatur uehementius quàm lima. Non igitur& ſanguis animalium inter cõmunia dici poteſt,& ideo quiſqʒ ſuis dicetur effectibus. Dige/ remus enim in animalia ſingula uſus, plutimumq; cõtra ſerpentes. Exitio his eſſe ceruos nemo ignorat, ut ſi quæ ſunt, exactas cauernis mandentes. Nec uero ipſi ſpirantesq́; tan/ tum aduerſantur, ſed membratim quoq;. Fugari eas nidore cornus ſi uratur, dictum eſt. ¹0 At è ſummo gutture uſtis oſſibus.congregari dicuntur. Pelles eiuſdem animalis ſubſtratæ, ſecuros præſtant ab eo metu ſomnos. Coagulum quoq; ex aceto potum ab ictu:& ſi omnino tractatum ſit, eo die non ferit ſerpens. Teſtes quoq; eius inueterati, uel genitale maris, falutariter dantur in uino: ltem uentres qui centipelliones uocãtur. Fugiũt& omni, no dentem cerui habentes, aut medulla perunctos ſeuõue cerui aut hinuli. Summis autẽ remedijs pręfertur hinulei coagulũ, in matris utero execti, ut indicauimus.Sanguine quo q; ceruino, ſi unà urantur dracontion&e cunilago& anchuſa lentiſci ligno, contrahi ſer/ pentes dicũt. Diſſipari deinde, ſ ſanguine detracto adijciatur pyrethrum. Inuenio apud autores græcos animal ceruo minus,& pilo demum ſitrile, quod ophion uocatur. Sardi/ niam idtantum ferre ſolitam. Hoc interijſſe atbitror. Et ideo medicinas ex eo omitto. 22 Medicinæ de apro,& capris,& equis feris,& remedia ex beſtijs contra omnes morbos. Cap.* quoq; cerebrum contta eas laudatur cum ſanguine. Iecur etiam inueteratum cũ X ruta potum ex uino. Item adeps cum melle reſinac;. Simili modo uerrinum iecur, exemptis duntaxat fibris, quatuor obolorum pondere, uel cerebrum in uino potum. Ca prarum cornu uel pilis accenſis, fugari ſerpentes dicũt: cineremq; eorum potum uel illitũ contra ictus ualere:Item lactis hauſtus cum uua taminia, uel urinæ cũ aceto ſcillitico:Ca/ ſeum caprinum cũ origano impoſitũ, uel ſeuum cum cera. Milia pręterea remediorum ex eo animali demõſtrãtut, ſicut apparebit: quod equidẽ miror. cũ febri negetur carere. Am/ plior potentia feris eiuſdem generis. quod numeroſiſſimũ eſſe diximus. Alia uero ex hir/30 cis. Democritus etiamnutm effectus auget eius, qui ſingularis natus ſit. Fimum quoq; caprarũ in aceto decoctũ,& illitũ in ictus ſerpẽtium, placet& recentis cinis in uino: Atqʒ in totũ, difficilius ſe recolligentes à ſerpentium ictu, in caprilibus optime conualeſcunt. Qui efficacius uolunt mederi,occiſæ caprę aluum diſſectam cum ſimo intus reperto ſtatim illi gant. Alij carnem recentem hœdorum pilo ſuffiunt, eodemq́; nidore fugant ſerpentes. Vtuntur& pelle eorum recente ad plagas, carne& fimo equi in agro paſti coagulo lepo ris ex aceto, contraq́; ſcorpionẽ& murem araneum. Aiunt autẽ non feriri leporis coagulo petunctos. A ſcorpione percuſſis, ſimũ capræ efficacius cuim aceto decoctũ auxiliatur. Lardaum iusq́; decocti potũ his. qui bupreſtim hauſerint. Quinetiã ſi quis aſino in aurem percuſſum à ſcorpione ſe dicat, tranſire malum protinus tradunt: uenenataq́; omnia ac/ 402 cenſo eius pulmone fugere. Et ſimo vuituli ſuffiri percuſſos à ſcorpione prodeſt. Canis ta/ bidi morſu facta uulnera circũcidunt ad uiuas uſq; partes quidam, carnemq; uituli admo uent,& ius ex eodẽ carnis decoctæ dant potui, aut axungiã cum calce tuſam. Laudãt hirci iecur, quo impoſito, ne tentari quidẽ aquæ metu affirmãt. Laudant& capræ fimũex ui no illicũ, aut melle: Melis.& cuculi,& hitundinis decoctũ& potum. Ad reliquos beſtiarũ morſus, caprinũ caſcum ſiccum cum origano imponunt,& bibi iubent: Ad hominis mor ſus carnẽ bubulam coctam. Efficacius uituli, ſi non ante quintũ diem ſoluant. Veneficijs roſtrũ lupi reſiſtere inueteratũ aiunt, ob idco; uillarũ portis præſigũt. Hoc idem præſtare & pellis& ceruice ſolida exiſtimatur: quippe tanta uis eſt animalis, prater ea quæ retali. mus, t
.

HISTOCRTAE ILIBEN XXVIII ö8
mus. ut ueſtigia eius calcata equis afferant torporem. lis qui argẽtum uiuum biberint, lar dum remedio eſt. Aſinino lacte poto uenena reſtinguuntur. Peculiariter ſi hyoſcyamum potum̃ ſit, aut uiſcum, aut cicuta, aut lepus marinus, aut opocarpathum, aut pharicon, aut dorycnium,& ſi coagulum alicui nocuerit. nam id quoq; uenenũ eſt in prima lactis coa/ gulatione. Multos eius& alios uſus dicemus. Sed meminiſſe oportebit recentiutendum, aut nõ multo poſtea tepefacto. Nullum enim celerius euaneſcit. Oſſa quoq; aſini confra cta& decocta, contra leporis marini uenenum dantur. Omnia ecadem onagris efficacio/ ra. De equiferis non ſcripſerunt Græci, quoniam terræ illæ non gignebant. Veruntamen fortiora omnia cadẽ q́ʒ in equis intelligi debẽt. Lacte equino uenena leporis marini& to 10 Xica expugnãtur. Nec uros aut biſontes habuerunt Græci in experimentis, quãqgam bo ve fero refertis Indiæ ſyluis, portione tamẽ eadem efficaciora omnia ex his credi par eſt. Sic quoqʒ; lacte bubulo cuncta uenena expugnari tradũt, maxime ſupradicta,& ſi ephemerũ impactũ ſit, aut ſi cantharides datæ, uomitione omnia egeri:Sic& caprino iure can tharides. Contra ea uero quæ exulceratione enecant, ſeuum uitulinum ſeu bubulum auxi liatur. Nam contra ſanguiſugas potas butyrum remedio eſt, cum aceto ferro calefacto: quod& per ſe prodeſt contra uenena. Nam ſi oleum nõ ſit, uicem eius repræſentat. Mul/ tipedum morſus cum melle ſanat. Omaſi quoque iure poto uenena ſupradicta expugna ri putant.Priuatim uero aconita& cicutas: Itemq́; uitulino ſeuo. Caprinus caſeus recens. his qui uiſcum biberint: Lac uero contra cantharidas remedio eſt,& contra ephemerum 20 potum cum taminia uua. Sanguis caprinus decoctus cum medulla contra toxica uenena ſumitur:hcœdinus contra reliqua, Coagulum hœdi contra uiſcum,& chamæleontem al bum, ſanguinemq́; taurinum, contra quem& lepotis coagulum ex aceto. Contra paſtinacam uero& omnium marinorum ictus uel morſus, coagulũ leporis, uel hœdi, uel agni, drachmæ pondere ex uino. Lepotis coagulum& contra uenena additur antidotis. Papilio quoq; lucernarum luminibus aduolans, inter mala medicamẽta numeratur. Hluic con
trarium eſt iecur caprinum, ſicut fel ueneficijs ex muſtela ruſtica factis.
De remedijs ad morborum malta genera ex animalibus. CapW. xI
Inc deinde reuertemur ad genera morborum. Capilli defluuia urſinus adeps admi 50 L Axto ladano& adianto continet, alopeciasq́; emendat,& raritatem ſuperciliorũ cum fangis lucernarum, ac fuligine quæ eſt in roſtris earum. Potrigini cum uino prodeſt. Ad hanc& cornus ceruini cinis ẽ uino, utq́; non tædia animalium capillis increſcant. Item fel captinum cum creta cimolia& aceto, ſic ut paululum capilli inareſcant: Item fel hircinum cum urina tauri.Si uero uetus ſit, etiam furfures adiecto ſulphure emendat. Cinere geni/ talis aſini,ſpiſſari capillum putant,& è canitie uindicari ſi raſis illinatur, plumboc;h tritus cum oleo. Denſari& aſinini pulli cum urina, admiſcentq́; nardum faſtidij gratia. Alopecias felle taurino cum Ægyptio alumine tepefactis illinunt. Capitis ulcera manantia, uri-/ na tauri efficaciter ſanat:ltem hominis uetus, ſi cyclaminum adijciatur& fulphur. Effica/ cius tamen& uitulinum fel: quo cum aceto calefacto,& lendes tolluntur. Seuum uitulinũ 4o cum ſale tritum, capitis ulceribus utiliſſimum. Laudatur& uulpium adeps, ſed præcipue ſeh& fimum cum ſinapi.pari modo illitum. Caprini cornus farina uel cinis, magisq́ʒ hir/ cini addito nitro& tamaricis ſemine,& butyro oleoc, prius capite raſo, mire cõtinent ita fluentẽ capillũ.Sicut& canis cinere ex oleo illito ſupercilia nigreſcunt. Lacte caprino len/ des tolli tradunt:fimo cum melle alopecias expleri: Item ungularũ cinere cum pice, Huen/ tem capillum cõtineri. Leporinus cinis cum oleo myrteo, capitis dolores ſedat: Item aqua pota, quæ e bouis aut aſini potu relicta eſt:& ſi credimus, uulpis maſcule genitale circum/ llitus ex aceto uel roſaceo, aut ex irino. Oculorum epiphoras hubulo ſeuo cum oleo cocto illinunt: Ceruini cornus cinere ſcabricias eorũ inungũt, mucrones autem ipſos efficaciores putant. Lupi excrementis cicumlini ſuffuſiones,
prodeſt

2314 tirn c. rIINIINATVRALIS prodeſt. Cinere eotum cum Attico melle inungi obſeuritates: Item felle urſino. Epinycʒi das, adipe aprino cum roſaceo. Vngulæ aſininæ cinis inunctus è ſuo lacte, cicatrices ocu lorum,& albugines tollit. Medulla bubula ex dextro crure priore trita cum fuligine, pilis, & palpebrarum uitijs angulorumq́ʒ occurrit:calliblepharic; modo fuligo in hoc uſu tem peratur: optime ellychnio papyraceo oleoq́; ſeſamino, fuligine in nouo uaſe pennis de/ terſa. Efficaciſſime tamen euulſos ibi pilos coẽrcet. Felle tauri cum oui albo, collyria ſiunt, aquaq́; diſſoluta inunguntur per quatriduum. Seuum uituli cum anſeris adipe& ocimi ſucco, genarum uitijs aptiſſimum eſt. Eiuſdem medullæ cũ pari pondere ceræ& olei uel roſacei, addito ouo, duritiæ genatũ illinũtur. Caſeo molli caprino impoſito ex aqua calida epiphoræ ſedantur: ſi tumor ſit, ex melle. Vtrũqʒ uero ſero calido fouendum. Sicca i lippitudo, lumbulis ſuum toſtis atq; cõtritis,& impolitis tollitur. Capras negant lippite, quoniam eæ quaſdã herbas edant: Item dorcades. Et ob id fimum earum cera circunda/ tum noua luna deuorare iubent,& quoniã noctu æque quoq; cernant. Sanguine hircino ſanari luſcioſos putãt:nyctalopas à Græcis dictos: Capræ uero iocinere, in uino auſtero decocto. Quidam inaſſati iocineris ſanie inungunt, aut felle capræ, carnescq́; eas ueſci,& dum coquantur oculos uaporari præcipiunt. Id quoque referre arbitrantur, ſi rutili colo/ ris fuerint. Volunt& oculos ſuffiri, iocinere in ollis decocto: quidam inaſſato. Fel quidem caprinum pluribus modis aſſumunt:cum melle,contra caligines: cum ueratri candidi ter/ tia parte, contra glaucomata cum uino, contra cicatrices,& albugines,& caligines,& pte/ rygia.& argema:ad palpebras uero euulſo prius pilo, cum ſuceo oleris, ita ut inunctio in/a areſcat. Qontra ruptas tuniculas,cum lacte mulieris. Ad omnia autem inueterata, fel effi/ cacius putant. Nec abdicant ſimum ex melle illitum epiphoris contraq́; dolores medul/ lanma ltem pulmonem leporis. Sedat caliginem fel cum paſſo aut melle. Lupino quoque adipe, uel medulla ſuum, fricari oculos contra lippitudines præcipiunt. Nam uuſpinam linguam habentes in armilla, lippituros negant. Aurium dolori& uitijs medetur urina apri in uitro ſeruata: Fel apri uel ſuis, uel bubulum, cum oleo cycino& roſaceo æquis portionibus. Præcipue uero taurinum, cum potri ſucco tepidum, uel cum melle ſi ſupputent. Contraqie odorem grauem per ſe tepefactum in malicorio. In ea parte rupta cum lacte mulierum efficaciter Ianat. Quidam etiam in grauitate aures ſic Putant. Alij cum ſenecta ſerpentium& aceto includunt lanas, antè aqua calida collutas. Et ſizo maior ſit grauitas aurium, fel cum myrrha& ruta in malicorio excalfactum infundunt: Lardum quoque pingue: Item fimum aſini recens cum roſaceo inſtillatur: Omniaque ea tepefacta. Vtilior equi ſpuma, uel equini fimi recentis cinis cum roſaceo. Seuum bu/ bulum cum adipe anſerino: Butyrum recens. Vrina capri uel tauri, uel fullonia uetus cal facta, uapore per lagenæ collum ſubeunte. Admiſcent& aceti tertiam partem. Et aliquid urinæ uituli qui nondum herbam guſtauerit. Fimum etiam mixto felle eiuſdem. Et cutem quam relinquunt angues, excalfactis prius auribus. Lana autem medicami/ na ea inclucuntur. Prodeſt& ſæuum uituli cum anſeris adipe,& ocimi ſucco: eiuſdem medulla admixto cumino trito infuſa. Virus uerrinum è ſcropha exceptum priuſquam terram attingat, contra dolores. Auribus fractis glutinum è naturis uitulorum factum 40 & in aqua liquatum. Alijs uitijs adeps uulpium. Item fel caprinum cum roſaceo te/ pido, aut porri ſucco: aut ſi ſint rupta ibi aliqua, è lacte mulieris. Si grauitas ſit audiendi, fel bubulum cum urina capræ, uel hirci, uel ſi pus ſit. In quocunque autem uſu putant hæc efficaciora in cornu caprino per dies uiginti inſumata. Laudant& coagulum leporis tertia denarij parte, dimidiaque ſagapeni in aminæo uino. Parotidas urſinus adeps comprimit, pari pondere ceræ& taurini ſeui: addunt quidam hypociſthidem:& per ſe hutytum illitum, ſi prius foueantur fœnigræci decocti ſucco. Efficacius cum ſtry/ chno. Peoſunt& uulpium teſtes,& taurinus ſanguis aridus tritus. Vrina capræcalefacta iaſtillata auribus. Fimumqꝙ; eiuſdem cum axungia illitum. Dentes mobiles.— 118. ceruini

HISTORTYTAE LIBERN XNXVIII 513 ceruini cornus cinis, doloresq́; eorum mitigat, ſiue infricentur, ſiue colluãtur. Quidam ef, ficaciorem ad omnes eoſdem uſus crudi cornus farinam arbitrantur. Dentifricia utroq; modo fiunt. Magnum remedium eſt& in luporum capitis cinere. Certumq́; eſt in excre, mentis corum plerunq; inueniri oſſa. Hæc adalligata eundem effectum habent.Item le/ porina coagula per aurem infuſa contra dolores, Et capitis eorum cinis dentifricium eſt: Adiectoq; nardo mulcet graueolentiam oris. Aliqui murinorum capitum cinerem miſcuiſſe malũt. Reperitur in latere leporis acui os ſimile, hoc ſcarificari dẽtes in dolore ſua/ dent. Talus bubulus accenſus eos qui labant cum dolore admotus confirmat. Eiuſdem ci nis cum myrtha, dentifricium eſt. Oſſa quoq; ex ungulis ſuum cõbuſta, eundẽ uſum praæ io bent, Item oſſa ex acetabulis pernarum circa quæ coxendices uertuntur. liſdem ſanari, di miſſis in fauces, jumentorum uerminationes notum eſt: ſed& combuſtis dentes cõfirmari Aſinino quoq; lacte percuſſu uexatos, aut dentium eiuſdem cinere: Lichene item equi cum oleo infuſo per aurem. Eſt autem hoc non hippomanes, quod alioqui noxium omit to, ſed in equorum genibus. ac ſuper un gulas. Præterea in corde equorũ inuenitur os,den tibus caninis maxime ſimile:hoc ſcarificari dolorẽ, aut exempto dente emortui equi maxillis ad numerum eius qui doleat demonſtrant. Equarum uirus à coitu in lychnis accenſum, Anaxilaus prodidit, equinorũ capitum uiſus repræſentare monſtrifice: Similiter ex aſinis. Nam hippomanes tantas in ueneficio uires habet, ut affuſum æris mixturæ in effi giem equæ Olympiæ, admotos mares equos ad rabiem coitus agat. Medetur dẽtibus& 20 fabrile glutinum, in aqua decoctũ illitumq;ʒ,& mox paulo detractum, ita ut cõfeſtim col/ uãtur uino, in quo decocti ſunt cortices mali punici dulcis. Efficax habetur& caprino la/ cte collui dentes, uel felle taurino. Talorum capræ recentium cinis, dentifricio placet,& omnium ferèẽ uillaticarum quadrupedum, ne ſæpius eadem dicantur. b
Ad faciei uitia, ceruicis& pectoris morbos. Cap. xXII . C Vtem in facie erugari& tenereſcere,& candorem cuſtodire lacte aſinino putãt. No tumq; eſt quaſdam quotidie D. cuſtodito numero fouere: Poppea hoc Neronis principis inſtituit, balinearum quoque ſic ſolio temperato, aſinarũ gregibus ob hot eam comitãtibus. Impetus pituitæ in facie, butyro illito tolluntut: Efficacius cum ceruſa. Syn/ cero uero ea uitia quæ lerpũt, inſuper impoſita farina hotdeacea. Vlcera in facie mebrana z0 ẽ partu bouis madida. Friuolum uideatur, non tamen omittẽdum, propter deſideria mu lierum: Talum candidi iuuenci, quadraginta diebus noctibusq́;, donec reſoluatur in li/ quorem decoctũ,& illitũ linteolo, cãdoretm cutisq́; erugationem præſtare. Fimo taurino malas rubeſcere aiunt, nõ crocodileam illini melius, ſed foueri frigida& ante& poſtea iu bent. Æſtates.& quæ decolorẽ faciunt cutem, fimũ uituli cum oleo& gummi manu ſub/ actũ emendat. Vlcera oris ac rimas, ſeuum uituli uel bouis cum adipe anſeris& ocimi ſuc co. Eſt& alia mixtura, ſeuo uituli cũ medulla cerui,& albæ ſpinæ folijs unà tritis. Idẽ præ/ ſtat& medulla cum reſina, uel ſi uaccina ſit, iusc; è carne uaccina. Lichenas oris præſtan/ tiſſime uincit glutinũ, factũ e genitalibus uitulorum, liquatum aceto cum ſulphure uiuo, ramo ficulneo permixtum, ita ut bis die recẽs illinatur. Item lepras ex melle& aceto deco 40 ctum, quas& iecur hirci calidũ illitum tollit: ſicut elephantiaſin fel caprinũ: etiam num le/ pras ac furfures.tauri, uel addito nitro. Vrina aſini citca canis ortum, maculas in facie: Fel utriuſqʒ per ſeſe aqua infractũ, euitatisq; ſolibus ac uẽtis poſt detractã cutem. Similis ef/ fectus in taurino ſeuo uitulinoie felle, cum ſemine cunilæ ac cinere ẽ cornu ceruino, ſi canicula exoriẽte cõburatur.Aſinino ſeuo cicatricibus ac licheni leprisq́; maxime color red. ditur. Hirci fel& lẽtigines tollit, admixto caſeo ac uiuo ſulphure ſpõgiæq́ʒ cinere, ut mellis ſit craſſitudo. Aliqui inueterato felle uti maluere, mixtis calidis furfuribus pondere oboli unius, quatuorq́; mellis, prius defricatis maculis. Efficax eiuſdem& ſeuum cum melanthio,& fulphure,& iride, Labrorum fifſuris cum adipe anſerino, ac medulla ceruina relinaqũe& calce. Inuenio apud authores, his qui lentiginem habeant negari ma8 Lieæ ſa

—
—‧ꝑs
518* c. PEIRIINATVRALIS
gieæ ſacrificiotũ uſum. Lacte bubulo aut caprino tonſillæ& arteriæ exulcetatæ leuantut. Gargatizatur tepidũ, ut eſt expreſſum, aut calefactũ. Caprinũ utilius, cũ malua decoctũ &e ſaſe exiguo, Linguæ exulcerationi& arteriarũ prodeſt ius omaſi gargarizatu. T'õſillis autem priuatim renes uulpiũ aridi, cũ melle triti illitiq́ʒ. Anginæ fel taurinum uel caprinũ rũ melle. Iecur melis ex aqua oris grauitatem, ulceraq́; butyrũ emendat. Spinam aliudũe quid faucibus adhærẽs, felis extrinſecus fimo perfricatis, aut reddi aut delabi tradũt. Stru mas diſcutit fel aprinum, uel bubulum tepidum illitum. Nam coagulum leporis è uino in linteolo exulceratis dũtaxat imponitur. Diſcutit& ungulæ aſini uel equi cinis, ex oleo a qua illitus,& urina calefacta: Et bouis ungulæ cinis ex aqua: Fimum quoqʒ feruens ex ace
to. Itẽ ſeuũ caprinũ cũcalce, aut ſimũ ex aceto decoctũ, teſtesq́; uulpini: Prodeſt& ſapo: i
Gallorũ hoc inuentũ tutilãdis capillis, ex ſeuo& cinere. Optimus fagino& caprino, duo bus modis, ſpiſſus ac liquidus: uterq; apud Germanos maiore in uſu uiris q́; fœminis. Ceruicũ dolores butyro aut adipe urſino perfricãtur.Rigores bubulo ſeuo, quod& ſtru mnis prodeſt cum oleo. Dolorem inflexibilem(opiſthotonon uocãt)leuat urina capræ au ribus infuſa, aut finum cum bulbis illitum. Vngues contuſos fel cuiuſcunq; animalis cir/ cumligatum. Pterygia digitorum fel taurinum, aqua calida diſſolutum. Quidam adijciũt ſulphur& alumen, pari pondere omnium. Tuſſim iecur lupi ex uino tepido ſanat: urſi/ numq; fel admixto melle: aut ex cornu bubuli ſummis partibus cinis: uel ſaliua equi, tri/ duo potu eam mori tradunt: pulmo ceruinus cum gula ſua arefactus in fumo, dein tuſus ex melle quotidiano ecligmate. Efficacior eſt ad id ſubulo ceruorum generis. Sanguinem 0 expuentes, ceruini cornus cinis: coagulumn leporis tertia parte denarij cum terra ſamia& uino myrteo potum ſanat. Riuſdem fimi cinis in uino ueſperi potus, nocturnas tuſſeis: Pili quoqʒ leporis ſuffiti, extrahũt pulmnonibus difficiles excreationes. Purulentas autem exulcerationes pectoris pulmonisq́;& à pulmone graueolentiam halitus, butyrũ efficaeilſſime iuuat, cum pari modo mellis Attici decoctum donec ruffeſcat,& matutinis ſum/
ptum ad menſuram ligulæ. Quidam pro melle, laricis reſinam addere maluerunt. Si ſanguis reijciatur, efficacem tradunt bubulũ ſanguinem, modice& cum aceto ſumptũ: Nam de taurino credere, temerarium eſt. Sed glutinum taurinũ tribus obolis cum calida aqua bibitur in uetere ſanguinis excrearione.““ A d ſtomachi& lumborum dolores& renum uitaꝗ. Cap.F. II130 exulceratum lactis aſinini potus reficit: ltem bubuli. Roſiones eius caro Obubula admixto aceto& uino cocta. Rheumatiſmos cornus ceruini cinis. Sanguinis excreationes hœdinus ſanguis recens, ad eyathos ternos, cũ aceto acri pari modo feruẽs potus: Coagulum tertia parte ex aceto potum. Iocineris dolores, lupi ierut aridũ ex mul/ ſo:Aſininum iecur aridum cũ petroſelini partibus duabus, ac nucibus tribus, ac melle tritum,& in cibo ſumptũ: Sanguis hircinus cibo aptatus. Suſpirioſis ante omnia efficax eſt potus equiferorũ ſanguinis. Proxime lactis aſinini tepidi cũ bulbis decocti, ita ut ſerum ex eo bibatur, addito in tres heminas cyatho naſturtij albi, perfuſi aqua, deinde melle diluti. lecur quoqʒ uulpinũ, aut pulmo, in uino nigro, aut fel urſinum in aqua, laxat meatus ſpirandi· Lumborũ dolores.& quæcunq; alia mollire opus ſit, urſino adipe perfricari con 45 uenit: cinerem aprini aut ſuilli fimi inueterati, aſpergi potione uini. Afferunt& magi ſua commenta. Primum omnium rabiem hircorum, ſi mulceatur barba, 6mitigari: eadem ptæ ciſa, non abire eos in alienum gregem. Haic admiſcẽt fimum captinũ,& iubdito lintheo/ lo uncto caua manu, quantum pati poſſit feruens, ſuſtineri iubent: ita ut ſi læua pars do leat, hæc medicina in dextra manu e contrario. Fimum quoq; ad eum uſum acus xreæ panctis tolli ubent.· Modus curationis eſt, donec uapor ad lumbos ſentiatur perue nite. Poſtea uero manum potro tuſo illinunt, item lumbos ipſo fimo cũ melle, ſuadentq; in codem dolore& teſtes leporis deuorare. Iſchiadicis ſimum bubulum imponunt, caſfa ckum in folijs cinere feruenti. In renum dolore leporis renes crudos deuorari iubent, aut ¹ certe

HISTSRIAE ELIBENR XXVIII 1
certe coctos.ita ne dente contingantur. Ventris quidem dolore tentari negãt talũ leporis habẽtes. Lienem ſedat fel apri uel ſuis potũ, uel ceruini cornus cinis in aceto. Efficacilsime tamen inueteratus lien aſini, ita ut in triduo ſentiatur utilitas. Aſinini pulli fimum, quod primum ædidit, polean uocant Syri: dant in aceto mulſo. Datur& equi lingua inuetera/ ta ex uino, præſentaneo medicamento, ut didiciſſe ſe ex barbaris Cæcilius Bion tradidir. Et lien bubulus ſimili modo. Recẽs autem aſſus uel elixus, in cibo. In ueſica quoq; bouis allij capita xx. tuſa, cum aceti ſextario, imponuntur ad lienis dolorem. Eadem ex cauſa emi lienem uituli quanti indicatus ſit, iubent magi, nulla pretij contatione, quoniam hoc quoq; religioſe pertineat: diuiſumq́; per longitudinẽ annecti tunicæ utrinq;,& induen/ io tem pati decidere ad pedes: dein collectum in umbra arefacere. cum hoc fiat, ſimul reſidere lienem ægri uitiatum, liberariq; eum morbo dicitur. Prodeſt& pulmo uulpium cine re ſiccatus, atq; in aqua potus. Item hædorum lien impoſitus. Ad aluum ſiſtendam, cœliacos, dyſentericos, inflationes alui, rupta, tenaſmon, & tineas,& colum. ſiſtit ceruinus ſanguis/item cornus cinis: iecur aprinum ex uino potum citra ſalem, recensq;: item aſſum ſuillum, uel hircinum decoctum in uini hemina. Coa/gulum leporis in uino ciceris magnitudine:aut ſi febris ſit, ex aqua. Aliqui& gallã adijci/ unt, alij per ſe leporis ſanguine contenti ſunt lacte cocto. Equini fimi cinis in aqua potus. Taurini cornus ueteris ex parte ima cinis, inſperſus potioni aquę. Sanguis hircinus in car 20 hone decoctus: Coriũ caprinuim cũ ſuo pilo decoctum, ſucco epoto. Coagulum equi,& ſanguis caprinus, uel medulla, uel iecur aluum ſoluit: Fel lupi cum elaterio umbilico illiga tum. Vel lactis equini potus:item caprini cum ſale& melle: Capræ fel cum cyclamini ſuc/ co& aluminis modico. Aliqui& nitrum& aquam adieciſſe malunt. Fel tauri cum abſin/ thio tritum ac ſubditum paſtillo. Butyrum largius ſumptum, ccœliacis& dyſentericis me/ detur, iecur uaccinum: Cornus ceruini cinis, tribus digitis captus in potione aquę: Coagu lum leporis ſubactum in pane:Si uero ſanguinem detrahũt᷑, in polenta: Aprini, uel ſuilli, uel leporini fimi cinis, inſperſus potioni tepidæ uini. Vituli quoq; ius uulgariter datuùm, inter auxilia cœliacorum& dyſentericorum tradunt. Lactis aſinini potus utilior, addito melle. Nec minus efficax fimi cinis ex uino, utriq; uitio. Item polea ſupradicta. Equi coa/ 8 3o gulum, quod aliqui hippacen uocant, etiam ſi ſanguinem detrahant: uel fimi cinis, dentiumq;ʒ eiuſdern tuſorum farina⸗ ſalutaris dicitur:& bubuli lactis decocti potus. Dyſenteri/ cis addi mellis exiguum praæcipiunt:& ſi tormina ſint, cornus ceruini cinerem, aut fel tauri num cumino mixtum,& cucurbitæ carnes umbilico imponere. Caſeus recẽs uaccinus im mittitur ad utrunqʒ uitiũ. Item butyrum heminis quatuor, cũ reſinæ terebinthinę ſextan te, aut cum malua decocta, aut roſaceo. Datur& ſeuum uitulinũ, aut bubulum. Item me/ dullæ excoquuntur cum fatina& cera exiguoq; oleo, ut ſorberi poſsint: Medulla& in pa ne ſubigitur: Lac caprinũ ad dimidias partes decoctum. Si ſint& tormina, additur pro-/ tropum. Torminibus ſatis eſſe remedij in leporis coagulo poto è uino tepido, nel ſemel, arbitrantur aliqui. Cautiores& ſanguine caprino cum farina hordeacea& reſina, uentrẽ H 4Ao illinunt. Ad omnes epiphoras uentris illini caſeum mollem ſuadẽt: Veterem autem in fa rina tritum, cœæliacis& dyſentericis dari, cyatho caſei in cyathis uini tribus. Sanguis capri nus decoctus cum medulla dyſentericis: lecur aſſum capræ, cœliacis ſubuenit, magisq; e/tiam hirci, in uino auſtero decoctum potumq;, uel eæ oleo myrteo umbilico impoſitum. Quidam decoquunt à tribus ſextarijs aquæ ad heminam, addita ruta. Vtuntur& lie/ne aſſo capræ hirci ue,& ſeuo hirci in pane qui cinere coctus ſit, capræ à renibus maxi 8- me, ut per ſe hauriatur, protinusq; modice frigidam ſorberi iubent. Aliqui& in aqua de/ coctum ſeuum admixta polenta,& cumino,& anetho acetoch. Illinunt& uentrem cœlia cis fimo cum melle decocto. Vtuntur ad utrũq; uitium& coagulo hædi in uino myrtite, magnitudine fabæ poto:& ſanguine eiuſdemn in cibum formato, quem ſanguiculum uo/ ] X cant

518 C.- PLINII NATVRAEIS
cant. Infundunt dyſentericis& glutinum taurinum, aqua calida reſolutum. Inflationes autem diſcutit uitulinum fimum in uino decoctum. Inteſtinorum uitijs magnopere pro/deſt coagulum ceruorum, decoctum cum lente betaq;, atq; ita in cibo ſumptum: eporis pilorũ cinis cum melle decoctus: Lactis caprini potus decoctus cum malua, exiguo ſale addito.Et ſicoagulum addatur, maioribus emolumentis fiat. Eadem uis eſt& in ſeuo ca/ prino in ſorbitione aliqua, uti protinus hauriatur frigida aqua. Item fœminũ hædi cinis rupta inteſtina ſarcire mire traditur:Fimum leporis cum melle decoctum,& quotidie fa/ bæ magnitudine ſumptum. ita ut deploratos ſanauerint. Laudant& caprini capitis cum ſuis pilis decocti ſuccum. Tenaſmos,id eſt, crebra& inanis uoluntas egerẽdi, tollitur po
to lacte alinino: Item bubulo. Tinearum genera pellit ceruini cornus cinis potus. Quæ
in excrementis lupi diximus inueniri oſſa, ſi terram non attigerint, colo medentur adalligata brachio: Polea quoqʒ ſupradicta magnopere prodeſt in ſapa decocta. Itẽ ſuilli fimi farina addito cumino in aqua rutæ decoctæ: Cornus ceruini teneri cinis, cochleis africanis cum teſta ſua tuſis mixtus.in uini potione. Ad ueſicæ cruciatus& calculos: de genitalium& ſedis uitijs,& inguinum remedijs. Cap. XV.
Eſicę calculorumq; cruciatibus auxiliatur urina apri,& ipſa ueſica pro cibo ſumpta: VWII ſi prius fumo maceretur utrũci. Veſicam elixam mandi oportet,& à mu liere fgœæminæ ſuis. Inueniuntur& in iocineribus eorum lapilli, aut duritie lapillis ſimiles,
candidi, ſcuti in uulgari ſue: quibus contritis atque potis in uino, pelli calculos aiunt. Ipſi ꝛ0
apro tam grauis ſua urina eſt, ut niſi egeſta fugæ non ſufficiat, ac uelut deuinctus opprimatur. Exuri illa tradũt eos. Leporis renes inueterati, in uino poti, calculos pellunt. In per na ſuis articulos eſſe diximus, quorum decoctum ius facit urinæ utile. Aſinini renes inue/terati tritic,& in uino mero dati, ueſicæ medentur. Calculos expellunt lichenes equini ex uino aut mulſo poti diebus xL. Prodeſt& ungulæ equinæ cinis, in uino, aut aqua. Item fimum caprarum in mulſo, efficacius ſylueſtrium: Pili quoq; caprini cinis. Verendorũ car bunculis, cerebrum apriuel ſuis, ſanguisq́;. Vitia uero quæ in eadem parte ſerpunt, iecur eorum cõbuſtum, maxime iuniperi ligno cum charta& arrenico ſanat, Fimi cinis, fel bu/ bulum, cum alumine Aegyptio ac muria ad craſsitudinẽ mellis ſubactum, inſuper beta
ex uino cocta impoſita: caro quoq;. Manantia uero uſcera, ſeuum cum medulla uituli in 30
uino decoctum, uel caprinum cum melle rubiq; ſucco: uel ſi ſerpant, fimũ etiam prodeſſe cum melle dicunt aut cum aceto,& per ſe butyrum. Teſtium tumor, cum ſeuo uituli, ad dito nitro cohibetur:uel fimo eiuſdem ex aceto decocto. Vrinæ incõtinentiam cohibet
ueſica aprina, ſi aſſa mandatur: Vngularum apri uel ſuis cinis potioni inſperſus: Veſica
fœminæ ſuis combuſta ac pota. Item hædi, uel pulmo: Cerebrũ leporis in uino: Eiuſdem teſticuli toſti, uel coagulum cum anſerino adipe in polenta:Renes aſinini in mero ttiti po/
tic. Magi uerrini genitalis cinere poto ex uino dulci demonſtrant urinam facere in canis
cubili, ac uerba adijcere, ne ipſe urinam faciat ut canis in ſuo cubili. Rurſus ciet urinam ue/ ſica ſuis,ſi terram non attigerit, impoſita pubi. Sedis uitijs præclare prodeſt fel urſinum
cum adipe: Quidam adijciunt ſpumam argenti ac thus. Prodeſt& butyrum cum adipe 40
anſerino ac roſaceo. modum ipſæ res ſtatuunt, ut ſint illitu faciles. Præclare medetur& taurinum felin linteolis concerptis: rimas que perducit ad cicatricem. Inflationibus in ea parte, ſeuum uituli, maxime ab inguinibus cum ruta: Cæteris uitijs medetur ſanguis ca/ prinus cum polenta. Item fel capriſũ condylomatis per ſe. Item fel lupinum ex uino. Pa
nos& apoſtemata in quacũq; parte, ſanguis urſinus diſcutit: Item taurinus aridus tritus. Præcipuum tamen remedium traditur in calculo onagri: quem dicitur cum interficiatur
reddere urinã. liquidiorem initio, ſed in terra ſpiſſantem ſe. Uic adalligatus fœmini, om/ nes impetus diſcutit, omniq́; ſuppuratione liberat. Eſt autem rarus inuentu, nec ex omni onagro, ſed celebri remedio. Prodeſt& urina aſini cum melanthio. Etungulæ equinæ
. cinis

HIS T ORIAE IIBENREEVVI1I1 519
cinis cum oleo& aqua illitus: Sanguis equi, præcipue admiſſarij: Et ſanguis bubulus:
item fel. Caro quoq; eoſdem effectus habet calida impoſita:& ungulæ cinis ex aqua aut melle: urina caprarũ⸗ hircorumq; carnes in aqua decoctæ: aut fimum ex his cum melle de coctum:fel urſinum ſiue uerrinum:urina ſuum in lana impoſita. Fœmina atteri aduric; equitatu notum eſt. Vtiliſsimum eſt ad omnes inde cauſas, ſpumam equi ex ore inguini/ busq; illinire. Inguina& ex ulcerum cauſa intumeſcunt. Remedio ſunt equi ſetæ tres, totidem nodis alligatæ intra ulcus. Ad podagras.ad morbum comitialem,ad ſideratos, morbumq́; regium, cpoſſaq; fracta, remedia. Gap. XVI o NPOdagris medetur urſinus adeps, taurinumq́; ſeuum, pari pondere& ceræ. Addunt P quidã hypociſthida& gallam. Alij hircinũ præferũt ſeuũ cum fimo capræ,& croco ſinapi. ue, uel caulibus ederæ tritis ac perdicio uel Hore cucumeris ſylueſttis: Item bouis fimum cum aceti fece. Magnificãt& uituli,qui nõdum herbam guſtauerit, fimũ, aut per ſe ſanguinem tauri: Vulpem decoctam uiuam, donec oſſa tãtum reſtent: lupum ue uiuum oleo cerati modo incoctum: Seuum hircinum, cum helxines parte æqua: ſinapis tertia: Fi mi caprini cinerem cum axungia. Quin& iſchiadicos uri ſub pollicibus pedum eo fimo feruente, utiliſsime tradunt. Articulorumq́; uitijs fel urſinum utiliſsimum eſſe,& leporis edes adalligatos. Podagras quidam mitigari pede leporis uiuẽtis abſciſſo, ſi quis ſecum afſidue habeat. Perniões urſinus adeps. rimasq; pedum omnes ſarcit: Efficacius alumine 20 addito: Seuumn caprinum: Dentium equi farina: Aprinum uel ſuillum fel: cum adipe pul/ mo impoſitus:& ſi ſubtriti ſint contuſi ue offenſatiõe. Si uero aduſti frigore, leporini pili cinis: Biuſdem pulmo contuſis diſſectus, aut pulmonis cinis. Sole aduſta, ſeuo aſinino aptiſſime curantur. Item bubulo cum roſaceo. Clauos& rimas calliq; uitia, fimum apri uel ſuis recens illitum, ac tertio die ſolutum ſanat. Talorum cinis, pulmo aptinus, aut ſuillus, aut ceruinus. Attritus calciamentorum, urina aſini cum luto ſuo illita. Clauos ſeuum bubulum cum thuris polline. Perniones uero corium combuſtum: melius ex uetere cal/ ceamento.Iniurias è calceatu, ex oleo corij caprini cinis. Varicum dolores ſedat fimi uitu/ lini cinis, cum lilij bulbis decoctis, addito melle modico:Itemqʒ om̃ia inſſammata& ſup/ purationes minantia. Eadẽ res et podagris prodeſt,& articularijs morbis, è maribus prę 30 cipue uitulis. Articulorum attritis, fel aprorum uel ſuum, linteo calefacto impoſitum: uituſiq; qui nondũ herbam guſtauerit, fimum: tem caprinum cum melle in aceto decoctũ. Vngues ſcabros ſeuum uituli emendat:ltem caprinum admixta ſandaracha. Verrucas uero aufert uitulini fimi cinis ex aceto: aſini urinæ lutum. Comitiali morbo teſtes urſinos ediſſe prodeſt, uel aprinos bibiſſe ex lacte equino, aut ex aqua: Item aprinam urinam ex aceto mulſo: efficacius, quæ inaruerit in ueſica ſua. Dantur& ſuum teſticuli inueterati tritiq; in ſuis lacte,præcedente uini abſtinentia,& ſequente continuis diebus. Dantur& leporis ſale cuſtoditi pulmones. cum thuris tertia parte, in uino albo, per dies X x x. Item coagula eiuſdẽ. Aſini cerebrũ ex aqua mulſa, infumatũ prius in folijs, ſemuncia per dies: uel ungularum eius cinis cochlearibus binis toto mẽſe potus: Item teſtes ſale aſſeruati,& Ao aſperſi potioni, in aſinarum maxime lacte uel ex aqua. Membrana partus earum, præcipue ſi marem pepererint, olfactata accedente morbo comitialiũ reſiſtit. Sunt qui ẽ mare nigroq́; cor edendum cum pane ſub dio prima aut ſecunda luna præcipiãt. Alij carnem, aliqui ſanguinem aceto dilutum per dies x. bibendum. Quidam urinam equi aquæ fer/ rariæ ex officinis miſcent, eademq́; potione& lymphaticis medẽtur. Comitialibus datur & lactis equini potus⸗lichenq; in aceto mulſo bibendus. Dantur& carnes caprinæ in ro go hominis toſtæ, utuolunt magi. Seuũ earum cũ felle taurino pari pondere decoctum, c in folliculo fellis reconditũ, ita ne terrã attingat, potum uero ſub limine ex aqua. Mor/ bum ipſum deprehẽdit caprini cornus, uel ceruini uſti nidor. Sideratis urina pulli aſinini nardo admixto perũctione prodeſſe dicitur. Regio morbo cornus ceruini cinis: Sanguis
X 2 alinini

520 c. PLINII NATVRALIS aſinini pulli ex uino. Item fimum aſinini pulli, quod primum edidit à partu, datum fabæ magnitudine è uino medetur intra diem tertiũ. Eadem& ex equino pullo ſimiliterq; uis eſt. Fractis oſsibus pręſentaneus maxillarum apri cinis uel ſuis. Item lardum elixum atcq; circumligatum mira celeritate ſolidat. Coſtis quidem fractis laudatur unice caprinum ſimum ex uino uetere, aperit, extrahit, perſanat. Febres arcet ceruorum caro, ut diximus. Eas quidem quæ certo dierum numero redeunt, oculus lupi dexter ſalſus adalligatusq;, ſi credimus magis. Eſt genus febriũ, quod amphemerinon uocãt. Hoc liberari tradunt, ſi quis&uena auris aſini tres guttas ſanguinis in duabus heminis aquæ hauſerit. Quarta nis magi excrementa felis cum digito bubonis adalligari iubent& ne recidant, non re/ moueri ſepteno circuitu. Quis hoc quæſo inuenire potuit? quæ ue eſt iſta mixtura?cur di/o gitus potiſsimum bubonis electus eſt? Modeſtiores iecur felis decreſcente luna occiſæ in, ueteratum ſale, ex uino bibendum ante acceſsiones quartanæ dixere. lidem magi fimi bu buli cinere cõſperſo puerorum urina illinunt digitos pedum, manibusq; leporis cor adalligant. Coagulum ante acceſsionem propinant. Datur& caſeus caprinus recẽs cum mel,le diligenter ſero expreſſo.. Ad melancholicos, jethargicos hydropicos:ad ignem ſactum,& ad dolores
neruorum remedlia. Cap.’ XVII 8
M Elancholicis Hmum uituli in aino decoctum remedio eſt. Qethargicos excitat aſini V lichen, naribus illitus ex aceto: Caprini cornus nidor aut pilorum;: iecur aprinum. Itaq;& ucternoſis datur. Phthiſicis medẽtur, iecur lupi ex uino, macræ ſuis fœminæ her/ 20 bis paſtæ lardum, carnes aſininæ ex iure ſumptæ. Hoc genere maxime in Achaia curant id malum. Fimi quoq; aridi, ſed pabulo uiridi paſto boue, fumum harundine hauſtum prodeſſe tradunt: Bubuli quoc; cornus mucronem exuſtum, duorũ cochleariorũ men/ſura, addito melle, pilulis deuoratis. Capræ ſeuo in pulte ex alica& phthiſin& tuſsim ſa/ nari, uel recenti cum mulſo liquefacto, ita ut uncia in cyathum addatur, rutæqq́; ramo per/miſceatur, non pauci tradunt. Rupicapræ ſeui cyatho.& lactis pari menſura, deploratum phthiſicum conualuiſſe certus autor affirmat. Sunt& qui ſuum fimi cinerẽ profuiſſe ſcri/ pſexint in paſſo:& cerui pulmonem, maxime ſubulonis, ſiccatum in fumo tritum que in uino. Hydropicis auxiliatur urina ueſicæ apri paulatim data in potus: Efficacius quæ in/ aruerit cum ueſica ſua: Fimi ceruini maxime ſubulonis, ſed& bubuli, de armentinis lo/ 30 quor(quod bolbiton uocant)cinis cochleariorum trium in mulſi hemina, bouis foceminæ in mulieribus,& ex altero ſexu in uiris, quod ueluti myſterium occultarunt magi: Fimum uituli maſculi illitum: Fimi uituli cinis cum ſemine ſtaphylini, æqua portione ex uino: Sanguis caprinus cum medulla. Efficaciorem putant hircorum, utiq; ſi lentiſco paſcãtur. Igni ſacro urſinus adeps illinitur, maxime qui eſt ad renes: Vitulinum fimum recens, uel bubulum: Caſcus caprinus ſiccus cum porro: Ramenta pellis ceruinæ deiecta pumice, ex aceto trita. Rubori cum prurigine equi ſpuma aut ungulæ cinis. Eruptionibus pitui tæ, aſinini fimi cinis cum butyro. Papulis nigris, caſeus caprinus ſiccus ex melle& aceto in balineis,oleo remoto. Puſtulis ſuilli fimi cinis aqua illitus, uel cornus ceruini cinis. Luxa/ tis recens ſimum aprinum uel ſuillum: Item uitulinum: Verris ſpuma recens cum aceto, fi, 40 mum caprinum cum melle. Bubula caro impoſita tumorem ſanat. Fimũ ſuillum in teſta calefactum tritumq́; cum oleo, duritias corporum omnes tollit optime. Adeps è lupis l/ litus, in his quæ rumpere opus eſt, plurimum proficit: Fimum bubulum in cinere calefa/ ctum, aut caprinum in uino uel aceto decoctum. In furunculis ſeuum bubulum cum ſale: aut ſi dolor eſt, intinctum oleo, liquefactum ſine ſale, ſimiliq; modo caprinum, In ambuſtis urſinus adeps cum lilij radicibus: Aprinum aut ſuillum fimum inueteratum: Seta rum ex his e penicillis tectorijs cinis cũ adipe tritus: Tali bubuli cinis, cum cera& medul/ la ceruina: Fel tauri: Eimum leporis: Sed caprarum fimus ſine cicatrice ſanare dicitur. Glutinum præſtantiſsimum fit ex auribus taurorum& genitalibus: Nec quicquam efficacius

HISTORIAE LIDER XNVIII 521
cacius prodeſt ambuſtis. Sed adulteratur nihil æque, quibuſuis pellibus inueteratis, calceamentisq; etiam decoctis. Rhodiacum fideliſsimum: eoq́; pictores& medici utuntur: Id quoque quò candidius, eò probatius. Nigrum& lignoſum damnatur. Neruorum do ſoribus. ſfimum caprinum decoctum in aceto cum melle, utiliſsimum putãt, uel putreſcen/ te neruo. Spaſmata& percuſſu uitiata, ſimo aprino curant, uere collecto& arefacto. Sic & quadrigis agendis tractos, rota ue uulneratos:& quoquo modo ſanguine contuſo, uel ſ recens i inatur. Sunt qui incoxiſſe aceto, utilius putent. Quin& in potu farinã eam ru/ ptis conuulneratisq;& euerſis ex aceto ſalutarem promittunt. Reuerentiores cinerẽ eius ex aqua bibunt. Feruntq́;& Neronem principem hac potione recreari ſolitum, cum ſic o quoqʒ ſe trigario approbare uellet. Proximam ſuillo fimo uim putant. Ad ſanguinem ſiſtendum:& contra ulcera& carcinomata, ad ſcabiem remedia:& quæ infixa corpori extrahunt,& quæ cicatricibus proſunt. Cap. XxvIII Angainem ſiſtit coagulum ceruinũ ex aceto: Item leporis: Huius quidem& pilorum S cinis: Item ex fimo aſinino cinis:& pilorũ quidem cinis illitus. Efficacior uis e maribus aceto admixto,& in lana ad omne profluuium impoſito. Similiter ex equino capite& fo mine:Aut fimi uitulorũ cinis illitus ex aceto. Item caprini cornus uel fimi ex aceto: Hircini uero iocineris diſſecti ſanies efficacior: Et cinis utriuſq;ʒ ex uino potus uel naribus ex aceto illitus. Hircini quoque utris uinarij duntaxat cinis, cum pari pondere reſinæ; quo genere ſiſtitur ſanguis,& uulnus glutinatur. Hœdinum quoq; coagulum ex aceto,& fgeminum 20 eius combuſtorũ cinis.ſimiliter pollere traduntur. Vlcera ſanat in tibijs cruribusqʒ adeps urſinus, admixta rubrica. Quæ uero ſerpunt, fel aprinũ cum reſina& ceru ſa: Maxillarum apri uel ſuum cinis: Fimum ſuum illitum ſiccum: Item caprinũ ex aceto ſubferuefactum. Cætera purgantur& explẽtur butyro: Cornus ceruini cinere, uel medulla cerui: Felle tau rino cum cyprino oleo, aut fimo caprino, aut hircino. Fimum recens ſuum, uel inueterati farina illinitur uulneribus ferro factis. Phagedænis& fiſtulis immittitur fel tauri, cũ ſuc co potri, aut lacte mulierũ, uel ſanguis aridus cum cotyledone herba. Carcinomata curat coagulum leporis,cum pari pondere capparis aſperſum uino. Gangrenas urſinũ fel pen/ na illitum. Aſini ungularum cinis ea quæ ſerpunt ulcera inſperſus. Sanguis equi adrodit carnes ſeptica ui: ltem fimi equini inueterati fauilla. Ea uero quæ phagedænas uocant in z0 ulcerum genere, corij bubuli cinis cũ melle. Caro uituli recentia uulnera non patitur intu/ meſcere:Fimũ bubulum cum melle. Fœminũ uituli cinis ſordida ulcera,& quæ cacoẽthe uocant è lacte mulieris ſanat. Recentes uero plagas ferro illatas, glutinũ taurinum liquefa ctum, tertio die ſolutũ.Caſeus caprinus ſiccus ex aceto& melle, purgat ulcera. Quæ uero ſerpãt, cohibet ſeuũ cum cera:Item addita pice ac ſulphure percurat. Similiter proficit ad cacoẽthe, hædi fœminũ cinis& lacte mulieris. Et aduerſus carbunculos, ſuis fœæminæ ce/ rebrum toſtum illitumq́;. Scabiem hominis, aſininæ medullæ maxime abolent. Vrinæ eiuſdem cũ ſuo luto illitæ:Butytum etiã, quod in iumentis proficit cum reſina calida: Glu
mum bubulum, unde& nomen traxere: Canũ ſcabies ſanantur bubulo ſanguine recen/ 4o ti:iterumq; cum inareſcat illito,& poſtero die abluto cinere lixiuio. Spinæ ac ſimilia corpo ri extrahuntur felis excrementis: itẽ capræ ex uino: coagulo quocunq;, ſed maxime lepo/ ris.cũ thuris polline et oleo, aut cum uiſci pari pondere, aut cum propoli. Cicatrices nigras ſeuum aſininum reducit ad colorẽ. Fel uituli extenuat calefactum. Medici adijciunt myr/ rham,& mel,& crocum, æreaq; pyxide condunt. Aliqui& florem æris admiſcent.
Ad muliebria mala medicinæ,& ad infantiũ morbos,& ueneris remedia. Cap. XIX¼ Vlierum purgationes adiuuat fel taurinũ lana fuccida appoſitum. Olympias The bana addidit hyſſopũ& nitrum: Cornus ceruini cinis potus. Item uuluas laboran
tes, illitu quoque:& fel taurinum cum oppio appoſitum obolis binis. Vuluas& pilo cerui no ſuffire prodeſt. Tradunt, ceruas cũ ſenſerint ſe grauidas, lapillum deuorare: quem in 3 excre/
40
tinũ taurinũ in aceto liquefactum, addita calce: Fel caprinũ cum aluminis cinere, Boas fi

522 cC. FIINII NATVRALIS excrementis repertum, aut in uulua(nam& ibi inuenitur)cuſtodire partus adalligatum. Inueniuntur& oſsicula in corde& in uulua, perquaàm utilia grauidis parturientibusqʒ. Nam de pumice, qui in uaccarum utero ſimili modo inuenitur, diximus in natura boum. Lupi adeps illitus uuluas mollit, dolores earum iecur. Carnes lupi ediſſe parituris pro/ 18 ſi incipientibus parturire ſit iuxtà qui ederit, adeo, ut etiam contra illatas noxias ualeat. Eundem ſuperuenire, pernicioſum eſt. Magnus& lepotis uſus mulieribus. Vul/ uam adiuuat pulmo aridus potus Profluuia iecur cum Samia terra ex aqua potum, de/ cundas coagulum: cauentur pridiana balinea. llltum quoque cum croco& porri ſucco, uellere appoſitum abortus mortuos expellit. Si uuluæ leporum in cibis ſumantur, mares concipi putant. Hoc& teſticulis eorum& coagulo profici. Conceptum leporis utero ex/iemptum parere deſierint. reſtibilem fœcunditatem afferre. Sed pro conceptu ſe/ poris ſaniem& uiro magi propinant. Item uitgini nouem grana fimi, ut ſtent perpetuo mammæ:coagulum quoque ob id cum melle ilinunt: ſanguinem, ubi cuulſos pilos rena/ ſci nolũt. Inflationi uuluæ, ſimum aprugnũ ſuillum ue cum oleo illini prodeſt. Efficacius ſiſtit farina aridi,ut aſpergatur potioni, uel ſi grauidæ aut puerperæ torqueantur. Lacte ſuis potocum mulſo adiuuantur partus mulierum. Per ſe uero potum, deficientia ubera puerperarum replet. Fadem circumlita ſanguine fœminæ ſuis, minus creſcent. Si dolent, lactis aſinini potu mulcentur: quod addito melle ſumptum,& purgationes earum adiu/ uat. Sanat& uuluarum exulcerationes eiuſdem animalis ſeuum inueteratum,& in uelle/ re appoſitum duritiem uuluarum emollit. Per ſe uero recens uel inueteratum, ex aqua il/z0 litum, pſilotri uim obtinet. Eiuſdem animalis lien inueteratus, ex aqua illitus mammis, abundantiam facit. Vuluas ſuffitu corrigit. Vngulæ aſininæ ſuffitæ partum maturant, ut uel abortus euocetur: nec aliter adhibentur, quoniam uiuentem partum necant. Eiuſdem animalis limum ſi recens imponatur, profluuia ſanguinis mire ſedare dicitur. Necnon& rinis eiuſdẽ fimi, qui& uuluæ prodeſt impoſitus. Equi ſpuma illita per dies X x. priuſc; primum naſcantur pili reſtinguntur. Item cornus ceruini decocto: melius, ſi recentia ſint cornua. acte equino iuuãtur uuluę collutæ. Quod ſimortuus partus ſentiatur, lichen ex aqua dulci potus eijcit. Item ungulæ ſuffitu, aut fimum aridum. Vuluas procidentes bu/ tyrum infuſum ſiſtit. Iaduratam uuluam aperit fel bubulum roſaceo admixto, fotis uellere cum reſina terebinthina impoſito. Aiunt et ſuffitu fimi ẽ mare boue, procidentes uul/30 uas reprimi, partus adiuuari. Conceptus uero uaccini lactis potu. Sterilitatem ob par/ tus uexationem fieri, certum eſt. Hanc emendari Qlympias Thebana affirmat felle tau/ rino,& adipe ſerpentiam,& ęrugine, addito melle, medicatis locis ante coitus. Vitulinum quoque fel, ſi in purgationibus fuerit ſub coitu aſperſum uuluæ, etiam duritiam uentris emollit,& proflauium minuit umbilico perunctoatqʒ in totum uuluę prodeſt. Modum ſtatuunt fellis pondere denarij ad apij tertiam, admixto amygdalino oleo, quantum eſſe ſatis appareat: hoc in uellere inponunt. Maſculi fel uituſi, cum mellis dimidio tritum, ſer/ uatur ad uuluas. Carnem uituli ſi cum ariſtolochia inaſſatam edant circa conceptum, ma/ res parituras promittunt. Medulla uituli in uino ex aqua decocta cum ſeuo, exulceratio/ nibus uuluarum impoſita prodeſt. Item adeps uulpium, excrementumqó; feliũ: hoc cum 40 reſina& roſaceo impoſitum. Caprino cornu ſuffiri uuluam, utiliſsimum putant. Sylue/ ſtrium caprarum ſanguis cum palma matina pilos detrahit. Cæterarum uero fel, callum uuluarum emollit inſperſum,& à purgatione conceptus facit. Sic quoque pſilothri uis ef/ ficitur, ſi euulſis pilis triduo ſeruetur iſſitum. Profluuium quamuis immenſum, urina capræ pota ſiſti, obſtetrices promittunt,& ſi ſimum illinatur. Membrana caprarum in qua partus æditus, inueterata potuch ſumptain uino, ſecundas pellit. Hædorum pilis ſuf/ firi uuluas, utile putant,& in profluuio ſanguinis coagulum bibi, aut hyoſcyami ſemen imponi. E houe ſylueſtri nigro ſi ſanguine ricini lumbi perungantur mulieri, tædium ue/ netis fieri dicit Oſthanes, Idem amotis, pota hitci urina, admixta propter faſtidium an S8.— 88 8“ do. 1

8
HIS TORIAE LIBER XXVIII 523
do.Infantibus nihil butyro utilius, per ſe& cũ melle: priuatim& in dentitione& ad gin/ giuas,& ad oris lupi adalligatus, infantium pauores prohibet, dentientic morbos, quod& pellis lupina præſtat. Dentes quidem eorum maximi, equis quoque adalligati, infatigabilem curſum præſtare dicũtur. eporum coagulo illito ubere, ſiſtitur infantium aluus.lecur aſini, admixta modice panace, inſtillatũ in os, à comitialibus mor/ bis& alijs infantes tuetur:hoc XL. diebus fieri præcipiunt. Et pellis aſinina iniecta, impa/ uidos infantes facit. Dentes qui equis primum cadunt, facilem dentitionem præſtant in/ fantibus adalligati, efficacius ſi terram non attigere. Lien bubulus in melle editur,& illinitur ad lienis dolores. Ad ulcera manantia cum melle. Lien uituli in uino decoctus, tri io tusq;& illitus, ulcuſcula oris. Cerebrum capræ magi per anulum aureum traiectum, priuſquam lac detur. infantibus inſtillant contra comitiales, cæteros que infantium mor/ bos. Caprinum ſimum inquietos infantes adalligatum panno cohibet, maxime puellas. Lacte caprino/uel cerebro leporum perunctæ gingiuæ, faciles dentitiones faciunt. Som/ nos fieri lepore ſumpto in cibis Cato arbitratur: Vulgus& gratiam corpori in vII. dies, friuolo quidem ioco, cui tamen aliqua debeat ſubeſſe cauſa in tanta perſuaſione. Magi felle capræ, ſacrificatæ duntaxat, illito oculis, uel ſub puluino poſito: ſomnum allici dicũt. Sudores inhibet cornus caprini cinis ẽ myrteo oleo perunctis. Coitus ſtimulat fel apru/ gnum illitum: Item medullæ ſuum hauſtæ: Seuum aſininũ, anſeris maſculi adipe permi xto illitum: Item àcoitu equi Vergilio quoque deſcriptum uirus,& teſticuli equini aridi, 20 ut potioni interi poſsint, dexter ue aſini teſtis in uino potus pro portione, uel adalligatus brachiali. Biuſdem à coitu ſpuma collecta roſeo panno,& incluſa argento⸗ut Oſthanes tradit. Salpe genitale in oleum feruens mergi iubet ſepties, eoǵ; perungi pertinentes partes. Bialcon cinerem ex eodem bibi, uel tauri à coitu urinam, lutoq́; ipſo illini pubem. At e diuerſo muris fimo illito, cohibetur uirorum uenus. Ebrietatem arcet pulmo apri aut ſuis aſſus, ieiuni cibo ſumptus eo dic: Item hædinus. ira de animalibus. SaP. M⸗ præterea traduntur in eiſdem animalibus. Veſtigium equi excuſſum ungula (ut ſolet plerũqʒ)ſi quis collectum reponat, ſingultus remedium eſſe, recordãtibus quonam loco id repoſuerint. Iecur luporum equinæ ungulæ ſimile eſſe,& rumpi equos, 30 qui ueſtigia luporum ſub equite ſequantur. Talis ſuum diſcordiæ uim quandam ineſſe. In incẽdijs ſi fimi aliquid egeratur è ſtabulis, facilius extrahi, nec recurrere oues bouesq;. Hircorum carnes uirus non reſipere,ſi panem hordeaceum eo die quo interficiantur ede/rint, laſer ue dilutum biberint. Nullas uero teredinem ſentire, luna decreſcente induratas ſale. Adeoq; nihil omiſſum, ut leporẽ ſurdum celerius pingueſcere reperiamus. Anima/lium uero medicinas:di ſanguis profluat iumẽtis, ſuillum fimum ex uino infundendum. Boum autem morbis ſeuum, ſulphur uiuum, allium ſylueſtre, ouum coctum: omnia hæc trita in uino danda, aut uulpis adipem. Carnem caballinam diſcoctam, potu ſuum mor/ bis mederi. Omnium uero quadrupedum morbis, capram ſolidam cum corio,& ranam rubetã diſcoctas. Gallinaceos non attingi à uulpibus, qui iecur animalis eius aridum ede/4o rint:uel ſi pellicula ex ea collo inducta, galli inierint: Similia in felle muſtelæ. Boues in Cy pro contra tormina hominũ excrementis ſibi mederi. Non ſubteri pedes boum, ſi prius cornua pice liquida perungantur. Lupos in agrum non accedere, ſi capti unius pedibus infractis,cultroq; adacto, paulatim ſanguis circa fines agri ſpargatur: atq; ipſe defodia/tur in eo loco ex quo cœperit trahi: Aut ſiuomerem, quo primus ſulcus eo anno in agro ductus ſit, excuſſum aratro, focus larium, quo familia conuenit, abſumat: ac lupum nulli animalium nociturum in eo agro quandiu id fiat. Hine deinde reuertemur ad animalia ſui generis, quæ aut placida non ſunt᷑ aut fera. 1 1 X 4A c. PI!/

C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBERXXIX
PRO OE MIV M.
De origine medicinæ,& quando primum clinice,& quando primum iatraleptice, & de Chryſippo& Eraſiſtrato,& empirice,& Herophilo,& reliquis illuſtribus medicis,& quoties ratio medicinæ mutata ſit,& qui primus Romæ medi cus.& quando,& quid de medicis antiqui Romani iudicaue/rint,& uitia medicinæ. Cap. 1 ſATVRA remediorum, atque multitudo inſtantium ac præte/¹ ritorum, plura de ipſa medendi arte cogunt dicere: quanquam non ignarus ſim nullis ante hæc Latino ſermone cõdita, an/ cepsq; lubricum eſſe rerum omnium nouarum, talium utique qquaàm ſteriles gratiæ difficultates in promendo: ſed quoniam occurrere ueriſimile eſt omniũ qui hæc cognoſcant cogitationi, C6 quonã modo exoluerint in medicinæ uſu, quæ tam parata atc 8 pertinentia erant:mirumqo;& indignum protinus ſubit. nulla artlum incõſtantiorem fuiſſe,& etiamnum ſæpius mutari, cum ſit fructuoſior nulla. Dijs primum inuentores ſuos aſsignauit,& cælo dicauit. Necnon& hodie multifariã ab ora/ culis medicina petitur. Auxit deinde famam etiam crimine, ictum fulmine Aeſculapium? fabulata, quoniam Tyndaridem reuocauiſſet ad uitam: Nec tamen ceſſauit narrare alios reuixiſſe opera ſua, clara Troianis temporibus, quibus fama certior, uulnerũ tamen dun/ taxat remedijs: Sequẽtia eius(mirũ dictu in nocte denſiſsima ſatuere uſq; ad Pelopon/ neſtacũ bellum:tunc eam reuocauit in lucẽ Hippocrates. genitus in inſula Coo, in primis clara ac ualida,& Aeſculapio dicata. Is cum fuiſſet mos, liberatos morbis ſcribere in tem/ plo eius dei quid auxiliatum eſſet, ut poſtea ſimilitudo proficeret, exſcripſiſſe ea traditur, atq(ut Varro apud nos kredit)iam templo cremato, inſtituiſſe medicinã hãc quæ clinice uocatur. Nec fuit poſtea quæſtus modus, quoniã Prodicus Selymbriæ natus, diſcipulus
eius inſtituens quam uocant iatralepticen, reunctoribus quoq; medicorũ ac mediaſtinis uectigal inuenit. orũ placita Chryſippus ingenti mutauit plurimum q; etiã ʒo ex Chryſippo diſcipulus eius Eraſiſtratus, Ariſtotelis filia genitus. Hic Antiocho rege ſanato,c. talẽtis donatus eſt à rege Ptolemo filio eiusut inci anusdefsensdsöſie dere. Alia factio ab experimẽtis ſe cognominãs, empiricen cœpit in Jaeſie Nascsne Agri
gentino Empedoclis phyſici autoritate commendato. Diſſederũtq; eæ ſcholæ,& omnes eas damnauit Herophilus, in muſicos pedes uenatũ pulſu deſcripto per ætatum gradus. Deſerta deinde& hæc ſccta eſt, quoniam neceſſe erat in ea literas ſcire. Mutata& quam poſtea Aſclepiades ut retulimus)inuenerat. Auditor eius Themiſon fuit, qui quæ inter initia ſcripſitillo mox recedente à uita, ad ſua placita mutauit. Sed& illa Antonius Muſa eiuſdẽ autoritate diui Auguſti,quẽ contraria medicina graui periculo exemerat. Multos prætereo medicos, celeberrimosq; ex ijs Caſsios, Carpitanos, Aruntios, Albutios, Ru- 40 Prios.ccv. H—s annua mercede ijs fuere apud principes. Q. uero Stertinius imputauit principibus, quod n=s quingenis annuis cõtentus eſſet: ſexcena enim ſibi quæſtu urbis fuiſſe aumeratis domibus oſtendebat. Par& fratri eius merces à Claudio Cæſare infuſa eſt:cenſusq; quanq́; exhauſti operibus Neapoli exornata, hæredi R-s c cc. reliquere, uantum ad eam ætatem Aruntius ſolus. Exortus deinde eſt Vectius Walens, adulterio Meſſalinæ Claudij Cæſaris nobilitatus, pariterc; eloquentiæ aſſectator. Is eam poten/ tiam nactus, nouã inſtituit ſectam. Eadem ætas Neronis ꝑprincipatu ad Theſſalum trãſi b liuit, delentem cuncta maiorum placita,& rabie quadam in omnis æui medicos peroran/ tem: quali prudentia ingenioc;, æſtimari uel uno argumento abunde poteſt, cum monumento

HISITORAHIIZ8— 525 mẽto ſuo(quod eſt Appia uia) iatronicen ſe inſcripſerit. Nullius hiſtrionum equarumq; trigarij comitatior egrelſus in publico erat:cum Crinas Maſsiliẽſis arte geminata, ut cau/tior religioſiorqʒ ad ſyderum motus ex ephemeride mathematica cibos dando, horasc;
obſeruãdo, autoritate eum præceſsit. Nuperq; centies n-—s reliquit muris patriæ,‚ mœæni pus quoqʒ; alijs penè non minori ſumma extructis. Hi regebant fata,cum repente ciuita/ tem Sharmis ex eadem Maſsilia inuaſit, damnatis non ſolum prioribus medicis, uerum & balineis:frigidacʒ etiam hybernis algoribus lauari perſualſit, merſit ægros in lacus. Vigebamaus ſenes conſulares uſq; in oſtentationem rigentes. Qua de re extat etiam Annęi
Senecæ aſtipulatio. Nec ubium eſt, omnes iſtos famam̃ nouſtate aliqua aucuꝑãtes anv Idl lo mas ſtatim hoſtras negociari. Hinc Ilſe circa ægros miſeræ ſententi cõcertationes, nuſſo idem cenſente, ne uideatur acceſsio alterius. Hinc illa infe ſcis mohiumẽti inſcriptio. tuicp̃a ſe medicorum periſſe. Mutatur ars quotidie toties inter ollis.& ingeniorum Græ ciæ fatu impellimur. Palamq; eſt; ut quiſc; inter iſtos loquẽdo pPolſcat, imperatorẽ ilico uitæ noſtræ necsch ſeticcngeronocealhseaäun emesle degant, nec tamen ſine medicina: ſicut po. Ro. ultra ſexcenteſimum annum, neq; jpfe in accipiẽdis artibus lentus. medicinæ uero etiam auidus, donec expertam damnauit. Etenim percenſere inſignia pri1 ſcorum in his moribus conuenit. Caſsius Hemina ex antiquis autor eſt, primũ è medicis b ueniſſe Romam Peloponneſo Archagathum Lyſanię filiü, L. Remilio, M. Liuio coss. anno urbis LT tabernã in cõpito Acilio emptã ob id — 20 publice. Vulnerariũeũm tradunt fuiſſe uocatum, mireq́; gratũ aduentũ eius initio:mox à( b ſſcxuitia ſecandi urendiq;. tranſiſſe nomen in carnificem,& in tedium artem om nesq; me/ dicos: quod clariſgme intelligi poteſt ex M. Catone, cuius autoritati triumphus atq; cenV ſura minimum conferunt:tanto plus in ipſo eſt. Quamobrem uerba eius ipſa Ponemus, b Dicã de iſtis Græcis ſuo loco Marce fili quid Athenis exquiſitũ habeã,& quod bonũ ſit
eorum ſiteras inſpicere non perdiſcere. Vincam nequiſsimum& indocile genus illorum, b& hoc puta uatẽ Asidte Sürnderüch ſagesiasteras abit atnnda ctrüpet Luin.) etiam magis ſi medicos ſuos huc mittet. lurarũnt᷑ inter ſe barbaros necare omnes medici/ Nana. Sed hoc ipſum mercẽde faciunt; ut ſides iſs ſit:& facile diſperdãt. Nos quoch dictitãt barbaros,& ſpurcius nos q́; alios opicos appellatione fœdant. Interdixi tibi de medicis. ʒ0 50 Atq; hic Cato pcv. anno urbis noſtræ obijt, LXXXVv. ſuo, ne quis illi defuiſſe publice tempora, aut priuatim uitæ ſpatia ad experiẽdum arbitretur. Quid ergo? damnatam ab 2 eo rem utiliſsimam eredimus: Minime hercule. Subijcit enim qua medicina& ſe& con/ iugem uſque ad longam ſenectam perduxerit, ijs ipſis ſcilicet quæ nunc nos tractamus. Proftteturq; eſſe commentarium ſihi· quo medeatur filio, ſeruis familiaribus, quem nos per genera uſus ſui differimus. Non rem antiqui damnabant, ſed artem. Maxime uero quæſtum eſſe immani pretio uitæ recuſabant. Ideo templũ Aeſculapij, etiam cum recipe retur is deus, extra urbẽ feciſſe, iterumq́; in inſula, tradũtur. Et cũ Græcos Italia pellerent, diu etiam poſt Catonem excepiſſe medicos. Augebo prouidentiam illorum. Solam hãc artium Græcarum nondum exercet Romana grauitas in tanto fructu, pauciſsimi quiri40 40 tium attigere,& ipſi ſtatim ad Græcos transfugæ. Imò uero autoritas aliter quaàm Gręce 8 eam tractantibus.etiã apud imperitos expertesqʒ linguę, nõ eſt. Acminus credunt, quæ ² ad ſalutem ſuam pertinent, ſi intelligunt. Itaque hercule in hac artium ſola euenit, ut cui/ cunq;ʒ medicum ſe profeſſo ſtatim credatur, cum ſit periculum in nullo mendacio maius. Non tamen illud intuemut: Adeo blanda eſt ſperandi pro ſe cuiq; dulcedo Nulla præte rea lex quæ puniat inſcitiã capitalem, nullum exemplum uindictæ. Diſcunt periculis noſtris,&”; iſle impunitas ſumma eſt. Quinimo tranſit conuicium,& intemperantia culpatur, u tro qũe qui periere arguuntur. Sed decuriæ pro more cenſuris principum examinantur, inquiſitio per parietes agitur,& qui de nummo iadicet à Gadibus columnisq; Herculis accerſitur: de exilio uero

526 C. PLINII NILILTTITEIVIIHNEALILvIS
uero non niſi die xL. quinq; electis uiris datur tabella. At de iudice ipſo quales in conſiliũ eunt, ſtatim occiſuri? Merito, dum nemini noſtrum libet ſcire quid ſaluti ſuæ opus ſit. Alienis pedibus ambulamus: alienis oculis agnoſcimus, a lena memoria ſa utamus, aliex na uiuimus opera. Perieruntq́; rerum naturæ pretia,& uitæ argumenta. Nihil aliud pr — qß delicias. Non deſeram Catonem tam ambitioſæ artis inuidiæ àme obiectum, aut ſenatũ illum qui ita cenſebat: idq; non criminibus artis arreptis, ut aliquis expectauerit. Quid enim uenenorũ fertilius aut unde plures teſtamentorũ inſidiæ:? lam uero& adulteria etã Iiñ principũ domibus. ut Eudemi in Liuia Druſi Cæſaris: itẽ Valen tis in qua dictũ eſt regina. Non ſint artis iſta, ſed hominum. Non magis hæc urbi timuit Cato.ut equidem credo, q́; reginas. Ne auaritiã quidẽ arguam, rapacesq; nundinas pen dentibus fatis,& dolorum indicaturã, ac mortis arram, aut arcana præcepta: Squamã in oculis emouendam potius q́ʒ; extrahendam: per quæ effectũ eſt, ut nihil magis prodeſſe uideretut, q́; multitudo graſſantiũ. Neq; enim pudor, ſed æmuli pretia ſummittunt. Notum eſt ab eodem Charmide unum ægrum ex prouincialibus M—=s ducẽtis cõductum: Alconti uulnerum medico n—s. c. damnato ademiſſe Claudium principem. Eidemq; in Gallia exulanti,& deinde reſtituto acquiſitum non minus intra paucos annos. Et hæc perſonis imputẽtur. Ne fecẽ quidem aut inſcitiã eius turbæ arguamus, ipſorumq́; intem perãtiam in morbis, aquarum calidarum diuerticulis: imperioſam inediam,& ab ijſdem deficiẽtibus cibos ſæpius die ingeſtos, mille præterea pœnitẽtiæ modis, culinarum etiam præceptis& unguentorum mixturis, quando nullas omiſere uitæ illecebras. Inuehi pere 0 grinas merces,conciliariq; externa pretia, diſplicuiſſe maioribus crediderio equidema nõ tamẽ hoc Catonem prouidiſſe mnaret artem. Theriace uocatur excogitata com/ poſitio luxuriæ. Fit ex rebus externis, cũ tot remedia dederit natura, quæ ſingula ſuffi
rent. Mithridaticum antidotũ ex rebus ũ II II. componitur, interim nullo põdere ęquali,
& quarundam rerũ ſexageſima denarij unius imperata. Quo deorum perſidiam ü monſtrante: RjomsasassSeaſbilie rsn sele Fen Pbrir Odenunsasös bonen
gMEixcer Iüass rsaeſta eie egeſsſrgüſcet Nlwn uguere Compericʒ uulgo
pro cinnabari Indica in medicamenta minium addi, inſcitia nominis, quod eſſe uenenum docebimus inter pigmenta. Verum hæc ad ſingulorum ſalutem pertinent. Illa autẽ quæ timuit Cato, atq; prouidit, innocentiora multo& parua opinatu, quæ proceres artis eiuſ,30 dem in ſemetipſis fatentur.Illa perdidere imperij moresailla quæ ſani patimur, luctatus, ceromata ceu ualetudinis cauſa inſtituta, balineæ ardentes, quibus perſuaſere in corpori/ bus cibos coqui,ut nemo non minus ualidus exiret, obedientiſsimi uero efferrentur. Potus deinde ieiunorum ac uomitiones,& rurſus perpotationes, ac pilorũ euiratio inſtitu ta reſinis eorum:itemq; pectines in fœminis quidem publicati. Ita eſt profecto, lues mo/ rum, nec aliunde maior quàm è medicina, uatem prorſus quotidie facit Catonem,& oraculum: Satis eſſe ingenia Græcorum inſpicere, non perdiſcere. Hæc fuerint dicenda pro ſenatu illo ſexcentisc; populi Romanſ annis aduerſus artem, in qua conditione inſidio/
„ ſiſsima autoritatem peſsimis boni faciunt: ſimul contra attonitas quorundam perſuaſio/
2* nes; qui prodeſſe niſi pretioſa non putant. Neq; enim dubitauerim aliquibus faſtidio fu⸗ 40 tura quæ dicuntur animalia: at non Vergilio fuit, nominare formicas nulla neceſsitate,& gurguliones, ac lucifugis congeſta cubilia blattis: non Homero inter prælia deorum im/ probitatem muſcæ deſcribere: non naturæ gignere iſta, cum gignat hominem. Proinde cauſas quiſq;ʒ& effectus nõ res æſtimet. Ordiemur autẽ à confeſsis, hoc eſt. lanis ouisq;, ut obiter rebus præcipuis honos in primis perhibeatur. Quædam etiam ſi alienis locis. ta men obiter dici neceſſe erit, Nec deerat materiæ pompa, ſi quicquam aliud intueri liberer, qu àm fidem operis: Quippe inter prima proditis etiam ex cinere phœrnicis nidoq́; medi cinis, ceu uero id certum eſſet, atq; non fabuloſum. Irridere eſt, uitæ remedia poſt milleſimum annum reditura monſtrare. 8.
G

HI S. T ORIAE LIBER XXIX 527
De medicinis lanarum. Gaßhe Anis autoritatem ueteres Romani etiam religioſam habuere, poſtes à nubentibus 1 iubentes.Præterq;ʒ cultũ& tutelam contrafrigora, ſuccidæ plurima præſtant remedia ex oleo uinoq́; aut aceto, prout quæq; mulceri morderi’ ue opus ſit,& aſtringi la xari ue, luxatis membris, dolentibusq́; neruis impoſitæ,& crebro ſuffuſę. Quidam etiam ſalem admiſcent luxatis. Alij cum lana rutam tritam adipemq́; imponunt. Item contuſis tumẽtibusq;. Halitus quoq; oris gratiores facere traditur, confricatis dentibus atqʒ gin/ giuis admixto melle. Prodeſt& phreneticis ſuffitu. Sanguinẽ in naribus ſiſtit cũ oleo roſaceo,& alio modo indita auribus obturatis ſpiſsius. Quin& ulceribus uetuſtis imponi/ o tur cum melle. Vulnera ex uino; uel aceto, uel aqua frigida& oleo expreſſa ſanat. Arietis uellera lota frigida ex oleo madefacta, in muliebribus malis inflãmationes unluæ ſedant. Etſi procidant, ſuffitu reprimunt. Succida lana impoſita ſubditaq; mortuos partus euo/ cat. Siſtit etiam profluuia earum. At canis rabioſi morſibus inculcata poſt diem ſepti mũ ſoluitur. Reduuias ſanat ex aqua frigida. Eadem nitro, ſulphure, oleo, aceto, pice liquida feruentibus tincta, quàm calidiſsima impoſita bis die, lumborum dolores ſedat. Sangui/ nemq́ʒ ſiſtit ex ariete ſuccida, articulos extremitatũ præligans. Laudatiſsima omnis& collo, natione uero Galatica, Tarentina, Attica, Mileſia. Succidã imponũt& deſquamatis, percuſsis.liuidis. incuſsis, colliſis, cõtritis, deiectis, capitis& alijs doloribus, ſtomachi infla tioni ex aceto& roſaceo. Oinis eius illinitur attritis, uulneratis, ambuſtis. Et in oculorum z0 medicamenta additur. Item in fiſtulas auresq; ſuppuratas. Ad hæc detonſam eam, alij uero euulſam deciſis ſummis partibus ſicant᷑, carpuntch,& in fictili crudo componũt, ac melle perfundunt uttunqe. Aiij aſtulis tędæ ſubiectis& ſubinde interſtratis, oleo aſper/ ſam accendunt, cineremq́; in labellis aqua addita confricant manu,& conſidere patiũtur, idq; ſæpius mutantes aquam donec linguam aſtringat leniter, nec mordeat. Tum cinerẽ reponũt. Vis eius ſeptica eſt, efficaciſsimeq; genas purgat. Quin ipſæ ſordes pecudum ſu dorq; fœminum& alarum adhærentes lanis(œſipum uocãt) innumeros pron duſus ha bent. In Atticis ouibus genito palma. Fit pluribus modis. ſed probatiſsimũ, lana ab his partibus recenti concerpta, aut quibuſcunc; ſordibus ſuccidis primum collectis, ac lento igni in æneo uaſe ſubferuefactis& refrigeratis, pinguiq; quod ſupernatet, collecto in fi30 ctili uaſe. iterumq́; decocta priori materia: quæ pinguitudo utraq; frigida aqua lauatur, & in linteo ſiccatur, ac ſole torretur, donec candida fiat ac translucida. Tum in ſtannea py xide conditur. Probatio autem ut ſordium̃ uirus oleat,& manu fricante ex aqua nõ lique tur, ſed albeſcat ut ceruſa. Oculis utiliſsimum contra inflammatiões genarumq́; callum. Quidam in teſta torrent, donec pinguedinem amittat, utilius tale exiſtimantes eroſis& duris genis, angulis ſcabioſis& lachrymantibus. Vlcera non oculorum modo ſanat, ſed oris etiam& genitaliũ cum anſerino adipe. Medetur& uuluæ inflammationibus,& ſedis rhagadijs.& condylomatis cum meliloto ac butyro. Reliquos uſus eius ſuo loco dige remus.Sordes quoqʒ caudarũ concretæ in pilulas, ac ſiccatæ per ſe tuſæc; in farinã& illitæ dentibus mice proſunt, etià labantibus, gingiuisq́; ſi carcinoma ſerpat. Iam uero pura 40 uellera aut per ſe impoſita cæcis doloribus, aut accepto ſulphure:& cinis eorũ genitalium uitijs. Tantumq; pollent, ut medicamentis quoq; ſuperponãtur. Medentur ante omnia & pecori ipſi.ſi faſtidio nõ paſcatur. Cauda enim quàm arctiſsime præligata, euulſa inde lana, ſtatim ueſcuntur. Traduntq́; quod extra nodum ſit e cauda præmori. De ouorum natura. Cap. II I Anæ habẽt& cum ouis ſocietatẽ ſimul fronti impoſitæ cõtra epiphotas. Non opus Leſt eas in hoc uſu radicula eſſe curatas: neq; aliud q́; candidũ ex ouo infundi ac pol/ linem thuris. Oua per ſe infuſo candido oculis epiphoras cohibent, urentesq; refrigerãt. Quidaim cum croco præferunt,& pro aqua miſcent collyrijs. Infantibus uero contra lip/ pitudines uix aliud remedium eſt, butyro admixto recenti: Eadem cum oleo trita ignes ſacros

528 cC. PLINII NATVRALIS
ſacros leniunt, betæ folijs ſuperilligatis. Candido ouorum in oculis& pili reclinantur am moniaco trito admixtoq́;.Et uari in facie cum pineis nucleis, ac melle modico. Ipſa facies illita ſole non aduritur. Ambuſta aquis ſi ſtarim ouo occupentur, puſtulas non ſentiunt. uidam admiſcent farinã hordeaceam,& ſalis parum. Vlceribus uero ex ambuſto cum candido ouorum toſtum hordeum& ſuillo adipe mire prodeſt. Eadem curatione ad ſe/ dis uitiautũtur: infantibus quidem etiam ſi quid ibi procidat. Ad pedum rimas ouorum candido decocto cum ceruſæ denariorum duum pondere, pari ſpumæ argenti, myrrhæ, exiguo deinde uino. Ad ignem ſacrum candido ouorũ trito cum amylo. Aiunt& uulne/ ra candido glutinari, calculosq; pelli. Lutea ouorum cocta ut indureſcant, admixto croco modice, item melle& lacte mulieris illita, dolores oculorum mitigãt. Vel cum roſaceo& mulſo lana oculis impoſita, uel cum trito apij ſemine ac polẽta in mulſo illita. Prodeſt& tuſsientibus per ſe luteum deuoratum liquidum, itaut dentihus nõ attingatur. Thoracis diſtillationibus, faucium ſcabriciæ. Priuatim cõtra hæmorrhoidũ morſum illinitur, ſorbe turq; crudũ. Prodeſt& renibus, ueſicæ roſionibus, exulcerationibusq;,& cruẽta excrean tibus, Quinq;ʒ ouorum lutea in uini hemina cruda ſorbentur dyſentericis, cum iure puta/ minis ſui& papaueris ſucco, ac uino. Dantur ccœliacis cum uue paſſæ pinguis pari ponde re& malicorio, per triduũ æquis portionibus. Et alio modo, lutea ouorũ trium lardi uete/ ris& mellis quadrantibus, uini ueteris cyathis tribus trita ad craſsitudinem mellis,& cum opus ſit Nücllache nucis magnitudine ex aqua pota. Itẽ ex oleo fricta terna, totis ouis pri/ die maceratis in aceto. Sic& lienicis. Sanguinem autem reijcientibus cum tribus cyathis 20 muſti. Vtuntur ijſdem ad liuẽtia, ſi uetuſtiora ſint, cum bulbis ac melle. Siſtunt& menſes mulierũ cocta,& ex uino pota: infſationes quoq; uuluæ cruda cũ oleo ac uino illita. Vtilia ſunt& ceruicis doloribus cum anſerino adipe& roſaceo. Sedis etiã uitijs durata igni, ut calore quoq; proſint. Et condylomatis cum roſaceo. Itẽ ambuſtis durata in aqua, mox in pruna putaminibus exuſtis, tum lutea ex roſaceo illinuntur. Fiunt& tota lutea, quæ uo cant ſchiſta:cum triduo incubata tolluntur. Stomachũ diſſolutum confirmant pulli ouo rum cum gallæ dimidio, ita ne ante duas horas alius cibus ſumatur. Dant& dyſentericis pullos in ipſo ouo decoctos, admixta uini auſteri hemina,& pari modo olei polentæq́;. Membrana putaminis detracta ſiue crudo, ſiue cocto, labiorum fiſſuris medetur. Putaminis cinis in uino potus, ſanguinis eruptionibus. Comburi ſine membrana oportet, ſic 30 fit& dentifricium.Idem cinis& mulierum mẽſes cum mytrha illitus ſiſtit. Firmitas puta/ minum tanta eſt, ut recta nec ui nec pondere ullo frangantur, nec niſi paululũ inflexa ro tunditate. Tota oua adiuuant partũ,cũ ruta& anetho& cumino pota ex uino. Scabiem corporũ ac pruritũ oleo& cedria mixtis tollunt. Vlcera quoq; humida in capite cyclami/ no admixta. Ad puris& ſanguinis excreationes ouũ crudum cum porri ſectiui ſucco, patich menſura mellis Gręci calefactum hauritur. Dantur& tuſsientibus cocta& trita cum melle,& cruda cum paſſo oleic; pari modo. Infunduntur& uirilitatis uitijs ſingula cum ternis paſsi cyathis amyliq; ſemuncia à balineis. Aduerſus ictus ſerpẽtium cocta tritac; adiecto naſturtio illinuntur. Cibo quot modis iuuent notum eſt, cum tranſmeent faucium tumorem calfactuque obiter foueant, Nullus eſt alius cibus qui in xgritudine alat 40 neque oneret, ſimulq́; uim potus& cibi habeat. Maceratorum in aceto molliri diximus putamen. Talibus cum farina in pane ſubactis cœæliaci recreantur. Quidam ita reſoluta in patinis torreri utilius putant. Quo genere non aluos tantum, ſed& mẽſes fœæminarum ſiſtunt:aut ſi maior ſit impetus, cruda cum farina ex aqua hauriũtur. Et per ſe lutea ex ijs decocta in aceto donec indureſcant: iterumq́; cum trito pipere torrentur ad cohibendos aluos. Fit& dyſentericis remedium ſingulare, ouo effuſo in fictili nouo, eiuſdem que oui menſura, ut paria ſint omnia, melle, mox aceto, item oleo, confuſis crebro que permixtis. Quo fuerint ea excellentiora, hoc præſentius remedium erit. Alij eadẽ menſura pro oleo & aceto reſinam adijciunt tubẽtem, uinumq́;:& alio modo temperant, olei tantum ura

&ꝙ . H1I8TORIAE LIAINR NXXIx 529 fura pati,pineiqʒ corticis duabus ſexageſimis denariotum, una eius quod rhus diximus; mellis obolis quinq; ſimul decoctis, ita ut cibus alius poſt quatuor horas ſumat᷑. Tormi/ nibus quoq; multi medẽtur, oua bina cũ alijs piſcis quatuor unà atterẽdo, uiniq́; hemina calefaciẽdo, atq; ita potui dando. Et ne quid deſit ouorũ gratiæ, candidum ex his admi/ xtum calci uiuæ glutinat uitri fragmenta. Vis uero tanta eſt, ut lignum perfuſum ouo nõ ardeat, ac ne ueſtis quidẽ contacta aduratur. De gallinarum aũt ouis tantũ locuti ſumus, cũ& reliquarũ alitũ reſtẽt magnæ utilitates, ſicut ſuis locis dicemus. Pręterea eſt ouorum genus in magna Galliarum fama, omiſſum Græcis. Angues innumeri æſtate cõuoluti, Haliuis faucium corporumq́; ſpumis artifici cõplexu glomerãtur; anguinum appellatur· 10 Druidxæ ſibilis id dicũt in ſublime iactari, ſagoq́; oportere intercipi, ne tellurem attingatProfugere raptorem equo. ſerpentes enim iniſſequi, donec arceantur amnis alicuius inter/ uentu. Experimentum eius eſſe, ſi contra aquas fluitet uel auro uinctum. Atqʒ;, ut eſt magorum ſoſertia occultandis fraudibus ſagax, certa luna capiendum cẽſent, tanq́; congru ere operationem eam ſerpentium humani ſit arbitrij. Vidi equidem id ouum mali orbi culati modici magnitudine, cruſta cartilaginis uelut acetabulis brachiorũ polypi crebris, inſigne Druidis. Ad uictorias litium ac regum aditus mire laudatur: tantæ uanitatis, ut habentẽ id in lite in ſinu equitem Romanum è Vocontijs, à diuo Claudio principe inter emptum non ob aliud ſciam. Hic tamen cõplexus anguium& efferatorum concordia, cauſa uidetur eſſe, quare exteræ gentes caduceum in pacis argumentis circundata effigie 2ꝛ0 anguium fecerint, Neq; enim criſtatos eſſe in caduceo mos eſt. De anſerũ ouis magnæ utilitatis, ipſoc; anſere dicturi hoc in uolumine, debemus honorẽ& Comagenorum cla riſſimæ rei. Fit ex adipe anſerũ, alioquin celeberrimi uſus eſt. ad hoc in comagene Syriæ parte cum cinamo, caſia, pipere albo, herba quæ comagene uocatur, obrutis niue ualis, odore iucundo, utiliſſimũ ad perfrictiones, cõuulſiones, cæcos ac ſubitos dolores,omniac; quæ acopis curantur. unguentũcq; pariter& medicamentum eſt. Fit& in Syria alio mo/do, adipe auiũ curato, ut diximus, additis eryſiſceptro, xylobalſamo, phœnice elate, item calamo/ſingulorum pondere qui ſit adipis, cum uino bis aut ter ſubferuefactis.Fit autem hyeme, quoniam æſtate nõ glaciat niſi acepta cera. Multa præterea remedia ſunt ex an/ ſere, quod miror æque quàm capris · Nanq; anſer coruusq́; ab æſtate in autũnum mor 30 bo conflictari dicuntur. De anſerum honore, quem meruere Gallorum in Capitolium aſcenſu deprehenſo, diximus. b Remedia de cane,& ex animalibus quæ placida nõ ſunt, ſed fera,& ex uo/ lucribus,& contra morſus phalangiorum. Cap. IIII Adem de cauſa ſupplicia annua canes pendũt inter ædem Iuuentutis& Summani, S uiui in furcas ſambucea arbote fixi. Sed plura de hoc animali dici cogunt priſcorum mores. Catulos lactentes adeo puros exiſtimabant ad cibum, ut etiam placandis numi/ nibus hoſtiarũ uice uterẽtur his. Genito mane catulo res diuina fit,& in cœnis deum etiã num ponitur catulina. Qditialibus quidem epulis celebrem fuiſſe, Plauti fabulæ indicio ſunt. Sanguine canino contra toxica nihil præſtantius putatur. Vomitiones quoq; hoc Ao animal mõſtraſſe homini uidetur. Et alios uſus ex eo mire laudatos referemus ſuis locis. Nunc ad ſtatutum ordinẽ pergemus. Aduerſus ſerpẽtium ictus efficacia habẽtur, fimũ pecudis recens in uino decoctũ ilitumq́;: mures diſſecti& impoſiti, quorũ natura nõ eſt ſpernenda, præcipue in aſſenſu ſiderum(ut diximus)cũ lumine lunæ fibrarũ numero cre ſcente ac decreſcente. Tradunt magi iocinere muris dato porcis in fico, ſequi dantẽ id ani/
mal. In homine quoq; ſimiliter ualere. ſed reſolui cyatho olei poto. Nluſtelarum duo ge⸗nera: alterum ſylueſtre. Diſtãt magnitudine. Græci uocãt ictidas. Harum fel cõtra aſpides dicitur efficax, cætero uenenum: hæc autem quæ in domibus noſtris oberrat,& catu los ſuos(ut autor eſt Cicero) quotidie transfert, mutatq́ʒ ſedẽ, ſerpẽtes perſequitur. Ex ea inuetetata ſale denarij pondus in cyathis ttibus datur percuſſis, aut uẽtriculus coriandro
8] 11 fartus

53 0 c. PLINII NATVRALIS
fartus inueteratusc;& in uino potus.Et catulus muſtel etiã efficacius. Quędam puden da dictu tanta autotum aſſeueratione commendantur, ut præterire fas nõ ſit. Siquidem illa concordia rerum, aut repugnantia, medicinæ gignuntur: ueluti cimicum animalis fœ diſſimi,& dictu quoq; faſtidiẽdi natura, contra ſerpentiũ morſus,& præcipue aſpidum ualere dicitur. Itẽ contra uenena omnia: argumento quod dicunt gallinas quo dieid ede rint, nõ interſici ab aſpide: carnes quoq; earum percuſsis plurimũ prodeſſe.Ex his quæ tradunt, humaniſſimũ eſt illinire morſibus cum ſanguine teſtudinis. Item fuffitu eorum abigere. Sanguiſugas adhærentes, hauſtasq; ab animalibus reſtinguere in potu datos. Quanquam& oculos quidam ijs inungunt tritis cum ſale& lacte mulierũ, auresq́; cum melle& roſaceo admixtis. Eos qui agreſtes ſint,& in m alua naſcant᷑, crematos cinere per 1² mixto roſaceo infundunt auribus. Cætera quæ de ijs tradunt, uomicæ& quartanarũ re/ media aliorumq́; morborũ, quanquam ouo aut cera aut faba incluſos cenſeant deuotan/ dos, falſa nec referenda arbitror. Lethargi tamen medicinæ cũ argumẽto adhibent, quo/ niam uincatur aſpidum ſomnifica uis, ſeptenos in cyatho aquæ dantes, puerilibus annis quaternos. Et ſtranguriæ fiſtulæq; impoſuere. Adeo nihil parens illa rerũ omnium ſine ingentibus cauſis genuit. Quin& adalligatos læuo brachio binos lana ſubrepta paſtori bus, reſiſtere nocturnis febribus prodiderũt, diurnis in roſaceo panno. Rurſus ijs aduer ſatur ſcolopendra, ſuffituc; necat. Aſpides percuſſos torpore& ſomno necant, omnium ſerpentium minime ſanabies. Sed et uenenũ carum ſi ſanguinem attingit, aut recens uul/ nus. ſtatim interimit: inueteratum ulcus tardius. De cętero potum quantalibet copia, non ²⁰ nocet. Non enim eſt tabifica uis: itaque occiſa morſu earum animalia, cibis innoxia ſunt. Cũctarer in proferẽdo ex his remedio, niſi M. VWarronẽ ſcirẽ LXXXvII. uitæ anno pro didiſſe, aſpidum ictus efficaciſſime curari, hauſta à percuſſis ipſorũ urina- Baliliſci, quem etiam ſerpentes ipſi fugiunt, alios olfactu necantem, qui hominẽ uel ſi aſpiciat tãtum dici tat interimere, ſanguinem magi miris laudibus celebrant, cocuntem picis modo& colo/re, dilutum cinnabari clariorem fieri. Fribuunt ei& ſucceſſus petitionum à poteſtatibus. & à dijs etiam precum, morborũ remedia, ueneficiorum amuleta. Quidã id Saturni ſan/ guinem appellant. Draco non habet uenena. Caput eius limini ianuarum ſubditũ, pro/ pitiatis adoratione dijs, fortunatam domum facere promittunt. Oculis eius inueteratis, & cum melle tritis, inunctos nõ paueſcere ad nocturnas imagines, etiã pauidos. Cordis 30 pingue in pelle dorcadum neruis ceruinis adalligatum in lacerto, conferre iudiciorum uictoria. Primum ſpondylam aditus poteſtatum mulcere. Dentes eius illigatos pellibus caprearum ceruinis neruis, mites praæſtare dominos, poteſtatesq; exorabiles. Sed ſuper omnia eft cõpoſitio, qua inuictos faciunt magorũ mẽdacia. Cauda draconis& capite, pilis leonis è fronte& medulla eiuſdem, equi uictoris ſpuma, canis unguibus adalligatis ceruino corio, neruisq́; cerui alternatis& dorcadis: quæ arguiſſe non minus refert, q́; con tra ſerpentes remedia demonſtraſſe, quoniã hæc morborum ueneficia ſunt. Draconum adipem uenenata fugiunt: item uitus ichneumonum,& cutis cinere in aceto perunctos. Viperæ caput impoſiti, uel alterius quam quæ percuſſerit, ſine fine prodeſt. ltem ſi quis eam ipſam in uapore baculo ſuſtineat, aiunt enim præcauere: item ſi quis exuſtæ eius ci/ 40 nerem illinat. Reuerti autem ad percuſſum ſerpentes neceſſitate naturæ, Nigidius autor eſt. Caput quidem diſſecant Scythę inter aures ad eximendũ lapillum, quem aiunt ab ea deuorari territa. Alij ipſo toto capite utuntur. Fiunt ex uipera paſtilli, qui theriaci uocan/ tur à Græcis, quaternis digitis utrinq; amputatis, exemptisc; interaneis& liuore ſpinæ adhærente, reliquo corpore in patina ex aqua& anetho diſcocto, ſpinisq; exemptis,& addita ſimilagine, atq; ita in umbra ſiccatis paſtillis quibus ad multa medicamenta utun tur. Significãdum uidetur è uipera tantum hoc fieri · Quidam purgatæ, ut ſupra dictum eſt, adipem cum olei ſextario decoquunt ad dimidias. Ex eo cum opus ſit ternis ſtillis ad/ ditis in oleum perunguntur, ut omnes beſtiæ fugiãt cos. Præterea cõſtat, cõtra omnium 1 ſerpentium

HIS TORIAE LIBERXXIX 53³31
ſerpentium ictus, quamuis inſanabiles, ipſarũ ſerpentium exta im poſita auxiliari. Eosq; qui aliquando uiperæ iecut coctũ hauſerint, nunq́; poſtea feriri à ſerpente. Neqʒ; anguis uenenatus eſt, niſi per mẽſem luna inſtigatus. Sed prodeſt uiuus cõprehẽſus,& in aqua contuſus, ſi foueatur ita morſus. Quin& ineſſe ei remedia multa credũtur, ut dicemus,& ideo Aeſculapio dicatur. Democritus quidem monſtra quædam ex his cõficit, ut poſſint auium ſermones intelligi. Atqui anguis Aeſculapius Epidauro Romã aduectus eſt, uul/ goq́ʒ paſcitur& in domibus. Ac niſi incendijs ſemina exurerẽtur, nõ eſſet fœcunditati eo tum reliſtere. In orbe terrarũ pulcherrimũ anguium genus eſt, quod in aqua iait, hydri uocantur, nullis ſerpentium inferiores ueneno. Horum iecur ſeruatũ aduerſus percuſſos do ab his auxilium eſt. Scorpio tritus ſtellionũ ueneno aduerſatur. Fit enim& e ſtellionibus malũ medicamentũ. Nam cum immortuus eſtuino, faciem eorũ qui biberint, lentigine obducit. Ob hoc in unguento necant eum inſidiantes pellicũ formæ. Remediũ eſt oui lu teum,& mel ac nitrum Fel ſtellionũ tritum in aqua muſtelas congregare dicitur. Inter o/ mnia uenenata ſalamandræ ſcelus maximum eſt. Cætera enim fingulos feriunt, nec plu res pariter interimũt: ut omittã, quod perire conſcientia dicuntur homine percuſſo, nec; amplius admitti ad terras:alamandra populos pariter necare improuidos poteſt. Nam ſi arbori irrepſit,omnia poma inficit ueneno,& eos qui ederint necat frigida ui, nihil aco/ nito diſtans. Quinimo ſi cõtacto ab ea ligno uel pede cruſta panis incoquat᷑,idem ueneſi cium eſt, uel ſi in puteum cadat. Quippe cũ ſaliua eius quacũq; parte corporis.uel in pede 20 imo reſperſa, om̃is in toto corpore defluat pilus. Tamẽ talis ac tanta uis ueneni à quibuſ gam animalium ut ſuibus mãditur, domante eadem illa rerum diſsidentia. Venenũ eius extingui primum omnium ab his quæ ueſcantur illa, ueriſimile eſt. Quæ prodantur, can tharidũ potu, aut lacerta in cibo ſumpta: cætera aduerſantia diximus dicemusq́; ſuis lo/ cis. Ex ipſis quæ magi tradunt cõtra incendia, quoniam ignes ſola animalium extinguat. ſi forent uera, iam eſſet experta Roma. Sextius uenerem accendi cibo earum, ſi detra/ ctis interaneis,& pedibus,& capite, in melle ſeruentur tradit, negat; reſtingui ignem ab ijs. Ex uolucribus in auxilio contra ſerpentes primum uultur eſt. Annotatum quoq;., minus uirium eſſe nigris · Pennarum ex his nidore, ſi urantur, fugari eas dicunt.Item cor eius alitis habentes, tutos eſſe ab impetu non ſolum ſerpentium, ſed etiam ferarum latro 30 numq́;,& regum ira. Carnibus gallinaceorum, itaut tepeant auulſæ, appolſitis, uene/na ſerpentium domantur: item cerebro in uino poto. Parthi gallinæ malunt cerebrum plagis imponere. Ius quoq; ex his potum præclare medetur,& in multis alijs uſibus mi/ rabile. Pantheræ leonesq́; non attingunt perunctos eo, ꝓræcipue ſi& allium fuerit inco/ ctum. Aluum ſoluit. Validius è uetere gallinaceo, Prodeſt& cõtra longinquas febres,& torpentibus membris tremulisc;,& articularijs morbis,& capitis doloribus, epiphoris, V inflationibus, faſtidijs, incipiẽti tenaſmo, iocineri, renibus, ueſicæ: contra cruditates, ſuſpi/ ria.Itaq; etiã faciendi eius extant præcepta. Efficacius em̃ cocti cum olere marino, aut cy/bio, aut cappari, aut apio, aut herba mercuriali, aut polypodio, aut anetho: utilifſime aũt in congijs tribus aquæ ad tres heminas cum ſupradictis herbis,& refrigeratũ ſub diuo 40 dari tẽpeſtiuis antecedente uomitione. Non præteribo miraculum, quanq́; ad medicinã non pertinens: ſi auro liqueſcenti gallinarũ membra miſceantur, conſumunt id in ſe. Ita hoc uenenum auri eſt. At gallinaceis ipſis circulo è ſarmentis addito collo, non canunrt. Auxiliatur contra ſerpentes& columbarũ caro recens concerpta.& hirundinũ: bubonis pedes uſti cum plumbagine herba. Nec omittam in hac quoq; alite exem plum magicæ uanitatis. Quippe præter reliqua portentoſa mẽdacia, cor eius impoſitum mãmæ mulie/ V ris dormientis ſiniſtræ, tradunt efficere ut omnia ſecreta pronũciet. Præterea in pugnam ferentes idem, fortiores fieri. Eiuſdẽ ouo ad capillos remedia demonſtrãt. Quis aũt quæſo ouum bubonis unqᷓʒ uidere potuit, cum ipſam auem uidiſſe prodigium ſitæ quis utiq; experiri,& præcipue in capillo? Sanguine quidem pulli bubonis etiam criſpati capillum 2 promittunt

532 c. PLINII NATVRALIS promittũt. Cuius generis propè uideri poſſint quæ tradunt& de ueſpertiliõe, ſi ter circũ/ latus domui uiuus, per feneſtram inuerſo capite infigatur, amuletũ eſſe: priuatimq́; oui/ libus circũlatum toties,& pedibus ſuſpenſum ſurſum in ſuperliminari. Sanguinẽ quo eius cum carduo, contra ſerpentium ictus inter præcipua laudant. Phalangium eſt Ita liæ ignotum,& plurium generum. Vnum ſimile formicæ, ſed multo maius, ruffo capite, reliqua parte corporis nigra, albis incurſantibus reſperſum guttis. Acerbior huius qᷓ; ue ſpæ ictus. Viuit maxime circa furnos& molas.In remedio eſt, ſi quis eiuſdem generis al/ terum percuſſo oſtendat. Et ad hoc ſeruantur cũ mortui inueniuntur. Et cortices eorum cõtriti& poti medentur,& muſtellæ catuli,ut diximus ſuprà. Aeque phalangion Græci uocant inter genera araneorum, ſed diſtingunt lupi nomine. Vertiũ genus eſt eodẽ pha/o langij nomine araneus lanuginoſus, grandiſsimo capite. Quo diſſecto inueniri dicuntur intus uermiculi duo: adalligatiq; mulieribus ceruina pelle ante ſolis ortum, preſtare ne cõ cipiat, ut Cæcilius in cõmentarijs reliquit. Vis ea annua eſt, quam ſolam ex omni atocio dixiſſe fas ſit, quoniã aliquarum fœcunditas plena liberis tali uenia indiget. Vocatur& rhagiõ acino nigro ſimilis, ore minimo ſub aluo, pedibus breuiſsimis tanc; imperfeckis. Doſor à morſu cius qualis à corpione. Vrina ſimilis araneis textis. Idem erat aſterion, niſi diſtingueretur uirgulis albis. Iuius morſu genua labefactãtur. Peior utroq; eſt ceru/ leus lanugine nigra, caliginẽ concitans,& uomitus araneoſos:etiamnũ deterior, à crabro ne penna tantum differens. ic& ad maciem perducit. Myrmecion formicæ ſimilis capi te, aluo nigra: guttis albis diſtinguentibus, ueſparũ dolore torquet. Tetragnathij duo ge 20 nera habent peior medium caput diſtinguente linea alba,& trãſuerſa altera. Hic oris tu/ morem facit. At cinereus poſteriori parte candicans, lentior. minime aũt noxius eodem colore qui telas muſcis in parietibus latiſsime pandit. Contra omniũ morſus remedium eſt gallinaceum cerebrum cum piperis exiguo potũ in poſca. Item formicæ quinq; potę: pecudum fimi cinis illitus ex aceto:& ipſi aranei quicunq; in oleo putrefacti. Muris ara/ nei motſus ſanatur coagulo agnino in uino poto: ungulæ arietinæ cinere cum melle, muſtelæ catulo, ut in ſerpentibus dictum eſt. Si iumenta momorderit, mus recens cum ſale imponitaur, aut fel eſpertilionis ex aceto. Et ipſe mus araneus contra ſe remedio eſt, diuul ſus& impoſitus. Nam ſi pręgnãs momordit, protinus diſsilit. Optimũ ſi imponatur qui momorderit. Sed&alios ad hunc uſum ſeruant in oleo, aut luto circumlitos. Eſt& cõtra 30 morſum eius remedio terra ex orbita. Ferunt enim non tranſiri ab eo orbitam torpore quodam naturæ. Scorpionibus contrarius maxime inuicẽ ſtellio traditur, ut uiſu quoc; Pauorem ijs afferat,& torporẽ frigidi ſudoris. ltaq; in oleo putrefaciũt cum,& ita ea uul/ nera perungunt. Quidam oſeo illo ſpumã argenteã decoquunt ad em plaſtri genus, atq; ita illinũt. unc Græci coloten uocant,& aſcalabotẽ,& galeoten. In Italia non naſcitur. Eſt enim hic plenus lentigine, ſtridoris acerbi,& ueſcitur, quæ omnia à noſtris ſtellioni/ Pus aliena ſunt. Prodeſt& gallinarũ fimi cinis illitus, draconis iecur, lacerta diuulſa, mus diuulſus, ſcorpio ipſe ſuæ plagæ impoſitus, aut aſſus in cibo ſumptus, aut potus, in meri cyathis duobus. Propriũ eſt ſcorpionũ, quod manus palmã non feriunt, nec niſi pilos at tigere. Lapilus qualiſcũq;, ab ea parte qua in terra erat appoſitus plagæ, leuat dolorem. 40 Item teſta terra operta ex aliqua parte ſicut erat impoſita, liberare dicitur. Non debẽt re/ ſpicere qui imponũt,& cauere ne ſol aſpiciat. Vermes terreni triti impoſiti proſunt. Mauͤl/ ta& alia ex his remedia ſunt, propter quæ in melle ſeruantur. Noctua apibus cõtraria, & ueſpis crabronibusq;& ſanguiſugis: pici quoq; martij roſtrum ſecum habentes non feriuntur ab ijs. Aduerſantur& locuſtarum minimæ ſine pennis, quos attelabos uocãt. Eſt& formicarum genus uenenatum: non ferè in Italia. Solipugas Cicero appellat, ſalpugas Bæticaö. lis cor uerſpertilionis contrarium, omnibus que formicis: ſala/ mandris cantharides, ut diximus. Sed in ijs magna quæſtio, quoniã ipſæ uenena ſunt potæ ueſicæ cum cruciatu præcipuo. Coſsinum equitem Romanum, amicitia Nero

HISTORIAE LIBER XXINX 533 nis principis notum, cum is lichene correptus eſſet, uocatus ex Aegypto medicus ob hãc ualetudinẽ eius à Cæſare, cum cantharidũ potum præparare uoluiſſet, interemit. Verum illitas prodeſſe non dubium eſt, cum ſucco taminiæ uuæ,& ſæuo ouis uel capræ, Ipſarum cantharidũ uenenũ in qua parte ſit, non conſtat inter autores, Alij in pedibus& capite exiſtimant eſſe, alij negãt, Cõuenit tamen pennas earũ auxiliari in quacunq; parte ſit ue nenum. Ipſæ naſcuntur ex uermiculo, in ſpõgia maxime cynorrhodi quæ fit in caule, ſed fœcundiſſime in fraxino: cæteræ in alba roſa, minus efficaces. Potentifſimæ inter omnes uariæ, luteis lineis, quas in pennis tranſuerſas habent, multũ pingues: inertiores minutæ, latæ, piloſæ: inutiliſſimæ uero, unius coloris macræc;. Conduntur in calice fictili nõ pica
10 to,& linteo colligato, congeſtæ roſa matura,& ſuſpenduntur ſuper acetum cum ſale fer/ uens.donec per linteolum uaporẽtur, poſtea reponuntur. Vis earũ adurere corpus, cru/ ſtas obducere.Eadem pityocampis, in picea naſcentibus, eadẽ bupreſti, ſimiliterq́; præparantur. Efficaciſſimę omnes ad lepras lichenasq;, dicuntur mẽſes ciere& urinam. Ideo Hippocrates& hydropicis dabat. Cantharides obiectæ ſunt Catoni Vticẽſi, ceu uenenum uendidiſſet in auctione regia, quoniã eas ſeſtertijs L x. addixerat.
De ſeuo ſtruthiocamelino,& cane rabido,& lacerta,& anſeribus,& columbis,& muſtelis remedia. Cap. v NVT' ſeuum autem ſtruthiocamelinũ tunc ueniſſe ſeſtertijs L X X. obiter dictum ſit, efficacioris ad omnia uſus q; eſt adeps anſerinus. Diximus& mellis uenenati gene
20 ra, contra quod utuntur melle in quo apes ſint mortuæ. Idem potum in uino, remedium eſt uitiorum quæ cibo piſcium gignuntur: in canis rabidi morſu tuetur à pauore aquæ ca pitis canini cinis illitus uulneri. Oportet aũt cõburi omnia eodẽ modo⸗ut ſemel dicamus, in uaſe ſictili nouo, argilla circũlito, atq; ita in furnũ indito. Idem& in potione proficit, Quidam ob id edendum dederunt. Aſiqui& uermem e cadauere canino adalligauere. Menſtruaue in panno ſubdidere calici, aut intus ipius caudæ pilos combaltos inſuére uulneri. Cor caninum habentem fugiunt canes. Non latrant uero, lingua canina in calceamento ſubdita pollici: aut caudã muſtelæ, quæ abſciſſa dimiſſa ſit, habẽtes. Eſt limus ſaliuæ ſub lingua rabioſi canis, qui datus in potu, fieri hydrophouos nõ patitur. Muͤlto tamen utiliſſime iecur eius, qui in rabie momorderit, datur, ſi poſſit fieri, crudum mãden
30 dum:ſi minus, quoquo modo coctũ, aut ius incoctis carnibus. Eſt uermiculus in lingua canum, qui uocatur à Græcis lytta, quo exẽpto infantibus catulis, nec rabidi fiunt, nec fa ſtidium ſentiũt. Idem ter igni circumlatus, datur morſis à rabioſo, ne rabidi fiant. Et ce/ rebello gallinaceo occurritur. Sed id deuoratum anno tantũ eo prodeſt. Riunt& criſtã contritam efficaciter imponi,& anſeris adipem cum melle. Saliuntur& carnes eorũ, qui rabidi fuerunt, ad eadem remedia in cibo dandæ. Quin& necãtur catuli ſtatim in aqua, ad ſexum eius qui momorderit, ut iecur crudum deuoretur ex ijs. Prodeſt& fimum gal/ linaceum, duntaxat rufum, ex aceto impoſitum:& muris aranei caudæ cinis, ita ut ipſe cui abſciſſa ſit, uiuus dimittatur: Glebula ex hirundinum nido illita ex aceto, uel pulli hirundinis cõbuſti. Membrana ſiue ſenectus anguiũ, uernatione exuta, cum cancro maſcuAd lo trita. Nam etiam per ſe repoſita in arcis armarijsc;, tineas necat. Tanta uis mali eſt, ut urina quoq; calcata rabioſi canis noceat, maxime ulcus habẽtibus. Remediũ eſt fimum caballinum aſperſum aceto,& calfactum in fico impoſitum. Minus hoc miretur, qui cogi tet. lapidem à cane morſum, uſq; in prouerbium diſcordiæ ueniſſe. Qui in urinam canis ſuam egeſſetit, torporem lumborum dicitur ſentire. Lacerta, quam hi ſepa, alij chalcidicen uocant in uino pota, morſus ſuos ſanat. Venefſicijs ex muſtela ſylueſtri factis, con/ trarium eſt ius gallinacei ueteris large hauſtum, peculiariter contra aconitũ, addi parum ſalis oportet. Gallinarum fimum duntaxat candidum, in hyſſopo decoctum aut mulſo, uenena fungorum boletorumqʒ; aſtringit:item inflammationes ac ſtrãgulariones: quod miremur, cum; ſi aliud animal guſtauerit id fimum, torminibus& inflatiibus afficiatur.
g 1 3 Sanguis

534 c. PLINII NAT VRALIS“ Sanguis anſerinus contta lepores marinos ualet, cũ olei æqua portione. Item contra ma/ la medicamenta omnia aſſeruatur cum Lemnia rubrica& ſpinæ albæ ſucco, paſtillorum drachmis quinq;, qui in cyathis ternis aquæ bibantur: item muſtelæ catulus, ut ſupra di,/ ximus præparatus. Coagulum quoq; agninũ aduerſus omnia mala medicamenta pol⸗let:item ſanguis anatũ Ponticarum. lItaq;& ſpiſſatus ſeruatur, uinoq́; diluitur. Quidã fœ minæ anatis efficaciorem putant. Simili modo contrauenena omnia, ciconiarum uentri culus ualet, coagulum pecoris. Caulis ius ex carne arietum, priuatim aduerſus canthari/ das: item lac ouium calidum, præterquam ijs qui bupreſtin aut aconitũ biberint. Colum barum ſylueſtrium fumum priuatim contra argenti uiui potum. Contra toxica, muſtela uulgaris inueterata, binis drachmis pota. 10 Ad alopecias tollendas.& ad pilos reddendos,& ad lendes tollendos,& ad palpe bras.& ad glaucomata,& ad oculos,& ad parotidas remedia. Ca. Vvi àLopecias replet ſmi pecudum cinis cum olco cyprino& melle: item ungularũ mu/ X liuel mulæ ex oleo myrteo. Pręterealut Varro noſter tradit) murinũ fimum, quod item muſcerdas appellat. Et muſcarum capita recẽtia, prius folio ficulneo aſperatas. Alij ſanguine muſcarum utuntur. Alij x. diebus cinerem earum illinunt cum cinere chartæ, uel nucum. ita ut ſit tertia pars ẽ muſcis. Alij lacte mulierum cum braſſica cinerẽ muſca/ rum ſubigunt, quidã melle tantum. Nullum animal minus docile exiſtimat᷑ minorisuͦe intellectus: eo mirabiius eſt, Olympię facro certamine, nubes earũ immolato tauro deo, quem Myiodem uocãt, extra territorium id abire. Alopecias cinis& muriũ capitibus cau/ 20 disq;& torius muris emendat: præcipue ſi ueneſicio acciderit hęc iniuria. Item herinacei cinis cũ melle, aut corium cõbuſtum cum pice liquida. Caput quidẽ eius uſtum per ſe, etiam cicatricibus pilos reddit. Alopecias aũt in ea curatione præparari oportet nouacula& ſiapi. quidã ex aceto uti maluerunt. quæ de herinaceis dicuntur omnia tanto magis ua lebunt in hyſtrice. Lacertæ quoqʒ. ut docuimus, combuſtæ cum radice recentis harundinis. quę ut unà cremari poſſit, minutim findenda eſt: ita myrteo oleo permixto cineres ca pilorum defluuia continent. Efficacius uirides lacertæ omnia eadem præſtant. Etiam/ num utilius admixto ſalc,& adipe urſino,& cepa tuſa. Quidam denas uirides in x. ſexta rijs olei ueteris diſcoquunt, contenti ſemel in menſe ungere. Pellium uiperinarum cinis, alopecias celerrime explet: item gallinarũ ſimum recens illitũ. Corui ouũ in æreo uaſe per 30 mixtum illitumqT; deraſo capite nigritiã capillis affert: ſed donec inareſcat, oleum in ore habẽdũ eſt.ne dẽtes ſimul nigreſcãt. Idq; in umbra faciendum, neq; ante quatriduũ ab luendum. Alij ſanguine& cerebro eius utuntur cum uino nigro. Alij excoquunt ipſum, & nocte cõcubia in plumbeum uas cõdunt. Aliqui alopecias cantharide trita illinunt cũ pice liquida. nitro præparata cute. Cauſtica uis earum, cauendumqh ne exulcerent alte. Poſtca ad ulcera ita facta, capita murium,& fel murium,& fimum cum elleboro& pipere illini iubẽt. Lendes tolluntur adipe canino, uel anguibus in cibo ſumptis anguillarum modo, aut uernatione eorum quam exuunt pota. Porrigines felle ouillo cum creta cimolia. illita capiti donec inareſcat. Capitis doloribus remedio ſunt cochlearum, quæ nudæ inueniuntur nõdum peractæ, ablata capita ex his lapidea duritia exemptaeſt autẽ calcu 40 li latitudine)quæ alligantur:& minutæ fronti illinuntur tritæ. Item ægypij oſſa è capite aut uulturis adalligata, aut cerebrum, cum oleo cedrino peruncto capite& intus naribus illitis. Cornicis cerebrum coctum, in cibo ſumptum, uel noctuæ, idem præſtat: gallinace/ usq;ʒ ſi incluſus abſtineatur die ac nocte, pari inedia eius qui doleat, euulſis colſo plumis cixcumligatisqʒ. uel criſtis: muſtelæ cinis illitus: ſurculus ex nido milui puluino ſubiectus: murina pellis cremata ex aceto illito cinere. Limacis inter duas orbitas inuentæ oſsiculum per aurem cum ebore traiectum, uel in pellicula canina adalligatum, quod remedium pluribus ſemperq́; prodeſt. Fracto capiti aranei tela ex oleo& aceto impoſita, non niſi ualncre ſanato, abſcedit. Hæc& uulneribus tonſtrinarum ſanguinẽ ſiſtit. Acerebro uero

UISTDRILAE LIBER XXINX 535 uero profluentẽ anſeris ſanguis, aut anatis infuſus: adeps; earunde m alitum cum roſa/ ceo coctus. Matutino paſcentis hirundinis caput præciſum, maxime luna plena, lineo panno adalligãt capitis dolorib-· licio: aut cera alba fronti illinũt.& pilos caninos pãno ad
G alligant. Cerebrum cornicis in cibo ſumptũ, palpebras gignere dicitur:œſypũ cum myr/ rha calidum penicillo illitũ. Idem præſtare muſcarũ. ſimiq; murini cinerẽ æquis portioni bus.ut efficiatur dimidiũ pondus denarij promittunt, additis duabus ſextis denarij eè ſti/ bi ut omnia cſypo illinantur: item murini catuli triti in uino uetere ad craſſitudinẽ acopi. Pllos in his incõmodos, euulſos renaſci non patitur fel herinacei: ouorũ ſtellionis liquor: ſalamandræ cinis: lacertæ uiridis fel in uino albo ſole coactum ad craſsitudinem mellis in 10 xæreo uaſe: hirundinis pullorum cinis cum lacte tithymali,ſpumaq; cochlearum. Glauco mata dicunt magi cerebro catuli vm. dierum emendari, ſpecillo dimiſſo in dextram par/ tem, ſi dexter oculus curetur: in ſiniſtram, ſi ſiniſter: aut felle recenti aſionis. Noctuarũ eſt
id genus maximum, quibus pluma aurium modo micat. Suffuſionem oculorũ canino felle malebat quàm hyenæ curari Apollonius Pitanæus cum melle: item albugines oce lorum. Murium capitũ caudarũqʒ cinere ex melle inunctis, claritatẽ uiſus reſtitui dicũt: multoc; magis gliris aut muris ſylueſttis cinere, aut aquilæ cerebro uel felle. Cũ Attico melle cinis& adeps ſoricis cõbuſti tritus lachrymoſis oculis plarimum cõfert:ſtibi, quod
quid ſit dicemus in metallis. Muſtelæ cinis ſuffuſionibus:item lacertæ hirundinisuͦe cerePprũ:quæ etiã tritæ coctæue fronti illitæ, epiphoras ſedant, ſiue per ſe, ſiue cũ polline, ſiug 20 cũ thure.Sic& ſolatis proſunt. Viuas quoq; cremare,& cinere earũ cu melle Cretico inum
caligines, utiliſsimũ eſt. Iumẽtorũ oculis mẽbrana aſpidis quã exuerit, cũ adipe eiuſdẽ
caritatẽ inunctis facit. Viperã uiuã in fictili nouo cõburere, addito fœniculi ſucco ad cyaæ
thũ unũ,& thuris mãna una, atq; ita ſuffuſiones oculorũ& caligines inungere utiliſſimũ eſt. Medicamẽtũ id echion uocat᷑. Fit& collyriũ è uipera, in olla putrefacta, uermiculisc enatis cũ croco tritis. Exurit᷑ in olla cũ ſale, quẽ lingẽdo claritatẽ oculorũ cõſequuntur,& ſtomachi totiusq; corporis tẽpeſtiuitates. Hic ſalſ& pecori datur ſalubritatis cauſa,& im antidotum cõtra ſerpentes additur. Quidam& uiperis utuntur in cibis. Primũ omnium occiſæ ſtatim ſalem in os addi iubent, donec liqueſcat humor, quatuor digitorũ mẽſura utrinq;ʒ præciſa, exẽptisq; interaneis diſcoquũt in aqua, aut oleo, ſale, anetho,& om̃ibus z0 aut ſtatim ueſcuntur, aut pane colligunt ut ſæpius utantur. Ius præter ſupradicta pedicu los e toto corpore expellit, pruritusq;; etiã ſummæ cutis. Effectũ oſtendit& per ſe capitis
uiperini cinis. Vtiliſſime oculos inungũt.· Itemq́; adeps uiperinus. efelle non audacter ſuaſerim quæ præcipiunt, quoniã(ut ſuo loco docuimus)non aliud eſt ſerpentiũ uenenũ. Anguium adeps ærugini mixtus, ruptas oculorũ partes ſanat,& mẽbrana ſiue ſenectus uernatiõe eorũ exuta, ſi adfricetur, claritatẽ facit. Vlulæ quoq; fel prędicat᷑ ad albugines, ſuffuſiones, caligines: adeps ſimiliter ad claritatẽ. Aquilæ, quà diximus pullos ad cõtuendum ſolẽ experiri, mixto felle cũ melle Attico inungunt᷑ nubeculæ& caligationes ſuffuſi onesq́ʒ oculorũ.· Eadẽ uis& in uulturino felle eſt cũ porri ſucco,& melle exiguo. Itẽ in gal liaacei felle alligato ad argema, et ad albugines ex aqua diluto: itẽ ad ſuffuſiones oculorũ, Ao maxime candidi gallinacei. Fimũ quoq; gallinaceorũ, dũtaxat rubrũ, luſcioſis illiniendũ mõſtrant. Laudãt& gallinæ fel, ſed pręcipue adipem, cõtra puſtulas in pupillis. das ſcilicet eius rei gratia ſaginãt. Adiuuat mirifice,& ruptas oculorũ tuniculas admixtis ſchiſto et hæmatite lapidibus. Fimũ quoq; earũ, dũtaxat cãdidũ, oleo in uetere corneisq́; pyxidi bas adſeruãt, ad pupillarũ albugines. Qua in mẽtione ſignificandũ eſt, pauones fimum ſuũ reſorbere tradi, inuidẽtes hominũ utilitatibus. Accipiter decoctus in roſaceo efficaciſſimus ad inunctiones omniũ uitiorũ putatur:itẽ fimi eius cinis cũ Attico melle. Caudatur
& milui iecur. Fimum columbarum ex aceto ad ægilopas. Similiter ad albugines& cica/ trices. Fel anſerinum, ſanguis anatum contuſʒs oculis, ita ut poſtea hyſſopo& melle inun gantur, Fel perdicum cum mellis æquo põdere, per ſe uero ad claritatem dorcados. Hip141 pocratis

536 C. PLINII NATVRALIS 1 pocratis(ut putãt)autoritate adijcitur, quòd in argẽtea pyxide id ſeruari iubẽt. Oua pet dicum in uaſe æreo decocta cum melle, ulceribus oculorum& glaucomatis medẽtur: colambarũ, turturũ, palumbiũ, perdicũ ſanguis, oculis cruore ſuffuſis eximie prodeſt. In co lumbis maſculæ efficaciorẽ putant. Vena aũt ſub ala ad hunc uſum inciditur, quoniã ſuo calore utilior eſt. Superimponi oportet ſpleniũ è melle decoctũ, lanãq́; ſuccidam ex oleo aut uino. Earundem auium ſanguis nyctalopas ſanat:& iecur ouium, atq;(ut in ca/ pris diximus) efficacius fuluæ. Decocto quoq; eius oculos abluere ſuadent,& medulla dolores tumoresq́; illinũt. Bubonis oculorũ cinis collyrio mixtus claritatem oculis facere promittitur. Turturis fimũ albugines extenuat: item cochlearũ cinis: fimum cenchridis, accipitrum generis hanc Græci faciũt. Argema ex melle omnibus quæ ſupraſcripta ſunt o ſanantur. Mel utiliſsimũ oculis, in quo ſunt apes immortuæ. Ciconiæ pullum qui ederit, negatur annis cõtinuis lippiturus:item qui draconis caput habeat. Huius adipe& melle cum oleo uetere, incipiẽtes caligines diſcuti tradũt. Hirundinũ pullos plena luna excęcãt, reſtitutaq; eorum acie capita comburuntur: hoc cinere cum melle utuntur ad claritatem & dolores, ac lippitudines& ictus. Lacertas quoq; pluribus modis ad oculorum reme/ dia aſſumunt. Alij uiridem includunt nouo fictili: ac lapillos, qui uocantur cinædia quæ & inguinum tumoribus adalligari ſolent, nouem ſingulos ſignis ſignantes,& ſingulos detrahunt per dies. Nono emittunt lacertam, lapillos ſeruant ad oculorum dolores. Alij terram ſubſternunt lacertæ uiridi excęcatæ,& unà in uitreo uaſe annulos includunt è fer ro ſolido uel auro: cum recepiſſe uiſum lacertã apparuerit per uitrum, emiſſa ea, annulis 20 contra lippitudinem utũtur. Alij capitis cinere pro ſtibio ad ſcabritias. Quidam uiridem longo collo in ſabuloſis naſcentem comburunt,& incipientem epiphoram inungunt: item glaucomata. Muſtelaæ etiam oculis punctu erutis, aiunt uiſum reuerti, eadémque quæ in lacertis& annulis faciunt. Serpentis oculum dextrum adalligatum contra epi/ phoras prodeſſe,ſi ſerpens uiua dimittatur. Lachrymantibus ſine ſine oculis, cinis ſtellio/ nis capitis cũ ſtibio eximie medetur. Aranei muſcarij telæ,& præcipue ſpelunca ipſa im/ poſita per frontem ad duo tempora, ita ut à puero impube& capiatur& imponatur, nec is triduo ſe oſtẽdat ei cui medeatur, néue alteruter nudis pedibus terram attingat his die bus, mirabiliter epiphoris mederi dicuntur. Albugines quoq; dicitur tollere inunctione araneus cãdidus,longiſsimis ac tenuiſſimis pedibus, cõtritus in oleo uetere. Sed is etiã cui 0 craſsiſſimũ textum eſt, in cõtignationibus fere, adalligatus panno epiphoras ſanare tradi tur. Scarabei uiridis natura contuentium uiſum exacuit. ltaq; gemmarum ſculptores con tuitu eorũ acquieſcunt. Aures purgat fel pecudis cum melle, canini lactis inſtillatio ſedat dolorem. Grauitatẽ adeps cum abſinthio& oleo uetere, item adeps anſerinus. Quidam adijciunt ſuccum cepæ& allij pari modo. Vtuntur& petr ſe ouis formicarum. Namq;& huic animali eſt medicina, conſtatq; urſos ægros hoc cibo ſanari. Anſerum quoq;& omnium auium adeps præparatur, exemptisq́; uenis omnibus patina nouo ſᷣictili operta in ſole, ſubdita aqua feruenti liquatur. Saccatusq;; lineis ſaccis,& in fictili nouo repoſitus loco frigido, minus putreſcit addito melle. Murium cinis cũ melle inſtillatus, aut cum roſa ceo decoctus aurium dolores ſedat. Si aliquod animal intrauerit, præcipuum remedium 40 eſt murium fel aceto dilutum. Si aqua intrauerit, adeps anſerinus cum cepæ ſucco. Gliris detracta pelle, inteſtinis exẽptis diſcoquitur melle in uaſe nouo: ſed medici malunt è nar do decoqui uſque ad tertias, atq; ita aſſeruari, deinde cum opus ſit ſtrigili tepefacta in/ fundere. Conſtat deplorata aurium uitia eo remedio ſanari: aut ſ terreni uermes adipe anſeris decocti infundantur. Item ex arboribus rubri cum oleo triti exulceratis& ruptis auribus præclare medentur. Lacerti inueterati in os pendentium addito ſale contuſi& ad ictu læſas aures ſanant, efficaciſsime autem ferrugineas maculas habentes, lineis exiam per caudam diſtincti. Millepeda, ab alijs centipeda aut multipeda dicta, animal eſt cuermibus terræ piloſum, multis pedibus arcuatim repẽs, tactuq́; cõtrahens ſe: oniſcon Græci

HISTGCRITAE ELIBEE SX* 537 Græci uocant, alij tilon: efficaciter ſanat auriũ dolores, in cortice punici mali decoctum& porri ſuco. Addũt& roſaceũ,& in alterã aurẽ infundunt. Illã aũt quæ nõ arcuatur, ſepa Græci uocant, alij ſcolopendrã, minorẽ pernicioſamq́;. Cochleæ quæ ſunt in uſir cibi, cũ myrrha aut thuris polline appoſitę item minutæ& latæ fracturis auriũ illinuntur cũ mel le. Senectus ſerpentiũ feruẽte teſta uſta inſtillatur roſaceo admixto, cõtra omnia quidem uitia efficax, ſed contra graueolentiã præcipue, aut ſi purulentæ ſunt ex aceto, melius cum felle caprino, uel bubulo, aut teſtudinis marinæ. Vetuſtior anno eadẽ mẽbrana nõ pro/ deſt, nec imbre perfuſa, ut aliqui putant. Item aranei ſanies cũ roſaceo, aut per fein lana, uel cum croco, auribus prodeſt: gryllus cũ ſua terra effoſus& i litus. Magnã autoritatẽ 10 huic animali perhi bet Nigidius, maiorẽ magi, quoniã retro am bulet, terramq&́; terebret, ſtridat noctibus. Venantur eũ formica circũſigato capillo in cauernã eius coniecta, cfHlato prius puluere ne ſeſe condat:ita formicæ cõplexu extrahitur. Ventris gallinaceorum membrana quæ abijci ſolet, inueterata& in uino trita, auribus purulentis calida infunditur, gallinarũ quoq; adeps. Eſt& quædã pinguitudo blattæ ſi caput auellatur, hãc tritã un acũ roſaceo auribus mire prodeſſe dicunt, ſed lanã qua incluſerint poſt paulum extrahendã. Celerrime enim id pingue tranſire in animal, fieriue uermiculũ. Alij binas ternäs. ue in oleo decoctas efficaciſſime auribus mederi ſcribunt,& tritas in linteolo imponi com tuſis. Hoc quoq; animal inter pudenda eſt: ſed propter admirationẽ naturæ, priſcorũc curæ, totum in hoc loco explicandũ. Plura earũ genera fecerunt. Molles, quas in oleo de/ 20 coctas. uertucis efficaciter ilini experti ſunt. Alterum genus mylcœecon appellauere, circa molas ferè naſcẽs. Has capite detracto ateritas, lepras ſanaſſe, Muſa& Picton in exemplis reliquerũt. Tertiũ genus& odoris tædio inuiſum, exacuta clune,cum piſſelgo ſanare ulcera alias inſanabilia. Strumas, panos diebus XX.. impoſitas, percuſſa, contuſa, cacoethe, ſcabiem, furunculosq́;, detractis pedibus& pennis. Nos hęc etiã audita faſtidimus. At hercule Diodorus& in morbo regio& orthopnoicis ſe id dediſſe tradit cum relina & melle. Tantũ poteſtatis habet ars ea pro medicamento dandi quicquid uelit. Iumaniſſimi eorũ cinerẽ crematarum ſeruandum ad hos uſus in cornea pyxide cenfuere, aut tritas clyſteribus infundendas orthopnoicis, aut rheumaticis. Infixa utiq;ʒ corporiillitas extrahere cõſtat. Mel utiliſſimũ auribus quoq; eſt in quo apes emortuæ ſunt. Parotidas z0 comprimit columbinum ſtercus uel per ſe, uel cum farina hordeacea aut auenacea. Noctuæqʒ cerebrũ uel iecur cum oleo infuſum auriculæ aut parotidæ: multipeda cum reſinę tertia parte illita: Grylli ſiue illiti, ſiue adalligati. At reliqua morborũ genera medicinasq ex ijſdem animalibus, aut eiuſdẽ generis: ſequenti dicemus uolumine.
C. PLINII SEkCVNDI NATVYRALIS EHISTOSORISAE LIBENRN SSAS
PROOEMIVM.
De origine magicæ artis, quando,& à quibus cœperit,& à quibus celebrata fuerit,& reliquæ ex animalibus medicinæ. Cap. r
TNacslcas uanitates ſæpius quidem antecedentis operis parte, ubicunqʒ; cauſæ locusq́; poſcebant, coarguimus, detegemusq; etiamnũ: in paucis tamen digna res eſt de qua plura dicantur. uel eo ipſo quod fraudulentiſſima artium plurimũ in toto terra/rũ orbe, plurimisq; ſeculis ualuit. Autoritatẽ ei maximã fuiſſe nemo miretur, quandoquidẽ ſola artium tres alias imperioſiſsimas humanæ mentis complexa in unam ſe redegit. Natam pri NNnmum ẽ medicina nemo dubitat, ac ſpecie ſalutari irrepſiſſe uelut altiorem ſanctiorẽq; q; medicinã;: ita blãdiſſimis deſideratiſſimisq; promiſſis addidiſſe ulres

538 C. PLINII NATVRALIS
uires religionis, ad quas maxime etiamnum caligat humanum genus, Atq; ut hoc quoq; ſuggeſſerit miſcuiſſe artes mathematicas, nullo non auido futura de ſeſe ſciendi, atque ea & cœlo ueriſsime peti credente. Ita poſſeſſis hominum ſenſibus triplici uinculo,8in tantum faſtigij adoleuit, ut hodieq; etiã in magna parte gentium præualeat,& in oriente regum regibus imperet. Sine dubio illic orta in Perſide à Zoroaſtre, ut inter autores conuenit. Sed unus hic fuerit, an poſtea& alius, non ſatis conſtat. Eudoxus qui inter ſapientiæ ſe/ctas clariſsimam, utiliſsimamq́; eam intelligi uoluit, Zoroaſtrem hunc ſex milibus anno rum ante Platonis mortem fuiſſe prodidit. Sic& Ariſtoteles. Hermippus qui de tota ea arte diligẽtiſsime ſcripſit,& uicies centum milia uerſuum à Zoroaſtre condita, indicibus
quoq; uoluminum eius poſitis explanauit, præceptorem à quo inſtitutum diceret, tradi/ 1
dit Azonacem. ipſum uero v. milibus annotum ante Troianum bellum fuiſſe. Mirum hoc in primis, duraſſe memoriam artemq́; tam longo ęuo commentarijs non interciden tibus. Præterea nec claris nec continuis ſucceſſionibus cuſtoditam. Quotus enim quiſq; auditu ſaltem cognitos habet, qui ſoli cognominãtur, Apuſcorum& Zaratum Medos, BabyloniumqI; Marmaridium,& Arabem Hippocum, Aſsyrium uero Zarmocenidam, quorũ nulla extant monumenta. Maxime tamen mirum eſt; in bello Troiano tan/ tum de arte ea ſilentium fuiſſe Homero, tantumq́; operis ex eadem in Vlixis erroribus, adeo ut totum opus non aliunde conſtet. Siquidẽ Protea& Sirenum cantus apud eum non aliter intelligi uolunt: Circe utique& inferorum euocatione hoc ſolum agi. Nec poſtea quiſquam dixit, quonam modo ueniſſet Telmeſſum religioſiſſimam urbem, quan/ 20
do tranſiſſet ad Theſſalas urbes, quarum cognomen diu obtinuit in noſtro orbe alienæ gentis. Troianis itaq; temporibus Chironis medicinis contenta& ſolo marte fulminan/ te, miror equidem Achillis populis famam eius in tantum adhæſiſſe, ut Menander quoque literarum ſubtilitati ſine æmulo genitus, Theſſalam cognominarit fabulam, com/ Plexam ambages fœminarum detrahentium lunam. Orphea putarem è propinquo pri mum intuliſſe, ad uicinas uſq; ſuperſtitiones ac medicinæ profectum, ſi non expers ſe/ des eius tota Thrace magices fuiſſet. Primus extat(ut equidem inuenio) commentatus de ea Oſthanes, Xerxem regem Perſarum bello, quod is Græciæ intulit comitatus: ac uelut ſemina artis portentoſæ ſparſiſſe obiter infecto quacunque commeauerat mundo.
Diligentiores paulo ante hunc ponunt Zoroaſtrem alium Procõneſium. Quodcertum 30
eſt, hic maxime Oſthanes ad rabiem, non auiditatem modo ſcientiæ eius, Græcorum populos egit. Quanquam animaduerto ſummam literarum claritatem gloriãmque ex ea ſcientia antiquitus& penè ſemper petitam. Certe Pythagoras, Empedocles, Democritus, Plato ad hanc diſcendam nauigauere, exilijs uerius quain peregrinationibus ſu/ ſceptis, Hanc reuers prædicauere, hanc in arcanis habuere. Democtitus Apollonicem Captidenem& Dardanum e Phœnice illuſtrauit, uoluminibus Dardani in ſepulchtũ eius petitis, ſuis uero ex diſciplina eorum æditis: quæ recepta ab alijs hominum atque tranſiiſſe per memoriam, æque ac nihil in uita mirandum eſt. In tantum ſides iſtis fasqʒ omne deeſt, adeo, ut ij qui cætera in uiro illo probant, hæc eius opera eſſe inficientur.
Sed fruſtra. Hunc enim maxime affixiſſe animis eam dulcedinem conſtat. Plenumque 40
miraculi& hoc, pariter utraſque artes effloruiſſe, medicinam dico magicenque, eadem ætate illam Hippocrate, hanc Democrito illuſtrantibus, circa Peloponneſiacum Græ/ ciæ bellum, quod geſtũ eſt à c ccurbis noſtræ anno. Eſt& alia magices factio, à Moy/ ſe& Iamne& lotape ludæis pendens, ſed multis milibus annotum poſt Zoroaſtrem. Tanto recentior eſt Cypria. Non leuem& Alexandri Magni temporibus autoritatem addidit profeſsioni ſecundus Oſthanes, comitatu eius exornatus, planéque quod ne/ mo dubitet orbem terrarum peragrauit. Extant itaq;& apud Italas gentes ueſtigia eius in duodecim tabulis noſtris, alijsq; argumẽtis, quæ priori uolumine expoſui. PcLELVvII.
demum anno urbis, Cn. Cornelio Lentulo, P. Licinio Craſſo coss. ſenatuſconſultũ fa
ctum

7
HUISTOREAE LIAERN XX X 539
ctum eſt, ne homo immolaretur, palamqI&́; in tẽpus illud ſacra prodigioſa celebrata. Gallias utiqʒ poſſedit,& quidem ad noſtram memoriam. Nanq; Tiberij Cæſaris principa/ tus ſuſtulit Druidas eorũ,& hoc genus uatũ medicorumqʒ· Sed quid ego hæc cõmemorem in arte oceanum quoq;ʒ trãſgreſſa,& ad naturæ inane peruectas Britannia hodiec; eam attonite celebrat tãtis ceremonijs.ut dediſſe Perſis uideri poſſit. Adeo iſta toto mun do conſenſere, quanq́; diſcordi& ſibi ignoto. Non ſatis æſtimari poteſt quãtum Roma nis debeatur, qui ſuſtulere monſtra, in quibus hominem occidere religioſiſsimum erat, mandi uero etiam ſaluberrimum. De ſpecicbus magiæ, Neronisq́;& magorum deteſtatio. Cap. 11 Tnarrauit Oſthanes, ſpecies eius plures ſunt. Nãq;& ex aqua,& è ſphæris,& ex aere,& ſtellis,& lucernis, ac peluibus, ſecuribusq́;,& multis alijs modis diuina promittit, præterea umbrarũ, inferorũq́; colloquia: quæ omnia ætate noſtra princeps Nero uana falſaq; cõperit: quippe non citharæ tragiciq; cantus libido illi maior fuit, fortuna rerũ humanarũ ſumma geſtiente in profundis animi uitijs. Primũq́; imperare dijs cõcu piuit, nec quicq́; generoſius uoluit. Nemo unquã ulli artium ualidius fauit. Ad hæc non opes ei defuere, non uires, nõ diſcendi ingeniũ, aliac;, non patiente mundo. Immenſum & indubitatũ exemplũ eſt falſæ artis, quam dereliquit Nero: utinamq́; inferos potius& quoſcunq; de ſuſpicionibus ſuis deos conſuluiſſec, q́; lupanaribus atq; proſtitutis man/ daſſet inquiſitiones eas:nulla profecto ſacra, barbari licet ferich ritus, non mitiora q́; co20 gitationes eius fuiſſent. Sæuius ſic nos repleuit umbris. Sunt quædã magis perfugia, ue/ ſuti lentiginem habentibus non obſequi numina, ut cerni non poſſint. Forte hoc in illo. Nihil mẽbris defuit: Nã dies eligere certos liberũ erat: pecudes uero quibus non niſt ater colos eſſet, facile. Nam hominẽ immolare etiã gratiſsitnũ. Magus ad eum J'yridates ue/ nerat, Armeniacũ de ſe triumphũ afferẽs,& ideo prouincijs grauis. Nauigare noluerat, quoniam expuere in maria, alijsc; mortalium neceſſitatibus niolare naturam eam fas nõ putant. Magos ſecum adduxerat. Magicis etiam cænis eum initiauerat. Non tamẽ cum regnũ ei daret, hanc ab eo accipere artem ualuit. Proinde ita perſuaſum ſit, inteſtabilem irritam, inanem eſſe, habentem tamẽ quaſdã ueritatis umbras, ſed in his ueneficas artes pollere, non magicas. Quærat aliquis quæ ſint mentiti ueteres magi, cũ adoleſcẽtibus no 30 bis uiſus Apion, grãmaticæ artis, prodiderit cynocephaliam herbã, quę in Aegypto uo caretur oſirites, diuinã,& contra omnia ueneficia: ſed ſi ea erueretur, ſtatim eũ qui eruiſſet mori. Seq; euocaſſe umbras ad percontandũ Homerũ, qua patria quibusq; parentibus genitus eſſet: non tamen auſus proſiteri, quid ſibi reſpondiſſe diceret. De talpis,& reliquæ medicinæ per morbos digeſtæ in animalibus, quorũ genera placida ſunt, aut fera. Cap. 111 Eculiare uanitatis ſit axgumentum, quod animalium cunctorũ talpas maxime mi/ P rantur, tot modis à rerum natura damnatas, cæcitate perpetua, tenebris etiamnum alijs, defoſſas ſepultisq&; ſimiles. Nullis æque credunt extis, nullum religionis capacius iu/ dicant animal:ut ſi quis cor eius recens palpitansq; deuorarit, diuinationis& rerum effi/
Ao ciendarum euentus promittant. Dente talpæ uiuæ exempto, ſanati dentium dolores ad
alligato affirmant. Cætera ex eo animali placita eorum, ſuis reddemus locis. Nec quic; probabilius inuenietur, quàm muris aranei morſibus aduerſari eas, quoniam& terra orbitis(ut diximus)depreſſa aduerſatur. Cæterum dentiũ doloribus(ut tjdem narrãt)me/ detur canum qui rabie perierunt, capitum cinis crematorum ſine carnibus, inſtillatus ex oleo cyprio per aurem cuius è parte doleant. Caninus dens ſiniſter maximus, circũſcariſi cato eo qui doleat, aut draconis os è ſpina: item enhydridis. Eſt autem ſerpens maſculus & albus. Auius maximo dẽte circũſcarificãt. At in ſuperiorũ dolore duos ſuperiores ad, alligant,& diuerſo inferiores. Huius adipe perunguntur qui crocodilum captant. Den/ tes ſcarificant& oſſibus lacertæ è fronte luna plena exemptis, ita ne terram attingant. colluunt

540 c. PLINII NATVRRLIS Colluunt caninis dentibus decoctis in uino ad dimidias partes. Cinis eorum pueros tar de dentientes adiuuat cum melle. Fit eodem modo& dentifricium. Cauis dẽtibus cinis murino ſimo inditur, uel iecur lacertarum aridum. Anguinum cor ſi mordeatur autalli getur, efficax habetur. Sunt inter eos, qui murem bis in menſe iubeant mandi, doloresq; ita caueri. Vermes terreni decocti in oleo, infuſic; auriculæ cuius e parte doleant, ptæſtãt. leuamentum. Eorundem cinis exeſis dentibus coniectus, ex facili cadere eos cogit: inte/ gros dolentes illitus uuat. Comburi autem oportet in teſta. Proſunt& cum mori radice in aceto ſcillite decoctiqita ut colluantut dentes. Is quoque uermiculus, qui in herbauene tis labro appellata inuenitur, cauis dentium inditus mire prodeſt. Nam erucæ braſicæ eius contactu cadunt. Et ẽ malua cimices infunduntur auribus cum roſaceo. Harenulæ quæ inueniuntur in cornibus cochlearum, cauis dentium inditæ ſtatim liberant dolore. Oochlearum inanium cinis cum myrtha gingiuis prodeſt: ſerpentis cum ſale in ollaexu ſtæ cinis, cum roſaceo in contrariã aurem infuſus. Anguinę uernationis membrana cum oleo tedæq; reſina calefacta,& auri alterutri infuſa: adijciunt aliqui thus& roſaceum: ea/ dem cauis indita,ut ſine moleſtia cadãt, præſtat. Vanum arbitror eſſe, canis ortu angues candidos membranam exuere, quoniam nec in Italia uiſum eſt, multõque minus credibi le in tepidis regionibus tam ſero exui. Hanc autem uel inueteratam cum cera celerrime dentes euellere tradunt. Et dens anguium alligatus, dolores minuit. Sunt qui& araneũ animal ipſum ſiniſtra manu captum tritumq́; in roſaceo,& in aurem infuſum cuius à par te doleat, prodeſſe arbitrentur. Oſſiculis gallinarum in pariete ſeruatis, fiſtula ſalua, ada 20 cto dente uel gingiua ſcarificata, proiectoq́; oſsiculo, ſtatim dolorem abire tradunt. Item fimo corui lana adalligato, uel paſſerum cum oleo calefacto,& proximæ auriculæ infuſo, pruritum quidem intolerabilem facit: et ideo tolerabilius eſt paſſeris pullorum ſarmentis crematorum cinerem ex aceto infricare.
Quomodo commendetur os,& contra maculas faciei,& ad fau/ cium uitia. Cap. I111
0 Ris ſaporem cõmendari affirmant murino cinere cum melle ſi fricẽtur dentes. Ad miſcent quidã marathri radices. Pennauulturis ſi ſcalpantur dentes, acidũ halitum faciũt. Hoc idem hyſtricis ſpina feciſſe, ad firmitatẽ pertinet. Linguæ ulcera& labrorum 32 hirũdines in mulſo decoctæ ſanãt. Adeps anſeris aut gallinæ rimas. Oeſypum cum gal/ la. araneorũ telæ candidæ,& quæ in trabibus paruæ texuntur. Si feruẽtia os intus exuſſe rint, lacte canino ſtatim ſanabitur. Maculas in facie, œſypũ cũ melle Corſico, quod aſper rimum habetur, extenuat. Item ſcobem cutis in facie cũ roſaceo impoſitũ uellere. Quidã & butyrum addunt. Si uero uitiligines ſint, felcaninum prius acu compunctas. Liuentia & ſugillata pulmones arietum pecudumqʒ; in tenues conſecti mẽbranas calidi impoſiti. uel columbinũ fimũ. Cutem in facie adeps anſeris, uel gallinæ cuſtodit. Lichenas& mu/ rino ſimo ex aceto illinũt,& cinere herinacei ex oleo. In hac curatione prius nitro ex aceto faciẽ foueri præcipiũt. Tollit ex facie uitia& cochlearũ, quæ latæ& minutę paſſim inueni untur, cũ melle cinis. Omniũ quidẽ cochlearũ cinis ſpiſſat, calfacit ſmectica ui. Et ideo cau 40 ſticis cõmiſcet᷑,pſorisq;& lepris& lentigini illinitur. Inuenio& formicas herculaneas ap/ pellatas, quibus tritis adiecto ſale exiguo talia uitia ſanẽtur. Bupreſtis animal eſt rarũ in Italia,ſimillimũ ſcarabeo lõgipedi. Fallit inter herbas bouẽ maxime, unde& nomẽ inue nit: deuoratũqʒ tacto felle ita inflãmat, ut rumpat. Hæc cũ hircino ſeuo illita lichenas ex facie tollit ſeptica ui,ut ſupra dictũ eſt. Valturinus ſanguis cum chamæleontis albæ(quã herbam eſſe diximus) radice& cedria tritus, cõtectusq́; braſsica lepras ſanat: item pedes locuſtarum cum ſeuo hircino triti. Varos adeps gallinaceus cum cepa tritus& ſubactusVrtiliiſſimum& in facie mel in quo apes ſint immortuæ. Præcipue tamen faciem purgat atque erugat cygni adeps. Stigmata delentur columbino fimo ex aceto. Grauedinem 1 ingenio

HISTORIAE LIBER XXX. g
inuenio ſinirioſi quis nares murinas oſculetur. Vua& fauciũ dolor mitigatur fimo agno/ rum, priaſquã herbã guſtauerintin umbra arefacto. Vua ſucco cochleæ acu trãsfoſſæ il/ lita, ut cochlea ipſa in umo ſuſpendatur. Hirundinũ cinere cũ melle: Sic& tonſillis ſuc/ curritur. Tonſillas& fauces lactis ouilli gargariatio adiuuat. Multipeda trita, fimũ colũbinum cum paſſo gargarizatũ, etiã cum fico arida ac nitro impoſitũ extra. Aſperitatẽ fau cium& diſtillationes leniunt cochleæ: coqui debent in lacte, demptoq́; tantum terreno cõteri,& in paſſo dari potui. Sunt qui aſtypaleicas efficaciſsimas putãt,& in ijs ſmegma carum. Lenit& grillus infricatus. Aut ſi quis manibus quibus eum contriuerit, tonſillas attingat. Anginis felle anſerino cum elaterio& melle citiſsime ſuccurritur: Cerebro no/ lo ctuæscinere hirundinis, ex aqua calida poto. Huius medicinæ autor eſt Ouidius poeta. Sed efficaciores ad omnia quæ ex hirundinibus mõſtrantur, pulli ſylueſtrium. Figura ni dorum eas deprehendit · Multo tamen efficaciſsimi ripariarum pulli. Ita uocant in ripatũ
cauis nidificantes. Sunt qui cuiuſcunq; hirundinis pullum edendum cenſent, ne toto anno metuatur id malum. Strangulatos cum ſanguine cõburunt in uaſe,& cinerem cum pa
ne aut potu dant. Quidam& muſtellæ cineres pari modo admiſcẽt. Sic& ad ſtrumæ re/ media dant,& comitialibus quotidie potu. In ſale quoque ſeruatæ hirundines ad anginã una drachma bibuntur. Cui malo& nidus earum mederi dicitur potus. Millepedam illi/ ni anginis efficaciſsimum putant. Alij Xxx. tritas in aquæ mulſæ hemina dari per harun dinem, quoniam dentibus tactis nihil proſint. Tradunt& murem cum uerbenaca exco/ ꝛ0 ctum, ſi bibatur is liquor, remedio eſſe: Et corrigiam caninã ter collo circundatam: Fimũ columbinum uino& oleo permixtum. Ceruicis neruis& opiſthotono ex milui nido ſur culus uitis adalligatus auxiliari dicitur. Ad ſtrumas exulceratas, ad humerorum& præcordiorum dolores. Cap. v Trumis exulceratis muſtellæ ſanguis: ipſa decocta in uino, non tamen ſectis admoue S tur. Aiunt& in cibo ſumptam idem efficere. Vel cineri eius ſarmẽtis com buſtæ miſce tur axungia. Lacertus uiridis adalligatur: poſt dies xxx. oportet aliũ adalligari. Quidã cor eius in argenteo uaſculo ſeruant. Ad fœminarum ſtrumas ueteres cochleæ cum teſta ſua tuſæ ilinuntur, maxime quæ frutectis adhærẽt. Item cinis aſpidum cum ſeuo taurino imponitur. Anguinus adeps mixtus oleo. Item anguiũ cinis ex oleo illitus, uel cum cera. ʒ0 Ediſſe quoqʒ eos medios abſciſis utrinq; extremis artub. aduerſus ſtrumas prodeſt: uel cinerem bibilſe in nouo fictili ita ccematorum: efficacius multo inter duas orbitas occiſo/ rum. Et gryllum illinire cum ſua terra effoſſum ſuadent. Item fimum columbarum per ſe, uel cũ farina hordeacea auenacea ue ex aceto. Talpæ cinerem ex melle illinire. Alij iecur eiuſdẽ contritũ inter manus illinunt, et triduo non abluunt. Dextrum quoq; pedem eius remedio eſſe ſtrumis affirmant. Alij præcidũt caput,& cum terra à talpis excitata tuſum digerunt in paſtillos pyxide ſtannea,& utuntur ad omnia quæ intumeſcunt,& quæ apo ſtemata uocant, quæq; in ceruice ſint: ueſciq; ſuilla tunc uetant. Tauri uocantur ſcarabei terreſtres ricino ſimiles, nomẽ cornicula dedere. Alij pediculos terrę uocãt. Ab his quoq; terram egeſtam illinũt ſtrumis& ſimilibus uitijs& podagris. Triduo non abluunt, pro/ Ao deſtq; hæc medicina in annũ. Omniaq; his aſcribunt, quæ nos in grillis retulimus. Qui/ dam& à formicis terra egeſtaſic utuntur. Alij uermes terrenos totidem quot ſint ſtru/ mæ adalligant, pariterq; cum his areſcunt. Alij uiperam circa canis ortum circumcidunt, ut giximus: Dein mediam comburunt, dein cinerẽ eum dant bibendum ter ſeptenis die/ bus quantum prehenditur ternis digitis, ſic ſtrumis medentur. Aliqui uero circumligant eas lino, quo præligata infra caput uipera pependerit, donec exanimaretur. Et millepedis utuntur addita reſinæ terebinthinæ parte quarta, quo medicamento omnia apoſtemata curari iubent. Humeri doloribus muſtelæ cinis cum cera medetur. Ne ſint malæ hirſutæ, formicarũ oua pueris infricata præſtant. Itẽ mangonibus‚ ut lanugo tardior ſit pubeſcen tium, ſanguis èteſticulis agnorũ qui caſtrantur: qui euulſis pilis illitus& contra uirus proZ. Kcit

542 c. PLINIINATVRALIS
ficit. Dræcordia uocamus uno nomine exta in homine, quorũ in dolore cuiuſcunq; partis ſi catulus lactens admoueatur, apprimaturq́; his partibus, trãſire in eum morbus dicitur. Idqʒ in exenterato perfuſoc; uino deprehẽdi, uitiato uiſcere illo quod doluerit hominis: & obrui tales religio eſt. Hi quoq; quos melitæos uocamus, ſtomachi dolorẽ ſedantap/ plicati ſæpius. PVranſireq; morbos ægritudine eorum intelligitur, plerunq;& morte.
De pulmonum nuitijs, iecoris,& ſanguinis reiectionibus. Gap. v Vlmonum nuitijs medentur& mures, maxime Africani, detracta cute in oleo& ſale decocti, atq; in cibo ſumpti. Eadem res& purulentis uel cruẽtis excreationibus me/
detur. Præcipue uero cochlearum cibus ſtomacho. In aqua eas ſubferuefieri intacto cor/ pore earum oportet, mox in pruna torreri nihilo addito: atq; ita ẽ uino garoq́; ſumi, prę lo cipue Africanas. Nuper hoc compertum plurimis prodeſſe. Id quoq; obſeruãt, ut nume ro impari ſumant. Virus tamen earum grauitatẽ halitus facit. Proſunt& ſanguinem ex/ creantibus dempta teſta tritæ in aquæ potu. Laudatiſsimæ autem ſunt Africanæ, ex his ſolitanæ. Aſtypaleicæ, Siculæ modicæ, quoniã magnitudo duras facit,& ſine ſucco. Ba/ learicæ quas cauaticas uocant, quoniam in ſpeluncis naſcuntur. Laudatæ& ex inſulis Ca prearum. Nullæ autem cibis gratæ, neq; ueteres, neq; recentes. Fluuiatiles& albæ uitus babent nccnoa fylueſtres, ſtomacho inutiles, aluum ſoluunt: ltem omnes minutæ. Con/ tra marinæ ſtomacho utiliores. Efficaciſsimæ tamen in dolore ſtomachi. Laudatiores tra duntur quæcunq; uiuæ cũ aceto deuoratæ. Præterea ſunt quæ aceratæ uocãtur, latę mul tifariamq́; naſcentes,de quarũ uſu ſuis dicemus locis. Gallinaceorum uentris membrana 0 inueterata& inſperſa potioni, diſtillationes pectoris& humidam tuſsim, uel recens toſta lenit. Cochleæ crudæ tritæ cũ aquæ tepidæ cyathis tribus ſi ſorbeantur, tuſsim ſedãt. Di ſtillationes ſedat& canina cutis cuilibet digito circũdata. Iure perdicũ ſtomachus recrea tur. ſocinerũ daloribus medetur muſtela ſylueſtris in cibo ſumpta, uel iocinera eius. Item uiuerra porcelli modo inaſſata. Suſpirioſis multipedę, ita ut ter ſeptenę in Attico melle di ſuantur,& per harundinem bibãrut. Omne enim uas eatum nigreſcit cõtactu. Quidam torrent ex his ſextarium in patina, donec candidæ fiant: tunc melle miſcent. Alij centipe/ dam uocant,& ex aqua calda dari inbent. Cochleæ in cibos his quos linquit animus, aut quorum alienatur mens, aut quibus uertigines fiunt, ex paſsi cyathis tribus ſingulæ contritæ cum ſua teſta& calefactæ,, in potu datæ diebus plurimum nouem. Aliqui ſinguʒo las primo die dedere.· ſequenti binas,tertio ternas/ quarto duas, quinto unam. Sic& ſuſpi ria emendant& uomicas. Eſt animal locuſtæ ſimile ſine pennis, quod tryxalis Græce uo/catur, Latinum nomen non habet, ut aliqui arbitrãtur: nec pauciores, hoc eſſe quod gril/ lus uocetut. Ex his uiginti torreri iubent, ac bibi è mulſo contra orthopncæas, ſanguinẽq; expuentibus. Eſt qui cochleis illotis protropum infundat, uel marinam aquam, ita deco quat,& in cibo ſumat: autſi tritæ cum teſtis ſuis ſumantur cum protropo, ſic& tuſsi me/ dentur. Vomicas priuatim ſanat mel in quo apes ſint emortuæ. Sanguinem reijcientibus pulmo uulturinus uitigineis lignis combuſtus adiecto flore mali punici ex parte dimidia, itemn cotoncorum liliorumq; ijſdem portionibus potus mane atq; ueſperi in uinoſife/ bris abſit.Si minus ex aqua in qua cotonea decocta ſunt. Pecudis lien recens magicis præ 40 ceptis ſuper dolentem lienem extenditur, dicente eo qui medeatur, lieni ſe remedium face re. Poſt hæc iubent eum in pariete dormitorij eius tecto ue includi,& obſignari annulo, terq; nouies carmen dici. Caninus ſi uiuenti eximatur,& in cibo ſumatur, liberat eo uitio: Quidam recentẽ ſuperalligant. Alij duorum dierũ catuli ex aceto ſcillitico dant igno/ ranti, uel herinacei lienem. Item cochlearum cinerẽ cum ſemine lini& urticæ addito melle donec perſanet.Eo liberat& lacerta uiridis, uiua in olla ante cubiculum dormitorium eius cui medetur ſuſpenſa, ut egrediens reuertensq; attingat manu: Cinis e capite bubonis cum unguento: Nel in quo apes ſunt emortuæ: Araneus& maxime qui lycos uocatur. Vpupæ cot in lateris doloribus laudatur,& cochlearũ cinis in ptiſana Pheeie,

HIST OMIAE L IUER xXX X 543 & per ſe illinuntur. Canis rabioſi caluariæ cinis potioni inſpergitur. Lumborum dolori ſtellio tranſmarinus. capite ablato& inteſtinis, decoctus in uino cũ papaueris nigri dena/ rij pondere dimidio eo ſucco bibitur. Lacertæ uirides deciſis pedibus& capite in cibo ſumuntur. Cochleæ tres contritæ cum teſtis ſuis, atq; in uino decoctæ cum piperis granis xXv. Aquilæ pedes euellunt in aduerſum à ſuffragine, ita ut dexter dexteræ partis doloribus adalligetur, ſiniſter læuæ. Multipeda quoq; quam oniſcon appellauimus, medetur, denarij pondere ex uino cyathis duobus pota. Vermem terrenũ catillo ligneo ante fiſſo & ferro uincto impoſitum, aqua excepta perfundere,& defodere unde effoderis magi iu bent, mox aquam bibere catillo, mire id prodeſſe iſchiadicis affirmantes. Ad dyſentericos& uentris mala, remedia. Cap. VII vſentericos recreant fœmina pecudum decocta cũ lini ſemine aqua pota. Caſeus I Lüilas uetus, Seuum ouiũ decoctum in uino auſtero. Hoc& ileo medetur,& tuſsi ueteri. Dyſentericis ſtellio tranſmarinus ablatis inteſtinis& capite, pedibusq́; ac cute, decoctusq;,& in cibo ſumptus. Cochleæ duæ cum ouo utraq; cum putamine contrita, atqß in uaſe nouo addito ſale& paſsi cyathis duobus, aut palmarum ſucco& aquæ cyathis tri bus ſubferuefactis& in potu datis. Proſunt& combuſtæ, ut cinis earum bibatur in uino, addito reſinæ momento. Cochleæ nudæ, de quibus diximus, in Africa maxime inueniũtur, utiliſsimæ dyſentericis, quinæ combuſtæ cum denari põdere dimidij acaciæ, exq; eo cinere dantur cochlearia bina in uino myrtite, aut quolibet auſtero cum pari modo cal/ 20 dæ. Quidam omnibus Africanis ita utuntur. Alij totidem Africanas, uel latas infundunt potius.Et ſi maior fluxio ſit, addunt acaciam fabæ magnitudine. Senectus anguium dy ſentericis& tenaſmis in ſtanneo uaſe decoquitur cum roſaceo. Vel ſi in alio, cum ſtanno illinitur. Ius è gallinaceo ijſdem medetur, ſed ueteris gallinacei uehementius. Salſum ius aluum ciet. Membrana gallinarum toſta& data in oleo ac ſale, cœliacorũ dolores mulcet. Abſtinere autem à frugibus antẽ& gallinam& hominem oportet. Fimum columbinũ toſtum potumq;. Caro palumbi in aceto decocta dyſentericis& cœliacis medetur. Fur/ dus inaſſatus cum myrti baccis dyſentericis: Itẽ merulæ. Mel in quo ſint immortuæ apes decoctum. Grauiſsimum uitium ileos appellatur. Huic reſiſti aiunt diſcerpti ueſpertilio/ nis ſanguine, etiam illito uentre ſubuenire. Siſtit aluum& cochlea ſicut diximus in ſuſpi/z0 rioſis temperata, Item cinis earum quæ uiuæ crematæ ſint, potus ex uino auſtero. Gallina ceorum iecur aſſum cum uentriculi membrana, quæ abijci folet, inueterata, admixto papa ueris ſucco. Alij recentem torrent ex uino bibendam. Ius perdicum,& per ſe uentriculus cõtritus ex uino nigro. Item palumbus ferus, è poſca decoctus. Lien pecudis toſtus,& in uino tritus. Fimum columbinum cum melle illitum. Oſsifragi uenter arefactus& potus ijs qui cibos non conficiunt utiliſsimus, uel ſi manu tantum teneant capiẽtes cibum. Qui/ dam adalligant ex hac cauſa, ſed continuare non debent: maciem enim facit. Siſtit& ana tum maſcuſarum ſanguis. Inflationem diſcutit cochlearum cibus. Tormina ſanat lien ouium toſtus, atq; è uino potus. Palumbus ferus ex poſca decoctus: Apodes ex uino. Cinis ibidis ſine pennis crematæ potus. Quod præterea traditur in torminibus mirũ eſt. 4A0 anate appoſita uentri tranſire morbum, anatemq́; emori. Tormina& melle curantur, in quo ſunt apes immortuæ decocto. Coli uitiũ efficaciſsime ſanatur aue galerita aſſa in cibo ſumpta. Quidam in uaſe nouo cum plumis exuri iubent, conteriq́; in cinerem, bibiq; ex aqua cochlearibus ternis per quatriduum. Quidam cor eius adalligari fœmini. Alij re cens tepensq; adhuc deuorari. Conſularis Aſprenatũ domus eſt, in qua alter è fratribus colo liberatus eſt, aue hac in cibo ſumpta,& corde eius armilla aurea incluſo: alter ſacrifi/ cio quodam facto crudis laterculis ad formã camini, atq; ut ſacrũ peractum erat obſtru/ cto ſacello. Vnum eſt oſsifrago inteſtinum mirabili natura, omnia deuorata conficienti. Huius partem extremam adalligatã prodeſſe contra colum conſtat. Sunt occulti interaneorũ morbi, de quibus mirum proditur. Si catuli priuſquã uideant applicentur triduo 2 ſtoma

544 c. PLINII NATVRAXLISſtomacho maxime ac pectori,& ex ore ęgri ſuctum lactis accipiant, tranſire uim morbi, poſtremo exanimari, diſſectisq́; palàm fieri ægti cauſas. Mori& humari debere eos ob/ rutos terra. Magi quidem ueſpertilionis ſanguine contacto uentre, in totum annũ caueri dolorẽ tradunt: Aut per dolorẽ ſi quis aquam per pedes fluentem haurire ,5 Ad calculos& ueſicæ dolores, teſtiumq́;& inguinũ tumores,& ad panos. Cap. vrrr Vrino fimo contra calculos illinire uentrem prodeſt. Herinacei carnem iucundam M eſſe aiunt ſi capite percuſſo uno ictu interficiatur, priusq́; in ſe urinã reddat, eos qui carnẽ ederint, ſtranguriæ morbum cõtrahere minime poſſe. Hæc caro ad hunc modum occiſi, ſtillicidia ueſic; emendat. Item ſuffitus ex eodem. Quod ſi urinam in ſe reddiderit, eos qui carnẽ ederint, ſtranguriæ morbum cõtrahere traditur. Iubent& uermes terrenos ie bibi ex uino aut paſſo ad comminuendos calculos, uel cochleas decoctas uti ſuſpirioſis. Faſdem exemptas teſtis tritasq;ʒ, tres in uini cyatho bibi. ſequenti die duas, tertia die una, ut ſtillicidia urinæ emendent. PTeſtarum uero inanium cinerẽ ad calculos pellendos. Item hyqdri iecur bibi, uel cinerẽ ſcorpionum in pane ſumi, uel ſi quis cum locuſta edit. Lapillos qui in gallinaceorum ueſica, aut in palumbium uentriculo inueniantur, conteri,& potioni inſpergi.ltem membranam è uentriculo gallinacei aridam:uel ſi recẽs ſittoſtam. Fimum quoq; palumbinũ in faba ſumi contra caſculos,& alias difficultates ueſicæ. Similiter plumarum cinerẽ palumbiũ ferorum ex aceto mulſo. Et inteſtinorum ex his cinerẽ cochſeari bus tribus è nido hirundinũ. Grillum dilutũ aqua calida. Oſsifragi uentrem arefactum, Turturis fimũ in mulſo decoctum,. uel ipſius decoctæ ius. Turdos quoq; ediſſe cũ baccis ꝛ0 myrti prodeſt urinæ. Cicadas toſtas in patellis. Millepedam oniſcon bibiſſe. Et in ueſicæ doloribus decoctum agninorũ pedum. Aluum ciet gallinaceorũ diſcoctorũ ius,& acria mollit. Ciet& hirundinũ fimum adiecto melle ſubditum. Sedis uitijs efficaciſsima ſunt gœeſypum(quidam adijciunt pompholygem,& roſaceum) canini capitis cinis, ſenecta ſer/ Pentis ex aceto ſi rhagades ſint, cinis fimi canini candidi cum roſaceo: aiuntq́; inuentum Aeſculapij eſſe,& eodem uerrucas efficaciſsime tolli: murini fimi cinis, adeps cygni, ſe/ uum bouis. Procidentia alui ſuccus cochlearum punctis euocatus illita depellit. Atttitis medetur cinis muris ſyluatici cum melle: uel herinacei, cum ueſpertilionis cerebro,& alu/ mine,& œſypo. Fimũ columbinum cum melle. Condylomatis priuatim araneus dẽpto capite pedibusq; infricatur. Ne acria perurant, adeps anſerinus, cum cera punicasceruſa, 30 roſaceo: Adeps cygni. HIæc& hæmorrhoidas ſanare dicunt᷑ Iſchiadicis cochleas crudas tritas cum uino aminæo& pipere, potu prodeſſe dicunt. Lacertam uiridem in cibo abla/ tis pedibus. interaneis, capite. Sic& ſtellionẽ, adiectis huic papaueris nigri obolis tribus. Ruptis, cõuulſis fel ouium cum lacte mulierũ. Verendoruimm formicationibus uerrucisqo; medetur arietini pulmonis inaſſati ſanies. Cæteris uitijs uellerũ eius uel ſordidorum cinis ex aqua. Seuũ ex omento pecudis, pręcipue à renibus, admixto cinere pumicis& ſale. La na ſuccida ex aqua frigida. Carnes pecudis combuſtæ ex aqua. Mulæ ungularum cinis. Dentis caballini cõtuſi farina inſperſa. Teſtibus uero farina ex oſsibus canini capitis ſine carne tuſis. Si decidat teſtium alter, ſpumam cochlearum illitam remedio eſſe tradunt. Te tris ibi ulceribus& manantibus auxiliãtur canini capitis recẽtis cineres. Cochleæ latæ par 40 uæ cõtritæ ex acero, uel cinis eius. Mel in quo apes ſunt emortuæ cum reſina. Cochleæ nu dæ quas in Africa gigni diximus, tritæ cum thuris polline& ouorum albo, triceſimoc; die reſoluũt.&liqui pro thure bulbum admiſcent. Hydrocelicis ſtelliones mire prodeſſe tradunt, capite, pedibus, interaneisq; demptis, reliqauum corpus inaſſatum. In cibo id ſæpius datur, ſicut ad urinæ incontinentiam. Caninũ adipem cum alumine ſciſſo fabæ ma/gnitudine. Cochleas Africanas cũ ſua carne& teſta crematas poto cinere. Anſerũ trium linguas inaſſatas in cibo: huius rei autor eſt Anaxilaus. Panos aperit ſeuum pecudum cum ſale toſto. Murinum fimum admixto thuris polline,& ſandaracha diſcutit. Lacer/
tx cinis,& ipſa diuiſa impoſita. Item multipeda contrita admixta reſina terebinthinaex parte

HISTORIIE LIBER XX X 545
parte tertia. Quidam& ſinopidem admiſcent cochileæ contuſæ:& per ſe cinis inanium co chlearum ceræ mixtus, diſcuſſoriam uim habet. Fimum columbarum per ſeſe, uel cum fa rina hordeacea, aut auenacea illitum. Cantharides mixta calce panos ſcalpelli uice ape/ riunt. Inguinum tumorem cochleæ minutæ cum melle illitæ leniũt. Varices ne naſcãtur,
lacertæ ſanguine pueris crura ieiunis à ieiuno illinuntur. 8 Ad podagras articulorum dolores. Cap. 1X P Odagras lenit ceſypum cum lacte mulieris& ceruſa. Fimũ pecudũ quod liquidum 8. reddunt. Pulmones pecudũ. Fel arietis cũ ſeuo. Mures diſſecti impoſiti. Sanguis mu ſtelæ cum plantagine illitus,& uiuæ combuſtę cinis ex aceto& roſaceo⸗ ſi penna illinatur, o uel ſi cera& roſaceũ admiſceatur: Fel caninũ, ita ne manu attingatur, ſed penna illinatur. Fimum gallinarũ, Vermium terrenorum cinis cum melle, ita ut tertio die ſoluãtur. Alij ex aqua illinire malunt. Alij ipſos aceto menſura cum mellis cyathis tribus, pedibus antèroſaceo perunctis. Cochleæ latæ potæ tollere dicũtur pedum& articulorũ dolores. Bibun tur autẽ binæ in uino tritæ. Eædem illinuntur cum helxines herbæ ſucco. Quidam ex ace to intriuiſſe contenti ſunt. Quidam ſale cum uipera cremato in olla noua,& ſæpius ſum/ pto, aiunt podagra liberari. Vtile eſſe& adipe uiperino pedes perungi. Et de miluo affir/ mant, ſi inuetcrato tritoq; quantum tres digiti capiant bibatur ex aqua. Aut ſi pedes ſan/ guinent cum urtica: uel pennis eorũ(cum primum naſcentur)tritis cum urtica. Quin& fi/ mus eorum articulorum doloribus illinitur. Item cinis muſtelæ aut cochlearum,& cum 20 amylo uel tragacantho. Incuſſos articulos aranei telæ cõmodiſsime curant. Sunt qui cine re earum uti malint, ſicut ſimi columbini cinere, cũ polenta& uino albo. Articulis luxatis præſentaneum eſt& ſeuum pecudis cum cinere è capillo mulierum. Pernionibus quoq; imponitur ſeuũ pecudum cum alumine. Canini capitis cinis, aut fimi murini. Quod ſi pu trida ſint ulcera, cera addita ad cicatricẽ perducunt, uel grillorum crematorum fauilla ex oleo.Item muris ſyluatici cũ melle. Vermiũ quoq; terrenorũ cum oleo uetere. Et cochleæ quæ nudæ inueniuntur. Vlcera omnia pedum ſanat cinis earum, quæ uiuæ combuſtæ ſint. Fimiq; gallinacei cinis exulceratiões, columbini fimi cinis ex oleo. Attritus etiam cal/ciamẽtorum ueteris ſoleæ crematæ cinis, agninus pulmo& arietis ſanat. Dentis caballini contuſi farina priuatim ſubluuiẽ. Lacertæ uiridis ſanguis ſubtritus,& hominũ& iumen/ 30 torum pedes ſublitus ſanat. Clauos pedũ urina muli mulæ ue cum luto ſuo illita. Fimum ouium.Iecur lacertæ uiridis, uel ſanguis flocco impoſitus. Vermes terreni ex oleo. Stellio/ nis caput cum uiticis pari modo tritum ex oleo. Fimum columbinũ decoctum ex aceto. Verrucas uero omnium generum urina canis recens cum ſuo luto illita. Fimi canini cinis cum cera. Fimum ouium. Sanguis recens murinus illitus, uel ipſe mus diuulſus. Herina/ cei fel. Caput lacertę uel ſanguis,. uel cinis totius. Membrana ſenectutis anguium. Fimum gallinaceũ cum oleo& nitro. Contharides cum uua taminia intritæ exedunt: ſed ita ero ſas alijs quæ ad perſananda ulcera monſtrauimus curari oportet. Remedia aduerſus morbos toti corpori. Gap. 8 reuertemur ad ea quæ totis corporibus metuenda ſunt. Fel canis nigri maſculi 4⁰ amuletum eſſe magi dicunt domus totius, ſuffitæ eo purificatæ ue cõtra omnia ma/ la medicamenta. Item ſanguine canis reſperſis parietibus, genitaliq; eius ſub limine ianuæ defoſſo. Minus mirentur hoc, qui ſciunt fœdiſsimum animalium in quantũ magni/ ficent ricinum, quoniam uni nullus ſit exitus ſaginæ, nec finis alia quàm morte, diutius in fame uiuẽti. Septenis ita diebus duraſſe tradunt: at in ſatietate paucioribus dehiſcere: hũc ex aure ſiniſtra canis omnes dolores ſedare adalligatum. Eundem in augurio uitalium habent. Nam ſi æger ei reſpondeat qui intulerit, à pedibus ſtanti interroganticq; de mor/ bo, ſpem uitæ certam eſſe: moriturum nihil reſpondere. Adijciunt ut euellatur ex aure Iqua canis, cui non ſit alius quaàm niger color. Nigidius fugere tota die canes conſpectum eius qui ẽ ſuẽ id animal euellerit. ſcriptũ reliquit. Rurſus magi tradunt, jymphatos ſangui 5 b

545 c. PLINII NATVRARXLIS
nis talpe aſperſu reſipiſcere. Eos uero qui à nocturnis dijs Faunisq́; agitẽtur, draconis lin gua& oculis,& felle, inteſtinisq; in uino& oleo decoctis, ac ſub diuo noctu refrigeratis, perunctos matutinis ueſpertinisq; liberari. Perfrictionibus remedio eſſe tradit Nicander amphisbænã mortuã adalligatam, uel pellem tantũ eius. Quinimo arbori quæ cædatur adalligata non algere cædentes, faciliusq́; ſuccidere. Ita; ſoſa ſerpentiũ frigoti ſe commit tit, prima omniũ procedens& ante cuculi cantũ. Aliud eſt cuculo miraculũ, quo quis loco primo audiat alitẽ illam, ſi dexter pes circunſcribatur, ac ueſtigiũ id effodiatur, non gigni pulices ubicunqʒ ſpargatur. Paralyſin cauentibus pinguia gliriũ decoctorum& ſoricum utiliſsima tradunt eſſe: Millepedas ut in anginis diximus potas phthiſin ſentientibus, la/ certam uiridem decoctam in uini ſextarijs tribus ad cyathũ unum, ſingulis cochlearibus ſumptis per dies donec conualeſcãt. Cochlearum cinerem potum in uino. Comitialibus morbis cœſipum cum myrrhæ momento,& uini cyathis duobus, dilutum magnitudine nucis auellanæ à balineo potum. Teſticulos arietinos inueteratos tritosq; dimidio dena/ rij põdere in aqua uel lactis aſinini hemina. Interdicitur uini potus quinis diebus antè& poſtea. Magnifice laudatur& ſanguis pecudum potus. Itẽ fel cum melle præcipue agni num. Catulus lactens ſumptus abſciſſo capite pedibusq́; ex uino& myrrha. Lichen mu læ potus in oxymelite cyathis tribus. Stellionis trãſmarini cinis potus in aceto. Tunicula ſtellionis, quam eodem modo ut anguis exuit, pota. Quidã& ipſum harundine exẽtera tum inueteratumq́ʒ; bibendum dedere. Alij in cibo in ligneis uerubus inaſſatũ. Operæ/ precium eſt ſcire quomodo præripiatur, cum exuit᷑ membrana hyberna, alis deuoranti 20 eam, quoniã nullum animal fraudulentius inuidere homini tradunt. Inde ſtellionum no mẽ aiunt in maledictũ translatũ. Obſeruãt cubile eius æſtatibus.Eſt autẽ in locis hoſtio/ rum feneſtrarũqʒ, aut cameris ſepulchris ue: Ibi uere incipiẽte fiſsis harundinibus textas opponunt caſas, quarũ anguſtijs etiã gaudet, eo facilius exuẽs circundatum torporẽ, Sed eo derelicto nõ poteſt remeare. Nihil ei remedio in comitialibus morbis præfertur. Pro/deſt& cerebrũ muſtelæ inueteratũ potumq;,& iecur eius: Teſticuli uuluæc; aut uentricu lus inueteratus cum coriandro, ut diximus: Itẽ cinis, ſylueſtris uero tota in cibo ſumpta. Eadem omnia prædicant᷑ ex uiuerra. Lacerta uiridis cum condimẽtis quæ faſtidium ab/ſtergeant, ablatis pedibus& capite: Cochlearũ cinis addito ſemine lini& urticæ cũ melle inunctos ſanat. Magis placet draconis cauda in pelle dorcadis adalligata ceruinis neruis. 30 uel lapilli& uentre pullorũ hirundinũ ſiniſtro lacerto annexi. dicuntur enim excluſo pullo lapillũ dare. Quod ſi pullus is detur incipiẽti in cibo quẽ primum pepererit, cum quis primum tentatus ſit, liberat᷑ eo malo. Poſtea medet᷑ hirundinum ſanguis cum thure uel cor recens deuoratũ. Quin& è nido earũ lapillus impoſitus recreare dicitur cõfeſtim,& adal ligatus perpetuo tueri. Prædicatur& iecur milui deuoratũ,& ſenectus ſerpentiũ. Iecur uul turis tritum cum ſuo ſanguine ter ſeptenis diebus potum. Cor pulli uulturini adalligatũ. Sed& ipſum uulturem in cibo dari iubent,& quidem ſatiatum humano cadauere. Qui-/ dam pectus eius bibendum cenſent,& in cerrino calice. Aut teſtes gallinacei ex aqua& lacte, antecedente quinq; dierum abſtinentia uini, ob id inueteratos. Fuere& quiuiginti unam muſcas ruffas,& quidem emortuas in potu darent, infirmioribus pauciores. 40 Contra morbũ regium,& phreneticos,& contra febres& hydropicos. Cap. x& M Orbo regio reſiſtunt ſordes auriũ, aut mammarũ pecudis denarij põdere cũ myr/ rhæ momento,& uini cyathis duobus. Canini capitis cinis in mulſo. Multipeda in uini hemina. Vermes terreni in aceto mulſo cũ myrrha. Gallina ſi ſit luteis pedibus prius aqua purificatis, dein collutis uino, quod bibatur. Cerebrũ perdicis aut aquilæ in uini cya this tribus. Cinis plumarũ aut interaneorum palumbis in mulſo ad cochlearia tria. Paſſe rũ cinis ſarmẽtis crematorũ cochlearibus duobus in aqua mulſa. Auis icterus uocat᷑ à co lore, quæ ſi ſpectet᷑, ſanari id malũ tradunt,& auẽ mori. Hanc puto latine uocari galgulũ. Phreneticis prodeſſe uidetur pulmo pecudũ calidus circa caput alligatus. Nam non mo/ do muris

HISTORrTAE ErIER NZS 547
do muris cerebrũ dare potui ex aqua, aut cinerẽ muſtelæ, uerumetiam inueteratas herina cei carnes quis poſsit furenti,etiamſi certa ſit medicina? Bubonis certe oculorum cinerem inter ea quibus prodigioſe uitã ludificãtur, acceperim. Præcipueq́; febrium medicina pla/ citis eorũ renuntiat. Nanq;& in xII. ſigna digeſſere eam ſole tranſmeãte, iterumq́; luna, quod totum abdicãdum paucis exẽplaribus docebo. Siquidẽ crematis, tritisq; cum oleo perungi iubent ægros cum geminos tranſit ſoh,criſtis,& auribus,& unguibus gallinaceo rum. Si luna, radijs barbisq́; eorum. Si uirginẽ alteruter, hordei granis. Si ſagittariũ, ueſpertilionis alis.Si leonẽ luna, tamaricis fronde,& adijciunt ſatiuæ. Si aquariũ, è buxo car bonibus tritis. Ex iſtis confeſſa, aut certe ueriſimilia ponemus, ſicut& lethargum olfacto/o rijs excitari: Inter ea fortaſsis muſtelæ teſticulis inueteratis, aut iocinere uſto. Dis quocq; pulmonẽ pecudis calidum circa caput adalligari putãt utile. In quartanis medicina clinice propemodũ nihil pollet. Quamobrẽ plura eorum remedia ponemus, primumq; ea quæ adalligari iubent:Puluerem in quo ſe accipiter uolutauerit, lino rutilo in linteolo: Canis ni gri dentẽ longiſsimũ. Pſeudoſphecem uocant ueſpã, quę ſingularis uolitat: hanc ſiniſtra manu apprehenſam ſuùbnectunt, alij uero quam quis eo anno uiderit primã. Viperæ ca/put abſciſſum in linteolo, uel cor uiuentis exẽptum. Mauris roſtellum auriculasq́; ſummas roſeo pãno, ipſumq; dimittũt. Qacertæ uiridis uiuæ dextrum oculum effoſſum, mox cum capite ſuo deciſo, in pellicula caprina. Scarabeum qui pilulas uoluit. Propter hunc Aegy/ pti magna pars ſcarabeos inter numina colit, curioſa Apionis interpretatiõe, qua colligat 20 ſolis operum ſimilitudinem huic animali eſſe, ad excuſandos gẽtis ſuæ ritus. Sed& alium adalligant magi, cui ſunt cornicula reflexa, ſiniſtra manu collectum. Tertium qui uocatur fullo albis guttis, diſſectum utriq; lacerto adalligãt. Cætera ſiniſtro. Cor anguinum ſiniſtra manu exemptum uiuẽtibus. Scorpionis caudæ quatuor articulos cum aculeo panno nigro, ita ut nec ſcorpionẽ dimiſſum, nec eum qui alligauerit, uideat æger triduo. Poſt ter tiam circuitum id condat. Erucam in linteolo ter lino circundant totidem nodis, ad ſingu los dicẽtes. quare faciat qui medebitur. Limacem in pellicula, uel quatuor limacum capita præciſa harundine. Multipedam lana inuolutam. Vermiculos ex quibus tabani funt, an tequã pennas germinent. Alios ẽ ſpinoſis frutectis lanuginoſos. Quidam ex illis quater nos incluſos iuglandis nucis putamine adalligãt. Cochleasq; quæ nudę inueniunt᷑. Stel/ zo lionem incluſum capſulis ſubijciunt capiti,& ſub deceſſu febris emittũt. Deuorari autem iubent cor mergi marini ſine ferro exemptum inueteratumqʒ; cõteri,& in calida aqua bibi. Corda hirundinum cum melle.Alij fimum drachma una in lactis caprini& ouilli, uel paſsi cyathis tribus ante acceſsiones. Sunt qui totas cenſeant deuorandas. ſpidis cutem Pondere ſexta parte denarij cum piperis pari modo, Parthorum gentes in remediũ quar tanæ bibunt. Chryſippus philoſophus tradidit phryganion adalligatum remedio eſſe quartanis. Quod eſſet animal, neq; ille deſcripſit, nec nos inuenimus qui nouiſſet. Demõ ſtrandum tamen fuit à tam graui autore dictum, ſi cuiuſquam cura efficacior eſſet ad in/ quirendum. Cornicis carnes eſſe,& nidum illinire in longiſsimis morbis utilſsimum pu/ tant.Et in tertianis ſiat poteſtas experiendi, quoniam miſeria ſpei delectat, an ne aranei Ao quem lycon uocant, tela cum ipſo ſpecu toto reſina cerac; impoſita utriſq; temporibus & fronti proſit: aut ipſe calamo adalligatus, qualiter et alijs febribus prodeſſe tradit᷑: Item lacerta uiridis adalligata uiua in eo uaſe quod capiat. Quo genere& recidiuas frequenter abigi affirmant. Hydropicis œſypum ex uino addita myrrha modice potui datur, nucis auellanę magnitudine. Aliqui addunt& anſerinum adipem,& oleum myrteum. Sordes ab uberibus ouium eundem effectum habent. Item carnes inueteratæ herinacei ſumptæ. Vomitus quoqʒ; canum illitus uentri, aquam trahere promittitur. Ad ignẽ ſacrũ, ad carbũculos, furũculos, ambuſta, neruorũq́; contractiões. Ca. X11 ILSa ſacro medetur ceſypum cum põpholyge& roſaceo, ricini ſanguis, uermes terreni I ex aceto illiti, gtillus cõtritus in manibus. Quo genere præſtat, ut qui id fecerit anteq; Säͤ4a4

548 c. PELINII NATVRALIS incipiat uitium, toto eo anno careat. Oportet autẽ eum ferro cum terra cauernæ ſuæ tolli: Adeps anſeris, Viperę caput aridum aſſeruatũ& combuſtum, dein ex aceto impoſitum. Senectus ſerpẽtium ex aqua illita à balineo cum bitumine& ſeuo agnino. Carbunculus fimo colũbino aboletur per ſe illito, uel cum lini ſemine ex aceto muſſo. Itẽ apibus quæ in melle ſunt immortuæ impoſitis. Polentaq́; impoſita inſperſa. Si in uerendis ſit, cæterisq; ibi ulceribus occurrit ẽ melle ceſypum cum plumbi ſquamis. ltem fimum pecudum inci/ pientibus carbũculis. Tubera& quæcũc molliri opus ſit, eflicaciſsime anſerino adipe curantur. Idem præſtat& gruũ adeps. Furunculis mederi dicitur araneus, priuſquàm nomi netur impoſitus,& tertia die ſolutus. Mus araneus pendens enecatus, ſic ut tetrã nec po/ſtea attingat:ter circundatus furunculo, toties expuentibus medente& eo cui medebitur. lo FEx gallinaceo ſimo quod eſt ruffum maxime recens illitum ex aceto. Ventriculus ciconiæ ex uino decoctus. Muſcæ impari numero infricatæ digito medico. Sordes ex pecudum auriculis. Seuum ouium uetus cum cinere è capillis mulierum. Seuum arietis cum cine/ re pumicis& ſalis pari pondere. Ambuſtis canini capitis cinis medetur. Item glirium cum oleo. Fimum ouium cum cera commixtum. Murium cinis& cochlearum, idq́; ſic, ut ne cicatrix quidem appareat. Item adeps uiperinus. Fimi columbini cinis ex oleo illitus. Neruorum nodis medetur capitis uiperini cinis ex oleo cyprino illitus. Terreni uermes cum melle illiti. Dolores tollit eorum amphisbæna mortua adalligata. Adeps uulturinus cum uentre arefactus, cõtritusq; cum adipe ſuillo inueterato. Cinis è capite bubonis in mulſo potus cum ſilij radice, ſi magis credimus. In cõtractione neruorum caro palum/20 bina in cibis prodeſt& inueterata. Herinacei ſpaſticis. Item muſtelg cinis. Serpentium ſe/ nectus in pelle taurina adalligata ſpaſmos fieri prohibet. Opiſthotonos milui iecur ari/ dum tribus obolis in aquæ mulſæ cyathis tribus potum. Reduuias& quæ in digitis na ſcuntur pterygia, tollunt, canini capitis cinis, aut uulua decocta in oleo, ſuperillito butyro ouillo cum melle.Item folliculus cuiuslibet animalis fellis. Vnguium ſcabritiam canthari,/ des cum pice tertio die ſolutæ, aut locuſtæ frictæ cum ſeuo hircino: Pecudum ſeuum. Ali qui miſcent uiſcum& portulacam, alij æris florem& uiſcum, ita ut tertio die ſoluant. Ad ſanguinem ſiſtendum& tumores uulnerum, ulcera, uulnera,& alia ma ſa, ex animalibus remedia. Cap. I Anguinem ſiſtit in naribus ſeuum ex omento pecudum inditum. Item coagulum exza S aqua maxime agninũ ſubductum uel infuſum, etiamſi alia nõ proſint. Adeps anſeri/ nus cum butyro pari pondere paſtillis ingeſtus. Cochlearum terrena. Sed& ipſæ extra/ ctæ teſtis. E naribus Hluentem ſiſtunt cochleæ contritæ fronti illitæ. Aranei telæ ſuppo/ ſitæ. Gallinacei cerebellum, uel ſanguinis profluuia ex cerebro, Item columbinus ſanguis ob id ſeruatus concretusq;ʒ.Si uero ex uulnere immodice flaat, fimi caballini cum putami nibus ouorum cremati cinis impoſitus mire ſiſtit. Vulneribus medetur œſypũ cum hor/ dei cinere& ærugine æquis partibus. Ad carcinomata quoque ac ſerpentia ualet. Erodit & ulcerum margines:carnesq;ʒ excreſcentes ad æqualitatem redigit. Explet quoq;,& ad cicatricem perducit. Magna uis& in cinere pecudũ fimi ad carcinomata, addito nitro aut cinere ex oſsibus fœminũ agninorum, præcipue in his ulceribus quæ cicatricem non tra/ 40 hant. Magna& pulmonibus quoque arietum. Excreſcentes carnes in ulceribus ad æqualitatem efficaciſsime reducunt. Fimo quoque ipſo ouium ſub teſto calefacto& ſubacto, tumor uulnerum ſedatur. Fiſtulæ purgantur ſananturq;. Item epinyctides. Summa ue/ ro uis in canini capitis cinere: excreſcentia omnia ſpodij uice erodit ac perſanat. Et murino fimo eroduntur. Item muſtelæ fimi cinere. Duritias etiam in alto ulcerum& carcinoma/ ta perſequitur multipeda trita. admixta reſina terebinthina& ſinopide. Eademcq; uriiſsima ſunt in his ulceribus, quæ uermibus periclitantur. Quin& uermium ipſorum ge/nera mirandos uſus habent. Coſſes qui in ligno naſcuntur, ſanant ulcera omnia. Nomas uero, combuſti cum pari pondere aniſi,& ex oleo illiti. Vulnera recentia conglutinant terreni

90
HISTORIAE LIBER XXX 549 terreni adeo ut neruos quoqʒ abſciſos illitis ſolidari infra ſeptimum diem perſuaſum ſit: itaqʒ in melle ſeruandos cenſent. Cinis eorum margines ulcerum duriores abſumit, cum pice liquida uel ſimblio melle. Quidam arefactis in ſole ad uulnera ex aceto utuntur, nec ſoluunt niſi biduo intermiſſo. Eadem ratione& cochlearũ terrena proſunt:totæq; exem/ ptæ tuſæ& impoſitæ, recentia uulnera conglutinant,& nomas ſiſtunt. Herpes quoq; ani mal à Græcis uocatur, quo præcipue ſanantur quæcunq; ſerpunt. Cochleæ proſunt eis cum teſtis ſuis tuſæ:cum myrrha quidem& thure, etiã præciſos neruos ſanare dicuntur. Draconum quoqʒ adeps ſiccatus ſole magnopere prodeſt: Item gallinacei cerebrum re/ centibus plagis, ſale uiperino in cibo ſumpto. Tradunt& ulcera tractabiliora fieri,& ſana
io ri celerius. Antonius Muſa medicus cum incidiſſet inſanabilia ulcera, uiperas edendas da bat, miraq́; celeritate perſanabat. Tryxalidũ cinis margines ulcerũ duros aufert cũ melle. Item fimi columbini cinis cum arſenico& melle ea quæ erodenda ſunt. Bubonis cerebrũ cum adipe anſerino mire uulnera dicitur glutinare: quæ uero uocantur cacoethe, cinis fœ minum artietis cum lacte muliebri, diligenter prius elutis linteolis. Mula auis cocta in oleo, cui liquato miſcetur butyrum ouilſum& mel. Vcerum labra duriora apes in melle mortuæ emolliunt. Vt elephantiaſin ſanguis& cinis muſtelæ. Verberum nulnera atque uibices pellibus ouium recentibus impoſitis obliterantur. Articulorum fracturis cinis fœ minum pecudis peculiariter medetur. Efficacius cum cera. Idem medicamentum ſfit ex maxillis ſimul uſtis, cornuq́; ceruino& cera mollita roſaceo. Oſsibus fractis caninum ce/20 rebrum linteolo illito, ſuperpoſitis lanis quæ ſubinde ſuſfundantur, ferẽ XIIII. diebus ſo lidat: nec tardius cinis ſylueſtris muris cum melle, aut cum uermium terrenorum cinere, qui etiam oſſa extrahit. Cicatricem ad colorem reducit pecudum pulmo, præcipue ex arie te, ſeuum ex nitro: Lacertæ uiridis cinis: Vernatio anguium ex uino decocta: Fimum columbinum ex melle.Item uitiligines albas ex uino. Ad uitiliginem& cantharides cum ru tæ foliorum duabus partibus in ſole, donec formicet cutis, tolerandæ ſunt. Poſtea fouere, oleoq; perungere, neceſſatium, iterumq; illinire, ide; diebus pluribus facere, cauentes exulcerationem multam. Ad eaſdem uitiligines,& muſcas illini inbent cum radice lapa/ thorum:gallinarum ſimum candidum, ſeruatum in oleo uetere cornea pyxide, ueſpertilionum ſanguinem:fel herinacei ex aqua. Scabiem uero, bubonis cerebrum cum aphroʒo nitro:ſed ante omnia ſanguis caninus ſedant:pruritum cochleæ minutæ, latæ, contritæ illitg. Harundines,& tela, quæq́ʒ alia extrahenda ſunt corpoti, euocat mus diſſectus impo ſitus. Præcipue uero lacerta diſſecta,& uel caput eius tantum contuſum cum ſale impoſi/tum: Cochleæ ex his quę gregatim folia ſectantur, contuſæ impoſitæ q́; cum teſtis,& eæ quæ manduntur exemptę teſtis: ſed cum leporis coagulo efficaciſsime. Oſſa anguiũ eun/ dem cum coagulo cuiuſcunq; quadrupedis intra tertium diem approbãt effectum. Lau/dantur& cantharides tritæ cum farina hordeacea. Ad muliebria mala medenda,& conceptus maturandos. Cap. XIIII — muliebribus malis membranæ à partu ouium proficiũt, ſicut in capris retulimus. Fimum quoqʒ; pecudum eoſdem uſus habet. Locuſtarũ ſuffitu ſtranguriæ maxime mu4o lierum iuuantur. Gallinaceorũ teſtes ſubinde ſi à conceptu edat mulier, mares in utero fie ri dicuntur. Partus conceptos hyſtricũ cinis potus continet: maturat caninũ lac potũ: euo/ cat membrana è canum ſecundis.ſi terrã nõ attigerit. Lumbos parturientiũ potus lactis: Fimum murinum aqua pluuia dilutum, mammas mulierum à partu tumeſcentes teficit. Cinis herinaceorum cum oleo perunctarum cuſtodit partus contra abortus. Facilius eni tuntur, quæ fimum anſerinum cum aquæ cyathis duobus ſorbuere: aut ex utriculo mu ſtelino per genitale effluentes aquas. Vermes terreni illiti in ceruices& ſcapulas, ne ner/ ui doleant præſtant. Grauidis ſecundas pellunt in paſſo poti. lidem per ſe impoſiti, mam marum ſuppurationes cõcoquunt& aperiunt, extrahuntq;,& ad cicatricem perducunt. Lac deuocant poti cum mulſo. Inueniuntur& in gramine uermiculi, qui adalligati collo, conti/

550 c. PLINII NATVRALIS
continent partũ. Detrahuntur autẽ ſub partu, alias eniti nõ patiuntur. Cauendum etiam ne in terra ponantur. Conceptus quoq; cauſa dantur in potu quini aut ſepteni. Cochleæ in cibo ſumptæ accelerant partũ. Item conceptũ impoſitæ cum croco. Eædẽ ex amylo& tragacãtha illi tæ, profluuia ſiſtunt. Proſunt& purgationibus ſumptę in cibo,& uuluam auerſam corrigũt cũ medulla ceruina,ita ut uni cochſeę denarij põdus addatur& cyperi. Inflationes quoq; uuluarũ diſcutiunt exemptæ teſtis, teitęq; cũ roſaceo. Ad hæc aſtypaleicæ maxime eliguntur. Alio modo Africanæ binæ tritę cum fœnigræci quod tribus di gitis capiatur, additis mellis cochlearbus quatuor illinuntur aluo, prius irino ſucco perun ctæ. Sunt& minutę longæch, cãdidæ cochleæ, paſsim oberrantes. Eæ arefactæ ſole in te gulis, tuſæq; in farina, miſcẽtur lomento æquis partibus, cãdoremq́;& leuorẽ corpori af F“ deſideria tollunt minutæ& latæ cum polenta. Viperã mulier pręgnans ſi tranſcenderit, abortũ faciet: Item amphisbænam, mortuã duntaxat. Nam uiuã haben tes in pyxide, impune tranſeunt, etiam ſi mortua ſit: atq; aſſeruata, partus faciles præſtat uel mortua. Mirum, ſi non adſeruatam tranſcenderit grauida, innoxiam fieri, ſi protinus tranſcendat adſeruatam. Anguis inueterati ſuffitus menſtrua adiuuant. Anguium ſene, ctus adalligata lumbis faciliores partus facit, protinus à puerperio remouenda. Dant& in uino bibendã cum thure:aliter ſumpta, abortũ facit. Baculus quo angui rana excuſſa ſit, parturientes adiuuat. PTryxalidũ cinis illitus cum melle, purgationes. Item araneus qui filum deducit ex alto:capi debet manu caua, tritusq; admoueri: quod ſi redeuntẽ prehen derit, inhibebit idem purgationes. Lapis aëẽtites in aquilæ repertus nido, cuſtodit partusꝛ0 contra omnes abortuũ inſidias. Penna uulturina ſubiecta pedibus adiuuat parturientes. Oaum corui grauidis cauendum conſtat, quoniam tranſgreſſus abortus aſperos facit. Fi mum accipitris in mulſo potũ, uidetut fœcundas facere. Vuluarũ duritias& collectiones, adeps anſerinus aut cygni emollit. Mammas à partu cuſtodit adeps anſeris cum roſaceo & araneo. Phryges& Lycaones mãmis puerperio uexatis inuenere otidum adipẽ utilẽ eſſe:his quæ uulua ſtrangulentur,& blattas illinunt. Ouorum perdicis putaminum cinis, cadmiæ mixtus,& ceræ, ſtantes mammas ſeruat. Putant& ter circunductas ouo perdicis nõ inclinari. Et ſi ſorbeant᷑ eadem, fœcunditatẽ facere, lactis quoq; copiã. Cum anſerino adipe perunctis mammis, dolores minuere, molas uteri rumpere, ſcabiẽ uuluarũ ſedare, ſi cum cimice trito illinãtur. Veſpertilionũ ſanguis pſilotri uim habet: ſed malis puerorum 30 illitus nõ ſatis proficit, niſi erucæ uel cicutæ ſemen poſtea inducatur: ſic enim aut in totum tolluntur pili, aut nõ excedunt lanuginem. Idem& cerebro eorũ profici putãt. Eſt autem duplex, rubens utiq;& candidum, Aliqui ſanguinem& iecur eius admiſcẽt. Quidatmmn in tribus heminis olei diſcoquunt uiperam, exemptis oſsibus pſilothri uice utuntur, euulſis “ pilis quos renaſci nolunt. Fel herinacei pſilothrum eſt, utiq; mixto cerebro ueſperti ionis,& lacte caprino: Item per ſe cinis cum lacte canis primi partus, euulſis pilis, quos re/ naſci nolunt, uel nondum natis perunctis partibus, alij non ſurgunt: Idem cuenire traditur ſanguine ricini euulſi cani, Item hirundinino ſanguine uel felle. Promiſcuæ medicinæ. Cap. X v 0 Vis formicarum ſupercilia denigrari cum muſcis tritis tradunt. Si uero oculi ni/ 40 gri naſcentium placeant, ſoricem prægnanti edendum. Capilli ne caneſcant, uermium terrenorum cinere præſtari admixto oleo. Infantibus qui lacte concreto uexantur, præſidio eſt agninum coagulum ex aqua potum. Aut ſi uitium coagulato lacte accide/ rit, diſcutitur coagulo ex aceto dato. Ad dentitionem cerebrum pecoris utiliſsimum eſt. Ols bus in canino fimo inuentis, aduſtio infantium, quæ uocatur ſiriaſis, adalligatis eé/ mendatur: ramices ivfantium lacertæ uiridis admotæ dormientibus morſu. poſtea ha/ rundini alligata ſuſpenditur in fumo, traduntq́; pariter cum ea expirante ſanari infan tem. Cochlearum ſaliua illita infantium oculis, palpebras corrigit gignitq;. Ramicoſis cochleatum cinis cum tchure ex oui albo ſucco illitus per dies xxe. medetur. Inueniuntur in

HISTORIAE LIBER XXX 55*
in corniculis cochlearum harenaceæ duritiæ, eæ dentitionem facilem præſtãt adalligatæ-. Cochlearum inanium cinis admixtus ceræ, procidentiũ interaneorum partes extremas prohibet. Oportet aũt cineri miſceri ſaniẽ punctis emiſſam è cerebro uiperæ. Cerebrum V uiperæ illigatum pelliculæ dentitiones adiuuat. Ad idem ualent& grãdiſsimi dentes ſerpentium. Fimũ corui lana adalligatum infantium tuſsi medetur. Vix eſt ſerio complecti quædã, non omittenda tamen, quia ſunt prodita. Ramici infantiũ lacerta mederi iubent. V Marem hanc prehendi:ld intelſigi& quòd ſub cauda unã cauernã habeat: Id agendum V ut per aurum aut argẽtum, aut oſtrũ mordeat uitium. Tum in calice nouo illigatur,& in fumo ponitur. Vrina infantiũ cohibetur muribus elixis in cibo datis. Scarabeorũ cornua 10 grandia denticulata, adalligata his amuleti naturã obtinent. Bouis capiti lapillum ineſſe tradunt, quem ab eo expui ſi necem timeat: jnopinãtis præciſo capite exemptũ, adalliga/ tumq;, mire prodeſſe dentitioni. Item cerebrum eiuſdem ad eundem uſum adalligari iubent. Et limacis lapillum ſiue oſsiculũ quod inuenitur in dorſo: Magnifice iuuat& ouis ce rebrũ gingiuis illitum. Sicut aures adeps anſerinus cum ocimi ſucco impoſitus. Suntuer/ miculi in ſpinoſis herbis aſperi, lanuginoſi, hos adalligatos protinus mederi tradunt in/ fantibus, ſi quid ex cibo hæreat. Somnos allicit œſypum cum myrrhæ momẽto in uini cyathis duobus dilutum, uel cum adipe anſerino& uino myrtite: Auis cuculus leporina elle adalligatus: Ardeolæ roſtrum in pelle aſinina fronti adalligatum. Putant& per ſe roſtrum eiuſdem effectus eſſe uino collutũ. E diuerſo ſomnum arcet ueſpertilionis caput zo aridum adalligatum.In urina uirili lacerta necata, uenerem eius qui fecerit, cohibet. Nam inter amatoria eſſe magi dicunt. Inhibet& fimum cochleæ& columbinum cum oleo& uino potum. Pulmonis uulturini dextræ partes uenerem concitant uiris adalligatæ gruis elle: Item ſi lutea ex ouis quinq; columbarum, admixto adipis ſuilli denarij pondere, ex melle ſorbeantur:Paſſeres in cibo uel oua eorũ. Gallinacci dexter teſtis arietina pelle adal ligatus. Ibium cineres cum adipe anſeris& irino perunctis ſi conceptus ſit, partus cõtine/ I re. Contrà inhiberi uenerẽ pugnatoris galli teſticulis anſerino adipe illitis adalligatisc; pelle arietina tradunt. Item cuiuſcunq; galli gallinacei, ſi cũ ſanguine gallinacei lecto ſubij ciantur. Cogunt concipere inuitas ſetæ ex cauda mulæ, ſi iunctis euellantur; inter ſe colli/ gatæ in coitu. Qui in urinã canis ſuã ingeſſerit, dicitur ad uenerẽ pigrior fieri. Mirũ& de 1 z0 ſtellionis cinerecſi uerum eſt)linamento inuolutũ in ſiniſtra manu uenerem ſtimulare: ſi transferatur in dextram, inhibere. Item ueſpertilionis ſanguinẽ collectum flocco, ſuppoſi tumq; capiti mulierum, libidinem mouere: aut anſeris linguã in cibo uel potione ſumptã. I Phthiriaſin à toto corpore pota mẽbrana ſenectutis anguium triduo inhibet: Ac ſerum exempto caſeo potũ cum exiguo ſale. Caſeos ſi cerebrum muſtelæ coagulo addatur, ne/ gant corrũpi uetuſtate, aut à muribus attingi. Eiuſdem muſtelæ cinis ſi detur in offa galli naceis pullis& columbinis, tutos eſſe à muſtelis. Ilumentorum urinæ tormina ueſpertilione adalligato finiuntur: Verminatio ter circũlato uerendis palumbo: mirum dictu, palum bus emiſſus moritur, iumentũ liberatur confeſtim. Ebrioſis oua noctuæ per triduũ data in uino, tædiũ eius adducũt Ebrietatẽ arcet pecudum aſſus pulmo præſumptus. Hirundi b 42 nis roſtri cinis cum myrrha tritus,& in uino quod bibetur inſperſus, ſecuros præſtabit à temulentia:Inuenit hoc Horus Aſſyriorũ rex. Præter hæc ſunt notabilia animalium ad I hoc uolumen pertinentiũ. Gromphenã auem in Sardinia narrãt grui ſimilem, ignotam 8 iam etiam Sardis, ut exiſtimo. In eadem prouincia eſt ophion ceruis tantum pilo ſimilis 1 nec alibi naſcens.lidem autores nominauere ſirulugum, quod nec quale eſſet animal, nec 16 ubi naſceretur tradiderunt. Fuiſſe quidem nõ dubito, cum& medicinæ ex eo ſint demon ſtratæ. M. Cicero tradit animalia byturos uocari, qui uites in Campania erodant. De miraculis quarundam beſtiatum. Cap.U. xvi Malan mirabilia ex his quæ diximus. Non latrari cane membranam ex ſecundis canis habentem, aut leporis fimum uel pilos tenentem. In culicum genere mulio/ nes—
—

552² GC. PLINIEI NAgEWURAITS nes non amplius qᷓ; uno die uiuere. Eosq́; qui arborarij pici roſtrũ habeant,& mella exi/ mant, ab apibus non attingi. Porcos ſequi eos à quibus cerebrũ corui acceperint in offa. Puluerẽ in quo ſe mula uoſutauerit, corpori inſperſum mitigare ardores amoris. Sorices fugari,ſiunus caſtratus emittatur. Anguina pelle,& ſale,& farre cũ ſerpyllo contritisuno die, deiectisq; cũ uino in fauces boum uua matureſcẽte, toto anno eos ualere. Vel ſi hirun dinũ pulli tres tribus offis dentur. Puluere è ueſtigio anguiũ collecto, ſparſas apesin al/ uearia reuerti. Arietis dextro teſte præligato oues tantũ gigni. Non laſſeſcere in ullo labo re, qui neruos ex alis& cruribus gruis habeant. Mulas nõ calcitrare cum uinũ biberint. Vngulas tantũ mularũ repertas, neq; aliam ullam materiam quæ non perroderetur àue neno ſtygis aquæ, cum id dandum Alexandro Magno Antipater mitteret, memoriadiw gnum eſt, magna Ariſtotelis infamia excogitatum. Nunc ad aquatilia reuertemur. c. EIEINII SECVNDIERNAITWEIs HhISTORIAE LIBER XXNI
PRO OE M IV M. Medicinæ ex aquatilibus. Aquarum mirabilia. Cap. 1 Icva rIEI vM ſequũtur in medicina beneficia, opifice natura ne in illis quidem ceſſante,& perundas fluctusq́; ac reciprocos [eæſtus amniumq; rapidos curſus improbas exerẽte uires: nuſq; 2 potentia maiore, ſi uerũ fateri uolumus. Quippe hoc elemẽtum 8 cæteris omnibus imperat: terras deuorãt aquæ, flammas necãt, NIſcandunt in ſublime,& cœlum quoq; ſibi uindicant, ac nubium obtentu uitalem ſpiritum ſtrangulant: Quæ cauſa fulmina elicdit, ipſo ſecum diſcordante mundo. Quid eſſe mirabilius poteſt aquis in cœlo ſtantibus? At illæ ceu parum ſit in tantam peruenire altitudinẽ, rapiunt ed ſecum piſciũ examina.Sæpe etiam lapides ſubuehunt, portãtes aliena pondera. Eædem cadentes omnium terra naſcentium cauſa fiunt, prorſus mirabili natura, ſi quis uelit repu tare, ut fruges gignantur, arbores fruticesc; uiuant, in cœelum migrare aquas, animamq́; etiam herbis uitalem inde deferre: iuſta confeſsione, omnes terræ quoq; uires aquarum 5o eſſe beneficij. Quapropter ante omnia ipſarum potentiæ exempla ponemus. Cunctas enim quis mortalium enumerare queat? De differentia aquarum, medicinis,& obſeruationibus ccxvi Cap. II 12 Micant benigne paſsimqʒ in plurimis terris, alibi frigidę, alibi calidę, alibi iunctæſi/ cut in Tarbellis Aquitanica gente,& in Pyrenæis montibus, tenui interuallo diſcer/ nente. Alibi tepidæ egelidæq́; auxilia morborum cõferentes,& è cunctis animalium hominum tantum cauſa erumpentes. Augent numerum deorũ nominibus uarijs, urbesq; condunt, ſicut Puteolos in Campania, Statiellas in Liguria, Sextias in Narbonenſi prouincia. Nuſquam tamen largius q́; in Baiano ſinu, nec pluribus auxiliãdi generibus, aliæ ſulphuris, aliæ aluminis, aliæ alis, aliæ nitri, aliæ bituminis, nonnullæ etiam acida ſalſa ue 40 mixtura. Vapore quoq; ipſo aliquæ proſunt. Tantaq; eis eſt uis, ut balineas calefaciãt, ac frigidam etiam in ſolijs feruere cogant quæ in Baiano Poſidianæ uocantur, nomine accepto à Claudij Cæſaris liberto. Obſonia quoque percoquunt. Vaporãt& in mari ipſo quæ Licinij Craſsi fuere: mediosq́; inter Hluctus exiſtit aliquid ualetudini ſalutare. lam generatim neruis proſunt pedibus ue aut coxendicibus, aliæ luxatis, fractis ue. Inaniunt
aluos. Sanãt ulcera. Capiti auribusq́; priuatim medentur. Oculis uero Ciceronianæ. Di gna memoratu uilla eſt ab Auerno lacu Puteolos tendentibus impoſita littori, celebrata porticu ac nemore, quã& uocabat M. Cicero Academiam, ab exemplo Athenaruũ. ibi
compoſitis uoluminibus eiuſdem nominis, in qua& monumentum ſibi inſtaurauerat, 8 ceu

HISTORIAE LIBER XXXI 553
ceu uero non et in toto terrarum orbe feciſſet. Huius in parte prima exiguo poſt obitum jpſius Antiſtio Vetere poſsidente, eruperunt fontes calidi perquaàm ſalubres oculis, cele, Prati carmine Laureæ Tullij, qui fuit elibertis eius, ut protinus noſcatur etiam miniſte/rium eius ex illa maieſtate: ponam enim ipſum carmen, dignum ubique,& non ibi tan/ tum legi. 8 Quo tua Romanæ uindex clariſsime linguæ Sylua loco melius ſurgere iuſſa uiret: Atque academiæ celebratam nomine uillam, Naͤnc reparat cultu ſub potiore Vetus: 1u RHic etiam apparent lymphæ non ante repertæ, Languida quæ infuſo lumina rore leuant. Nimitum locus ipſe ſui Ciceronis honori Hoc dedit, hac fontes cum patefecit ope · Vt, quoniam totum legitur ſine fine per orbem, Sint plures oculis quæ medeantur aquæ. 8 In eadẽ Campaniæ regione Sinueſſanæ aquæ ſterilitatẽ fœæminarũ,& uirorũ inſa/ niam abolere produntur. In Aenaria inſula calculoſis mederi. Et quæ uocatur Acidula, ab Teano Sidicino quatuor M. p. hæc frigida. Itẽ in Stabiano, quæ dimidia uocatur,& 1 in Venafrano ex fonte Acidulo. Idẽ contingit in Velino lacu potantibus. Item in Syriæ 20 fonte iuxta Taurum montem.autor eſt M. Varro:& in Phrygiæ Gallo flumine Calli⸗machus.Sed ibi in potando neceſſarius modus, ne lymphatos agat, quod in Aethiopia accidere his qui fonte rubro biberint Cteſias ſcribit. Iuxta Romã albulæ aquæ uulnerib. medentur: egelidæ hæ, ſed Cutiliæ in ſabinis gelidiſſimæ, ſuctu quodam corpora inuadunt, ut prope morſus uideri poſſit, aptiſsimæ ſtomacho, neruis, uniuerſo corpori. The ſpiarum fons conceptus mulieribus repræſentat. Item in Arcadia flumẽ Elatum. Cuſto/ dit autem partum Linus fons in cadem Arcadia, abortusq́; fieri nõ patitur. E diuerſo in Pyrrhea ſlumẽ, quod Aphrodiſiũ uocatur, ſteriles facit. acus Alphion uitiligines tollit. Varro autot eſt, Titium quendã prætura functum, marmorei ſigni faciem habuiſſe pro pter id uitiũ. Cydnus Ciliciæ amnis podagricis medetur, ſicut apparet in epiſtola Caſſij 30· Parmenſis ad M. Antonium. Contrà, aquarum culpa in Trœzene omnium pedes uitia ſentiunt. Tungri ciuitas Galliæ fontem habet inſignem, plurimis bullis ſtellantem, ferrur ginei ſaporis/quod ipſum non niſi in fine potus intelligitur:purgat hic corpora, tertianas febres diſcutit, calculorũc; uitia. Eadẽ aqua igne admoto turbida fit, ad poſtremum ru/beſcit. Leucogæi fontes inter Puteolos& Neapolim oculis& uulneribus medẽtur. Cice ro in admirãdis poſuit, Reatinis tantum paludibus ungulas iumentorũ indurari. Eudicus in Ueſtiæotide fontes duos tradit eſſe, Ceronẽ, ex quo bibẽtes oues nigras fieri: Melan, ex quo albas, ex utroq; aũt uarias. Theophraſtus in Thurijs Cratim candorem fa/ cere, Sybarim nigriciam bobus ac pecori. Quin& homines ſentire differentiam eam. Nam qui Sybarim bibant, nigriores eſſe, duriores;& criſpo capillo. Qui ex Cratide 40 candidos, mollioresq́;, ac porrecta coma.Item in Macedonia qui uelint ſibi cãdida naſci,. ad Aliacmonẽ ducere: qui nigra aut fuſca ad Axium. Idem omnia fuſca quibuſdam in lo cis tradit naſci,& fruges quoque, ſicut in Meſſapijs. At Loſis Arcadia quodam fonte mures terreſtres uiuere& cõuerſari. Erythris Aleos amnis pilos gignit in corporibus. In Bœotia ad Trophonium deum iaxta Humen Orchomenon duo ſunt fontes, quorũ al/ter memoriam alter obliuionẽ affert, inde numinibus inuentis. In Cilicia apud oppidum Oeſcum riuus fluit Nus, ex quo bibentiũ ſubtiliores ſenſus fieri Varro tradit. At in Cea inſula fontem eſſe quo hebetes fiant: Zamę in Africa quo canoræ uoces. Vinum tedio nenire his qui ex Clitorio lacu biberint. At Eudoxus& Theopompus inebriari fonti/ bus ijs quos diximus. Mutianus Andti è fonte Liberi patris, ſtatis diebus ſeptenis eius . Aa dei

554 c. PLINII NAT VRALIS 81 dei uinum fluere, ſtauferatur àconſpectu templi, ſapore in aquã tranſeunte. Polyclytus explere olei uicem iuxta Solos Ciliciæ fontẽ. Theophraſtus hoc idem fieri in Aethiopia eiuſdem uirtutis fonte. Lycos, in Indiæ terris fontem eſſe, cuius aqua lucernæ ardeant. Idem Echatanis traditur. Theopompus in Scotuſſa lacum eſſe dicit, qui uulneribus medetur. luba in Troglodytis lacum inſanum malefica ui appellatum, ter die fier amarum ſalſumq;ac deinde dulcem, totiesq; etiam noctu, ſcatentẽ albis ſerpentibus uicenum cubitorum. Idem in Arabia fontem exilire tanta ui, ut nullum non pondus impactum re/ ſpuat. Theophraſtus Marſyæ fontẽ in Phrygia ad Celenarum oppidum ſaxa egerere. Non procul ab eo duo ſunt fontes, Olæon& Celon, ab effectu Gręcorũ nominũ dicti. Oyꝛzici fons Cupidinis uocatur, ex quo potantes amorẽ deponere Mutianus credit. Cra 10 none eſt fons calidus citra ſummũ feruorẽ, qui in uinumm additus, triduo calorẽ potionis cuſtodit in uaſs.Sunt& Mattiaci in Germania fontes calidi trans Rhenũ, quorum hau/ſtus triduo feruet. Circa margines uero pumicẽ faciũt aquæ. Quod ſi quis fide carere ex his aliqua arbitratur, diſcat in nulla parte naturæ maiora eſſe miracula: quanquam inter initia operis abunde multa retulimus. Cteſias tradit, Siden uocari ſtagnũ in Indis, in quo nihil innatet, omnia mergantur. Cælius apud nos in Auerno ait etiam folia ſubſidere: Vatro. aues quæ aduolauerint emori. Cõtrà in Africę lacu Qpuſcidamo omnia Huitãt, nihil mergitur: item in Sicilię fonte Pythia, ut Apion tradit. Et in Medorum lacu pu/ teoq́; Saturni. Fons Limyræ tranſire ſolet in loca nicina, portendens aliquid: mirumq́; quòd cum piſcibus tranſit Reſponſa ab his petunt incolæ cibo, quem rapiunt annuen/ 20 tes:ſi uero euẽtum negent, caudis abigunt. Amnis Olachas in Bithynia Briazum alluit, hoc eſt& templo& deo nomẽ, cuius gurgite periuri notantur pati uelut flammam uren/ tem. Et in Cantabria fontes Tamarici in augurio habentur. Ires ſunt octonis pedibus diſtantes. In unum alueum coeunt uaſto amne. Singulis ſiccantur duodecies diebus,. aliquando vuicies,citra ſuſpicionẽ ullã aqugę, cũ ſit uicinus illis fons ſine intermiſsione largus. Dirum eſt nõ proflaere eos aſpicere uolẽtibus, ſicut proxime Lartio Licinio legato poſt pręturã poſt ſeptem dies accidit. In Iudæa riuus ſabbatis omnibus ſiccatur. E diuerſo mi racula alia dira. Cteſias in Armenia ſcribit eſſe fontem, ex quo nigros piſces ilico mortem afferre in cibis: quod& circa Danubij exortũ audiui, donec ueniatur ad fontem alueo ap poſitum, ubi finitur id genus piſcium. I1deoq́; ibi caput eius amnis intelligitur fama. Hoc 30 idem& in Lydia in ſtagno nympharũ tradunt. In Arcadia ad Pheneum aqua profluit ẽ ſaxis. ſtyx appellata, quę ilico necat, ut diximus. Sed eſſe piſces paruos in ea tradit Theopbraſtus. letales& ipfos. quod non in alio genere mortiferorum fontium. Necare aquas Theopompus& in Thracia apud Cychros dicit: Lycus in Leontinis tertio die, ſi quiſ/ quam biberit. Varro ad Soracten in fonte, cuius ſit latitudo quatuor pedum: ſole oriente eum exundare feruenti ſimilem, auesc; quæ guſtauerint, iuxta mortuas iacere. Nanque & hęc inſidioſa conditio eſt, quòd quædam etiã blandiũtur aſpectu, ut ad Nonacrin Ar cadiæ. Omnino enim nulla deterrent qualitate:hanc putant nimio frigore eſſe noxiam, utpote cũ profluens ipſa lapideſcat. Aliter circa Theſſalica tempe, quoniam uiſus omnibus terrori eſt:traduntq; etiã æs ac ferrum erodi illa aqua. Profluit(ut indicauimus)breui 40 ſpatio:mirumqe;.ſiliqua ſylueſtris amplecti radicibus fontẽ eũ dicitur, ſemper florens pur pura. Et quædam ſui generis herba in labris fontis uiret. In Macedonia, non procul Buri pidis poetæ ſepulchro, duo riui confluunt, alter ſaluberrimi potus, alter mortiferi.]In Per parenis fons eſt, qui quacunq; rigat, lapideam facit terram: item calidæ aquæ in Eubææ Delio.nam quę alluit riuus. ſaxa in altitudinem creſcunt. In Eurymenis deiectę coronæ in fontẽ.lapides iunt. In Coloſſis flumen eſt, in quo lateres coniecti, lapides extrahunt᷑. In ſcyretico metallo arbores quęcunq; Hlumine alluuntur, ſaxa fiunt cum ramis. Diſtillantes quoque guttæ in lapides dureſcunt in antris Corycijs: nam Miezæ in Macedonia, etiam pendentes in iplis cameris: at in Corintho cum decidète. In quibuſdam ſpeluncis

HISTORIAE LIBERXXXI 555
luncis utroque modo,columnasq́; faciunt, ut in Phauſia Cherſoneſi Rhodiorũ in antro magno, etiam diſcolori aſpectu. Et hactenus contenti ſimus exemplis. De qualitate aquarum, inſalubritate uel commoditate earum. Cap. 111 Væritur inter medicos, cuius generis aquæ ſint utiliſsimæ. Stagnantes pigrasq; me us damnant, utiliores quæ profluunt exiſtimãtes: curſu enim percuſiuć; ipſo exte nuari atq; proſicere:eoq́; miror ciſternarũ ab aliquibus maxime probari. Sed hi rationẽ afferunt, quoniam leuiſsima ſit imbrium aqua, ut quæ ſubire potuerit ac pendere in aere. Ideo& niues præferunt imbribus, niuibusq́; etiam glaciem, uelut ad infinitũ coacta ſub, tilitate. Leuiora enim hæec eſſe,& glaciem multo leuiorem aqua. Horum ſententiam refel io lere intereſt uitg.In primis enim leuitas illa deprehendi aliter quàm ſenſu uix poteſt, nul/ lo penẽ momento ponderis aquis inter ſe diſtantibus. Nec leuitatis in pluuia aqua argumentum eſt ſubiſſe eam in cœlum, cum etiam lapides ſubire appareat, cadẽsq́; inficiatur halitu terræ. Quo ſit ut plauiæ aquæ ſordium ineſſe plurimum ſentiatur, citiſsimeq́; ideo calefiat aqua pluuia. Niuem quidem glaciemq́; ſubtiliſsimum elemẽti eius uideri miror. appoſito grandinum argumento, è quibus peſtilentiſsimum potum eſſe cõuenit. Nec ue ro pauci inter ipſos è contrario ex gelu ac niuibus inſaluberrimos potus prædicant, quo/niam exactum ſit inde quod tenuiſſimum fuerit. Minui certe liquorẽ omnẽ congelatio/ ne deprehenditur,& rore nimio ſcabiẽ fieri, pruina uredinẽ, cognatis& niuis caulis. Pluuias quidem aquas celerrime putreſcere conuenit, minimec; durare in nauigatione. Epi/ 20 genes autem, aquã quæ ſepties putrefacta purgata ſit, perhibet amplius non putreſcere. Nam ciſternas etiam medici confitentur inutiles, aluo duritias faciẽtes, faucibusq́;, etiam limi non alijs ineſſe plus, aut animalium quæ faciunt tædium, confitendũ habẽt. Nec ſtatim amnium utiliſſimas eſſe, ſicuti nec torrentium ullius, lacusq; plurimos ſalubres maxime. Quædam igitur& huius generis aptiſſimæ aliæ alibi. Parthorum reges ex Coaſpe & Euleo tãtum bibunt,& eæ quamuis in longinqua comitantur illos. Et horum placere potum, non quia ſint amnes apparet, quoniã nec e Tigri nec Euphrate, nec è multis alijs bibunt. Limus aquarum uitium eſt: ſitamen idem amnis anguillis ſcateat, ſalubritatis in dicium habetur:ſicuti frigoris, tineas in fonte gigni. Ante omnia aũt damnantur amaræ, & quæ ſcrobem ſtatim implent, quod euenit Trœzene. Nam nitroſas atqʒ ſalmacidas z0 in deſertis rubrum mare petentes, addita polenta, utiles intra duas horas faciunt, ipfac; ueſcuntur polenta. Damnantur in primis fontes, qui cœꝑnum faciũt, quic; malum colorẽ bibentibus: refert& ſi uaſa ære inficiunt, aut ſi legumina tarde percoquunt, ſi liquatæ leniter terram relinquunt, decoctæq́; craſsis obducunt uaſa cruſtis. Eſt etiamnum uitium non fœtidæ modo, uerum omnino quicq́; reſipientis, iucundum ſit illud licet gratumq́;, & ut ſæpe ad uiciniam lactis accedens. Aquam ſalubrem aeri q́; ſimillimam eſſe oportet. Vnus in toto orbe traditur fons aquæ iucũdæ olẽtis in Meſopotamia Caburæ. Fabulæ rationẽ afferunt, quoniã eo Iuno perfuſa ſit. De cætero aquarũ ſalubrium ſapor odörue nullus eſſe debet. Quidam ſtatera iudicant de ſalubritate, fruſtrãte diligẽtia, quando per rarum eſt ut leuior ſit aliqua. Certior ſubtilitas, inter pares meliorem eſſe, quæ calefiat re40 frigereturq; celerius. Quin exhauſtam uaſis ne manus pendeant, depoſitisc; in humum tepeſcere affirmant. Ex quonam ergo genere maxitmne probabilis cõtinget? Huteis nimi/ rum, ut in oppidis conſtare uideo: ſed his quibus exercitationis ratio crebro hauſtu con/ tingit,& illa tenuitas colãte terra. Salubritati hęc ſatis ſunt. Frigori& opacitas neceſſaria, utq́ʒ cœlum uideant. Super omnia obſeruatio una, eadem& ad perennitatem pertinet, ut illa uado exiliat uena, non è lateribus. Nam ut tactu gelida ſit, etiam arte contingit, ſi etiam expreſſa in altum, aut è ſublimi deiecta, uerberatu corripiat aera. In natãdo quidẽ ſpiritum continentibus frigidior ſentitur eadem. Neronis pincipis inuentũ eſt, decoque/ re aquam, uitroq; demiſſam in niues refrigerare. Ita uoluptas frigoris contingit ſine ui/ tijs niuis. Omnem utiq; decoctam utiliorem eſſe cõuenit:item 8x magis refrige/ 1 a 2 frari

556 c. PEINII NATVRALIS
rari fubtiliſsimo inuento. Vitioſæ aquę remedium eſt, ſi decoquatur ad dimidias partes. Aqua frigida iniecta ſiſtit ſanguis. Aeſtus in balneis arcet, ſi quis ore teneat. Quæ ſunt hauſtu frigidiſſima‚non perinde& tactu eſſe, alternante hoc bono, multi familiari exem plo colligunt Clariſsima aquarum omniũ in toto orbe, frigotis ſalubritatisqʒ palma, prę conio urbis. Marcia eſt. inter reliqua deum munere urbi tributa. Vocabatur hæc quon/ dam Aufeia, fons aũt ipſe Piconia.Oritur in ultimis mõtibus Pelignorum, tranſit Mar/ ſos& Fucinũ lacum, Romam nõ dubie petens. Mox ſpecu merſa, in Tiburtina ſe aperit 1x. M.p. fornicibus ſtructis perqucta. Primus eam in urbẽ ducere auſpicatus eſt Ancus Marcius, unus è regibus. Poſtea O. Marcius Rex in prætura. Rurſusqʒ reſtituit Marcus Agrippa. Idem& uirginem adduxit ab octaui lapidis diuerticulo 11. M. ꝑ. Præneſtina uia. Iuxta eſt Herculaneus riuus, quem refugiens Virginis nomen obtinuit. Horum am nium comparatione differentia ſupradicta deprehenditur, cum quantum Virgo tactu, tantum praæſtet Marcia hauſtu. Quanquã utriuſq; iampridem urbi perijt uoluptas, am/ bitione auaritiaq; in uillas ac ſuburbana decoquentibus publicam ſalutẽ. Non ab re ſit. quœrendi aquas iunxiſſe rationem. Reperiuntur in conuallibus maxime,& quodã con/ nexitatis carxdine, aut montiũ radicibus. Malti ſeptentrionales ubic; partes aquoſas exi/ ſtimauere. Qua in re uarietatẽ naturæ aperuiſſe cõueniat. In Hyrcanis montibus à meri/ diano latere non pluit. Ideo ſyluigeri ab aquilonis tantũ patte ſunt. At Olympus, Oſſa, Parnaſus, Apenninus, Alpes undiq; ueſtiuntur, amnibusq́; perfundũtur. Aliqui ab au ſtro.ſicut in Creta Albi mõtes. Nihil ergo in his perpetuæ obſeruationis iudicabitur.& quarũ ſunt notæ iuncus aut harundo, aut herba de qua dictum eſt: multumq alicui loco pectore incubans rana. Salix enim errarica,& alnus, aut uitex, aut edera ſponte proueni/ unt,& corriuatione aquæ pluuiæ in locum humiliorem è ſuperioribus defluentis, augu/rio fallaci. Certior multo nebuloſa exhalatio eſt, ante ortum ſolis longius intuentibus, quod ex ædito quidam ſpeculantur, proni terrã mento attingente. Eſt& peculiaris æſtimatio peritis tantũ nota, quam feruentiſsimo æſtu ſequũtur, dieic; horis ardentiſſimis, qualis ex quoq; loco repercuſſus ſplendeat: Nam ſi terra ſitiẽte humidior eſt ille, indubi-/ tata ſpes promittitur. Sed tanta intentione oculorũ opus eſt, ut indoleſcant: quod fugien tes, ad alia experimẽta decutrunt, loco in altitudinem pedum quinq; defoſſo, ollisc; è H glino opere crudis, aut peruncta pelui ærea cooperto, lucernac ardẽte cõcamerata fron 30 dibus, dein terra. Si figinum humidum ruptuùmue, aut in ęre ſudor, uel lucerna ſine deſe ctu olei reſtincta, aut etiam uellus lanę madidũ reperiatur, non dubie promittunt aquas. Quidam et igne prius excoquunt locũ, tanto efficaciore uaſorum argumẽto. Terra uero ipſa promittit candicantibus maculis, aut tota glauci coloris. In nigra enim ſcaturigines non lerèẽ ſunt perennes.Figulari creta ſemper adimitur ſpes. Nec amplius puteũ fodiũt, coria tertæ obſeruantes, ut à nigra deſcẽdat ordo ſupradictus. Aqua ſemper dulcis in ar/ gilloſa terra, frigidior in topho. Nãqʒ& hic probatur. Dulces enim leuesq́;facit,& colan do continet ſordes. Sabulum exiles limoſasq́; promittit. Glarea incertas uenas, ſed boni ſapotis.Sabulum maſculum& harena carbũculoſa, certas, ſtabilesq́;,& ſalubres. Rubra ſaxa optimas, ſpeic; certiſsimę. Radices montium ſaxoſæ,& ſilex, hoc amplius rigentes. 40 Opottet autem fodientibus humidiores aſſidue reſpondere glebas, faciliusq; ferramen/ ta deſcendere. Depreſſis puteis ſulphurata uel aluminoſa occurrentia putearios necant. Experimentum huius periculi eſt, demiſſa ardens lucerna, ſi extinguatur. Tunc ſecundũ puteum dextra ac ſiniſtra fodiuntur æſtuaria, quæ grauiorem illum halitum recipiãt. Fit & ſine his uitijs altitudine ipſa grauior aer, quem emendant aſſiduo linteorum iactatu euentilando:cum ad aquam uentum eſt, ſine harena opus ſurgit, ne uenæ obſtruantur-. Quxædã aquæ uere ſtatim incipiente frigidiores ſunt, quarum non in alto origo eſt, hy ⸗/ bernis enim conſtant imbribus: quædam canis ortu, ſicut in Macedoniæ Pella utrunque. Ante oppidum enim incipiente æſtate, frigida eſt paluſtris: dein maximo æſtu
in excelſiori

H1ISTORIAE LIBER xXXNXI- 857 in excelſoribus oppidi riget. Hoc& in Chio euenit, ſimili ratiõe portus& oppidi, Athe/ nis Enneacrunos nimboſa æſtate frigidiot eſt quaàm puteus in Iouis horto. At ille ſicita tibus riget.
Aquarum ſubito naſcentium, aut deſinentium ratiov. Cap. IIIr Axime autem putei circa arcturum. Nam ipſa ęſtate deficiũt, om nesq́; quatriduo eo ſubſidunt. lam uero malti hyeme tota. ut circa Olympum, uere ptimũ aquis re/ deuntibus. In Sicilia quidem circa Meſſanam& Mylas hyeme in totum inareſcunt fon tes:æſtate exundant amnẽq; faciũt. Apolloniæ in Ponto fons iuxta mare æſtate tãtum ſuperfluit,& maxime canis ortu, parcius ſi frigidior ſit æſtas. Quædã terræ imbribus ſico ciores fiunt, uelut in Narnienſi agro, quod admirãdis ſuis inſeruit M. Cicero, ſiccitate lu/ tum ſieri prodens, imbre puluerẽ. Omnis aqua hyeme dulcior, æſtate aũt minus, autum no minime: minusq́ʒ per ſiccitates. Neq; æqualis amniam plerunq; guſtus eſt, wagna aluei differẽtia. Quippe tales ſunt aquæ, qualis terra per quam fluunt, qualesq; herbarũ quas lauant ſucci: ergo ijdem amnes parte aliqua reperiuntur inſalubres. Mutant ſaporem& influentes riui,ut Boryſthenẽ, uictiq; diluuntur. Aliqui uero& imbre mutantur. Ter accidit in Boſphoro. ut ſalſi deciderent, necarẽtq; frumenta. Toties& Nili rigua plu uiæ amara facere, magna peſtilentia Aegypti. Naſcuntur fontes deciſis plerunq; ſyluis. quos arborum alimenta cõſumebant: ſicut in Hæmo obſidẽte Gallos Caſſandro, cum ualli gratia ſyluas cecidiſſent. Plerunqʒ uero damnoſi torrentes corriuantur detracta col/ 20 libus ſylua, continere nimbos ac digerere conſueta. Et coli moueriqʒ terrã callumqʒ ſum/ mæ cutis ſolui aquarum intereſt. Proditur certe in Creta expugnato oppido, quod uoca batur Arcadia. ceſſaſſe fontes amnesq qui in eo ſitu multi erant. Rurſus cõdito poſt ſex annos emerſiſſe, uti quæq; cœpiſſent partes coli. Obſeruatio hiſtorica. Cap. v Ertæ quoq; motus profundunt, ſorbentq; aquas, ſicut circa Pheneũ Arcadiæ quin quies accidiſſe conſtat. Sic& in Corico monte amnis erupit, poſteaq́; ccœptus eſt co li Ila mutatio mira, ubi cauſa nulla euidens apparet, ſicut in Magneſia calidas factas fri/ gidas, alias nõ mutato ſapore. Et in Caria, ubi Neptuni tẽplum eſt, amnis qui fuerat an te gulcis mutatus in ſalem eſt. Et illa miraculi plena, Arethuſam Syracuſis finum redole 0 re per olympia:ueriq; ſmile, quoniã Alpheus in ea inſula ſub ima maria permeet. Rho/diorũ fons in Cherroneſo nono anno purgamenta egerit. Mutantur& colores aquarũ, ſicut Babyloniæ lacus æſtate rubras habet diebus xI. Et Boryſthenes ęſtatis tẽporibus ceruleus fertur, quanq́; omnium aquarum tenuiſſimus:ideque innatãs Hypani. In quo & illud mirabile: Auſtris flantibus ſuperiorem Hypanim fieri. Sed tenuitatis argumen/ tum& aliud eſt, quod nullum halitum non modo nebulam emittit. Qui uolunt diligen/ tes circa hoc uideri, dicunt aquas grauiores poſt brumam ſieri. Ratio aquæ ducendæ,& quomodo medicatis utendum,& quid 8 proſit nauigatio,& medicinæ aquæ marinæ Cap. VII 40 8 Aeterum à fonte duci fictilibus tubis utiliſſimum eſt, craſſitudine binm digitorũ, commiſſuris pyxidatis. ita ut ſuperior intret, calce uiua ex oleo leuigatis. Libramen tum aquæ in centenos pedes ſurſum elici, minimum erit: ſ uno cuniculo ueniet, in binos actus: laminę eſſe debebunt, per quas ſurgere in ſublime opus fuerit, è plumbo. Subit al/ titudinem exortus ſui: ſi longiore tractu ueniet, ſubeat crebro deſcendatq; ne libramenta pereant. Fiſtulas denum pedum longitudinis eſſe, legitimum eſt. Et ſi quinariæ erant, ſe/xagena pondo pendere: ſi octonariæ, centena: ſ denariæ, centena uicena, ac deinde ad has portiones. Denaria appellatur, cuius laminaæ latitudo antequam curuetur digitorum decem eſt, dimidioque eius quinaria. In omni anfractu collis quinariam fieri, ubi do/ metur impetus. neceſſarium eſt: item caſtella, prout res exiget. Homerum calidorum fon Aa 3 tium

558 c. PLINTI NATVRALIS tium mentionẽ non feciſſe demiror, cum alioquin lauari calida frequẽter induceret, uide, licet quia medicina tunc nõ erat hæc, quæ nunc aquarũ perfugio uritur. Eſt aũt utilis ſul/ phurata neruis, aluminata paralyticis, aut ſimili morbo ſolutis. Bituminata aut nitroſa qualis Cutilia, utilis eſt bibẽdo atq; purgationibus. Pleriq; in gloria ducũt, plurimis horis perpeti calorẽ earũ. quod eſt inimiciſſimũ. Nãq; paulo diutius q́; balineis uti oportet, ac poſtea frigida dulci nec ſine oleo diſcedẽteis, quod uulgus alienũ arbitratur, idcireo nõ alibi corporibus magis obnoxijs. Quippe& uaſtitate odoris capita replentur,& frigore infeſtantur ſudantia, reliqua corporũ parte merſa. Similis error quo quidam plurimo potu gloriãtur. Vidiq; iam turgidos bibendo, in tantũ ut anuli integcrent᷑ cute, cum red di nõ poſſet hauſta multitudo aquæ. Nec hoc ergo ſeeri conuenit ſine crebro ſalis guſtu.qo Vtuntur& cœno fontium ipſorum utiliter, ſed ita ſi illitum ſole inareſcat. Nec uero om, pes quæ ſint calidæ, medicatas eſſe credendũ, ſcut in Egeſta Siciliæ. Lariſſa, Troade, Ma gneſia, Melo, Lipara. Nec decolor ſpecies æris, argentiue(ut multi exiſtimauere)mmnedica minum argumentum eſt, quando nihil corum in Patauinis fontibus ne odoris quidem differentia aliqua deprehẽditur. Medendi modas idẽ& in mariais erit, quæ calefiunt ad neruorum dolores, ferruminant& fracturas oſſaq; contuſa. Item corpora ſiccant, qua de cauſa& frigido mari utuntur. Præterea eſt alius uſus multiplex, principalis uero naui/ gandi phthiſt affectis, ut diximus, aut ſanguinem egerentibus, ſicuti proxime Anneum Gallionem feciſſe poſt cõſulatum meminimus. Neq;ʒ enim Aegyptus propter ſe petitur, ſed propter longinquitatem nauigandi. Quin& uomitiones ipſæ inſtabili uolutatione 20 commota: plurimis morbis capitis, oculorũ, pectoris medentur, omnibusq́; propter quæ elleborum bibitur. Aquam uero maris per ſe efficaciorem diſcutiendis tumoribus putãt medici:ſi illa decoquatur hordeacea farina, ad parotidas. Emplaſttis etiam maxime albis & malagmatis miſcent. Prodeſt& infuſa crebro ictu. Bibitur quoc; quamuis nõ ſine in/ iuria ſtomachi ad purganda corpora, bilemm&; atram, aut ſanguinem concretum redden dum alterutra parte. Ouidam& quartanis dedere eam bibendã:& in tenaſmis articularibusq; morbis aſſeruatã,& in hoc uetuſtate uirus deponentẽ. Aliqui decoctã, om̃es ex alto hauſtã, nullac; dulcium mixtura corruptam, in quo uſu præcedere uomitum uolũt. Tunc quoqʒ acetum aut uinum aqua miſcent. Qui parum dedere, rhaphanos ſuperman di ex mulſo aceto iubent ut ad uomitiones reuocent. Cliſteribus quoq; marinam infun/30 dunt tepefactã. Teſtium quidem tumori fouendo non aliud præferunt. Itẽ pernionum nitio ante ulcera: ſimili modo pruritibus. pꝓſoris,& lichenum curationi. Lendes quoq;& tetra capitis animalia hac curantur,& liuentia reducit eadem ad colorẽ. In quibus curatio nibus poſt marinam aceto calido fouere plurimũ prodeſt. Quin& ad ictus uenenatos ſa lutaris intelligitur, ut phalangiorum& ſcorpionũ,& ptyade aſpide reſperſis. Calida aũt in his aſſumitur. Suffitur eadẽ cum aceto capitis doloribus. Tormina quoq;& choleram calida infuſa clyſteribus ſedat. Difficilius perfrigeſcunt marina calefacti. Mammas ſoro/ rientes præcordia maciemq́; corporis piſcinæ maris corrigunt. Aurium grauitatẽ, capitis dolores, cum aceto feruentiũ uapor. Rubiginẽ ferro marinę celerrimæ exterũt. Pecorum quoqʒ; ſcabiẽ ſanãt, lanasq́; emolliũt. Nec ignoro hæc mediterraneis ſuperuacanea uide 40 ripoſſe. Verũ& hoc cura prouidit, inuenta ratione qua ſibi quiſcq; aquam maris faceret. lad in ea ratione mirũ,ſi pluſquam ſextarius ſalis cum quatuor aquæ ſextarijs, merga/ tur, uinci aquam, ſalemq́; nõ liquari. Cætero ſextarius ſalis cum quatuor aquæ ſextarijs, ſalſiſſimi maris uim& naturam implet. Moderatiſsimũ autem putant, ſupradictã aquæ menſuvam octonis cyathis ſalis temperari, quoniam ita& neruos calefaciat,& corpus non exaſperet. Inueteratur quod uocatur thalaſſomeli, æquis portionibus maris, mellis, imbris: ex alto& ad huncuſum aduehunt, fictilique uaſe& picato condunt. Prodeſt ad purgationes maxime ſine ſtomachi uexatione,& ſapore grato& odore. Hy dro/meli quoq; ex imbre puro cum melle temperabatur quondam, quod daretur appetenti1““ bus uinum

HISTORIAE LIBERXXNXI 559
bus uinum ægtis. ueluti innocentiore potu. Damnatum iam multis annis ijſdẽ uitijs qui/ bus uinum, nec ijſdem utilitatibus. Quia ſæpe nauigantes defectu aquæ dulcis laborant, hæc quoq; ſubſidia demonſtrabimus. Expanſa circa nauim uellera madeſcũt accepto ha litu maris, quibus humor dulcis exprimitur. Item demiſſg reticulis in mari cõcauæ è cera pilæ, uel uaſa inania obturata, dulcem intra ſe colligunt humorem. Nam in terra marina aqua argilla percolata dulceſcit. Luxata hominum corpora& quadrupedum natãdo in cuiuslibet generis aqua facilime in artus redeunt. Eſt& in metu peregrinantium, ut tentent ualetudinẽ aquæ ignotæ: hoc cauent è balineis egreſsi ſtatim frigidam ſuſpectã hau riendo. Muſcus qui in aqua fuerit podagris illitus prodeſt, itẽ oleo admixto, talorum do10 lori tumoriq;. Spuma aquæ affrictu uertucas tollit. Nec non harena littorum maris, præ cipue tenuis& ſolibus candens. in medicina eſt ſiccandis corporibus coopertis hydropicorum aut rheumatiſmos ſentientiũ. Et hactenus de aquis: nunc de aquatilibus. ordie/ mur autem, ut in reliquis, à principalibus eorum, quæ ſunt ſal& ſpongia. De generibus ſalis,& confecturis,& medicinis,& obſerua/ tionibus. Cap. VvII Al omnis aut ſit, aut gignicur:utrunq; pluribus modis. ſed cauſa gemina, coacto humore, aut ſiccato. Siccatur in lacu Tarentino æſtiuis ſolibus, totumq́; ſtagnum in ſa/lem abit, modicũ alioquin, altitudine genua nõ excedẽs. Itẽ in Sicilia in lacu qui Cocani/ cus uocat᷑,& alio iuxta Gelam: horũ extremitates tantũ inareſcunt᷑, ſicut in Phrygia, Cap 20 padocia, Aſpendi, ubi largius coquitur,& uſq; ad mediũ lacũ. Aliud etiã in eo mirabile, uod tantũdem noctu ſubuenit, quantũ die auferas. Omnis eſt talis ſal minutus, atq; nõ gleba eſt. Aliud genus ex aquis matis ſponte gignitur, ſpuma in extremis littoribus ac ſcopulis relicta. Hic omnis rore denſatur,& eſt acrior qui in ſcopulis inuenitur. Sunt etiãnum naturales differẽtiæ tres. Nanq; in Bactris duo lacus uaſti, alter ad Scythas uerſus, alter ad Arios.ſale æſtuãt. Sicut ad Cittiũ in Cypro,& circa Memphin, extrahunt lacu, dein ſole ſiccant. Sed& ſumma flaminum dẽſantur in ſalem, amne reliquo uelati ſub ge la fluente,ut apud Caſpias portas, quæ ſalis fumina appellantur. Item circa Mardos& Armenios.Præterea apud Bactros amnis Ochus& Oxus, ex appoſitis montibus defe/ runt ſalis ramẽta.Sunt& in Africa lacus,& quidẽ turbidi, ſalẽ ferentes. Ferunt quidẽ& z0 calidi fontes.ſicut Pagaſaæi. Et hactenus habẽt ſe genera ex aquis ſpõte proueniẽtia. Sũt & mõtes natiui ſalis, ut in Indis Oromenus in quo lapidicinarũ modo cæditur renaſcẽsmaiusq́; regum uectigal ex eo eſt,&;; ex auro atq; margaritis. Effodit᷑& ́terra, ut palam eſt humore denſato, in Cappadocia. Ibi quidẽ cæditur ſpecularium lapidũ modo. Pon/ dus magnum glebis, quas micas uulgus appellat. Carrhis Srabiæ oppido muros domosq; maſſis ſalis faciunt, aqua ferruminãtes Inuenit& iuxta Peluſiũ Prolemæus rex, cũ caſtra faceret. Quo exẽplo poſtea inter Oegyptũ& Arabiã, etiã ſqualentibus locis, cœ/ ptus eſt inueniri detractis harenis:qualiter& per Africæ ſitientia uſq; ad Ammonis ora culũ.Is quidẽ creſcens cum luna noctibus. Nam Cyrenaici tractus nobilitant᷑ ammonia co,& ipſo quia ſub harenis inueniatur appellato. Similis eſt colote alumini, q& iciiſton Ao0 uocãt, longis glebis, neq; perlucidis, ingratus ſapore, ſed medicine utilis. Probatur quam maxime perſpicuus, rectis ſciſſuris. Inſigne de eo proditur, quod leuiſsimus intra ſpecus ſuos.in lucẽ uniuerſam prolatus. uix credibili pondere ingraueſcat. Cauſa euidens, cuniculorum ſpiritu madido ſic adiuuante molientes, ut adiuuant aquæ. Adulteratur Siculo, quem cocanicũ appellauimus, necnon et Cyprio mire ſimili. In Hiſpania quoq; citeriore Egelaſtæ cædit᷑, glebis penè trãslucentibus, cui iãpridem palma à pleriſq; medicis inter omnia ſalis genera perhibet᷑. Omis locus in quo reperit᷑ ſal, ſterilis eſt, nihilq; gignit:& in totũ ſponte naſcẽs inter hæc eſt. Factitij uaria genera. Vulgaris plurimusq́; in ſalinis, wa ri adtuſo, nõ ſine aquæ dulcis riguis, ſed imbre maxime iuuãte, ac ſuper omnia ſole mul/ to, nõ aliter inareſcens. Africa circa Vticam conſtruit aceruos ſalis ad collium ſpeciẽ: qui 11“ ubi

560 c. PLINII NATVRAILISA
ubi ſole lunaq; induruere, nullo humore liqueſcunt, uixq; etiam fetro cædunt᷑. Fit tamen & in Creta ſine riguis.in ſalinas mare infundẽtibus: Et circa Aegyptũ, ipſo mari influen/ te in ſolum(ut credo) Nilo ſuccoſum. Fit& è puteis in ſalinas ingeſtis. Prima denſatio Ba bylone in bitumẽ liquidum cogitur, oleo ſimile, quo& in lucernis utuntur: hoc detracto ſubeſt ſal. Et in Cappadocia è puteis ac fonte aquã in ſalinas ingerunt. In Chaonia exco quunt aquam ex fonte, reftigerandoq́; ſalem faciunt inertem, nec cãdidum.Galliæ, Ger/ maniæq; ardentibus lignis aquam ſalſam infundunt. Hiſpaniæ quadam ſui parte è pu/ teis hauriunt, muriam appellant:& illi quidem etiam lignum referre arbitrãtur. Quercus optima, ut quæ per ſe cinere ſyncero uim ſalis reddat: alibi corylus laudatur: ita infuſo ſi/ quore ſalſo, carbo etiã in ſalem uertitur. Quicunq; ligno conſit ſal, niger eſt. Apud Theo 1 phraſtum inuenio Imbrios harundinis& iunci cinerẽ decoquere aqua ſolitos, donec exi guũ ſupereſſet humoris. Quin& è muria ſalſamentorũ recoquitur, iterumq; conſumpto liquore ad naturam ſuam redit: uulgo ẽ menis iucundiſsimus. Marinorum maxime lau/ datur Cyprius à Salamine: at è ſtagnis Tarẽtinus, ac Phrygius, qui Tattæus uocat᷑. Hi duo oculis utiles. A Cappadocia uero qui in laterculis affertur, cutis nitorẽ dicitur facere. Magis tamẽ extẽdit is, quẽ Cittieũ appellauimus. Itaq; à partu uentrẽ eo cũ melanthio illiniunt. Salſiſſimus ſal ſicciſſimus:ſuauiſſimus omniũ T arẽtinus, atq; candidiſſimus. Et de cætero fragilis qui maxime candidus. Pluuia dulceſcit omnis. Suauiorẽ tamẽ rores fa/ ciunt. Sed copioſum aquilonis flatus. Auſtro nõ naſcitur. Flos ſalis non fit, niſi aquiloni-/ bus.In igne nec crepitat, nec exilit Tragaſæus, neq; Acanthius ab oppido appellatus: nec 20 ullius ſpuma, aut ramentũ, aut tenuis. Agrigentinus igniũ patiens, ex aqua exilit. Sunt& colorũ differẽtiæ. Rubet Memphi, ruffus eſt circa Oxũ, Cẽturipis purpureus. Circa Ge lam in eadem Sicilia tanti ſplendoris,ut imaginẽ recipiat. In Cappadocia croceus effodi/ tur, translucidus& odoratiſsimus. Ad medicinæ uſus, antiqui Tarentinum maxime lau dabant. Ab hoc quẽcunq; è marinisex eo genere ſpumeum præcipue. Iumentorũ uero & boum oculis, Tragaſæum& Bæticum. Ad obſonium& cibum utilior quiſquis facile liqueſcit:item humidior, minorẽ em̃ amaritudinẽ habẽt, ut Atticus& Euboicus. Seruan dis carnibus aptior acer& ſiccus, ut Megaricus. Cõditur etiã odorib. additis,& pulmen/ tarij uicẽ implet, excitans auiditatẽ, inuitansq́; in omnib. cibis, ita ut ſit peculiaris ex eo in tellectus inter innumera cõdimenta. lIta eſt in mandẽdo quęſitus garo. Quin& pecudes 30 armẽtaq;& iumẽta, fale maxime ſollicitant᷑ ad paſtũ, multo largiore lacte, multoq́; gra/ tiore etiã in caſeo dote.Ergo hercule uita humanior ſine ſale nequit degere:adeoq́; neceſ/ ſarium elementũ eſt,ut trãſierit intellectus ad uoluptates animi quoq;. Nam ita ſales ap/ pellantur:omnisq́; uitæ lepos& ſumma hilaritas, laborũcq; requies nõ alio magis uoca/ bulo cõſtat. Nonoribus etiã militiæq; interponit᷑, ſalarijs inde dictis, magna apud antiquos autoritate, ſicut apparet ex nomine Salariæ uiæ quoniã illa ſal in Sabinos portari conſuerat. Ancus Marcius rex. ſalis modia ſex milia in cõgiario dedit populo,& ſalinas primus inſtituit. Varro etiã pulmẽtarij uice uſos ueteres, autor eſt: Eſitaſſe enim ſalẽ cum Pane& caſeo, ut prouerbio apparet. Maxime tamen in ſactis intelligit᷑ autoritas, quando nulla conficiuntur ſine mola ſalſa. Salinarum ſynceritas ſummam fecit ſuam differen/ 42 tiam quadam fauilla ſalis, quæ leuiſsima ex eo eſt& candidiſſima: appellatur& flos ſa/ lis, in totum diuerſa res, humidiorisq; naturæ,& crocei coloris, aut ruffi, ueluti rubigo ſa lis: odore quoqʒ ingrato ceu gari, diſſentiens à ſale non modo à ſpuma. Aegyptus ĩnue/ nit, uideturq; Nilo deferri. Et fontibus tamen quibuſdam innatat. Optimũ ex eo quod olei quandam pinguitudinem reddit. Eſt enim etiam in ſale pinguitudo, quod mire/mur. Adulteratur autem tingiturq́; rubrica, aut plerunq; teſta trita: qui fucus aqua deprebenditur, diluente factitium colorem, cum uerus ille non niſi oleo reſoluatur,& un/ guentarij propter colorem eo maxime utantur. Canicia in uaſis ſumma eſt: media ue/ ro pars humicior, ut diximus. Floris natura aſpera, excalfactoria, ſtomacho 1 Su/ dorem

HUISTORIAE LIPER XXXF 561
dorem tiet, aluum ſoluit in uino& aqua, acopicis& ſmegmaticis utilis. Detrahiit& ex pal
pebris pilos efficaciſſime. Feces imæ concutiuntur, ut color croci redeat. Præter hęc etiam
num appellatur in ſalinis ſalſugo, ab alijs ſalſulago, tota liquida, marina aqua ſalſior, ui di
ſtans. Aliud etiamnum liquoris exquiſiti genus, quod garon uocauere, inteſtinis piſcium
cæterisc; quæ abijcienda eſſent, ſale maceratis, ut ſit illa putreſcentium ſanies. Hoc olim conficiebatur ex piſce, quemm Græci garon uocabant. Capite eius uſto, ſfuffitu extrahi ſe/cundas morantes. De ſcombro piſce,& muria,& alece. Cap. vIII Vnc è ſcombro piſce laudatiſsimum in Carthaginis ſpartariæ cetarijs: ſociorum
10 Na appellatur, ſingulis milibus nummùm permutantibus congios penè binos. Nec liquor ullus penè præter unguenta maiore in pretio eſſe cœpit, nobilitatis etiã gentibusScombros quidem& Mauritania, Bæticac;,& Carteia ex oceano intrantes capiunt, ad nihil aliud utiles. Laudantur& Clazomenæ garo, Pompeijc& Leptis, ſicut muria An tipolis ac Thurij, iam uero& Dalmatia. Vitiũ huius eſt alex, imperfecta nec colata fexCœpit tamen& priuatim ex inutili piſciculo minimoq́; confici. Apuam noſtri, aphyen Græci uocant, quoniã is piſciculus è pluuia naſcitur. Foroiulienſes piſcem ex quo faciunt, lupum appellant. Tranſiit deinde in luxuriã, creuerunt; genera ad infinitum: ſicuti garum ad colorem mulſi ueteris, adeoq́; dilutam ſuauitatẽ ut bibi poſſit. Aliud uero ad caſti moniarum ſuperſtitionem, etiam ſacris Iudæis dicatũ quod ſit e piſcibus ſquama carenti20 bus. Sic alex peruenit ad oſtreas, echinos, urticas, cãmaros, m ullorum iocinera. Innume/ risq; generibus ad ſaporẽ gulæ cœpit ſal tabeſcere. Hæc obiter indicata ſint deſiderijs ui tæ,& ipſa tamẽ nonnulli uſus in medendo. Nanq;& alece ſcabies pecoris ſanatur, infuſa per cutem inciſam:& contra canis morſus draconisq; marini prodeſt. In linteolis aũt cõcerptis imponitur. Et garo ambuſta recentia ſanantur, ſi quis infundat ac nõ nominet garum. Contra canum quoc; morſus prodeſt, maximmeq́; crocodili,& ulceribus quæ ſer punt, aut ſordidis. Oris quoqʒ& auriũ ulceribus aut doloribus mirifice prodeſt. Muria quoq;, ſiue illa ſalſugo, ſpiſſat, mwordet, extenuat, ſiccat. Dyſentericis utilis eſt, etiã ſi nome inteſtina corripit.Iſchiadicis, cœliacis ueteribus infunditur. Fotu quoq; apud mediterraneos aquæ marinæ uicem penſat.
30 De natura ſalis,& eius medicinis. Cap. 1 X Alis natura eſt per ſe ignea,& inimica ignibus, fugiẽs eos, omia erodẽs. Corpora uero aſtringẽs.ſiccans, alligans: defuncta etiã à putreſcẽdo uendicans, ut durent ita per
ſecula. In medendo uero mordẽs, adurens, repurgans, extenuans, diſſoluens. Stomacho
tantum inutilis, præterq́; ad excitandam auiditatẽ. Aduerſus ſerpentiũ morſus cum ori gano, melle, hyfſöpo. Contra ceraſten cum origano, aut cedria, aut pice, aut melle. Auxi/
liatur contra ſcolopendras ex aceto potus. Aduerſus ſcorpionũ ictus, cum quarta parte li
ni ſeminis ex oleo uel aceto illitus. Aduerſus crabrões uero uel ueſpas, ſimiliaq;, ex aceto. Ad heterocraneas, capitisq; ulcera,& puſtulas, papulàsue,& incipiẽtes uerrucas, cũ ſeuo uitulino: item oculorũ remedijs,& ad excreſcentes ibi carnes totiusq́; corporis pterygia:
Ao ſed in oculis peculiariter, ob id collyrijs emplaſtrisq; additur. Ad hoc maxime probatur Tattæus, aut Caunites. Ex ictu uero ſuffuſis cruore oculis ſugillatisq;, cum mytrhæ pari pondere ac melle, aut cum hyſſopo ex aqua calida, utq; foueantur ſalſugine. Ad hæc Hi ſpanienſis eligitur, cõtraq́; ſuffuſiones oculorũ cũ lacte in coticulis teritur. Priuatim ſugillationibus in linteolo inuolutus, crebroq́; ex aqua feruenti impoſitus. Vlceribus oris ma nantibus in linteolo concerpto. Gingiuarũ tumori infricatus.Et cõtra ſcabriciẽ linguę fri ctus cõminutusqʒ.Aiunt dẽtes nõ erodi neq; putreſcere, ſi quis quotidie mane ieiunus ſa lem cõtineat ſub lingua, donec liqueſcat. Lepras idẽ,& furunculos,& lichenas,& pſoras emẽdat cũ paſſa uua exẽpto eius ligno,& ſeuo bubulo atq; origano ac fermẽto uel pane,
maxime Thebaicus. Hic& ad pruritus eligitur. Tonſillis& uuis cũ melle prodeſt. Quicunqʒ

562 c. PLINII NATVRALIS
cunqʒ ad anginas, hoc amplius cum oleo& aceto, eodem tempore extra fauces illitus cqã
pice liquida. Emollit& aluũ in uino mixtus.ldẽ noxia,& tinearũ genera pellit in uino po/ tus. Aeſtus balinearũ cõualeſcentes ut tolerare poſſint, linguæ ſubditus præſtat. Neruo/ rum dolorẽ, maxime uſurpanda obſeruatione circa humeros& renes, in ſaccis aqua fer/ uenti crebro madefactus leuat. Colum torminaq́;& coxarũ dolores potus,& in ijſdẽ ſac cis impoſitus candẽs.Podagras cum farina ex melle& oleo tritus, ibi maxime obſeruan/ da uſurpatione, qua quidẽ totis corporib. nihil eſſe utilius ſale& ſole dicunt. Itaq; cornea uidemus corpora piſcatorum. Sed hoc præcipuũ dicatur in podagris. Tollit& clauos pe dum:item perniones. Ambuſtis ex oleo imponitur, aut cõmanducatus, puſtulasq́; repri
mit.Ignibus uero ſacris ulceribusqʒ; quę ſerpũt ex aceto aut hyſſopo. Carcinomatis cum
uua taminia. Phagedænis ulcerum, tritus cum farina hordei, ſuperimpoſito linteolo ma/ dente uino. Morbo regio laborãtes donec ſudent ad ignem, contra pruritus quos ſenti/ unt ex oleo& aceto infricatus iuuat:& fatigatos ex oleo. Multi& hydropicos ſale curaue re, feruoresq; febrium cum oleo perunxere,& tuſsim ueterẽ linctu eius diſcuſſere. Clyſte ribus infudere iſchiadicis. Vlceribus excreſcentibus uel putreſcẽtibus impoſuere. Croco/ dilorum morſibus ex aceto in linteolo, ita ut batuerentur antehac ulcera. Bibitur& con/ tra opium ex aceto mulſo. Luxatis imponitur cũ farina& melle. Item extuberationibus. Dentiũ dolori cum aceto fotu,& illitus cũ reſina prodeſt. Ad omnia aũt ſpuma ſalis iu/ cundior utiliorqʒ. Sed quicũqʒ ſal acopis additur ad excalfactiones: item ſmegmaticis ad
extendendam cutem leuandamq́;. Pecorũ quoq; ſcabiem& boum illitus tollit. Daturq; 20
lingendus,& oculis iumentorum inſpuitur. Hæc& de ſale dicta ſint. De nitri generibus,& confecturis,& medicinis,& obſeruationibus. Cap. X
On eſt differenda& nitri natura, non multum à ſale diſtans,& eo diligẽtius dicen/ X da, quia palam eſt& medicos qui de eo ſcripſere, ignoraſſe naturã, nec quenquam Theophraſto diligentius tradidiſſe. Exiguũ fit apud Medos, caneſcẽtibus ſiccitate con/ nallibus, quod uocant halmirhaga. Minus etiam in Thracia iuxta Philippos, ſordidum terra, quod appellat agrium. Nam quercu cremata nunquam multum factitatum eſt,& iampridem in totum omiſſum. Aquæ uero nitroſæ pluribus locis reperiuntur, ſed ſine ui
ribus dẽſandi. Optimum copioſumq́; in Clytis Macedoniæ, quod uocant chalaſtricum, 30
cãdidum, purumq́;, proximum ſali. acus eſt nitroſus, exiliente ẽ medio dulci fonticulo. Ibi fit nitrum circa canis ortum nouenis diebus, totidemq́; ceſſat, ac rurſus innatat,& de inde ceſſat. Quo apparet ſoli naturã eſſe quæ gignat, quoniã cõpertum eſt nec ſoles pro/ ficere quicquam cum ceſſet, nec imbres. Mirum eſt& illud, ſcatebra fonticuli ſemper emicante, lacum nec augeri nec effluere. Iis aũt diebus quibus gignitur, ſi fure imbres, ſalſius nitrum faciunt, aquilones deterius, quia ualidius comouent limum. Et hoc quidem naſci/ tur: in Aegypto autem conficitur multo abundantius. ſed deterius, Nam fuſcum lapido ſumqʒ eſt. Fit penèẽ eodem modo quo ſal, niſi quod ſalinis mare infundũt, Nilum autem nitrarijs. Excedente Nilo ſiccantur, decedente madent ſucco nitri x L. diebus continuis,
non(ut in Macedonia)ſtatis. Si etiam imbres affuerint, minus de flumine addunt: ſta/ 40
timcI; ut dẽſari eſt cc&ptum, rapitur ne reſoluatur in nitrarijs. Sic quoq; olei natura inter uenit, ad ſcabiem animaliũ utilis. Ipſum autẽ conditum in aceruis durat. Mirum, in lacu Aſcanio,& quibuſdam circa Chalcida fontibus, ſummas aquas dulces eſſe potariq;.infe riores nitroſas.In nitro optimũ quod tenuiſſimum,& ideo ſpuma melior. Ad aliqua ta/ men ſordidum, tanq́; ad inficiẽdas purpuras tincturasq; omnes. Magnus& uitro uſus, qui dicetur ſuo loco. Nitrarię egregiæ Aegyptijs Nã circa Naucratim& Memphin tam
tum ſolebant eſſe, circa Memphim deteriores. Nam& Iapideſcit ibi in su. ſunt tumuli ea de cauſa ſaxei. Faciunt ex his uaſa. Necnon frequenter liquatum cum ſul/
Phure coquentes in carbonibus. Ad ea quoq; quæ inueterari uolunt, illo nitro utunturSuns
₰&

HISTIMGRIAE UWIBER XXXI 563
Sunt ibi nitrariæ, in quibus& ruffum exit à colore terrę. Spumam nitri quę maxime lau datur, antiqui negabant fieri niſi cum ros cecidiſſet, pręgnantibus nitrarijs, ſed nondum parientibus. Itaq; non fieri incitatis etiam ſi caderct. Alij operimentorum fermẽto gigni exiſtimauere. Proxima ætas medicorum aphronitrũ tradidit in Aſia colligi. in ſpeluncis molibus diſtillans. Specus eos colycas uocant, dein ſiccant ſole. Optimũ putãt Lydium. Probatio.ut ſit minime ponderoſum,& maxime friabile, colore penè purpureo. Hoc in paſtillis affertur.· Aegyptium in uaſis picatis, ne liqueſcat. Vaſa quoc; ea ſole inareſcentia petficiũtur. Nitri probatio, ut ſit tenuiſſimum& quãmaxime ſpongioſum fiſtuloſumq;. Adulteratur in Aegypto calce. Deprehẽditur guſtu. Sincerũ em̃ facile reſoluitur: aduli teratum pungit. Calce aſperſum reddit odorem uehementẽ. VWritur in teſta opertum ne exultet: alias igni non exilit nitrum: nihilq; gignit aut alit,cum in ſalinis herbę gignantur, & in mari tot animalia, tantum algæ. Sed maiorẽ eſſe acrimoniam nitro apparet᷑, nõ hoc tantum argumento, ſed in illo quod nitrariæ calciamenta protinus conſumunt, aliqs ſalu bres, oculorũqʒ claritati utiles. In nitrarijs non lippiunt. Vlcera allata eò celerrime ſanan tur: ibi facta, tarde. Ciet& ſudorem cum oleo perũctis, corpusq́; emollit. In pane ſalis ui ce utuntur chalaſtræo:ad rhaphanos Aegyptio:teneriores eos facit, ſed obſonia alba& dgteriora, olera uiridiora. In medicina aũt calfacit, extenuat, mordet, ſpiſſat, ſiccat, exulcerat. Vtile his quæ euocanda ſint aut diſcutienda,& lenius mordenda atq; extenuanda, ſi cut in papulis puſtulisc;. Quidam in hoc uſu accẽſum uino auſtero reſtinguunt, atq; ita 20 trito in balineis utuntur ſine oleo. Sudores nimios inhibet cũ arida iride, adiecta oleo uiri di. Extenuat& cicattices oculorum& ſcabritias genarũ cum fico illitum, aut decoctum in paſſo ad dimidias partes: item contra argema oculorum. Vngues decoctum cum paſſo in mali punici calice adiuuat nitrum: claritatẽq; uiſus cum melle inunctum. Prodeſt den/ tium dolori ex uino, ſi cum pipere colluantur. Item cum potro decoctum. Nigreſcentes dentes crematum dentifricio ad colorẽ reducit. Capitis animalia,& lendes necat, cum Sa mia tetra illitum ex oleo· Auribus purulentis uino liquatum infunditar. Sordes eiuſdem partis erodit ex aceto. Sonitus& tinnitus diſcutit ſiccum additum. Vitiligines albas cum cimolia creta, æquo pondere ex acetoꝛ in ſole illitum emendat. Furunculos admixtum reſing extrahit, aut cum uua alba paſſa, nucleis eius ſimul tritis. Teſtium inflammationi ocz0 currit:itẽ eruptionibus pituitæ in toto corpore, cum axungia. Contraq́; canis morſus, ad dita reſina, initijs cum aceto illinitur. Sic& lerpentium morſibus, phagedænis,& ulceribus quæ ſerpunt, aut putreſcunt, cum calce ex aceto. Hy dropicis cum fico tuſum datur illiniturq;. Diſcutit& tormina, ſi decoctum bibatur pondere drachmæ cum ruta, uel anerho, uelcumino. Reficit laſsitudines cum oleo ex aceto perunctorum. Et contra algores horrorẽsque prodeſt, manibus pedibusque confricatis cum oleo. Compriwit & pruritus ſuffuſorum felle, maxime cum aceto datum. Succurrit& uenenis fungorum ex poſcapotum: aut ſi bupreſtis paſta ſit, ex aqua: uomitionésque euocat. His qui ſanguinem tauri biberint cum laſere datur. In facie quoque exulcerationes ſanat cum melle & lacte bubulo. Ambuſtis toſtum donec nigreſcat tritumq́; illinitur. Iafunditur uentris 40& renum doloribus, aut rigori corporum, neruorũq; dolotibus. Paralyſi in lingua cum pane imponitaur. Suſpirioſis in ptiſana ſumitur. Tuſsim ueterem ſanat, Hore mixto galba no, reſinæ terebinthinæ, pari pondere omnium, itaut fabæ magnitado deuoretur. Coquitur, dilutumq́; poſtea cum pice liquida ſorbendũ in angina datur. Flos eius cum oleo Oyprio articulorum doloribus in ſole iucundus eſt. Regium quocq; morbum in uino ex terminat potum. Et inflationes diſcutit, ſanguinis proflauiũ& naribus ſiſtit ex feruenti aqua uapore naribus rapto. Pruriginem alumine permixto tollit. Alarum uirus ex aqua quotidiano fotu. Vſcera ex pituita nata cera permixtum: quo genere neruis quoque pro/ deſt. Cœliacis infunditur. Perungi ante acceſsiones frigidas nitro& oleo multi præce/pere. Sic& aduerſus lepras, lentigines. Podagricis in balineis uti ſolio nitri prodeſt, atrophis

4 564 c. PpLINII NMATVRAELIS
atrophis,opiſthotonis, tetanis. Sal nitrum ſulphuri concoctum in lapidem uertitur. De ſpongiarum natura. Cap. XI Pongiarum genera diximus in naturis aquatilium marinorum. Quidam eas ita diS ſtinguunt. Alias ex his mares exiſtimauere, tenui fiſtula ſpiſsioresc;, perſorbẽtes,& quæ tinguntur in delicijs, aliquãdo& purpura. Alias fœminas, maioribus fiſtulis ac per petuis. Emaribus duriores alias, quas appellãt tragos, tenuiſſimis fiſtulis atq; denſifſimis. Candidæ cura fiunt: è molliſsimis recentes per æſtatem tinctæ ſalis ſpuma, ad lunam& pruinas ſternuntur inuerſæ, hoc eſt, qua parte adhæſere, ut candorem bibant. Animal eſſe docuimus, etiam cruore inhærente. Aliqui narrant& auditu regi eas, contrahic; ad ſonũ, exprimentes abundantiã humoris, nec auelli petris poſſe, ideo abſcindi& ſaniem d emittere, Quin& eas quæ ab aquilòne ſint genitæ, præferunt cæteris. Nec uſquam diutius durare ſpiritum medici affirmant. Sic& prodeſſe corporibus, quia noſtro ſuum miſce ant,& ideo magis recentes, magisq́; humidas: ſed minus in calida aqua minusq́; unctas, aut unctis corporibus impoſitas. Et ſpiſſas minus adhæreſcere. Molliſsimum genus ea rum penicilli, oculorum tumotes leuant ex mulſo impoſiti. lidem abſtergendæ lippitudi ni utiliſsimi, eosq; tenuiſſimos& molliſſimos eſſe oportet. Imponũtur ſpongiæ ipſæ epiphoris ex poſca: ex aceto calido ad capitis dolores. De cætero recentes diſcutiunt, molli/ unt, mitigant. Veteres cõglutinant uulnera. Vſus earum ad abſtergenda, fouenda, ope/ rienda à foru dum aliud imponatur. Vlcera quoque humida& ſenilia impoſitæ ſiccant: ftacturæ& uulnera ſpongijs utiliſsime fouentur. Sanguis rapitur in ſecando, ut curatio 20 perſpici poſsit. Et ipſæ uulnerum inflãmationibus imponuntur, nunc ſiccæ, nunc ex ace/ to inſperſæ, nunc è uino, nunc ex aqua frigida. Ex aqua uero cœleſti impoſitæ, ſecta recẽ/ tia non patiuntur intumeſcere. Imponuntur& integris partibus, ſed fluctuatione occulta laborantibus, quæ diſcutienda ſit,& ijs quæ apoſtemata uocãt, melle decocto perunctis. Item articulis alias aceto ſalſo madidæ, alis è poſca. Si ferueat impetus, ex aqua. Eędẽ& callo ſalſa madidæ: at cõtra ſcorpionum ictus ex aceto. In uulnerum curatione& ſuccidæ: lanæ uicem implent, nunc ex uino& oleo, nunc ex eadem. Differentia hæc, quòd lanæ emolliunt, ſpongiæ coercent, rapiuntq́; uitia ulcerum. Circumligantur& hydropicis ſicæ, uel ex aqua tepida poſcaue, utcunq; blandioribus opus eſt, opeririuùe aut ſiccari cutem. Imponuntur& his morbis, quos uaporari oporteat, feruenti aqua perfuſæ ex 5 preſſæq́; inter duas tabulas. Sic& impoſitę ſtomacho proſunt,& in febri contra nimios ardores. Sed ſpleneticis ẽ poſca, ignibus ſacris ex aceto, efficaciores quàm aliud. Imponi oportet ſic,ut lanas quoq; partes ſpatioſe operiant. Sanguinis profluuium ſiſtunt ex ace to aut frigida. Liuorem ab ictu recentem, ex aqua ſalſa calida ſæpius mutata tollunt, teſti um tumorem doloremq́; ex poſca. Ad canum morſus utiliter conciſæ imponuntur, ex 8 aceto, aut frigida, aut melle, abunde ſubinde humectandæ. Africanæ cinis cum porti ſe/ ctiui ſucco, ſanguinem reijcientibus hauſtu ſalis ex frigida prodeſt. Idem cinis cum oleo uel acetõ fronti illitus, tertianas tollit. Priuatim Africanæ ex poſca tumorem diſcutiunt. Omnium autem cinis cum pice crematarum, ſanguinem ſiſtit uulnerũ. Aliqui raras tan/ tum, ad hoc cum pice urunt. Et oculorum cauſa comburuntur in cruda olla figulini ope/ 4⁰ ris, plurimũ proficiente eo cinere cõtra ſcabritias genarum excreſcentesq́; carnes,& quic/ quid opus ſit ibi deſtringere, ſpiſſare, explere. Vtilius in eo uſu lauare cinerem. Præſtant 12 & ſtrigilum uicem linteolorumq; affectis corporibus. Et contra ſolem apte protegunt capita. Medici inſcitia ad duo nomina eas redegere, Africanas, quarũ firmius ſit robur, Rhodiacasq́;, ad fouẽdum molliores. Nunc autem molliſsimæ circa muros Antiphelli urbis reperiuntur. Frogus autor eſt, circa Lyciam penicillos molliſsimos naſci in alto, unde ablatæ ſint ſpongiæ. Polybius ſuper ægrum ſuſpenſos quietiores facere noctes. Nunc reuertemur ad marina animalia& aquatilia. 8 C. Plinij V

565 c. PELINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XXXII PROOEMIV N. Medicinæ ex aquatilibus. JIENTV eſtad ſumma naturæ exemplorumq́;, per rerum or/ dinem,& ipſum ſua ſponte occurrit immenſum potentiæ occultæ documentum, ut prorſus nec aliud ultra quæri debeat, nec par aut ſimile poſsit inueniri, ipſa ſe uincente natura,& quidem numeroſis modis. Quid enim uiolentius mari uentisue,& tur/ binibus& procellis, quo maiore hominum ingenio in ulla ſui parte adiuta eſt quaàm uelis remisq;? Addatur his& reciproci Alſtus inenarrabilis uis, uerſumq́; totum mare in flamen: De echeneide piſce,& mirabili eius proprietate,& torpedine,& marino 1 lepore,& mirabilia rubri maris. Cap. 1 92 Amen omnia hæc pariterq́; eodem impellentia, unus ac paruus admodũ piſciculus, . echeneis appellatus, in ſe tenet. Ruant uenti licet,& ſæuiant procellæ, imperat furori, uiresq; tantas compeſcit,& cogit ſtare nauigia: quod non uincula ulla, non ancoræ pon/
dere irreuocabili iactæ. Infrenat impetus,& domat mundi rabiem nullo ſuo labore, non
20 retinendo, aut alio modo quàm adhærendo. Hæc tantilla eſt ſatis contra tot impetus, ut uetet ire nauigia. Sed armatæ claſſes imponunt ſibi turrium propugnacula, ut in mari quoq; pugnetur uelut ẽ muris. Heu uanitas humana, cum roſtra illa ære ferroq; ad ictus armata, ſemipedalis inhibere poſsit, ac tenere deuincta piſciculus. Fertur Actiaco Marte
’ tenuiſſe prætoriam nauim Antonij, properãtis circumire et exhortari ſuos, donec traſiret 1 in aliã. Ideoq́; Cæſariana claſsis impetu maiore protinus uenit. Tenuit& noſtra memoria Caij principis ab Aſtura Antium remigantis. ut res eſt etiam auſpicalis piſciculus. Si-/ quidem nouiſsime tum in urbem reuerſus ille imperator. ſuis telis cõfoſſus eſt. Nec lon ga fuit illius morę admiratio, ſtatim cauſa intellecta, cum è tota claſſe quinqueremis ſola non proficeret, exilientibus protinus qui id quærerẽt circa nauim, inuenere adhærentẽ guber
30 naculo, oſtenderuntq́; Caio, indignanti hoc fuiſſe quod ſe reuocaret, quadringẽtorumq́; remigum obſequio contra ſe intercederet. Conſtabat peculiariter miratum quomodo adhærens tenuiſſet, nec idem polleret in nauigium receptus. Qui tunc poſteac; uidere, eum limaci magnæ ſimilem eſſe dicunt. Nos plurium opiniones poſuimus in natura a/ quatilium, cum de eo diceremus. Nec dubitamus idem ualere omnia genera, cum celebri & conſecrato etiam exemplo apud Gnidiam Venerem, conchas quoq; eiuſdem poten/ tiæ credi neceſſe ſit. Enoſtris quidam latinis remorã appellauere eum. Mirumq́;, e Graæ/cis alij lubricos partus atq; procidentes cõtineri ad maturitatem alligato eo(ut diximus) prodiderunt: alij ſale adſeruatum adalligatumq; grauidis partus ſoluere, ob id alio nomine odinolyontem appellari. Quocunque modo iſta ſe habeant, quis ab hoc tenendi
40 nauigia exemplo de ulla potentia naturæ atq; effectu,2in remedijs ſponte naſcentium re
2 rum dubitet? Quin& ſine hoc exemplo per ſe ſatis eſſet ex eodem mari torpedo: etiam I procul& e lonaincaesnelgt haſta virgaue attingatur, quamuis præualidos lacertos tor/ peſcere quamlibet ad curſum ueloces alligari Pedes. Quod ſi neceſſe habemus fateri hoc exemplo eſſe uim aliquam, quæ odore tantum& quadam aura ſui corporis aficiat mem bra, quid non de remediorũ omnium momentis ſperandum eſt? Non ſunt minus mira quę de lepore marino traduntur. Venenum eſt alijs in potu, aut in cibo datus, alijs etiam uiſus. Siquidem grauidæ ſi omnino aſpexerint, ſœminam ex eo genere duntaxat, ſtatim nauſea& redundatione ſtomachi uitium fatentur, ac deinde abortum faciunt. Reme8⸗ dio eſt mas, ob id induratus ſale, ut in brachialibus habeant. Eadem res in mari& tactu
B b qui
719 8 0.
¹

566 c. PLINII NATVRALIBS
aigem nocet. Veſcitur eo unum tãtum animalium ut non intereat, mullus piſcis,& tene reſcit tantũ.& ingratior uiliorq; fit.· Iomines quibus impactus eſt, piſcem olent, hoc pri mo argumento ueneficium id deprehenditur. Cætero moriuntur totidem diebus, quot uixerit lepus.Incertiq; temporis geneficium id eſſe, autor eſt Licinius Macer. In India af firmant non capi uiuentem, inuicemq; ibi hominẽ illi proueneno eſſe, ac uel digito omni no in mari ractum mori.Eſſe autem ampliorem multo, ſicut reliqua animalia. Iuba in his uoluminibus quæ ſcripſit ad C. Cæſarem Auguſti filium de Srabia, tradit mituloster/ nas heminas capere. Cetos ſexcentorum pedum longitudinis,& trecentorum ſaxaginta latitudinis in flumen Arabiæ intraſſe, pinguiq; eius negociatores& omnium piſcium adi
pe camelos perungere in eo ſitu, ut aſiſos ab his fugent odore. 18 De ingenijs& manſuetudine quorundam piſcium,& ubi ex manu edant, & ubi reſponſa dantur ex piſcibus. Cap. 11
Ihi uidentur mira& quæ Quidius prodidit piſcium ingenia, in eo uolumine quod halieuticon inſcribitur. Scarum incluſum naſsis nõ fronte erumpere, nec infeſtis uiminibus caput inſerere, ſed auerſum caudæ ictibus crebris laxare fores, atq; ita retrorſum “ luctatũ eius ſi forte alius ſcarus extrinſecus uideat, apprehẽſa mordicus cauda adiuuare nixus etumpentis. Lupum rete citcũdatum harenas arare cauda, atq; ita conditum tranſire rete. Murenam maculas appetere ipſas, conſciam teretis ac lubrici ter/ gi, tum multiplici flexu laxare, donec euadat. Polypum hamos appetere, brachijsq́; com plecti non morſu, nec prias dimittere quàm eſcam circumroſerit, aut harundine leuatum 20 extra aquam. Scit& mugil eſſe in eſca hamum, inſidiasc; non ignorat: auiditas tamẽ tan ta eſt, ut cauda uerberando excutiat cibos. Minus in prouidendo lupus ſolertiæ habet. ſed magnum robur in pœnitendo Nam ut hæſit in hamo, tumultuoſo diſcurſu laxat uul nera, donec excidant inſidiæ. Murenæ amplius deuorant quàm hamum, admouentq; dentibus lincas, atque ita erodunt. Pytheas id tradit. Idem infixam hamo inuertere ſe, quoniam ſit dorſo cultellato, ſpinaq; lineam præſecare. Licinius Macer murenas tantum ſœminini ſexus eſſe tradit,& concipere è ſerpentibus, ut diximus, ob id ſibilo à piſcatori/ bus tanquam ſerpentibus euocari& capi: pingueſcere lactatu, fuſte non interimi, eaſdem ferula protinus. Animam in cauda habere certum eſt, eac; icta celerrime exanimari⸗ at ca pitis ictu difficulter. Nouacula piſce quæ tacta ſunt, ferrum olent. Duriſsimum eſſe piſciũ conſtat qui orchis uocetur: rotundus eſt,& ſine ſquamis, totusq; capite conſtat. Miluago quoties cernatur extra aquam uolitans. tempeſtates mutari, Tfebius Niger autor eſt. Xiphiam id eſt gladium, roſtto mucronato eſſe, ab hoc naues perfoſſas mergi in oceano ad locum Mauritaniæ qui Cotta uocetur, non procul Lixo flumine. Idem loligines euo/ lare ex aqua tradit, tanta multitudine ut nauigia demergant. E manu ueſcuntur piſces in pluribus quidem Cæſaris uillis: ſed quæ ueteres prodidere, in ſtagnis non piſcinis admirati, in Eloro Siciliæ caſtello non procul Syracuſis: item in Labradij Iouis fonte anguillas:hæ& inaures additas gerunt. Similiter in Chio iuxta ſenum delubrum: in Meſopo/ tamiæ quoque fonte Cabura, de quo diximus. Nam in Lyciæ Myris in fonte Apollinis, quem Curium appellant, ter fiſtula euocati ueniũt ad augurium. Diripere eos carnes ob/40 iectas lætum eſt conſultantibus, caudis abigere dirum. Hierapoli Syriæ in lacu Venetis ædituorum uocibus parent uocati, exornati auro ueniunt, adulantes ſcalpuntur, ora hian tia manibus inſerendis præbent. In Stabiano Campaniæ ad Herculis petram, melanu, ri in mari panem abiectum rapiunt, ijdemq; ad nullum cibum, in quo hamus ſit, acce/ dunt. Necilla in nouiſsimis mira, amaros eſſe piſces ad Pelen inſulam,& ad Clazome/ nas. Contrà, ad ſcopulum Siciliæ ac Leptin Afticæ& Eubœam& Dyrthachiũ. Rurſus ita ſalſos, ut poſsint ſalſamenta exiſtimari, cirea Cephaleniam& Ampelon& Paron, & Deli petras: in portu eiuſdem inſulæ, dulces. Quam differentiam pabulo conſtare non
eſt dubium. Apion maximum piſcium eſſe tradit porcum, quem Lacedæmonij dn gorl cum

HISTORIAE LIBER XXXII 567
goriſcum uocant. Grunnire eum cum capiatur. Eſfe uero illam naturæ accidentiam, quod magis miremur,etiam in locis quibuſdam, appoſito occurrit exẽplo. Siquidem ſalſamẽta omnium generum in Italia Beneuenti recentia effici conſtat. Piſces matinos in uſu fuiſſe
protinus condita Roma, autor eſt Caſsius Hemina, cuius uerba de ea re hic ſubijciam: Numa conſtituit ut piſces qui ſquamoſi non eſſent ni pollucerent patrimonia, commen/ tus ut conuiuia publica& priuata, cœnæqq; ad puluinaria facilius cõpararentur, ni qui ad polluctum emerent, precio minus parcerent᷑, eaq; præmercarentur. Quantum apud nos Indicis margaritis pretium eſt, de quibus ſuo loco ſatis diximus, tantum apud Indos in curalio. Nanq; iſta perſuaſione gentium cõſtant. Gignitur quidem& in rubro mari, ſed o nigrius: item in Perſico uocatur Iace, laudatiſsimum in Gallico ſinu circa Stœchadas inſu las.& in Siculo circa Heliam ac Drepanũ. Naſcitur& apud Grauiſcas,& ante Neapolin Campaniæ:maximeq; rubẽs. ſed molle,& ideo uiliſsimũ Erythris. Forma eſt ei fruticis, color uiridis. Baccæ eius candidæ ſub aqua ac molles, exemptæ confeſtim durantur& ru beſcũt, quaſi corna ſatiua ſpecie atq; magnitudine. Riunt tactu protinus lapideſcere,ſi ui/ uat. Itaq; occupari, euelliq;ʒ retibus, aut acri ferramento præcidi. Hac de cauſa curalium uo citatum interpretantur. Probatiſsimum q́; maxime rubens,& quàm ramoſiſsimum, nec ſcabroſum, aut lapideum, uel rurſus inane, aut concauum. Autoritas baccarum eius non minus Indorum uiris quoq; precioſa eſt, q́; fœminis noſtris uniones Indici. Aruſpices eorum uatesqʒ imprimis religioſum id geſtamen amoliẽdis periculis arbitrãtur. Itaq;& 20 decore et religione gaudẽt. Prius q́; hoc noteſceret, Galli gladios, ſcuta, galeas adornabãt eo. Nunc tanta penuria eſt uẽdibili merce, ut perquàm raro cernatur in ſuo orbe. Surculi infantiæ adalligati, tutelam habere creduntur. Contraq; torminum ac ueſicæ& calculo/rum mala in puluerẽ igne redacti.potiq; cum aqua auxiliãtur. Simili modo ex uino poti, aut ſi febris ſit,ex aqua ſomnum afferunt: Ignibus diu repugnant. Sed eodem medicami ne ſæpius poto tradunt lienem quoq; abſumi. Sanguinem reijcientibus excreantibus ue medentur. Cinis eorum miſcetur oculorum medicamentis: Spiſſat enim ac refrigerat. VI cerum caua explet. Cicatrices extenuat. Quod ad repugnantiã rerũ attinet, quam Græci antipathiam uocant, nihil eſt uſquam uenenatius q́; in mari paſtinaca, utpote cum radio eius arbores necari dixerimus. Hanc tamen perſequitur galeos. Idem& alios quidem pi/ zo ſces.ſed paſtinacas præcipue, ſicut in terra ſerpentes muſtela. Tanta eſt auiditas ipſius ue/
neni. Percuſsis uero ab ea medetur& hic quidem, ſed& mullus ac laſer. De his quibus in terris& in aquis uictus eſt,& de caſtoreis medicinæ,& obſeruationes. Ca. 111
Cbectabilis naturæ potentia in his quoq;, quibus& in terris& in aqua uictus eſt, ſicut S& fibris, quos caſtores uocãt,& caſtorea teſtes eorum. Amputari hos ab ipſis cũ ca/ piant᷑ negat Sextius diligẽtiſsimus medicinæ. Quinimo paruos eſſe ſubſtrictosq;,& adhærentes ſpinę, nec adimi ſine uita animalis poſſe. Adulterari aũt renibus eiuſdẽ qui ſint grandes.cũ ueri teſtes parui admodũ reperiant᷑. Præterea ne ueſicas quidẽ eſſe, cum ſint geminæ, quod nulli animaliũ. In his folliculis inueniri liquorẽ,& aſſeruari ſale. Itaq; inter 0 40 probationes falſi eſſe folliculos geminos ex uno nexu dependentes, quod ipſum corrũpi I fraude, conijcientibus gummi cum ſale ammoniaco: quoniam ammoniaci coloris eſſe de/ beant, tunicis circũdati liquore ueluti mellis ceroſi, odoris grauis, guſtu amaro& acti, friabiles.Efficaciſsimi ẽ Ponto Galatiæ, mox Africæ. Sternutamẽta olfactu mouẽt. Somnũ
cõciliãt, cũ roſaceo& peucedano peruncto capite:& per ſe poti in aqua: ob id phreneticis
utiles. ltem lethargicos odoris ſuffitu excitãt. Vuluarumq́; exanimationes uel ſubditi,&
menſes ac ſecundas cient, duabus drachmis ex aqua cum pulegio poti. Medentur& uer/ tigini,opiſthotonis, tremulis, ſpaſticis, neruotũ uitijs, iſchiadicis, ſtomachicis, paralyticis,
perunctis omnibus:Vel triti ad craſsitudinẽ mellis cum ſemine uiticis, ex aceto aut roſa/
ceo. Sic& cõtta comitiales ſumpti: poti uero cõtra inflationes, tormina, uenena. Differen
Bb 2 tia

568 c. r LINII NATVRALI’
tia tantum contra genera eſt mixturæ. Quippe aduerſus ſcorpiones, ex uino bibuntur: aduerſus phalangia& araneos, ex mulſo, ita ut uomitione reddantur, aut ut retineantur, cum ruta. Aduerſus chalcidas, cum myrtite. Aduerſus ceraſten& preſteras, cum panace. aut ruta ex uino. Aduerſus cæteras ſerpentes, cum uino. Dari binas drachmas ſatis eſt, eorum quæ adijciantur ſingulas. Auxiliãtur priuatim contra uiſcum ex aceto. Aduerſus aconitum ex lacte, aut aqua. Aduerſum elleborum albũ ex aqua mulſa nitroc;. Neden/ tur& dentibus infuſi cum oleo triti in aurem aàcuius parte doleant. Aurium doloribus melius ſicum meconio. Claritatem uiſus faciunt cum melle Attico inuncti. Cohibent ſin/ gultus ex aceto. Vrina quoq; fibri reſiſtit uenenis,& ob id in antidota additur. Adſerua/ tur autem optime in ſua ueſica, ut aliqui exiſtimant.
De teſtudine,& multorum piſcium medicinæ,& obſeruationes. Cap. IIII Eminus ſimiliter uictus in aquis terraq;,& teſtudinum, effectus quoq; pari honore habendi, uel propter excellens ia uſu precium, naturæq; proprietatem. Sunt ergo
teſtudinum genera, terreſtres, marinæ: lutariæ,& quæ in dulci aqua uiuunt. Das quidam Græcis emydas appellãt. Terreſtrium carnes ſuffuſionibus proprie, magicisq; artibus refutandis,& contra uenena ſalutares produntur. Plurimæ in Africa. Hæ ibi amputato capite pedibusq; pro antidoto dari dicũtur:& ex iure in cibo ſumptæ, ſtrumas diſcutere, ac lienes tollere: Item comitiales morbos. Sanguis earum claritatem uiſus facit, ſfuffuſio/ nes que oculorum tollit. Et contra ſerpentium omnium& araneorum& ſimilium,& ra/
10
narumn uenena auxiliatur, ſeruato ſanguine in farina pilulis factis,& cum opus ſit in uino 20
datis. Felle teſtudinum cum Attico melle glaucomata inungi prodeſt:& ſcorpionum pla gæ inſtillari. Tegumẽti cinis uino& oleo fubactus pedum rimas ulcerac; ſanat. Squamę ẽſumma parte deraſæ,& in potu datæ, uenerẽ cohibent. Bo magis hoc mirum, quoniam totius tegumenti farina accendere traditur libidinẽ. Vrinã earum aliter quàm in ueſica diſſectarum, inueniri poſſe non arbitror:& inter ea hoc quoq; eſſe, quæ portentoſa magi demonſtrent: aduerſus aſpidum ictus ſinulare, efficaciore tamen, ut aiunt, cimicibus admixtis. Qua durata illinuntur ſtrumis,& ulceribus frigore aut aduſtione factis. Sorben/ tur in ſtomachi doloribus. Marinarum carnes admixtæ ranarum carnibus contra ſala mandras præclare auxiliantur. Neque eſt teſtudine aliud ſalamandræ aduerſius. San/ guine alopeciarum inanitas& porrigo, omnia que capitis ulcera curantur, Inareſcere au30 tem eum oportet, lentec; ablui. Inſtillatur& dolori aurium cum lacte mulierum. Aduer/ ſus comitiales morbos manditur cum polline frumenti. Miſcetur autem ſanguis heminis tribus aceti, hemina uini addita his,& cum hordeacea farina, aceto quoq; admixto, ut ſit quod deuoretur fabæ magnitudine, Hæc ſingula& matutina& ueſpertina dantur, dein poſt aliquot dies ueſpera. Comitialibus inſtillatur ore diducto, his qui modice corripi/ antur. Spaſmo cum caſtoreo clyſtere infunditur. Quod ſi dentes per annum colluantur teſtudinum ſanguine, immunes à dolore fiünt. Et anhelitus diſcutit, quas que orthopnœas uocant: ad has in polenta datur. EFel teſtudinum claritatem oculorum facit, cica/ trices extenuat, tonſillas ſedat& anginas,& omnia oris uitia. Priuatim nomas ibi: item ardentium teſtium. Naribus illitum comitiales erigit, attollit que. Idem cum uernatione 40
anguium aceto admixto, unice purulentis auribus prodeſt. Quidam bubulum fel admi; ſcent, decoctarumqT́; carnium teſtudinis ſuccum, addita æque uernatione anguium. Sed diu in uino teſtudinem excoquunt. Oculorum quoque uitia omnia fel inunctum cum melle emendat:ſuffuſiones etiam marinæ fel cum fluuiatilis ſanguine& lacte mulierum. Capillus inficitur felle. Contra ſalamandras uel ſuccum decoctum bibiſſe ſatis eſt. Teſtu dinum eſt tertium genus in cœno& paludibus uiuẽtium. Latitudo his in dorſo pectori ſimilis nec conuexo incurua calice, ingrata uiſu, Ex hac quoq; tamẽ aliqua cõtingunt au/ xilia. Fres nanq; in ſuccenſa ſarmenta coniectæ, diuidentibus ſe tegumentis rapiuntur: tum euulſæ carnes earum coquũtur in aquæ congio ſale modice addito: ita dee. 2

HISTORIAE LIBERXXXII. 569
ad tertias partes ſuccus, paralyſin& articularios morbos ſentiẽtibus bibitur. Detrahit itẽ fel pituitas, ſanguinẽq; uitiatũ. Siſtitur ab eo remedio aluus aquæ frigidæ potu. Bx quar/ to genere teſtudinum, qus ſunt in amnibus. diuulſarum pingui cum aizoo herba tuſo, ad mixto unguento& ſemine li ij. ante acceſsiones ſi perungãtur ægri,præter caput, mox cõ uolati, calidam aquam bibant, quartanis liberari dicuntur. Hanc teſtudinem quintadeci/ ma luna capi oportere, ut plus pinguiũ reperiatur. Verũ ægrum ſextadecima luna perun/ gitradunt. Ex eodem genere teſtudinũ ſanguis inſtillatus crebros capitis dolores ſedat: ltem ſtrumas. Sunt qui teſtudinũ ſanguinem cultro æreo ſupinarum capitibus præciſis, excipi nouo ſictili iubeant. Ignem ſacrum, cuiuſcunq; generis ſanguine illini. Item capitis o ulcera manantia,& uerrucas. lidem promittũt teſtudinũ omnium fimo panos diſcuti. Et licet incredibile dictu ſit, aliqui tradunt, tardius ire nauigia, teſtudinis pedem dextrum ue hentia. Hinc deinde in morbos digeremus aquatilia, non quia ignoremus gratiorem eſſe uniuerſitatem animalium, maiorisc; miraculi: ſed hoc utilius eſt uitæ, contributa habere remedia, cum aliud alij proſit, aliud alibi facilius inueniatur. 8 De aquatilibus, remedia in morbos digeſta. Et primum contra uenena& uenenata animalia. Eap
Enenatũ mel diximus ubi naſceret᷑. Ruxilio eſt piſcis aurata in cibo. Velſi ex melle faſtidium ctuditas ue quæ ſit grauiſsima incidat: teſtudinẽ circumciſis pedi bus.capite,cauda, decoctam, antidotũ eſſe, autor eſt Pelops ſcincumq; Apelles. Qui eſſet 20 ſcincus, diximus: Sępius uero quantum ueneficium menſtruis mulierum. Contra omnia ea auxiliatur, ut diximus, mullus. Item contra paſtinacam& ſcorpiones terreſtres mari/ nosq́;,& dracones,& phalangia illitus ſumptus ue in cibo. Eiuſdem recentis è capite cinis contra omniauenena, priuatim contra fungos. Nala medicamenta inferri negant poſſe, aut certe nocere, ſtella marina uulpino ſanguine illita,& affixa limini ſuperiori, aut clauo xreo ianuę. Draconis matini ſcorpionumc; ictus/carnibus earum impoſitis:item araneo rum morſus ſanantur. In ſumma contra omniauenena, uel potu, uel ictu, uel morſu no/xia, ſuccus earum ex iure decoctarũ efficaciſsimus habetur. Sunt& ſeruatis piſci bus me/ dicinæ, ſalſamentorumq́; cibus prodeſt à ſerpente percuſsis,& contra beſtiarũ ictus, me/ro ſubinde hauſto.ita ut ad ueſperam cibus uomitione reddatur. Peculiariter à chalcide, zo ceraſte, aut quas ſepas uocant, aut elape dipſade ue percuſsis. Contra ſcorpiones largius ſumi, ſed non euomi ſalſamenta prodeſt, ita t ſitis toleret᷑,& imponere eadem plagis cõuenit. Contra crocodilorum quidem morſus non aliud præſentius habetur, Priuatim cõ tra preſteris morſum ſarda prodeſt.Imponuntur ſalſamenta& contra canis rabioſi: uel ſi non ſint ferro uſtæ plagæ, corporaq; clyſteribus exinanita, hoc per ſe ſufficit. Et contra draconem marinum ex aceto imponuntur. Idem& cybij profectus. Draco quidem ma/ rinus ad ſpinæ ſuæ, quaferit, uenenũ ipſe impoſitus, uel cerebro toto prodeſt. Ranarum marinarum ex uino& aceto decoctarum, ſuccus contra uenena bibitur& contra ranæ ru betæ uenenum,& contra ſalamandras. Fluuiatiles, ſi carnes edantur ius ue decoctarum ſorbeatur proſunt,& contra leporem marinum,& contra ſerpentes ſupradictas. Contra A0 ſcorpiones ex uino. Democritus quidem tradit, ſi quis extrahat ranæ uiuẽti linguã, nulla alia corporis patte adhærente, ipſac; dimiſſa in aquam, imponat ſupra cordis palpitatio nem mulieri dormienti, quæcunq; interrogauerit, uera reſponſuram. Addunt etiamnum alia magi. quæ ſi uera ſunt, multo utiliores uitæ exiſtimẽtur ranæ q́; leges. Nanq; harũdi ne transſixa natura per os.ſi ſurculus in menſtruis defigatur à marito, adulteriorũ tædiũ Hieri. Carnibus earum uel hamo additis, præcipue purpuras certũ eſt allici. Iecur ranæ ge minum eſſe dicunt, obijciq; formicis oportere, eam partem quam appetant cõtra omnia enena eſſe pro antidoto. Sunt quæ in uepribus tantũ uiuunt, ob id rubetarum nomine ut diximus.quas Græci phrynos uocant, grandiſsimæ cunctarum, geminis ueluti corniBb z bus

570 c. PLINII NATVRALIS
bus plenæ ueneficiorum. Mira de his certatim tradũt autores. Illatis in populũ ſilentium fieri. Oſsiculo quod ſit in dextro latere in aquam feruentẽ deiecto, refrigerari uas/ nec po/ ſtea feruere niſi exempto. Id inueniri obiecta rana formicis, carnibusq&́; eroſis, ſingula in ſolium addi.Et aliud eſſe in ſiniſtro latere, quo deiecto feruere uideatur, apocynon uoca/ ri. Canum impetus eo cohiberi, amorem concitari,& iurgia addito in potionẽ. Venerem 2 adalligatum ſtimulare. Rurſus à dextro latere reftigerari feruentia. Hoc& quartanas ſa/ nari adalligato in pellicula agnina recenti, aliasq́; febres. Amorẽ inhiberi eo. Item ex his ranis lien contra uenena, quæ ſiant ex ipſis, auxiliat᷑. Cor uero etiã efficacius eſt. Coluber eſt in aqua uiuens,huius adipem& fel habentes qui crocodilos uenentur, mire adiuuari prodantur, nihil contrà belua audente. Efficacius etiãnum ſi herba potamogiton miſcea io tur. Cancri fluuiatiles triti potiq; ex aqua recentes, ſeu cinere adſeruato, contra uenenaomnia proſunt, priuatim contra ſcorpionũ ictus cum lacte aſinino: uel ſi nõ ſit, caprino uel quocunq;. Addi& uinum oportet. Necant eos triti cum ocimo admoti. Eadem uis con/ trauenenatorum omnium morſus, priuatim ſcytalen,& angues,& contra leporẽ marinum, ac ranam rubetã. Cinis eorũ ſeruatus prodeſt pauore potus periclitãtibus ex canis rabioſi morſibus. Quidam adijciunt gentianã,& dant in uino. Nam ſi iam pauor occupa ueritpaſtillos uino ſubactos deuorandos ita præcipiunt. Decem uero cancris cum ocimi manipulo adalligatis, omnes qui ibi ſint ſcorpiones ad eum locum coituros magi dicunt: & cum ocimo ipſos cinerem ue eorum percuſsis imponunt. Minus in omnibus his mari/ ni proſunt,ut Thraſillus autor eſt. Nihil autem æque aduerſari ſerpentibus q́; cancros, ꝛ0 ſuesq; percuſſas hoc pabulo ſibi mederi. Cum ſol ſit in cancro, torqueri ſerpẽtes. Ictibus ſcorpionũ& carnes fluuiatilium cochlearũ reſiſtunt crudæ uel coctæ. Quidam ob id ſalſas quoq; adſeruãt:Imponunt et ipſis plagis. Coracini piſces Nilo quidẽ peculiares ſunt: ſed nos hæc omnibus terris demonſtramus. Carnes eorũ aduerſus ſcorpiones ualent im poſitæ Inter uenena ſunt piſciũ porci marini ſpinæ in dorſo, cruciatu magno læſorum, re/ medio eſt limus ex reliquo piſciũ eorum corpore. Canis rabidi morſu potũ expaueſcenti/ bus faciẽ perungunt adipe uituli marini. Efficacius ſi medulla hyenæ& oleum è lentiſco & cera miſceatur. Murenæ motrſus ipſarum capitis cinere ſanãtur. Et paſtinaca cõtra ſuũ ictum remedio eſt, cinere ſuo ex aceto illito, uel alterius. Cibi cauſa extrahi debet è dorſo eius quicquid ſimile eſt croco, caputq́; totum. Et hanc autẽ& omnia teſtacea modice col/ 30 lui in cibis, quia ſaporis gratia perit. Elepore marino ueneficiũ reſtingunt poti hippocam pi· Contra dorycnium echini maxime proſunt. Et ijs qui ſuccũ carpathi biberint, præci/ pue eius iure ſumpto.Et cancri marini decocti ius contra dorycnium efficax habetur. De oſtreis& purpuris, alga,& eorum remedia. Cap. vI Eculiariter uero contra leporis marini uenena& oſtrea aduerſant᷑. Idem uidetur, nec poteſt uideri ſatis dictum eſſe de his, cũ palma mẽſarum diu iam tribuatur illis. Gau/ dent dulcibus aquis,& ubi plurimi influunt amnes, ideo pelagia parua& rara ſunt. Gignuntur tamen in petroſis. carentibusq́; aquatum dulcium aduẽtu, ſicut circa Grynium & Myrinam. Grandeſcunt ſideris quidem ratione maxime, ut in natura aquatilium di/ ximus:ſed priuatim circa initia æſtatis multo lacte prægnantia, atque ubi ſol penetret in 40 uada. Iæc uidetur cauſa quare minora in alijs locis reperiantur. Opacitas enim prohibet incrementum,& triſtitia minus appetunt cibos. Variant coloribus, ruffa in Hiſpania, fu/ſca in Illyrico, nigra& carne& teſta Circeijs. Præcipuauero habentur, in quacunq; gen/ te ſpiſſa, nec ſaliua ſua lubrica, craſsitudine potius ſpectanda quaàm latitudine. Neq; in lu/ to capta, neque in harenoſis, ſed ſolido uado, ſpondylo breui atq; non carnoſo, nec fibris lacinioſo, ac tota in aluo. Addunt peritiores notam, ambiente purpureo crine ſibras, eoq; argumento generoſa interpretantur calliblephara appellantes. Gaudent& peregri natione, transferriq; in ignotas aquas. Sic Brundiſina in Auerno compaſta& ſuum retinere

HISTORIAE LIBER XXXII 571 tinere ſuccũ,& à Lucrino adoptare creduntur. Hæc ſint dicta de corpore. Dicemus et de natiõibus, ne fraudent᷑ gloria ſua littora, ſed dicemus aliena lingua, quæq́; peritiſsima hu ius cenſuræ in noſtro æuo fuit. Sunt ergo Mutiani uerba quæ ſubijciã: Cyzicena maiora Lucrinis, dulciora Britãnicis, ſuauiora Edulis, acriora Lepticis, pleniora Lucẽſibus, ſicciora Coryphantenis, teneriora Iſtricis, cãdidiora Circeiẽſibus. Sed his neq; dulciora, neq; teneriora eſſe ulla cõpertum eſt. In Indico mari Alexandri rerum autores pedalia inueni/ ri prodidere. Necnon inter nos nepotis cuiuſdam nomenclator tridacna appellauit: tãtæ amplitudinis intelligi cupiens, ut ter mordenda eſſent. Dos eorũ in medicina hoc in loco tota dicetur. Stomachũ unice reficiũt. Faſtidijs medentur. Addiditq; luxuria frigus obru oo tis niue, ſumma montium& maris ima miſcens. Molliunt aluum leniter. Eadem cocta cũ mulſo, tenaſmo qui ſine exulceratione ſit, liberãt. Veſicarũ ulcera quoq; repurgãt. In con/ chis ſuis uti clauſa uenerint, mire diſtillationibus proſunt. Teſtæ oſtreorũ cinis uuam ſedat,& tonſillas admixto melle. Eodem modo parotidas, panos, mãmarumq́; duricias, ca pitum ulcera ex aqua, cutemq́; mulierum extẽdit. Inſpergitur& ambuſtis. Et dentifricio placet. Pruritibus quoq;& eruptionibus pituitæ ex aceto medetur. Crudæ ſitundantur, ſtrumas ſanãt& perniones pedũ. Purpuræ quoq; cõtra uenena proſunt. Et algã matis theriacen eſſe, Nicãder tradit. Plura eius genera, uti diximus. Lõgo folio& latiore, ruben te, alia ue criſpo. Laudatiſsima quæ in Creta inſula iuxta terram in petris naſcitur: tingen/ dis etiam lanis ita colorem alligans, ut elui poſtea non poſsit E uino iubet eam dari. Ad alopecias,& capillos,& oculorum,& auriũ,& dentium,& faciei uitia. Ca. vir ALopecias replet hippocampinus cinis nitro& adipe ſuillo mixtus, aut ſyncetus ex A aceto.Præparat cutem ſepiarum cruſtæ farina medicamentis. Cutem replet& mu/
ris marini cinis cum oleo. Item echini cum carnibus ſuis cremati. Fel ſcorpionis marini. Ranarum quoque trium, ſi uiuæ in olla concrementur, cinis cum melle. Melius cum pi/ ce liquida. Capillum denigrant ſanguiſugæ, quæ in nigro uino diebus Lx computruere. Alij in aceti ſextarijs duobus ſanguiſugatum ſextarium in uaſe plumbeo iubent putreſce re totidem diebus, mox illini in ſole. Sornatius tantam uim habere tradit, ut niſi oleum ore contineant qui tingunt, dentes quoq; eorum denigrare dicat. Capitis ulceribus, muricum uel purpurarum teſtæ cinis, cum melle utiliter illinitur: cõchyliorum, uel ſi non uran/ 30 tur, farina ex aqua doloribus. Caſtoreum cum peucedano& roſaceo. Omnium piſcium fluuiatilium marinorumq́ʒ; adeps liquefactus oleo admixto melle, oculorum, clatitati plu rimum confert.Item caſtoreum cum melle. Callionymi fel cicatrices ſanat,& carnes ocu/ lorum ſuperuacuas cõſumit. Nulli hoc piſcium copioſius, ut exiſtimauit Menander quo/ que in comœdijs. Idem piſcis& uranoſcopos uocatur ab oculo quem in capite habet. Et coracini fel excitat uiſum.Et marini ſcorpionis ruffi cum oleo uetere aut melle Attico incipientes ſuffuſiones diſcutit: nungi ter oportet intermiſsis diebus. Eadem ratio albugines oculorum tollit. Mullorum cibo aciem oculorum hebetari tradunt. Lepus marinus ipſe quidem uenenatus eſt, ſed cinis eius in palpebris pilos inutiles euulſos cohibet. Et ad hũe uſum utiliſsimi minimi. Item pectunculi ſalſ triti cum cedria. Ranæ quas diopetes& ca40 lamitas uocant, ſanguis earum cum lachryma uitis ſi euulſo pilo palpebtis illinatur. Oculorum tumorem ruboremq́; ſepiæ cortex cum lacte mulieris illitus ſedat,& per ſe ſcabri/ cias emendat. Inuertunt itaq; genas id agentes,& medicamentum auferunt poſt paulũ, roſaceoq; inungunt,& pane impoſito mitigant nocte. Eadem cortice& nyctalopes cu/ rantur in farinam trita& ex aceto illita. Extrahit& ſquamas eius cinis. Cicatrices oculorũ cum melle ſanat, pterygia cum ſale& cadmia ſingulis drachmis. Emẽdat& albugines oculorum iumentorum. Adijciunt& oſsiculis eius genas ſi terãtur ſanari. Echini ex aceto epinyctidas tollũt. Eundẽ comburi cũ uiperinis pelſibus ranisq;, et cinerẽ aſpergi potioni iubent magiↄclaritatẽ uiſus promittẽtes.lchthyocolla appellatur piſcis, cui glutinoſum eſt . 4 corium

572 c. PLINII NATVRALIS
coriũ, idemq; nomẽ glutino eius. Hoc epinyctidas tollit. Quidã ex uẽtre nõ ex corio fieri dicũt ichthyocollam. ut glutinũ taurinũ. Laudatur Pontica cãdicans& carẽs uenis ſqua/ misq;.& quæ celerrime ſiqueſcit. Madeſcere autem debet cõciſa in aqua, aut aceto nocte ac die. Mox tundi marinis lapidibus, ut facilius liqueſcat. Vtilem eam in capitis dolorib. affirmant,& tetanothris. Ranæ dexter oculus dextro, ſiniſtro læuus ſuſpenſi è collo nati-/ ui coloris panno, lippitudines ſanãt. Quod ſi per coitum ranę eruantur, albuginẽ quoq;, alligati ſimiliter in putamine oui. Reliquæ carnes impoſita- ſugillationem rapiunt. Cancri etiam oculos adalligatos collo, mederi lippitudini dicunt. Eſt parua rana in harundinetis & herbis maxime uiuẽs, muta ac ſine uoce, uiridis, ſi forte hauriatur, uentres boum diſten dens: huius corporis humorem ſpecillis deraſum claritatem oculis inunctis narrant affer o re, ipſasq; carnes doloribus oculorum ſuperponunt. Ranas etiam quindecim cõiectas in fictili nouo iuncis configunt quidam, ſuccum earum, qui ita efHluxerit, admiſcent lachry/ mæ, quæ ex alba uite emanat, atq; ita palpebras emendant inutilibus pilis exemptis, acu inſtillãtes hunc ſuccum in ueſtigia euulſorum. Meges pſilothrum palpebrarum faciebat in aceto enecans putreſcẽtes,& huc utebatur multis uarijsq; per aquationes autumni na/ ſcentibus.Idem præſtare ſanguiſugarum cinis ex aceto illitus puratur. Comburi cas opor tet in nouo uaſe.Idem tæniæ iecur ſiccatum pondere X. II1I. cum oleo cedrino perunctis pilis x menſibus. Auribus utiliſsimum bati piſcis fel recens, ſed& inueteratũ uino. Item banchi, quem quidam myxonauocant. Item callionymi cum roſaceo infuſum. Vel caſto reum cum papaueris ſuco. Vocant& in mari pedũculos, eosq; tritos inſtillati ex aceto auo ribus iubent. Et per ſe conchylio infecta lana magnopere prodeſt. Quidam aceto& nitro madefaciunt. Suntq; qui pręcipue contra omnia aurium uitia laudent gari excellentis ſociorum cyathum, mellis dimidio amplius, aceti cyathum in calice nouo lenta pruna de/coquere, ſubinde ſpuma pennis deterſa.& poſtquã deſierit ſpumare, tepidum infundere. Si tumeant aures, coriandri ſucco prius mitigandas ijdem præcipiunt. Ranarũ adeps in/ ſtillatus, ſtatim dolores tollit. Cancrorum fluuiatilium ſuccus cum farina hordeacea au/rium uulneribus efficaciſsime prodeſt. Parotides muricum teſtæ cinere cum melle, uel cõchyliorum ex mulſo curantur. Dentium dolores ſedantur oſsibus draconis marini ſcarifi catis gingiuis. Cerebro caniculæ in oleo decocto adſeruatoq́;, ut ex eo dentes ſemel anno colluantur. Paſtinacæ quoc; radio ſcarificare gingiuas,& in dolore utiliſsimum. Conte/30 titur is,& cum elleboro albo illitus, dentes ſine uexatione extrahit. Salſamentorum etiam Hictili uaſe combuſtorum cinis, addita farina marmoris inter remedia eſt. Et cybia uetera eluta in nouo uaſe, deinde trita proſunt doloribus. Aeque prodeſſe dicuntur omniũ ſalſa mẽtorum ſpinæ combuſtæ tritæq́;& illitæ. Decoquuntur& ranæ ſingulæ in aceti heminis, ut dentes ita colluantur, contineaturq; in ore ſuccus. Si faſtidium obſtaret, ſuſpendebat pedibus poſterioribus eas Saluſtius Dionyſius, ut ex ore uirus deflueret in acetũ fer/ uens, idq́; è pluribus ranis. Fortioribus ſtomachis ex iure edendas dabat. Maxillaresq; ita ſanari dentes pręcipue putãt, mobiles uero ſupradicto aceto ſtabiliri. Ad hoc quidam ranarũ corpora binarum præciſis pedibus in uini hemina macerant,& ita collui dentes la bantes iubent. Aliqui totas adalligant maxillis. Alij denas in aceti ſextarijs tribus decoxe 40 re ad tertias partes, ut mobiles dentium ſtabilirent. Necnon X&᷑α α ranarũ corda in olei ueteris ſextario ſub æreo teſto diſcoxere, ut infunderent per aurem dolentis maxillg. Alij iecur ranæ decoctum& tritũ cum melle impoſuere dentibus. Omnia ſupraſcripta ex ma/ rina rana efficaciora.Si carioſi& fœtidi ſunt, centum in furno arefieri per noctem præcipiunt. Poſtea tantundem ſalis addi atq; fricari. Enhydris uocatur à Græcis coluber in/ quis uiuẽs. Huius quatuor dentium ſuperioribus in dolore ſuperiorũ gingiuas ſcarificãt, inferiorum inferioribus.Aliqui canino tantum earum contenti ſunt. Vtũtur& cãcrorum cinere, nam muricũ cinis dentifriciũ eſt. Lichenas& lepras tollit adeps uituli marini. Mu1 renarum
¹

HISTORIAE LIBER XXNXII 573 ten atũ cinis cum mellis obolis ternis, iecur paſtinacæ in oleo decoctum. Hippocampi& delphini cinis ex aqua illitus. Exulcerationem ſequi debet curatio, quæ perducit ad cicatri cem. Quidam delphini iecur in fictili torrent, donec pinguitudo ſimilitudine olei fluat, ac perungũt. Muricum uel cõchyliorum teſtæ cinis maculas in facie mulierum purgat cum melle ilitus, cutem e&; erugat, extenditq; ſeptenis diebus illitus, ita ut octauo cãdido ouorum foueantur. Muricum genetis ſunt quæ uocant Græci colycia, alij corythia, turbinata æque, ſed minora multo, efficaciora etiam& oris halitum cuſtodientia. Ichthyocolla eru/ gat cutem, extenditq; in aqua decocta horis quatuor, dein contuſa, colluta& ſubacta ad ſiquorem uſque mellis, Ita præparata in uaſe nouo conditur,& in uſu quatuor drachmis
io eius, binæ ſuſphuris,& anchuſæ totidem, octo ſpumæ argenteæ addũtur, aſperſac; aqua teruntur una. Sic illita facies poſt quatuor horas abluitur. Medetur& lentigini cæterisq; uitijs ex oſsibus ſepiarum cinis· Idem& carnes excreſcentes tollit& humida ulcera.
Promiſcuæ medicinæ. Cap. VIII 8 Soras tollit rana decocta in heminis quinque aquæ marinæ. Excoqui debet, donec ſit craſsitudo mellis.Fit in mari& halcyoneum appellatum, ex nidis, ut aliqui exiſti/ mant, halcyonum& cæycum, ut alij, è ſordibus ſpumarum craſſeſcentibus, alij& limo uel quadam maris lanugine. Quatuot eius genera: cinereum ſpiſſum, odoris aſperi: alterum molle, lenius, odore ferè algæ:tertium candidioris uermiculi. quartum pumicoſius, ſpon/ giæq; putri ſimile, penè purpureum, quod optimum: hoc& mileſium uocatur. Quo can/
20 didius autem, hoc minus probabile eſt. Vis eorum, ut exulcerent, purgent. Vſus toſtis
& ſine oleo: mire lepras.lichenas: lentigines tollunt cum lupino,& ſulphuris duobus obo lis. Nalcyoneo utuntur& ad oculorũ cicatrices. Andreas ad lepras cancri cinere cum oleo uſus eſt. Attalus thynni recentioris adipe ad ulcera. Murenarum muria& capitum cinis cum melle ſanat ſtrumas. Pungi piſcis eius qui rana in mari appellatur, oſsiculo de cau/da, ita ut non uulneret, prodeſt. Id faciendum quotidie, donec percutentur. Eadem uis& paſtinacæ radio,& lepore marino impoſito, ita ut celeriter remoueantur: Schini teſtis con tuſis& ex aceto illitis. Item ſcolopendræ marinæ è melle: cãcro fluuiatili contrito uel com buſto ex melle. Mirificæ proſunt& ſepiæ oſſa cum axungia uetere contuſa& illita. Sic & ad parotidas utuntur,& ſcari piſcis marini iocineribus. Quin& teſtis cadi ſalſamenta30 rij tuſis cum axungia uetere, muricumq́; cinere ex oleo ad parotidas ſtrumasq; Rigor cer uicis mollit᷑ cum marinis, qui pedũculi uocant᷑, drachma pota. Caſtoreo poto cũ pipere ex mulſo mixto ranis decoctis ex oleo& ſale, ut ſorbeatur ſuccus. Sic et opiſthotono meden tur. tetano, ſpaſticis uero pipere adiecto. Anginas menatũ ſalſarum ex capitibus cinis ex melle illitus abolet, ranarũ decoctarũ ex aceto ſuccus: hic& cõtra tonſillas prodeſt. Can/ cri fluuiatiles triti ſinguli in heminã aquę anginis medentur gargarizati, aut è uino, aut ca lida aqua poti. Vuæ medetur garũ cochlearibus ſubditũ. Vocẽ ſiluri recentes, ſalſiue in cibo ſumpti adiuuãt. Vomitiones mulli inueterati tritic; in potione cõcitant. Suſpirioſis ca ſtoreũ cum ammoniaci exigua portione ex aceto mulſo ieiunis utiliſsime potat᷑. Eadẽ po/tio ſpaſmos ſtomachi ſedat ex aceto mulſo calido. Tuſsim ſanare dicũtur piſciũ modo ẽ 4o iure decoctæ in patinis ranæ. Suſpenſæ autem pedibus, cum diſtillauerit in patinã ſaliua earum, exenterari iubentur, abiectisq; interaneis condiri. Eſt rana parua arborem ſcan/dens,& ex ea uociferãs. In huius os ſi quis expuat ipſamq́; dimittat, tuſsi liberari dicitur. 1 Præcipiunt& cochleæ crudæ carnem tritam bibere ex aqua calida in tuſsi cruenta. Ad iocineris uitia laterumq;ʒ, ad ſtomachi, alui,& aliæ promiſcuæ medicinæ. Cgg 1X. “ doloribus ſcorpio marinus in uino necatur, ut deinde bibatur. Cõchæ longę 1 ILcarnes ex mulſo potę cũ aqua pari modo, aut ſi febres ſint ex aqua mulſa. Lateris dolo res leniũt hippocãpi toſti ſumpti, tetheęq; ſimiles oſtreg in cibo ſumptę: iſchiadicorũ mu ria ſiluri clyſtere infuſa. Dantur aũt conchæ ternis obolis dilutæ in uini ſextarijs duobus
per

574 8 C. PLINII NATVRALIS
per dies quindecim. Aluũ emollit ſilurus è iure,& torpedo in cibo. Et olus marinũ ſimile ſatiuo, ſtomacho inimicũ, aluum facillime purgat. Sed propter acrimoniã cum pingui car ne coquitur. Et omnium piſcium ius. Idem& urinas ciet& uino maxime. Optimũ èſcor/ pionibus& iulide,& ſaxatilibus, nec uirus reſipiẽtibus. Coqui debent cum anetho, apio. coriandro, porro, additis oleo& ſale. Durgant& cybia etera, priuatimq́; cruditates, pituitas bilemq́; trahunt. Purgãt& myaces, quorum natura tota in hoc loco dicetur. Acer/ uantur muricum modo, uiuũtq; in algoſis, gratiſsimi autumno,& ubi multa dulcis aqua miſcetur mari,ob id in Aegypto laudatiſsimi. Procedente hyeme, amaritudinem trahũt, coloremq́; rubrum. Horum ius traditur aluũ& ueſicas exinanire, interanea diſtringere, omnia adaperire, renes purgare, ſanguinẽ adipemq́; minuere: itaq; utiliſsimi ſunt hydroo picis,mulierum purgationibus, morbo regio; articulari, inflationibus. Item prodeſſe felli Pituitæc; pulmonis, iocineris, ſplenis uitijs, rheumatiſmis. Fauces tantũ uexant, uocemq; obtundunt. Vlcera quæ ſerpant, aut ſint purgãda, ſanant. Item carcinomata. Cremati aũt ut murices& morſus canum hominumq; cum melle, lepras, lentigines. Cinis eorũ potus emendat caligines, gingiuarũ& dentium uitia, eruptiones pituitæ,& contra dorycnium aut opocarpathon antidoti uicem obtinent. Degenerant in duas ſpecies, in mitulos, qui ſalem uirusq; reſipiunt: Myſcas, quæ rotũditate differunt, minores aliquanto atq; hirtæ, tenuioribus teſtis, carne duriores. Mituli quoq; ut murices cinere cauſticam uim habent, & ad lepras, lentigines, maculas. Lauãtur quoq; plumbi modo ad genarũ craſsitudines, & oculorũ albugines. caliginesch, atq; in alijs partibus ſordida ulcera, capitisc; puſtulas. 20 Carnes uero eorum ad canis morſus imponũtur. Et pelorides emolliunt aluum. Item ca/ ſtorea ex aqua mulſa drachmis binis. Qui uehementius uolunt uti, addunt cucumeris ſa/ tiui radicis ſiccæ drachmã,& aphronitri duas. Tetheæ torminibus et inflationibus occur runt: inueniuntur hæ in folijs marinis ſugẽtes, fungorum uerius generis q́; piſcium. Eæ dem& tenaſmum diſſoluũt, renumq́; uitia. Naſcitur& in mari abſinthiũ quod aliqui ſe/ riphum uocant, circa Tapoſirin maxime Aegypti, exilius terreſtri. Aluũ ſoluit,& noxijs animalibus inteſtina liberat. Soluũt& ſepiæ. In cibo dantur cũ oleo,& ſale,& farina deco ctæ. Menæ ſalſæ cũ felle taurino illitæ umbilico, aluũ ſoluunt. Ius piſciũ in patina coctorũ cum lactucis tenaſmum diſcutit. Cancri fluuiatiles triti ex aqua poti, aluũ ſiſtunt, urinam cient, in uino aluũ. Adẽptis hrachijs calculos pellũt tribus obolis cũ myrrha triti, ſingulis;eorum drachmis. lleos& inflationes caſtoreum cum dauci ſemine& petroſelini quàtum ter nis digitis ſumat᷑, ex mulſi calidi cyathis quatuor: Tormina uero cũ aceto uino mixto. Erythini in cibo ſumpti ſiſtunt aluum. Dyſentericis medẽtur ranæ cũ ſeilla decoctę, ita ut paſtilli fant: Fel ſiue cor earũ cum melle tritũ, ut tradit Niceratus. Morbo regio ſalſamen tum cũ pipere, ita ut reliqua carne abſtineatur. Lieni medetur ſolea piſcis impoſitus: Item torpedo: Item rhombus uiuus, dein remittitur in mare. Scorpius marinus necatus in ui-/ no, ueſicæ uitia& calculos ſanat. Lapis qui inuenitur in ſcorpionis marini cauda pondere oboli potus. Enhydridis iecur: Blenniorum cinis cum ruta. Inueniuntur& in banchi piſcis capite ceu lapilli. Hi poti ex aqua calculoſis præclare medentur. Aiuntq;& urticam marinam in uino potam prodeſſe. tem pulmonem marinum decoctum in aqua. Qua 40 ſepiæ urinam mouent, renum/que pituitas extrahunt. Rupta conuulſa cancri fluuiatiles triti in aſinino lacte maxime ſanant: Echini uero cum ſpinis ſuis contuſi in uino poti cal/ culos. Modus ſingulis hemina, bibitur donec proſit,& alias in cibis ad hoc proficiunt. Purgatur ueſica& pectinum cibo. Ex his mares alij donacas, alij aulos uocant: fœminas onychas. Vrinã mares mouent. Dulciores fœminæ ſunt& unicolores. Sepię quoq; oua urinam mouent, renes purgant. Enterocelæ lepus illinitur tritus cum melle: lecur quoque aquatici colubri: Item hydri tritum potumq; calculoſis prodeſt. Iſchiadicos autem liberãt ſalſamenta ex ſiluro infuſa clyſtere, euacuata prius aluo. Sed ſedis attritus cinis ẽ capite mugilum mullorumq;. Comburuntur autem in fictili uaſe. Ilini cum melle debent. Item 8 capitis

0
HIéSTORIAE LIBER XXXII 575
capitis menatum cinis ad rhagadas,& ad condylomata utilis, ſicut pelamidum ſalſarũ ca pitũ cinis, uel cybiorum cum melle. Torpedo appoſita procidentis interanei morbum ibi coercet. Cancrorum fluuiatilium cinis ex oleo& cera, rimas in eadem parte emẽdat. Item & marini cancri polline. Panos ſalſamenta coracini diſcutiunt: Sciænæ interanea& ſqua/mæcombuſtæ: Scorpio in uino decoctus ita ut foueãtur ex illo. At echinorum teſtæ con tuſæ& aqua illitæ, incipientibus panis reſiſtunt. Muricum uel purpurarum cinis utroq; modo, ſiue diſcutere opus ſit incipientes, ſiue concoctos emittere. Quidam ita cõponunt medicamẽtum⸗ ceræ& thuris drachmas Xx. ſpumæ argenti xL. cineris muricum X. olei ueteris heminam. Proſunt per ſe ſalſamenta cocta. Cancri Huuiatiles triti uerẽdorum pu
0 ſtulas diſcutiunt. Cinis ex capite menarũ. Item carnes decoctę& im poſitæ. Similiter per/
cæ ſalſæ è capite cinis melle addito. Pelamidum capitis cinis, aut ſquatinæ piſcis cutis com buſta. Hæc eſt qua diximus lignum poliri, quia& è mari fabriles uſus exeunt.Proſunt& ſmarides illitæ. Item muricum uel purpurarum teſtæ cinis cum welle. Efficacius cremata/ rum cum carnibus ſuis. Carbunculos uerendorum priuatim ſalſamenta cocta cum melle reſtingunt. At teſtem. ſi deſcenderit, cochlearum ſpuma illini uolunt. Vrinæ incontinen/ tiam hippocampi toſti& in cibo ſæpius ſumpti emendant. Item ophidion piſciculus con gro ſimilis cum lilij radice.Piſciculi minuti, ex uentre eius qui deuorauerit exempti,& cre/ mati, ita ut cinis eorum bibatur ex aqua. Iubent& cochleas Africanas cum ſua carne cõbuti‚cineremq; ex uino ſignino dari. Podagris articularibusq́; morbis utile eſt oleum, in
20 quo decocta eſt rana,& ipſius inteſtina,& rubetæ cinis cum adipe uetere. Quidã& hor/
dei cinerem adijciunt, trium rerum æquo pondere. Iubent& lepore marino recenti poda gram fricari.Fibrinis quoq; pellibus calciari, maxime pontici fibri. Item uituli marini, cu/ ius& adeps prodeſt. Item& bryon, de quo diximus, lactueæ ſimile, rugoſioribus folijs, ſine caule. Natura eſt ei ſtyptica. Impoſitum lenit impetus podagræ. Item alga, de qua ſupra dictum eſt: obſeruaturqʒ; in ea ne arida imponatur. Perniones emendat pulmo marinus, cancric; marini cinis ex oleo: item fluuiatiles triti ſicq; cinere& oleo ſubacti,& ſiluri adeps. Et in articulis morborũ impetus ſedant ranæ ſubinde recentes impoſitæ, quas quidam diſſectas iubent imponi. Corpus auget ius mitulorum,& concharum. Comitia les,ut diximus, coagulum uituli marini bibunt cum lacte equino, aſinino' ue, aut cum pu/ nici ſucco. Quidam ex aceto mulſo. Nec nõ aliqui per ſe pilulas deuorant. Caſtoreum in aceti mulſi cyathis tribus ieiunis datur. His uero qui ſæpius corripiuntur, clyſtere infuſum mirifice prodeſt. Caſtorei drachmæ duæ eſſe debebunt, mellis& olei ſextarius,& aquæ tantũdem. Ad præſens uero correptis olfactu ſubuenit cum aceto. Datur& muſtelæ ma rinæ iecur. Item muris uel teſtudinum ſanguis. Ad febres omnium generum,& contra diuerſas infirmitates. Cap. x Ebrium circuitus tollit iecur delphini guſtatum ante acceſsiones. Hippocampi necantur in roſaceo, ut perungãtur ægri in frigidis febribus. Et ipſi adalligantur ægris. Item ex aſello piſce lapilli qui plena luna inueniuntur in capite, alligantur in linteo/ ſo. Pagri fluuiatilis ongiſsimus dens capillo adalligatus, ita ut quinque diebus cum qui
40 alligauerit, non cernat æger. Ranæ uero in triuio decoctæ oleo abiectis carnibus, perun/
ctos liberant quartanis. Sunt qui ſtrangulatas in oleo ipſas clam adalligent, oleo que eo perungant. Cor earum adalligatum frigora febrium minuit. Et oleum in quo inteſtina decocta ſint. Maxime autem quartanis liberant, ablatis unguibus ranæ adalligatæ, & rubetæ. Iecur eius uel cor adalligatur in panno leucophæo. Cancri fluuiatiles triti in oleo& aqua perunctis ante acceſsiones in febribus proſunt. Aliqui& piper addunt. Alij decoctos ad quartas in uino ẽ balineo egreſsis bibere ſuadent in quartanis. Aliqui uero ſiniſtrum oculum deuorari iubent. Magi quoque oculis earum ante ſolis ortum adalliga/ tis ægro, ita ut cæcas dimittant in aquam, tertianas abigi promittunt. Eoſdem que oculos cum carnibus luſciniæ in pelle ceruina adalligatos, præſtare uigiliam ſomno fugato . tradunt

576 c. PLINII NATVRALIS
tradunt. In lethatgumqʒ uergẽtibus coagulo balenæ, aut uituli marini ad olfactum utun
tur. Aliqui ſanguinem teſtudinum lethargicis illinunt. Tertianis mederi dicitur,& ſpon/ dylus per ſe adalligatus. Quartanis cochleæ fluuiatiles in cibo recẽtes. Quidã ob id aſſer/ uant ſale,ut dent tritas in potu. Strombi in aceto putrefacti, lethargicos excitant odore. Proſunt& cardiacis. Cachectis, quorum corpus macie conficitur, tetheæ utiles ſunt cum ruta ac melle. Hydropicis medetur adeps delphini liquatus, et cum uino potus. Grauitati ſoporis occurritur tactis naribus unguento, aut odoribus, uel quoquo modo obturatis. Strombi quoq;ʒ carnes tritę, et in mulſi tribus heminis pari modo aquę, autſi febres ſint, ex aqua mulſa datæ proficiunt. Item ſuecus cancrorum fluuiatilium cum melle. Ranæ quoqʒ; aquaticæ in uino uetere& farre decoctæ ac pro cibo ſumptæa, ita ut bibatur ex eo/¹o dem uaſe. Vel teſtudo deciſis pedibus, capite, cauda,& inteſtinis exẽptis, reliqua carne ita condita, ut citra faſtidium ſumi poſsit. Cancri fluuiatiles ex iure ſumpti,& phthiſicis pro deſſe traduntur. Aduſta ſanãtur cancri marini uel fluuiatilis cinere: Et ea quę feruẽti aqua combuſta ſunt. Hæc curatio etiam pilos reſtituit cum cancrorum fluuiatilium cinere. Pu/tantq; utendũ cum cera& adipe urſino. Prodeſt& febri ranarum fellis cinis. Ignes ſacros reſtinguunt ranarum uiuentium uẽtres impoſiti, pedibusq́; poſterioribus pronas adalli/ gari iubent, ut crebriore anhelitu proſint. Vtuntur& ſilurorum capitum cinere ſalſamen torum ex aceto. Pruritum ſcabiemq́; non hominum modo, ſed& quadrupedum effica/ ciſsime ſedat iecur paſtinacæ decoctum in oleo. Neruos uel pręciſos purpurarũ callũ quo ſe operiunt, tuſum glutinat. Lethargicos coagulum uituli adiuuat in uino potum oboli 20 pon dere.Item ichthyocolla. Tremulos iuuat caſtoreum, ſi ex oleo perungantur. Mullos in cibo inutiles neruis inuenio. Sanguinem fieri piſcium cibo putant, ſiſti polypo tuſo illi/ toq;.De quo& hæc traduntur, muriam ipſum ex ſeſe emittere,& ideo non debere addi in coquendo:ſecari harundine: ferro enim infici, uitiumq́; trahere natura deſinente. Ad ſanguinem ſiſtendum& ranarum illinũt cinerem, uel ſanguinem inarefactum. Quidam ex ea rana quam Græci calamiten uocant, quoniam inter harundines fruticesq́; uiuat, mi nima omnium& uiridiſsima, cinerem fieri iubent. Aliqui& naſcẽtium ranarum in aqua, quibus adhuc cauda eſt, in calice nouo combuſtarum cinerem, ſi per nares fluat, inijciendum. Diuerſus hirudinum, quas ſanguiſugas uocant, ad extrahendum ſanguinem uſus eſt. Quippe eadem ratio earum quæ cucurbitarum medicinalium, ad corpora leuãda ſan ʒ0 guine, ſpiramenta laxãda, iudicatur. Sed uitium quod admiſſæ ſemel deſiderium faclunt circa eadem tempora anni ſemper eiuſdem medicinæ. Multi podagris quoqʒ admitten/ das cenſuere. Decidunt ſatietate,& pondere ipſo ſanguinis detractæ, aut ſale aſperſæ. Ali quando tamen affixa relinquunt capita, quæ cauſa uulnera inſanabilia facit,& multos in/ terimit, ſicut Meſſalinum è conſularibus patricijs, cũ ad genua admiſiſſet. Inuehunt uirus remedio uerſo, maximech rufæ ita formidãtur. Ergo ſugentia ora forficibus præcidunt, acueluti ſiphonibus defluit ſanguis, paulatimq; morientium capita ſe contrahunt, nec relinquuntur. Natura earum aduerſatur cimicibus,& ſuffitu necat eos. Fibrinarum pellium cum pice liquida combuſtarũ cinis, narium profluuia ſiſtit, ſucco porri mollitus. Extrahit tela corpori inhærentia: Sepiarum teſtæ ex aqua, ſalſamẽtorum carnes, cancri fluuiatiles 40 triti:ſiluri fluuiatilis, qui& alibi quàm in Nilo naſcitur, carnes impoſitæ recentes ſiue ſal/ ſæ. Eiuſdem cinis extrahit& adeps:& cinis ſpinæ eius uicem ſpodij præbet. Vlcera quæ ſerpunt,& quæ ex ijs excreſcunt, ex capite menarum cinis uel ſiluri coercet. Carcinomata percarum capita ſalſarum, efficacius ſi cineri earum miſccatur ſal,& cunila capitata, oleoc; ſubigantur. Cancri marini cinis uſti cum plumbo, carcinomata compeſcit. Ad hoc& flu/ uiatilis ſufficit cum melle lineaq; lanugine. Sed aliqui malunt alumen melqʒ miſcere cine/ ri. Phagedenæ ſiluro inueterato,& cum ſandaracha trito: cacoethe& nomæ& putreſcen tia cybio uetere ſanantur. Vermes uero innati ranarum felle tolluntur: fiſtulæ aperiuntur, ſicanturq; ſalſamentis cum lintheolo immiſsis Intraq; alterũ diem callum omnem aufe/ runt

HISTORIAE LIBER;II 577
runt,& putreſcentia ulcerũ quæq; ſerpunt, emplaſtri modo ſubacta& i lita. Et ſalpe ex/
purgat ulcera in linteolis concerptis.Item echinorũ teſtæ cinis. Carbunculos coracinorũ 2 ſalſamenta illita diſcutiunt. Item mullorũ ſalſamenti cinis. Quidam capite tantum utun/ tur cum melle, uel coracinorũ carne. Muricum cinis cum oleo tumotẽ tollit. Cicatrices fel ſcorpionis marini: Verrucas tollit glani iecur illitum. Capitis menarum cinis cum allio tri tus, ad thymia crudis utuntur: fel ſcorpionis marini ruffi: ſmarides tritæ illitæ. Alex defer uefacta unguium ſcabriciam, cinisq; è capite menarum extenuat. Mulieribus lactis copi am facit glauciſcus è iure ſumptus,& ſmarides cũ ptiſana ſumptæ, uel cũ fœniculo deco/ ctæ. Mammas ipſas muricũ uel purpuræ teſtarum cinis cum melle efficaciter ſanat. Can d cri flauiatiles illiti uel marini pilos in mãma, uel muricum catnes appoſitæ tollunt. Squa tinæ illitæ creſcere mãmas non patiuntur. Delphini adipe linamẽta accenſa excitant unl/ uæ ſtrangulatu oppreſſas. Item ſcombti in aceto putrefacti. Percarum uel menarum ca/ pitis cinis admixto ſale& cunila oleoch, uuluę medetut: ſuffitione quoq; ſecundas extra/ hiit. Item uituli marini adeps inſtillatur igni naribus intermortuarum uuluæ uitio,& cum coagulo eiuſdem in uellere imponitur. PSulmonis marini cinis adalligatus, egregie proflu uia purgat. Echini uiuentes tuſi& in uino dulci poti. Siſtunt& cancri fluuiatiles triti in uino potiqʒ. Item ſiluri ſuffitu, præcipue Africi, faciliores partus fieri dicuntur. Cancri ex aqua poti profluuia ſiſtere: ex hyſſopo purgare. Et ſi partus ſtranguletur, ſimiliter potiauxiliantur. Eoſdem recentes uel aridos bibunt ad partus continendos. Hippocrates ad 20 purgationes mortuosq; partus utitur illiscum quinis lapathi radicibus, cum ruta& fuli/ gine tritis,& in mulſo datis potui. ltem in iure cocto cum lapatho& apio, menſtruas pur gationes expediunt: lactisc; ubertatẽ faciunt: Item in febri quæ ſit cum capitis doloribus & oculorũ palpitatione, mulieribus in uino auſtero poti prodeſſe dicuntur. Caſtoreum ex mulſo potum purgationibus prodeſt. Contraq; uuluam olfactum cum aceto& pice, aut ſubditum paltillis. Ad ſecũdas etiam uti eodem prodeſt cum panace in 1111 cyathis uini. Et à frigore laborantibus ternis obolis. Sed ſi caſtoreum fibrùmue ſupergrediatur grauida, abortum facere dicitur,& periclitari parttus ſi ſuperferatur. Mirum& quod de torpedine inuenio: ſi capiatur cum luna in libra fuerit, triduoc; aſſeruetur ſub dio, faciles partus facere poſtea quoties inferaiur· Adiuuare& paſtinacæ radius adalligatus umbi/ 30 lico eſtimatur, ſi uiuenti ablatus ſit, ipſac; denuo in mare dimiſſa. Inuenio apud quoſdã oſtracium uocari;, quod aliqui onychem uocant: hoc ſuffitum uuluæ pœnis mire reſiſte re. Odorem eſſe caſtorei, meliusq́; cum eo uſtum proficere. Vetera quoque ulcera& ca/ coethe eiuſdem cinere fanari. Nam carbunculos& carcinomata in mulierum̃ parte præ/ ſentiſsimo remedio ſanari tradunt cancro fœmina, cum ſalis flore contuſo poſt plenam lunam,& ex aqua illito. Pfilothrum eſt thynni ſanguis, fel, iecur, ſiue recentia, ſiue ſeruata. Lecur etiam tritum, mixtaq́; cedria plumbea pyxide aſſeruatum. Ita pueros mangonizauit Salpe obſtetrix. Eadẽ uis eſt pulmonis marini: leporis marini ſanguine& felle, uel ſi in oleo lepus hic necetur: cancri ſcolopendræ marini cinis cum oleo: urtica marina trita ex aceto ſcillite: torpedinis cerebrum cum alumine illitum Xæ v i luna. Ranæ paruæ quam Ao in oculorum curatione deſcripſimus, ſanies efficaciſsime pſilothirum eſt, ſi recens illina/ tur:& ipſa arefacta ac tuſa, mox decocta tribus heminis ad tertias, uel in oleo decocta xreis uaſis. Eadem menſura alij ex quindecim ranis conficiunt pſilothrum, ſicut in ocu/ lis diximus. Sanguiſugæ quoque toſtæ in uaſe fictili,& ex aceto illiæ, eundem contra pilos habent effectum. Et ſuffitus urentium eas necat cimices inuectas. Caſtoreo quoq; cum melle pro pſilothro uſi pluribus diebus reperiuntur. In omni autem pſilothro uel/ lendi prius ſunt pili. Infantium gingiuis dentitionibusc; multum confert delphini cum melle dentium cinis.& ſt ipſo dente gingiuæ tangantur. Adalligatusq́; idem pauores re/ pentinos tollit. Idem effectus& caniculæ dentis. Vlcera uero quæ in auribus, aut ulla cor poris parte fiant, cancrorũ fluuiatiliũ ſuccus cum farina hordeacea ſanat. Et ad reliquos Co morbos

578““ DPLINIEII NATVERNLI S morbos triti in oleo perunctis proſunt. Siriaſeisq;ʒ infantium ſpongia frigida crebro hu/ mefacta rana inuerſa adalligata efficaciſſime ſanat, quã aridã inueniri affirmant. Mul, 3 lus in uino necatus, uel piſcis rubellio, uel anguillæ duæ, itẽ uua marina in uino putrefa/cta, ijs qui inde biberint tædiũ uini affert. Venerẽ inhibet echeneis& hippopotami fron tis ẽſiniſtra parte pellis in linteolo adalligata, fel ue torpedinis uiuę genitalibus illitũ. Cõ/citant cochlearũ fluuiatiliũ carnes ſale adſeruatæ,& in potu ex uino datæ: erythini in cibo ſumpti:iecur ranæ diopetis uel calamitæ in pellicula gruis alligatũ, uel dens crocodili maxillatis annexus brachio, uel hippocampus, uel nerui rubetæ dextro lacerto adalligati. Amortẽ ſinit in pecoris recenti corio rubeta alligata. Equorũ ſcabiẽ ranæ decoctę in aqua extenuant, donec illini poſſit. Aiuntq́; ita curatos nõ repeti poſtea. Et Salpe negat canes 1o latrare, quibus in oſfa rana uiua data ſt. Inter aquatilia dici debet& calamochnus, latine adarca appellata. Naſcitur circa harundines tenues è ſpuma aquæ dulcis ac marinæ, ubi ſe miſcent. Vim habet cauſticã, ideo acopis additur contra perfrictionum uitia. Tollit& mulierum lentigines in facie. Et calami ſimul dici debent. Phragmitis radix recens tuſa lu Ratis medetur,& ſpinæ doloribus e aceto illita. Cyprij uero, qui& donax uocatur, cor/ tex alopecijs medetur uſtus,& ulceribus ueteratis. Folia extrahendis quæ infixa ſint cor/ pori.& igni ſacto. Paniculæ flos ſi aures intrauerit, exurdat. Sepię atramẽto tanta uis eſt, ut in lueerna addito Rethiopas uideri ablato priore lumine, Anaxilaus tradat. Rubeta decocta,& in aqua potu data, ſuum morbis medetur, uel cuiuſcunq; ranæ cinis. Pulmone marino ii cõfricetur lignum, ardere uidetur, adeout baculum ita præluccat. 29 Animalium omniũ in mari uiuentiũ, centũ ſeptuaginta ſex genera eſſe. Cap. xBracta aquatiliũ dote, nõ alienũ uidetur indicare per tot maria, tam uaſta,& tot milibus paſſaũ terræ infuſa, extraq; circũdata mẽſura penè ipſius mundi, quæ intelligantur animalia centũ ſeptuaginta ſex omnino generũ eſſe, eaq; nominatim cõplecti. Quod in terrreſtribus uolucribusc;ʒ fieri nõ quit. Neq; enim om̃is Indiæ Aethopiæc; aut Scythiæ deſertorũue nouimus feras aut uolucres, cũ hominũ ipſorũ multo plurime ſint diffe rentiæ, quas inuenire potuimus. Accedat his Taprobane, inſulæcq́; aliæ oceani fabuloſe narratę.Profecto cõueniet non poſſe omnia genera in cõtemplationẽ uniuerſam uocari. At hercule in tanto mati oceano quæcunq; naſcuntur certa ſunt, notiorac; quod miremur quæ profundo natura merſit. Vt à beluis ordiamur, arbores, phyſeteres, balenæ, 30 priſtes, tritones, nereides, elephãti, homines qui marini uocantur, rotæ, orcæ, arietes, mu/ ſculi,& alij piſcium forma arietes, delphini, celebresć; Homero uituli. Luxuriæ uero te, ſtudines,& medicis fibri, quorũ è genere lutras nuſquam mari accepimus mergi, tantum marina dicentes. Iam caniculæ, dromones, cornutæ, gladij, ſerræ: cõmunesq́; mari, terræ, amni, hippopotami, crocodili. Et amni tantũ ac mari thynni, thynnides, ſiluri, coracini, percę. Peculiaris aũt maris acipenſer, aurata, aſellus, acarne, aphya, alopecias, anguilla, ara neus, box, batis, banchus, batrachus, belonæ, quos aculeatos uocamus, balanus, coruus, cytharus. Chrom borũ genera, cyprinus, chalcis, cobio. Callarias aſellorũ generis, ni mi-/ nor eſſet. Colias ſiue parianus, ſiue ſaxitanus à patria Bætica, lacertorum minima: Ab ijs Moæotici, cybium. Ita uocatur cõciſa pelamis, quæ poſt x dies à Ponto in Mæotim re, 40 uertitur. Cordyla,& heęc pelamnis pulſilla, cũ in Pontũ& Mæotide exit, hoc nomẽ habet: cantharus/ callionymus, ſiue uranoſcopus, cinædi ſoli piſcium lutei: Cnide, quam nos ur/
8 ticam uocamus. Cancrorũ genera, chametrachea, chameleos, chamæpelorides generis uarietate diſtantes& rotunditate, chamæglycimerides, quæ ſunt maiores q́; pelorides, colycia ſiue corophia. Concharũ genera, inter quę& margaritiferę:cochleæ, quarũ gene ris pentadactyles, melicembales, echinophoræ dicuntur quibus cantant. Extra has ſunt rotundæ in oleario uſu cochleæ, cucumis, cynopus, cammarus, cynoſdexia, draco. Quidam aliud uolunt eſſe dracunculum. Eſt autem gracculo ſimilis. Aculeos in branchijs ha bet ad caudam ſpectantis. dic& ſcorpio lædit dum manu tollitur: erythinus, echeneis, echinus

HISTORIAE LIBER X XXIII 579 echinus. Elephãti locuſtarũ generis nigri, pedib. quaternis, biſuſcis. pręterea brachia duo binis articulis,ſingulisc; forficulis dẽticulatis. Faber ſiue zeus, glauciſci, glanis, gonger, gerres. galeos, garus, hippus, hippuros, hirũdo halipleumon, hippocãpos, hiepar, helaca tenes. Sunt lacertorũ genera, loligo uolitãs, locuſtæ, lucernæ, liparis, lamytus, lepus, leones, quorũ brachia cancris ſimilia ſunt reliqua pars locuſtæ, mullus, merula inter ſaxatiles laudata, mugil, melanurus, mena, meryx‚ murena, mys, mitulus, myſcus, murex, oculata. ophidiõ, oſtrea, otia, oreynus. Hic eſt pelamidũ generis maximus, neq; redit in Meotin, ſimilis tritoni,uetuſtate melior.· Orphus.orthragotiſcus, phager, pliycis ſaxatiliũ, pela mis earũ generis maxima apolectus uocat᷑, durior tritone, priorcu s,phitharus, paſſer, pa/
io ſtinaca.Polyporũ genera. pectines maximi& nigerrimi æſtate, laudatiſſimi Mitylenis, Tindaride, Salonis, Altini, Antij in inſula Alexandtiæ in Aegypto. pectunculi, purpu/ræ, percides pinna, pinnotheræ, rhina, quẽ ſquatum uocamus. Rliombus, ſcarus princi/ palis hodie. Solea, ſargus- ſcylla, ſarda. Ita uocat᷑ pelamis longa, ex oceano ueniens. Scom ber, ſalpa, ſparus, ſcorpæna, ſcorpios, ſciadeus. ſciæna, ſcolopẽdra, ſmytus, ſcepini, ſtrom bas, ſolen, ſiue aulos, ſuue donax, ſiue onyx, ſiue dactylus. ſpõdylus, ſmarides,ſtella, ſpon gia, Turdus inter ſaxatiles nobilis. Tomus thurianus, quẽ alij xiphiam uocãt. Theſſa, tor pedo, tethea. Triton pelamidum generis magni, ex eo uræa cybia fiunt. Vrenæ, uua: xi/ phiæ. His adijciemus apud Quidium poſita nomina, quæ apud neminẽ alium reperiun tut: ſed fortaſſis in Ponto naſcuntur, ubi id uolumen ſupremis ſuis tẽporibus inchoauit:
20 Bopgytum in ſcopulis uiuentẽ, orphũ rubentẽ, thacinumq́; pullum. pictas motmyras, aureicʒ colotis chryſon. Præterea paruum teragum,& placẽtem cauda labrum: epodas lati generis. Præter hęc inſignia piſcium tradit channẽ ex ſeipſa concipere, glaucum æſta te nũquam apparere, pompilum qui ſemper comitetur nauigiorum curſus, chromin qui nidificet in aquis: Helopem quoq; dicit eſſe noſtris incognitũundis: x quo apparet falli eos, qui eundem accipenſerem exiſtimauerũt. Helopi palmã ſapotis inter piſcesmulti de dete. Sunt præterea à nullo autore nominati, ſudis latine appellata, à Græcis ſphyræna roſtro ſimilis noie, magnitudine inter ampliſſimos, rarus, ſed tamẽ nõ degener. appellãtur& pernæ concharũ generis, circa Pontias inſulas frequentiſsitmæ. Stant uelut ſuillo crure lõgo in harena defixæ, hiantesq́; quà limpitudo eſt pedali non minus ſpacio.Cibũ
z0 uenantur. Dentes in circuitu marginũ habent pectinatim ſpiſſatos. Intus pro ſpondylo grandis caro eſt. Et hienã piſcẽ uidi in Renaria inſula captũ, caput exerentẽ. Præter hæc purgamẽta aliqua relatu indigna,& algis potius annumeranda quàm animalibus.
c. PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XXNXIII. Metallorum naturæ. PROOEMIVM. ErALELA nune, ipſæch opes,& rerum pretia dicentur: tellurem intus inquirente cura multiplici modo: quippe alibi di/ uitijs foditur, quærente uita aurum, argentum, electrum, æs: alibi delicijs gemmas,& patietum digitorumque pigmenta: [alibi temeritati ferrum, auro etiam gratius inter bella cędesq́;. Perſequimur om̃es eius fibras, uiuimusq́; ſuper excauatam, I mirantes dehiſcere aliquando, aut intremiſcere illam, ceu ue ro non hoc etiam indignatione ſacræ parentis exprimi poſſit. Imus in uiſcera eius,& in ſede manium opes quætimus, tan/ quam parum benigna fertilique quaquà calcatur. Inter hæc minimum remediorum gra tia ſcrutamur. Quoto enim cuiqʒ fodiendi cauſa medicina eſt? Terlacs& hæc ſum 88 2 ma ſui

580 crx PLINII NATVRALIISZ ma ſui parte tribuit, ut minime parca, facilisq; in omnibus quæ proſunt. Illa nos premũt, illa nos ad inferos agunt quæ occultauit atq; demerſit, illa quæ non naſcunt᷑: ut repente mens ad inane euolans reputet, quæ deinde futura ſit finis, ſeculis omnibus exhauriendi eam, quouſq; penetret auaritia. Quàm innocens, q́; beata, imò uero& delicata eſſet uita, ſi nihil aliud qᷓ; ſupra terras concupiſceret, breuiterq; niſi quod ſecum eſt Eruitur aurum & chryſocolla iuxtà, ut precioſior uideatur nomen ex auro cuſtodiens. Parum enim erat unam uitæ inueniſſe peſtem, niſi in pretio eſſet auri etiam ſanies. Quærebat argentum. auaritia, boni conſuluit interim inueniſſe miniũ, rubentisq́; terræ excogitauit uſum. Heu prodigioſa ingenia, quot modis auximus pretia rerum? Acceſſit ars picturæ,& aurũ ar/ gentumq́ʒ cælando carius fecimus. Didicit homo naturam prouocare. Auxere& artem nitiorum irritamenta In poculis libidines cælare iuuit, ac per obſcenitates bibere. Abie/ cta deinde ſunt hæc& ſordere cœpere,& auri argentic; nimium fuit. Murrhina& cry/ ſtallina ex cadem terra effodimus, quibus ꝑretiũ faceret ipſa fragilitas. Hoc argumentum opum, hæc uera luxurig gloria exiſtimata eſt, habere quod poſſet ſtatim totum perire. Nec hoc fuit ſatis, turba gẽmarum potamus,& ſmaragdis teximus calices, ac temulentię cauſa tenere Indiam iuuat,& aurum iam acceſſio eſt. Quæ ptima rommendatio metallorum auri,& de origine anulorum aureorum, & modo auri apud antiquos,& equeſtri ordine,& de iure anu b lorum aureorum. Cap. 1 “ poſſet è uita in totum abd cari aurũ, ſacra fames, ut celeberrimi autores 20 dixere, proſciſſum conuicijs ab optimis quibuſq;,& ad perniciem uitæ repertum: quantum feliciore æuo, cum res ipſæ permutabantur inter ſe, ſcut& Troianis tẽporibus factitatum, Homero credi cõuenit. Ita enim(ut opinor) commercia uictus gratia inuen/ ta. alios corijs boum, alios ferro captiuisq́; rebus emptitaſſe tradit: quanq́;& ipſe miratus aurum, æſtimationes rerum ita fecit, ut centum boum arma aurea permuraſſe Glaucum diceret cum Diomedis armis nouem boum. Ex qua cõſuetudine mulcta legum antiquarum pecore cõſtat, etiam Romæ. Peſsimũ uitæ ſcelus fecit, qui anulum primus induit di/ gitis. Nec hoc quis fecerit traditut. Nam de Prometheo omnia fabuloſa arbitror, quan/ quam illi quocʒ ferreum anulum dederit antiquitas: uinculumq&́; id, non geſtamen intelli giuoluerit. Midæ quidem anulutn, quo citcumacto habentem nemo cerneret, quis non 30 etiam fabuloſiorem fateatur Manus& prorſus ſiniſtræ maximwammn autoritatem concilia vere auronon quidẽ Romanæ, quorũ more ferreũ id erat& bellicæ uirtutis inſigne. De regibus Romanis non facile dixerim. Nullum haber Romuli in Capitolio ſtatua, nec Præter Numæ Seruijq; Tullij alia, ac ne L. quidẽ Bruti. Hoc in Tarquinijs maxime mi ror, quorum è Græccia fuit origo, unde hic anulorum uſus uenit, quanqᷓ; etiam nunc La/ cedæmone ferreo utantur. Sed à Priſco Tarquinio omnium primo filium, cum in præte xtę annis occidiſſet hoſtem, bulla aurea donatum conſtat: unde mos bullę durauit, ut eo rum qui equo meruiſſent fiſij, inſigne id haberent, cæteri lorum. Et ideo miror Tarquinij eius ſtatuam ſine anulo eſſe. Quanquam& de nomine ipſo ambigiuideo: Gręci à digitis appellauere, apud nos priſci ungulum uocabãt, poſtea& Græci& noſtri ſymbolũ. Lon,40 go certe tẽpore,ne ſenatũ quidem Romanum habuiſſe aureos, manifeſtum eſt. Siquid his tantum qui legati ad exteras gentes ituri eſſent, anuli publice dabantur, credo quoniam ita exterorum honoratiſsimi intelligebantur. Neq; alijs uti mos fuit, quàm qui ex ea cauſa publice accepiſſent, uulgoq́; ſic triumphabant. Et cum corona ex auro Hetruſca ſuſtineretur à tetgo, anulus tamen in digito ferreus erat, æque triumphantis& ſerui for/ taſſe coronam ſuſtinentis. Sic triumphauit de Iugurtha C. Marius: aureumq́; non ante tertium conſulatum ſumpſiſſe traditur. Hi quoq; qui ob legationem acceperant aureos. in publico tantum utebantur eis, intra domos uero ferreis. Quo argumento etiam nunc ſponſæ anulus ferreus mittitur, isc; ſine gemma: nec lliacis temporibus ullos 1 anu8. 1 05 Ul

HISTORIAE LIBER eF“ 581
los uideo, nuſquam certe Homerus dicit, cum& codicillos miſsitatos epiſtolarum gratia indicet,& conditas arcis ueſtes, ac uaſa aurea argenteac;,& ea colligata nodi nõ anuli no ta. Sortiri quoq; contra prouocationem duces non anulis tradit. Fabricam etiam deum fibulas& alia muliebris cultus, ſicut inaures, in primordio factitaſſe ſine mentione anulo rum. Et quiſꝗs primus inſtituit, cunctãter id fecit, æuisq; manibus ac latentib. induit, cũ ſi honos ſecurus fuiſſet dextra fuerit oſtentandus. Quod ſi impedimentum potuit in eo aliquod intelligi etiam conſertoris uſu, argumentum eſt, maius in læua fuiſſe, qua ſcutum capitur. Eſt quidem apud eundem Homerum uirorum crinibus aurum implexum: ideo neſcio an prior uſus à fœminis cœperit. Romæ quidem non fuit aurum, niſi admodum 1o exiguum: longo tempore. Certe cum à Gallis capta urhe pax emeretur, non plus quàm mille pondo effici potuere. Nec ignoro duo milia pondo auri periſſe, Pompeij tertio con ſulatu, è Capitolini Iouis ſolio, à Camillo ibi condita,& ideo à pleriſque exiſtimari duo milia pondo collata. Sed quod acceſſit, Gallorum præda fuit, detractumq; ab his in par/ te captæ urbis delubris. Gallos autem cum auro pugnare ſolitos, Torquatus indicio eſtApparet ergo Gallorum templorumq́; tantundem, nec amplius fuiſſe: quod quidem in augurio intellectũ eſt, cum Capitolinus duplum reddidiſſet. lud quoq; obiter indicari conuenit, quoniam de anulis ſermonem repetimus, ædituum cuſtodiæ eius cõprehenſum, fracta in ore anuli gemma, ſtatim exſpiraſſe,& indicium ita extinctum. Ergo ut ma
xime duo tantũ milia pondo, cum capta eſt Roma anno trecẽteſimo LX I111 fuere, cum
2o iam capitum liberorum cenſa eſſent c Imilia quingenti L X X x. In eadẽ poſt annos cccvquod ex Capitolinæ ædis incendio cæterisc; omnibus delubris C. Marius ſilius Præneſte detulerat, tredecim milia pondo: quæ ſub eo titulo in triũpho trãſtulit Syl/ la,& argenti vi milia. Idem ex reliqua omni uictoria pridie tranſtulerat auri pondo x v. milia, argenti pondo c. x v milia. Frequentior autem uſus anulorum non ante Cn. Flauium Annij filium deprehenditur. Hic namq; publicatis diebus faſtis quos populus& paucis principum quotidie petebat, tantam gratiam plebis adeptus eſt, alioquin liberti/ no patre genitus.& ipſe Appij Cæci ſcriba, cuius hortatu exceperat eos dies, cõſultando aſſidue ſagaci ingenio, promulgaueratc, ut ædilis curulis crearetur cum Q. Anitio Præ/neſtino, qui paucis ante annis hoſtis fuiſſet, præteritis C. Petilio& Domitio, quorum z0 patres conſules fuerant: additum Flauio, ut ſimul& tribunus plebis eſſet. Quo facto tanta ſenatus indignatione exarſit, ut anulos ab eo abiectos fuiſſe, in antiquiſsimis repe/ riatur annalibus.Fallit pleroſq; qui tum& equeſtrem ordinem id feciſſe arbitrantur. Eſt enim adiectũ hoc quoq;: ſed& phalera poſita,propter quæ nomẽ equitũ adiectum eſt. Anulos quoq; depoſitos à nobilitate, in annales relatum eſt, nõ à ſenatu uniuerſo. Hoc actum P. Sempronio Longo, L. Sulpitio cos s. Hauius uouit ædem Concordiæ- ſi po pulo reconcilialſet ordines. Et cum ad id pecunia publica non decerneretur, ex mulctati cia fœneratoribus condemnatis ædiculam æream fecit in græcoſtaſi, quæ tunc ſupra comitium erat. Inciditq;ʒ in tabula ærea eam ædem c. quatuor annis poſt Capitolinam de/dicatam. Ita ccccxv àcõdita urbe geſtum eſt,& primũ anulorum ueſtigium extat. Ao Promiſcui autem uſus alterum ſecundo Punico bello: neque enim aliter potuiſſent trimo dia illa anulorum Carthaginem ab Annibale mitti. Inter Cepionem quoque& Dru,/ ſum ex anulo in auctione uenali, inimicitiæ cœpere, unde origo ſocialis belli,& exitia re/ rum. Ne tum quidem omnes ſenatores habuerunt: utpote cum memoria auorum multi prætura quoc; functi, in ferro conſenuerint: ſicut Calphurnium& Manilium, qui lega⸗tus C. Marij fuerit Iugurthino bello, Eeneſtella tradit:& multi L. Fuſidium illum, ad quem Scaurus de uita ſua ſcripſit: in Quintiorum uero familia, aurum ne fœminas qui/dem habere mos fuit: nullosq; omnino anulos maior pats gentium hominumq́;, etiam qui ſub imperio noſtro degunt, hodieq́; habeat. Non ſignat oriens aut Aegyptus eti/ am nunc.literis contenta ſolis. Multis hoc modis, ut cætera omnia, uariauit, gem/ (35 mas

582 c. PEINIINIHTVARAILIS mas addendo exquiſiti fulgoris/cenſuq&; opimo digitos onerando, ſicut dicemus in gemmarum uolumine, mox& effigies uarias cælãdo: ut alibi ars, alibi materia eſſet in pretio. Alias deinde gemmas uiolari nefas putauit: ac ne quis ſignandi cauſam in anulis eſſe in, telligeret, ſolidas induit. Quaſdam uero neq; ab ea parte quæ digito occultatur, auro clu/ ſit, aurumq; milibus lapillorum uilius fecit. Contra uero multi nullas admittũt gemmas, auroqʒ ipſo ſignant.ut Claudij Cæſaris principatu repertum. Necnon& ſeruitia iam fer rum auro cingunt, alia per ſeſe mero auro decorãt, cuius licentig origo nomine ipſo in Sa mothrace id inſtitutum declarat. Singulis primo digitis geri mos fuerat, qui ſunt mini/ mis proximi, ſic in Numæ& Seruij T'ullij ſtatuis uidemus. Poſtea pollici proximo in/ dueęre, etiam deorum ſimulacris: dein iuuit& minimo dare. Galliæ Britannięq́; in medio 1 dicuntur uſæ. Hic nunc ſolus excipitur, cæteri omnes onerantur, atq; etiam priuatim arti culi minoribus alijs. Sunt qui tres uni minimo cõgerant: alij uero& huic unum tantum, quo ſignantem ſignent. Conditus ille ut res rara,& iniuria uſus indigna, uelut è ſacrario promitur:& unum in minimo digito habuiſſe, precioſioris in recondito ſupellectilis oſtentatio eſt. Iam alij pondera eorum oſtẽtant. Alijs plures q́; unum geſtare labor eſt. Almj hracteas infarcite leuiore materia propter caſum tutius gemmarum ſolicitudini pu/ tant. Alij ſab gemmis uenena cladunt, ſicut Demoſthenes ſummus oratorum Græciæ, anulosq; mortis gratia habent. Denique ut plurimum opum ſcelera anulis fiunt. Quæ fuit illa priſcorum uita, qualis innocentia, in qua nihil ſignabatur? At nunc cibi quoq; ac potus anulo uindicantur à rapina. Hoc profecere mancipiorũ legiones,& in domo tur/ 20 ba externa, ac ſeruorum quoq; cauſa nomenclator adhibendus: aliter apud antiquos, ſin guli Marcipores Luciporèsue dominorum gentiles, omnem uictum in promiſcuo ha/ bebant, nec ulla domi cuſtodia a domeſticis opus erat. Nunc rapiendæ comparantur epulæ, patitérque qui rapiant eas,& claues quoque ipſas ſignaſſe non eſt ſatis: grauatis ſomno aut morientibus anuli detrahuntur: maiorq́ʒ uitæ ratio circa hoc inſtrumentum eſſe cœpit, incertum à quo tempore. Videmur tamen poſſe in externis autoritatẽ eius rei intelligere circa Polycratem Sami tyrannum, cui dilectus ille anulus in mare abiectus, ca pto relatus eſt piſce, ipſo circiter cc xα X△ annum urbis noſtræ interfecto. Celebratior quidem uſus cum fœnore cœpiſſe debet: argumẽto eſt conſuetudo uulgi, ad ſponſiones etiamnum anulo exiliente, tracta ab eo tẽpore quo nondum erat arra uelocior: ut planè 30 aftirmare poſsimus, nummos ante apud nos, mox cœpiſſe anulos. De nũmis paulopoſt dicetur. Anuli diſtinxere alterum ordinem à plebe, ut ſemel cœperant eſſe celebres, ſicut tunica ab anulis ſenatum tantũ, quanquam& hoc ſerò, uulgoq́; purpura latiore tunicæ uſos inuenimus etiam præcones, ſicut patrem L. Aelij Stilonis, præconini ob id cogno/minati. Sed anuli planè medium ordinem, tertiumq; plebi& patribus inſeruere: ac quod antea militares equi nomen dederant, hoc nunc pecuniæ iudices tribuũt. Nec pridem id factum: Diuo Auguſto decurias ordinãte, maior pars indicum in ferreo anulo fuit: ijq; non equites. ſed iudices uocabantur. Equitum nomen ſubſiſtebat in turmis equorum pu blicorum. lIudicum quoque non niſi quatuor decuriæ fuere primo: uixq́; ſingula milia in decurijs inuenta ſunt, nõdum prouincijs ad hoc munus admiſſis: ſeruatumq́; in hodier/ 40 num eſt ne quis è nouis ciuibus in ijs iudicaret.“ De decurijs iudicum,& quoties nomina equeſtris ordinis immutata,& donis militaribus,& quando primum corona aurea.. Cap. 1I1. Ecuriæ quoq; ipſæ pluribus diſcretæ nominibus fuere. Tribunorũ ætis,& Selecto rum,& Iudicum: præter hoc etiamnum Nongenti uocabãtur ex omnibus ſelecti, ad cuſtodiendas ciſtas ſuffragiorum in comitijs. Et diuiſus hic quoq; ordo erat ſuperba uſurpatione nominum, cum alius ſe Nongentum, alius Selectum, alius Tribunum ap/ pellaret. Fiberij demum principatus nono anno in unitatem uenit equeſter ordo, anulo rũq; autoritati forma conſtituta eſt, C. Aſinio Pollione, C. Antiftio Vetere coss. anno 8 urbis

1
HISTORIAE LIBER XXXIII 583
vrbis conditæ pccæxxv. quod miremur, futili penè de cauſa, cum C. Sulpitius Galba, dum iuuenalem famã apud principẽ popinarũ pœnis aucupatur, quæſtus eſſet in ſena/ tu, uulgo inſtitores eias culpæ defendi anulis. Hac de cauſa conſtitutũ, ne cui ius id eſſet, niſi cui ingenuo ipſ, patri auoq; paterno ſeſtertia c c c c cenſus fuiſſet,& lege Iulia thea/ trali in XxiI ordinib. ſedendi. Poſtea gregatim inſigne id appeti cœptũ. Propterq; hæc diſcrimina Caius princeps decuriam quintã adiecit, tantũc natum eſt faſtus, ut quæ ſub diuo Auguſto impleri non potuerant decuriæ, non capiant eum ordinẽ, paſsimq́; ad or namenta ea etiã ſeruitute liberati tranſiliant, quod antè nunqᷓ́; erat factum, quoniam in ferreo anulo equites iudicesc; intelligebantur: adeocq; promiſcuũ id eſſe cœpit, ut apud 1o Claudium Cæſarem in cenſura eius unus ex equitibus Flauius Proculus cccc ex ea cau ſa reos poſtularet.Ita dum ſeparatur ordo ab ingenuis, cõmunicatus eſt cum ſeruitijs.Iu dicum autem appellatione ſeparari eum ordinem pritni omniũ inſtituere Gracchi, diſcor di popularitate in cõtumeliam ſenarus: mox ea debellata, autoritas nominis uario ſeditio num euentu circa publicanos ſubſtitit,& aliquamdiu tertiæ uires publicani fuere. M. Cicero demũ ſtabiliuit equeſtre nomẽ in cõſulatu ſuo, ei ſenatũ cõciliãs, ex eo ſe ordine profectũ eſſe celebrans,& eius uires peculiari popularitate quærens. Ab illo tempore planè hoc tertiũ corpus in republica factũ eſt, cœpite adijci ſenatui populoc; Romano equeſter ordo. Qua de cauſa& nunc poſt populũ ſcribitur, quia nouiſsime cœptus eſt adijci. Quinetiã ipſum equitũ nomen ſæpe uariatũ eſt, in his quoq; qui ad equitatũ trahebant᷑. 20 Celeres ſub Romulo regibusq́; appellati ſunt, deinde flexumines, poſtea troſſuli, cũ opt pidum in Thuſcis citra Volſinios paſſuũ rx. i. ſine ullo peditũ adiumẽto cepiſſent eius uocabuli: idq; durauit ultra C. Gracchutn. Iunius certe, qui ab amicitia eius Gracchanus appellatus eſt, ſcriptũ reliquit his uerbis: quod ad equeſtrẽ ordinẽ attinet, antea troſſulos uocabant, nunc equites uocant: ideo quia non intelligunt troſſulos nomen quid ualeat, multos pudet eo nomine appellari:& cauſamn quar ſupra indicata eſt exponit, inuitosq; etiamnũ tamen troſſulos uocari. Sunt adhuc aliqua non omittendæ in auro differentiæ. Auxiliares quippe& externos torquibus aureis donauere, at ciues nõ niſi argenteis. Prę terq; armillas ciuibus dedere, quas non habent externi. lidẽ(quod magis miremur)coro nas ex auro dedere ciuibus. Quis primus donatus ſit ea, nõ inueni, ſed quis primũ dona30 uerit à L. Piſone tradit᷑. A. Poſthumius dictator apud lacũ Regillũ caſtris Latinorũ expugnatis, ci cuius maxime opera capta eſſent, hãc coronã ex præda dedit. Itẽ L. Létulus CO0s. Serg. Cornelio Merẽdæ, Samnitũ oppido capto. Sed quinq; librarũ corona biſo Frugi filiũ ex priuata pecunia donauit: eamq́ʒ coronã teſtamento reip.legauit. De reliquo uſu auri in uiris& mulieribus,& de nummo aureo:& quando primum ſignatum eſt æs argentum,& aurum,& antequam ſignaretur qui mos in ære,& quæ maxima pecunia primo cẽſu,& quo/ties,& quibus tẽporibus autoritas auri. Cap. 111 Eorum uero honoti in ſacris nihil aliud excogitatum eſt, quàm ut auratis cornibus D hoſtiæ, maiores duntaxat, immolarentur. Sed in militia quoq; in tantum adoleuit 40 hæc luxuria, ut M. Bruti in Philippicis campis epiſtolæ reperiantur frementes, fibulas tri Phunitias ex auro geri. At Hercules idem tu Brute mulierum pedibus aurũ geſtari tacui/ ſti:cuius ſceleris nos coarguimus illum primum, qui auro dignitatem per anulos fecit, ut habeant in lacertis ampridem& uiri, quod è Dardanis uenit, itaq;& Dardanium uoca batur. Viriæ celticæ dicunt᷑: uiriles celtibericæ. Jabeant fœminæ in armillis, digitisq́; to tis, collo, auribus, ſpiris: Diſcurrãt catenæ circa latera,& inſerta margaritarum pondera ẽ collo dominarum auro pendeant, ut in ſomno quoq; unionum conſcientia adſit: etiäm ne pedibus induitur, atq; inter ſtolam plebemq; hunc medium fœminarum equeſtrem ordinem facit: Honeſtius uiri pędagogijs id damus, balineasq́; diues puerorum forma conuertit. lam uero etiã Harpocratem, ſtatuasc; Aegyptiorum numinum in digitis uiri
Cc- 4 quoq;

584 c. PLINII NATVRALIS quoqʒ; portare incipiunt.Fuit& alia Claudij principatu differẽtia, in ſolis his quibus ad/ miſſionẽ liberti eius dediſſent imaginẽ principis in anulo ex auro gerendi, magna crimi/num occaſione: quæ om̃ia ſalutaris exortus Veſpaſiani principis aboleuit, æqualiter pu/ blicando principẽ. De anulis aureis eorũc; uſu hactenus dictum ſit. Proximũ ſcelus fe/ cit, qui primus ex auro denariũ ſignauit, quod& ipſum latet autore incerto. Po. Ro. ne argento quidẽ ſignato ante Pyrrhum regẽ deuictũ uſus eſt. Libralis, unde etiam nunc libella dicitur,& dipondius appẽdebatur aſſis. Quare æris grauis pœna dicta. Et adhuc expenſa in rationibus dicuntur:item impendia& dependere. Quin& militum ſtipẽdio/ rum, hoc eſt ſtipis ponderandæ penſatores, libripendes dicuntur: qua cõſuetudine in his
emptionibus quæ mãcipij ſunt, etiam nunc libra interponirur. Seruius rex primus ſigna ¹
uit æs. Antea rudi uſos Romæ Remeus tradit. Signatum eſt nota pecudum, unde& pe cunia appellata. Maximus cenſus c x. M. aſſium fuit illo rege:& ideo hæc prima claſſis. Argentũ ſignatum eſt anno urbis p. XxXXv. Q. Fabio c o0s. quinq; annis ante primũ bellum Punicum. Et placuit denarius pro x libris æris quinarius pro quinq;, ſeſtertium pro dipondio ac ſemiſſe. Libræ autem pondus æris imminutum bello Punico primo, cum impenſis reſp.non ſufficeret, conſtitutumq́; ut aſſes ſextantario pondere ferirentur. Ita quinq; partes factæ lucri, diſſolutumq́; æs alienum. Nota æris fuit ex altera parte Ianus geminus, ex altera roſtrũ nauis. In triente uero& quadrante rates. Quadrans antea triuncis nocatus à uncijs. Poſtea Annibale urgẽte, O. Fabio Maximo dictatore, aſſes unciales facti:placuitqʒ denarium Xvraſſibus permutari, quinariũ octonis, ſeſtertiũ quaternis. Ita reſp. dumidium lucrata eſt. In militari tamen ſtipendio ſemper denarius pro x aſſibus datus. Nota argenti fuere bigæ atq; quadrigæ,& inde bigati quadrigatiq́; dicti. Mox lege Papyriana ſemunciales aſſes facti. Liuius Druſus in tribunatu plebis octauã partem æris argẽto miſcuit. Qui nunc uictoriatus appellatur, lege Clodia percuſſus eſt. Antea enim hic nummus ex Illyrico aduectus, mercis loco habebatur. Eſt autem ſigna/ tus uictoria,& inde nomen Aureus nummus poſt annum L X 11 percuſſus eſt quàm ar/ Lgenteus, ita ut ſcrupulum ualeret ſeſtertijs uicenis, quod efficit in libras ratione ſeſtertio/ rum, qui tunc erant, ſeſtertios peccc. Poſt hæc placuit xL. M. ſignari ex auri libris, paulatimq; ptincipes imminuere pondus: minutiſſimus uero ad xLxv. u. Sed à nummo pri
82
0
ma eſt origo auaritię excogitata, fœnore quæſtuoſa ſegnitia. Hæc paulatim exarſit rabie 30
quadam, non iam auaritia, ſed fames auri: utpote cum Septimuleius C. Gracchi familia/ ris auro repenſum caput eius exciſum ad Opimium tulerit, plumboq́; in os addito parri cidio ſuo rempublicã etiam circumſcripſerit:nec iam quiritium aliquo, ſed uniuerſo nomine Romano infami, rex Mithridates Aquilio duci capto aurum in os infudit: hæc parit habendi cupido.Pudet intuentẽ tantum nomina iſta, quæ ſubinde noua Græco ſermo/ne excogitantur, expreſſo argenteis uaſis auro, aut incluſo, quibus delicijs ueneũt tam au rea qᷓ; aurata, cum ſciamus interdixiſſe caſtris ſuis Spartacũ, ne quis autum haberet aut argentum. Tanto fuit plus animi fugitiuis noſtris. Meſſala orator prodidit Antonium triumuirum aureis uſum in omnib. obſcenis deſiderijs, pudendo crimine etiam Cleopa
træ. Summæ apud exteros licentiæ fuerat, poculo aureo puluino ſubdito, Philippum re/ 40
gem dormire folitum: Agnonem Teium Alexandri Magni præfectũ aureis clauis ſuf figere crepidas.Antonius in contumeliam naturæ uilitatem auro fecit, opus proſcriptio/ ne dignũ. Sed præter alia equidẽ miror populũ Ro. uictis gentibus in tributo ſemper ar gentum imperitaſſe, non aurum: ſicut Carthagini cum Annibale uictæ argenti pondo annua in quinquaginta annos, nihil auri. Nec poteſt uideri penuria mundi id ueniſſe.
Nam Midas& Crœſus in infinitum poſsederant. Iam Cyrus deuicta Aſia pondo
XXNXIIIImilia inuenerat, præter uaſa aurea aurũq́; factum,& in eo folia ac platanum uitemq;h. Qua uictoria argenti quingenta milia talentorum reportauit,& craterem Semiramidis, cuius pondus quindecim talenta colligebat. Talentũ autẽ Aegyptium pon/ “ 8 do

——— 2.———————————— .——ꝛ—ÿ—ꝛx:ͦõ——
H1ISTORITAE LIDER X△ XNXIII 585
dorxανν capere Varro tradit. Iam regnauerat in Colchis Salauces& Eſubopes, qui ter ram uirginem nactus, plurimũ argenti auric eruiſſe dicitur in Sannorum gente,& alioquin uelleribus aureis inclyto regno. Sed& illius aureg cameraæ.,& argẽteę trabes narran tur,& columnæ atque paraſtatæ, uicto Seſoſtre Regypti rege, tam ſuperbo, ut prodat᷑ annis quibusq; ſorte reges ſingulos è ſubiectis iungere ad currum ſolitus, ſicq; triũphare. Et nos fecimus quæ poſteri fabuloſa atbitrentur. Cæſar qui poſtea dictator fuit, primus in ædilitate munere patris funcbri, omni apparatu harenæ argẽteo uſus eſt, ferasq; argenteis uaſis inceſſere tum primum uiſum. Mox, quod etiam in municipijs emulantur, C. Antonius ludos ſcena argẽtea fecit. Itẽ L. Maurena& Caius princeps in circo pegma 10 duxit, in quo fuere argenti pondo c. xxn. Claudius ſucceſſor eius, cum de Britãnia tri/ umpharet, inter coronas aureas unam vi pondo habuit, quam contuliſſet Hiſpania cite rior, alteram IX quam Gallia Comata, ſicut ritulus indicauit. Huius deinde ſucceſſor Ne/ ro, Pompeij theatrum operuit auro in unum diem quod T'yridati regi Armeniæ oſtẽde rat. Et quota pars ea apparatus fuit aure; domus ambientis urbẽ:? Auri in ærario populi Romani fuere, Sex. Julio, L. Aurelio coss. ſeptẽ annis ante bellum Punicum tertium ondo pcc. xxvIl. argẽti nonagintaduo milia,& extra numerum ccc& IXXXV. M. Item Sex. Iulio, L. Marcio c os s. hoc eſt, belli ſocialis initio, Dcccxα vi. auri pondo. C. Cæſar primo introitu urbis in ciuili bello ſuo ex ęrario protulit laterũ aureorum X XVy, N.& in numerato pondo ccc. Nec fuit alijs tẽporibus reſp. locupletior. Intulit& Aemi/ 20 lius Paulus, Perſeo rege Macedonico deuicto, prædam pondo trium miliam: à quo tem pore populus Ro. tributum pendere deſijt. Laquearia, quæ nunc& in priuatis domibus auro teguntur, poſt Carthaginẽ euerſam primo inaurata ſunt in Capitolio, Cenſura L. Mummij. Inde tranſiere in cameras. In parietes quoq;, qui iam& ipſi tanquam uaſa in/aurãtur:cum ſua ætas uaria de Catulo exiſtimauerit, quod tegulas æreas Capitolij inau/ raſſet primus. Inuentores auri, ſicut metallorum ferè omnium ſeptimo uolumine dixi/ mus. Præcipuam gratiam huic materiæ fuiſſe arbitror, non colore qui in argento clarior eſt, magisq; diei ſimilis,& ideo militaribus ſignis familiarior, quoniam is longius fulget: manifeſto errore eorum qui colorem ſiderum placuiſſe in auro arbitrantur, cum in gemmis alijsq; rebus non ſit præcipuus. Nec pondere aut facilitate materiæ prælatum eſtcx z9 teris metallis, cum cedat per utrunq; plumbo. Sed quia rerum uni nihil igne deperit, tuto etiam in incendijs rogisq́; durante materia. Quinimo quo ſæpius arſit, proficit ad bo nitatem. Auriq; experimẽto ignis eſt, ut ſimili colore rubeat quo ignis: atq; ipſum obryzum uocant. Primum autem bonitatis argumentum eſt, quam difficilime accendi. Præterea mirum, prunæ uiolentiſsimæ igni indomitum, palea citiſsime ardeſcere: atqʒ ut pur getur,cum plumbo coqui. Altera cauſa pretij maior, quàm minimum uſus deterit, cum argento, ære, plũbo, lineæ producantur, manusq́; ſordeſcant decidua materia. Nec aliud laxius dilatatur, aut numeroſius diuidit᷑, utpote cuius unciæ in ſeptuagenas,& quinqua/ 22 genas pluresq; bracteas, quaternum utroq; digitorũ ſpargãtur. Cralliſsimæ ex his præ neſtinæ uocãtur, etiamnum retinentes nomen, Fortunæ inaurato ibi fideliſsime ſimula/ Ao cro. Proxima bractea quæſtoria appellatur. Hiſpania ſtrigiles uocat auri paruulas malſfaas, quod ſuper omnia ſolum in maſſa aut ramẽto capitur, cũ cætera metallis reperta igni perliciantur. Hoc ſtatim aurũ eſt, conſummatãq́; materiam protinus habet, cum ita inuę nitur. Hæc enim inuentio eius naturalis eſt: alia quam dicemus, coacta. Super cætera nõ rubigo ulla, non ærugo, non aliud ex ipſo quod cõſumat bonitatem, minuâtue pondusIam contra ſalis& aceti ſuccos domitores rerum conſtantia: ſuperq́; omnia netur, ac texi/ tur lanæ modo,& ſine lana. Tunica aurea trium phaſſe Tarquiniũ Priſcũ Verrius tradit. 1 Nos uidimus Agrippinã Claudij principis, ædente eo naualis prælij ſpectaculũ, aſſiden tem ei, indutã paſudamento, auro textili ſine alia materie. Attalicis uero iampridẽ intexitur, inuento regũ Aſiæ. Marmori& ijs quæ cãdefieri nõ poſſunt, oui candido illinitur:li 1 b gno

586 c. PLELINII NATVRALIS gno glutini ratione compoſitã: leucophoron uocant. Quid ſit hoc, aut quemadmodum Riat.luo loco docebimus. Aes inautati argento uiuo, aut certe bydrargyro legitimũ erat: de quibus ut dicemus illotum naturam reddentes,excogitata fraus eſt. Nanq;ʒ æs cruci/ atur in primis, accenſumq́; reſtinguitut ſale, aceto, alumine. Poſtea exarenatur, an ſatis re coctum ſit ſplendote deprehendente: iterumq́; exhalatur igni,ut poſsit edomitum, mix/ tis pumice, alumine, argento uiuo: inductas accipere bracteas. Alumen in purgãdo uim habet talem. qualem eſſe diximus plumbo. NRatio naturalis inueniendi auri,& quando primum aurea ſtatua SX mecdicinæ ex auro. Cap. 1111 “ inuenitut in noſtro orbe⸗ ut omittamus Indicũ, atq; à formicis, aut gryphiio bus apud Seythas erutum. Apud nos tribus modis, fluminũ ramẽtis, ut in Iago Hiſpaniæ, Pado Italiæ, Hebro Thracig, Pactolo Aſiæ, Gange Indię, Nec ullum abſolu tius aurum eſt, curſu ipſo trituq; perpolitum. Alio modo puteorum ſcrobibus effoditur, aut in ruina montium. Quare utraq; ratio dicetur. Aurum qui quærunt, ante om̃ia ſegul/ lum tollunt, ita uocatur indiciũ:alueus ubi id eſt, arenæq; lauãtur, atq; ex eo quod reſedit coniectura capitur, ut inueniatur aliquando in ſumma tellure protinus rara felicitate: ut nuper in Dalmatia principatu Neronis,ſ ngulis diebus etiam quinquagenas libras fun/ dẽs, cum iam inuentũ in ſummo ceſpite.Alutationẽ uocant ſi& auro ea tellus ſubeſt. Cæ terum montes Hiſpaniæ aridi ſterilesq;,& in quibus nihil aliud gignatur, huic bono coguntur fertiles eſſe. Quod puteis foditur,canalicium uocãt alij canaſienſe, marmoris gla/ 20 reæ inh ærens, non illo modo quo in oriente ſapphiro atq; thebaico, alijsq́; in gẽmis ſcin tillat, ſed micas amplexum marmoris. Hi uenarum canales per marmor uagantur& late ta puteorũ,& huc illuc, inde nomine inuento. tellusq; ligneis colũnis ſuſpenditur. Quod efloſſum eſt tunditut, lauatur, uritur, molitur in farinam. Nam quod ad pilas cudunt, api ſaſcudem uocantargentum quod exit à fornacis ſudore. Quę e catino iactatur ſpurcitia, in omni metallo uocatur ſcoria. Hæc in auro coquitur iterum& tan dicur. Catini fiunt ex taſconio. Hæc eſt terta alba ſimilis argillæñ. Neque enim alia afflatum ignemq́;& arden/ tem mareriam tolerat. Tertia ratio opera uicerit gigantum: cuniculis per magna ſpatia a/ ctis, cauantur montes ad lucernarum lumina. Eadem menſura uigiliarum eſt, multisc; menſibus non cernitur dies. Arrugias id genus uocant, ſdunt rimæ ſubito,& oppri- 30 munt operarios, ut iam minus temerariũ uideatur ẽ profundo maris petere margaritas: ranto nocentiores fecimus terras. Relinquunt᷑ itaq; fornices crebri montibus ſuſtinendis. Occurſant in utroqʒ genere ſilices. Hos igni& aceto rumpun t. Sæpius uero, quoniam in cuniculis uapor& fumus ſtrangulat, cædunt fracturis c. v. libras ferri terram agentibus: egeruntq; humeris noctibus ac diebus per tenebras proximis tradentes: Lucem nouiſsi micernunt. Si longior uidetur ſilex latus ſequitur. Foſſam ambit quiete. Tamẽ in ſilice fa cilius exiſtimatur opera. Eſt nanq; terra ex quodã argillę genere glareæ mixtaſcãdidam uocant)propè inexpugnabilis. Cuneis cam ferreis aggrediuntur,& ijldẽ malleis: nihilch qurius putant, niſi quod inter om̃ia auri fames duriſsima eſt. Peracto opere, ceruices for/ nicum ab ultimo cædunt, dantæʒ ſignum ruinæ, eamq ſolus intelligit in cacumine mon/ 40 tis eius peruigil. Hic uoce ictùue repẽte operarios reuocari iubet, pariterq; ipſe deuolat. Mons fractus cadit aà ſeſe longo fragore, qui concipi humana mẽte nõ poſsit:& flatu in/ credibili. Spectant uictores ruinã naturæ. Nec tamẽ adhuc aurum eſt:nec ſciere eſſe cũ fo dere. Tantac; ad pericula cuincenda fuit ſatis cauſæ ſperare quod cuperẽt. Alius par eſt labot, uel hoc maiotis impendij, flumina ad lauãdum hanc ruinam iugis montiũ ducere obiter à cẽteſimo plerunqʒ lapide. Corrugos uocant, à corriuatione credo, nimirũ& hic Habor eſt. Præcepiſſe libramento oportet, ut fruaris quando in fluat: itaq; altiſsimis parti/ bus duct᷑. Cõuallis& interualla ſubſtructis canalib. iungũtur. Alibi rupes inuiæ cędun/ tut. ſedemq́; trabibus cauatis præbere coguntur. Is quicædit, funibus pẽdet, ut proculin tuenti

HISKETORIAHE FLIB RHREIRMNRXNXIII 587
tuentibus quidẽ. ſed alitũ fiat. Pendentes maiore ex parte librant,& lineas itineri præfigunt. Itaq; inſiſtentis ueſtigijs hominis locus nõ eſt. Manes trahunt᷑ ad ho mines, ut uitium importent. Id genus terræ urion uocant. Ergo per ſilices calculosue du/ cuntur,& urium euitant. Ad capita deiectus in ſupercilijs montium piſcinæ cauantur, du cenos pedes in quaſq; pattes,& in altitudinẽ denos. Emiſſaria in his quina pedum quadratorum ternùm ferè linquuntur,& repleto ſtagno excuſſis obturamentis erumpit tor rens tanta ui, ut ſaxa peruoluat. Alius etiamnũ in plano labor. Foſſę in quas profluat cauantur, agogas uocant, eæ ſternũtur gradatim. Frutex eſt ulex tocis marini ſimilis, aſper aurumq́; retinens. Latera cluduntur tabulis, ac per prætuta ſuſpenduntur. canali ita pro10 Hluente de terra in mare. His de cauſis iam promouit Hiſpania in priore genere, quæ exhauriũtur immenſo labore, ne occupent puteos, in bocrigantur. Aurum arrugia quæſitum non coquitur, ſed ſtatim ſuum eſt. Inueniantut ita maſſæ. Necnon in puteis etiã de/ nas excedentes libras. Palacras Hiſpani, alij palacranas: idem quod minutum eſt, balucẽ uocãt. Vlex ſiccatus uritur,& cinis eius lauatur ſubſtrato ceſpite herboſo: ut ſidat aurum. Vicena milia pondo ad hunc modaum annis ſingulis Aſturiam atq; Galleciam& Luſi/ taniam præſtare quidam tradiderunt, itaut pinrimum Aſturia gignat. Neque in alia parte terrarũ tot ſeculis hæc fertilitas. Italiæ parcitum eſt uetere interdicto patrum, ut di/ ximus, alioquin nulla fœcundior metallorum quoque erat tellus. Extat lex cenſoria Icti/ mulorum aurifodinæ, qua in Vercellenſi agro cauebatur, ne plas quinq; g. hominum o in opere publicani haberent. Aurum facienci eſt etiam una ratio ex auripigmento, quod in Syria foditur pictoribus.in ſumma tellure, auri colore, ſed fragili lapiduͦ ſpecularium modo. Inuitaueratq; ſpes Caium principẽ au idiſsimum auri, quamobrem iuſsit excoqui magnum pondus:& planè fecit aurum exce llens, ſed ita parui ponderis, ut detrimen tum ſentiretillud propter auaritiam expertus, quanquã auri pigmentilibræ X11II per/ mutarentur, nec poſtea tentatum ab ulio eſt. Omni auro ineſt argentum uario pondere, alibi dena, alibi nona, al bi octaua parte. In uno tantũ Calliæ metallo, quod uocant Albi crarenſe x X v. portio inuenitur, ideo cæteris prgeſt. Vbicunch quinta argenti portio eſt, electrum uocatur. Scrobes eæ reperiũtur in Canalienſi, Fi& cura electrum argento addito. Quod ſi quintam portionem exceſſit, incudibus non reſiſtit.Et electro autoritas. 30 Homero teſte, qui Menelai regiam auro, electro, argento, ebore fulgere tradit. Mineruę templum habet Lindos inſulæ Rhodiorum, in quo Helena ſacrauit calicem ex electro. Adijcit hiſtoria, mammæ ſuæ menſura. Electri natura eſt, ad lucernarum lumina clarius argento ſplendere. Quod eſt natiuum,& uenena deprehendit. Nanq; diſcurrunt in calicibus arquus cœleſtibus ſimiles, cum igneo ſtridore,& gemina ratione prædicũt. Aurea ſtatua ptima omniũ nulla inanitate,& anteq́; ex ære aliqua illo modo fieret, quam uocant holoſphyraton, in templo Anaitidis polita dicitur, quod in ſitu terrarũ nomine hoc ſignificauimus,numine gentibus illis ſarratiſlsimo. Direptaeſt Antonij Parthicis rebus. ScitumC; narratur dictum unius ueteranorum Bononiæ, hoſpitali diui Auguſti cœna, cum interrogaretur, eſſetne uerum, eum qui ptimus uiolaſſet hoc numen, oculis mem/ Ao prisq́ʒ; captũ expiraſſe Reſpondit enim, tum maxime Auguſtum decrure eius cœnare, ſeq illum eſſe,totumq́; ſibi cenſum ex ea rapina eſſe. Hominum primus,& auream ſta/tuam& ſolidam Gorgias Leontinus Delphis in templo ſibi poſuit EL X x circiter olympiade. Tantus erat docendæ oratoriæ attis quæſtus. Aurum plurimis modis pollet in re
medijs. Vulneratisc;& infantibus applicatur, ut minus noceant quæ inferantur ueneficia. Eſt& ipſi ſuperlato uis malefica, gallinarum quoq;& pecorum fœturis. Remedium eſt abluere illatũ,& ſpargere eos quibus mederi uelis. Torretur& cum ſalis grumo, pon dere triplici miſſo,& rurſum cum duabus ſalis portionibus,& una lapidis, quem ſchiſton uocant: ita uirus tradit rebus unà crematis in fictili uaſe, ipſum purum& incorruptum. Reliquus cinis ſeruatus in fictili& ex aqua illitus.lichenas in facie ſanat· Lomẽto eum cõ/
uenit

588 1 11 ¶. Er. I N1IIUArNIIDI uenit ablui. Fiſtulas etiã ſanat,& quæ uocantur hæmorrhoides. Quod ſi trito ſpuma ad ijciatur, putria ulcera& tetri odoris emendat. Ex melle uero decoctum cum melãthio,& illitum umbilico, leuiter ſoluit aluum. Verrucas curari eo M. Varro eſt autor. De chryſocolla,& medicinæ ex chryſocolla v& mirabilis natura eius glutinandis inter ſe perficiendisq;ʒ metallis. Cap.· v Hryſocolla humor eſt in puteis quos diximus, per uenam auri defluens craſſeſcẽte “ rigoribus hybernis uſqʒ in duritiam pumicis. Laudatiorem eãdem in ærarijs metallis,& proximam in argentarijs fieri compertum eſt. Inuenitur& in plumbarijs, ui/ lior etiam auraria.In omnibus autẽ ijs metallis fit& cura multum infra naturalem illam, ¹o immiſſis in uenam aquis leuiter hyeme tota uſq; in Iunium menſem, dein ſiccatis in Iu/ nio& Iulio, ut planè intelligatur nihil aliud chryſocolla q́; uena putris. Natiua duritia maxime diſtat, luteam uocant. Et tamen illa quoq; herba, quam luteam appellant, tingi tur. Natura eſt, quæ lino lanæue, ad ſuccum bibendum. T'unditur in pila, deinde tenui cribro ſecernitur, poſtea molitur, ac deinde tenuius ſic cribratur. Quicquid nõ tranſmeat, repetitur in pila, dein molitur. Puluis ſemper in catinos digeritur,& ex aceto maceratur, ut omnis duritia ſoluatur. Ac rurſus tunditur, dein lauatut in conchis, ſiccaturq́;. Tunc tinguitur alumine ſchiſto& herba ſupradicta, pingiturq́; antequam pingat. Refert qu aàm bibula docilisque ſit. Nam niſi rapuit colorem, adduntur& ſchytanum atq; tur/ byſtum, ita uocant medicamenta ſorbere cogentia. Cum tinxere pictores, orobitin uo/ 20 cant, eiusc; duo genera faciunt: luteam quæ ſeruatur in lomenta,& liquidam globulis ſu dore reſolutis. Hæc utraq; genera in Cypro fiunt. Laudatiſsima in Armenia. Secunda in Macedonia: largiſsima in Hiſpania. Summa commendationis eſt, ut colorem herbę ſegetis læte uirentis quaàm ſimillime reddat. Viſumq́; iam eſt Neronis principis ſpecta/ culis harenam circi chryſocolla ſterni,‚ cum ipſe concolori panno aurigaturus eſſer, intro/ ducta opificum turba. Pribus eam generibus diſtinguunt. Aſperam, quæ taxatur in li/ bras vn. Mediam quæ denarijs quinis: attritam quam& herbaceam uocant, quæ x.II Sublinunt autem harenoſam, priuſquam inducant, atramento& parætonio. Hæc ſunt tenacia eius& colori blanda. Parætonium quoniam eſt natura pinguiſsimũ,& propter leuorem tenaciſsimum, atramento aſpergitur, ne parætonij candor pallorem chryſocol 20 læ afferat. Luteam putant à lutea herba dictam, quam ipſam ceruleo ſubtritam, pro chry ſocolla inducunt, uiliſsino genere atqʒ fallaciſsimo. Vſus chryſocollæ& in medicina eſt ad purganda uulnera cum cera& oleo. Eadem per ſe arida ſiccat& contrahit. Datur& in angina, orthopnœàue, miſcenda cum melle. Cõcitat uomitiones, miſcetur& collyrijs ad cicatrices oculorũ: ac uiridibus emplaſtris, ad dolores mitigandos,& cicatrices trahien das. Hanc chryſocollam medici aceſin appellant, quæ non eſt orobitis. Chryſocollam & aurifices ſibiuendicant agglutinando auro,& inde omnes appellatã ſimiliter utentes dicunt. Temperatur aũt ea Cypria ærugine,& pueri impubis urina, addito nitro. Teri,/ tur Cyprio ære in Cyprijs mortarijs: ſanternam uocãt noſtri. Ita ferruminatur aurum, quod argentoſum uocãt. Signumq́; eſt, ſ addita ſanterna niteſcit. E diuerſo æroſum con 40 trahit ſe hebetaturq;,& difficulter ferruminatur. Ad id glutinum fit, auro,& ſeptima par te argenti ad ſupradicta additis, unaq; contritis. Contexi par eſt reliqua circa hoc, ut uni uerſa naturæ cõtingat admiratio. Auri glutinũ eſt tale. Argilla ferro, cadmia æris maſſis, alumen laminis, reſina plumbo& marmori, ſed plumbum nigrũ albo iungitur, ipſumó; album ſibi oleo. Item ſtannum æramentis, ſtanno argentũ. Dineis optime lignis æsfer/ rumqT́; funditur, ſed& Aegyptia papyro, paleis aurum. Calx aqua accenditur,& Thra/ cius lapis, idemq́; oleo reſtinguitur. Ignis autẽ aceto maxime& uiſco& ouo. Terra mini me flagrat. Carboni maior uis exuſto, iterumq́; flagranti. “]] Dear;

8 HIS TORIAE LIBER XXNXIII 589 De argento,& argento uiuo,& ſtibio, ſiue alabaſtro,& ſcoria atgenti,& de ““ ſpuma argenti. F(Cap. 1 B hisargenti metalla dicantur, quæ ſequens inſania eſt. Nõ niſi in puteis reperitur, nullaq; ſui ſpe naſcitur, nullis ut in auro lucentibus ſcintillis. Terra eſt alia ruffa, alia cineracea. Excoqui non poteſt niſi cum plumbo nigro⸗aut cum uena plumbi. Galenã uo cant, quæ iuxta argenti uenas plerunc; reperitur. Et eodem opere ignium deſcendit pars in plumbum argentum autem ſuperne innatat, ut oleum aquis. Reperitur in om nibus pe nè prouincijs, ſed in Hiſpania pulcherrimum. Id quoq; in ſterili ſolo atq; etiam in mon/ tibus. Etubicũq; una inuẽta uena eſt non procul inuenitur alia. Hoc quidem& in omni io ferè materia, unde metalla Græci uidẽtur dixiſſe. Mirum, adhuc per Hiſpanias ab Anni bale olim inchoatos puteos durare, ſua ab inuẽtoribus nomina habẽtes. Ex quis bebelo appellatur hodiec;, qui ccc pondo Annibali ſubminiſtrauit in dies, ad mille quingen/ tos iam paſſus cauato monte,per quod ſpatium Aquitani ſtantes diebus noctibusq; ege runt aquas lucernarum menſura, amnemq́; faciunt. Argenti uena quę in ſummo reperta eſt, crudaria appellatur. Finis antiquis fodiendi ſolebat eſſealumen inuentum; ultrà nihil quærebatur. Nuper inuenta æris uena infra alumen alba, nullum finem ſpei fecit. OSdor ex argẽtifodinis ijnimicus omnibus animalibus, ſed maxime canibus. Aurũ argentumq; quo mollius, eo pulchrius. Lineas ex argento nigtas produci pleric; mirãtur. Eſt& lapis in his uenis, cuius uomica liquoris æterni argentum uiaum appellatur, uenenum rerum o omnium. Exeſt ac perrumpit uaſa permanans tabe dira. Omnia ei innatant præter au/rum, id unum ad ſe trahit. Ideo& optime purgat, cæteras eius ſordes expuens crebro ia/ ctatu fictilibus in uaſis.ita uitijs abiectis.ut& ipſum ab auro diſcedat. In pelles ſubactas effunditur, perẽs eas ſudoris uice defluẽs, purum relinquit aurum. Ergo& cum æra inau/rantur, ſublitum bracteis pertinaciſsime retinet. Verũ pallore detegit ſimplices aut præte nues bracteas. Quapropter id furtum quærentes, oui liquore candido uſum eum adulte/ rauere, mox& hydrargyro, de quo ſuo dicemus loco. Et alias argentũ uiuum nõ largum inuentum eſt. In ijſdem argenti metallis inuenitur, ut proprie dicamus, ſpumæ lapis can/ didæ nitentisc, non tamen translucentis, ſtimmi appellant, alij ſtibium, alij alabaſtrum, alij larbaſon. Duo eius genera, mas& fœæmina: magis probant fœæminam. hotridior eſt z0 inas. ſcabriorc;,& minus põderoſus/minusq; radis,& harenoſior: fœmina cõtrà nitet, friabilis.liſſurisq; non globis dehiſcẽs. Vis eius adſtringere ac refrigerare, principalis au/ tem circa oculos: Nãqʒ ideo etiã pleriqʒ platyopthalmon id appellauere, quoniãà in calliblepharis mulierum dilatet oculos. Et fluxiones inhibet oculorum exulcerationesc; fari/ na eius& thuris gummi admixto:ſiſtit& ſanguinem è cerebro defluentem. Efficacior& contra recentia uulnera,& contra ueteres canũ morſus inſperſa farina:& contra ambuſta igni.cum adipe ac ſpuma argenti ceruſaq;& ceta. Vritur autem offis bubuli fimi circum/ litum in clibanis. Dein reſtinguitur mulierum lacte, teriturq; in mortarijs, admixta aqua pluuiali. Ac ſubinde turbidum transfunditur in æreũ uas,& mũdatur nitro. Fex eius intelligitur plumboſiſsima, quęq; ſubſidit in mortario abijeiturq;. Dein uas in quo turbida Ao transfuſa ſunt, opertũ linteo per noctẽ relinquitur,& poſtero die quicquid innatat effun/ ditur ſpongiaqʒ tollitur. Quod ibi ſubſidit, flos intelligitur, ac linteolo interpoſito in ſole ſiccatur, nõ ut perareſcat.Iterũc; in mortario teritur,& in paſtillos diuiditur. Ante omnia autem urendi modus neceſſarius eſt, ne plumbum fiat. Quidam non fimo utuntur co/ quentes. ſed adipe: Mij tritum in aqua triplici linteo ſaccant, fecemq; abijciunt, idq; quod defluxit transfundunt, quicquid ſubſidat colligẽtes, emplaſtris quoq;& collyrijs miſcẽt. Scoriam in argento Græci uocant helcyſma. Vis eius adſtringete& refrigerare corpora. Additur empſaſtris ut molybdena, de qua dicemus in plumbo, cicatricibus maxime glu tinandis,& contra tenaſmos, dyſenteriasq, infuſa clyſteribus cum myrteo oleo. Addunt & in medicamẽta quæ uocant ſiparas, ad excreſcentia ulcerum, aut ex attritu facta, aut in 3 Dd capite

590 c. PLINII NATVRALIS
capite manantia. Fit in ijſdem metallis& quæ uocatur ſpuma argenti. Genera eius tria: Optima quã chryſitin uocant: Secũda quam argyritin: Tertia quam molybditin. Etpple/ runq; omnes hi colores in eiuſdem tubulis inueniunt᷑. Probatiſsima eſt Attica, proxima Hiſpaniẽſis: Chryſitis ex uena ipſa fit, argyritis ex argento, molybditis plumbi ipſius fu/ ſura, quæ fit Puteolis,& inde habet nomen. Omnis autẽ fit excocta ſua materia ex ſupe/ riori catino defluẽs in inferiorẽ,& ex eo ſublata ueruculis ferreis, atq; in ipſa flamma cõuoluta ueruculo, ut ſit modici ponderis. Eſt autẽ, ut ex nomine ipſo intelligi poteſt, ferue⸗, ſcentis& futuræ materiæ ſpuma. Diſtat à ſcoria, quo poteſt ſpuma à fece diſtare. Alterũ purgãtis ſe materiæ, alterũ purgatæ uitium eſt. Quidam duo genera faciunt ſpumæ, qug uocant ſterelytida& peumenem, tertium molybdenam, in plumbo dicendã. Spumautlio ſit utilis. iterũ coquitur, cõfractis tubulis ad magnitudinem anulorum, ita accẽſa follibus, ad ſeparãdos carbones cineremq; abluitur aceto aut uino, ſimulq; reſtinguitur. Quod ſi ſit agyritisut cãdor ei detur, magnitudine fabæ cõfracta, in fictili coqui iubetur ex aqua addito in linteolis tritico& hordeo nouis, donec ea purgẽtur. Poſtea ſex diebus terunt in mortarijs, ter die abluentes aqua frigida: Et cũ deſinãt, calida, addito ſale foſsili, in libram ſpumæ obolo. Nouiſsimo die cõdunt in plumbeo uaſe. Alij cum faba candida& ptiſana coquunt,& in ſole ſicant. Alij in lana cãdida cum faba, donec lanam nõ denigrẽt. Tunc ſalem foſsilem adijciunt, ſubinde aqua mutata, ſiccantq; diebus X½ calidiſsimis æſtatis. Necnon in uentre ſuillo in aqua coquunt, exemptamq́; nitro fricant,& ut ſupra terunt in
mortarijs cum ſale. Sunt qui nõ coquant, ſed cũ ſale terant,& adiecta aqua abluant. Vſusꝛo
eius ad collytia,& litu ad muliebriũ cicatricum fœditates tollendas maculasch,& abluen/ dum capillum. Vis autem ſiccare, mollire, refrigerare, temperare, purgare, explere ulcera, tumores lenite. Talibusq; emplaſtris ſuprà dictis ignes etiam ſacros tollit cum ruta myr/ toq;& aceto. Itemq́; perniones cum myrtis& cera. De minio, quãtæ autoritatis fuerit apud Romanos, ac inuẽtione eius,& cinnabaris ratio/ ne in picturis& medicina, de generibus minij,& ratiõe eius in picturis. Cap. VII Nuenitur in argentarijs metallis minium quoque,& nunc inter pigmenta magnæ au/toritatis,& quondam apud Romanos non ſolum maximę ſed etiam ſacrę. Enumerat autores Verrius, quibus credere ſit neceſſe, Iouis ipſius ſimulacri faciem diebus feſtis minio illini ſolitam, triumphantumq́; corpora: ſic Camillum triumphaſſe. Hac religione 30 etiã nunc addi in unguenta cœnæ triumphalis,& à cenſoribus in primis Iouem minian/ dum locari. Quius rei equidẽ cauſam miror, quanq́;& hodie id expeti conſtat Aethiopũ populis, totosq; eo tingi proceres, huncq; ibi deorũ ſimulacris colorem eſſe. Quapropter diligentius perſequemur omnia de eo. Theophraſtus xc annis ante Praxibulum Athe/ nienſium magiſtratũ, quod tempus exit in urbis noſtræ ccx E Xα annum tradit inuen/ tum minium à Callia Athenienſe, initio ſperante aurum poſſe excoqui harena rubẽte in metallis argenti:hanc fuiſſe originem eius. Reperiri aũt iam tum in Hiſpanijs, ſed durum & harenoſum: Item apud Colchos in rupe quadam inacceſſa, ex qua iaculantes decute/ rent, id eſſe adulterum. Optimum uero ſupra Epheſum Cilbianis agris: Harenam cocci colorem habere, hanc teri, dein lauari farinã,& quod ſubſidat, iterum lauari. Differentiã 40 artis eſſe, quod alij minium faciunt prima lotura: apud alios id eſſe dilutius, ſequentis autem loturæ optimum. Autoritatem colori fuiſſe non miror: Jam enim Troianis tempori/ bus rubrica in honore erat, Homero teſte, qui naueis ea commendat, aliàs circa picturas ſieaeisc rarus. Milton uocant Græci minium, quidam cinnabari. Vnde natus error ndico cinnabaris nomine. Sic enim appellant illi ſaniem draconis eliſi elephantorum morientium põdere, permixto utriuſq; animalis ſanguine, ut diximus. Neq; alius eſt color qui in picturis proprie ſanguinem reddat. Illa cinnabaris antidotis medicamentisq; utiliſsima eſt. At hercule medici quia cinnabarin uocant, pro ea utuntur hoc minio, quod uenenum eſſe paulo mox docebimus. Cinnabati ueteres, quæ etiam vugeacanc n2 chromata

HI S-TSRIAE LTEER XXNXIII 591 chromata, pingebant. Pinxerunt& Epheſio minio, quod derelictum eſt, quia curatio ma gni operis erat, prætereac; utrũc; nimis acre exiſtimatur. Ideoq́; tranſiere ad rubricã,& ſinopidẽ, de quibus ſuis locis dicam. Cinnabaris adulteratur ſanguine caprino, aut ſorbis tritis. Pretium ſynceræ nummi quinquaginta. Iuba minium naſci& in Carmania tradit. Hermogenes& in Aethiopia. Sed neutro ex loco inuehit᷑ ad nos, nec ferè aliũde quàm ex Hiſpania. Celeberrimum ex Siſaponenſt regione in Bætica, miniario metallo uectiga libus pop.Romani, nullius rei diligentiore cuſtodia. Non licet id ibi perficere excoquic;. Romam perfertur uena ſignata, ad dena milia ferẽ pondo annua. Romæ autem lauatur, in uendendo pretio ſtatuta lege ne modum excederet LXx X&✕ in libras. Sed adulteratur
ꝛo multis modis, unde præda ſocietati. Nãq; eſt alterũ genus in omnibus ferè argentarijs, itemq; plumbarijs mertallis, quod fit exuſto lapide uenis permixto, nõ ex illo, cuius uomi cam argentum uiuum appellauimus(is enim& ipſe in argentum excoquitur) ſed ex alijs ſimul repertis.Steriles etiã plumbi deprehẽduntur ſuo colore, nec niſi in fornacibus rube ſcentes,exuſtiq; tunduntur in farinam. Et hoc eſt ſccundarium minium, perq́; paucis notum, multum infra naturales illas harenas. Hoc ergo adulteratur in officinis ſociorum, Item ſcyrico. Quonam modo ſcyricum ſiat, ſuo loco dicemus. Sublini autem ſcyrico minium compendij ratio demonſtrat. Et alio modo pingẽtium furto opportunum eſt, ple/ nos ſubinde abluentiũ penicillos. Sidit autem in aqua, conſtatq́; furantibus. Syncero coc ci nitor eſſe debet.Secundarij autem ſplendor in parietibus ſentit uliginem. Quanquam
20 hoc rubigo quædam metalli eſt. Siſaponenſibus autem miniarijs ſuæ uenæ harena ſine
argento excoquitur. Auri modo probatur. Auro candente fucatum nigreſcit: ſyncerum
retinet colorem. Inuenio& calce adulterari. Ac ſimili ratione ferri candentis lamina, ſi nõ
ſit aurum, deprehendi ilico. Solis atq; lunæ contactus inimicus: remedium, ut parieti ſiccato cera punica cum oleo liquefacta candens ſetis inducatur, iterum que admotis gallæ
carbonibus aduratur ad ſudorem uſq;. Poſtea candelis ſubigatur: ac deinde linteis pu/ ris, ſicut& marmora niteſcunt. Qui minium in officinis poliunt, faciem laxis ueſicis lligant, ne in reſpirando pernicialem puluerem trahant,& tamen ut per illas ſpectent. Minium in uoluminibus quoqʒ ſcriptura uſurpatur, clarioresqe literas, uel in auro, del in mar more etiam in ſepulchris facit. 30 De hydrargyro, de argento inaurando, de coticulis in argenti generibus, & experimentis. Ca. VIII EFE X ſecundario inuenit uita& hydrargyrum in uicem argẽti uiui, pauloante dilatum. EQL Fit autem duobus modis, æreis mortarijs piſtillisq; trito minio ex aceto, aut patinis fictilibus impoſitum ferrea concha, calyce coopertum, argilla ſuperillita. Dein ſub patinis accẽſum follibus cõtinuo igni, atq; ita calicis ſudore deterſo, qui fit argenti colore, et aquæ liquore. Idem guttis diuidi facilis,& lubrico humore confluere. Quod cum uenenum eſſe conueniat, omnia quæ de minio in medicinæ uſu traduntur, temeraria arbitror: præterc; fortaſſe quod illitum capiti uentri ue ſanguinem ſiſtit, dum ne quid penetret in uiſcera, ac uulnus attingat:aliter utendum nõ equidem cenſeam. Dydrargyro argentũ inauratur ſo Ao lum nunc propèe.cũ& in æra ſimili modo duci debeat. Sed eadẽ fraus, quæ in omni ui æ parte ingenioſiſsima eſt, uiliorem excogitauit materiã, ut docuimus. Auri argentiq; men tionem comitatur lapis, quem coticulam appellant, quondam non ſolitos inueniri, niſi in flamine Tmolo, ut autor eſt Theophraſtus: nunc uero paſsim, quem alij heraclium, alij Lydium uocant. Sunt aũt modici, quaternas uncias longitudinis, binasq́; latitudinis non excedẽtes. Quod à ſole fuit in his, melius q́; quod à terra. Ais coticulis periti, cum è uena ut lima rapuerint experimentũ, protinus dicunt quãtum auri ſit in ea, quantũ argenti uel xris. ſcrupulari differentia, mirabili ratione, non fallente. Argenti duæ differẽtiæ. Batillis ferreis candentibus ramento impoſito, quod candidum permaneat, probatur. Proxima 3 bonitas ruffo, nulla nigro. Sed experimento quoq; fraus interuenit: ſeruatis in uirorum
n8 Dd 2 urina

592 c. PLINII NATVRALIS
urina batillis inficitut ita ramentum obiter dum uritur, cãdoremeh mẽtitur. Eſt aliud ex/ perimentum politi,& in halitu hominis.ſi ſu:det protinus, nubemq́; diſcutiat. De ſpeculis& Aegyptio argento. Cap. 1X Aminas duci,& ſpecula fieri nõ niſi ex optimo poſſe creditum fuerat. Id quoqʒ; iam fraude corrũpitur. Sed natura mita eſt imagines reddẽdi, quod repercuſſo aẽre, atcʒ in oculos regeſto fiexi cõuenit.Eadẽ ui in ſpeculis uſu ꝑolita craſsitudine, paulumq́; propulſa dilatatur in immẽſum magnitudo imaginum. Tantum intereſt, repercuſſum illum reſpuat, an excipiat. Quinetiam pocula ita figurãtur, expulſis intus crebris ceu ſpeculis,ut uel uno intuente, populus totidem imaginũ ſiat. Excogitantur& monſtrifica, ut in tẽplo Smyrnæ dicata. Id euenit figura materiæ. plurimũc refert cõcaua ſint& poculi modo, i an parmæ threcidicæ, media depreſſa an elata, trauerſa an obliqua, ſupina an recta, quali tate excipientis figuræ torquẽte uenientes umbras.Nec enim eſt aliud illa imago, q́; dige ſta daritas materiæ excipientisumbram. Atq; ut omnia de ſpeculis peragantur hoc loco, optima apud maiores fuerant Brundiſina, ſtanno& ære mixtis. Prælata ſunt argentea. Primus fecit Praxiteles Mag. Pompeij ætate. Nuper credi cœptum, certiorẽ imaginem reddi, auro appoſito auerſis. Tingit& Aegyptus argentũ, ut in uaſis Anubem ſuum ſpe ctet pingitq; non cælat argentum. Tranſt inde materia& ad triumphales ſtatuas, mi rumq́ʒ creſcit pretium fulgoris excęcati. Id autem ſit hoc modo. Miſcentur argento, tertia pars æris Cyprij tenuiſsimi, quod coronarium uocant;& ſulphuris uiui quantũ argenti. Gonflantur ita in fictili circũlito argilla. Modus coquendi donec ſeipſa opercula aperiãt. ꝛ0 Nigreſcit& oui indurati luteo, ut tamen aceto& creta deteratur. Miſcuit denario triũuir Antonius fertum. Miſcuit æri falſæ monetæ. Alij ẽ pondere ſubtrahurit, cum ſit iuſtum 1XXXIHIèlibris ſignari. Igitur ars facta denarios probare, tam iucũda lege plebi, ut Ma rio Gratidiano uicatim totas ſtatuas dicauerit. Mirũqʒ;, in hac artiũ ſola uitia diſcũtur,& falſi denarij ſpectatur exemplar, pluribusq; ueris denarijs adulterinus emitur.— De immodica pecunia,& quorum maximæ opes fuerint,& quando primum populus Ro. ſtipem ſparſerit. Cap* On erat apud antiquos numerus ultra centum milia, itac& hodie multiplicantur hæc ut decies centena milia, aut ſæpius dicantur. Eœenus hoc fecit nummusq; per/ cuſſus,& ſic quoq; æs alienum etiamnum appellatur. Poſtea Diuites cognominati, dum 30 modo notũ ſit, eum qui primus acceperit hoc cognomen, decoxiſſe creditoribus ſuis. Ex eadẽ gente M. Craſſus negabat locupletẽ eſſe, niſi qui reditu annuo legionẽ tueri poſſet. In agtis ſuis ſeſtertium i poſſedit, quiritium poſt Syllam ditiſsimus. Nec fuit ſatis. ni/ ſitotum Parthorum eſuriſſet aurum: atque ut nomen quidem opimi occupauerit(iuuat enim inſectari inexplebilem iſtam habendi cupidinem) multos poſtea cognouimus ſer/ vitute liberatos opulentiores,pariterq; tres Claudij principatu, Pallantem, Calliſtum,& Narciſſum. Atq; uthi omittãtur, tanquam adhue rerum potiantur, C. Aſinio Gallo, C. Marcio Cenſorino coss. ad vi. kal. Eeb. C. Cæcilius Claudius Iſidorus teſtamento ſuo edixit, quãuis multa ciuili bello perdidiſſet, tamẽ relinquere ſeruorum quatuor milia cen/ tum Xvi.iuga boum tria milia ſexcenta reliqui pecoris cc quinquaginta ſeptem milia.in 40 numerato H s.Fc. Funerati ſe iuſsit H-s Xi. Congerãt excedentes numerum opes; quota tamen portio erunt Ptolemæi:? quem Varro tradit Pompeio res gerente circa Iu/ dæam, octona milia equitum ſua pecunia tolerauiſſe: mille conuiuas, totidem aureis potorijs, mutantem uaſa cum ferculis, ſaginaſſe. Quotauero ille ipſe(neq;ʒ enim de regibus loquor)portio fuit Pythij Bithyni, qui platanũ auream, uitemq;ʒ nobilẽ illam Dario regi donauit: Nerxis copias, hoc eſt ſepties centena Lxᷣ˖κvο milia hominum excepit epu/lo, ſtipendium quinq; menſium frumentumq; pollicitus,ut equinqʒ liberis ſenectuti ſuæ in gelecku unus ſaltẽ cõcederetur. Hunc quoq; ipſum aliquis cõparet Crcœeſo regi. Quæ (malum)amentia eſt id in uita cupere, quod aut etiam ſeruis contigerit, aut ne in regibus

HUISTORIAE LIDER XXXIII 593 quidem inuenerit finem: Populus Ro. ſtipẽ ſpargere cœpit, Sp. Poſthumio Q. Marcio
coss.tanta abundantia pecuniæ erat, ut eam conferret L. Scipioni, ex qua is ludos fecit. Nam quod Agrippæ Menenio ſextantes æris in funus cõtulit, honoris id neceſsitatisc; propter paupertatem Agrippæ, non largitionis eſſe dixerimDe luxuria& frugalitate in ualis,& lectis argenteis,& quando lances immodicæ factæ. Sap.
Aſa ex argento mira incõſtantia humani ingenij uariat, nullum genus officinę diu
probando, nunc furniana, nũc clodiana, nũc gratiana(etenim tabernas menſis ado ptauimus)nunc anaglypta. in aſperitatem que exciſa, circa linearum picturas quærimus. o Jam uero& menſas repoſitorijs imponimus,& ad ſuſtinenda obſonia interradimus late/ ra,& intereſt quamplurimum lima perdiderit. Vaſa coquinaria ex argẽto Caluus orator fieri queritur:At nos carrucas ex argento cælare inuenimus. Noſtraq; ætate Poppea con iunx Neronis principis delicatioribus iumẽtis ſuis ſoleas ex auro quoq; induere ſolebat. Libras xxαꝑargéti Africanus ſequens hæredi reliquit. Idemq; cum de Pœnis triũpha ret, quater milies cccc. LX α.. ponido tranſtulit. Hoc argẽti tota Carthago habuit, illa terrarum æmula, quod nunc in menſarum eſt apparatu. Poſtea uicta Numantia& dele/ ta, idem Africanus in triumpho militibus xXvII. milia pondo dedit. O uiros illo imperatore dignos, quibus hoc ſatis ſuit. Frater eius Allobrogicus primus omniũ mille pondo habuit. At Liuius Druſus in tribunatu plebis x milia. Nam propter quinq; pondo no 20 tatum à cenſoribus triumphalem ſenẽ, fabuloſum iam uidetur. Item Catũ Aelium cum legati Aetolorum in conſulatu prandentem in fictilibus adiſſent, miſſa ab his uaſa argen tea non accepiſſe, neq; aliud habuiſſe argenti ad ſupremũ uitæ diem q́; duo pocula, quæ L. Paulus ſocer ei ob uirtutem deuicto Perſeo rege donaſſet. Inuenimus legatos Cartha giniẽſium dixiſſe, nullos hominũ inter ſeſe benignius uiuere q; Romanos. Eodem enim argento apud omnes cœnitauiſſe ipſos. At Hercules Pompeiũ Paulinũ Arelatẽſis equi/ tis Ro. ſiliu,paterna quoq; gente pulſum, quod XII. põdo argẽti habuiſſet apud exercitũ. ferociſsimis gentibus oppoſitum ſcimus. Lectos uero mulierum iam pridem totos operi ri argento,& triclinia quædam, quibus argentũ addidiſſe primus traditur Caruilius Pol/ lio eques Romanus.nõ ut operiret, aut Deliaca ſpecie faceret, ſed Punica. Idem& aureos z0 fecit. Nec multo poſt argẽtei Deliacos imitati ſunt: Quæ omnia expiauit bellũ ciuile Syl/ lanum. Paulo enim ante hæc facta ſunt, lancesq; è centenis libris argenti, quas tunc ſuper quingentas numero Romæ fuiſſe conſtat, multosq; ob eas proſcriptos dolo concupiſcẽ/ tium. Erubeſcãt annales, qui bellum ciuile illud talibus uitijs imputauere. Noſtra ætas for tior fuit Claudij principatu, ſeruus eius Druſillanus nomine Rotundus, diſpenſator Hiſpaniæ citerioris quingenariam lancem habuit, cui fabricandæ officina prius exædificatafuerat:& comites eius octo quinquaginta librarum: quæſo ut quàm multi eas conſer/ ui eius inferrent, aut quibus cœnantibus: Cornelius Nepos tradit ante Syllæ uictoriam duo tantum triclinia Romæ fuiſſe argentea. Repoſitorijs argentũ addi ſua memoria cœptum Reneſtella dicit, qui obijt nouiſsimo Tiberij Cæſaris principatu. Sed& teſtudinea 40 tum in uſum ueniſſe. Ante ſe aũt paulo lignea rotunda ſolida, nec multo maiora q́; men/ ſas fuiſſe. Se quidem puero, quadrata& cõpacta, aut acere operta, aut citro cœpiſſe. Mox additum argentum in angulis lineasc; per commiſſuras. Tympana uero ſe iuuene ap/ pellata ſtateras,& lances quas antiqui magidas appellauerant. Nec copia tantum argen/ti fuerit uitæ, ſed ualidius penè manipretium, idq́; iam pridem, ut ignoſcamus nobis. Delphinos quinis milibus ſeſtertijs in libras emptos C. Gracchus habuit. L. uero Cral/ ſus orator duos ſcyphos Mentoris artificis manu cælatos ſeſtertijs c. Cõfeſſus tamen eſt nunquam ſe his uti propter uerecundiam auſum: Conſtat eundem v 1 milibus ſeſtertijs in ſingulas libras uaſa empta habuiſſe. Aſia primum deuicta luxuriam miſit in Italiam. Siquidem L. Scipio tranſtulit in triumpho argenti cælati pondo milia quadringentart.
Dd 35

594 cCc. PLINII NATVRALIS
Etuaſorum aureorũ pondo c milia, anno cõditæ urbis quingenteſimo ſexageſimo quin/ to. Badem Aſia donata multo etiam grauius afflixit mores, inutiliorq́; uictoria illa hæreditas Attalo rege mortuo fuit. Tum enim hæc emendi Romæ in auctionibus regijs uere cundia exempta eſt, urbis anno Pcxxvi, medijs Lvi annis erudita ciuitate amare etiam non ſolum admirari opulentiam externam: immenſo& Achaicæ uictoriæ momento ad impellendos mores, quæ& ipſa hoc interuallo, anno urbis Dc vim parta, ſigna& tabulas pictas inuexit, ne quid deeſſet. Pariterq́; luxuria nata eſt,& Carthago ſublata, ita con gruentibus fatis, ut liberet amplecti uitia,& liceret peccare,& dignatione hinc alicuiuete/ rum. C. Marius poſt uictoriam Cimbricam cantharis potaſſe Liberi patris exemplo tra ditur, ille arator Arpinas,& manipularis imperator. De ſtatuis argenteis,& cælatura argenti,& cæteris quibuſdam. Cap. XII Rgenti uſum in ſtatuas primum ad honorẽ diui Auguſti in adulationem tempo/ A rum tranſiſſe falſò exiſtimat᷑· Iam enim triũpho Mag. Pompei reperimus transla/ tam Pharnacis, qui primus regnauit in Ponto, argenteã ſtatuam. Item Mithridatis Eu/ patoris& currus aureos argenteosq;. Argentũ ſuccedit ex re aliquando& auro, luxu fœ minarũ plebis cõpedes ſibi ex eo facientium, quas induere aureas mos triſtior uetat. Vidi mus& ipſi Arelliũ Fuſcũ motũ equeſtri ordine ob inſignẽ calumniã, cum celebritate aſſe ctarent᷑ aduleſcentiũ ſcholæ, ex argento anulos habentẽ. Et quid hæc attinet colligere, cũ capuli militum ebore etiam faſtidito, cælentur argẽto, uaginæ batillis, balthei laminis cre pitent. Iam uero pædagogia ad tranſitũ uirilitatis cuſtodiantur argento, fœminæ lauen, 20 tur,& niſi argentea ſolia faſtidiãt, eadem materia& cibis& probris ſeruiat. Videret hæc Fabricius,& ſtratas argento mulierũ balineas, ita ut ueſtigio locus non ſit, cũuiris lauan/tium:Fabricius inquam, qui bellicoſos imperatores plus q́; pateram& ſalinum ex argen to habere uetabat. Videret hinc dona fortium fieri, aut in hæc frãgi. Heu mores, Fabritij nos pudet. Mirum in auro cælando inclaruiſſe neminẽ, argento multos. Maxime tamen laudatus eſt Mentor, de quo ſuprà diximus. Quatuor paria deniq; ab eo omnino facta ſuot: ac iam nullum extare dicitur. Epheſiæ Dianæ templum iacet: Capitolium incẽdijs. Varro& ercũ ſignũ eius habuiſſe ſcripſit. Proximi ab eo in admiratiõe Acragas,& Boe/ thus,& Mys fuere. Extant hodie omniũ opera in inſula Rhodiorum: Boethi apud Lyn/ diam Mineruam, Acragãtis in templo Liberi patris in ipſa Rhodo, Bacchæ Centauriq́; 30 cælati in ſcyphis: Myos in eadem æde& Silenus,& Cupido. Acragãtis& uenatio in ſey/ phis magnã famã habuit. poſt hos celebratus eſt Calamis& Antipater, quiq́; ſatyrũ in phiala grauatũ ſomno collocauiſſe uerius qᷓ; cælaſſe dictus eſt Stratonicus. Mox Cyzice nas Tauriſcus. Item Ariſton& Eunicus Mitylenæi laudantur. Et Hecatæus,& circa ma gni Pompei ætatẽ Praxiteles, Poſidonius Epheſius Lædus Stratiates, qui prælia armatosq́; cælauit. Zopyrus qui Areopagitas& iudiciũ Oreſtis in duobus ſcyphis N—s XII æſtimatis. Fuit dein Pytheas, cuius binæ uncię uiginti uenierũt. Vlixes& Diomedes erãt in phialæ emmblemate, Palladium ſurripientes. Fecit idem& cocos magiriſcia appellatos, paruulis potorijs, ſed e quibus ne exemplaria quidẽ liceret exprimere. tam oportuna in/ iuriæ ſubtilitas erat. Jabuit et Teucer cruſtarius famam. Subitoq́; ars hæc ita exoleuit, ut 40 ſola iam uetuſtate cẽſeatur, uſq; adeo attritis cælaturis, ne figura diſcerni poſsit, autoritas conſtet. Argentũ medicatis aquis inficitur, atq; etiam afflatu ſalſo, ſicut in mediterraneis Hiſpaniæ. In argenti& auri metallis naſcuntur etiamnum pigmenta, ſil& ceruleum. Sil proprie limus eſt. Optimum ex eo quod Atticũ uocatur. Pretium in libras XxxlI. Proximum marmoroſum ſub dimidio Attici pretio. Tertiũ genus eſt preſſum, quod alij ſey/ ricum uocant ex inſula Scyro. Ilam quidem& ex Achaia, quo utũtur ad picturæ umbras. Pretiũ in libras huius H—s bini. Dipondijs uero detractis, quod lucidum uocant, è Gallia ueniens. Doc aũt& Attico ad lumina utuntur. Ad abacos non niſi marmoroſo, quo/niã marmor in eo reſiſtit amaritudini calcis. Effoditur& ad xXx ab urbe lapidem in 81 tibus

30
HUISTOCRIAIE ILIEERXNXFFFr 595 tibus. Poſtea uritur, preſſum appellantibus qui adulterant. Sed eſſe falſum aduſtumq́; amaritudine apparet, quoniam reſolutum in puluerem eſt.
De ſile,& ceruleo,& neſtoriano:& cilono,& quod non omni anno æqualiter ſpecies uendantur. Cap. XIII lle pingere inſtituere primi Polygnotus et Mycon, Attico dũtaxat. Hoc ſecuta ætas S ad lumina uſa eſt. Ad umbras autẽ Scyrico& Lydio. Lydium Sardibus emebatur, quod nũc obmutuit. Ceruleũ harena eſt. uius genera tria fuere antiquitu s:Regyptium quod maxime probatur:Scythicum, hoc diluitur facile:cumq́; teritur, in mrcolores mu/ tatur, candidiorem nigriorem'ue, craſsiorẽ tenuiorem'ue. Præfertur huic etiamnum Cyo prium, Acceſsit his Puteolanũ& Hiſpanienſe, harena ibi cofici cœpta. Tinguitur autem
omne,& in ſua coquitur herba, bibitq; ſuccum. Reliqua cõfectura eadem quæ chry ſocolæ. Ex ceruleo fit quod uocatur lomẽtum:perficitur id lauãdo terendo ue,& hoc eſt ceru/ leo cãdidius.pretia eius, xxmI in libras, cerulei xvm. Vſus in creta calcis impatiens. Nu/ per acceſsit& Neſtorianum ab autore appellatũ. Fit ex Aegyptij leuiſsima parte, pretiũ cius XLin libras. Idem& Puteolani uſus, præterquàm ad feneſtras: Vocãt ccœlon. Non pridem apportati et Indicum eſt cœptum, cuius pretium XvIi in libras. Ratio in pictura ad inciſuras. hoc eſt, umbras diuidẽdas ab lumine. Eſt& uiliſsimum genus lomenti, qui/ dam tritum uocant, quinis aſstbus æſtimatum. Cerulei ſynceri experimentũ in carbone ut flagret: Fraus uiola arida decocta in aqua, ſucoq; per linteum expreſſo in cretam Ere/
20 triam. Vis eius in medicina ut purget ulcera. Itaq;& emplaſtris adiſciunt: Item cauſticis.
Teritur difficillime ſil. In medendo leuiter mordet, aſtringitq;& explet ulcera. Vritur in Hctilibus ut proſit. Pretia rerum quæ uſquam poſuimus non ignoramus alia in alijs locis eſſe,& omnibus penè annis mutari, prout nauigationes conſtiterint, aut ut quiſqʒ; merca/ tus ſit, aut aliquis præualens manceps annonam flagellet, non obliti Demetrium à tota Seplaſia Neronis principatu accuſatum apud conſulem: poni tamen neceſſariũ fuit, quæ plerunqʒ erant Romaæ⸗,, ut exprimeretur autoritas rerum. öebn] HIS TORIAE LIBERXXXIIII PROOE MIV M. Keris metalla. Caput 1 RONXIME dicantur æris metalla, cui& in uſu proximum eſt pretium, imò uero ante atgentum ac pene etiam ante aurum, Corinthio. Stipis quoqʒ autoritas,ut diximus. Hinc æra mili taum, tribuni ærarij,& ærarium,& obærati ab ære dicti. Do/cuimus quandis po. Ro. æte tantum ſignato uſus eſſet,& alia, quæ uetuſtas tradidit, cum æqualem urbi autoritatem eius de/qlararet, à tege Numa collegio tettio ærariorum fabrũm inſtituto. Vena quo dictum eſt modo effoditur, ignicq; perficitut. — 1 Fit& è lapide æroſo, quem uocant Cadmiam: celebritas in Aſia,& quondam in Campania, nunc in Betgomatium agro, extrema parte Italiæ. Fe/ runtq́; nuper etiam in Germania prouincia repertum. 1 Genera æris, quæ Corinthia, quæ Deliaca, quæ Aeginetica. CapT. II It& ex alio lapide, quẽ chalciten uocant in Cypro, ubi prima fuit ęris inuentio. Mox F uilitas præcipua, reperto in alijs terris præſtantiore, maxime au richalco, quod præci/ puã bonitatẽ admitationemq; diu obtinuit. Nec reperitut longo iam tẽpore effœta tellu re. Proximũ honitate fuit Salluſtianũ in Ceutronũ alpino tractu, nõ longi& ipſum æui. Succeſsitq; ei Liuianũ in Gallia. Vtrũq; a metallorũ dominis appellatum, illud ab amico diui Auguſti,hoc acõiuge uelocis defectus. Liuianum quoq; certe admodum exiguum 4 inne

596 c. PLINII NATVRALIS
inuenitur. Summa gloria nunc in Marianum cõuerſa, quod et Cordubenſe dicitur. Hoc à Liuiano cadmiam maxime ſorbet,& aurichalci bonitatem imitatur in ſeſtertijs dupon diarijsc;. Cyprio ſuo aſsibus cõtentis. Et hactenus nobilitasin ęre naturalis ſe habet. Re liqua genera artificio conſtant, quæ ſuis locis reddentur, ſumma claritate ante omnia indi cata. Ouondãâ æs cõfuſum auro argentoq́; miſcebatur,& tamẽ ars pretioſior erat: nune incertum eſt peior hæc ſit, an materia. Mirumq́;, cum ad infinitum operum pretia creue/rint, autoritas artis extincta eſt. Quæſtus cauſa enim(ut omnia) exerceri cœpta eſt, quæ gloriæ ſolebat.Ideo etiã deorũ adſcripta operi,cũ proceres gentiũ claritatẽ& hac uia quę/ rerent:adeoq́; exoleuit fundendi æris pretioſi ratio, ut iam diu ne fortuna quidem in ære ius artis habeat. Ex illa autẽ antiqua gloria Corinthium maxime laudatur: hoc caſus mi/lo ſcuit, Corintho cũ caperetur incenſa: mireq; circa id multorũ affectatio fuit. Quippe cum tradat᷑ non alia de cauſa Verrẽ, quẽ Cicero dãnauerat, proſcriptũ cum eo ab Antonio, qᷓ; quod Corinthijs ſe ei ceſſurũ negauiſſet. At mihi maior pars eorũ ſimulare eam ſcien/ tiam uidetur, ad ſegregandos ſe àcęteris, magis q́; intelligere aliquid ibi ſubtilius:& hoc paucis docebo. Corinthus capta eſt Olympiadis cvr anno tertio, noſtræ urbis DPcvmmũ cum ante ſeculo fictores nobiles eſſe deliſſent, quorum iſti omnia ſigna hodie Corinthia appellant. Quapropter ad coarguendos eos, ponemus artificum ætates. Nam urbis no/ſtrę annos ex ſupradicta cõparatione olympiadũ, colligere facile erit. Sunt ergo uaſa tan tum Corinthia, quæ iſti elegantiores modo in eſculenta transferunt, modo in lucernas aut trulleos, nullo munditiarũ reſpectu. Eius tria genera: Candidum, argento nitore q́; 20 proxime accedens, in quo illa mixtura præualuit. Alterum, in quo auri fuſua natura: Ter tium in quo ęqualis omnium temperies fuit. Præter hęc eſt, cuius ratio non poteſt reddi, quanquam hominis manu facta dederit fortuna temperamentum ſimulacro ſignisqʒ il/ lud ſuo colore pretioſum ad iocineris imaginem uergens, quod ideo hepatizon appellãt, procul à Corinthio:longe tamen ante Aegineticũ atqʒ Deliacũ, quę diu obtinuere princi patũ. Antiquiſsima æris gloria Deliaco fuit, mercatus in Delo cõcelebrãte toto orbe,& ideo cura officinis tricliniorũ pedibus fulcrisq;. Ibi prima nobilitas æris. Peruenit deinde ad deum ſimulacra, effigiemq; hominum,& aliorum animalium. Proxima laus Aegine/ tico fuit. Inſula& ipſa, nec æs gignẽs, ſed officinarum temperatura nobilitata. Bos æreus inde captus in foro boario eſt Romę. Hic eſt exemplar Aeginetici gris. Deliaci autem Iuʒ0 piter in Capitolio in Iouis tonantis æde:illoq; ære Myron uſus eſt, hoc Polycletus, æqua les atqʒ condiſcipuli. Aemulatio autem& in materia fuit. De candelabris,& templorum ornamentis. Cap. III
Riuatim Aegina candelabrorum ſuperficiem duntaxat elaborauit, ſicut Tarentum P ſcapos in his ergo iuncta commendatio officinarum eſt. Nec pudet tribunorum mi litarium ſalarijs emere, cum ipſum nomen à candelarum lumine impoſitum appareat. Acceſsio candelabri talis fuit, Theonis iuſſu præconis Cleſippus fullo, gibbere præterea & alio fœdus aſpectu, emente id Gegania ſeſtertijs L. eadem que oſtentante conuiuio emptum ludibrij cauſa nudatus, atque impotentia libidinis receptus in thorum, moxin teſtamentum, prædiues numinum uice illud candelabrum coluit,& hanc Corinthijs fa/40 bulam adiecit:uindicatis tamen moribus nobili per quod æterna ſupra terras Geganię dedecoris memoria duraret. Sed cum eſſe nulla Corinthia candelabra conſtet, nomen id præcipue in his celebratur, quoniam Mummij uictoria Corinthum quidem diruit, ſed compluribus Achaiæ oppidis ſimul æra diſperſit. Priſci limina etiam ac ualuas ex ere in templis factitauere. Inuenio& à Cn. Octauio, qui de Perſeo rege naualem triũ/ phum egit, factam porticum duplicem ad circum Flaminium, quæ Corinthia ſit appel⸗lata à capitulis æreis columnarum. Veſtæ quoq; ædem ipſam Syracuſana ſuperficie tegi placuiſſe. Syracuſana ſunt in Pantheo capita columnarum à M. Agrippa poſita. Quine/ tiam priuata opulẽtia eo modo uſurpata eſt. Camillo inter crimina obiecit Sp. Catuilius
quæſtor
8

HISUT ORIAE EIBER XXXIII1 597
quæſtor, quòd ærata oſtia haberet in domo. Nam triclinia ærata abacosq;& monopo/ dia Cn. Manliũ Aſia deuicta primum inuexiſſe triumpho ſuo, quem duxit urbis anno cccccæxvn. L. Piſo autor eſt. Antias quidẽ L. Craſſum hæredem L. Craſsi oratoris, multa etiam triclinia ærata uendidiſſe. Ex ære factitauere& cortinas tripodum nomine Delphicas, quoniam donis maxime Apollinis Delphici dicabantur. Placuere& lychnu chi penſiles in delubris, aut arborũ modo mala ferentium lucentes. Quale eſt in tem plo Apollinis Palatini, quod Alexander magnus Thebarum expugnatione captũ in Cyme dicauerat eidem deo. Tranſiit deinde ars ubic; uulgo ad effigies deorum. Quando primum ſimulachrum Romæ factum,& de origine ſtatuarum, 10& honore ſtatuarum,& generibus,& figuris. Cap. IIII Omæ ſimulacrum ex ere factum Cereri primũ reperio ex peculio Sp. Caſsij, quem RI affectantem pater ipſius interemerat. Franſit& ab dijs ad hominum ſta/ tuas atqʒ imagines m ultis modis. Antiqui pingebãt eas bitumine, quo magis mirum eſt placuiſſe auro integere. Hoc neſcio an Romanum fuit inuẽtum: certe etiam Romæ non habet uetuſtatem. Effigies hominum non ſolebant exprimi, niſi aliqua illuſtri cauſa per/ petuitatem merentium, primo ſacrorum certaminum uictoria, maximeq; Olympiæ: ubi omnium qui uiciſſent, ſtatuas dicari mos erat. Eorum uero qui ter ibi fuperauiſſent, ex membris ipſorum ſimilitudine expreſſa, quas iconicas uocant. Athenienſes neſcio an primi omnium Harmodio& Ariſtogitoni tyrannicidis publice poſuerint ſtatuas. Hoc ꝛ0 actum eſt eodem anno, quo& Fahss Romæ pulſi. Excepta deinde res eſt à toto orbe ter/ rarum humaniſsima ambitione. Et iam omnium municipiorum foris ſtatuæ ornamen/ tum eſſe cœpere, prorogariq; memoria hominum,& honores legẽdi æuo baſibus inſcribi,ne in ſepulchris tantum legerẽtur. Mox forum& in domibus priuatis factum atq; in atrijs · Donos clientum inſtituit ſic colere patr’onoldl. De ſtatuis togatis,& quibuſdam alijs,& quibus primum in columna,& quando primum publice,& quæ primum ſtatuæ Romæ. Cap. v F Ogatæ effigies antiquitus ita dicabantur. Placuere& nudæ tenentes haſtã, ab ephe/ borum è gymnaſiis exemplaribus, quas achilleas uocant. Græca res eſt, nihil uelare. At contrà Romana ac militaris, thoracas addere. Cæſar quidem dictator loricatam ſi3o bi dicari in foro ſuo paſſus eſt. Nam Lupercorũ habitu factæ, tã nouitiæ ſunt, qᷓ; quæ nu per prodiere penulis indutæ. Mancinus eodem habitu ſibi ſtatuit, quo deditus eſt. Nota tum ab autoribus,& L. Actium poetam in Camœnarũ æde maxima forma ſtatuã ſibi poſuiſſe, cum breuis admodum fuiſſet. Equeſtres utiq; ſtatuæ Romanam celebrationem habent, orto ſine dubio à Græcis exẽplo. Sed illi celetas tantũ dicabãt in ſacris uictores: Poſtea uero& qui bigis uel quadrigis uiciſſent. Vnde& noſtris currus in his qui trium/ phauiſſent. Serum hoc,& in his nõ niſi à diuo Auguſto ſeiuges. ſicut& elephãti. Non ue tus& bigarũ celebratio in his qui prętura functi curru uecti eſſent per circum. Antiquior columnarũ, ſicut C. Menio, qui deuicerat priſcos Latinos, quibus ex fœdere tertias prædæ po. Ro. præſtabat, eodemq́; in cõſulatu in ſuggeſtu roſtra deuictis Antiatibus ſixe/ 4Ao rat, anno urbis ccccxviltem C. Duellio, qui primus naualem triumphum egit de Pœnis, quæ eſt etiam nũc in foro. Item P. Minucio præfecto annonæ extra portã trigeminã unciaria ſtipe collata, neſcio an primo honore tali à populo, antea enim à ſenatu erat: præ elara res.niſi friuolis cœpiſſet initijs. Nanq;& Actij Nauij ſtatua fuit ante curiã, cuius ba ſis conflagrauit curia incenſa P. Clodij funere. Fuit& Hermodori Ephelſii in comitioa le/ gum, quas decemuiri ſcribebãt, interpretis, publice dicata. Alia cauſa& alia autoritas ma/ ior in Oratij Coclitis ſtatua, quæ durat hodieq;, cũ hoſtes à põte Sublicio ſolus arcuiſſet. Equidẽ& Sibyllæ iuxta roſtra eſſe nõ miror, tres ſint licet. Vna, quã Sex. Pacuuius Taurus ædilis plebis reſtituit Duæ, quas M. Meſſala. Primas putarẽ has,& Actij Nauij, po ſitas ætate T arquinij Priſci,niſi regum antecedentium eſſent in Capitolio.
De ſtatuis
*
8

598 cS EIINIII1“ De ſtatuis ſine tunicis,& quibuſdã alijs,& quæ prima Romæ ſtatua equeſtris:& quando omnes ſtatuę priuatim& publice ſublatæ,& quibus Romæ mulieri/ bus, quæ primæ ab exteris publice poſitæ. Cap. vI
X his Romuli eſt ſine tunica, ſicut& Camilli in Roſtris,& ante ædem Caſtorũ fuit
O.· Marcij Tremuli equeſtris togata, qui Samnites bis deuicerat, captaq́; Anagnia, populum ſtipẽdio liberauerat. Inter antiquiſsimas ſunt& Tulli Celij, L. Roſcij. Sp. Dau tij, C. Fulcinij in roſtris, à Fidenatibus in legatione interfectorum. Hoc à Ro. populo tri,/ pui ſolebat iniuria cæſis, ſicut& P. Iunio& T. Coruncano, qui ab Teuca Illyriorũ regina interfecti erãt. Non omittendũ uidet᷑ quod annales annotauere, tripedaneas his ſta tuas in foro ſtatutas. Hæc uidelicet mẽſura honorata tunc etat. Non præteribo C. Octa o uium ob unũ uerbum:hic regem Antiochũ, daturũ ſe reſponſum dicentẽ, uirga quam te/ nebat forte circumſcripſit,& prius q́; egrederetur circulo illo, reſponſum dare coegit. In qua legatione interfecto, ſenatus ſtatuam poni iuſsit q́ʒ oculatiſsimo loco in Roſtris. In/ uenitur ſtatua decreta& Taraciæ Caiæ ſiue Suffetiæ uirgini Veſtali, ut poneretur ubi uellet: quod adiectum non minus honoris habet, quàm fœminæ eſſe decretam. Meritum eius in ipſis ponam annalium uerbis: Quod campum Tiberinum gratifcata eſſet ea
opuld. Inuenio& 2& Alcibiadi in cornibus comitij poſitas, cum bello Sam/
niti Apollo Pythius fortiſsimo Græcorum gentis iuſsiſſet,& alteri ſapientiſsimo, ſimula cra celebri loco dicari,donec Sylla dictator ibi curiã faceret. Mirumq;ʒ eſt illos patres, So/crati cunctis ab eodem deo ſapientia prælato Pythagoram prætuliſſe, aut tot alijs uirtu/ 20 te Aſcibiadem, aut quenquam utroq; Themiſtocli. Columnarum ratio erat, attolli ſupra cæteros mortales, quod& arcus ſignificant nouitio inuento. Primus tamen honos cœpit à Græcis. Nalliq́; arbitror plures ſtatuas dicatas quàm Phalereo Demetrio Athenis. Siquidem cccvx¼ ſtatuere, quas mox lacerauerunt, nondum anno hunc numerũ dierum excedente. Statuerant Romæ etiam in omnibus uicis C. Mario Gratidiano tribus, ut di ximus, eaſdemq́; ſubuertẽre Syllæ introitu. Pedeſtres ſine dubio Romæ fuere in autoritate longo tempore. Equeſtrium tamẽ origo perquam uetus eſt, cum fœminis etiam ho/ nore cõmunicato. Cſcœeliæ enim ſtatua eſt equeſtris, ceu parum eſſet toga eam cingi: cum nee Lucretiæ, nec Bruto qui expulerant reges, propter quos Clœlia inter obſides fuerat, decernerentur. Danc primam& Oratij Coclitis publice dicatam crediderim: antè enim 30 ſibi ac Sibyllæ Tarquiniũ,& reges ſibi ipſos poſuiſſe ueriſimile eſt: niſi Clcœliæ Piſo tra/ deret ab his poſitam qui unà obſides fuerant, redditis à Porſena in honorẽ eius. E diuerſo Annius Fœcialis, equeſtrem quæ fuerit contra Iouis Statoris ædem in ueſtibulo Superbi domus, Valeriæ fuiſſe Publicolæ conſulis filiæ: eamq́; ſolam refugiſſe, Tiberimq; tranauiſſe, cæteris obſidibus, quæ Porſenæ mittebantur, interemptis Tarquinij inſidijs. L. Piſo prodidit, M. Aemilio C. Popilio 11. c0Ss. àcenſoribus P. Cornelio Scipione, M. Popilio, ſtatuas circa forum eorum qui magiſtratum geſſerunt, ſublaras omnes, præ ter eas quæ populi aut ſenatus ſententia ſtatutæ eſſent. Eam uero, quã apud ædem Tel/ luris ſtatuiſſet ſibi Sp. Caſsius qui regnum affectauerat, etiam confſatam à cenſoribus. Nimirum in ea quoque re ambitioni prouidebant illi uiri Extant Catonis in cenſura uo/ 40 ciferationes mulieribus Romanis in prouincijs ſtatuas poni. Nec tamen potuit inhibere quo minus Romæ quoq; ponerentur, ſicuti Corneliæ Gracchorum matri, quæ fuit Africani prioris filia. Sedens huic poſita, ſoleisq; ſine amento inſignis in Metelli publica porticu, quæ ſtatua nunc eſt in Octauiæ operibus. Publice autẽ ab exteris poſita eſt Romæ C. Aelio tribuno plebis, lege perlata in Stennium Statilium Lucanum, qui Thuri/ nos bis infeſtauerat, ob id Aelium Thurini ſtatua& corona aurea donauerunt. Ilidem poſtea Fabricium donauere ſtatua, liberati obſidione. Paſsimq́; clientes in clientelas ita recepti:& adeo diſcrimẽ omne ſublatum, ut Annibalis etiam ſtatuæ tribus locis uiſantur
in urbe, cuius intra muros ſolus hoſtium emiſit haſtam. De

HISTORIKE LIBER XXxXTII11 599 De antiquis ſtatuarijs,& pretijs ſignorum immodicis,& coloſsis in urbe celeberrimis. Cap. VII 8 Viſſe autem ſtatuariam artem familiarem Italiæ quoq;& uetuſtam, indicant, Hercu F les ab Euandro ſacratus. ut ferunt. in foro boario, qui triumphalis uocatur, atque per triumphos ueſtitur habitu triũphali: præterea Ianus geminus à Numa rege dicatus, qui pacis bellic; argumento colitur, digitis ita figuratis, ut trecẽtorum ſexagintaquinq; die/ rum nota, per ſignificationem anni, temporis& æui ſe deũ indicaret. Signa quoq; Thu/ ſcanica per terras diſperſa, quæ in Hetruria factitata nõ eſt dubiũ. Deorũ tantũ putarem ea fuiſſe, ni Metrodorus Scepſius, cui cognomen à Romani nominis odio inditũ eſt, pro o pter duo milia ſtatuarũ Vulſinios expugnatos obijceret. Virumq; mihi uidetur, cũ ſta/tuarũ origo tam uetus in Italia ſitlignea potius aut ſictilia deorũ ſimulacra in delubris di/ cata, uſq; ad deuictã Aſiam, unde luxuria. Similitudines exprimẽdi quę prima fuerit ori go; in ea quam plaſticen Græci uocant, dici conuenientius erit: etenim prior q́; ſtatuaria fuit. Sed hæc ad infinitũ efdoruit multorum uoluminũ opere, ſi quis plura perſequi uelit: omnia enim quis poſsit? In M. Scauri ædilitate tria milia ſignorũ in ſcena tantũ fuere tem porario theatro. Mummius deuicta Achaia repleuit urbem: ipſe exceſsit non relicturus filiæ dotẽ. Cur enim non cũ excuſatione ponatur? Multa& Luculli inuexere. Rhodi etiãnum 1I 1 milia ſignorũ eſſe, Mutianus ter conſul prodidit, nec pauciora Athenis. Olym/ piæ, Delphis ſupereſſe creduntur. Quis iſta mortalium perſequi poſsit? aut quis uſus no/ 20 ſcendi intelligatur Inſgnia tamen maxime& aliqua de cauſa notata, uoluptarium lit ati giſſe, artificesq; celebratos nominauiſſe, ſingulorũ quoq; inexplicabili multitudine, cum Lyſippus ad ſexcẽta x opera feciſſe prodatur, tantæ omnia artis, ut claritatem poſſent da re uel ſingula, Numerũ apparuiſſe defuncto eo, cum theſaurum effregiſſet hæres: ſolitum em̃ ex manipretio cuiuſqʒ ſigni denarios deponere aureos ſingulos. Euecta ſupra huma nam fidem ars eſt ſucceſſu, mox& audacia. In argumentum ſucceſſus unum exemplum afferam, nec deorum nec hominum ſimilitudinis expreſſæ. Aetas noſtra uidit in Capitolio, prius q́; id nouiſsime conflagrauit à Vitellianis incenſum, in cella lunonis, canem ex xre, ualnus ſuum lambentẽ: cuius eximium miraculum& indiſcteta ueri ſimilitudo, non eo ſolum intelligitur, quòd ibi dicata fuerat, uerum et noua ſatisdatione: nam ſumma nul. 30 la par aidebatur, capite tutelarios cauere pro ea inſtituti publici fuit. Audaciæ innumera ſunt exempla. Moles quippe excogitatas uidemus ſtatuarum, quas coloſſos uocant, tur/ribus pares. TPalis eſt in Capitolio Apollo, translatus à M. Lucullo ex Apollonia Ponti urbe Xx△ cubitorũ, cx talentis factus: Talis in cãpo Martio Iupiter, à Claudio Cæſare dicatus, qui uocatur Pompeianus, à uicinitate theatri. Talis& Tarenti factus à Lyſippo XLcubitorum. Mirum in eo, quòd manu ut ferunt mobilis, ca ratio libramenti eſt, nullis conuellatur procellis. id quidem prouidiſſe& artifex dicitur, modico interuallo, unde ma xime flatũ opus erat frangi, oppoſita columna. Itaq; propter magnitudinem difficulta/ temq; moliendi, nõ attigit eũ Fabius Verrucoſus, cum Herculẽ qui eſt in Capitolio, inde transferret. Ante omnes autẽ in admiratione fuit Solis coloſſus Rhodi, quẽ fecerat Cha/
A0 res Lyndius, Lyſippi ſupradicti diſcipulus. Septuaginta cubitorum altitudinis fuit. Hoc
ſimulacrum poſt quinquageſimuna ſextum annum terræmotu proſtratum, ſed iacens quoq; miraculo eſt. Pauci pollicem eius amplectũtur. Maiores ſunt digiti quàm pleræc; ſtatuæ. Vaſti ſpecus hiant de fractis mẽbris. Spectantur intus magnæ molis ſaxa, quo/rum pondere ſtabiliuerat conſtituens. Duodecim annis tradunt effectum c c ctalentis, quæ contulerant ex apparatu regis Demetrij, relicto moræ tedio. Sunt alij minores hoc in eadem urbe coloſsi centũ numero ſed ubicũqʒ ſinguli fuiſſent nobilitaturi locum. Præ/ terq; hos deorum quinq;, quos fecit Bryaxis. Factitauit coloſſos& Italia, uidemus certe Apollinẽ in bibliotheca templi Auguſti Thuſcanicũ ¶.pedum a pollice, dubiũ ære mira biliorẽ an pulchritudine. Fecit& Sꝑ. Caruilius Iouẽ qui eſt in Capitolio, uictis Samnitibus ſa/

600 C. PLINII NATVRALIS
bus ſacrata lege pugnantibus, ẽ pectoralibus eorum ocreisq;& galeis. Amplitudo tanta eſt, ut conſpiciatur à Latiario loue. Reliquijs limæ ſuam ſtatuã fecit, quæ eſt ante pedes ſi mulacri eius. Habent in eodem Capitolio admirationem& capita duo, quæ P. Lentulus conſul dicauit: alterum à Charete ſupradicto factum:alterum fecit Decius, comparatione in tantum uictus, ut artiſicium minime probabilis artificis uideatur. Verum omnem am plitudinem ſtatuarum eius generis uicit ætate noſtra Zenodorus, Mercurio facto in ciui tate Galliæ Aruernis, per annos decem, H—s cc Cc manipretio. poſtquam ſatis ibi ar/ tem approbauerat, Romam accitus eſt à Nerone, ubi deſtinatum illius principis ſimula/ chrum coloſſum fecit c.x. pedum longitudine, qui dicatus Solis uenerationi eſt, damna/tis ſceleribus illius principis. MIirabamurin officina non modo ex argilla ſimilitudinẽ in/io
ſignem, uerum& ex paruis admodum ſurculis, quod primũ operis inſtar fuit. Ea ſtatua indicauit interiſſe fundendi æris ſcientiam, cum& Nero largiri aurum argentumq; paratus eſſet,& Zenodorus ſcientia ſingendi cælandiq; nulli ueterum poſtponeretur. Statuã
Aruernorũ cum faceret,prouinciæ Vibio Auito præſidente, duo pocula Calamidis manu cælata, quæ Caſsio Syllano auunculo eius præceptori ſuo Germanicus Cæſar adama ta donauerat, æmulatus eſt, ut uix ulla differentia eſſet artis. Quantoq́; maior in Zenodo ro præſtantiafuit, tanto magis deprehendi æris obliteratio poteſt. Nobilitates ex ære operum& artificum cccæxvI. Cap. VIII
S Ignis quę uocant Corinthia, pleriq; in tantum capiuntur, ut ſecum circumferant, ſicut
Hortenſius orator ſphingem Verri reo ablatam. Propter quam Cicero illo iudicio in 20
altercatione neganti ei ſe ænigmata intelligere, reſpõdit debere, quoniam ſphingem do/ mi haberet. Circumtulit& Nero princeps Amazonem, de qua dicemus: Et paulo ante C. Ceſtius conſularis ſignum, quod ſecũ etiã in pręlio habuit. Alexandri quoq; Magni tabernaculum ſuſtinere traduntur ſolitæ ſtatuæ, ex quibus Iante Martis ultoris ædem dicatæ ſunt᷑, totidem ante regiam. Minoribus ſimulachris ſignisq; innumera propè artifi cum multitudo nobilitata eſt. Ante omnes tamen Phidias Athenienſis, Ioue Oſympiæ facto, ex ebore quidem: ſed& ex ære ſigna fecit. Floruit autem olympiade LxXXXII cir/
citer ccc noſtræ urbis anno. Quo eodem tempore æmuli eiusfuere Alcamenes, Critias,
Neſtocles, Hegeas. Et deinde olympiade LXXXVII. Agelades, Callon, Poclycletus,
Phragmon, Gorgias, Lacon, Mycon, Pythagoras, Scopas, Perelius. Ex his Polycletus, 30
diſcipulos habuit Argium, Aſopodorum, Alexim, Ariſtidem, Phrynonem, Dinonem, Athenodorũ, Dameam Clitoriũ, Myronẽ Lycium. Nonageſimaquinta olympiade flo ruere Naucydes, Dinomedes, Canachus, Patrocles. Centeſima ſecũda Polycles, Cephiſodotus, Leochares, Hypatodorus. Cẽteſima quarta Praxiteles, Euphranor. Centeſima ſeptima Echion, Therimachus. Centeſima quartadecima Lyſippus fuit,& cum eo Ale/xander Magnus. Item Lyſiſtratus& frater eius Sthenis, Euphronides, Soſtratus, Ion, Silanion.In hoc mirabile, quod nullo doctore nobilis fuit ipſe. Diſcipulos habuit Zeu/ xim& Iadem. Centeſima uiceſima Eutychides, Euthycrates, Lahippus, Cephiſodotus, Timarchus, Pyromachus. Ceſſauit deinde ars, ac rurſus olympiade cẽteſimaquinquage/
ſima quinta reuixit,cum fuere longe quidem infra prædictos, probati tamen, Antheus, 40
Calliſtratus, Polycles, Athenæus, Callixenus, Pythocles, Pythias, Timocles. Ita diſtin/ ctis celeberrimorũ ætatibus inſignes raptim trãſcurrã, reliqua multitudine paſsim diſper ſa. Venere autẽ& in certamen laudatiſsimi, quanq́; diuerſis ætatibus geniti, quoniã fece/ rant Amazonas:quæ cum in templo Epheſiæ Dianæ dicarentur, placuit eligi probatiſsi/ mam ipſorum artificum qui præſentes erãt iudicio, cum apparuit eam eſſe, quam omnes ſecundã a ſua quiſq; iudicaſſent: Hæc eſt Polycleti, proxima ab ea Phidiæ, tertia Cteſilæ, quarta Cydonis, quinta Phragmonis. Phidias, præter IJouem Olympium, quem nemo xæmulatur, fecit& ex ebore æque Mineruam Athenis, quæ eſt in Parthenone aſtans. Ex ære uero, præter Amazonem ſupradictam, Mineruã tam eximię pulchritudinis, ut à for
ma
1

HISTORIRE LIELDER XxXXIIII 601
macognomen acceperit Fecit& Cliduchum& aliam Mineruam, quam Romæ Aemi/ lius Paulus ad ædẽ Fortunæ dedicauit. Itẽ duo ſigna quæ Catulus in eadem æde poſuit palliata. Et alterũ coloſsicon nudũ, primusq́; artẽ toreuticen aperuiſſe atqʒ demõſtraſſe merito iudicatur. Polycletus Sicyonius Ageladis diſcipulus, Diadumenũ fecit molliter iu uenẽ c talentis nobilitatũ. Idem& Doryphorũ uiriliter puerum. Fecit& quem canona artifices uocant, lineamenta artis ex eo petentes uelut à lege quadã: ſolusq; hominũ artẽ ipſe feciſſe, artis opere iudicatur. Fecit& diſtringentẽ ſe,& nudũ talo inceſſentẽ. Duosq; pueros, item talis nudos ludentes, qui uocantur Aſtragalizontes,& ſunt in Titi impera/ toris atrio, quo opere nullum abſolutius plericq; iudicant. Itẽ Mercuriũ qui fuit Lyſima/ 1o chiæ: Herculem qui Romę, Anteum aà terra ſuſtinentẽ. Artemona, qui Periphoretos ap pellatus eſt. Hic cõſummaſſe hanc ſcientiã iudicatur,& toreuticen ſic erudiſſe, ut Phidias aperuiſſe. Proprium eiuſdem, ut uno crure inſiſterent ſi gna, excogitaſſe: quadrata tamen ea eſſe tradit Vatro,& penè ad unum exemplũ. Myronẽ Eleutheris natũ,& ipſum Age ladis diſcipulum, bucula maxime nobilitauit, celebratis uerſibus laudata, quando alieno pleriq;ʒ ingenio magis quàm ſuo cõmendantur. Fecit& canem,& diſcobolon,& Perſca, & Priſtas,& Satyrum admirantẽ tibias,& Mineruam, Delphicos pentathlos, Pancra/ tiaſtas, Herculem etiã, qui eſt apud circum maximũ in æde Pompeij Magni. Feciſſe& cicadæ monumentum ac locuſtæ, carminibus ſuis Erinna ſignificat. Fecit& Apollinem, quem à triumuiro Antonio ſublatum reſtituit Epheſijs diuus Auguſtus, admonitus in 20 quiete. Primus hic multiplicaſſe uarietatẽ uidetur, numeroſior in arte quàm Polycletus. & ſymmetria diligẽtior:& ipſe tamen corporum tenus curioſus animi ſenſus nõ expreſ/ ſiſſe, capillum quoq;& pubem non emẽdatius feciſſe, quàm rudis antiquitas inſtituiſſet. Vicit eum Pythagoras Rheginus ex Italia, Pancratiaſte Delphis poſito. Eundem uicit & Leontius, qui fecit ſtadiodromon Aſtylon, qui Olympiæ oſtendit᷑,& Libyn puerũ tenentẽ tabellã eodẽ loco,& mala ferentẽ nudum. Syracuſis aũt claudicantẽ cuius ulceris dolorem ſentire etiã ſpectantes uidentur. Item Apollinem cithargdũ, ſerpentemq́; eius ſagittis confici, qui Dicæus appellatus eſt, quod cum Thebæ ab Alexandro caperentur, aurum aà fugiente conditum, ſinu eius celatum eſſet. dic primus neruos& uenas expreſſit, capillumq; diligentius. Fuit& alius Pythagoras Samius, initio pictor, cuius ſigna ad 30 ædem Fortunæ huiuſce deæ ſeptẽ nuda,& ſenis unũ, laudata ſunt. Hic ſupradicto facie quoqʒ in diſcreta ſimilis fuiſſe traditur:Rhegini autem diſcipulus& filius ſororis fuiſſe So ſtratus. Lyſppum Sicyonium Duris negat, Tullius fuiſſe diſcipulum affirmat, ſed primo gærarium fabrum, audendi rationem cœpiſſe pictoris Eupompi reſponſo. Eum enim inj terrogatum, quem ſequeretur antecedentium, dixiſſe demonſtrata hominum multitudi ne, naturam ipſam imitandam eſſe, non artificem. Plurima ex omnibus ſigna fecit, ut diximus fœcundiſſimæ artis inter quæ diſtringentem ſe, quẽ M. Agrippa ante thermas ſuas dicauit, mire gratum Tiberio principi: qui non quiuit temperare ſibi in eo, quan/ quam imperioſus ſui inter initia principatus, tranſtulitq; in cubiculum, alio ibi ſigno ſub/ V ſtituto: cum quidem tanta pop. Romani contumacia fuit, ut magnis theatri clamoribus Ao reponi Apoxyomenon flagitauerit, princep sque quanquam adamatum repoſuerit. No Pllitatur Lyſppus& temulenta tibicina,& canibus ac uenatione. In primis uero quadri ga cum ſole Rhodiorum. Fecit& Alexandrum Magnum multis operibus, à pueritia eius orſus. Quam ſtatuam inaurari iuſsit Nero princeps: delectatus admodum illa. De/in cum pretio periſſet gratia artis, detractum eſt aurum: pretioſiorq́; talis exiſtimatur, etiam cicatricibus operis atq; conſciſſuris, in quibus aurum hæſerat, remamentibus. Ildẽ 1 fecit Hepheſtionem Alexandri Magni amicum, quem quidam Polyvcleto aſcribunt, 1. cum is centum propè annis ante fuerit. Idem Alexandri uenationem, quæ Delphis ſacrata eſt, Athenis Satyrorum turmam. Alexãdtum amicorumq; eius imagines ſumma omnium ſimilitudine expreſſit. Has Metellus Mlacedonia ſubacta tranſtulit Romam. Ee Fecit 28

602 C; PLINII NATVRRLIS
Fecit& quadrigas multorum generum. Statuariæ arti plurimũ traditur᷑ contuliſſe, capil lum exprimendo, capita minora faciẽdo q́; antiqui, corpora graciliora ſicioraq;, per quę proceritas ſignorum maior uidetur. Non habet Latinũ nomẽ ſymmetria, quam diligen tiſliime cuſtodiuit, noua intactac; ratione quadratas ueterũ ſtaturas permutando: uulgoqT; diccbat, ab illis factos quales eſſent homines, à ſe quales uiderentur eſſe. Propriæ huius uidẽtur eſſe argutiæ operũ. cuſtoditæ in minimis quoq; rebus. Filios& diſcipulos reliquit laudatos artifices, Lahippum& Bedam, ſed ante oẽs Euthycratem: quanquam is conſtantiam patris potius æmulatus quàm elegãtiam, auſtero maluit genere qᷓ; ucun do placere. Itaq; optime expreſſit Herculem Delphis& Alexandrum, 1 uenato rem& Theſpiadas: prælium equeſtre, ad Irophonij oraculum. Quadtigas edeæ cõ 1 plures. Equum cum fiſcinis. Canes uenantium. Huius porrõò diſcipulus fuit Thyſicrates. & ipſe Sicyonius, ſed Lybppi ſectæ propior, ut uix diſcernantur complura ſigna, ceu ſe nex Thebanus, Demetrius rex, Peuceſtes Alexandri Magni ſeruator, dignus tanta glo ria. Artifices qui compoſitis uoluminibus condidere hæc, miris laudibus celebrant& Te lephanem Phoceum, ignotum alias, quoniam in Theſſalia ubi habitauerat, latuerint opera eius:alioquin ſuffragijs ipſorum æquatur Polycleto, Myroni, Pythagorę. Laudant eius Lariſſam,& Spinarum pentathlon,& Apollinem. Alij nõ hanc ignobilitatis fuiſſe cauſam ſed quoniam ſe regum Nerxis atq; Darei officinis dediderit, exiſtimant. Praxi/ teles quoq; marmore felicior: ideo& clarior fuit. Fecit tamen ex ære pulcherrima opera: proſerpinæ raptum. Item Cataguſam& Bbrietatem,& Liberum patrem, nobilemq́; 20 unaà Satyrum, quem Græci petiboeton cognominant. Signa etiã quæ ante Felicitatis æ/ demm fucte, Venerẽc; quæ cum ipſa æde incendio cremata eſt Claudij principatu, mar/ moreæilli ſuæ per terras inclytæ parem. Itẽ Stephuſam, S pilumenẽ, Oenophorũ, Har/ modium& Ariſtogitonem tyrannicidas, quos à Xerxe Perſarũ rege captos uicta Perſide Athenienſibus remiſit Magnus Alexander. Pecit& puberem ſubrepenti lacertæ co/ minus ſagitta inſidiantem, quem Sauroctonon uocant. Spectantur& duo ſigna eius di/ uerſos affectus exprimẽtia, Hentis matronę& meretricis gaudentis. Hanc putant Phry/ nen fuiſſe, deprehenduntq;ʒ in ea amorem artificis,& mercedem in uultu meretricis. Ha/ bet ſmulacrum& benignitas cius. Calamidis enim quadrigæ aurigam ſuum impoſuit, ne melior in equorum effigie defeciſſe in homine crederetur. Ipſe Calamis et alias quadri o gas bigas; fecit, equis ſemper ſine emulo expreſſis. Sed ne uideatur in hominum effigie
inferior. Mccmena nullius eſt nobilior. Alcamenes Phidiæ diſcipulus& marmorea fecit,
& æreurn pentachlon, qui uocatur encrinomenos. At Polycleti diſcipulus Ariſtides qua
drigas bigasq;. Et Iphicratis leꝑna laudat. Scortũ hæc lyræ cantu familiare Harmodio
& Ariſtogitoni, conſilia eorũ de tyrannicidio, uſq; ad mortẽ excruciata, tyrannis nõ pro
didit. Quamobrem Athenienſes& honorem habere ei uolentes, nec tamen ſcortum ce/lebraſſe,animal nominis eius fecere: atqʒ ut intelligeretur cauſa honoris: in opere linguã addi ab attifice uetuerunt. Briaxis Aeſculapium& Seleucum fecit. Bedas adorantẽ Bat/
ton Apollinem,& Iunonem, qui ſunt Romæ in Concordiæ templo. Creſilas uulnera/
tum deficientemin quo poſſit intelligi quantum reſtet animæ:& Olympium Periclem 40
dignũ cognomine. Mitumqeʒ in hac arte eſt, quòd nobiles ueros nobiliores fecit. Cephi/ ſodorus Mineruam mirabilem in portu Athenienſium,& aram ad templum louis Ser/ uatoris in eodem portu, cui pauca comparantur. Canachus Apollinem nudum, qui Phi leſius cognominatur in didymæo Aeginetica æris temmperatura. Ceruumq́; unà ita ue/ ſtigijs ſuſpendit, ut linum ſubter pedes trahatur, alterno morſu digitis calceq; retinenti/ bus ſolum, ita uertebrato dente utriſq; in partibus, ut à repulſu per uices reſiliat. Idẽ Ce/ letiontas pueros fecit. Chæreas Alexandrũ Magnum& Philippum patrem eius fecit. Oteblaus doryphoron,& Amazonem uulneratam. Demetrius Lyſimachen, quæ ſacer
dos Mineruæ fuit annis L X 11Idem& Mineruam quæ muſica appellatur, quoniam 1 dracones

HISTORLIE LIBER XXNXIIII 603
dracones in Gorgone eius ad ictus citharæ tinnitu reſonant. Idem equitem Sarmenem qui primus de equitatu ſcripſit. Dædalus& ipſe inter fictores laudatus, pueros duos diſtringẽtes ſe fecit. Dinomenes Proteſilaum& Pythodemũ luctatorẽ. Euphranoris Ale/ xander Paris eſt, in quo laudatur quòd omnia ſimul intelligãtur, iudex dearum, amator Helenæ,& tamẽ Achillis interfector. Juius eſt Minerua Romæa, quæ dicit᷑ Catuliana, - infra Capitolium à Q. Luctatio Catulo dicata:et ſimulacrũ Boni euẽtus, dextra paterã, ſiniſtra ſpicã ac papauer tenẽs. Item Latona puerpera Apollinẽ& Dianam infantes ſu/
ſtinens in æde Concordiæ. Fecit& quadrigas bigasq́;,& Cliduchon eximia forma:&
uirtutẽ& Græciam, utraſq; coloſſeas: mulierẽ miniſtrantẽ& adorantem. Item Alexanio drum& Philippũ in quadrigis. Eutychides Eurotam, in quo artem ipſo amne liquidiorem plurimi dixere. Hegiæ Minerua, Pyrrhusq́; rex laudat᷑,& celetizontes pueri,& Ca
ſtor ac Pollux ante ædem Iouis tonantis. In Pario colonia Hercules Iſidori. Buthyreus
Lycius Myronis diſcipulus fuit, qui fecit dignũ præceptore puerum ſufflantẽ languidos
ignes,& argonautas. Leocras aquilam, ſentientẽ quid rapiat in Ganymede& cui ferat,
parcentẽ unguibus etiã per ueſtem. Puerum Autolycon pancratio uictorẽ, propter quẽ
Xenophon ſympoſium ſcripſit: louẽqꝙ́; illũ tonantẽ in Capitolio ante cuncta laudabilẽ.
Item Apollinem diadematum. Lyciſcus Lagonem puerũ ſubdolæ ac fucatæ uernilitatis.
Lycus& ipſe puerũ ſuffitorẽ. Menæchmi uitulus genu premitur, replicata ceruice: ipſec
Menæchtus ſcripſit de ſua arte. Naucydes Mercurio& Diſcobolo& immolante arieꝛ0 tem cenſetur. Naucerus luctatorem anhelantẽ fecit. Niceratus Aeſculapium et Hygiam,
qui ſunt in Concordiæ tẽplo Romæ. Phyromachiquadriga regitur ab Alcibiade. Poli
cles Hermaphroditum nobilẽ fecit. Pyrrhus Hygiam& Mineruã, Phœnix Lyſippi diſcipulus Epitherſen. Stipax Cyprius uno celebratur ſigno, Splanchmopte: Periclis olym
pij uernula hie fuit, exta torrens, ignem oris pleni ſpiritu accendens. Sillanion Apollodorum fecit, fictorẽ& ipſum, ſed inter cũctos diligentiſſimũ artis,& inimicũ ſui iudicem,
crebro perfecta ſigna frangentem, dum ſatiare cupiditatẽ nequit artis,& ideo inſanũ co/ gnominatum. Hoc in eo expreſsit, nec hominem ex ære fecit, ſed iracundiã:& Achillem
nobilem.Item Epiſtatẽ exercentem athletas. Strongylion Amazonem, quã ab excellen
tia crurũ Eucnemon appellãt, ob id in comitatu Neronis principis circũlatã. Itẽ fecit pue
30 rum, quem amãdo Brutus Philippenſis cognomine ſuo illuſtrauit. Theodorus qui laby
rinthum fecit Sami, ipſe ſe ex ære fudit, præter ſimilitudinẽ mirabilem fama magnæ ſub
tilitatis celebratus. Dextra limam tenet, læua tribus digitis quadrigulã tenuit translatam
Præneſte, tantæ paruitatis, ut totam eam currumq́;& aurigam integeret alis ſimul facta
muſca. Xenocrates Tiſicratis diſcipulus, aut, ut alij, Euthycratis, uicit utroſq; copia ſigno
rum,& de ſua arte cõpoſuit uolumina. Plures artifices fecere Attali& Eumenis aduerſus
Gallos prælia, Iigonus, Phyromachus, Stratonicus, Antigonus, qui condidit uolumina
de ſua arte.Boethi, quanq́; argento melioris, infans eximie anſerem ſtrangulat. Atq; ex
omnibus quæ retuli, clariſsima quæq; in urbe iam ſunt dicata à Veſpaſiano principe in
templo Pacis, alijsq; eius operibus, uiolentia Neronis in urbẽ conuecta,& in ſellarijs do40 mus aureæ diſpoſita. Pręterea ſunt æqualitate celebrati artifices, ſed nullis operũ ſuorum
præcipui. Ariſton qui& argentum cælare ſolitus eſt, Callias, Cleſias. Cantharus Sicyo/
nius, Dionyſodorus Critię diſcipulus, Deliades, Euphorion, Eunicus,& Hecatæus. Ar/
genti cælatores, Lesbocles, Prodorus, Pythodicus, Polygnotus. Iidẽ pictores nobiliſsi/
mi, Itẽ ex cęlatoribus Stratonicus, Scymnus qui fuit Critiæ diſcipulus. Nũc percenſebo
eos, qui eiuſdẽ generis opera fecerũt, ut Apollodorus, Androbulus, Aſclepiodorus, Ale
uas philoſophos: Apellas& adorãtes fœminas, Antigonus& Perixyomenon tyran/
nicidasq; ſupradictos. Antimachus, Athenodorus fœminas nobiles: Ariſtodemus&
luctatores bigasq; cum auriga, philoſophos, anus, Seleucum regem. Habet gratiam
ſuam huius quoque Doryphorus. Cephiſodori duo fuere: Prioris eſt Mlercurius, LiEe 2 berum

c. PLINII NATVRALI S berum patrem in infantia nutriens. Fecit& concionantẽ manu elata: perſonain incerto eſt. Sequẽs philoſophos fecit. Colotas, qui cũ Phidia louẽ olympiũ fecerat, philoſophos. Itẽ Oleon& Cenchramis,& Callicles,& Cephis: Chalcoſthenes& comcœdos& athle/ tas. Dahippus Perixyomenõ. Daiphron,& Hemocritus,& Dæmon philoſophos. Epi onus omnia ferè prædicta imitatus præceſsit in tubicine,& matri interfectæ infante mi ferabiliter blãdiente. Eubolidis digitis cõputans, Mycon athletis ſpectatus, Menogenes quadrigis. Nec minus Niceratus omnia quæ cæteri agreſſus. tepræſentauit Alcibiadem, lampadec; accenſa matrem eius Demaraten ſacrificantem. Piſicrates bigæ Pitho mulie/ remn impoſuit. Idemq; fecit Martem& Mercurium qui ſunt in Concordiæ templo Ro/ inæ. Perillum nemo laudat ſæuiorem Phalaride tyranno, cui taurũ fecit, mugitus hominis pollicitus igne ſabdito,& primus eum expertus cruciatum iuſtiore ſæuitia.In hoc à ſi mulactis geum hominumq́; deuocauerat humaniſsimam artem. Ideõne tot conditores cius claborauerãt, ut ex ea tormenta fierent Itac; una de cauſa ſeruantur opera eius, ut quiſquis illa uideat, oderit manus. Sthenis Cererẽ. louem, Minetuam fecit, qui ſunt Ro/mæ in Concordiæ tẽplo. Idem flentes matronas,& adorantes ſacrificantesqʒ· Simon ca/ nem& ſagittarium fecit. Stratonicus cælator ill philoſophos, Scopas uterq;. Athletas autem& artnatos,& uenatores, ſacrificantesq; Batton, Euchir, Glaucides, Heliodorus, Hicanus. Lo phõ, Lyſon, Leon Menodoru 5. Myagrus, Polycrates Polydo tus, Pytho critus Prorogenes idẽ pictura clariſsimus, ut dicemus, Patrocles, Polis, Poſidonius, qui & argentum cęlauit nobiliter natione Epheſius, Periclymenus, Philon, Simenus, Timo 20 theus. Theomneſtus, Timarchides, Timon, TLiſias, Thraſon. Ex om̃ibus aũt maxime cognomine inſignis eſt Callimachus, ſemper calumniator ſui, nec finem habens diligen tig,/ob id Cacizotechnos appellatus, memorabilis exẽplo adhibẽdi curæ modum. Ha/ ius ſunt ſaltantes acænæ, emendatũ opus. ſed in quo gratiam omnem diligentia abſtu lerit. Hunc quidam& pictorem fuiſſe tradunt. Nõ ære captus nec arte unam ſolummo/do Zenonis ſtatuã Cyptia in expeditione nõ uendidit Cato, ſed quia philoſophi erat, ut obiter hoc quoq; noſcatur tam inane exemplum. In mẽtione ſtatuarum eſt& una nõ prætereundas licet autoris incerti, iuxta roſtra Herculis tunicati, eleo habitu Romæ, tor/ ua facie ſentientec; ſuprema in tunica.In hac tres ſunt tituli. L. Luculli imperatoris,de ma nubijs:alter, pupillum Luculli filium ex S. O. dedicaſſe:tertius. T. Septimium Sabinum 30 ædilem curulem ex priuato in publicum reſtituiſſe. Tot certaminum tantæq́; dignatio/ nis mulacrum id fuit. Nunc reuertemur ad differentias æris& mixturas. In Cyprio co/ ronarium& regulare eſt, utrumq; ductile. Coronariũ tenuatur in laminas, taurorumq́; felle tinctũ. ſpeciem auri in coronis hiſtrionũ præbet. ldemqʒ; in uncias additis auri ſcru/ pulis ſenis, prætenui pyropi bractea igneſcit.Regulare& in alijs fit metallis,itẽ q; caldari um. Differentia, quod caldarium funditur tantũ, malleis fragile, quibus regulare obſequi tur. ab alijs ductile appellatũ quale om̃e Cypriũ eſt. Sed et in cæteris metallis, cura diſtat Acaldatio. Omne enim purgatis diligẽtius igni uitijs, excoctis; regulare eſt. In reliquis generibus palma Campano.Simile in multis partibus ltaliæ prouincijsq;. Sed octonas plumbi libras addunt,& lene recoquunt propter inopiam ligni. Quantum ea res diffe/ 4A0 rentiæ afferat in Gallia maxime ſentitur, ubi inter lapides cãdefactos funditur. Exurente enim coctura, nigrum atq; fragile conficitur. Præterea ſemel recoquunt, quod ſæpius fe/ ciſſe, bonitati plurimum confert. Differentiæ æris& mixturæ,& de ſeruando ære. Cap. IX 8 quoqʒ; notaſſe nõ ab re eſt,ęs om̃e frigore magno melius fundi.Sequẽs tẽperatura ſtatuaria eſt, eadẽq́; tabulatis hoc modo. Maſſa proflat᷑ in primis, mox in proflatũ ad ditur tertia portio æris collectanei, hoc eſt, ex uſu coempti. Peculiare in eo cõdimentũ at/ tritu domiti,& cõſuetudine nitoris ueluti manſuefacti. Miſcentur& plũbi argẽtarij pon/
do duodena ac ſelibrę.,centenis proflati. Appellatur etiamnũ& formalis tẽperatura æris tenerrimi

HISTORIAE LIBER xXXXIIII 605 tenerrimi, qm̃ nigri plumbi decima additur,& argentarij uigeſima, maximec; ita colorẽ bibit, quẽ Græcanicũ uocãt. Nouiſsima eſt quæ uocat᷑ ollaria, uaſe nomẽ hoc dan te, ternis aut quaternis libris plũbi argentarij in centenas æris additis. Cyprio ſi addatur plum bũ./ colos purpuræ ſit in ſtatuarũ prætextis. Aera exterſa rubiginẽ celerius trahunt q; neglecta, niſi oleo perungantur. Seruari ea optime in liquida pice tradunt. Vſus æris ad perpetuitatẽ monumentorũ iam pridẽ translatus eſt, tabulis æreis, in quibus publicæ conſtitutiones inciduntur. De cadmia medicinæ. Cap. X Etalla æris multis modis inſtruunt medicinam, utpote cum ulcera omnia ibi ocyſſi me ſanentur. Maxime tamen prodeſt cadmia. Fit ſine dubio hæc& in argenti for io nacibus, candidior ac minus ponderoſa, ſed nequaquam comparanda ærariæ. Plura autem genera ſunt. Nãq; ipſe lapis, ex quo fit ęs, cadmia uocatur, fuſuris neceſſarius, medi cinæ inutilis. hic rurſus in fornacibus exiſtit, aliamq́; nominis ſui originẽ recipit. Fit aũt egeſta flãmis atqʒ flatu tenuiſſimma parte materiæ,& cameris lateribusuùe fornacium pro quantitate leuitatis applicata. Tenuiſſima eſt in ipſo fornacium ore, qua flammæ eluctan tur, appellata capnitis, exuſta,& nimia leuitate ſimilis fauillæ. Interior optima cameris de pendens,& ab eo argumento botrytis cognominata: ponderoſior hęc priore, leuior por rõ ſecuturis. Duo eius colores: deterior cinereus, puniceus melior, friabilis, oculorumque medicamentis utiliſsima. Tertia eſt in lateribus fornacium, quæ propter grauitatem ad cameras peruenire non potuit. Hæc dicitur placitis,& ipſa ab argumento, cruſta uerius ꝛ0 qᷓ; pumex, intus uaria, ad pſoras utilior,& ad cicatrices trahendas. Huunt& ex ea duo alia genera: onychitis extra penè cerula, intus onychis maculis ſimilis. Oſtracitis tota nigra,& cæterarum ſordidiſſima, uulneribus maxime utilis. Omnis autem cadmia in Cypri fornacibus optima,iterumq́; à medicis coquitur carbone puro, atq; ubi in cinerem re/ dijt, extinguitur uino aminæo, quæ ad emplaſtra præparatur, quæ uero ad pſoras, aceto. Quidam in ollis fictilibus tuſam urunt, ac lauant in mortarijs, poſtea ſiccant. Nym/ phodorus lapidem ipſum q́ʒ; grauiſſimũ ſpiſſiſsimũcʒ urit pruna,& exuſtum Chio uino reſtinguit tunditq;, mox linteo cribrat, atq; in mortatio terit, mox aqua pluuia macerat, iterũc; terit quod ſubſidit, donec ceruſſæ ſimilis fiat nulla dentium offenſa. Eadem Ioliæ actio, ſed q́; puriſsimũ lapidẽ eligit. CLadmiæ effectus, ſiccare, ꝑſanare, ſiſtere fluxiones, 30 pterygia& ſordes oculorũ purgare, ſcabriciem extenuare,& quicquid in plumbi effectu dicemus Et æs ipſum ad omnia eadẽ uritur, præterq́; albugines oculorũ& cicatrices. VI cera quoq; oculorũ cum lacte ſanat, idq́; Regyptij collyrij modo terunt in coticulis. Facit & uomitiones ẽ melle ſumptum. Vritur aũt Cyprium in fictilibus crudis cum ſulphuris pari pondere, circumlito ſpiramento in caminis donec uaſa ipſa percoquantur. Quidam & ſalem addunt, alij alumen pro ſulphure, alij nihil: ſed aceto tantũ aſpergunt. Vſtum te ritur mortario Thebaico, aqua pluuia lauatur, minore effectu, iterumq́; adiecta largiore teritur,& dum conſidat relinquitur: hoc ſæpius, donec ad ſpeciem minij redeat. Tunc ſic catum in ſole, in ærea pyxide ſeruatur. De ſcoria,& flore,& ſquama æris,& ſtomomate,& ærugine, & hieracio. Cap. X T ſcoria æris ſimili modo lauatur, minore effectu q́; æs ipſum. Sed& ætis flosme/ E dicinæ utilis eſt. Fit ære fuſo,& in alias fornaces translato: ibi flatu crebriore excutiuntur uelut milij ſquamæ, quas uocant florẽ. Cadunt aũt, cũ panes æris aqua refrigerantur rubentq;. Similiter ex eis fit, quam uocant lepida,& ſic adulteratur flos, ut ſquamaue niat pro eo. Eſt aũt ſquama hæc decuſſa ui clauis, per quos panes ærei ferruminantur. In Cyprijs maxime officinis omnia. Differentia hæc eſt, quod excutitur ictibus ijſ/ dem panibus, Hlos cadit ſpõte. Squamæ eſt alterũ genus ſubtilius, ex ſumma ſeilicet lanu gine decuſſum, quod uocãt ſtomoma. Atq; hęc omia medici, quod pace eorũ dixiſſe lice at. ignorãt, pars maior& nominibus, in tãtũ à cõficiẽdis his öö“ abſunt, quod “* 8

606 4111“““ eſſe propriũ medicinę ſolebat. Nũc quotiẽs incidere in libellos.cõponere ex hisuolentes aliqua, hoc eſt, impẽdio miſerorũ experiri cõmentaria, credũt ſeplaſiæ, ea omnib. quidem fraudibus corrũpenti,factacʒ iampridẽ emplaſtra& collyria mercantur, tabesq́; merciũ.
Fraus ſeplaſię ſic exterit᷑̊ᷣt ſquama aũt& flos urunt᷑ in patiais fictilib. aut æreis, deinde
lauantut; ut ſupra, ad eoſdẽ uſus. Et amplius ad nariũ carnoſa uitia, itẽq; ſedis& grauita/
tes auriũ, per fiſtulas in eas Hiatu impulſa,& ulcera otis farina admota.ollit& tõſillas cũ
melle, Fit& ex candido ære ſquama, Cyptia lõge efficacior. Necnõ urina pueri prius ma
cerant clauos panesc;. Quidam uero excuſſam ſquamã terunt,& aqua pluuialauãt. Dãt & hydropicis eã duab.drachmis in mulſi hemina,& illinũt cũ polline. Aeruginis quoq;
magnus uſus. Sed plurib.ſfit ea modis. Nancq;& elapide ex quo coquit᷑ æs deraditur,& 1o xte candido perforato, arq; in cadis ſuper acetũ ſuſpẽſo, æreo obturatis operculo, multo probariore q́; ſihoc idẽ ſquamis fiat. Quidã uaſa ipſacãdidi;ris fictilibus cõdunt in ace to, radũtc; dic. Alij uinaceis cõtegunt, totidẽ e; poſt dies radũt. Alij delimatã æris ſco/ bẽ aceto ſpargunt, uerſantc; ſpathis ſæpius dic, donec ab ſumatur.Eandẽq; ſcobẽ alij te/ rere in mortarijs æreis ex aceto malunt. Ocyſſime uero cõtrahit coronariũ eruginẽ, reci/ ſamentis in acetũ additis. Adulterãt marmore trito maxime Rhodiam gętuginẽ. Alij pu mice aut ummi. Præcipue aũt fallit atramẽto ſutorio adulterata. Cætera enim dente de prehenduntur. Ktridenria in frendendo. Experimentũ in batillo ferreo. Nam quæ ſynce/ ra eſt, ſuũ colorẽ retinet: quæ mixta atramẽto, rubeſcit. Deprehenditur& papyro, galla
prias macerato:nigreſcit enim ſtatim ærugine ilita. Deprehendit᷑& uiſu, maligne uirẽs. 20
Sed ſiue ſyncerã ſiue adulteratã, aptiſsimũ eſt ſiccatã in patina noua uri& uerſari, donec fauilla ſarpoſtea teritur& reconditur. Aliqui in crudis fictilibus urunt; donec figlinum petcoquatur. Nonnulli& thus maſculũ admiſcent. Lauatur aũt ærugo ſicut cadmia. Vis cius collyrijs oculorũ aptiſsima, delachrymationibus mordendo proficiẽs. Sed ablui ne ceſſarium penicilis calidis donec rodere deſinat. Hieracium uocatur collyrium, quod ita maxime conſtat:temperatur autem id ammoniaci uncijs quatuor, æruginis Cyprię dua bus. atramenti ſutorij, quod chalcanthũuocant, totidẽ, miſyos uero una, croci ſex. Hæc ommnia trita accto Thaſio colligunt᷑ in pilulas. xcellentis temedij cõtra initia glaucomatũ & ſuffuſonum. cõtra caligines& ſcabticias& albugines, ac genarũ uitia. Cruda aũt æru go unlnerarijs emplaſtris miſcetur. Oris etiã gingiuarumq́ʒ ulcerationem mirifice emen 30 dat,& labiotum uſcera cum oleo. Quod ſi& cera addatur purgat,& ad cicatricem perdu cit.ʒcrugo& callum fiſtulatum erodit, uitiorumq́; quę circa ſedem, ſiue per ſe, ſiue cum ammoniaco illita, uel collyrij modo in fiſtulas adacta. Eademq; cum reſinæ terebinthing tertia parte ſubacta. lepras tollit. De ſcolecia,& chalciti,& miſy,& ſory,& chalcantho. Cap. XII
FE It& alterum genus æruginis. quam uocant ſcoleciã, in Cyprio ære, hoc trito alumi ne& ſale, aut nitro pari pondere cũ aceto albo qᷓ; acerrimo. Non ſit hoc niſi æſtuo/ ſiſsimis diebus citca canis ortum. Teritur aũt donec uiride fiat, cõtrahatq́; ſe in uermicu/ lorum ſpeciem, unde& nomen. Quod uitium ut emendetur, duæ partes quæ fuere aceti, miſcentut urina pueri impubis.Idẽ aũt in medicamentis& ſanterna efficit, qua diximus 4 autum ferruminari, uſusq; utriuſq; qui æruginis. Scolecia fit& per ſe raſa ab ærario lapi de, de quo nunc dicemus. Chalcitim uocãt lapidem ex quo& ipſum æs coquitur. Diſtat à cadmia, quòd illa ſuper terrã ex ſubdialibus petris cæditur, hæc ex obrutis. Item, quòd chalcitis friat ſe ſtatim mollis natura, ut uideatur lanugo concreta. Eſt& alia diſtinctio,
quod chalcitis tria genera cõtinet, eris,& miſyos,& ſoryos, de quibus ſingulis dicemus muis locis.¶abet aut eris uenas oblongas. Probatur melſei coloris, gracili uenarũ diſcur, ſu, friabilis, nec lapidoſa. Putant& recentẽ utiliorem eſſe, quoniam inueterata ſory fiat. Vis eius ad excreſcentia in ulceribus, ſanguinem ſiſtere, gingiuas, uuam, tonſillas farina compeſcete. Vuluę quoq; uitijs in uellere imponitur. Ci ſucco uero porti- bee
8 addltug

HISTORIAE LIBER NXXNXIIII 607 additur emplaſtris. Maceratur aũt in fictili ex aceto circũlito fimo diebus Xx E& colorem croci trahit. Tunc admixto cadmię pari pondere, medicamentũ eficit, pſoricon dictumQuod ſi duæ partes chalcitidis tertia cadmiæ tẽperentur, acrius hoc idẽ fiet. Acrius etiãnum& uehementius. ſi aceto q́; uino tẽperentur. Toſta uero efficacior fit ad eadem om/ nia. Sory Aegyptiũ maxime laudatur, multum ſuperato Cyprio, diſpanienſi& Africo, quan q́; oculorũ quoq; curationi quidam utilius Cyprium putãt, ſed in quacunq; natione optimum, cui maximũ uitus olfactu, trituc; pinguiter nigreſcẽs,& ſpongioſurn. Stomacho res cõtraria in tantũ, ut quibuſdã olfactu modo uomitiones moueat,& Aegypti um quidẽ tale. Alterius nationis cõtritũ ſplendeſcit. Et miſy eſt lapidoſius. Prodeſt aũt& dentiũ dolori, ſi contineatur atq; colluat:& oris ulceribus grauibus, quæq́; ſerpunt. Vritur carbonibus, ut chalcitis. Miſy aliqui tradiderũt fieri exuſto lapide in ſerobibus, Hlore eius luteo miſcente ſe ligni pinei fauilla. Reuera aũt è ſupradicto fit lapide, concretũ natura diſcretumq́;,& optimũ in Cypriorũ officinis:cuius notæ ſunt friati aureæ ſcintillæ,& cum teratur harenoſa natura⸗ ſiue terra chalcitidi ſimilis. Hoc admiſcẽt qui aurũ purgãt. Veillitas aũt eius infuſi cum roſaceo auribus putuſentis,& lana impoſiti capitis ulceribus. Extenuat etiam ſcabritias oculorũ inueteratas. Præcipue utile tonſillis, cõtrac; anginas & ſuppurata. Ratio, ut xvi drachmæ in hemiaa aceti coquantur addito melle, donec len teſcat. Sic ad ſupradicta utile eſt. Quotiens opus ſit molliri uim eius, mel aſpergitur. Erodit& callum fiſtularũ ex aceto fouentiũ,& collyrijs additur. Siſtit& ſanguinem, ulcerac; quxæ ſerpant, qua ue putreſcant. Abſumit& excreſcentes carnes. Peculiariter uirilitatis ui tijs utile,& fœminaru profluuiũ ſiſtit. Græci cognationẽ æris nomine fecerũt& atramẽto futorio. Appellant enim chalcanthũ. Nec ullius æque mira natura eſt. Fit& in Hiſpania è puteis ſtagnisuͦe, id genus aquæ habẽtibus. Decoquitur ea, admixta dulci parimen ſura,& in piſcinas ligneas funditur. Immobilibus ſuper has tranſtris dependent reſtes la pillis extentæ, quibus adhæreſcens limus uitreis acinis imaginẽ quandã uuæ reddit. Ex/ emptũ ita ſicat᷑ diebus Xx x. Color eſt ceruleus perq́; ſpectabili nitore, uitrũq; eſſe creditur: diluendo fit atramentũ tinguendis corijs. Fit& pluribus modis, genere eo in ſcro bes cauato:quarũ ẽ lateribus diſtillãtes hyberno gela ſtirias, ſtalagmias uocant, neq; eſt purius aliud.Sed ex eo candidũ colorẽ ſentientẽ uiolam, leucoion appellant. Fit& in ſa30 Xorum catinis, pluuia aqua corriuato limo gelante. Fit& ſalis modo, flagrantiſsimo ſole admiſſas dulces aquas cogente. Ideo duplici quidam differentia, foſsile aut factitium appellant. hoc pallidius:& quãtum colore, tantum bonitate deterius. Probãt maxime Cy; prium in medicinæ uſu. Sumitur ad depellenda uẽtris animalia drachmæ pondere cum melle. Purgat& caput dilutum, ac naribus inſtillatum. Item ſtomachum, cum melle aut aqua mulſa ſumptum. Medetur& oculorum ſcabriciei doloriq́;, necnõ& caligini,& oris ulceribus. Siſtit& ſanguinem narium. Item hæmorrhoidũ. Extrahit oſſa fracta cũ ſemi ne hyoſcyami. Suſpendit epiphoras, penicillo fronti impoſitum. Efficax& in emplaſtris ad purganda uulnera,& excreſcẽtia ulcerum. Tollit& uuas, uel ſi decocto tangant᷑. Cum lini quoq; ſemine ſuperponitur emplaſtris ad dolores tollendos: quodq́; ex eo cãdicat,
4A0 in eo uſu præfertur uiolaceis,& grauitati aurium per fiſtulas in ſpiratur. Vulnera etiã per
ſe illitum ſanat, ſed ſtringit cicatrices. Nuperq́; inuentũ, urſorũ in harena& leonum ora
aſpergere illo:tantach eſt uis in aſtringendo, ut non queant morderc.
De pompholyge,& ſpodo,& antiſpodo,& diphryge,& triente Seruilio, 11“
“ in ærarijs reperiuntur quẽ uocant pompholygẽ& ſpodon. Differẽtia, quòd pompholyx lotura paratur, ſpodos illota eſt. Aliqui id quod ſit cãdidũ leuiſſi/ mumq́; pompholygem dixere,& eſſe æris& cadmię fauillam. Spodon nigriorẽ ponde roſioremqʒ eſſe, deraſam parietibus fornacium, mixtis ſcintillis, aliquãdo& carbonibus. Hæc aceto acepto odorem æris præſtat,& ſi tangatur lingua ſaporẽ horridum. Conue EBe a4

608 c. PILINII NATVRALIS nite; oculorũ medicamẽtis. quibuſcũqʒ; uitijs oecurrẽs,& ad omnia quæ ſpodos: hoc ſo/ lum diſtat, quod huius elutior uis eſt. Addit᷑& in emplaſtra, quibus lenis quætitur refrigeratio& ſiccatio. Vtilior ad omnia quæ uino lota eſt. Spodos Cypria optima. Fit aũt liqueſcẽtibus cadmia& ærario lapide. euiſsime hæc efflatur& ocyus, euolatq; è fornacibus& tectis adhæreſcit, à fuligine diſtãs cãdore. Quod minus candidũ ex ea, immaturæ fornacis argumentũ eſt, hoc quidam pompholygem uocãt. Quod uero rubicundius ex js inuenitur, acriorem uim habet, exulcerat; adeo, ut cum lauatur ſi oculos attingat, ex/ cæcet. Eſt& mellei coloris ſpodos in qua plurimũ æris intelligitur. Sed quodcũq; genus lauando ſit utilius. Purgat᷑ ante pinna, dein craſsiore lotura. Digitis ſcabritiem exterunt. Media uis eius eſt, quæ uino lauatur. Eſtaliqua& in genere uini differẽtia, Leni em̃ lota io collyrijs oculotũ nimium uigilijs fatigatorũ apta putatur. Badem efficacior ulceribus quę manant, uel oris quæ madent,& omnibus medicamentis quæ parantur contra gangre/nas. Fit& in argenti fornacibus ſpodos, quã uocant lauriotin. Vtiliſsima aũt oculis affir matur, quæ hat in aurarijs. nec in alia parte magis eſt uitæ ingenia mirari. Quippe ne in/ quitẽda eſſent metalla,uiliſsimis rebus utilitates ealdem excogitauit. Antiſpodon uocãt cinerẽ fici arboris uel caprifici, uel myrti foliorũ cum tenerrimis ramorũ partibus, uel olea ſtri uel eydonij mali uel lentiſci. Ittem ex moris immaturis, id eſt cãdidis, in ſole arefactis: nel ẽ buxi coma. uel pſeudotyperi, aut rubi, aut terebinthi, uel œnanthes. Taurini quoq; glatinis. aut linteori cinerẽ, ſimiliter pollere inuentũ eſt. Vruntur omnia ea crudo fictili in fornacibus, donec figlina percoquantur. In ærarijs officinis& pſegma fit, iam liquato 20 Ere atqꝙ; percocto, additis etiamnũ carbonibus, paulatimq́; accenſis, ac repente uehemen tiori flatu expuitur æris palea quædã. Solum quo excipiatur ſtratũ eſſe debet. Facile ab ea diſcernitur quã in nſdem officinis diphrygẽ uocant Græci, ab eo quod bis torreatur. Cuius origo triplex. Fieri em̃ tradit᷑ ex lapide pyrite cremato in caminis, donec excoqua tur in rubricam.Fit& in Cypro ex luto cuiuſdã ſpecus arefacto prius, mox paulatim cir/ cundatis ſatmentis. Tertio fit modo in fornacibus æris fece ſubſidente. Differẽtia eſt qui dem, quod ęs ipſum in catino defluit, ſcoria extra fornaces: flos ſupernatat, diphryges re manet. Quidã tradunt in fornacibus globos lapidis qui coquãtur, ferruminari; circa hũc æs feruere, ipſum uero nõ percoqui, niſi translatũ in alias fornaces,& eſſe nodũ quẽedam materiæ. Id quod excocto ſuperſit, diphrygẽ uocari.Ratio eius in medicina ſimilis ſupra 30 dictis. ſiccare& excreſcentia conſumere,& perpurgare: probatur lingua, ut eam ſiccet ta/ ctu ſtatim, ſaporemqT́; æris reddat. Vnum etiamnum æris miraculum non omittemus. Seruilia familia illuſtris in faſtis, trientem æreum paſcit auro& argento, conſumentem u/ trunqʒ. Origo atq; natura eius incõperta eſt mihi. Verba ipſa de ea re Meſſalæ ſenis ponam. Seruiliorum familia habet trientem ſactum, cui ſumma cum cura magniſicentiac; ſacra quotannis faciunt:quem ferunt alis creuiſſe, alias decreuiſſe uideri,& ex eo aut honorem aut diminutionem familiæ ſignificari. De ferro& ferreis metallis,& differentiæ ferri. Cap. XIIII NRoxime indicari debẽt metalla ferri, optimo peſſimoq́; uitæ inſtrumẽto. Siquidem hoc tellurẽ ſcindimus, ſerimus arbuſta, ponimus pomaria, uites ſqualore deciſo an/ 40 nis omvibus cogimus iuueneſcere. Hoc extruimus tecta, cędimus ſaxa, om̃esq́; ad alios uſus ferro utimur. Sed eodẽ ad bella, cædes, latrocinia, nõ cominus ſolum, ſed etiã miſſili uolucric; nunc tormẽtis excuſſo, nunc lacertis, nũc uero pẽnato, quã ſceleratiſſimã huma ni ingenij fraudẽ arbitror. Siquidẽ, ut ocyus mors perueniret ad hominẽ, alitem illam fe timus, pennasq́; ferro dedimus. Quamobrẽ culpa eius non naturæ fiat accepta. Aliquot experimentis probatũ eſt, poſſe innocens eſſe ferrum. In fœdere quod expulſis regibus populo Ro. dedit Porſena nominatim comprehenſum inuenimus, ne ferro niſi in agri-/ culturauterentur. Et ſtilo ſcribere intutum eſt, ut uetuſtiſsimi autores prodiderunt. Ma gni Pompeij in tertio conſulatu extat edictum, in tumultu necis GLeehass ullum

2
40 De temperatura ferri,& medicinæ ex ferro,& ærugine,& rubigine,& ſqua
HUISTORIRE LIDR XXXTrYIrIr 609
ullum telam eſſe in urbe. Et tamen uita ipſa non deſijt honorem mitiorem habere ferro quoq;: Ariſtonidas artifex cum exprimere uellet Athamantis furorẽ Learcho filio præcipitato reſidentem, pœnitentiãq;, ferrũ& æs miſcuit: ut rubigine eius per nitorem æris relucente, exprimeretur uerecũdiæ rubor. Hoc ſignũ extat Thebis hodie. Eſt in eadem urbe& ferreus Hercules, quem fecit Alcon, laborum dei patiẽtia inductus. Videmus& Romæ ſcyphos è ferro dicatos in templo Martis Vltoris. Obſiſtit eadem naturæ beni/ gnitas, exigentis à ferro ipſo pœnas rubigine, eademq́; prouidentia nihil in rebus mor talius faciente q́ᷓ; quod infeſtiſsimum mortalitati. Ferri metalla ubiqʒ; propemodum re/periuntur, quippe inſula etiam Italiæ Ilua gignente, minimaq́; difficultate cognoſcuntur 10 ipſo colore terræ manifeſto. Sed ratio cadem excoquendis uenis. In Cappadocia tãtum quæſtio eſt, aquæ an terræ fiat acceptum, quoniam perfuſa certo Hluuio terra, neq; aliter ferrum è fornacibus reddit. Differentia ferri numeroſa. Prima in genere terræ cœliue. Aliæ molle tantum, plumboq́; uicinius ſubminiſtrãt: aliæ fragile& æroſum, rotarumq́; uſibus& clauis maxime fugiendum, cui prior ratio conuenit: aliud breuitate ſola placet, clauisq; caligarijs: aliud tubiginem celerius ſentit: ſtricturæT; uocantur eæ omnes, quod non in alijs metallis, à ſtringenda acie uocabulo impoſito. Et fornacium maxima differẽ/ tia eſt. In ijs quidem nucleus ferri excoquitur ad iadurandam aciem, alioq́; modo ad den ſandas incudes malleoruͦmue roſtra. Summa autem differentia in aqua eſt, cui ſub/ inde candens immergitur. Hæc alibi atq; alibi utilior nobilitauit loca gloria ferri, ſicuti 20 Bilbilin in Hiſpania& Turiallonem, Comum in ltalia, cum ferraria metalla in his locis non ſint. Ex omnibus autem generibus palwa Serico ferro eſt: Seres hoc cum ueſtibus ſuis pellibusq; mittunt. Secunda Parthico: neq; alia genera ferri ex mera acie temperan/ tur, cæteris enim admiſcetur. Mollior complexus in noſtro orbe. Aliubi uena bonitatem hanc pręſtat, ut in Noricis: aliubi factura, ut Sulmone aqua, uti diximus. Quippe cum in exacuando oleares cotes aquariæ que differant,& oleo delicatior fiat acies. Mirumq́;, cũ excoquatur uena, aquæ modo liquari ferrũ, poſtea in ſpongias frangi. Tenuiora ferra menta oleo reſtingui mos eſt, ne aqua in fragilitatẽ durentur.& ferro ſanguis humanus ſe ulciſcitur. Contactum nanq; eo celerius ſubinde rubiginem trahit. De magnete lapide ſuo loco dicemus, concordiaq; quam cum ferro habet. Sola hæc materia uires ab eo lapi30 de accipitxetinetq; longo tempore, aliud apprehendẽs ferrũ, ut anulorum catena ſpecte tur interdum: quod imperitum uulgus appellat ferrum uiuum, uulneràq; tali aſperiora fiunt. Lapis hic& in Cantabria naſcitur, non ille magnes uerus caute continua, ſed ſpat ſa bubbatione, ita appellant, neſcio an uitro fundendo perinde utilis, nondum enim expertus eſt quiſquam: ferri utiq; inſicit aciem, ut magnes Eodem lapide Dinocrates archi tectus Alexandriæ Arſinoes templum concamerare inchoauerat, ut in eo ſimulacrum eius è ferro pendere in aere uideretur. Interceſſit mors& ipſius& Ptolemæi, qui id ſorori ſuæ iuſſerat fieri. Metallorum omnium uena ferri largiſsima eſt. Cantabriæ maritimæ parte, quam oceanus alluit, mons prærupte altus, incredibile dictu, totus ex ea materie eſt, ut in ambitu oceani diximus.
ma ferri,& hygremplaſtro. Cap. x v
F Etrum accenſum igni, niſi duretur ictibus, corrũpitur. Rubens nõ eſt habile tunden/ do, neq; anteq́; albeſcere incipiat. Aceto aut alumine illitũ fit æri ſimile. A rubigine uindicatur ceruſſa et gypſo,& liquida pice. Hęc eſt tẽperatura à Gręcis antipathia dicta. Ferunt quidam& religione quadam id fieri. Et extare ferreã catenam apud Euphraten amnem in urbe quæ eugma appellatur, qua Alexander Magnus ibi uinxerat pontẽ, cuius anulos qui refecti ſunt rubigine infeſtari, carentibus ea prioribus. Medicina è ferro eſt& alia qᷓ; ſecandi. Nanq; circũſcribi circulo, terue circumlato mucrone,& adultis& in/ fantibus prodeſt contra noxia medicamenta:& præfixiſſe in limine èſepulchro euulſos
clauos

8
610 C. PLI NII NATVRALIS
clauos aduerſus nocturnas lymphationes. Pungiq́; leuiter mucrone quo percuſſus ho/ mo ſit, ontra dolores laterum pectorumq́; ſubitos qui punctionem afferant. Quædam uſtione ſanantur: priuatim uero canis rabidi morſus. Quippe etiã præualente morbo, ex paueſcentesc; potum, uſta plaga ilico liberantur. Calefit etiã ferro cãdente aqua, in mul/ tis uitijs prinatimq; dyſentericis. Eſt& rubigo ipſa in remedijs,& ſic Telephum prodit᷑ ſanaſſe Achilles, ſiue id ærea, ſiue ferrea cuſpide fecit. Ita certe depingitur eã decutiẽs gla/ dio. Sed rubigo ferri detrahitur humido ferro clauis ueteribus. Vis eius ligare, ſicare, re/ ſtringere. Emendat alopecias illita. Vtuntur& ad ſcabritias genarũ puſtulasq; totius cor poris,cum cera& oleo myrteo. Ad ignes uero ſacros ex aceto. Item ad ſcabiem: paronychia digitorũ& pterygia in linteolis. Siſtit& fœeminarũ profluuia impoſita uelleribus. Plagis quoqʒ recentibus uino diluta.& cũ myrtha ſubacta.Et cõdylomatis ex aceto pro deſt. Podagras quoqʒ illita lenit. Squama quoq; ferri in uſu eſt ex acie aut mucronibus, maxime ſimili, ſed acriore q́; rubigo, quamobrẽ& contra epiphoras oculorũ aſſumitur. Sanguinemq; ſiſtit, cum uulnera maxime ferro fiant. Siſtit& fœminarum profluuia. Im ponitur& contra lienum uitia. Hæmorrhoidas compeſcit, ulcerumq; ſetpentia. Et genis prodeſt, farinæ modo aſperſa pauliſper: præcipua tamẽ cõmendatio eius in hygrempla/ ſtro ad purganda uulnera fiſtulasc;,& omnem callum erodendum,& raſis oſſibus car/ nes recreandas. Cõponitur hoc modo:obolis ex cymolia creta duobus, drachmis ſex ex ære, totidem ex ſquama ferri, totidẽ ceræ, ex olei ſextario. His adijcitur, cum ſunt repur/ ganda uulnera aut replenda, ceratum. De plum bi metallis,& albo plumbo,& nigto Cap. XVI Equitur natura plumbi. Cuius duo genera, nigtum atq; candidũ, Pretioſiſſimũ can/ Sdaam à Græcis appellatũ caſsiteron, fabuloſec; narratum in inſulas Atlantici maris peti, uitilibusq; nauigijs circunſutis corio aduehi. Nunc certũ eſt in Luſitania gigni& in Gallecia, ſumma tellure harenoſa,& coloris nigri: pondere tantum ea deprehenditur. I terueniunt& minuti calculi, maxime torrentibus ſiccatis. Lauant eas harenas merallici,& quod ſubſidit coquunt in fornacibus. Inuenitur& in aurarijs metallis(quæ elutia uocãt) aqua immiſſa eluente calculos nigros paulũ candore uariatos, quibus eadẽ grauitas quæ auro. Et ideo in calathis in quibus aurum colligitur, remanent cũ eo, poſtea caminis ſepa
rantur, conflatic; in album plumbum reſoluunt᷑. Non fit in Gallecia nigrum, cum uicina 30
Cantabria nigro tantum abundet. Nec ex albo argentum, cum fiat ex nigro. Iungi inter ſe plumbũ nigrum ſine albo non poteſt, nec hoc ei ſine oleo. Ac ne album quidẽ ſecum ſine nigro. Album habuit autoritatem& Iliacis temporibus, teſte Homero, caſſiteron ab illo dictum. Plumbi nigri origo duplex eſt: aut enim ſua prouenit uena, nec quicquam aliud ex ſe parit: aut cum argento naſcitur, mixtisq́; uenis conflatur. Eius qui primus fuit in lornacibus liquor, ſtannum appellatur: qui ſecundus argentum, quod remanſit in for nacibus. galena, quæ portio eſt tertia addita uenæ. Hæc rurſus cõflata, dat nigrum plum bum, deductis partibus duabus.
De ſtanno, plumbo argentario,& quibuſdam alijs Cap. X VI
S Tannum illitum æneis uaſis, ſaporem gratiorem facit,& cõpeſcit æruginis uirus, mi⸗ 40
tumq́; pondus non auget. Specula quoq; ex eo laudatiſſima, ut diximus, Brundiſij tẽperabantur, donec argenteis uti cœpere& ancillæ. Nunc adulterat᷑ ſtannũ addita æris tertia portione candidi in plumbum album. Fit& alio modo mixtis albi plumbi nigriq; libris. Noc nunc aliqui argentariũ appellant. Idem& tertiariũ uocant, in quo duæ nigri portiones ſunt,& tertia albi. Pretium eius in libras xx. Et hoc fiſtulæ ſolidãtur. Impro biores ad tertiarium additis æquis partibus albi, argentariũ uocant,& eo quæ uolunt in/ coquunt. Pretia huius faciunt in pondo cxxx. In libras, albo per ſe ſyncero pretia ſunt XXX. nigro XvI. Albi natura plus aridi habet. Cõtraq́;, nigri tota humida eſt. Ideo albũ nulli rei ſine mixtura utile eſt. Neq; argentum ex eo plumbatur, quoniã prius liqueſcit ar gentum
0
20

HUISTORTAE LIBER XXXIIII 611
gentum. Album incoquitut æreis operibus Galliarum inuento, ita ut uix diſcerni queat ab argento, eac; incoctilia uocant. Deinde& argentum incoquere ſimili modo cœpe/ re, equorum maxime ornamentis, iumentorumq́; iugis in Alexia oppido, reliqua gloria Biturigũ fuit. Cœpere deinde& eſſeda,& uehicuſa,& petorita exornare. Similiq; modo ad aurea quoq; nõ modo argẽtea ſtaticula inanis luxuria ꝑuenit: quæcq; in ſcyphis cerni prodigũ erat, hæc in uehiculis atteri, cultus uocatur. Plumbi albi experimentum in charta eſt ut liquefactũ pondere uideatur non calore rupiſſe. India neq; æs, neq; plumbum habet, gemmisq; ſuis ac margaritis hæc permutat. Nigro plumbo ad fiſtulas laminasq; utimur, laborioſius in Hiſpania eruto, totasc; per Gallias: ſed in Britannia ſummo terræ lo corio adeo large, ut lex ultro dicatur, ne plus certo modo fiat. Nigri generibus hæc ſunt nomina: Iouetanum, Caprarienſe, Olealtrenſe. Nec differentia uſla ſcoriæ, modo ſit excocta diligenter. Mirumqʒ in his ſolis metallis, quòd derelicta fertilius reuiuiſcunt. Hoc uidetur facere relaxatis ſpiramentis ad ſatieratẽ infuſus aer, æque ut fœminas quaſdam fœcundiores abortus facere. Nuper id cõpertum in Bætica Santarenſi metallo, quod locari ſolitum x libtis per cc ante annos, poſtqᷓ́; obliteratũ erat Ev locatum eſt. Simili modo Antonianũ in eadem prouincia pari locatione peruenit ad pondoc c c cuectigalis. Et mirum, aqua addita non liqueſcere uaſa è plumbo conſtat: eadem in aqua calculus xreusue quadrans ſi addatur, uas peruri. Medicinæ de plũbo,& ſcoria plumbi, de molybdena ſiue galena, de pſim/ 20 mythio,& ſandaracha. Sapg medicina per ſe plumbi uſus eſt cicatrices reprimere: adalligatisq; lumborum& renum parti laminis frigidiore natura inhibere impetus ueneris. Viſaq́;ʒ in quiete uenerea ſponte naturæ erumpẽtia uſq;ʒ in morbi genus, his laminis Caluus orator cohibuiſſe traditur, uiresq; corporis ſtudiorum labori cuſtodiſſe. Nero(quoniam ita dijs placuit) princeps lamina pectori impoſita ſub ea cantica exclamans, alendis uocibus demonſtra⸗uit rationem. Coquitur ad medicinæ uſus patinis fictilibus ſubſtrato ſulphure minuto, laminis impoſitis tenuibus, opertisq; ſulphure& ferro mixtis Cum coquitur, muniencda in eo opere foramina ſpititus conuenit, alioquin plumbi ẽ fornacibus halitus noxius ſentitur& peſtilens,& canibus ocyſsime: omniũ uero metallorum, muſcis& culicibus. Quã30 obrem non ſunt ea tædia in metallis. Quidam in coquendo ſcobem plumbi lima quæſitam ſulphuri miſcent. Alij ceruſam potius q́; ſulphur. Fit& lotura plurimi uſus in me/ dicina, cum ſe ipſo teritur in mortarijs plũbeis addita aqua cœleſti, donec craſſeſcat. Poſtea ſupernatãs aqua tollitur ſpõgijs:quod craſſiſsimum fuit, ſiccatum diuiditur in paſtillos. Quidam limatum plumbum ſic terunt. Quidam etiam plumbaginem admiſcent, Alij uero acetum, alij uinum; alij adipem, alij roſam. Quidã in mortatio lapideo,& maxime Thebaico, plumbeo piſtillo terere malunt, candidiusq&́; fit ita medicamentum. Id autem quod uſtum eſt plumbum, lauatur, ut ſtibi& cadmia. Poteſt aſtringere, ſiſtere. contrahere cicatrices. Vſus enim ex eodem& in oculorum medicamentis,& maxime cõ tra procidentiam eorum& inanitatem,& ulcerum excreſcentia, rimasq́; ſedis aut hęmor 40 rhoidas aut condylomata. Ad hæc maxime lotura plumbi facit. Cinis autẽ uſti ad ulce/ ra ſerpentia aut ſordida. Eademq́; quæ chartis ratio profectus. Vritur autem in patinis per laminas minutas cum ſulphure uerſatum rudibus ferreis aut ferulaceis, donec liquor mutetur in cinerem. Dein refrigeratum teritur in farinam. Alij elimatam ſcobem in fictili crudo coquunt in caminis, donec percoquatur figlinum. Aliqui ceruſam miſcẽt pari men ſura, aut hordeum, terunt; ut in crudo dictum eſt,& præferunt ſic tritũ plũbum ſpodio Cyprio.Scoria quoq; plumbi in uſu eſt,optimãq; quę ad luteum maxime colorem acce dit ſine plũbi reliquijs aut ſulphuris ſpecie& terra carens. Lauatur hęc in mortarijs minu tim fracta, donec aqua luteum colorem trahat,& trãsfunditur in uas purum, idq́; ſępius uſc; dum ſubſidat, quod utiliſſimũ eſt: eoſdẽq; effectus habet quos plũbũ, ſed acriores. lrarl

“ c. PILINII NATVRALIS
Mlirari ſuccurrit experientiã uitæ, ne fece quidẽ rerum excrementorũq́; fœditate intenta ta tot modis.Fit& ſpodiũ ex plumbo eodẽ modo, quo ex Cyprio ære diximus. Lauatur in linteis raris in aqua cœleſti, ſeparaturq́; terrenũ trãsfuſiõe, cribratũq́; teritur. Quidam puluerem pennis detergere malunt, ac terere in uino odorato. Eſt& molybdena, quam alibi galenam uocauimus plũbi& argenti uena cõmunis. Melior hæc, quanto magis au/ rei coloris/ quantoq; minus plum boſa, friabilis& modice grauis. Cocta cum oleo, iocine ris colorẽ trahit.&dhæreſcit& auri& argẽti fornacibus. Et hanc metallicã uocant. Lau/ ¹ datiſfima quæ in Zephyrio fiat. Probant᷑ minime terrenæ, minimeq́; lapidoſæ, coquun/tur lauanturq; ſcoriæ modo. Vſus in liparas ad lenienda refrigerandaq; ulcera. Empla.ſtrisq; quæ non alligantur, ſed illita ad cicatricẽ perducunt, in teneris corporibus molliſ, o ſimisq́; partibus. Compoſitio eius eſt libris tribus,& ceræ libra una, olei tribus heminis, uod in ſenili corpore cũ fracibus additur. Tẽperatur& cũ ſpuma argẽti,& ſcoria plũbi, ad dyſenteriã& tenaſmũ fouẽdo calida. Pſimmythiũ quoc;: hoc eſt ceruſſam, plũbariæ dant officinæ. audatiſsimũ in Rhodo. Fit aũt ramentis plumbi tenuiſſimis ſuper uas a/ ceti aſperrimi impoſitis, atq; ita diſtillãtibus. Quod ex eo cecidit in ipſum acetũ, arefactũ molitur& cribratur. iterũq́; aceto mixto in paſtillos diuiditur,& in ſole ſiccatur ęſtate. Fit & alio modo, addito in urceos aceto, plũbo obturatos per dies X deraſoq́; ceu ſitu, ac tur ſus deiecto donec deficiat materia. Quod deraſum eſt teritur& cribratur,& coquit᷑ in pa tinis, miſceturq́; rudiculis donec ruffeſcat,& ſimile ſandarachę fiat. Dein lauat᷑ dulci aqua donec nubeculæ oẽs eluantur. Siccatur ſimiliter poſtea,& in paſtillos diuiditur. Vis eius 20 eadem quæ ſupradictis, leuiſsima tantũ ex omnibus: præterq́; ad candorem fœminarũ. Eſt aũt letalis potus, ſicut ſpuma argẽti. Poſtea ceruſſa ipſa ſi coquatur ruffeſcit. Sandara chæ quoq; propemodum dicta natura eſt. Inuenitur aũt& in aurarijs& in argentarijs metallis, melior quo magis ruffa, quoc; magis uirus redolens, ac pura friabilisc;. Valet purgaresſiſtere, excalfacere, perrodere. Summa eius dos ſeptica. Explet alopecias ex ace/ to illita. Additur oculorũ medicamentis Fauces purgat cum melle ſumpta, Vocem lym/ pidam ac canotam facit. Suſpirioſis tuſſientibusq; iucunde medetur, cũ reſina terebinthi na in cibo ſumpta. Suffita quoq; cum cedro, ipſo nidore itidẽ medetur. Et arſenicũ ex ea/ dem eſt materia. Quod optimũ, coloris etiã in auro, excellẽtius. Quod uero pallidius aut ſandarachæ ſimilius eſt, deterius exiſtimatur. Eſt& tertiũ genus, quo miſcetur aureus co 30 lor ſandarachæ. Vtrac; hæc ſquamoſa. Illud uero ſiccum purumq́; gracili uenarum diſcurſu fiſile. Vis eadem quæ ſuprà, ſed acrior, Itaq;& cauſticis additur,& pſilothris. Tol lit& pterygia digitorũ, carnesq́; narium,& cõdylomata,& quicquid excreſcit. Torretur ut ualidius proſit in noua teſta, donec mutet colorem. c. PLINII SECvVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XNXNXV
PROOEMIVM.
ETALLORV M quibus opes coſtant, adnaſcentiumn quoq; eis natura indicata propemodum eſt, ita connexis rebus ut immen 40 ſa medicinæ ſylua,& officinarum tenebræ,& moroſa cælandi pingendiq́; ac tingendi ſubtilitas ſimul dicerentur. Reſtant ter/ ræ ipſius genera lapidumqT;, uel numeroſiore ſerie, plurimis ſin/ gula à Græcis præcipue uoluminibus tractata. Nos in ijs breui Ntcatem ſequemur utilem inſtituti modo, nihil neceſſarium aut na turale omittentes. Honos picturæ. Cap. 1 Rimumq́; dicemus quę reſtant de pictura, arte quõdam nobili, tunc cũ expeteretur àregibus populisq;,& illos nobilitante, quos eſſet dignata poſteris tradere: nuncue ro

HISTOCORIAEB LIBER XXXV 613
ro in totum marmoribus pulſa, iam quidem& auro, nec tantum ut parietes toti operian
tur, uerum& interraſo marmore, uermiculatisq; ad effigies rerum& animalium cruſtis.
Non placent iam abaci, nec ſpacia montis in cubiculo delitentia: Cœpimus& lapidem
pingere. Hoc Claudij principatu inuentũ. Neronis uero, maculas, quæ non eſſent, in cru/
ſtis inſerendo unitatẽ uariare, ut ouatus eſſet Numidicus, ut purpura diſtingueretur Sin/
nadicus, qualiter illos naſci optarent deliciæ. Montium hæc ſubſidia deficiẽtium: nec ceſ. ⸗ ſat luxuria id agere, ut quàm plurimum incendijs perdat. 1 Honos imaginum. Cap. 11
Maginum quidem pictura, q́ᷓ; maxime ſimiles in æuum propagabantur figurę, quod
19 Ii totum exoleuit. Aerei ponuntur clypei, argenteæ facies ſurdo figurarum diſcrimine, ſtatuarum capita permutantur, uulgatis iampridem ſalibus etiam carminum. Adeo ma/
teriã malunt conſpici omnes qᷓ́; ſe noſci. Et inter haæc pinacothecas ueteribus tabulis con/
ſuunt, alienasc; effigies colunt, ipſi honorem nõ niſi pretio ducentes, ut frangat hæres,
furis detrahat laqueus.Itaq; nullius effigie uiuẽte, imagines pecuniæ nõ ſuas relinquunt.
Iidem paleſtras athletarum imaginibus,& ceromata ſua exornant,& uultus Epicuri per
cubicuſa geſtant, ac circũferunt ſecum. Natali eius uiceſima luna ſacrificant, feriasq; omni
menſe cuſtodiunt, quas icadas uocant, hi maxime qui ſe ne uiuẽtes quidem noſci uolunt.
Ita eſt profectoꝛartes deſidia perdidit:& quoniã animorũ imagines nõ ſunt, negligũtur
ctiam corporũ. Aliter apud maiores in atrijs hæ erant, quæ ſpectarentur non ſigna exter ꝛo norum artificũ,nec æra aut marmora. Expreſsi cera uultus ſingulis diſponebantur arma/
rijs, ut eſſent imagines, quæ comitarentur gentilitia funera: ſemper que defuncto aliquo,
totus aderat familiæ eius qui unqᷓ; fuerat populus. Stemmata uero lineis diſcurrebant ad
imagines pictas. Tablina codicibus implebantur,& monumẽtis rerum in magiſtratu ge
ſtarum. Aliæ foris& circa limina animorum ingentium imagines erant, affixis hoſtium
ſpolijs, quæ nec emptori refringere liceret, triumphabantq́; etiam dominis mutatis ipſa
domus:& erat hæcc ſtimulatio ingẽs, exprobrãtibus tectis, quotidie imbellem dominum
intrare in alienum triumphum. Extat Meſſalæ oratoris indignatio, qua prohibuit inſeri
genti ſuæ Leuinotũ alienam imaginẽ. Similis cauſa Meſſalę ſeni expreſsit uolumina illa
quæ de familijs condidit, cum Scipionis Africani tranſiſſet atrium, uidiſſetq; adoptione 3o teſtamentaria Salutionis, hoc enim ei fuerat cognomẽ, Africanorũ dedecore notam irre/ pentem Scipionum nomini. Sed pace Meſſalarum dixiſſe liceat, etiam mentiri clarorum imagines.erat aliquis uirtutum amor:multoq́; honeſtius quaàm mereri, ne quis ſuas expe teret. Non eſt prætereundum& nouitium inuentũ. Siquidem non ſolum ex auro argen to' ue, aut certe ex ære in bibliothecis dicantur illi, quorum immortales animæ in ijſdem locis ibi loquuntur, quinimo etiam quæ non ſunt fingũtur, pariuntq́; deſideria nõ traditi uultus, ſicut in Homero euenit: Quo maius(ut equidem arbitror)nullum eſt felicitatis ſpe cimen, q́; ſemper omnes ſcire cupere qualis fuerit aliquis. Aſinij Pollionis hoc Romæ in/ uentõ, qui primus bibliothecã dicando, ingenia hominũ rem publicam fecit. An priores cœperint Alexandriæ& Pergami reges qui bibliothecas magno certamine inſtituere, 40 non facile dixerim. Imaginum amorem flagraſſe quondam teſſes ſunt,& Atticus ille Ciceronis, ædito de his uolumine,& M. Varro benigniſsimo inuento inſertis uoluminum 1 ſuorum fœcunditati, non nominibus tantũ ſeptingentorũ illuſtrium, ſed& aliquo modo V imaginibus, non paſſus intercidere figuras, aut uetuſtatẽ æui contra homines ualere: in/ uentione muneris etiam dijs inuidioſus, quando immortalitatem non ſolum dedit, ue/ 1
rumetiam in omnes terras miſit, ut præſentes eſſe ubiq;& claudi poſſent. Quando primũ clypei imaginũ publice, quãdo in domibus poſiti,& de picturæ initijs, & monochromato,& primis pictorib.& antiquitate picturarũ in Italia. Cap. 111
5 Thoc quidem alienis ille præſtitit. Suorum uero clypeos in ſacro uel publico priua/ tim dicare primus inſtituit ut reperio) Ap. Claudius, qui conſul cum Seruilio fuit an . Ff no 2

614 c vIIHNIIIHvERNAIL; mo urbis ccrx. Poſuit enim in Bellonę æde maiores ſuos. placuitq; in excelſo ſpectari, & titulos honorum legi. Decora res, utiq; ſi liberorum turba paruulis imaginibus ceu ni-/ dum aliquem ſobolis pariter oſtẽdat: quales clypeos nemo nõ gaudens fauensq; aſpicit. Poſt eum M. Aemilius, collega in conſulatu C. Luctatij, non in baſilica modo Aemilia, uerum& domi ſuæ poſuit, id quoca Martio exemplo. Scutis enim, qualibus apud Troiam pugnatum eſt,cõtinebantur imagines: Vnde& nomen habuere clypeorum, nõut peruerſa grammaticorum ſubtilitas uoluit, à cluendo. Origo plena uirtutis, faciem reddi in ſcuto cuiuſq; qui fuerit uſus illo. Pœni ex auro factitauere& clypeos& imagines, ſe/ cumq;ʒ in caſtris tulere. Certe captis eis talem Haſdrubalis inuenit. Martius, Scipionũ in Hiſpania ultor: isq; clypeus ſupra fores Capitolinę ædis uſq;ʒ ad incendium primum ¹a fuit. Maiorũ quidem noſtrorũ tanta ſecuritas in ea re annotatur, ut L. Manlio, O. Fuluio coss. anno urbis quingenteſimo LXXv. M. Aufidius tutelæ Capitolij redemptor, docuerit patres argenteos eſſe clypeos, qui pro æreis per aliquot iam luſtra aſsignabantur. De picturæ initijs incerta, nec inſtituti operis quæſtio eſt. Aegyptij ſex milibus annorũ apud ipſos inuentam, priuſquam in Græciam tranſiret affirmant, uana prędicatione, ut palam eſt. Græci autem alij Sicyone, alij apud Corinthios repertam, omnes umbra hominis lineis circunducta. Itaq;ʒ talem primam fuiſſe: fecundam ſingulis coloribus& mo nochromaton dictam, poſtquam operoſior inuenta erat: duratq; talis etiam nũc. Inuen tam linearem dicunt à Philocle Aegyptio, uel Cleanthe Corinthio. Primi exercuere Ar dices Corinthius& Telephanes Sicyonius, ſine ullo etiamnum colore, iam tamen ſpar⸗ 20 gentes lineas intus. Ideo& quos pingerent aſcribere inſtitutum. Primus inuenit eas coſorare, teſta(ut ferunt) trita, Cleophantus Corinthius, Hunc aut eodem nomine alium fuiſſe, quem tradit Cornelius Nepos ſecutum in Italiam Demaratum, Tarquinij Priſci Romani regis patrem, fugientẽ à Corintho iniurias Cypſelli tyranni, mox docebimus. ſam enim abſoluta erat pictura etiam in Italia. Extant certe hodieq; antiquiores urbe pi ctaræ Ardeæ in ædibus ſacris, quibus equidẽ nullas æque demiror, tam longo æuo durantes in orbitate tecti, ueluti recentes. Similiter Lanuuij, ubi Atalanta& Helena comi/ nus pictæ ſunt nudę ab eodem artifice, utraq; excellentiſsima forma, ſed altera ut uirgo, ne ruinis quidem templi concuſſæ. Pontius“ Caij principis eas tollere conatus eſt libidine accenſus.ſi tectorij natura permiſiſſet. Durant& Cære, antiquiores& ipſæ. Fate ʒ0 biturq́; quiſquis eas diligenter æſtimauerit, nullam artium celerius conſummatam, cum Iliacis temporibus non fuiſſe eam appareat. De pictoribus Romanis,& quando primum dignitas picturæ,& qui uictorias ſuas pictura propoſuerunt,& quando externis picturis dignitas RComæ. Cap. II11 Pud Romanos quoq; honos mature huic arti cõtigit. Siquidem cognomina ex ea A Pictorũ traxerunt Fabij clariſsimę gentis, princepsq; eius cognominis ipſe ædem Salutis pinxit anno urbis conditæ ccccr, quæ pictura durauit ad noſtram memoriam, æde Claudij principatu exuſta. Proxime celebrata eſt in foro boario æde Herculis Pacuuij poëẽtę pictura. Ennij ſorore genitus hic fuit: clariorẽq; eam artẽ Romæ fecit gloria ſcenę: Poſtea nõ eſt ſpectata honeſtis manibus, niſi forte quis Turpilium equitem Ro 40 manũ ẽ Venetia noſtrę ætatis uelit referre, hodieq́; pulchris eius operibus Veronæ ex/ tantibus. Læua is manu pinxit, quod de nullo antèẽ memoratur. Paruis gloriabat᷑ tabellis, extinctus nuper in longa ſenecta, Aterius Labeo prætorius, etiam proconſulatu prouinciæ Narbonenſis functus. Sed ea res in riſu& iam cõtumelia erat. Fuit& principum uirorum non omittendum de pictura celebrè conſilium. Q. Pedius, nepos Q. Pedij con ſularis triumphalisq́;, à Cæſare dictatore cohæredis Auguſto dati, cum natura mutus eſſet, eum Meſſala orator, ex cuius familia pueri auia erat, picturã docendũ cenſuit, idq; etiã diuus Auguſtus cõprobauit. Puer magni profectus in ea arte obijt. Dignatio autẽ Præcipua Romæ increuit(ut exiſtimo) à M. Valerio Max. Meſſala, qui princeps nag 88 1b am
[2h 2

10
20
30
40
HISETOSRIIISGIIIIIIEvvvv’vV 615 lam picturę prælij, quo Carthaginiẽſes& Hieronem in Sicilia deuicerat, propoſuit in la tere curiæ HNoſtilię, anno ab urbe condita quadringenteſimononageſimo. Fecit hoc qui/ dem& IL. Scipio, tabulamq&́; uictoriæ ſuæ Aſiaticæ in Capitolio poſuit. Idq; ægre tuliſſe fratrem Africanũ tradunt᷑, iratum haud immerito, quoniã filius eius in illo prælio captus fuerat. Nõ diſsimilẽ offenſionẽ& Aemiliani ſubijt L. Hoſtilius Mancinus, qui primus Carthaginem irruperat, ſitũ eius expugnationesq́; depictas proponendo in foro,& ipſe aſsiſtens populo ſpectanti ſingula enarrando: qua comitate proximis comitijs conſula/ tum adeptus eſt. Habuit& ſcena ludis Claudij Pulchri magnã admirationem picturæ, cum ad tegularum ſimilitudinem corui decepti imagine aduolarent. Tabulis autẽ exter/ nis autoritatẽ Romæ publice fecit primus omniũ L. Mummius, cui cognomen Achaici uictoria dedit. Namq; cũ in præda uendenda rex Attalus v ii ſeſtertium emiſſet Ari/ ſtidis tabulam. Liberũ patrem cõtinentem, pretiũ miratus, ſuſpicatusq́; aliquid in ea uir/ tutis quod ipſe neſciret, reuocauit tabulam Attalo multũ querente,& in Cereris delubro poſuit, quam primam arbitror picturã externam Romæ publicatam. Deinde uideo& in foro poſitas uulgo. Dinc enim ille Craſsi oratoris lepos agentis ſub ueteribus, cũ teſtis compellatus inſtaret: Dic ergo Craſſe qualẽ me reris? Talem, inquit, oſtendens in tabula pictũ inficetiſsime Gallum egzerentem linguã. In foro fuit& illa paſtoris ſenis cũ baculo, de qua Teutonorum legatus interrogatus, quanti eum æſtimaret, reſpondit, ſibi donari nolle talem uiuum uerumq;. Sed præcipuam autoritatem fecit publice tabulis Cæſar di/ ctator, Aiace& Medea ante Veneris genitricis ædem dicatis. Poſt eum M. Agrippauir ruſticitati propior quaàm delicijs. Extat certe eius oratio magnifica,& maximo ciuium di gna de tabulis omnibus ſignisq; publicandis: quod fieri ſatius fuiſſet, qᷓ; in uillarum exi/ ſia pelli. Verũ eadem illa toruitas tabulas duas Aiacis& Veneris mercata eſt à Cyꝛzicenis H—S. XII M. In thermarum quoq; calidiſsima parte marmoribus incluſerat paruas ta/ bellas, paulo ante cum reficerentur ſublatas. Super omnes diuus Auguſtus in foro ſuo celeberrima in parte poſuit tabulas duas, quæ belli pictã faciem habent& triumphum, Idem Caſtores ac uictoriam poſuit,& quas dicemus ſub artificum mentione in templo Cæſaris patris. Idem in curia quoq;, quam in comitio cõſecrabat, duas tabulas impreſsit parieti: Nemeam ſedentem ſupra leonem, palmigeram ipſam, aſtante cum baculo ſene, cuius ſupra caput tabula bigæ dependet: Niceas ſcripſit ſe inuſsiſſe, tali enim uſus eſt uer/ bo. Alterius tabulæ admiratio eſt, puberem filium ſeni patri ſimilem eſſe, ſalua ætatis differentia, ſuperuolante aquila draconem complexa. Philochares hoc ſuum opus eſſe teſta tus eſt. Immenſa, uel unã ſi quis tantũ hanc tabulam æſtimet, potẽtia artis, cum propter Philocharem ignobiliſsimos alioquin Glaucionem filiumq́; eius Ariſtippũ, ſenatus po/pulusq; Romanus tot ſeculis ſpectet. Poſuit& Tiberius Cæſar minime comis imperator, in templo ipſius Auguſti, quas mox indicabimus. b
Ratio pingendi, de pigmentis Cap. v Actenus dictum ſit de dignitate artis morientis. Quibus coloribus ſingulis primi pinxiſſent, diximus, cũ de pigmentis traderemus in metallis. Qui monochromatea
genera picturę uocauerit, qui deinde,& quæ& quibus temporibus inuenerint, dicemus
in mentione artificum, quoniam indicare naturas colorũ, cauſa inſtituti operis prior eſt. Tandem ſe ars ipſa diſtinxit,& inuenit lumen atq; umbras, differentia colorum alterna uice ſeſe excitãte. Deinde adiectus eſt ſplendor, alius hic q́; lumen: quem quia inter hoc & umbram eſſet, appellauerunt tonon: cõmiſſuras uero colorum& tranſitus, armogen. De coloribus natiuis.& factitijs.(Cap
Vnt autem colores auſteri aut floridi. Vtrũq; natura aut mixtura euenit. Floridi ſunt Oquos dominus pingenti præſtat, miniũ, armenium, cinnabaris, chryſocolla, Indicũ, purpuriſſum. Cæteri auſteri. Ex omnibus alij naſcuntur, alij fiunt. Naſcuntur ſinopis, ru
1 F8“

c. PLINII NATVRALIS prica, parætonium, melinum, eretria, auripigmentũ. Cæteri finguntur, primumq́; quos in metallis diximus. Præterea è uilioribus ochra, ceruſſa uſta, ſandaracha, ſandix, ſyricum, atramentum. Sinopis inuenta eſt primum in Ponto, inde nomen, à Sinope urbe. Naſcitur& in Aegypto, Balearibus, Africa: ſed optima in Lemno& in Cappadocia, ef foſſa ẽ ſpeluncis· Quæ ſaxis adhæſit, excellit. Glebis ſuus colos, extra maculoſus. Hacq; uſi ſunt ueteres ad ſplendorẽ. Species ſinopidis tres, rubra,& minus rubens,& inter has media·Pretiũ optimæ in libras denarij. Vſus ad penicillũ, aut ſi lignũ colorare libeat. Eias quæ ex Africa uenit, octoni aſſes: cccerculum appellant. Quæ magis cæteris rubet, utilior abacis. Idem pretium eius, quæ preſsior uocatur,& eſt maxime fuſca. Vſus eius ad baſes abacorum. In medicina uero blandus, emplaſtrisc;& malagmatis ſiue ſicca cõpo/10 ſitione eius.ſiue liquida facilis, contra ulcera in humore ſi ta; ueluti oris, ſedis. Aluum ſiſtit iafuſa:Fcœæminarũ profluuia, pota denarij pondere. Eadem aduſta, ſiccat ſcabricias ocu/ lorum, è uino maxime. Rubricæ genus in eauoluere intelligi quidam ſecũdæ autoritatis. Palmam enim lemniæ dabãt, minio proximam. Hæc eſt multũ antiquis celebrata, cum inſula in qua naſcitur. Nec nii ſignata uenundabatur, unde& ſphragidem appellauere. Hac miniũ ſublinunt, adulterantq;. In medicina præclara res habetur: Epiphoras enim oculorũ mitigat,& dolores circumlita. Aegilopas manare prohibet. Sanguinem reijcien tibus ex aceto datur bibenda. Bibitur& contra lienũ renumq&h; uitia,& purgationes fœ/minarum.Item& contra uenena,& ſerpentiũ ictus terreſtrium marinorumq́;, omnibus ideo antidotis familiaris. Ex reliquis rubricę generibus, fabris utiliſsima Aegyptia& A/20 fricana, quoniã maxime ſorbentur. Picturis aũt apta naſcitur& in ferrarijs metallis. Ex ea ſit ochra, exuſta rubrica in ollis nouis luto circũlitis.([Quo magis arſit in caminis, hoc melior. Omnis autem rubrica ſiccat, ideoq;& emplaſtris cõuenit, igni etiam ſacro. Sino/pidis Ponticæ ſelibra, ſilis lucidi libris æ& melini græcienſis duabus mixtis, tritisq́; unà per dies xIi leucophorum ſit. hoc eſt, glutinũ auri, cum inducitur ligno. Parætonion nomen loci habet ex Aegypto, ſpumam maris eſſe dicunt ſolidatam cum limo,& ideo con chæ minutæ inueniuntur in eo. Fit& in Creta inſula atq; Cyrenis. Adulteratur Romæ creta cimolia decocta conſpiſſataq;. Pretiũ optimo in pondo ſex x. Ecandidis coloribus pinguiſsimum,& tectorijs tenaciſsimum propter leuorem. Melinũ candidum& ipſum eſt, optimum in Melo inſula. In Samo quoq; naſcitur, ſed eo nõ utuntur pictores pro/ʒ30 pter nimiam pinguedinem. Accubantes effodiunt ibi inter ſaxa uenas ſcrutantes. In me dicina eundem uſum habet quem eretria creta. Præterea linguam tactu ſiccat. Pilos de/ trahit& mitigat. Preciũ in libras ſeſtertij ſinguli. Eſt& colos tertius è candidis ceruſſæ, cuius rationẽ in plumbi metallis diximus. Fuit& terra per ſe in Theodoti fundo inuen/ ta Smyrnæ, qua ueteres ad nauium picturas utebantur. Nunc omnis ex plumbo& ace/ to fit, ut diximus. Vſta caſu reperta incendio Piræi, ceruſſa in orcis cremata. Hac primus uſus eſt Nicias ſu pradictus. Optima nunc Aſiatica habetur, quæ& purpurea appellat᷑. Pretiũ eius in libras æris v. Fit& Romæ cremato ſile marmoroſo& reſtincto aceto. Si ne uſta nõ fiunt umbræ. Eretria terræ ſuæ habet nomen. Hac Nicomachus& Paraſius uſi. Refrigerat emollitq;. Explet uulnera ſicoquatur, ad ſiccãda præcipue utilis,& capitis 40 doloribus,& ad deprehendenda pura. ſubeſſe enim ea intelligitur, ſi ex aqua illita non areſcat. Sandaracham& Ochram Iuba tradit in inſula rubri maris Topazo naſci: ſed in/ de non peruehuntur ad nos. Sandaracha quomodo fieret diximus. Fit adulterina& ex cetuſſa nõ in fornace cocta. Colos eſſe debet flammeus. Pretiũ in libras aſſes quini. Dæc ſi totreatur, æqua parte rubrica admixta ſandycem facit. Quanquam animaduerto Vir/ gilium exiſtimaſſe herbam id eſſe, illo uerſu: 1 Sponte ſua ſandix paſcentes ueſtiet agnos. Pretium in libras dimidium eius quod ſandarachæ. Nec ſunt alij colores maioris ponde ris. Inter factitios eſt& ſyricum, quo minium ſublini diximus. Fit autem ſinopide 8. ſan

HISTORNRIAE LIBER ESSKV 617
dyce mixtis. Atramentum quoq; inter factitios erit, quanquã eſt& terra geminæ originis. Aut enim ſalſuginis modo emanat, aut terra ipſa ſulphurei coloris ad hoc probatur. Inuenti ſunt pictores, qui è ſepulchris carbones infectos effoderẽt. Sed importuna hæc omnia ac nouitia. Fit enim& fuligine pluribus modis, reſina uel pice exuſtis. Propter quod officinas etiã ædificauere, ſumũ eum nõ emittentes. Laudatiſsimũ eodem modo fit tædis. Adulteratur fornaciũ balinearumq; fuligine, quo ad uolumina ſcribẽda utunt᷑. Sunt qui& uini fecem ſiccatam excoquant:affitmantq;.ſi ex bono uino fex fuerit, Indici ſpeciem id atramentũ præbere. Polygnotus& Mycon celeberrimi pictores Athenis,& uinaceis fecere, tryginon appellant. Apelles cõmentus eſt ex ebore cõbuſto facere, quod io elephantinũ uocãt. Apportatur& Indicũ ex India, inexploratg adhuc inuentionis mihi. Fit etiã apud infectores ex flore nigro, qui adhæreſcit æreis cortinis, Fit& è tædis ligno combuſto, tritiso; in mortario carbonibus. Mira in hoc ſepiarũ natura, ſed ex his nõ fit. Omne aũt atramentũ ſole perficitur, librariũ gummi, tectoriũ glutino admixto. Quod autem aceto liquefactum eſt, ægre eluitur. E reliquis coloribus quos à dominis dari dixi/ mus propter magnitudinem pretij, ante omnes eſt purpuriſſum è creta argentaria: cum purpuris pariter tinguitur, bibitq; eum colorem celerius lanis. Præcipuum eſt primũ, fer/uenti aheno rudibus medicamentis inebriatum. Proximũ egeſto eo addita creta in ius idem.Et quoties id factum eſt. leuat᷑ bonitas pro numero dilutiore ſanie. Quare Pateo/ lanum potius laudatur qᷓ; Tyrium aut Getulicum, uel Laconicum, unde precioſiſsimæ 20 purpuræ. Cauſa eſt, quod hyſgino maxime inficitur, rubiã; cogit᷑ ſorbere. Viliſsimum à Canuſio. Pretiũ huic à ſingulis denarijs in libras ad Xxx. Pingentes ſandyce ſublita mox ouo inducentes purpuriſſum, fulgorem minij faciunt. Si purpurã facere malunt, ce/ ruleum ſublinũt, mox purpuriſſum ex ouo inducunt. Ab hoc maxima autoritas Indico. Ex India uenit harundinũ ſpumæ adhæreſcente limo, cum teritur nigrum. At in diluen do mixturã purpuræ ceruleic; mirabilẽ reddit. Alterũ genus eius eſt in purpurarijs offi/ cinis innatans cortinis,& eſt purpuræ ſpuma. Qui adulterant, uero Indico ſtercora co/- V lumbina aut cretam Selinuſiam, uel anulariam ultro inficiunt: Probatur carbone. Reddit V enim quod ſyncerũ eſt ſHammã excellentis purpuræ,& dum fumat odorem maris olet. Ob id quidam ê ſcopulis id colligi putant. Pretium indico denarij uiginti in libras. In me z0 dicina Indicum rigores& impetus ſedat. Siccat oris ulcera. Armenia mittit quod eius no mine appellatur. Lapis eſt hic quoq; chryſocollę modo infectus. Optimumq́; eſt quod maxime uiride eſt, cõmunicato colore cum ceruleo. Solebant libræ eius trecenis nummis taxari. Inuenta per Hiſpanias harena eſt, ſimilem curã recipiens.Itacʒ ad denarios ſenos V uilitas redijt. Diſtat à ceruleo candore modico, qui teneriorem hunc efficit colorẽ. Vſum V in medicina ad pilos tantum alendos habet, maximeq́; in palpebris. Sunt etiamnum no uitij duo colores è uiliſsimis, uiride quod Appianum uocatur,& quod chryſocollam lu/ team mentitur, ceu parum multa ſint mendacia eius. Fit ex creta uiridi æſtimatum ſeſter/ tijs in libras. Anulare quod uocãt, candidum eſt. quo muliebres picturæ illuminant᷑. Fit & ipſum ex creta admixtis uitreis gemmis ex uulgi anulis, unde& anulare dictum.
0 2*—2„ 1* 422 2„. 4 Qui colores udo nõ inducantur,& quibus coloribus antiqui pinxerunt,& quando primum gladiatorum pugnæ propoſitæ ſunt Cap. vII
X omnibus coloribus cretulam amare, udoq́; illini recuſant, purpuriſſum, Indicum ceruleum, melinum, auripigmentũ, appianum, ceruſſa. Ceræ tingunt᷑ ijſdem his co/loribus ad eas picturas quæ inurunt᷑, alieno parietibus genete, ſed claſsibus familiari, iam uero& onerarijs nauibus: quoniã& pericula expingimus, ne quis miretur& rogos pin gi. luuat; pugnaturos ad mortem, aut certe cædem, ſpecioſe uehi. Qua contemplatione tot colorum tanta uarietate ſubit antiquitatem mirari. Quatuor coloribus ſolis immorta
lia illa opera fecere, ex albis melino, ex lilaceis Attico, ex rubris ſinopide Põtica, ex nigtis 3 8 Ff 5 atramento

618 1 c. PLINII NATVRALIS atramento, Apelles. Echion. Melanthiu s, Nicomachus, clariſsimi pictores, cum tabulæ
eorum ſingulæ oppidorum uenirent opibus. Nunc& purpuris in parietes migrãtibus, & India conferente lluminũ ſuorum limum,& draconum& elephantorũ ſaniem, nulla nobilis pictura eſt. Omnia ergo meliora tunc fuere, cum minor copia. lta eſt, quoniã, ut ſupra diximus, rerum non animi pretijs excubatur. Et noſtræ ætatis inſaniam ex pictu/ ra non omittã. Nero princeps iuſſerat coloſſeum ſe pingi cx&α△ pedum in linteo, incogni tum ad hoc tẽpus.Ea pictura cum peracta eſſet in Marianis hortis, accenſa fulmine cum optima hortorum parte conflagrauit. Libertus eius cum daret Antij munus gladiatorũ, publicas porticus inueſtiuit pictura, ut conſtat, gladiatorum miniſtrorumq; omnium ue ris imaginibus redditis. Hic multis iam ſeculis ſummus animus in pictura. Pingi autem gladiatoria munera atq; in publico exponi cœpta à C. Terentio Lucano. Is auo ſuo à quo adoptatus fuerat, triginta paria in foro per triduum dedit, tabulamq́; pictam in ne/more Dianæ poſuit.“ De ætate picturæ, opetum& artifcti indicatura: nobilitates cccv. Cap. VIII Vnc celebres in ea arte quàm maxima breuitate percurrã, neq; enim inſtituti ope/ Nas eſt talis executio. Itaq; quoſdam uel in tranſcurſu,& in aliorum mentione obi/ ter nominaſſe ſatis erit, exceptis operum claritatibus, quæ& ipſa conueniet attingi. ſiue extant, ſue intercidêre. Non conſtat ſibi in hac parte Græcorum diligentia, tam multas poſt olympiadas celebrando pictores q́; ſtatuarios autores. Primumq; olympiade no/ nageſina, cum& Phidiã ipſum initio pictorem fuiſſe tradatur, clypeumq; Athenis ab 20 eo pictum. Præterea in confeſſo ſit, octogeſimatertia fuiſſe banæum fratrem eius, qui cly peum intus pinxit in Acgide Mineruæ quam fecerat Colotes Phidiæ diſcipulus,& in faciendo ·Ioue Olympio adiutor. Quids quod in confeſſo perinde eſt, Bularchi pictoris tabulam in qua erat Magnetum prælium, à Candaule rege Lydiæ Heraclidarũ nouiſsi mo, qui& Myrſlus uocitatus eſt, repenſam auro. Tanta iã dignatio picturæ erat.Id cir/ ca ætatẽ Romuli acciderit neceſſe eſt: duo enim deuiceſima olympiade interiſt Candau/ les, autſut quidam tradunt)eodem anno quo Romulus, niſi fallor, manifeſta iam tum cla ritate artis atq; abſolutione. Quod ſi recipi neceſſe eſt, ſimul apparet multo uetuſtiora principia eſſe, eosq́; qui monochromatis pinxerint, quorum ætas non traditur, aliquan/ to ante fuiſſe, Dygiænontem, Diniam, Charman,& qui primus in pictura marem fœ/30 minamq́; diſcreuit, Eumarum Athenienſem figuras omnes imitari auſum, quiq; inuen/ ta eius excoluerit, Cimonem Cleoneum. Hic catagrapha inuenit, hoc eſt obliquas ima/ gines,& uarie formare uultus, reſpicientes. ſuſpicientes ue& deſpicientes. Articulis etiam membra diſtinxit. Venas protulit, præterq́; in ueſte& rugas& ſinus inuenit. Panæus quidem frater Phidiæ, etiam prælium Athenienſium aduerſus Perſas apud Maratho/ nem factum pinxit. Adeo iam colorum uſus percrebuerat, adeoq; ars perfecta erat, ut in eo prælio iconicos duces pinxiſſe tradatur, Athenienſium, Milciadem, Callimachũ, Cynegyrum, Barbarorum Darium, Tiſſaphernem.. Primum picturæ certamen,& qui primi penicillo pinxerunt Cap. I1X Vinimo certamen picturæ etiam florente eo inſtitutum eſt Corinthi ac Delphis: 40 “ omnium certauit cum Timagora Chalcidenſe, ſuperatus ab eo Pythijs, quod& ipſius Timagoræ catmine uetuſto apparet, chronicorum errore nõ dubio. Alij quoc; poſt hos clari fuere ante nonageſimam olympiadem, ſicut bolygnotus Thaſius, qui primus mulieres lucida ueſte pinxit, capita earum mitris uerſicoloribus opetuit, pluri/ mumq́; picturę primus cõtulit. Siquidẽ inſtituit os adaperire, dentes oſtendere, uultũ ab antiquo rigore uariare. Huius eſt tabula in porticu Pompeij, quæ ante curiã eius fuerat: in qua dubitat᷑, aſcendentẽ cum clypeo pinxerit, an deſcendentem. Hic Delphis ædem pinxit. Hic& Athenis porticum quę Pœcile uocatur, gratuito, cum partem eius Mycon
mercede pingeret, unde maiot huic autoritas. Siquidem Amphictyones,/ quod eſt publi cum

HISETAFREILIE LTIBBR xXxIvXVv b 619 cum Græciæ cõcilium, hoſpitia ei gratuita decreuere. Fuit& alius Mycon, qui minoris co gnomine diſtinguit᷑, cuius filia Timarete& ipſa pinxit. Nonageſima autem olympiade fuere Aglaophon, Cephiſodorus, Phrylus, Euenor pater Paraſii et pręceptor maximipi ctoris.de quo ſuis annis dicemus: oẽs iam illuſtres, non tamen in quibus hærere expoſitio debeat, feſtinãs ad lumina artis, in quibus primus refulſit Apollodorus Athenienſis nonageſimatertia olympiade. Hic primus ſpecies exprimere inſtituit, primusq́; gloriam penieillo iure cõtulit.Eius eſt ſacerdos adorãs,& Aiax fulmine incẽſus, qui Pergami ſpe/ctatur hodie: Neqʒ ante eum tabula ullius oſtẽditur, quæ teneat oculos. Ab hoc artis fores apertas Zeuxis Heracleotes intrauit, olympiadis nonageſimæquintæ anno quarto,
o audentemq́; iam aliquid penicillum(de hoc enim adhuc loquimur) ad magnã glotiam
perduxit, à quibuſdã falſo in octogeſimanona olympiade poſitus, cum fuiſſe neceſſe eſt Demophilum Himeræũ,& Neſeam Thaſium, quoniã utrius eorũ diſcipulus fuerit am bigitur.In eum Apollodorus ſupradictus uerſus fecit, artem ipſis ablatam Zeuxia ferre ſecum. Opes quoq; tantas acquiſiuit, ut in oſtentatione carum, Olympiæ aureis literis in palliorum teſſeris intextũ nomen ſuũ oſtentarit. Poſtea donare opera ſua inſtituit, quod ea nullo ſatis digno pretio permutari poſſe diceret, ſicuti Aſcmenam Agrigentinis, Pana Archelao. Fecit& Penelopẽ, in qua pinxiſſe mores uidet᷑,& athletã. Adeoq; ſibi in illo placuit, ut uerſum ſubſcriberet, celebrem ex eo, inuiſurũ aliquem facilius qᷓ; imitaturũ. Ma gguihcus eſt lupiter eius in throno aſtantibus dijs: Et Aercules infans dracones ſtrangu/ ꝛ0 lans, Alcmena matre coràm pauente& Amphitryone. Deprehenditur tamen Zeuxis grandior in capitibus articulisq;: alioquin tantus diligẽtia, ut Agrigẽtinis facturus tabu/ ſain. quam in tẽplo Iunonis Laciniæ publice dicarent, inſpexerit uirgines eorũ nudas,& quinq; elegerit, ut qd in quac; laudatiſsimũ eſſet, pictura redderet. Dinxit& monochro mata ex albo. Aequales eius& æmuli fuere Timãthes, Androcydes, Eupõpus, Paraſius. De auibus per picturam deceptis,& quid difficillimum in pictura. Cap: xX Eſcendiſſe hic in certamen cum Zeuxide traditur. Et cum ille detuliſſet uuas pictas “ ſucceſſu, ut in ſcenam aues aduolarẽt, ipſe detuliſſe linteum pictum traditur, ita ueritate repræſentata,ut Zeuxis alitum iudicio tumens, Hlagitaret tandem remoto lin teo oſtendi picturam, atq; intellecto errore cõcederet palmam ingenuo pudore, quoniã 30 ipſe uolucres fefelliſſet, Paraſius aũt ſe artificẽ. Fertur& poſtea Zeuxis pinxiſſe puerum uuas ferentem, ad quas cum aduolaſſet auis, eadem ingenuitate proceſsit iratus operi, & dixit, uuas melius pinxi quàm puerum. nam ſi& hoc conſummaſſem, auis timere de/ buerat. Fecit& figlina opera, quæ ſola in Ambracia relicta ſunt, cum inde muſas Fului/ us Nobilior Romã transferret. Zeuxidis manu Romæ Helena eſt in Philippi porticibus: Et in Concordiæ delubro Marſyas religatus. Paraſius Epheſi natus,& ipſe multa conſtituit. Primus ſymmetriã picturæ dedit, primus argutias uultus, elegantiã capilli, uenuſtatem oris, cõfeſsione artificum in lineis extremis palmam adeptus. Hæc eſt in pictu ra ſumma ſubtilitas, Corpora enim pingere& media rerum, eſt quidem magni operis, ſed in quo multi gloriam tulerint. Extrema corporum facere,& deſinẽtis picturæ modũ Ao includere, rarũ in ſucceſſu artis inuenitur. Ambire enim debet ſe extremitas ipſa,& ſic de/ ſinere,ut promittat alia poſt ſe, oſtendatq́; etiam quæ occultat. Hanc ei gloriam conceſſe re Antigonus& Xenocrates, qui de pictura ſcripſere, prædicantes quoq; nõ ſolum con/fitẽtes. Alia multa graphidis ueſtigia extãt in tabulis ac membranis eius, ex quibus proficere dicuntur artifices. Minor tamen uidetur ſibi comparatus in medijs corporibus ex/ primendis. Pinxit& Demon Athenienſiũ, argumẽto quoq; ingenioſo. Volebat nanq; uarium, iracundum, iniuſtum, inconſtantem: eundem exorabilem, clementem, miſericordem, excelſum, glorioſum, humilem, ferocem, fugacemq́;,& omnia pariter oſtendere. Idem pinxit& Theſea qui Romæ in Capitolio fuit:& Nauarchum thoracatũ. Et in una tabula quę eſt Rhodi, Meleagrũ, Herculem, Perſea. Hæc ibi ter fulmine ambuſta, nec; Ff 4 obliterata

620 C. PLINII NATVRALIS
obliterata,hoc ipſo miraculum auget. Pinxit& Archigallum, quam picturã amauit Ti/ berius princeps: atq; ut autor eſt Decius Eculeo x ſeſtertijs æſtimatã; cubiculo ſuo in/ cluſit. Pinxit& Creſſam nutricem, infantemq́; in manibus eius. Et Philiſcũ& Liberum patrem aſtante Virtute,& pueros duos, in quibus ſpectat᷑ ſecuritas& ſimplicitas ætatis: Item ſacerdotẽ, aſtante puero cum acerra& corona. Sunt& duæ picturæ eius nobiliſsi/ mxæc. Hoplitides: alter in certamine ita decurrẽs, ut ſudare uideatur: alter arma deponens, ut anhelare ſentiatur. Laudant᷑& Aeneas Caſtorq; ac Pollux in eadem tabula: Item Te lephus, Achilles, Agamemnon, Wlixes. Eœcundus artffex. ſed quo nemo inſolẽtius& ar rogantius ſit uſus gſoria artis. Nanq;& cognomina uſurpauit Abrodiætum ſe appellan do alijsq; uetbis ptincipem attis,& eam ab ſe cõſummatã. Super omnia Apollinis ſe ralo dice ortum:& Herculem, qui eſt Lynditalem à ſe pictum, qualẽ ſæpe in quiete uidiſſet. Ergo magnis ſuffragijs ſuperatus à Timãthe Sami in Kiace armorumq́; iudicio, herois nomine ſe moleſte ferre dicebat, quod iterũ ab indigno uictus eſſet. Pinxit& minoribus tabellis libidines. eo genere petulantis ioci ſe reficvens. Nam Timanthi uel plurimum affuit ingenij.Eius enim eſt Iphigenia,3oratorum laudibus celebrata, qua ſtante ad aras pe ritura,cum mœeſtos pinxiſſet oẽs. præcipue patruum, cum triſtitiæ omnem imaginẽ con ſumpliſſet, patris ipſius uultum uelauit, quẽ digne non poterat oſtendere. Sunt& alia in genij eius exemplaria, ueluti Cyclops dormiẽs in paruula tabella: cuius& ſic magnitudi nem exprimere cupiẽs, pinxit iuxtà Satyros, thyrſo pollicẽ eius metiẽtes: atq; in omnib. eius operibus intelligit᷑ plus ſemper q́ʒ pingitur,& cum ars ſumma ſit, ingenium tamen 20 ultra artem eſt. Pinxit& Heroa abſolutiſsimi operis, artẽ ipſam cõplexus uiros pingen/ di, quod opus nunc Romæ in templo Pacis eſt. Euxenidas hac ætate docuit Ariſtidem præclarum artificẽ, Eupompus Pamphilum Apellis præceptorem. Eſt Eupompi uictor certamine gymnico palmam tenens. Ipſius autoritas tanta fuit, ut diuiſerit picturã in ge/ nera tria, quæ ante eum duo fuere, Helladicũ& quod Aſiaticũ appellabãt. Propter hunc qui erat Sieyonius, diuiſo Helladico tria facta ſunt, lonicũ, Sicyoniũ. Atticum. Pamphili pictura eſt cognatio,& prælium ad Phliuntẽ,& uictoria Athenienſium. Item Vlixes in rate. Ipſe Macedo natione, ſed primus in pictura omnib. literis eruditus, ꝑręcipue Arith metice& Geometrice, ſine quibus negabat artem perfici poſſe: docuit neminem minoris talento annis decem, quã mercedẽ& Apelles& Melanthius ei dedere. Et huius autori/30 tate effectũ eſt Sicyone primũ, deinde& in tota Græcia, ut pueri ingenui ante omnia dia graphicen, hoc eſt picturã in buxo, docerent᷑·, recipereturq́; ars ea in primũ gradũ libera ſiũ. Semper quidẽ honos ei fuit, ut ingenui eã exercerent, mox ut honeſti, perpetuo inter dicto ne ſeruitia docerent᷑. Ideo neq; in hac, neq; in toreutice, ullius ꝗ ſeruierit opera cele/brantvr. Clari etiã cvn olympiade extitere, Echion& Therimachus. Echionis ſunt no/ biles picturæ Liber pater, item Tragœdia& Comœodia, Semiramis ex ancilla adipiſcẽs regnũ, anus lampadas præferens,& noua nupta uerecundia notabilis. Verum oẽs prius genitos futurosq; poſtea ſuperauit Apelles, eouſq; olympiade cxr¹ in pictura proue/ctus.ut plura ſolus propè ᷓ; cæteri omnes contulerit, uoluminibus etiam æditis quæ do/ ctrinam eam cõtinent.Præcipua eius in arte uenuſtas fuit, cum eadẽ ætate maximi picto 40 res eſſent:quorũ opera cum admiraretur, collaudatis omnibus, deeſſe ijs unam illam Vve nerem dicebat, quã Græci charita uocãt, eætera omnia contigiſſe, ſed hac ſoli ſibi neminẽ parem. Et aliã gloriã uſurpauit, cũ Protogenis opus immenſi laboris ac curæ ſupra mo/ dum anxiæ miraret᷑. Dixit em̃ omnia ſibi cũ illo paria eſſe, aut illi meliora, ſed uno ſe præ ſtare, quõd manũ ille de tabula neſciret tollere:memorabili præcepto, nocere ſæpe nimiã diligentiam. Fuit autẽ non minoris ſimplicitatis q;; artis. Nam cedebat Amphioni de di ſpoſitione, Aſclepiodoro de menſuris, hoc eſt, quanto quid à quo diſtare deberet. Scitũ eſtinter Protogenẽ& eum quod accidit: Ille Rhodi uiuebat: quò cum Apelles adnauigaſſet, auidus cognoſcendi opera eius, fama tantũ ſibi cogniti, continuo officinam petit11““
9 5.

HIST ORIAE LIBER XXNXV 621 Aberat ipſe, ſed tabulam magnæ amplitudinis in machina aptatã picturæ, anus una cu ſtodiebat. Hæc Protogenem foris eſſe reſpondit, interrogauitq; à quo quæſitũ diceret: Ab hoc, inquit Apelles: arreptoq́; penicillo lineam ex colore duxit ſummę tenuitatis per tabulã. Reuerſo Protogeni quæ geſta erant anus indicauit. Ferunt artificẽ protinus con/ templatum ſubtilitatem, dixiſſe Apellem ueniſſe: non enim cadere in alium tam abſolu/ tum opus.Ipſum tunc alio colore tenuiorem lineam in ipſa illa duxiſſe, præcepiſſec; abe untem, ſi rediſſet ille, oſtenderet, adijceretq́; hunc eſſe quem quæreret; atq; ita euenit. Re uertitur enim Apelles, ſed uinci erubeſcens, tertio colore lineas ſecuit, nullum relinquens amplias ſubtilitati locum. At Protogenes uictum ſe confeſſus in portũ deuolauit, hoſpi-/ io tem quærens. Placuitq́; ſic eam tabulam poſteris tradi, omnium quidem; ſed artificum præcipuo miraculo. Conſumptam eam conſtat priore incendio domus Cæſaris in pala tio, auide antè à nobis ſpectatam, ſpatioſiore amplitudine nihil aliud cõtinentem quàm lineas uiſum effugientes, inter egregia multorum opera inani ſimilem,& eo ipſo allicien/ tem, omniq́; opere nobiliorem. Apelli fuit alioquin perpetua cõſuetudo, nunquam tam occupatam diem agendi,ut non lineam ducendo exerceret artem, quod ab eo in prouer/ bium uenit. Idem perfecta opera proponebat in pergula tranſeuntibus, atq; poſt ipſam tabulam latens. uitia quæ notarentur auſcultabat, uulgũ diligentiorem iudicem q́; ſe præ ferens. Ferũtq́; à ſutore reprehenſum, quod in crepidis una intus pauciores feciſſet anſas, eodem poſtero die ſuperbo emendatione priſtinæ admonitionis cauillãte circa ctus, in/ 20 dignatum proſpexiſſe denunciantem ne ſupra crepidam ſutor iudicaret: quod& ipſum in prouerbium uenit. Fuit enim& comitas illi, propter quã gratior Alexandro Nlagno erat, frequenter in officinã uentitanti: nam ut diximus, ab alio pingi ſe uetuit edicto. Sed & in officina imperite multa diſſerenti ſilentiũ comiter ſuadebat, rideri eum dicens à pue ris qui colores tererent. Tantum erat autoritati iuris in regem ʒalioquin iracundum: quan quam Alexander ei honorẽ clariſsimo præbuit exemplo. Namcp cum dilectam ſibi ex pallacis ſuis pręcipue nomine Campaſpen nudã pingi ob admirationẽ formæ ab Apel le iuſsiſſet, eumq́; tum pari captũ amore ſenſiſſet, dono dedit eam. Magnus animo, ma/ ior imperio ſui, nec minor hoc facto quàm uictoria aliqua. Quippe ſe uicit, nec thorũ tan tum ſuũ, ſed etiam affectum donauit artifici: ne dilectæ quidem reſpectu motus, ut quæ 3o modo regis fuiſſet, modo pictoris eſſet. Sunt ꝗ Venerẽ Anadyomenen illo pictã exem plari putãt. Apelles& in æmulis benignus, Protogeni dignationem primus Rhodicon ſtituit. Sordebat ille ſuis, ut plerũq; domeſtica: percontantiq; quanti licitaret᷑ opera effe/ cta.paruũ neſcio quid dixerat: at ille quinquagenis talentis popoſcit, famamq́; diſperſit ſe emere/ut pro ſuis uenderet. Ea res concitauit Rhodios ad intelligendũ artificẽ, nec niſi augentib.pretiũ ceſsit.Imagines adeo ſimilitudinis indiſcreræ pinxit ut incredibile dictu Apion grãmaticus ſcriptũ reliquerit, quendã ex facie hominũ addiuinantẽ(quos metopoſcopos uocant)ex ijs dixiſſe aut futuræ mortis annos aut præteritæ. Nõ fuerat ei gratia in comitatu Alexandri cum Ptolemæo, quo regnante Alexandriã ui tẽpeſtatis expul ſus, ſubornato fraude æmulorũ plano regio inuitatus, ad regis cœnã uenit. Indignantic 40 Ptolemæo,& uocatores ſuos oſtendenti, ut diceret à quo eorũ inuitatus eſſet, arrepto car bone extincto è foculo, imaginẽ in pariete deliniauit, agnoſcẽte uultũ plani rege ex incho ato protinus.Pinxit& Antigoni regis imaginẽ altero h⸗ orbam, primus excogitata ratione uitia condendi: obliquam nanq; fecit, ut quod corpori deerat, picturæ potius de eſſe uideretur: tantumq́; eã partem è facie oſtendit, quam totã poterat oſtendere. Sunt inter opera eius& expirantiũ imagines. Quæ aũt nobiliſsima ſint, nõ eſt facile dictu. Ve nerem exeuntẽ è mari diuus Auguſtus dicauit in delubro patris Cæſaris, quæ Anadyo mene uocatur, uerſibus Græcis tali opere, dum laudat᷑, uicto, ſed illuſtrato: Cuius inferio rem partem corruptam qui reficeret non potuit reperiri. Verum ipſa iniuria ceſsit in glo riam artificis. Conſenuit hæc tabula carie: aliamq́; pro ea Nero principatu ſubſtituit ſuo Dorothei

622 C. pEINII NATVRAILISA
Dorothei manu. Apelles inchoauerat aliã Venerem Cois, ſuperaturus etiam ſuã illam priorem. Inuidit mors peracta parte, nec qui ſuccederet operi ad præſcripta lineamenta inuentus eſt. Pinxit& Alexandrũ Magnum, fulmen tenentem in templo Epheſiæ Dia næ xXx talentis auri. Digiti eminere uident᷑,& fulmen extra tabulam eſſe. Sed legentes meminerint, omnia ea quatuor coloribus facta: manipretiũ eius tabulæ in nũmo aureo menſura accepit non numero. Pinxit& Megabyꝛzi ſacerdotis Dianæ Epheſiæ pompã, Clytum equo ad bellum feſtinantem,& ei galeam poſcenti armigerũ porrigentem. Ale/ xandrum& Philippum quoties pinxerit, enumerare ſuperuacuum eſt. Mirantur eius Abronem Samij,& Menandrũ regem Cariæ Rhodij. Item Ancæũ: Alexandriæ Gor, goſthenem tragœdũ: Romæ Caſtorem& Pollucem cũ uictoria& Alexãdro Magno. Item belli imaginẽ, reſtrictis à tergo manibus, Alexandro in curru triumphante: Quas utraſq;ʒ tabulas diuus Auguſtus in fori ſui partibus celeberrrimis dicauerat ſimplicitate moderata. Diuus Claudius pluris exiſtimauit, in utriſq; exciſa facie Alexandri diai Auguſti imaginem ſubdere. Eiuſdem arbitrantur manu eſſe& in Antonię tẽplo Herculem auerſum, ut(quod eſt difficilimũ) faciem eius oſtendat uerius pictura q́; promittat. Pin/ xit& heroa nudum, eaq́; pictura naturam ipſam prouocauit. Eſt& equus eius, ſiue fuit, pictus in certamine, quod iudicium ad mutas quadrupedes prouocauit ab hominibus: Nancʒ ambitu æmulos præualere ſentiens, ſingulorũ picturas inductis equis oſtendit: Apellis tantũ equo abhinniuere, idc; poſtea ſemper illius experimentum artis oſtenta/tur. Fecit& Neoptolemum ex equo aduerſus Perſas, Archelaum cum uxore& ſilia, An 20 tigonum thoracatũ cum equo incedentem. Peritiores artis præferunt omnibus eius ope ribus eundem regem ſedentem in equo: Dianam ſacrificantiũ uirginum choro mixtã, quibus uiciſſe domeri uerſus uidetur idipſum deſcribentis. Pinxit& quæ pingi nõ poſſunt, tonitrua, fulgetra, fulguraq;: Bronten, Aſtrapen, Ceraunobolon appellant. Inuẽta eius& cęteris profuere in arte. Vnũ imitari nemo potuit, quòd abſoluta opera attramẽto illinebat ita tenui, ut idipſum repercuſſu claritates colorũ excitaret, cuſtodiretq́; à puluere & ſordibus, ad manũ intuenti demũ appareret. Sed& tum ratione magna, ne colorum claritas oculorũ aciem offenderet, ueluti per lapidẽ ſpecularem intuentibus è longinquo: & eadẽ res nimis floridis coloribus auſteritatẽ occulte daret. Requalis eius fuit Ariſtides Thebanus:ls omnium primus animum pinxit,& ſenſus omnes expreſsit, quos uocant ʒ0 Græci ethe: Item perturbationes, durior paulo in colorib. Huius pictura eſt, oppido ca/pto ad matris moriẽtis ex uulnere mammã adrepens infans: intelligiturq; ſentire mater, & timere ne emortuo lacte ſanguinẽ infans lambat: Quam tabulã Alexander Magnus tranſtulerat Pellam in patriam ſuam. Idem pinxit prælium cum Perſis, c homines ea ta/ bula complexus, pactusq; in ſingulos mnas denas à tyranno Elatenſiũ Mnaſone. Pin/ xit& currentes quadrigas,& ſupplicantem penè cum uoce. Et uenatores cum captura.Et Leontionem pictorem. Et Anapauomenen propter fratris amorem morientẽ. Item Li, berũ patrẽ& Ariadnen, ſpectatos Romæ in æde Cereris: Tragcœdũ& puerũ, in Apol linis, cuius tabulæ gratia interijt pictoris inſcitia, cui tergendam eã mãdauerat M. Iunius prætor ſub die ludorũ Apollinariũ. Spectata eſt in æde Fidei in Capitolio imago ſenis 40 cum lyra puerũ docẽtis. Pinxit& ægrum ſine fine laudatum. Qua in arte tantũ ualuit, ut Attalus rex unam tabulam eius c talentis emiſſe tradatur. Simuh ut dictum eſt,& Proto genes floruit: patria ei Caunus, gentis Rhodijs ſubiectæ. Summa eius paupertas initio, artisq; ſumma intentio,& ideo minor fertilitas. Quis eum docuerit, non putant cõſtare. Quidam& naues pinxiſſe uſq; ad annum I argumentum eſſe, quòd cum Athenis cele/ berrimo loco Mineruæ delubro propylæon pingeret, ubi fecit nobilem Paralum& de mionida, quam quidam Nauſicam uocant, adiecerit paruulas naues longas in ijs, quæ pictores parerga appellant, ut appareret à quibus initijs ad arcem oſtentationis opera ſua perueniſſent. PDalmam habet tabularum eius Ialyſus, qui eſt Romæ, dicatus in
8

HIS TORIAE LIBER XXXV 623 plo Pacis: quem cum pingeret, traditur madidis lupinis uixiſſe, quoniã ſimul famem ſu/ ſtinerẽt& ſitim, ne ſenſus nimia dulcedine obſtrueret. Iuic picturæ quater colorẽ indu/xit ſubſidio iniuriæ& uetuſtatis, ut decedẽte ſuperiore inferior ſuccederet. Eſt in ea canis mire factus/ut quem pariter caſus& ars pinxerit. Non iudicabat ſe exprimere in eo ſpu/ mam anhelantis poſſe, cum in reliqua omni parte(quod difficillimũ erat)ſibi ipſe ſatis fe/ ciſſet. Diſplicebat autem ars ipſa, nec minui poterat;& uidebatur nimia ac longius à ueri/ 1- tate diſcedere, ſpumaq; illa pingi nõ ex ore naſci, anxio animi cruciatu, cum in pictura uerum eſſe non ueriſimiſe uellet, abſterſerat ſæpius mutaueratq; penicillum, nullo modo ſibi approbans. Poſtremo iratus arti quòd intelligeretur, ſpongiam eam impegit inuiſo lo o co tabulæ,& illa repoſuit ablatos colores, qualiter cura optabat: fecitc; in pictura fortu/ na naturam. Hoc exemplo ſimilis& Nealcem ſucceſſus in ſpuma equi ſimiliter ſpongia impacta ſecutus dicitur, cum pingeret popyzonta retinentem equum:. Canem ita Proto genes monſtrauit& fortuna. Propter hũc Ialyſum, ne cremaret tabulas Demettius rex, cum ab ea parte ſola poſſet Rhodũ capere, non incendit, parcentemq&; picturæ fugit occaſio uictoriæ. Erat tũc Protogenes in ſuburbano hortulo ſuo, hoc eſt Demetrij caſtris. Neq; interpellatus præliſs inchoata opera intermiſit omnino: ſed accitus à rege interro/ gatusq;. qua fiducia extra muros ageret, reſpondit, ſcire ſe illſk cum Rhodijs bellũ eſſe, nõ cum artibus. Diſpoſuit ergo rex in tutelã eius ſtationes, gaudens quòd poſſet manus ſer uare quibus iam pepercerat:& ne ſæpius auocaret, ultro ad eũ uenit hoſtis: relictisqʒ ui20 ctoriæ ſuæ uotis, inter arma& murorum ictus ſpectauit artificem. Sequiturq́; tabulam eius tẽporis hæc fama. quòd eam Protogenes ſub gladio pinxerit. Satyrus hic eſt, quem Anapauomenon uocãt, ne quid deſit temporis eius ſecuritati, tibias tenens. Fecit& Cydippen, Tlepolemon, Philiſcum tragcœdiarum ſcriptorem meditantemm,& athletam& Antigonum regem,& imaginem matris Ariſtotelis philoſophi: qui etiam ſuadebatut Alexandri Magni opera pingeret, propter æternitatem rerum. Impetus animi& quæ/ dam artis libido in hæc potius eum tulere. Nouiſsime pinxit Alexandrum ac Pana. Fecit& ſigna ex ære, ut diximus. Eadem ætate fuit Aſclepiodorus, quem in ſymmetria mirabat᷑ Apelles. Huic Mnaſon tyrannus pro duodecim dijs dedit in ſingulos mnas trece nas:demq́; Theomneſto in ſingulos heroas mnas centenas. His annumerari debet Niz0 comachus, Ariſtodemi filius ac diſcipulus. Pinxit hic raptũ Proſerpinæ: quæ tabula fuit in Capitolio in Mineruæ delubro ſupra ædiculam Iuuentutis. Et in eodem Capitolio alia quã Plancus imperator poſuerat, Victoria quadrigam in ſublime rapiens. Hie pri/ mus Vlixi addidit pileum. Pinxit& Apollinem& Dianam, deumq́; matrem in leone ſe dentem: item nobiles Bacchas arreptantibus Satyris, Scyllamq́; quæ nunc eſt Romæ in templo Pacis. Nec fuit alius in ea arte uelocior. Tradunt nanq; conduxiſſe pingen/ dum ab Ariſtrato Sicyoniorum tyranno quod is faciebat Teleſti poet monumentum, præfinito die intra quem perageretur, nec multo ante ueniſſe, tyranno in pœnam accen ſo: paucisq; diebus abſoluiſſe celetitate& arte mira: Diſcipulos habuit Ariſtidem fra/ trem,& Ariſtoclem filiũ,& Philoxenũ Eretrium, cuius tabula nullis poſtferẽda Caſſan/ 40 dro regi picta, continuit Alexandti prælium cum Dario. Idem pinxit& Laſciuiã, in qua tres Sileni comeſſantur. Hic celeritatem præceptoris ſecutus, breuiores etiamnum quaſdam picturæ uias& compendiarias inuenit. Annumeratur his& Nicophanes elegans & concinnuso ita ut uetuſta opera pingeret propter æternitatem rerum, impetuoſi animi, & cui pauci comparentur. Cothurnus ei& grauitas artis. Multum à Zeuxide& Apelle abeſt Apellis diſcipulus Perſeus, ad quẽ de hac arte ſcripſit, ꝗhuius fuit ætatis. Ariſtidis Thebani diſcipuli fuerunt& ſilij. Niceros& Ariſtippus, cuius eſt Satyrus cũ ſcypho co/ ronatus. Diſcipuli eius fuerũt Antorides& Euphranor, de quibus mox dicemus. Nan/ que ſubtexi pat eſt minoris picturæ celebres in penicillo, è quibus fuit Pyreicus arte pau/cis poſtferendus: propoſito neſcio an deſttuxerit ſe, quoniã humilia quidem ſecutus, hu 8 militatis

7
624 c. PLINII NATVRALIS 1
militatis tamen ſummam adeptus eſt gloriam. Tonſtrinas ſutrinasq; pinxit,& aſellos& obſonia ac ſimilia, ob hoc cognominatus Rhyparographos, in ijs conſummatæ uolupta tis. Quippe eæ pluris ueniere quàm maximæ multorũ. Ediuerſo meniana, inquit Varro, omnia operiebat Serapionis tabula ſub ueteribus. Hic ſcenas optime pinxit, ſed hominẽ pingere nõ potuit. Contrà Dionyſius nihil aliud q́; homines pinxit, ob hoc Anthropographus cognominatus. Parua& Callicles fecit. Itẽ Calaces comicis tabellis. Vtracq; An tiphilus. Nam& Heſionam nobilem pinxit,& Alexandrum ac Philippum cum Miner ua, qui ſunt in ſchola in Octauig porticibus: et in Philippi Liberũ patrẽ, Alexandrũ pue rum, Hippolytũ tauro emiſſo expaueſcentẽ: In Pompeia uero Cadmũ et Europen. Idem iocoſo nomine Gryllum ridiculi habitus pinxit. Vnde hoc genus picturæ grylli uocan/1o tur. Ipſe in Aegypto natus didicit à Cteſidemo. Decet nõ ſileri& Ardeatis templi picto/ rem, præſertim ciuitate donatum ibi& carmine, quod eſt in ipſa pictura his uerſibus.
Dignis digna loca picturis condecorauit,
Reginæ Ianonis ſupremæ coniugis templum,
Marcus Ludius Elotas Setolia oriundus,
Quem nunc& poͤſt ſemper ob artem hanc Ardea laudat.
Ea ſunt ſcripta antiquis literis Latinis: non fraudando& Ludio diui Auguſti ætate, qui primus inſtituit amgœniſsimã parietum picturam, uillas, et porticus, ac topiaria opera, lucos, nemora, colles, piſcinas, euripos, amnes; littora, qualia quis optarat, uarias ibi obam bulantium ſpecies, aut nauigantium, terra que uillas adeuntium aſellis aut uehiculis. Iam 20 piſcantes,aucupantesq;, aut uenantes, aut etiam uindemiãtes. Sunt in eius exemplaribus nobiles paluſtri acceſſu uillæ, ſucollantium ſpecie mulieres labentes trepidæq; feruntut: plurimæ præterea tales argutiæ, facetiſsimi ſales. Idemq́; ſubdialib. maritimas urbes pin gere inſtituit, blandiſsimo aſpectu minimoq́; impendio. Sed nulla gloria artificũ eſt, niſi eorum qui tabulas pinxere, eoq; uenerabilior apparet antiquitas. Nõ enim parietes exco lebant dominis tantũ, nec domos uno in loco mãſuras, quæ ex incẽdijs rapi non poſſent. Caſula Protogenes cõtentus erat in hortulo ſuo. Nulla in Apellis tectorijs pictura erat. Nondum libebat parietes totos pingere. Omnis eorũ ars urbibus excubabat, pictorq; res cõmunis terrarum erat. Fuit& Arellius Romæ celeber, paulo ante diuũ Auguſtum, niſi flagitio inſigni corrupiſſet artem, ſemper alicuius fœminæ amore flagrans,& ob id 30 Deas pingens, ſed dilectarum imagine.ltaq; in pictura eius ſcorta numerabãtur. Fuit& nuper grauis ac ſeuerus idemq́; floridus, humilis rei pictor Amulius. Huius erat Miner ua ſpectantem aſpectans quacũq; aſpiceretur. Paucis diei horis pingebat, id quoq; cum grauitate, quod ſemper togatus quanquam in machinis. Carcer eius artis domus aurea fuit,& ideo non extant exempla alia magnopere. Poſt eum fuere in autoritate Cornelius Pinus& Actius Priſcus, qui Honoris& Virtutis ædes imperatori Veſpaſiano Auguſto reſtituenti pinxerunt:ſed Priſcus antiquis ſimilior. 1
De auium cantu compeſcendo,& quis encauſto& penicillo primus lacunaria& ca/
meras pinxerit, ſparſimq́; precia mirabilia picturarum. Cap. XI.
N On eſt omittenda in picturæ mẽtione celebris circa Lepidum fabula. Siquidem in 40
triumuiratu quodam loco deductus à magiſtratibus in nemoroſum hoſpitium, mi naciter cum ijs poſtero die expoſtulauit, ſomnum ademptum ſibi uolucrum cõcentu. At ill draconem in longiſsima membrana depictum circum dedere loco. Eoq; terrore aues tum filuiſſe narratur,& poſtea cognitum eſt ita poſſe cõpeſci. Ceris pingere ac picturam inurere quis primus excogitauerit, non conſtat. Quidã Ariſtidis inuentũ putant, poſtea conſummatum à Praxitele. Sed aliquanto uetuſtiores encauſticæ picturæ extitere, ut Po lygnoti& Nicanoris& Archeſilai Pariorũ. Lyſippus quoq; Aeginæ picturæ ſuæ inſcri pſit Nẽεογ quod profecto nõ feciſſet, niſi encauſtica inuẽta. Pãphilus quoc Apellis Præceptor non pinxilſe tantũ encauſtica, ſed etiã docuiſſe traditur Pauſiam Sicyonium Primum

———
HIS T ORILILAE LIBER XXXVS 6,25 primũ in hoe genere nobilẽ: Btietis lilius hic fuit eiuſdẽq; primo diſcipulus.Pinxit et ipſe penicillo patietes Theſpijs cũ reficerent᷑, quõdã à Polygnoto picti, multũq́; cõparatione ſuperatus exiſtimabatur, qm̃ nõ ſuo genere certaſſet. Idem& lacunaria primus pingere inſtituit, nec cameras ante eum taliter adornari mos fuit. Paruas pingebat tabellas, maxi/
meq́; pueros:hoc ęmuli eum interpretabãtur facere quoniã tarda picturæ ratio eſſet illa. Quãobtẽ arti daturus& celeritatis famã, abſoluit uno die tabellã, quæ uocata eſt heme/teſios, puero picto. Amauit in iuuenta Glycerã municipẽ ſuã, inuentricem coronarũ- cer tandocʒimitatione eius, ad numeroſiſsimã florum uarietatẽ perduxit artẽ illã: poſtremo pinxit illã ſedẽtẽ cũ corona, quæ è nobiliſsimis eius tabula appellata eſt ſtephanoplocos,
o ab alijs ſtephanopolis, qm̃ Glycera uenditando coronas ſuſtentauerat paupertatẽ. Au/
ius tabulæ exemplar, quod apographon uocant, L. Lucullus duobus talentis emit à Dio nyſio Athenis. Bauſias aũt fecit& grandes tabulas, ſicut ſpectatã in Pompeij porticibus boum immolationẽ. Eam enim picturã primus inuenit, quã poſtea imitati ſunt multi, æquauit nemo. Ante omnia cum longitudinem bouis oſtendere uellet, aduerſum eum pinxit, nõ trãſuerſum, unde& abunde intelligitur amplitudo. Dein cum oẽs, quę uolunt eminentia uideri, cãdicantia faciãt, coloremq́; cõdiant nigro: hic totum bouẽ atri coloris fecit, umbræq; corpus ex ipſa dedit, magna prorſus arte in æquo extantia oſtendens,& in confracto ſolida omnia.· Sicyone& hic uitam egit, diuc; fuit illa patria picturæ. Tabu las enim oẽs ex publico propter æs alienum ciuitatis addictas, Scauri ædilitas Romam
20 trãſtulit. Poſt eum eminuit lõge ante oẽs Euphranor Iſthmius, olympiade c 11I1I. idem
qui inter fictores dictus eſt à nobis. Fecit& coloſſos& marmora ac ſcyphos ſcalpſit: do/ cilis ac laborioſus ante om̃es,& in quocunq; genere excellens ac ſibi æqualis. Hic primus uidetur expreſſiſſe dignitates heroum,& uſurpaſſe ſymmetriã. Sed fuit uniuerſitate corporum exilior, capitibus articulisc; grãdior. Volumina quoq; compoſait de ſymmetria
& coloribus. Opera eius ſunt, equeſtre prælium, x 11 dij. Pheſeus, in quo dixit, eundem apud Paraßum roſa paſtum eſſe, ſuum uero carne. Nobiles eius tabuſæ Epheſi, Vlixes ſimulata ueſania bouem cum equo iungens,& palliati cogitantes, dux gladium cõdens. Eodem tempote fuit& Cydias.cuius tabulã Argonautas n-s cxLII Hortenſius ora tor mercatus eſt, eic; ædem fecit in Tuſculano ſuo. Euphranoris aũt diſcipulus fuit Anti
30 dotus. Huius eſtclypeo dimicãs Athenis,& luctator, tibicenq; inter pauca laudatus.Ipſe
diligẽtior numeroſior.& in coloribus ſeuerus, maxime inclaruit diſcipulo Nicea Athe nienſi. qui diligentiſsime mulieres pinxit. Lumen& umbras cuſtodiuit, atq; ut eminerẽt ẽ tabulis picturæ maxime curauit. Opera eius, Nemea aduecta ex Aſia Romã à Sylla/ no, quam in curia diximus poſitã: item Liber pater in ęde Concordiæ: Hyacinthus, quẽ Cæſar Auguſtus delectatus eo ſecũ deportauit Alexandtia capta,& ob id Tiberius Cæ ſar in templo eius dicauit hanc tabulã:& Diana. Epheſi uero eſt Megabyꝛzi ſacerdotis Epheſiæ Dianæ ſepulchrum. Athenis necromantia Homeri. Hanc uendere noluit At/ talo regi talentis L x. potiusq; patrig ſuæ donauit, abundans opibus. Fecit& grandes pi cturas, in quibus ſunt Calypſo& Io,& Andromeda, Alexãder quoq; in Pompeij porAo ticibus pręcellens.& Calypſo ſedens. Huic quidem aſcribuntur quadrupedes. Proſper/
rime canes expreſſit. Hic eſt Niceas, de quo dicebat Praxiteles interrogatus quę maxime opera ſua probaret in marmoribus, quibus Niceas manum admouiſſet: tantum circumli tioni eius tribuebat. Non ſatis diſcernitur alium eodem nomine, an hunc eundem qui/ dam faciunt olympiade centeſima x 11. Niceæ cõparatur,& aliquanto præfertur Athe/ nion Maronites Glaucionis Corinthij diſcipulus,& auſterior colore,& in auſteritate iucundior. ut in ipſa pictura eruditio eluceat. Pinxit in tẽplo Eleuſine Phylarchum, Athe/ nis frequentiam quam uocauere polygynæcon. Item Achillem uirginis habitu occultatum Vlixe deprehendente. Et in una tabula, quac; maxime inclaruit, agaſonem cum equo. Quod niſi in iuuenta obijſſet, nemo ei cõpararetur. Eſt nomen& Heraclidi MaGg cedo/

626 c. PLINII NATVRALIS cedoni. Initio naues pinxit:captoc; rege Perſeo Athenas cõmigrauit, ubi eodem tempo te erat Metrodotus pictor idemqo; philoſophus, magnæ in utraq; ſcientia autoritatis. Htaq;ʒ cum L·Paulus deuicto Perſeo petiſſet ab Athenienſibus ut ſᷣbi qᷓ; probatiſsimum philoſophum mitterent ad erudiendos liberos, itemq́; pictorern ad triumphum excolen dum, Athenienſes Metrodorum elegerũt, profeſſi eundem in utroq; deſiderio præſtan tiſsimum, quod edicto quoq; Paulus indicauit. Timomachus Byzantius Cæſaris dicta toris ætate Aiacem ei pinxit& Medeam, ab eo in Veneris genetricis æde poſitas, octo/ginta talentis uenundatas. Talentum Atticum Xv rtaxat M. Vatro. Timomachi æque ſaudantur Oreſtes, Iphigenia in Tauris, Lecythion agilitatis exercitator, cognatio nobili um, palliati, quos dicturos pinxit, alterum ſtantem, alterum ſedentem: præcipue tamen 10 ars ei fauiſſe in Gorgone uiſa eſt. Pauſi filius& diſcipulus Ariſtolaus e ſeueriſsimis pi-/ ctoribus fuit, cuius ſunt Epaminõdas, Pericles, Medea, Virtus, Theſeus: imago Atticæ plebis, boum immolatio. Sũt quibus& Mechopanes eiuſdem Pauſię diſcipuſus placeat diligentia, quam intelligant ſoli artifices, alias durus in coloribus, ſed& multus. Nam So crates iure omnibus placet. Talesq; ſunt eius picturæ: cum Aeſculapio filiæ Dygia, Aegle, Panacea, Iaſo,& piger qui appellatur Ocnos ſpartum torquẽs, quod aſellus arrodit. Hactenus indicatis in genere utroqʒ proceribus, nõ ſilebũtur& primis proximi. Ariſto clides, qui pinxit ædemm Apollinis Delphis. Antiphilus puero ignem cõflante laudatur, ac pulchraalis domo ſplendeſcẽte, ipſiuś; pueri ore. Itẽ lanificio, in quo properant om nium mulierũ penſa. Ptolemæo uenãte. Sed& nobiliſsimo Satyro cũ pelle pantherina, 20 quem Apoſcoponta appellãt. Ariſtophon Ancæo unlnerato ab apro cum ſocia dolotis Aſtipale:numeroſaq́; tabula, in qua ſunt Priamus, Uelena, Credulitas, Vlixes, Deipho/ bus, Dolon. Androbius pinxit Scyllin ancoras Perſicę claſſis præcidentẽ, Artemon Da naen mirantibus eam prædonibus, reginam Stratonicen, Derculem& Deianiram. No biliſsimas aũt quæ ſunt in porticibus Octauiæ operibus, Derculem ab Oeta monte Do ridos exuta mortalitate cõſenſu deorum in cœlum euntem, Laomedõtis circa Herculem & Neptunũ hiſtoriã. Alcimachus Dioxippum, qui pancratio Olympiqæ citra pulueris iactũ(quod uocãt aconiti)uicit: coniti Nemea. Cteſilochus Apellis diſcipulus petulãti pi/ ctura innotuit, Ioue Liberũ parturiẽte depicto mitrato,& muliebriter ingemiſcẽte inter obſtetricia dearum. Cleon Admeto. Cteſidemus Oechaliæ expugnatione& Laoda- 20 mia. Cleſides reginæ Stratonices iniuria. Nullo enim honore exceptus ab ea, pinxit uo/ lutantem cum piſcatore, quem reginam amare ſermo erat. Eamq́; tabulã in portu Ephe/ ſi propoſuit, ipſe uelis raptus eſt. Regina tolli uetuit, utriuſc; ſimilitudine mire expreſſa. Cratenus comcœdos Athenis in Pompio pinxit. Eutychides bigam: regit Victoria. Eu/dorus ſcena ſpectatur, idem& ex ære ſigna fecit. Iphis Neptuno& Victoria. Habron amicitijã& cõcordiam pinxit,& deorum ſmulacra. Leontiſcus Aratum uictorẽ cum tro phæo, pſalttiam. Leon Sappho. Nicearchus Venerẽ inter Gratias& Cupidines, Aer/ culem triſtem inſaniæ pœnitentia. Nealces Venerem, ingenioſus& ſolers in arte. Siqui dem cam prælium nauale Aegyptiorum& Perſarum pinxiſſet, quod in Nilo, cuiusaqua eſt mari ſimilis, factum uolebat intelligi, argumento declarauit, quod arte non po/ 40 terat. Aſellum enim in littore bibentem pinxit,& crocodilum inſidiantem ei. Oenias Syngenicon. Philiſcus officinam pictoris, ignem conflante puero. Phalerion Scyllam, Simonides Agatharchum& Mnemoſynen. Simus iuuenẽ requieſcentẽ in officina ful/ lonis. quin quatrus celebrãtem, idemqo; Nemeſin egregiam. Theodorus uero emungen/ tem:idein ab Oreſte matrẽ& Aegiſtũ interfici, bellumq; lliacũ pluribus tabulis, quod eſt Romæ in Philippi porticibus,& Caſſandtam quæ eſt in concordiæ delubro: Leon/ tium Epicuri cogitantem, Demetrium regem. Theon Oreſtis inſaniam, Thamirã citha rcœdum. Tauriſcus Diſcobolum, Clytemneſtrã, Paniſcum, Polyvicen regnũ repetẽtem, & Capanea. Nõ omittetur inter hos inßgne exemplũ. Nanq; Erigonus tritor 1“

ü1I1STORIAE LIBER X X X V 627 Nealcæ pictoris in tantum ipſe profecit, ut celebrem etiam diſcipulum reliquerit Paſiam, fratrem Aeginetæ ſictoris. Illud uero perquam rarum ac memotia dignum, etiam ſupre/ ma opera artificum imperfectasq́; tabulas, ſicut Irin Ariſtidis, Tyndaridas Nicomachi, Medeam Timornachi,& quã diximus Venerem Apellis, in maiori admiratione eſſe q́; perfecta. Quippe in ijs liniamenta reliqua, ipſęq; cogitationes artificum ſpectantut, atq; in lenocinio cõmendationis dolor eſt. manus cum id agerent extinctæ deſiderãtur: Sũt etiãnum nõ ignobiles quidem, in tranſcurſu tamẽ dicendi, Ariſtonides, Anaxãder, Ariſtobulus Syrus, Archeſilas Tiſicratis filius, Coribas Nicomachi diſcipulus, Carmanides Euphranoris, Dionyſodorus Colophonius, Diogenes qui cum Demetrio rege ui10 xit, Euthymedes. Heracſides Macedo. Mydon Soleus Pyromachi ſtatuarij diſcipulus. Mnaſtheus Sicyonius, Mnaſitimus Ariſtonidis filius et diſcipulus, Neſſus Habronis ſi lius, Polemon Alexandrinus, Theodorus Samius& Stadius Nicoſthenis diſcipuli, Xe non Neoclis diſcipulus Sicyonius. Pinxere& mulieres, Timarete Niconis filia Dianam in tabula, quæ Epheſi eſt antiquiſsimæ picturæ. Irene Cratini pictoris filia& diſcipula puellam quæ eſt Eleuſine. Calypſo ſenem& præſtigiatorẽ Theodorum. Alciſthene ſal/ tatorem. Ariſtarete Nearchi filia& diſcipula Aeſculapium. Lala Cy⸗zicena perpetua uir go M. Varronis iuuenta Romæ& penicillo pinxit,& ceſtro in ebore imagines mulierũ maxime,& Neapolitanum in grandi tabula, ſuam quoq; imaginem ad ſpeculum. Nec vllius uelocior in pictura manus fuit: artis uero tãtũ, ut multũ manipretio antecederet ce/
20 leberrimos eadem ætate imaginum pictores Sopylon& Dionyſium, quorum tabulæ pinacothecas implent. Pinxit& quædam Olympias, de qua hoc ſolum memoratur, diſcipulum eius fuiſſe Autobulũ. Encauſto pingendi duo fuiſſe antiquitus genera conſtat, cera,& in ebore ceſtro, id eſt uiriculo, donec claſſes pingi cœpere. Hoc tertium acceſsit, reſolutis igni ceris penicillo utendi, quæ pictura in nauibus, nec ſole nec ſale uentisq; cor/ rumpitur. Pingunt& ueſtes in Regypto inter pauca mirabili genere, candida uel poſtq́; attriuere illinentes non coloribus, ſed colorem ſorbentibus medicamentis. Hoc cum fece te, non apparet in uelis, ſed in cortinam pigmenti feruentis merſa, poſt momentum ex/ trahũtur picta. Mirumq́;, cum ſit unus in cortina colos, ex illo alius atq; alius fit in ueſte, accipientis medicamenti qualitate mutatus, Nec poſtea ablui poteſt, ita cortina non du/
30 bie confuſura colores ſi pictos acciperet. Digerit eos ex uino, pingitq; dum coquit. Et aduſtæ ueſtes firmiores fiunt, quàm ſi non urerentur. Plaſtices primi inuentores, de ſimulacris,& uaſis fictilibus,& pretio eorũã. Ca. xxt Ps pictura ſatis ſuperq;, contexuiſſe his& plaſticen conueniat. Eiuſdem opere terræ fingere ex argilla ſimilitudines, Dibutades Sicyonius figulus primus inuenit Co/ rinthi filiæ opera:quę capta amore iuuenis, illo abeũte peregre, umbtã ex facie eius ad lu cernam in pariete lineis circũſcripſit. quibus pater eius impreſſa argilla typũ fecit,& cũ cæ teris fictilibus induratum igni propoſuit, eumq́; ſeruatum in nympheo donec Corin/ thum Mummius euerteret tradunt. Sunt qui in Samo primos omnium plaſticen inue/ niſſe Rhcœcum& Theodorum tradant, multo ante Battiadas Corintho pulſos. Dema40 ratum uero ex eadem urbe profugum, qui in Hetruria Tarquinium Priſcum regem populi Romani genuit, comitatos fictores Euchira& Eugrãmum, ab ijs Italiæ traditã plaſticen. Dibutadis inuentum eſt, rubricam addere, aut ex rubrica cretã fingere. Primusqʒ perſonas tegularũ extremis imbricibus impoſuit, quæ inter initia protypa uocauit. Poſtea idem ectypa fecit. Hinc& faſtigia templorũ orta, propter hunc plaſtæ appellati. ominis autem imaginẽ gypſo è facie ipſa primus omnium expreſſit, cerac; in eam formã
gypſi infuſa emendare inſtituit Lyſiſtratus Sicyonius frater Lyſippi, de quo diximus. ic& ſimilitudinem reddere inſtituit, ante eum q́; pulcherrimas facere ſtudebãt. Idem
& de ſignis effigiem exprimere inuenit. Creuitq; res in tantũ, ut nulla ſigna ſtatuæueſi/ ne atgilla fierent. Quo apparet antiquiorem hane fuiſſe ſcientiam, q́; fundendi ætis. Pla Gg 2 ſtæ

628 vcC. eLINIINATVRALIESHF ſtæ laudatiſsimi fuere Damophilus& Gorgaſus, ijdẽq; pictores: qui Cereris ædẽ Ro mæ ad circum maximũ utroq; genere artis ſuæ excoluerunt, uerſibus inſcriptis Græce, quibus ſignificarunt, à dextra opera Demophili eſſe, à parte læua Gorgaſi. Ante hanc æœdem Thauſcanica omnia in ædibus fuiſſe, autor eſt M. Varro. Ex hac cum reſiceretur, cruſtas parietũ exciſas tabulis marginatis incluſas eſſe. Item ſigna ex faſtigijs diſperſa. Fecit& Chalcoſthenes cruda opera Athenis, qui locus ab officina eius Ceramicos appellat᷑. M. Vatro tradit ſibi cognitũ Romæ Poſim nomine, à quo factas Romæ uuas, itẽ iſces, ita ut non ſit aſpectu diſcernere à ueris. Idem magnificat Archeſilaum L. Luculli fatmiliarem, cuius proplaſmata pluris uenire ſolita artificibus ipſis, q́; aliorum opera. Ab hoc factam Venerem genetricem in foro Cæſaris,& priuſq́; abſolueretur, feſtinatione n dedicandi poſitã. Deinde eidẽ à Lucullo n-—s. L Xα ſignum Felicitatis locatum, cui mora utriuſq; inuiderit. Octauio equiti Romano cratera facere uolenti, exemplar è gypſo factum talẽto. Caudat& Paſitelem, qui plaſticen matrem ſtatuariæ ſcalpturæc& cælatu ræ eſſe dixit,& cum eſſet in omnibus his ſummus, nihil unquam fecit antequam finxit. Præterea elaboratã hanc artem Italiæ& maxime Hetruriæ: Turianumq́; à Fregellis ac citum, cui locaret Tarquinius Priſcus effigiẽ Iouis in Capitolio dicandam. Fictilem eum fuiſſe,& ideo miniari ſolitũ. Fictiles in faſtigio tẽpli eius quadrigas, de quibus ſæpe diximus. Ab hoc eodem factum Herculem, qui hodieq́; materiæ nomen in urbe retinet. HIę enim tum effigies deũm erant laudatiſsmæ. Nec pœnitet nos illorum qui tales coluere. Aurum enim& argentum ne dijs quidem conficiebant. Durant etiam nunc pleriſq; in ꝛ0 locis talia ſimulacra. Faſtigia quidem templorum etiam in urbe crebra& municipijs mi/ ra cælatura,& arte æuiq firmitate certiora auro, certe innocentiora. In ſacris quidem e/tiam inter has opes non murthinis cryſtallinisue, ſed fictilibus prolibatur ſimpuuijs: inenarrabili terræ benignitate, ſi quis ſingula æſtimet, etiam ut omittantur in frugum, uini, pomorum, herbarum, fruticum, medicamentorũ, metallorum generibus, beneficia eius uæq́; adhuc diximus, uel quę aſſiduitate ſatiant figlinarũ opera imbricibus, tubulis, te, gulisq; ad balineas hamatis. uel ad tecta coctilibus ſaterculis frontatisc;, aut quæ rota fiunt, etiam fictilibus dolijs ad uina excogitatis,& ad aquas. Propter quæ Numa rex ſepti mum collegiũ ſigulorũ inſtituit. Quin& defunctos ſeſe multi fictilibus dolijs cõdi malu ere, ſicut N. Varro. Pythagorico modo in myrti& oleæ atq; populi nigræ folijs. Ma/30 ior quoqʒ pars hominũ terrenis utitur uaſis. Samia etiam nũ in eſculentis laudãtur. Reti net hanc nobilitatem& Arretiũ in Italia:& calicũ tantũ Surrentũ, Aſta, Pollentia: in Hi/ ſpania Saguntum, in Aſia Dergamũ · Habent& Tralleis opera ſua,& Mutina in Italia, quoniam& ſic gentes nobilitantur. Hęc quoq; per maria terrasq; ultro citroq; portant᷑, inſignibus rotæ officinis Erythris. Hodieq́; in tẽplo oſtẽduntur amphoræ duæ propter, tenuitatem conſecratæ. diſcipuli magiſtriq́; certamine, uter tenuiorem humum duceret. Cois laus maxima, Hadrianis firmitas, nonnullis circa hoc ſeueritatis quoq; exemplis: Q· Coponium inuenimus ambitus damnatum, quia uini amphoram dedilſet dono ei. cuius ſuffragij latio erat. Atque ut luxu quoque aliqua contingat autoritas figlinis.tripatinum, inquit Feneſtella, appellabatur ſumma cœnarum lautitia. Vna erat murenarum, 40 altera luporum, tertia myxonis piſcis, inclinatis iam ſcilicet moribus, ut tamen cos præfer re Græciæ etiam philoſophis poſsimus. Siquidem in Ariſtotelis hæredũ auctione LXx patinas ueniſſe traditur. Nam nos cum unam Aeſopi tragœdiarum hiſtrionis in natura auium diceremus ſeſtertijs Dc ſtetiſſe, non dubito indignatos legentes. At Hercules, Vitellius in principatu ſuo c c ſeſtertijs condidit patinã, cui faciendæ fornax in campis exædificata erat: quoniam eò peruenit luxuria, ut etiam fictilia pluris conſtent, quàm murrhina. Propter hanc Mutianus altero conſulatu ſuo in cõquiſitione exprobrauit pa tinarum paludes Vitellij memoriæ, non illa fœdiore, cuius ueneno Aſprenati reo Caſſius Seuetus accuſator obijcicbat interiſſe cxxx cõuiuas. Nobilitantur ijs oppida quoque
. 2

HIS TORIAE LIBER X X XI v 629
que, ut Rhegium,& Cumæ. Samia teſta matris deum ſacerdotes qui galli uocantur, uiri litatem amputant, nec aliter citra petniciẽ, ſ M. Cęlio credamus, qui linguã ſic amputan/dam obiecit graui probro, tanquã& ipſe iam tunc eidem Vitellio malediceret. Quid nõ excogitauit ars: fractis etiam teſtis utendo ſic, ut frmius durent tuſis calce addita, quę uo cant ſignina. Quo genere etiam pauimenta excogitauit. Terræ uarietates,& de puluere Puteolano,& alijs terræ generibus quæ in lapidem uertuntur. Cap. XIII “& ipſius terræ ſunt alia ſegmenta. Quis enim ſatis miretur peſsimã eius par tem, ideoc; puluerẽ appellatum in Puteoſanis collibus, opponi maris fluctibus, lo merſumqꝙ́; protinus fieri lapidem unum inexpugnabilem undis,& fortiorem quotidie, utiqʒ ſi cumano miſceatur cæmẽto. Eadẽ eſt terræ natura& in Cyzicena regione, ſed ibi non puluis, uerum ipſa terra qualibet magnitudine exciſa& demerſa in mare lapidea ex trahitur. Hoc idem circa Caſſandriam produnt fieri. Et in fonte Cnidio dulci intra octo menſes terrã lapideſcere. AIb Oropo quidẽ Aulidem uſqʒ quicquid terræ attingitur ma ri mutatur in ſaxa. Non multũ à puluere Puteolano diſtat e Nilo harena tenuiſsima ſui parte, non ad ſuſtinẽda maria fluctusq́; frangendos, ſed ad debellanda corpora palæ/ ſtræ ſtudijs, Inde certe Patrobio, Neronis principis liberto, aduehebat᷑. Quin& Leõna to& Cratero ac Meleagro Alexãdri Magni ducib. ſabulũ hoc portari cũ reliꝗs militari bus cõmercijs reperio. Plura de hac parte nõ ſum dicturus, nõ Hercules magis q́; de ter 20 ræ uſu in ceromatis, quibus exercẽdo iuuentus noſtra corpora, uires animorũ perdidit. De parietibus formaceis,& lateritijs,& eorum ratione. Cap. XIIII Vid enon in Africa Hiſpaniaq; ex terra parietes, quos appellant formaceos, quo/niam in forma circundatis utrinque duabus tabulis inferciuntur uerius quàm in/ ſtruuntur, æuis durant, incorrupti imbribus, uentis, gnibus, omniq́; cęmento firmiores? Spectat etiã nunc ſpeculas Annibalis Hiſpania, terrenasq́; turres iugis montiũ impoſitas. NHinc& cæſpitum natura, caſtrorũ uallis acc’éõmodata, contra fuminum impetus aggeribus.lllini quidem crates parietum luto,& lateribus crudis extrui quis ignorate Late/ res non ſunt è ſabuloſo, neq; harenoſo, multoq́; minus calculoſo ducendi ſolo, ſed ècre/ toſo& albicante, aut ex rubrica, uel ſi iam ex ſabuloſo, ẽ maſculo certe. Finguntur optime uere: nam ſolſtitio rimoſi fiunt. Aedificijs non niſi bimos probant. Quin& intritam ipſam eorum prius qᷓ; fingantur, macerari oportet. Genera eorum tria, Didoron quoutimur, longum ſeſquipede. latum pede, alterum tetradoron. Tertium pentadoron. Græ/ ci enim antiqui doron palmum uocabant,& ideo dora munera, quia manu darentur. Er go à quatuor& quinq; palmis, prout ſunt, nominantur. Eadẽ eſt latitudo. Winore in pri uatis operibus, maiore in publicis utuntur in Græcia. Pitanæ in Aſia,& in ulterioris Hi ſpaniæ ciuitatibus Maſſia& Calento fiunt lateres, qui ſiccati nõ merguntur in aqua. Sũt enim è terra pumicoſa, cum ſubigi poteſt utiliſsima. Græci, præterq́; ubi ẽ ſllice fieri pote rat ſtructura, parietes lateritios prætulere. Sunt enim æterni, ſi ad perpendiculum fiant, ideo& ad publica opera& regias domos adduntur. Sic extruxere murum Athienis, qui 40 ad montem Hymettum ſpectat: ſic Patris ædes Iouis& Herculis, quamuis lapideas columnas& epiſtylia circundarent:domum Trallibus regiam Attali:item Sardibus Crœ/ ſi,quam geruſian fecere: Halicarnaſſi Mauſoli: quæ etiã nunc durant. Lacedæmone qui dem exciſum lateritijs parietibus opus tectorium propter excellentiam picturæ ligneis formis incluſum, Romam deportauere in ædilitate ad comitium exornandũ Murena& Varro. Quod opus cum per ſe mirum eſſet, trãslatum tamẽ magis mirabantur. In Italia quoq; lateritius murus Aretij& Meuaniæ eſt. Romæ non fiunt talia ædificia, quia ſeſquipedalis paries non plus quàm unam cõtignationem tolerat. Cautumq́; eſt ne cõmu/ nis craſſior hat,nec intergerinorum ratio patitur.
O
Gg 3 De

630 c. PLINII NATVRALIS
De ſulphure, alumine,& generibus eorum,& medicina, Cap. xXv Aec ſint dicta de lateribus.lIn terræ autem reliquis generib. uel maxime mira natu
ra eſt ſulphuris, quo plurima domantur. Naſcitur in inſulis Aeolijs inter Siciliã& Italiam, quas ardere diximus. Sed nobiliſsimũ in Melo inſula. In Italia quoq; inuenitur in Neapolitano CampanocTh agro, collibus qui uocantur leucogæi: quod eſt cuniculis ef foſſum perficitur igni. Genera quatuor: uiuum quod Græci apyron uocant, naſcitur ſolidum, hoc gleboſum. Eo ſolo ex omnibus generibus medici utuntur. Cætera em̃ liquore conſtant,& conficiuntur oleo incocta, Viuum aũt effoditur, translucetq́;,& uiret. Alterũ genus appellant glebam, fullonum tãtum officinis familiare. Tertio quoq; generi unus tantum eſt uſus ad ſuffiendas lanas, quoniam candorem tantum mollitiemq́; confert. E/ 1o gula uocatur hoc genus. Quarto aũt ad ellychnia maxime conſicienda. Cætero tanta uis eſt, ut morbos comitiales deprehẽdat nidore, impoſitũ igni. Luſit& Anaxilaus eo, candens in calice nouo, prunaq́; ſubdita circũferens, exardeſcentis repercuſſu pallorẽ dirum uelut defunctorũ,offundente cõuiuijs. Natura eius calfacit, concoquit, ſed& diſcutit collectiones corporũ,ob hoc talibus emplaſtris malagmatibusq́; miſcetur Renibus quoq; & lumbis in dolore cũ adipe, mire prodeſt impoſitũ. Aufert& lichenas à facie cum tere/ binthi reſina,& lepras. Harpacticon uocatur àceleritate auellẽdi, auelli enim ſubinde de bet. Prodeſt& ſuſpirioſis linctum. Purulenta quoq; extuſſientibus,& contra ſcorpionũ ictus. Vitiligines uiuum nitro mixtum, atq; ex aceto tritum& illitum tollit. Item lendes in palpebris, aceto ſandarachato admixto. Habet& in religionibus locum ad expiãdas 20 ſuffitu domos. Senrtitur uis eius& in aquis feruentibus. Neq; alia res facilius accenditur, quo apparet ignium uim magnam etiam ei ineſſe. Fulmina et fulgura quoq; ſulphuris odotẽ habent, ac lux ipſa eorũ ſulphurea eſt. Et bituminis uicina eſt natura, alibi limus, alibi terra. Limus è Iudææę lacu, ut diximus, emergens: terra in Syria circa Sidonem oppi dum maritimum. Spiſſantur hæc utraq;,& in denſitatem coeunt. Eſt uero liquidurn bi/ tumen, ſicut Zacynthium,& quod à Babylone inuehitur. Ibi quidem& candidũ gigni/ tut. Liquidum eſt& apolloniaticum, quæ omnia Græci piſſaſphalton appellãt ex argu mento picis& bituminis. Gignitur& pingue liquorisq; oleacei in Sicilia, Agragantino fonte inficiens riuum. Incolæ id harundinum paniculis colligunt, citiſsime ſic adhære/ ſcens. Vtuntur eo ad lucernarum lumina olei uice: item ad ſcabiem iumentorum. Sunt 30 qui& naphthã, de qua in ſecundo diximus uolumine, bituminis generi aſſcribant. Ve/rum ardens eius uis ignium naturę cognata, procul ab omni uſu abeſt. Bituminis proba tio, ut quàm maxime ſplendeat, ſitq; ponderoſum ac graue. Leue autem modice, quo/ niam adulteratur pice. Vis quæ ſulphuris, ſiſtit, diſcutit, contrahit, glutinat. Serpentes nidore fugat accenſum. Ad ſuffuſiones oculorũ& albugines Babylonium efficax traditur, item ad lepras, lichenas, pruritusq́; corporum. Illinitur& podagris. Qmnia aũt eius genera incommodos oculorum pilos replicant. Dentium doloribus medẽtur ſimul cum nitro illita. Tuſſim ueterem& anhelitus cum uino potum emendat. Dyſentericis etiam datur eodem modo. ſiſtitq; aluum. Cum aceto uero potum diſcutit concretum ſanguinẽ, & detrahit. Mitigat lumborum dolores, item articulorum, Cum farina hordeacea im po 40 ſitum, emplaſtrum peculiare facit ſui nominis. Sanguinem ſiſtit. Vulnera colligat. Glu tinat neruos. Vtuntur etiam ad quartanas bituminis drachma,& hedyoſmi pari ponde.re cum myrrhæ obolo ſubacti. Comitiales morbos uſtum deprehendit. Vuluarum ſtrangulationes olfactum diſcutit cum uino& caſtoreo. Procidentia ſedis ſuffitu repri/ mit. Purgationes fœæminarum in uino potum elicit. In reliquo uſu æramentis illinitur, firmatcq; ea contra ignes. Diximus& tingi ſolitas ex eo ſtatuas& illini. Calcis quoq; uſum præbuit, ita ferruminatis Babylonis muris. Placet& ferrarijs fabrorum officinis tingen/ do ferro, clauorumq́; capitibus,& multis alijs uſibus. Nec minor aut ab eo diſſimilis eſt aluminis opera, quod intelligitur ſalſugo terræ. Plura& eius genera. In Cypro cãdidum & nigrum

HISTORIAE LIDER X X X V 631 & nigrum, exigua coloris differentia, cum ſituſus magna: quoniam inficiendis claro colore lanis candidum liquidumqʒ utiliſsimum eſt, contraq́; fuſcis aut obſcuris nigrum. Et aurum nigro purgatur. Fit autem omne ex aqua limoq́;, hoc eſt terræ exudantis natura. Corriuatum hyeme æſtiuis ſolibus maturatur. Quod fuerit ex eo præcox, candidum Hit: gignitur autem in Hiſpania, Aegypto, Armenia, Macedonia, Ponto, Africa: inſulis Sardinia, Melo, Lipara, Strõgyle. audatiſsimũ in Aegypto, proximũ in Melo. Huius quoq; duæ ſpecies,liquidum ſpiſſumq́;. Liquidi probatio, ut ſit ympidũ lacteumq́;, ſins offenſis fricantium, cum quodam igniculo caloris. Ioc phorimon uocant. An ſit adulte ratũ, deprehenditur ſucco punici mali, Syncerum enim mixtura ea nigreſcit. Alterum gs o nus eſt pallidæ& ſcabræ naturæ,& quod inficitur galla. Ideoq́; hoc uocãt paraphoron. Vis liquidi aluminis aſtringere, indurare, rodere. Vlelle admixto ſanat oris ulcera, papulas, pruritusq;. Hæc curatio t in balineis duabus mellis partibus,tertia aluminis. Vitus alarum ſudoresq; ſedat. Suwmitut pilulis cõtra lienis uitia, pellendumq́; pruritũ ac per urinam ſanguinẽ. Emendat& ſcabiem nitro ac melanthio admixtis. Concreti aluminis unum genus ſchiſton appellant Græcii in capillamẽta quædã caneſcentia dehiſcens. Vnde quidã trichitin potius appellauere. Hoc fit ẽlapide, ex quo& chꝛalcitin uocant, ut ſit ſur dor quidã eius lapidis in ſpumam coagulatus. Hoc genus aluminis ſiccat, minusq; ſiſtit humorẽ inutilem corporibus. Sed auribus magnopere prodeſt infuſum, uel illitum, uel oris uſceribus, dentibusq;, ſi ſaliua cum eo contineatur. Et oculorum medicamentis inſeri 20 tur apte, uerendisq́; utriuſq; ſexus. Coquitur in patinis, donec liquari deſinat. Inertioris eſt alterum generis, quod ſtrongylen uocãt. Duæ eius ſpecies, fungoſum atq; omni hu more dilui facile, quod in totum damnatur. Melias pumicoſum,& foraminum ſiſtulis ſpongiv ſimile, rotundumq́ʒ natura, candido propius, cũ quadam pinguedine ſine hare nis friabile, nec inficiens nigritia. Hoc coquitur per ſe carbonibus puris, donec einis fiatOptimũ ex omnibus quod melinũ nocant/ ab inſula Melo, ut diximus. Nulli uis maior neq; aſtringendi, neq; denigrandi, neq; indurãdi. Nallum ſpiſſius. Oculorum ſcabritias extenuat, cobuſtum utilius epiphoris inhibendis. Sic& ad pruritus corporis. Sanguinẽ quoq; ſiſtit in totum foris illitum. Vulſis pilis ex aceto illitum, renaſcentem mollit lanugi nem ſummam. Omniũ generũ uis in aſtringendo. Vnde nomen Græcis, Ob id oculoz0 rum uitijs aptiſsima ſunt. Sanguinis fluxiones inhibet cum adipe.Sic& infantium ulcera.Putreſcentia ulcerum cõpeſcit cũ adipe, et hydropicorũ eruptiones ſiccat. Et aurium us tia cũ ſucco punici mali. Et unguiũ ſcabritias, cicatricũc; duritias& pterygia, pernionesPhagedęnas ulcerũ ex aceto. aut cum galla pari pondere cremata. Lepras cum ſucco olerum. Oum ſalis uero duabus partibus uitia quæ ſerpunt. Lendes& alia capillorũ anima lia permixtum aquæ. Sic& ambuſtis prodeſt,& furfuribus corporum cum ſero& pice. Infunditur& dyſentericis. Vuam quoq; in ore comprimit, ac tonſillas. Ad omnia quę in cæteris generib. diximus, efficacius intelligitur ex Melo aduectũ. Nam ad reliquos uſus uitæ in corijs lanisq; perficiendis, quanti ſit momenti, ſignificatum eſt. Ab his perſe om nia ad medicinas pertinentia terræ genera tractabimus.
40 1 8 G De terra Samia,& Eretria,& Chia,& Selinuſia,& Pigniti,& 1 Ampeliti medicinæ. Cap. XVvI
Amiæ duæ ſunt, quæ ſyropicon,& quæ aſter appellãtur. Prioris laus, ut recens ſit&
leuis, linguæq́; glutinoſa. Altera gleboſior, candida. Vtraq; uritur, ac lauatur. Sunt qui præferant priorem. Proſunt ſanguinem expuentibus. Emplaſtrisq; quæ ſiccandi cauſa componuntur, oculorum quoq; medicamentis miſcentur. Eretria totidem diffe/ rentias habet. Nanq;& albaeſt,& cinerea, quæ præfertur in medicina. Probatur mol/ litie,& quod ſi æra præducantur uiolaceũ reddit colorẽ. Vis& ratio eius in medendo dicta eſt inter pigmẽta. Lauatur omnis terralin hoc enim loco dicemus) perfuſa aqua ſicca
Gg 4 taq;

632 LISER XNRYv taq; ſolibus, iterum ex aqua trita ac repoſita, donec conſidat,& digeri poſſit in paſtillos. Coquitur in calicibus crebro concuſſu. Eſt in medicaminibus& Chia terra candicans, effectus eius qui Samiæ. Vſus ad mulierum maxime cutem. Idem& Selinuſiæ. Lactei co loris eſt hæc,& aqua diluicelerrima. Eademq́; lacte diluta,& tectoriorum albaria inter polantur. Pignitis Eretrigæ ſimillima eſt, grandioribus tantum glebis& glutinoſa, cui effe ctus idẽ qui cimoliæ, infirmior tamẽ. Bitumini ſimillima eſt ampelitis. Experimẽtũ eius, ſi ceræ modo accepto oleo liqueſcat,& ſi nigricans colos maneat toſtæ. Vſus ad mollien dum diſcutiendumq;. Ad hæc medicamẽtis additur, præcipueq́; in calliblephatis& in/ ficiendis capillis. Cretæ genera ad ueſtiũ uſus cimolia, Sarda, Vmbrica, ſaxũ, argentaria. Cap. XvII C Retæ plura genera. Ex ijs cimoliæ duo ad medicos pertinẽtia, candidum,& ad pur puriſſum inclinans. Vis utrique ad diſcutiendos tumores,& ſiſtendas fluxiones aceto aſſumpto. Panos quoque& parotidas cohibet. Et lichenas illita, puſtulàsque. Si uero aphronitrum& nitrum adijciatur,& acetum, pedum tumores ſanat, ita ut in ſole curatio hæc fiat, ut poſt ſex horas aqua ſalſa abluatur. Teſtium tumoribus Cypria ce/ ra addita prodeſt. Et refrigerandi quoque natura cretæ eſt, ſudorẽsque immodicos ſi, ſtit illita. Atq; ita papulas cohibet ex uino ſumpta in balineis. Laudatur maxime Theſſalica. Naſcitur& in Lycia circa Bubonem. Eſt& alius cimoliæ uſus in ueſtibus. Nam Sarda quæ affertur è Sardinia, candidis tantum aſſumitur, inutilis uerſicoloribus,& eſt uiliſsima omnium cimoliæ generum: precioſior Vmbrica,& quam uocant ſaxum. Pro/ 20 prietasq; ſaxi, quod creſcit in macerando. atque pondere emitur, illa menſura. Vmbrica non niſi poliendis ueſtibus aſſumitur. Neque enim pigebit hanc quoque partem attin/ gere, cum lex Metella extet fullonibus dicta, quam C. Flaminius L. Aemilius cenſores dedere ad populum ferẽdam. Adeo omnia maioribus curæ fuere. Ergo ordo hic eit: primum abluitur ueſtis Sarda, dein ſulphure ſuffitur, mox deſquamatur cimolia, quæ eſt coloris ueri. Eucatus enim deprehenditur, nigreſcitq;,& effunditur ſulphure. Veros autem& pretioſos colores emollit cimolia,& quodã nitore exhilarat coõtriſtatos ſulphu/ re: candidis ueſtibus ſaxum utilius à ſulphure, inimicum coloribus. Græcia pro cimolia tymphaico utitur gypſo. Alia creta argentaria appellatur, nitorem argento reddens. Eſt & uiliſsima qua circum præducere ad uictoriæ notam, pedesq́; uenalium trans mare ad/30 uectorum denotare inſtituerunt maiores. Talemq́; Plotium mimicæ ſcenæ conditorem, & aſtrologiæ conſobrinum eius Manlium Antiochum, item grãmaticæ Taberium Ero tem, cadem naue aduectos uidere proaui. SOSOui& quorum liberti præpotentes. Ca. XVIII Ed quid hos refero aliquo literarũ honore cõmẽdatos: Talẽ in cataſta uidere Chry/ Oübsdauim Syllæ, Amphionẽ Q. Catuli. Deronem L. Luculli, Demetriũ Pompei-. Augenq; Demetrij⸗· quanq́;& ipſa Pompei credita eſt: HUipparchum M. Antonij, Me/ nam& Menecratem Sex. Pompeij- aliosq; deinceps, quos enumerate iam nõ eſt, èſan/ guine quiritium& proſcriptionũ licentia ditatos. Hoc eſt inſigne uenalitijs gregibus, op probriumqʒ; inſolentis fortunæ: quod& nos adeo potiri rerũ uidimus. ut prętoria quoq; 40 ornamẽta decerni à ſenatu iubente Agrippina Cl. Cæſaris uiderimus libertis: tantumq; non cum laureatis faſcibus remitti illo,unde cretatis pedibus adueniſſent. 88 De terra ex Galata, terra Clupea, terra Balearica, terra “ Ebuſitana, EYEg xi P Ræterea ſunt genera terræ proprietatis ſuæ de quibus iam diximus, ſed& hoc loco reddẽda natura: Ex Galata inſula,& circa Clupeam Africæ, ſcorpiones necat, Balea ris& Ebuſitana ſerpentes. 6 . C.Plinij

c. PILINII sEcvNDI NATVRNILIS HISTORIAE LIBER XNXNXVI PROOEMIVM.. Naturaæ lapidum, ac marmorum Iluxtiria. Cap. 1 IAPIDv natura reſtat, hoc eſt, præcipua morũ inſania, etiam ut gẽmæ cum ſuccinis atq; cryſtalli cũ murthinis ſileant᷑. Om/ nia nanq; quæ uſq; ad hoc uolumen tractauimus, hominum cauſa genita uideri poſſunt. Montes natura ſibi fecerat ad quaſdam cõpages telluris uiſcerib. denſandas, ſimul ad impetus flu/minũ domãdos, fluctusq́; frangẽdos, ac minime quietas partes coercẽdas duriſsima ſui materia. Cędimus hos/ trahimusq́; nul la alia q́; deliciarũ cauſa, quos tranſcẽdiſſe quoq; mirum fuit. In portento propè maiores habuere Alpeis ab Annibale exuperatas,& poſtea à Cimbris. nunc ipſæ cædunt᷑ in mille genera marmorũ: promõtoria aperiuntur mari,& rerũ natura agitur in planũ. Euehimus ea quæ ſeparandis gẽtibus pro terminis cõſtituta erant, nauesq; marmorũ cauſa fiunt, ac per fluctus ſæuiſsimã rerum naturę partẽ, huc illucq; por tantur iuga montiũ maiore etiamnũ ueſania, q́; cum ad frigidos potus uas petitur in nubila cœloq́; proximæ rupes cauantur, ut bibatur glacie Secum quiſq; cogitet quæ pretia 20 horum audiat, quas uehi trahiq́; moles uidet. Sed& qᷓ; ſine his multotũ fuerit beatior ui ta, ad quãq́; multorũ neces ſit neceſſe iſta facete, imò uerius pati mortaleis, quos ad uſus, quasue ad uoluptates alias, niſi ut inter maculas lapidũ iaceãt, ceu uero non tenebris no⸗ctium dimidiæ parti uitæ cuiuſq; gaudia hæc auferẽtibus. Ingens iſta reputantẽ ſubit etiã antiꝗtatis rubor. Extãt cẽſoriæ leges, glandia in cœnis gliresq;& alia dictu minora apponi uetantes. Marmora inuehi,& maria huius rei cauſa trãſiri, quæ uetaret lex nulla lata eſt.(OOvis primus in publicis operibus oſtẽderit. Cap. I1 I cat fortaſſis aliquis: non enim inuehebantur. Id quidẽ falſo. Trecentas Lx. colũnas D M. Scauri ędilitate ad ſcenã theatri tẽporarij,& uix uno mẽſe futuri in uſu, uiderũt portari ſilentio legũ.· Sed publicis nimirũ indulgẽtes uoluptatibus. Idipſum cur⁊ aut qua o magis uia irrepũt uitia quarm publica? Enimuero non alio modo in priuatos uſus illa ue nere, ebora, aurum, gemme, aut quid omnino dijs relinquimus: Verum eſto indulſerint publicis uoluptatibus, etiàmne tacuerunt maximas earũ atqʒ adeo duodequadragenum pedum, Lucullei marmoreis in atrio Scauri collocaric nec clam illud occulteq; factũ eſt. Satiſdari ſibi damni infecti egit redẽptot cloacarũ, cum in palatium extraherẽtur. Non ergo in tam malo exemplo moribus cauere utilius fuerat, q́; tacere tantas moles in priua/ tam domum trahi pręter fictilia deorum faſtigia: 5 Suis primus peregrino matmore columnas habuerit Romæ. Cap. I1 b Nas poteſt uideri Scaurus rudi& huius mali improuidæ ciuitati obrepſiſſe quodam X XN auitę rudimẽto. lam em̃ L. Craſſum oratorẽ illum, qui primus peregrini marmoris colũnas habuit in eodẽ palatio, Hymettias tamẽ nec plures ſex aut lõgiores duodenum pedum, M. Brutus in iurgijs ob id Venerem palatinam appellauerat. Nimitũ iſta omiſere moribus uictis: fruſtraq; interdicta quæ uetuerant cernentes, nullas potius q́ʒ irritas eſſe leges maluerunt. Qui nos ſequentur meliores nos eſſe probabunt. Quis enim tantarum hodie columnarũ atrium habet? Sed prius qᷓ; de marmoribus dicamus, hominum in ijs præferenda dicemus pretia. Ante igitur artifices percenſebimus.“ Qui primũ laudati in marmore ſcalpendo,& quibus tépotibus. Cap. 111 8 Maxaar⸗ ſcalpendo primi omnium inclaruerũt Dipœnus& Seyllis geniti in Cre/ Weainſula, etiamnum Medis imperantibus, priusque quàm Cyrus in Perſs regna te inciperet, hoc eſt, olympiade citciter L. Ii Sicyonem ſe contulere, qux diu fuit offieinarum

634 c. PLINII NATVRALIS cinatum omnium metallorum patria. Deorum quorundam ſimulaera publice locauerãt Sicyonij.quæ prius q;ʒ abſoluerẽtur. artifices iniuriam queſti abierunt in Aetolos. Proti nus Sicyonios fames inuaſit ac ſterilitas, mœrorq́; dirus. Remedium petentibus Apollo Pythius affuturum reſpondit, ſi Dipcenus& Scyllis deorũ ſimulacra perfeciſſent. Quod magnis mercedibus obſequijsq́; impetratũ eſt. Fuere autem ſimulacra ea&pollinis. Dia næ, Herculis, Mineruæ, quod è cœlo poſtea tactum eſt. vee“
Nobilitates operũ& artificũ in marmore cxxvl. marmor pariũ& Mauſoleũ. Ca. v
Vm ij eſſent, iam fuerant in Chio inſula Malas ſcuptor, dein filius eius Micciades,
C ac deinde nepos Anthermus Chius, cuius filij Bupalus& Anthermus clariſsimiin ea ſciẽtia fuere, Hipponactis poetæ ætate, quẽ certũ eſt Ex olympiade fuiſſe. Quod ſi
quis horum familiam ad proauum uſqʒ retro agat, inueniet artis eius originem cũ olympiadum origine cœpiſſe. Hipponacti notabilis fœditas uultus erat, quamobrem imaginem eius laſciuia iocorum ij propoſuere ridẽtium circulis. Quod Hipponaàx indignatus amaritudinem carminum diſtrinxit in tantum, ut credatur aliquibus ad laqueum eos cõ puliſſe, quod falſum eſt. Complura enim in finitimis inſulis ſimulacra poſtea fecere, ſi/ cut in Delo, quibus ſubiecerunt carmen, nõ uitibus tantũ cenſeri Chium, ſed& operibus
Anthermi filiorum. Oſtendunt& Iaſij Dianã manibus eorũ factã. Et in ipſa Chio nar rata eſt operis eorum Dianæ facies in ſublimi poſita, cuius uultũ intrãtes triſtẽ, exeuntes exhilaratũ putãt. Romæ ſigna eorum ſunt in Palatina æde Apollinis in faſtigio,& in omnibus ferè quæ diuus Auguſtus fecit. Patris quoq; eorũ& Deli fuere oꝑa,& in Lesbo 20 inſula. Dipœni quidẽ Ambracia, Argos, Cleone, operibus refertæ fuere. Om̃es aũt tan tum cãdido marmore uſi ſunt ẽ Paro inſula, quem lapidem cœpere lychnitem appellare, quoniã ad lucernas in cuniculis cæderetur, ut autor eſt Varro, multis poſtea cãdidiorib.
repertis, nuper etiã in Lunenſiũ lapidicinis. Sed in Pariorũ mirabile proditur, gleba lapi
dis unius cuneis diuidentium ſoluta imaginẽ Sileni intus extitiſſe. Non omittẽdum hane artem tanto uetuſtiorẽ fuiſſe qᷓ; picturã aut ſtatuariã, quarum utraq; cum Phidia cœpit
LIXXXI olympiade, poſt annos circiter cccxα△ X. Et ipſum Phidiã tradunt ſcalpſiſſe marmora, Venerẽq́; eius eſſe Romæ in Octauiæ operibus eximiæ pulchritudinis. Alca/ menem Atheniẽſem(quod certum eſt)docuit in primis nobilem, cuius ſunt opera Athe nis cõplura in ædibus ſacris, præclaraq; Venus extra muros, quæ appellatur Aphrodite ³0 vuiο. Huic ſummam manum ipſe Phidias impoſuiſſe dicitur. Eiuſdem diſcipulus fuit Agoracritus Parius, ei ætate gratus. Itaq; è ſuis operibus plerac nomini eius do/naſſe fertur. Certauere autem inter ſe ambo diſcipuli in Venere facienda. Vicitq; Alca/ menes nõ opere, ſed ciuitatis ſuffragijs, contra peregrinum ſuo fauentis. Quare Agora/ critus ea lege ſignũ ſuũ uẽdidiſſe traditur, ne Athenis eſſet,& appellaſſe Nemeſimmn. Id po ſitũ eſt Rhamnũte pago Atticæ, quod M. Varro omnibus ſignis prætulit. Eſt& in ma/ tris magnæ delubro in eadẽ ciuitate Agoracriti opus. Phidiã clariſsimũ eſſe per oẽs gen tes quæ Iouis olympij famã intelligunt, nemo dubitat: ſed ut merito laudari ſciãt etiã qui opera eius nõ uiderũt, proferemus argumẽta parua& ingenij tantũ. Neqʒ ad hoc louis Olympij pulchritudine utemur, nõ Mineruæ Athenis factæ amplitudine, cum ſit ea cu/ 40 bitorũ Xvi: ebore hæc& auro conſtat: ſed ſcuto eius in quo Amazonũ præliũ cælauit intumeſcente ambitu parmæ, eiuſdem concaua parte deorũ& gigantum dimicationẽ, in ſoleis uero Lapitharũ& Centaurorũ: adeo momẽta omnia cõpacta artis illius fuere. In baſe aũt quod cælatũ eſt, Pandoras geneſin appellauit. Ibij dij ſunt xxx numero naſcentes, Victoria præcipue mirabili. Periti mirantur& ſerpentẽ,& ſub ipſa cuſi pide ære/ am ſphingem. Hæc ſint obiter dicta de artifice nunquam ſatis laudato, ſimul ut noſcatur illam magnificentiam æqualem fuiſſe& in paruis. Praxitelis ætatem inter ſtatuarios diximus, qui marmoris gloria ſuperauit etiam ſemet. Opera eius ſunt Athe/ nis in Ceramico, ſed ante omnia,& non ſolum Praxitelis, uerum& in toto orbe terra
tum

HISTORIAE LIBRER X X XVI 635
tum Venus, quam ut uiderent multi, nauigauerunt Gnidum. duas fecerat, ſimulcq; uen/ ddebat, alteram uelata ſpecie, quã ob id quidem prætulerunt optione, quorũ conditio erat Coi, cum alteram etiam eodem pretio detuliſſet, ſeuerum id ac pudicum arbitrantes: reiectam Gnidij emerunt, immenſa differentia famæ. Voluit eam poſtea à Gnidijs merca/
ri rex Nicomedes, totum æs ciuitatis alienum, quod erat ingens, diſſoluturum repromit,tens. Omnia perpeti maluere, nec immerito. Illo enim ſigno Praxiteles nobilitauit Gnidum.Aedicula eius tota aperitur, ut cõſpici poſsit undic; effigies deæ, fauente ipſa, ut cre ditur, facto. Nec minor ex quacunq; parte admiratio eſt. Ferunt amore captũ quendam cum delituiſſet noctu ſimulacro cohæſiſſe, eiusq; cupiditatis eſſe indicem maculam. Sunt
no in Gnido& alia ſigna marmorea illuſtrium artiſicum, Liber pater Bryaxidis,& alter Sco pæ& Minerua: nec maius aliud Veneris Praxitelicæ ſpecimen, q́; quòd inter hæc ſola memoratur. Eiuſdẽ eſt Cupido obiectus à Cicerone Verri, ille propter quem Theſpiæ uiſebantur, nunc in Octauiæ ſcholis poſitus. Eiuſdem& alter nudus in Pario colonia Propontidis, par Veneri Gnidiæ nobilitate& iniuria. Adamauit enim eum Alchidas Rhodius atq;ʒ in eo quoq; ſimile amoris ueſtigiũ reliquit. Romæ Praxitelis opera ſunt,
Flora. Triptolemus, Ceres in hortis Seruilianis, boni Euentus& bonæ Fortunæ ſimula cra in Capitolio:item& Mænades,& quas Thyadas uocant,& Caryatidas,& Sileni in Aſinij Pollionis monumentis,& Apollo& Neptunus. Praxitelis filius Cephiſodorus rei& artis hæres fuit. Cuius laudatũ eſt Pergami ſymplegma, ſignum nobile, digitis cor 20 pori uerius qᷓ; marmori impreſſis. Romæ eius opera ſunt Latona in palatij delubro. Ve nus in Aſinij Pollionis monumentis,& intra Octaraiæ porticus in Iunonis æde Aeſculapius ac Diana. Scopæ laus cum his certat. Is fecit Venerem& Pothon& Phaethon/ tem, qui Samothraciæ ſanctiſsimis ceremonijs colun tur. ltem Apollinem Palatinũ, Ve/ ſtam ſedentem laudatam in Seruilianis hortis, duasq; chametæras circa eam, quarũ pares in Aſinij monumentis ſunt, ubi& Canephorus ei ſdem. Sed in maxima dignatio/ne Cn. Domitij delubro in circo Flaminio Neptunus ipſe& Thetis atq; Achilles, Nereides ſupra Delphinos& cete& hippocampos ſedentes. Item tritones, chorusq́; Phor
ci& priſtes, ac multa alia marina, omnia eiuſdem manus, præclarum opus etiam ſi totius uitæ fuiſſet. nunc uero præter ſupradicta, quæq́; neſcimus, Mats eſt etiamnum ſe/30 dens coloſſeus eiuſdem in templo Bruti Callaici apud Circum eundem ad lauicanã por tam eunti. præterea Venus in eodem loco nuda Praxitelicã illam Gnidiam antecedens,
& quemcunq; alium locum nobilitatura.· Romæ quidem magnitudo operum eam oblite rat/ac magni officiorum negociorumq́; acerui omnes à cõtemplatione talium abducũt, quoniam ocioſorũ,& in magno loci ſilentio apta admiratio talis eſt. Qua de cauſa igno/ ratur artifex eius quoq; Veneris, quam Veſpaſianus imperator in operibus Pacis ſuæ dicauit, antiquorum dignam fama. Par hæſitatio eſt in templo Apollinis Soſiani, Nioben cum liberis morientem Scopas an Praxiteles fecerit: item Ianus pater in ſuo tem/ plo dicatus ab Auguſto ex Aegypto aduectus, utrius manus ſit, am quidem& auro occultatus: Similiter in curia Octauiæ quæritur de Cupidine fulmen tenente. Id demum Ao affirmatur, Alcibiadem eſſe principem forma in ea ætate. Multa in eadem ſchola ſine au toribus placent. Satyri quatuor, ex quibus unus Liberum patrem palla uelatus hume/ ris præfert: alter Liberum ſimiliter, tertius ploratum infantis cohibet: quartus cratere alterius ſitim ſedat: duæq́; nymphæ uelificantes ſua ueſte. Nec minor quæeſtio eſt in ſe/ ptis, Olympum& Pana Chironemq́; cum Achille qui fecerint, præſertim cum capitali ſatis datione fama iudicet dignos. Scopas habuit æmulos eadem ætate Bryaxin& Ti/ motheum,& Leocharem, de quibus ſimul dicendum eſt, quoniam pariter cælauêre Mauſoleum. ſepulchrũ hoc eſt ab uxore Artemiſia factum Mauſolo Cariæ regulo qui obijt olympiadis centeſimæ anno 11. Opus id ut eſſet inter v 1 miracula ij maxime artifices fecere: patet ab auſtro& ſeptentrione ſexagenos ternos pedes, breuius à frontibus,
8 toto

636 cqcC. TEINII NATVIRAEIS
toto circuitu pedes quadringẽtos xr attollitur in altitudinẽ&xv cubitis: cingitur colum/ nis XXXVI. Ab oriente cælauit Scopas, à ſeptẽtrione Bryaxis, à meridie Timotheus, ab occaſu Leochares, Priusq́; q́; peragerẽt, regina Artemiſia, quæ mariti memoriæ id opus extrui iuſſerat, obijt. Nõ tamen receſſerunt, niſi abſoluto iã, id gloriæ ipſorũ artisq; monumentũ iudicãtes, hodieq́; certant manus. Acceſſit& quintus artifex. Nanq; ſupra pte ron pyramis altitudine inferiorẽ æquauit. xxIII gradib. in metę cacumen ſecõtrahens. Iu ſummo eſt quadriga marmorea, quã fecit Pythis. Hæc adiecta cx ¼ pedũ altitudine totũ opus includit. Timothei manu Diana Romæ eſt in palatio Apollinis delubro, cui ſi gno caput repoſuit Aulanius Euander. In magna admiratiõe eſt& Hercules Meneſtra/
ti& Hecate Epheſi in templo Dianæ poſt ædem, in cuius contẽplatione admonent ædi o
tui parcere oculis, tanta marmotis radiatio eſt. Non poſtferuntur& Charites in propylæis Athenienſiũ, quas Socrates fecit, alius ille q́; pictor, idem ut aliqui putãt. Nã Mly ronis illius, qui in ære laudat᷑, anus ebria eſt Smyrnæ in primis inclyta. Pollio Aſinius ut fuit acris uehementiæ, ſic quoq; ſpectari monumenta ſua uoluit. In ijs ſunt centauri nym phas gerẽtes Archeſitæ, Theſpiades Cleomenis, Oceanus& lupiter Entochi, Hippiades Stephani, Hermerotes Tautiſci non cælatoris illius, ſed Tralliani. Iupiter hoſpitalis Pãphili Praxitelis diſcipuli. Zerus& Amphiõ& Dirce& taurus, uinculũq́; ex eodẽ la/ pide, à Rhodo aduecta opera Apollonij& Tauriſci. Parentũ ij certamẽ de ſe fecere, Ne necratẽ uideri profeſſi, ſed eſſe naturalẽ Artemidorũ. Eodẽ loco Liber pater Eutychidis
laudatur; ad Octauiæ uero porticũ Apollo Philiſci Rhodij in delubro ſuo. Itẽ Latona 20
& Diana,& muſæ nouem.& alter Apollo nudus. Eum qui citharã in eodẽ tẽplo tenet, Timarchides fecit. Intra Octauię uero porticus in æde Iunonis ipſam deam Dionyſius & Polycles: aliã Venerẽ eodẽ loco Philiſcus. Cætera ſigna Praxiteles. Item Polycſes& Dionyſius Timarchidis filij Iouẽ, qui eſt in proxima æde fecerunt. Pana& Olympũ luctantes.eodem loco Heliodorus, quod eſt alterũ in terris ſymplegma nobile, Venerẽ la/ uantem ſeſe. Dædalum ſtantẽ Polycharmus. Ex honore apparet in magna autoritate habitum Lyſiæ opus, quod in palatio ſuper arcum diuus Auguſtus honori Octauij pa/ tris ſui dicauit in ædicula colũnis adornata. Id eſt quadriga currusq;,& Apollo ac Diana ex uno lapide. In hortis Seruilianis reperio laudatos, Calamidis Apollinẽ illius cælatoris, Dactylidis Pythias, Amphiſtrati Calliſthenẽ hiſtoriarũ ſcriptorẽ. Deinde multorũ 30
obſcurior fama eſt, quorundã claritati in operibus eximijs obſtãte numero artificũ, quo/niam necunus occupat gloriam, nec plures pariter nuncupari poſſunt, ſicut in Laocoon/ te qui eſt in Titi imperatoris domo, opus omnibus& picturæ& ſtatuariæ artis præfe/ rendum.Ex uno lapide eũ& liberos draconũc; mirabiles nexus de cõſilij ſententia fece/ re ſummi artifices Ageſander& Polydorus& Athenodorus Rhodij. Similiter palati/ nas domos Cæſarũ repleuere probatiſsimis ſignis Craterus cũ Pythodoro, Polydectes cum Hermolao, Pythodorus alius cũ Artemone,& ſingularis Aphrodiſius Trallianus. Agrippę Pantheũ decorauit Diogenes Atheniẽſis,& Caryatides in colũnis templi eius probant᷑ inter pauca operũ: ſicut in faſtigio poſita ſigna, ſed ꝓpter altitudinẽ loci minus
celebrata. Inhonorus eſt nec in tẽplo ullo Hercules, ad quẽ Pœni om̃ibus annis huma/ 40
na ſacrificauerunt uictima, humi ſtans, ante aditũ porticus ad natiões ſitæ. Fuere& The ſpiades ad ædem Felicitatis, quarũ unã adamauit eques Romanus Iunius Piſciculus, ut tradit Varro: admiratur& Paſiteles, qui& quinq; uolumina ſcripſit nobiliũ operum in toto orbe. Natus hic in Græcię Italiæ ora,& ciuitate Romana donatus cũ ijs oppidis, louem fecit eburneũ in Metelli æde, quà campus petitur. Accidit ei cũ in naualibus ubi ferę Africanæ erant, per caueam intuens leonẽ cælaret, ut ex alia cauea panthera erumperet non leui periculo diligentiſsimi artificis. Feciſſe opeta cõplura dicitur, ſed quæ fecerit no/ minatim non refertur. Archelaum quoq; magnificat Varro, cuius ſe marmoream habuiſſe leænam tradit, aligerosq; ludentes cum ea Cupidines, quorum alij religatam tene rent

üHISISIErRR Ewryr 637 tent, alij ècornu cogerent bibere; alij calciarẽt ſoccis, omnes ex uno lapide.Idem& à Co ponio XIIII nationes; quæ ſunt circa Pompei; factas auctor eſt. Inuenio& Canachum laudatum inter ſtatuarios, feciſſe marmorea. Nec Sauron atq; Batrachum obliterari conuenit, qui fecere templa Octauiæ porticibus incluſa; natione& ipſi Lacones. Quidam& opibus præpotentes fuiſſe eos putant, ac ſua impenſa cõſtruxiſſe, inſcriptionem ſperantes. Qua negata, hoc tamen alio loco& modo uſurpaſſe. Sunt certe etiamnũ in columnarum ſpiris inſcalpta nominum eorum argumento, rana atq; lacerta. In Iouis æde extitiſſe picturam cultusq́; reliquos omnes fœmineis argumentis conſtat. Etenim facta Iunonis æde cum inferrentur ſigna, permutaſſe geruli traduntur,& id religione cu/lo ſtoditum, uelut ipſis dijs ſedem ita partitis. Ergo& in Iunonis æde cultus eſt, qui Iouis eſſe debuit. Sunt& in paruis marmoreis famam conſeruti, Myrmecides, cuius quadrigam cum agitatore cooperuit alis muſca,& Callicrates cuius formicarum pedes atq; alia membra peruidere non eſt. v 8
Quando primum marmorum in ædificijs uſus,& quis primus Romæ cruſtauerit parietes,& quibus ætatibus quæc; marmora in uſum uenerint,& quis primus mar
mora ſecuerit,& ratio ſecandi: de harena. CSCap. 1
Aec ſint dicta de marmorum ſcalptoribus, ſummaq&; claritate artificum, quo in tra ctatu ſubit mentem non fuiſſe tum autoritatem maculoſo marmori: fecere ẽ Tha/ ſio, Cycladum inſularum, æque& è Lesbio: liuidius hoc paulo. Verſicolores quidem 20 maculas,& in totum marmorum apparatum Menander etiam diligentiſsimus luxuriæ interpres primus& raro attigit. Columnis demum utebãtur in templis, nec lautitiæ cauſalnondum enim iſta intelligebantur) ſed quia firmiores aliter ſtatui nõ poterant. Sic eſt inchoatum Athenis templum louis Olympij, ex quo Sylla capitolinis ædibus aduexe/ rat columnas. Fuit tamen inter lapidem atq; marmor differentia iam& apud Home/ rum, dicit enim Paridis os marmore ſaxo percuſſum, ſed hactenus regias quoq; domos cum laudatiſsime præter æs, aurum, electrũ, argentum, ebore tantũ adornans. Primum (ut arbitror)uerſicolores iſtas maculas Chiorum lapidicinæ oſtenderunt, cum extruerẽt muros.faceto in id M. Ciceronis ſale, omnibus enim oſtentabantut magnificum. Mul/ to, inquit, magis mirarer, ſi Tiburtino lapide feciſſetis. Et Hercules nõ fuiſſet picturæ ho 3o nos ullus, nõ modo tantus, in aliqua marmorum autoritate. Secandi marmor in cruſtas neſcio an Cariæ fuerit inuentum. Antiquiſsitna, quod equidem inueniam, Halicarnaſsi Mauſoli domus Proconneſio marmore exculta eſt. lateritijs parietibus. Is obijt olympia dis c anno I11, urbis Romæ anno cccI. Primum Romæ parietes cruſta marmoris operuiſſe totius domus ſuæ in Cælio monte Cornelius Nepos tradidit Mamurrã For/ mijs natũ, equitem Romanũ, pręfectum fabrorũ C. Cæſaris in Gallia. Nec; indignatio ſit tali autore inuenta re. Hic nanqʒ eſt Mamurra Catulli Veronẽſis carminibus proſciſſus. quẽ ut res eſt, domus ipſius clarius q;ʒ Catullus dixit habere, quicꝗd habuiſſet coma ta Gallia. Nanq; adiecit idẽ Nepos, eũ primũ totis ædibus nullã niſi ẽ marmore colum/ nam habuiſſe, oẽs ſolidas è Caryſtio aut Lunẽſi. Deniq; M. Lepidus Catuli in cõſuſatu 4⁰° collega, primus omniũ limina ex Numidico marmore in domo poſuit magna reprehen ſione.Is fuit conſul anno urbis pcrxvi. hoc primũ inuecti Numidici marmoris ueſti-/ gium inuenio, nõ in columnis tantũ cruſtisue, ut Mamurra caryſtiũ poſuit, ſed in maſſa & uiliſsimo liminũ uſu. Poſt hũc Lepidũ fermè quadriennio L. Lucullus conſul fuit, qui nomen(ut apparet ex re) Luculleo marmori dedit, admodum delectatus illo, primusq; Romam inuexit atrum alioqui, cum cætera maculis aut coloribus cõmendentur. Naſcit᷑ aũt in Nili inſula, ſolumq́; penè horum marmotũ ab amatore nomen accepit. Inter hos primũ(ut arbitror)marmoreos parietes habuit ſcena M. Scauri, nõ facile dixerim ſectos an ſolidis glebis poſitos. ſicuti eſt hodie Iouis tonatis ædes in Capitolio. Nondum enim ſecti marmoris ueſtigia inuenerat Italia. Sed quiſquis primũ inuenit ſecare luxuriamq;
Hh diui/

638 c. PLINII NATVRALIS
diuidere, importuni ingenij fuit. Harena hoc fit, et ferro uidet᷑ fieri, ſerra in prętenui linea premẽte harenas uerſando tractuq; ipſo ſecãte. Aethiopica hæc maxime probat᷑. Nam id quoq; acceſsit, ut ad Aethiopas uſq; peteretur quod faceret marmora, imõ uero etiam in lndos. unde margaritas quoq; peti ſeueris moribus indignum erat: hæc proxime lau qatur. Mollior tamen quæ ex ethiopia. llla nulla ſcabricie ſecat. Indica non æque leuigat. ſed ea combuſta polientes marmora fricare iubentur. Simile& Naxiæ uitium eſt& coptidi, quæ uocatur Aegyptia. Hæc fuere antiqua genera marmoribus ſecãdis. Poſtea reperta eſt harena nõ minus probanda‚ex quodam Adriatici maris uado, æſtu nudante obſeruatione nõ facili. lam quidẽ quacũq; harena ſecare& fluuijs omnibus fraus artificũ auſa eſt, quod diſpendiũ admodũ pauci intelligunt. Craſsior enim harena laxioribus ſe/lo gmentis terit,& plus erodit marmoris, maius q;ß opus ſcabricia polituræ relingꝗt. Ita ſectæ attenuantur cruſtæ. Rurſusq; Thebaica polituris accõmodatur,& quę fit ẽ poro lapide aut è pumice. De Naxio,& Armenio,& de generibus marmorũ. Cap. VII S lgnis ẽ marmore poliendis, gemmisq; etiã ſcalpendis atq; limandis Naxiũ diu pla/ uit ante alia ita uocãtur cotes in inſula Cypro genitæ. Vicere poſtea ex Armenia ue ctæ. Marmorum genera& colores nõ attinet dicere in tanta noticia, nec facile eſt enume rare in tanta multitudine. Quoto enim quoq; loco non ſuum marmor inuenitur? Et ta/ men celeberrimi generis dicta ſunt in ambitu terrarum cum gentibus ſuis. Non omnia tamen in lapidicinis gignũtur, ſed multa& ſub terra ſparſa. Precioſiſsimi quidẽ generis Lacedæmoniũ uiride, cunctisq; hilarius. Sic& Auguſtum, ac deinde Tiberiũ in Aegy/ ²0 to Auguſti ac Tiberij primum principatu reperta. Differentiaq; eorum eſt ab ophite, cum ſit illud ſerpentium maculis ſimile, unde& nomen accepit, quòod hæc maculas diuer ſo modo colligunt: Auguſtum undatim criſpum in uertices: Tiberium ſparſim cõuoluta canicie. Neq; ex ophite columnæ, niſi paruæ admodum; inueniuntur. Duo eius genera, molle candidum, nigricans durum. Dicuntur ambo capitis dolores ſedare adalligati,& ſerpentium ictus, Quidam phreneticis ac lethargicis adalligari iubẽt candicantem. Con tra ſerpentes autem à quibuſdam laudatur præcipue ex his, quem tephriam appellant, à colore cineris. Vocatur& Memphites à loco, gemmantis naturæ: huius uſus conteri, & ijs quæ urenda ſint aut ſecanda, ex aceto illini. Obſtupeſcit ita corpus, nec ſentit cru/ ciatum. Rubet porphyrites in eadem Aegypto, ex eo candidis in teruenientibus pun/zʒo ctis. leucoſtictos uocatur. Quantislibet moſibus cędendis ſufficiũt lapidicinę. Statuas ex eo Cl. Cæſari procurator eius in urbem ex Aegypto aduexit Triarius Pollio, nõ admo/ dum probata nouitate. Nemo certe poſtea imitatus eſt. Inuenit eadem Aegyptus in Ae thiopia, quem uocant baſalten, ferrei coloris atq;ʒ duritiæ. Vnde& nomen ei dedit. Nun quam hic maior repertus eſt, quam in templo Pacis ab imperatore Veſpaſiano Augu/ ſto dicatus: argumento Nili xvr liberis circà ludentibus, per quos totidem cubiti ſummi incrementi augentis ſe amnis eias intelliguntur. Non abſimilis illi narratur in Thebis de lubro Serapis, ut putant Memnonis ſtatua dicatus: quẽ quotidiano ſolis ortu contactũ radijs, crepare dicũt. Onychem etiam tum in Arabiæ montibus, nec uſquam alubi naſci utauere noſtri ueteres: Sudines in Germania. potorijs primũ uaſis inde factis, dein pe/ 40 dibus lectotũ ſellisq;, Cornelius Nepos tradit fuiſſe magno miraculo cum P. Lentulus Spinter amphoras ex eo Chiorũ magnitudine cadorum oſten diſſet: poſt quinquenniũ deinde triginta duorum pedum longitudine columnas uidiſſe ſe. Variatum in hoc lapide poſtea eſt. Namq; pro miraculo inſigni, quatuor modicas in theatro ſuo Cornelius Balbus poſuit. Nos ampliores triginta uidimus in cœnatione, quam Calliſtus Cæſaris Claudij libertorum potentia notus ſibi exædificauerat. V 8 De alabaſtrite,& lygdino,& alabandico Cap. vin H Vnc aliqui lapidem alabaſtriten uocant, quem cauant ad uaſa unguentaria, quoniam optimne ſeruare incorrupta dicitur. Idem& uſtus emplaſtris conuenit. Naſcitur

HIS TORIRAE LIBER XX XVI 639
ſcitur circa Thebas Aegyptias,& Damaſcũ Syriæ. Dic cæteris cãdidior. Probatiſsimus uero in Carmania, mox in India: iam quidem& in Syria Aſiaq;. Viliſsimus aũt& ſine ullo nitore in Cappadocia. Probãtur quãmaxime mellei coloris, in uertice maculoſi atq; non translucidi. Vitia in ijs corneus color aut candidus,& quicquid ſimile uitro eſt. Pau lum diſtare ab eo in unguentorũ fide multi exiſtimant lygdinos in Tauro repertos, am/ plitudine qua lances craterasq; nõ excedant, antea ex Arabia tantum aduehi ſolitos, can doris eximij. Magnus& duobus contrariæ inter ſe naturæ honos: Coralitico in Aſia re perto, menſuræ non ultra bina cubita, candore proximo ebori& quadã ſimilitudine. E diuerſo niger eſt Alabandicus terræ ſuæ nomine, quanq́;& Mileti naſcens, ad purpurã io tamen magis aſpectu declinãte. Idemq́; lĩquatur igni, ac funditur ad uſum uitri. Thebai cus intertinctus aureis guttis, inuenit᷑ in Africæ parte Aegypto adſcriptæ, coticulis ad terenda collyria quadã utilitate naturali conueniens. Circa Syenem uero Thebaidis ſyeni/ tes, quẽ antèẽ pyrrhopcœcilon uocabant. Trabes ex eo fecere reges quodã certamine obe liſcos uocantes, Solis numini ſacratos. Radiorũ eius argumentũ in effigie eſt,& ita ſignifi catur nomine Aegyptio. Primus omniũ id inſtituit Mitres, qui in Solis urbe regnabat, 8 ſomnio iuſſus,& hoc ipſum inſcriptũ eſt in eo. Etenim ſcalpturę illæ effigiesq; quas uide mus, Aegyptiæ ſunt literæ. Poſtea& alij regum in ſupradicta urbe, Sochis quatuor nu mero, quadragenorũ& octonùm cubitorum longitudine: Ramiſes aũt is, quo regnante Ilium captum eſt, quadraginta cubitorum. Idemq́; digreſſus inde, ubi fuit Mneuidis re/ 8 20 gia, poſuit alium, longitudine undecenis pedibus per latera cubitis quatuor. De obeliſco T'hebaico& Alexandrino,& de illo qui eſt in circo magno. Cap. IX Pus id feciſſe dicuntur x x ι hominũ. Ipſe rex cum ſubrecturus eſſet, uerereturq; ne machinæ ponderi non ſufficerent, quo maius periculum curæ artificum denun/ciaret, filiũ ſuum adalligauit cacumini, ut ſalus eius apud molientes prodeſſet lapidi. Dac admiratione operis effectũ eſt, ut cum oppidũ id expugnaret Cambyſes rex, uentumq́; V eſſet incendio ad crepidines obeliſci, extingui ignẽ iuberet molis reuerentia, qui urbis nul lam habuerat. Sũt& alij duo, unus à Smarre poſitus, alter ab Eraphio ſine notis, quadra genum octonum cubitorũ. Alexandriæ ſtatuit unũ octoginta cubitorũ Ptolemęus Phi ſadelphus, quẽ exciderat Nectabis rex purum: maiusq; opus fuit in deuehendo ſtatuen 0 ʒo doue multo qᷓ; in excidendo.& Satyro architecto aliqui deuectũ tradunt rate, Callixe/ nus à Phœnice, foſſa perducta uſq; ad iacentem obeliſcum è Nilo. Nauesq́; duas in lati tudinem patulas, pedalibus ex eodem lapide ad rationem geminati per duplicem men/ ſuram ponderis oneratas, ita ut ſubirent obeliſcum pendentem extremitatibus ſuis in ri-/ pis utrinqʒ:poſtea egeſtis laterculis alleuatas naues excepiſſe onus ſtatutum. Exciſos aũt ſex tales in monte eodem,& artificem donatum talentis quinquaginta. Hic autem obeli ſcus fuit in Arſinoẽ poſitus à rege ſupradicto. munus amotis in cõiuge, eademq́; ſorore Arſinoẽ. Inde eũ naualibus incõmodum Maximus quidã pręfectus Aegypti tranſtulit in forum, reciſo cacumine, dum uult faſtigiũ addere auratum, quod poſtea omiſit. Et alij duo ſunt Alexãdriæ in portu ad Cæſaris templum, quos excidit Meſphees rex quadra o 40 genũm binům cubitorum. Super omnia acceſsit difficultas mari Romã deuehendi, ſpe/— ctatis admodũ nauibus. Diuus Auguſtus priorem aduexerat, miraculiq; gratia Puteo/- V lis naualibus perpetuis dicauerat, ſed incendio conſumpta eſt. Diuus Cſaudius aliquot per annos aſſeruatã, qua Caius Cæſar importauerat, omnibus quæ unquam in mari ui- V ſa ſunt mirabiliorem, turribus Puteolano ex puluere ædificatis perductam Oſtiam, por/ tus gratia metſitt alia ex hoc cura nauium quæ Tiberi ſubuehant. Quo experimento pa/tuit, non minus aquarum huic amni eſſe quàm Nilo. Is autem obeliſcus, quem diuus Auguſtus in circo magno ſtatuit, exciſus eſt àrege Semneſerteo, quo regnante Pytha/goras in Aegypto fuit, centũ uigintiquinqʒ pedum,& dodrantis, præter baſim eiuſdem lapidis is uero qui eſt in camꝑo Martio, nouem ped. minor, à Seſoſtride. Inſcripti h 2 ambo

640 c. PLINII NATVRALIS
ambo rerum naturæ interpretationem Aegyptiorum opera philoſophiæ continent. De illo qui eſt in campo Martio pro gnomone Cap. X Iqui eſt in campo, diuus Auguſtus addidit mirabilem uſum ad deprehendẽdas ſo lis umbras, dierumq́; ac noctium magnitudines, ſtrato lapide ad obeliſci magnitu/ dinem, cui par fieret umbra Romæ cõfecto die ſexta hora, paulatimq́; per regulas(quæ ſunt ex ære incluſæ) ſingulis diebus decreſceret, ac rurſus augeſceret, digna cognitu res & ingenio fœcũdo.· Manlius mathematicus apici auratã pilam addidit, cuius uertice um/ bra colligeretur in ſemetipſam, alia atq; alia incrementa iaculantem apice, ratione(ut fe/ runt) acapite hominis intellecta. Dæc obſeruatio triginta iam ferẽ annis non congruit, ſiue ſolis ipſius diſſono curſu,& coeli aliqua ratione mutato, ſiue uniuerſa tellure aliquid à centro ſuo dimota, ut deprehendi& in alijs locis accipio, ſiue urbis tremoribus, ibi tantů gnomone intorto, ſiue inundationibus Tiberis ſedimento molis facto: quanquam ad al titudinem impoſitæ rei, in terram quoq; dicantur iacta fundamenta. De tertio obeliſco Romæ in Vaticano. Cap. X. Erttius Romæ in Vaticano, Caij& Neronis principũ circo, ex omnibus unus omni no fractus eſt in molitione, quem fecerat Seſoſtridis filius Nuncoreus. Fiuſdẽ rema net& alius c cubitorum, quem poſt cæcitatem uiſu reddito ex oraculo Soli ſacrauit. De pyramidibus aegyptijs& ſphinge. Cap. xXII Laantur obiter& pyramides in eadẽ Aegypto, regũ pecuniæ ocioſa ac ſtulta oſten/ D tatio. Quippe cum faciendi eas cauſa à pleriſc; traditut, ne pecuniam ſucceſſoribus 20 aut æmulis idſidiantibus præberent, aut ne plebs eſſet ocioſa. Multa circa hoc uanitas i/ lorum hominum fuit; ueſtigiaq; cõplurium inchoatarũ extant. Vna eſt in Arſinoite no/ mo, duæ in Memphite, non procul labyrintho, de quo& ipſo dicemus. Totidẽ ubi fuit Moœridis lacus:hoc eſt foſſa grandis. Sed Aegyptus inter mira ac memorãda narrat ha rum cacumina extrema, quæ eminere dicuntur. Reliquæ tres, quæ orbem terrarũ imple/ uere fama, ſanè cõſpicuæ undiq; annauigantibus ſitæ ſunt in parte Africæ monte ſaxeo ſterilicqʒ inter Memphim oppidum,& quod appellari diximus Delta, à Nilo minus qua tuor millia paſſuũ, à Memphi ſex, uico appoſito quem uocàt Buſtrin, in quo ſunt aſſueti ſcandere illas. Ante has eſt ſphinx, uel magis mirãda, quaſi ſylueſtre numen accolentiũ. Amalin regem putant in ea conditum,& uolunt inuectam uideri. Eſt autem ſaxo natu/ʒo rali elaborata,& lubrica. Capitis monſtri ambitus per frontem centum duos pedes colli git,longitudo pedum cx LIII eſt altitudo à uentre ad ſummũ apicem in capite LXII. Sed pyramis ampliſsima ex Arabicis lapidicinis conſtat. Frecenta L Xx hominum milia annis X carn cõſtruxiſſe produnt᷑. Tres uero factæ annis LXXVII,& menſibus III-. Qui de ijs ſcripſerint ſant Herodotus. Euhemerus, Duris Samius, Ariſtagoras, Diony ſius, Artemidorus, Alexander Polyhiſtor, Butorides, Antiſthenes, Demetrius, Demoteles. Apion. Inter omnes eos non conſtat à quibus factæ ſint, iuſtiſsimo caſu obliteratis tantæ uanitatis autoribus. Aliqui ex his prodiderũt, in rhaphanos;& alliũ ac cepas mil/ le octingenta talenta erogata. Ampliſsima octo iugera obtinet ſoli, quatuor angulorum paribus interuallis, per octingentos octogintatres pedes ſingulorũ laterũ, altitudo à ca/ 40 cumine pedes xxv. Alterius interualla fingula per quatuor angulos pares DccxανꝘ vn cõprehendunt. Tertia minor prædictis, ſed multo ſpectatior, Aethiopicis lapidibus aſſurgit cccrx pedibus inter angulos. Veſtigia ædificationum nulla extant. Harena late pura circũ.lentis ſimilitudine, qualis in maiori parte Africæ. Quæſtionũ ſumma eſt, quanã ratione in tantã altitudinem ſubuecta ſint cæmẽta. Alij enim nitro ac ſale adagge ratis cum creſcẽte opere, ac peracto fluminis irrigatione dilutis: alij lateribus è luto factis extructos pontes, peracto opere in priuatas domos diſtributos: Nilum enim nõ putãt rigare potuiſſe muito humiliorẽ. In pyramide maxima eſt intus puteus octogintaſex cu bitorum, Hlumen illd admiſſum arbitrantur. Menſurãà altitudinis earum omniam Sge. ium

10
20
Lemno: quartus in Italia. Omnes lapide polito fornicibus tecti. Aegyptius, quod mitor
30
fecit ſibi Porſena rex Hetruriæ ſepulchri cauſa, ſimul ut externorũ regum uanitas quoc;
HIS TORIAE LIBERXXXVI 641
lium deprehendere, inuenit Thales Mileſiusumbram metiendo, qua horapar eſſe cor pori ſolet. Hæc ſunt pyramidum miracula: ſupremumq́; illud, ne quis regum opes mire/ tur, minimã ex his, ſed laudatiſsimã, à Rhodope meretricula factam. Aeſopi fabularum philoſophi conſerua quondã& contubernalis hęc fuit, maiore miraculo tantas opes me retricio eſſe conquiſitas quæſtu. Magnificatur& alia turris, àrege facta in inſula Pharo, portum obtinente Alexandriæ, quã cõſtitiſſe occctalentis tradunt: magno animo, ne quid omittamus, Ptolemæi regis, quod in ea permiſerit Soſtrati Gnidij architecti ſtru/ cturæ ipſius nomen inſcribi. Vſus eius, nocturno nauium curſui ignes oſtendere, ad prę nuncianda uada, portusq; introitum: ſicut iam tales compluribus locis flagrant, ut Puteo, lis ac Rauẽnæ. Peticulum in corriuatione ignium ne ſidus exiſtimetur, quoniam èlongin quo ſimilis flammarum aſpectus eſt. Nic idem architectus primus omniũ penſilem am/ bulationem Gnidi feciſſe traditur. De labyrinthis, Aegyptio, Lemnio, ltalico. Cap. XIII .“& labyrinthos, uel portentoſiſsimũ humani ingenij opus, ſed nõ(ut exiſti mari poteſt) falſum. Durat etiã nunc in Aegypto in Heracleopolite nomo qui pri/ mus factus eſt ante annos, ut tradunt, IIIMDC à Peteſuco rege, ſiue Tithoe. Quanq́; Herodotus totum opus regum eſſe dicit, nouiſsimec; Pſammetichi. Cauſam faciẽdi ua rie interpretantur. Demoteles regiam Motherudis fuiſſe, Lycias ſepulchrum Mgœridis, plures ſoli ſacrum id extructum, quod maxime creditur. Hinc utiq; ſumpſiſſe Dadalum exemplar eius labyrinthi, quem fecit in Creta, nõ eſt dubium, ſed centeſimã tantumn portionem eius imitatum, quæ itinerũ ambages occurſusq; ac recurſus inexplicabiles continet:non(ut in pauimentis puerorumuͦe ludicris campeſtribus uidemus) breui lacinia mi lia paſſ.plura ambulationis cõtinentem, ſed crebris foribus inditis ad fallendos occurſus, redeundumq́ʒ in errores eoſdem. Sesundus hic fuit ab Aegyptio labyrinthus: tertius in
equidem, introitu columnisq; reliquis ẽ molibus compoſſtis, quas diſloluere ne ſecula qui dem poſsint, adiuuantibus Heracleopolitis, qui id opus inuiſum mire infeſtauere. Poſi/ tionem operis eius ſingulasq; partes enarrare non eſt, quum ſit in regiones diuiſum at/ que in præfecturas(quas uocant nomos) ſedecim, nominibus earum totidem uaſtis do mibus atttibutis: præterea templa omnium Aegypti deorum contineat, ſuperq́ʒ; Neme ſes quindecim ædiculis incluſerit pyramides complures quadragenarum ulnarum, ſenos V radice muros obtinentes. Feſſi iam eundo perueniunt ad uiarum illum inexplicabilẽ erro rem. Quin& cœnacula prius excelſa, porticusq&; aſcendunt᷑ nonagenis gradibus omnes: intus columnæ de porphyrite lapide, deorum ſimulacra, regum ſtatuæ, monſtrificæ effi/ gies. Quarundam autem domorum talis eſt ſitus, ut adaperientibus fores, ronitruum intus terribile exiſtat. Maiore autem in parte tranſitus eſt per tenebras: aliæq́; rurſus extra murum labyrinthi ædificiorũ moles, pteron appellant. Inde aliæ perfoſſis cuniculis ſubterraneæ domus. Refecit unus omnino pauca ibi Circãmon ſpado Nectabis regis, an/ te Alexandrũ Magnum annis quingẽtis. Id quoq; traditur, fulſiſſe trabibus ſpinæ oleo incoctę, dum fornices quadrati lapidis aſſurgerẽt. De Aegyptio& Cretico labyrinthis, ſatis dictum eſt. Lemnius ſimilis illis, columnis tantum centum quadraginta mirabilior V fuit:quarũ in officina turbines ita librati pependerunt, ut puero circumagente tornarent᷑. Architecti illum fecere Zmilus& Rholus,& Theodorus indigena. Extãtq́; adhuc reli/ V quiæ eius, cũ Cretici Italicic; nulla ueſtigia extent. Namq;& Italicũ dici conuenit, quem
ab Italis ſuperaretur. Sed cum excedat omnia fabuloſitas, utemur ipſius M. Varronis in expoſitione eius uerbis: Sepultus eſt. inquit, ſub urbe Cluſio, in quo loco monumentum reliquit lapide quadrato: ſingula latera pedum lata tricenum, alta quinquagenùm: inq; baſi quadrata intus labyrinthum inextricabilem: quòſi quis improperet ſine glomere li
; ni

642 c. PLINFTI NArTVNRAHNELIS nisexitũ inuenire nequeat. Supra id quadratũ pyramides ſtant quinq;, quatuor in angu lis, in medio una, in imo latæ pedum ſeptuagenũquinum, altæ centũquinquagenũ:ita fa/ ſtigatæ, ut in ſummo orbis æneus& petaſus unus omibus ſit impoſitus, ex quo pendeãt excepta catenis tintinnabula, quæ uento agitata, longe ſonitus referãt, ut Dodonæ olim factũ.Supra quem orbẽ quatuor pyramides inſuper. extãt altę pedum centenũ. Supra quas uno ſolo ꝗuqʒ pyramides. quarũ altitudinẽ Varronẽ puduit adijcere. Fabu læ Hetruſcæ tradũt, eandẽ fuiſſe quã totius operis: adeo ueſana demẽtia quaſiſſe gloriã, impẽdio nulli profuturo. Præterea fatigaſſe regni uires, ut tamẽ laus maior artificis eſſet. De penſili horto& oppido,& templo Dianæ Epheſæ. Cap. XIIII I& penſilis hortus, imò uero totum oppidum Aegyptiæ Thebæ, exercitus o armatos ſubter educere ſolitis regibus, nullo oppidanorũ ſentiente. Etiamnum hoc minus mirum, q́; quòd flumine medium oppidum interfluente. Quæ ſi fuiſſent, nõ du/ bium eſt Homerum dicturũ fuiſſe, cum centum portas ibi prędicaret. Magnificentiæ ue ra admiratio extat templum Epheſiæ Dianæ ducentis uiginti annis factum à tota Aſia. In ſolo id paluſtri fecere, ne terræ motus ſentiret, aut hiatus timeret. Rurſus ne in lubrico atque inſtabili fundamenta tantæ molis locarentur, calcatis ea ſubſtrauere carbonibus, dein uelleribus lanæ. Vniuerſo templo longitudo eſt ccccxxαν pedum, ſatitudo ducen torum uiginti, columnæ centum uiginti ſeptẽ à ſingulis regibus factæ, LX pedum altitu dine: ex ijs xxxα v cælaté, una à Scopa. Operi præfuit Cteßphon architectus. Summa miracula, piſtylia tantæ molis attolli potuiſſe. Id conſecutus eſt ille peronibus harena ple 20 nis, molli puluino ſuper capita columnarũ exaggerato, paulatim exinaniens ab imo, ut ſenſim totum inſideret. Difficillime hoc contigit in limine ipſo, quod foribus impone/ bat. Etenim ea maxima moles fuit, nec ſedit in cubili, anxio artifice mortis deſtinatione ſuprema. Tradntqʒ in ea cogitatione feſſum nocturno tempote in quiete uidiſſe præſentem deam. cui templũ fiebat, hortantem ut uiueret: ſe cõpoſuilſe lapidem. atq; ita po/ ſtero die apparuit, ponderecʒ ipſo correctus uidebatur. Cætera eius operis ornamenta plurium librorũ inſtar obtinent, nihil ad ſpecimen naturæ pertinentia. De delubro Cyꝛzici,& lapide fugitiuo,& de echo ſepties reſonante,& de EAcdificio ſine clauo,& mirabilia ædificiorum Romæe. Cap. Xv 8& Cyꝛici delubrũ, in quo filum aureum cõmiſſutis om̃ibus politi lapidis ſub/z0 iecit artifex, eburneum Iouem dicaturus intus, coronãte eum marmoreo Apolline. Tralucent ergo iuncturę tenuiſſimis capillamẽtis. lenic; afflatu ſimulacra refouente, præ ter ingeniũ artificis ipſa materia quãuis occulta in precio operis intelligitur. Eodem in op ido eſt lapis.fugitiuus appellatus: Argonautæ eo pro ancora uſt, ibi reliquerãt. Hunc ẽ (ita uocatur locus) ſæpe profugũ fixere plumbo. Eadem in urbe iuxta portam quæ Thracia uocatur, turres vII acceptas uoces numeroſiore repercuſſu multiplicãt:no menq́; huic miraculo Echo eſt à Græcis datũ. Et hoc quidem natura locorũ euenit,& ple runqʒ conuallium.ibi caſu accidit. Olympiæ autem arte, mirabili modosin porticu quam oppidani heptaphonon appellant, quoniã ſepties eadem uox redditur. Cyzici& buleu terion uocant ædificiũ amplum, ſine ferreo clauo. ita diſpoſita contignatione, ut eximan/ 40 tur trabes ſine fulturis, ac reponãtur. Quod item Romæ in ponte ſublicio religioſum eſt, poſteaq́ʒ Coclite Horatio defendente gęgre reuulſus eſt. Verũ& ad urbis noſiræ mitacu la trãſire conueniat, nongentorũq́; annorum dociles ſcrutari uires,& ſic quoq; terrarum orbem uictũ oſtendere: quod accidiſſe toties penè, quot referentur miracula, apparebit. uniuerſitate uero aceruata,& in quendam unum cumulum coniecta, non alia magnitu/ do exurget, quàm ſi mũdus alius quidam in uno loco narretur. Nam ut circum maximũ à Cęſare dictatore extructũ longitudine ſtadiorum trium, latitudine unius, ſed cum ædi ficijs ingerum quaternum, ad ſedem ccxα millium inter magna opera dicamus, nõne inter magnifica baſilicam Pauli columnis è Phrygibus mitabilem, forumqʒ diui Augu/ 1 1. ſti, tem/

HIIST ORIAE LIBER&X XVI 643
ſti, templũ Pacis diui Veſpaſiani imperatoris Auguſti, pulcherrima opetum quæ unq́;:
10
30
Pãtheon Ioui ultori ab Agrippa factũ,cum theatrũ ante texerit Romę Valerius Oſtien ſis architectus ludis Libonis? Pyramidas regum miramur opera, cum ſolum tãtum foro extruendo n s milles Cæſar dictator emerit: Et ſi quidem impenſæ mouent captos auaritia animos, P. Clodius quem Milo occidit, ſeſtertiũ centies& quadragies octies do mo empta habitauerit: quod equidem non ſecus ac regum inſaniã miror. Itaqʒ& ipſum Milonem ſeſtertiũ ſeptingenties ætis alieni debuiſſe inter prodigia animi humani duco. Sed tunc ſenes aggeris uaſtum ſpatium,& ſubſtructiones inſanas Capitolij mirabãtur: præterea cloacas, operum omnium dictu maximũ ſuffoſſis montibus, atq;(ut paulo an/
te retulimus) urbe penſili, ſubterq; nauigata. à M. Agrippa in ædilitate poſt cſulatum,
per meatus corriuati vii amnes, curſuq́; præcipiti torrentium modo rapere atqʒ aufer/ re omnia coacti, inſuper mole imbrium concitati, uada ac latera quatiunt: aliquando Ti/ beris retro infuſi recipiunt fluctus, pugnantq; diuerſi aquarum impetus intus,& tamen obnixa fixmitas reſiſtit. trahuntur moles internæ tantæ, non ſuccumbentibus cauſis ope/ris:pulſant ruinæ ſponte præcipites, aut impactæ incendijs, quatitur ſolũ terræmotibus: durant tamen à T'arquinio Priſco annis pecc propè inexpugnabiles: non omittendo memorabili exemplo, uel eo magis, quoniã celeberrimis rerũ conditoribus omiſſum eſt. cum id opus Tarquinius Priſcus plebis manibus faceret, eſſetq́; labor incertum longior an periculoſior, paſſim conſcita nece quiritibus tædium fugientibus, nouum& inexcogitatum antea poſteaq́; remedium inuenit ille rex, ut omnium ita defunctorũ figeret cruci/ bus corpora ſpectanda ciuibus, ſimul& feris uolucribusq́; laceranda. quãobrem pudor Ro. nominis proprius, qui ſæpe res perditas ſeruauit in prælijs, tunc quoq; ſubuenit. ſed illo tempore impoſuit, tum erubeſcens cum puderet uiuos, tanquam puditurũ eſſet extin ctos. Amplitudinem cauis eam feciſſe proditur, ut uehem fœni large onuſtam tranſmit/ teret. Parua ſunt cuncta quæ diximus,& omnia uni comparanda miraculo, anteq́; noua attingam. M. Lepido, Q. Catulo conſulibus, ut conſtat inter diligentiſſimos autores, do/mus pulchrior non fuit Romæ, q́; Lepidi ipſius. At hercule intra annos xxxα eadem centeſimum locum non obtinuit. Computet in hac æſtimatione qui uolet, marmorũ mo lem, opera pictorum, impendia regalia,& cum pulcherrima laudatiſſimaco; certantes cen tum domos. poſtcaq; eas ab innumerabilibus alijs in hunc diem uictas. Profecto incen/ dia puniunt luxum: nec tamen effici poteſt, ut mores aliquid ipſo homine mortalius intel ligant. Sed eas omnes duæ domus uicerunt. Bis uidimus urbem totam cingi domibus principum, Caij& Neronis,& huius quidem(ne quid deeſſet) aurea. Nimirum ſic habi tarunt illi qui hoc imperium fecere, tantas ad uincendas gentes, triumphosq́; referendos ab aratro aut foco exeuntes, quorum agri quoq; minorem modum obtinuere quàm cel/laria iſtorum. Subit uero cogitatio, quota portio harũ fuerint areæ illæ, quas inuictis imperatoribus decernebant publice ad exædificandas domos: ſummusq́; illarum honos erat, ſicut in L. Valerio Publicola, qui primus conſul fuit cum L. Bruto, poſt tot merita, & fratre eius qui bis in eodem magiſtratu Sabinos deuicerat, adijci decreto, ut domus eo rum fores extrà aperirentur,& ianua in publicũ reijceretur. Hoc erat clariſſimum inſigne intet triumphales quoq; domos. Non patiemur duos Caios, uel duos Nerones ne hac quidem gloria famæ frui, docebimusqh etiam inſaniam eorum uictam priuatis operibus M. Scauri, cuius neſcio an ædilitas maxime proſtrauerit mores ciuiles, maiusq́; ſit Syllæ malum tanta priuigni potentia, quàm proſcriptio tot millium, Hic fecit in ædilita/ te ſua opus maximũ omnium, quæ unquam fuere humana manu facta, nõ temporaria mora, uerum etiam æternitatis deſtinatione: Theatrum hoc fuit. Scena ei triplex altitudi/ ne cccæxα columnarũ, in ea ciuitate quæ ſex hymettias non tulerat ſine probro ciuis am pliſſimi. Ima pars ſcenæ è marmore fuit, media è uitro, inaudito etiam poſtea genere lu/ xuriæ. Summæ tabulis inauratis columnæ, t diximus: imæ quodequadtagenu pedumHh 4. Signa

644 G pLINEIIIATVRANIIS
Signa ærea inter columnas, ut indicauimus, fuerunt tria milia numero. Cauea ipſa cepit hominum Lx X X milia, cum Pompeij amphitheatri toties multiplicata urbe tantoq́; maiore populo, ſufficiat large X L i. Sed& reliquus apparatus tãtus Attalica ueſte, ta/bulis pictis, cæteroq́; choragio fuit, ut in Tuſculanam uillam reportatis quæ ſuperfue/ rant quotidiani uſus delicijs, incenſa uilla ab iratis ſeruis, concremaretur ad n- s M. Au/ fert animum,& à deſtinato itinere digredi cogit contẽplatio tam prodigæ mẽtis, aliamq́; connecti maiorẽ inſaniam è ligno. C. Curio, qui bello ciuili in Cęſarianis partibus obijt, funebri patris munere, cum opibus apparatuc; non poſlet ſuperare Scaurum: undee/ nim illi uitricus Sylla,& Metella mater proſcriptionum ſectrixunde M. Scaurus pater, toties princeps ciuitatis,& Marianis ſodalitijs rapinarum prouincialium ſinus?cum iam 10 ne ipſe quidem Scaurus comparari ſibi poſſet, quando hoc certe incendij illius prmium habuit, conuectis ex orbe terrarum rebus, ut nemo poſtea par eſſet inſaniæ illi: ingenio ergo utendum fuit: operæpretium eſt ſcire quid inuenerit,& gaudere moribus noſtris, ac noſtro modo nos uocare maiores.theatra duo iuxtà fecit ampliſsima è ligno, cardinũ ſingulorum uerſatili ſuſpenſa libramento: in quibus utriſque antemeridiano ludorum ſpectaculo ædito inter ſeſe auerſis, ne inuicem obſtreperent ſcenæ,& repente circuma/ ctis ut contrà ſtarent, poſtremo iam die deſcendentibus tabulis,& cornibus inter ſe coe/ untibus, faciebat amphitheatrum,& gladiatorum ſpectacula ædebat, ipſum magis autoratum populum Romanum circumferens. Quid enim miretur quiſq; in hoc primum? inuentorem an inuentum? artificem an autorem? auſum aliquem hoc excogitare an ſu/ 20 ſcipere? parêre an iubere? Super omnia erit populi furor, ſedere auſi tam inſida inſtabi lic; ſede. En hic eſt ille terrarum uictor,& totius domitor orbis, qui gentes& regna di/ ribet, iura externis mittit, deorum quædam immortalium generi humano portio.in ma china pendens,& ad periculum ſuum plaudens. Quæ uilitas animarum iſta aut quæ querela de Cannis: quantum mali potuit accidere? Hauriri urbes terræ hiatibus, publicus mortalium dolor eſt. Ecce populus Romanus uniuerſus uelut duobus nauigijs impo ſitus, binis cardinibus ſuſtinetur,& ſeipſum depugnantem ſpectat, periturus momento aliquo luxatis machinis:& per hoc quæritur tribunitijs concionibus gratia, ut penſiles tribus faceret. Qualis hic in roſtris? Quid non auſurus apud eos, quibus hoc perſuaſerit: Vera nanq; confitentibus populus Romanus funebri munere ad tumulum patris eius 30 *ꝙDdepugnauit uniuerſus. Variauit hanc ſuam magnificentiam feſsis turbatis cardini/ bus,& amphitheatri forma cuſtodita, nouiſſimo die duabus per medium ſcenis athle/ tas ædidit, raptisq́; è contrario repente pulpitis eodem die uictores& gladiatoribus ſuis produxit. Nec fuit rex Curio aut gentium imperator, non opibus inſignis, ut qui nihil in cenſu habuerit præter diſcordiam principum. Sed dicantur uera æſtimatione inuicta miracula, quæ Q. Marcius Rex fecit. Is iuſſus à ſenatu aquarum. Appiæ, Anienis, Tepu læ, ductus reficere, nouam à nomine ſuo appellatã cuniculis per montes actis intra præ-/ turæ ſuæ tempus adduxit. Agrippa uero in ædilitate ſua, adiecta Virgine aqua, cæteris corriuatis atque emendatis, lacus ꝑ c c fecit: præterea ſalientes c v: caſtella x X xcom plura etiam cultu magnifica: operibus ijs ſigna c c c ærea aut marmorea impoſuit, co/ 40 lumnas ex marmore c ccc, eac; omnia annuo ſpatio. Adijcit ipſe in ædilitatis ſuæ com memoratiõe,& ludos unde ſexaginta diebus factos,& gratuita præbita balinea cxxαf quæ nunc Romæ ad infinitum auxere numerum. Vicit antecedentes aquarũ ductus nouiſſimum impendium operis inchoati à C. Cęſare,& peracti à Claudio. quippe à lapide quadrageſimo ad eam excelſitatem, ut in omnes urbis montes leuarentur, influxere Cur tius atq; Ceruleus fontes. Erogatum in id opus ſeſtertiũm ter milies. Quod ſi quis dili/ gẽtius æſtimauerit aquarum abundantiã in publico, balineis, piſcinis, domibus, euripis, hortis, ſuburbanis. uillis, ſpatioc; adueniẽtis extructos arcus, montes perfoſſos, cõualles xæqu atas, fatebitur nihil magis mirandũ fuiſſe in toto orbe terrarũ. Eiuſdẽ Claudij inter maxime

HISTORIAE LIDER XXNXVIf 6 45 maxime memoranda equidem duxerim, quamuis deſtitutum ſucceſſotis odio, mon/tem perfoſſum ad lacum Fucinum emittendum, inenarrabili profecto impendio,& ope/ ratum multitudine per tot annos: cum aut corriuatio aquarum, qua terrenus mons erat, egereretur in uertice machinis, aut ſilex cæderetur, omniaq́; intus in tenebris fierẽt, quæ neq; concipi animo niſi ab ijs qui uidẽre, neq; humano ſermone enarrari poſſunt. Nam
ortus Oſtienſis opus prætereo. item uias inter montes exciſas, mare Tyrrhenũ à Lucri no molibus ſecluſum, tot pontes tantis impendijs factos. Bt inter plurima alia Italig mira cula, ipſa marmora in lapidicinis creſcere autor eſt Papyrius Fabianus, naturæ rerum pe ritiſsimus: xemptores quoq; affirmant completi ſponte illa montium ulcera. Quæ ſiue
vao ra ſunt, ſpes eſt nunquam defuturam luxuriam.
De magnetis generibus& medicinis Cap. XVvi Matmoribus digrediẽti ad reliquorum lapidum inſignes naturas, quis dubitet in A primis magnetẽ occurrere? quid em̃ mitabilius? aut qua in parte naturę maior im/ probitas? Dederat uocem ſaxis. ut diximus, reſpondentẽ homivi, imò uero& obloquen tem. Quid lapidis rigore pigrius? Ecce ſenſus manusqo; tribuit ill. Quid fetri duritia pu/ gnacias: Sed cedit& patitur mores: trahitur nanq; à magnete lapide, domitrixcß illa te/rum omnium materia ad inane neſcio quid currit: atq; ut propius uenit, aſsiſtit, tene/ turq;,& complexu hæret. Sideritin ob hoc alio nomine appellant, quidam Heracleon. Magnes appellatus eſt ab inuentore ut autor eſt Nicander) in Ida repertus. Namq;& 2o paſsim inuenitur, ut in Hiſpania quoq;. Inueniſſe autem fertur,clauis crepidarũ& baculi cuſpide hærentibus, cum armenta paſceret. Quinq; genera magnetis Sotacus demon/ ſtrat.Aethiopicũ,ẽ Magneſia Macedoniæ cõtermina Bœbeida lacũ petentibus dextra, tertium in Echio Bœotiæ, quartum circa&lexandriam Troadem, quintum in Magne/ ſia Aſiæ. Differentia prima, mas ſit an fœmina: proxima in colore. Nam qui in Macedo nia& Magneſia reperiuntur, ruffi nigriq; ſunt. Bœotius uero ruffi coloris plus habet quam nigri. Is qui in Troade inuenitur, niger eſt& fœminei ſexus, ideoc; ſine uiribus. Deterrimus autem in Magneſia Aſiæ, candidus, neq; attrahens ferrum, ſimilisq; pumi ci. Compertum tanto meliores eſſe quanto ſunt magis cerulei. Rethiopicis laus ſumma datur, pondusq; argento rependit᷑. Inuenitur hic in Aethiopię Zimiri:ita uocatur regio 30 harenoſa.lbi& hæmatites magnes ſanguinei coloris, ſanguinemq́; reddẽs ſi teratur, ſed & crocum. In attrahendo ferro nõ eadem quæ magneti hæmatitę natura. Aethiopici ar gumentum eſt, quod magnetem quoq; aliũ ad ſe trahit. Omnes aũt ij ocvlorum medica mentis proſunt ad ſuam quiſq; portionem, maximeq; epiphoras ſiſtunt. Sanant& adu ſta cremati tritiq;. Alius rurſus in eadem Aethiopia non procul mons gignit lapidẽ thea meden, qui ferrum omne abigit, reſpuitq́;ʒ. De utraq; natura ſæpius diximus. De lapidibus qui cito abſumũt cotpora in ea condita,& de his qui dia ſer/ uant,& de aſio lapide& medicinis eius. Cap. XVII
““ Scyro inſula integrum fluctuari tradunt, eundem cõminutum mergi. In
Alſſo Troadis ſarcophagus ſapis fiſsili uena ſcinditur. Corpora defunctorum con/Ao dita in eo, abſumi conſtat intra X L. diem, exceptis dentibus. Mutianus ſpecula quocq; & ſttigiles& ueſtes& calciamenta illata omnia lapidea fieri autor eſt. Eius generis& in Lycia ſaxa ſunt& in oriente, quæ uiuentibus quoq; adalligata, erodunt corpora. Mitior eſt autem ſeruandis corporibus nec abſumendis chernites, ebori ſimillimus, in quo Darium conditum ferunt. Parioq́; ſimilis candore& duritia, minus tamen ponderoſus, qui porus uocat᷑. Theophraſtus autor eſt& translucidos lapides in Aegypto inueniri, quos ophitæ ſimiles ait, quod fortaſsis tunc fuerit, quoniam& ij deſinunt& noui reperiũtur. Aſius guſtu ſalſus podagras lenit, pedibus in uaſe ex eo cauato in ditis. Præterea omnia
crurum uitia in ijs lapidicinis ſanãtur, cum in metallis omnibus crura uitientur. Eiuſdem
lapidis flos appellatur, in farinam mollis, ad quædam perinde efficax. Eſt autem ſimilis —— pumici

6 46 C. PLINII NATVRAELIS
pumici ruffo. Admixtus æri Cyprio mammarũ uitia emendat: pici autem reſinæ ue ſtru/ mas& panos diſcutit. Prodeſt& phthiſicis linctu. Cum melle uetera ulcera ad cicatricem perducit, excreſcentia erodit. Et ad beſtiarũ morſus utilis. Repugnantia curationi ac ſuppurata ſiccat. Fit& cataplaſma ex eo podagris, mixto fabæ lomento. De ebore foſsili& lapidibus oſſeis& palmatis& aliorũ generibus Cap. xXVvIII Dem Theophraſtus& Mutianus, eſſe aliquos lapides qui pariãt, credũt. Theophra 1 autor eſt& ebur foſsile candido& nigro colore inueniri,& oſſa è terra naſci, inueniriq; lapides oſſeos. Palmati cira Mundam in Hiſpania, ubi Cæſar dictator Pompeiũ uicit, reperiuntur, idq; quoties fregeris. Sunt& nigri, quorũ autoritas uenit in marmora, ſicut Tænarius. Varro nigros ex Africa firmiores eſſe tradit, q́; in Italia. E diuerſo albos tornis duriores, quàm parios. Idem Lunenſem ſilicem ſerra ſecari, at Tuſculanum diſsi/ lire igni. Sahbinum fuſcum addito oleo etiã lucere. Item molas uerſatiles Volſinijs inuen/ tas. aliquas& ſponte motas inuenimus in prodigijs. Nuſquam hic utilior quàm in Italia gignitur, lapisq́; non ſaxum eſt. In quibuſdam uero prouincijs omnino non inuenitur. Sunt quidam in eo genere molliores, qui& cote leuigantur, ut procul intuẽtibus ophitæ uideri poſsint. Neqʒ eſt alius firmior, quando& lapidis natura, ut lignũ, ſimiliter imbres ſolesq; aut hyemes non patitur, in alijs atq; alijs generibus. Sunt qui& lunam non tole rent.& qui uetuſtate rubiginem trahant, colorem ue candidum oleo mutent. De curalio uel pyrite,& medicinis eius,& oſtracite, de animato lapide& medi cinis eius.& melitite lapide& uiribus eius, de gagate lapide et medicinis eius de 20 ſpongijs, de phrygio lapide& natura eius. SHaph. eX Olarem quidã pyriten uocant, quoniã ſit plurimus ignis illi: ſed eſt alius etiamnũ pyrites ſimilitudine æris. In Cypro eum reperiri uolunt,& in metallis quę ſunt cir ca Acarnaniam, unum argenteo colore; alterum aureo. Coquũtur uarie. Ab alijs iterum tertioq; in melle,donec conſumatur liquor. Ab alijs pruna prius, dein melle,& poſtea la/ uantur ut æs. Vſusq; eorum in medicina excalfacere, ſiccare, diſcutere, humorem extenua re,& duritias nimias mollire. Vtuntur& crudis tuſisc; ad ſtrumas atq; furunculos.Py/ ritarum etiamnum aliqui genus unum faciunt, plurimum habens ignis, quos uiuos ap/ pellamus,& ponderoſiſsitni ſunt. Hi exploratoribus caſtrorum maxime neceſſarij, qui clauo uel altero lapide percuſsi, ſcintillas edunt: quæ exceptę ſulphuratis aut fungis aridis ʒ0 uel folijs, dicto celerius ignem trahunt. Oſtracitæ ſimilitudinem teſtæ habent. Vſus eo/rum pro pumice ad leuigandam cutem. Poti ſanguinem ſiſtunt,& illiti cum melle ulce/ ra doloresq; mammarum ſanant. Amiantus alumini ſimilis, nihil igni deperdit. Hictᷣͦe/ neficijs reſiſtit omnibuspriuatim magorũ. Gæoden ex argumento appellant, quoniam amplexus eſt terram, oculorum medicamentis utiliſsimum: item mammarum& teſtium uitijs. Melitites lapis ſuccum remittit dulcem mellitumch tuſus. Et ceræ mixtus eruptioni bus pituitæ maculisqʒ; corporis medetur,& faucium exulcerationi. Epinyctidas tollit,& uuluarũ dolores impoſitus uelleri. Gagates lapis nomen habet loci& amnis Gagis Ly/ ciæ. Aiunt& in Leucola expelli mari, atq; infra æ 11 ſtadia colligi. Niger eſt, planus, pu micoſus non multum à ligno differens. leuis, fragilis, odore ſi teratur grauis. Fictilia ex eo 40 inſcripta non delentur. Cum uritur, odorem ſuſphureum reddit. Mirumq;, accenditur aqua, oleo reſtinguitur. Fugat ſerpentes ita, recreatq; uuluæ ſtrangulationes. Deprehen dit ſonticum morbum& uirginitatem ſuffitus. Idem ex uino decoctus, dentibus medet᷑: ſtrumisq; ceræ permixtus. Hoc dicuntur uti magi in ea quam uocant axinomantiam,& peruri negant,ſi euenturum ſit, quod aliquis optet. Spongiæ lapides inueniũtur in ſpon/ gijs,& ſunt natiui. Quidam eos tecolithos uocant, quoniam ueſicæ medentur, calculos rumpant in uino poti. Phrygius lapis gentis nomen habet. Eſt autem gleba pumicoſa. Vritur ante uino perfuſus. faturq; follibus, donec ruffeſcat, ac rurſus duſci uino reſtingui tur.& hoc trinis uicibus, tingendis ueſtibus tantumutilis. h. 1 De

HUISTORIRE EIEER X XxNVT 647
De hæmatite& quinq; generibus eius,& ſchiſto. Cap..e Chiſtos& hæmatites cognationẽ habent. Hæmatites inuenitur in metallis. Vſtus minij colorem imitatur. Vritur ut Phrygius. ſed nõ reſtinguit᷑ uino. Adulteratur ſchii ſto. Hæmatiten diſcernũt uenę rubentes,& friabilis eſt natura. Oculis cruore ſaffuſis mi re conuenit: Siſtit profluuiũ mulierum potus. Bibunt eum& qui ſanguinem reiecerunt, cum ſucco punici mali. Et in ueſicæ uitijs efficax. Bibitur& in uino cõtra ſerpentiũ ictus. Infirmior ad omnia hæc eadem eſt, quem ſchiſton appellant. Sed in is cõmodior croco ſimilis, peculiatius ſplendet. Proficit oculorũ lachrymis in lacte muliebri: procidentes;ʒ oculos præclare cohibet. Hæc eſt ſentẽtia eorũ qui nuperrime ſctipfere. Sed Sotacus èue o tuſtiſsimis autoribus, quinq; genera hæmatitarũ tradit præter magnetem: principatum dat ex ijs Kethiopico, oculorũ medicamentis utiliſsimo,& ijs quæ panchreſta appellãt. item ambuſtis. Alterum androdamãta dicit uocari, colore nigro, pondere ac duritia inſignem,& inde nomen traxiſſe, pręcipueq; in Africa repertum. Trahere aũt in ſe argentũxæs fetrum. Experimentum eius eſſe in cote ex lapide baſanite. Reddere enim ſuccũ ſan/ guineum,& eſſe ad iocineris uitia præcipui remedij. Tertiũ genus Arabici facit, ſimili du/ ritie, uix reddentis ſuccum ad cotem aquariam, aliquando croco ſimilem. Quarti generis elatiten uocari, quandiu crudus ſit: coctũ uero miltiten, utilem ambuſtis, ad omnia utiliorem rubrica. Quinti generis ſchiſton hæmorrhoidas reprimentẽ. In totũ aũt hæmatitas omnes tritos in oleo trium drachmarũ pondere à ieiunis ſumendos, ad uitia ſanguinis. ꝛ0 Idem autor ſchiſton alterius generis quàm hæmatiten tradit, quem uocant anthraciten. Naſci in Africa nigrum; attritum aquarijs cotibus reddere ab ea parte quæ fuerit ab radi ce nigrum colorem, ab altera parte croci. Ipſum utilem eſſe oculorum medicamentis. De quatuor generibus actitis,& calamo,& ſamio,& arabo,& pumicibus. Cap. X Xα* AEFrlites lapides ex argumẽto nominis magnã famã habẽt. Reperiunt᷑ in nidis aqui A larũ, ſicuti in decimo uolumine diximus. Aiunt binos inueniri, marem& fœminã. Nec ſine ijs parere quas diximus aquilas,& ideo binos tantũ. Genera eorũ quatuor. In Africa naſcentẽ puſillũ ac mollẽ, intra ſe& uelut in aluo habentẽ argillã ſuauem, candidam, ipſum friabilem, quẽ fœminei ſexus putant. Marem aũt qui in Arabia naſcit᷑,durũ gallæ ſimilem, aut ſubrutilũ, in aluo habentẽ durũ lapidẽ. Tertius in Cypro inuenit᷑, colo zo re illis in Africa naſcẽtibus ſimilis, amplior tamen atq; dilatatus: cæteris enim globoſa fa cies. Habet in aluo harenã iucundã& lapillos, ipſe tam mollis ut etiã digitis friet. Quarti generis taphiuſius appellat᷑, naſcens iuxta Leucadẽ in Taphiuſa, qui locus eſt dextra na uigantibus ex hac ad Leucadẽ. Inuenit᷑ in fluminibus candidus& rotũdus. Huic eſt in al uo lapis, qui uocatur callimus, nec quicq́; tenerius. Aetitæ oẽs grauidis adalligati mulieri bus uel quadrupedibus in pelliculis ſacrificatorũ animaliũ continent partus, non niſi par turiant remouendi, alioqui uuluæ excidũt. Sed niſi parturientibus auferant᷑, omnino nõ pariunt. Eſt& lapis Samius in eadẽ inſula, ubi terrã laudauimus, poliẽdo auro utilis. Vti lis& in medicina oculorũ ulceribus cum lacte, quo ſupradictũ eſt modo, cõtraueteres lachrymatiões. Prodeſt& cõtra uitia ſtomachi potus, uertigines ſedat, mentesq́; cõmotas 40 reſtituit. Quidã& morbis comitialib.utiliter dari putãt,& ad urinę difficultates, Acopis etiã miſcetur. Probat᷑ grauitate& cãdore. Vuluas& partus cõtineri adalligato eo tradũt. Arabus lapis ebori ſimilis, dentifricijs accõmodat᷑ crematus. Priuatim hæmorrhoidas ſanat cum lanugine linteorum, linteolis inſuper impoſitis. Nõ prætermittenda eſt& pu/ micum natura. appellantur quidem ita& eroſa ſaxa, in ædificijs quæ muſea uocant de/pendẽtia, ad imaginẽ ſpecus arte reddendã: ſed& ij pumices qui ſunt in uſu corporum leuigandorum fœminis, iam quidem& uiris, atque(ut ait Catullus) libris. laudatiſsimi ſunt in Melo, Scyro- Aeolijs inſulis. probatio in candore minimoq́; pondere,& ut quammaxime ſpongioſi aridiqʒ ſint, ac teri faciles, nec harenoſt in fricãdo. Vis eorum in medicina, extenuare, ſiecare, trina uſtione, ita ut torreantur carbone puro, ac toties uino reſtin/

648 c. PLINII NATVRALIS reſtinguantur albo. Lauantur deinde ut cadmia,& ſiccati conduntur quam minimũ uli/ ginoſo loco. Vſus farinæ eius oculorum maxime medicamentis. Vlcera purgat eorum le uiter, expletq; cicatrices& emendat. Quidam tertia uſtione refrigeratos potius quàm re ſtinctos, terere malũt ex uino. Adduntur etiam ad malagmata capitum uerendorumq́; ulceribus. Vtiliſsima fiunt ex his dentifricia. Theophraſtus autor eſt, potores in certami ne bibendi præſumere fatinã eius, ſed niſi immenſo potu impleant᷑ periclitari: tantamq; refrigerandi naturam eſſe, ut muſta feruere deſinant pumice addito.“ De lapidibus mortariorum medicinalium,& mollibus lapidibus,& ſpeculari lapide,& ſilicibus,& phengite,& cotibus,& reliquis ad ſtructuram lapidibus, igni& tempeſtatibus reſiſtentbus.o Sp. Vtoribus curæ fuere lapides mortariorum quoq;, nec medicinalium tantũ aut ad A pigmenta pertinentiũ. Epheſiumq; lapidem in ijs prætulere cæteris, mox& The, baicum, quem pyrrhopcæcilon appellauimus. Aliqui pſaroniũ uocant. Tertium ex cha/ lazio chryſiten. Medici autem& baſaniten. Hic enim lapis nihil ex ſeſe remittit. li autem lapides qui ſuccum reddunt, oculorum medicamẽtis utiles exiſtimantur, ideoca Aethio pici maxime ad ea probantur. Tænarium uero lapidem& Pœnicum,& hæmatiten ijs medicamentis prodeſſe tradunt, quę ex croco componantur. Ex alio Tænario qui niger eſt,& ex Pario lapide non æque medicis utilẽ. Potiorem ex lapide alabaſtrite Qegyptio, uel ex ophite albo. Eſt enim hoc genus ophitis ex quo uaſa& etiam cados faciunt. In Siphno lapis eſt qui cauatur, tornaturq;ʒ in uaſa coquendis cibis utilia, uel ad eſculentorũ 20 uſus, quod in Comenſi Italię lapide uiridi accidere ſcimus. Sed in Siphnio ſingulare, qd excalfactus oleo nigreſcit dureſcitq;, natura molliſsimus: Tanta qualitatũ differentia eſt. Nam mollitiæ& trans Alpes præcipua ſunt exempla. In Belgica prouincia candidũ la/ pidem ſerra, qua lignum, facilius; etiam, ſecant ad tegularum& imbricum uicem: uel ſi libeat ad quæ uocãt pauonacea tegendi genera:& hi quidem ſectiles ſunt. Specularis ue ro(quoniam& hic lapis nomen obtinet) faciliore multo natura finditur in quaml bet te/ nues cruſtas. Hiſpania hunc olim citerior tantum dabat, nec tota, ſed intra centum milia paſſuum circa Segobricã urbem. Iam& Cypros,& Cappadocia,& Sicilia,& nuper inuentum Africa. Poſtferendos omnes tamen Hiſpaniæ,& Cappadociæ molliſsimis& ampliſsimæ magnitudinis, ſed obſcuris. Sunt& in Bononiẽ̃ſi Italiæ parte breues, macu/30 loſicomplexu ſilicis alligati, quorum tamen appareat natura ſimilis eis qui in Hiſpania puteis effodiuntur profunda altitudine. Necnon& ſaxo incluſus ſub terra inuenitur, ex/ trahiturq; aut exciditur. Sed maiori parte foſsili natura, abſolutus ſegmẽti modo, nunq; adhuc quinque pedum longitudine amplior. Humorem hunc terræ, quidam autumant cryſtalli modo glaciari. Et in lapidẽ cõcreſcere manifeſto apparet, quod cũ feræ decidére in puteos tales,& medullæ ex oſsibus earum in eandem lapidis naturã poſt unam hye/ mem figurãtur. Inuenitur& niger aliquando. Sed candido natura mira, cum ſit mollitia nota, perpetiendi ſolis rigorisq́;: nec ſeneſcit, ſ modo iniuria abſit, cũ hoc etiã in cæmen/ tis multorum generum accidat. Inuenere& alium uſum in ramentis quoq; circum maxi mum ludis circenſibus ſternendi, ut ſit in commendatione candor. Nerone principe in 40 Cappadocia repertus eſt lapis duritia marmoris, candidus atq; translucens, etiam qua parte fuluæ inciderant uenę, ex argumẽto phengites appellatus. Hoc cõſtruxerat ædem Fortunæ, quam Seiam appellant à Seruio rege ſacratã, aurea domo complexus. Quare etiam foribus apertis interdiu claritas ibi diurna erat, haud alio quàm ſpeculariũ modo, tanqᷓ; incluſa luce non tranſmiſſa. In Arabia quoq; eſſe lapidẽ uitri modo translucidum quo utuntur pro ſpecularibus, Iuba autor eſt. Nunc ad operarios lapides tranſiſſe conue niat, primmumq́; cotes ferro acuendo. Multa earũ genera: Creticæ diu maximã laudem habuere, ſecundam Laconicæ ex Taygeto mortte, utræq; oleo indigẽtes. Inter aquarias Naxiæ laus maxima fuit, mox Armeniacæ, de quibus diximus. Ex oleo& aqua Ciliciæ 1 pollent

HISTORIAE LIBER XXXVI 649
pollẽt, ex aqua Arſinoeticę. Repertę ſunt& in Italia aqua trahẽtes aciẽ acerrimo effectu. Necnõ& trãs Alpes, quas paſſernices uocãt. Quarta ratio eſt ſaliua hominis proficienti um in tonſtrinarũ officinis, inutilis fragili mollitia. Flaminitanæ ex Hiſpania citeriore in eo genere præcipuę. Reliqua multitudo lapidũ in totum ædificijs inutilis eſt mortalitate mollitiæ. Quædã tamẽ loca nõ alium habent, ſicut Carthago in Africa: exercetur halitu maris, fricatur uento,& uerberat᷑ imbri. Sed cura tuẽtur picando parietes, qm̃& tectorij calce roditur.Scitec; dictum eſt, ad tecta eos pice, ad uinum calce uti, quoniam ſic muſta cõdiunt. Alia mollitia circa Romam Fidenati& Albano. in Liguria quoq;, Vmbria,& Venetia, albus lapis dentata ſerra ſecatur. Di tractabiles in opere, laborẽ quoq; tolerant, o ſub tecto duntaxat. Aſpergine& gelu pruinisq; rumpunt᷑ in teſtas, nec contra humores & aurã maris robuſti. Tiburtini ad reliqua fortes, uapore diſſiliunt. Nigri ſilices optimi, quibuſdã in locis& rubẽtes. Nonnusq́; uero& albi, ſicut in Tarquinienſi Anicianis lapidicinis circa lacum Volſinienſem. Et in Statonienſi ſunt, quibus ne ignis quidẽ nocet. lidem& in monumẽta ſcalpti, contra uetuſtatẽ quoq; incorrupti permanent: ex ijs for/ mæ fiunt, in quibus æra funduntur. Eſt& uiridis lapis, uehemẽter igni reſiſtens. ſed nuſquam copioſus.Et ubi inuenitur, lapis, nõ ſaxum eſt. E reliquis pallidus, in cęmento raro utilis. Globoſus, contra iniurias fortis, ſed ad ſtructurã infidelis, niſi multa ſuffrenatione deuinctus. Nec certior fluuiatilis, ſemper ueluti madens. Remediũ eſt in lapide dubio, æſtate eũ eximere, nec ante bienniũ eum inſerere tecto, domitum tẽpeſtatibus. Quæ ex eo 20 læſa fuerint, in ſubterranea ſtructura aptantur utilius. Quæ reſtiterint, tutum eſt uel cæ/ lo cõmittere. Græci è lapide duro ac ſilice æquato cõſtruũt ueluti lateritios parietes. Qum ita fecerint/iſodomon uocãt genus ſtructuræ. At cum inæquali craſſitudine ſtructa ſunt, pſeudiſodomon. Tertium eſt᷑ emplecton, tantũmodo frontibus politis. Reliqua fortuito collocant. Alternas coagmentationes fieri, ut cõmiſſuras antecedentiũ medij lapides ob tineant, neceſſarium eſt in medio quoq; pariete, ſi res patitur: ſi minus, utique à lateribusMedios parietes fatcire fractis cęmentis. Dictyotheton uocant reticulatam ſtructuram, quam frequentiſſime Romæ ſtruunt, rimis opportunam. Structuram ad normam& libellam fieri,& ad perpendiculum reſpondere oportet. De ciſternis& calce,& harenæ generibus,& mixtura calcis& harenæ,& uitijs 30 ſtructuræ,& tectorijs& columnis. Cap. X XIII 2 Tciſternas harenæ puræ& aſperæ quinq; partibus, calcis q́; uehementiſsimę dua L- bus conſtrui cõuenit, fragmentis ſilicis nõ excedentibus libras. Ita ferratis uectibus calcari ſolũ parietesq; ſimiliter. Vtilius geminas eſſe, ut in priore uitia cõſidant aquæ, ato; per colum in proximã tranſeat maxime pura aqua. Calcem è uario lapide Cato cenſori/ us improbat. Ex albo melior q́; ex duro,& ſtructuræ utilior. Quæ ex fiſtuloſo, tectorijsAd utrunq; damnatur ex ſilice. Vtilior eadem ex effoſſo lapide quàm ex ripis fluminũ collecto. Vtilior è molari, quia eſt quædam pinguior natura eius. Mirum, aliquid poſtq́; arſerit, accendi aquis. Harenæ tria genera. Foſſitia, cui quarta pars calcis addi debet: fluuiatili aut marinæ tertia. Si& teſtæ tuſæ tertia pars addat᷑, melior materia erit. Ab Apen 4o nino ad Padum non inuenitur foſſitia, nec trans maria. Ruinarũ urbis ea maxime cauſa, quod furto calcis ſine ferrumine ſuo cæmenta cõponuntur. Intrita quoq; quo uetuſtior eo melior. In antiquarum ædium legibus inuenitur, ne recentiore trima uteretur redem/ ptor.Ideo nulla tectoria eorum rimæ fœdauere. Tectoriumqũe niſi ter harenato,& bis marmorato inductum eſt, non ſatis ſplendoris habet. Vliginoſa& ubi ſalſugo uitiat, te ſtaceo ſublini utilius. In Græcia tectorijs etiam harenatum quod inducturi ſunt, prius in mortario ligneis uectibus ſubigunt. Experimentum marmorati eſt in ſubigendo, do/ nec rutro non cohæreat. Contrà in albario opere, ut macerata calx ceu glutinum hæ/ reat. Sed macerari non niſi à gleba oportet. In Elide ædes eſt Mineruæ, in qua frater Phidiæ Pannæus tectorium induxit lacte& croco ſubactum, ut ferũt: ideoq́; ſi teratur in 1 li ea ho/

650 c. PLINIEIT NATURAELES. ea hodieq; ſaliua pollice, odorẽ croci ſaporemq́; reddere traditur. Columnæ in æde den ſius poſitæ, craſſiores uidentur. Genera earum quatuor. Quæ ſextã partem altitudinis in craſſitudine ima habent, Doricæ uocantur: quæ nonam Ionicæ: quæ ſeptimam, Thuſca/ nicæ. Cotinthijs eadem ratio quæ lonicis. Et differẽtia, quoniã capitulis Corinthiarum eadem eſt altitudo quæ colligitur craſſitudine ima, ideoq; graciliores uidentur. Ionici em̃ capituli altitudo tertia pars eſt ctaſſitudinis. Antiqua ratio erat columnarum altitudinis, tertia pars latitudinũ delubri. In Epheſiæ Dianæ æde, de qua prius fuit ſermo, primum columnis ſpirę ſubditæ,& capitella addita. Placuitq́; altitudinis octaua pars in craſſitudi/ ne,& ut ſpiræ haberent craſſitudinis dimidiũ, ſeptimæq́; partes detraherẽtur ſummarũ craſſitudini. Præter has ſunt quæ uocantur Atticæ columnæ, quaternis angulis, pari late io rum interuallo.
De medicinis calcis,& maltha,& gypſo. Cap. XXIIII
Alcis& in medicina magnus uſus. Eligitur recens, nec aſperſa aquis: urit, diſcutit, ex 9 trahit, incipientesq; ſerpere ulcerum impetus coercet. Aceto& roſaceo tẽperata per ducit ad cicatricem. Luxatis quoq; cum adipe ſuillo aut liquida reſina ex melle medetur. Eadẽ cõpoſitione& ſtrumis. Maltha è calce ſit recẽti. gleba uino reſtinguitur. mox tun ditur cum adipe ſuillo& ficu, duplici linamento: quæ res omniũ tenaciſſima,& duritiam lapidis antecedẽs. Quod malthatur, oleo perfricatur antè. Cognata calci res gypſum eſt. Plura eius genera. Nã& e lapide coquit᷑, ut in Syria ac Thurijs, et è terra fodit᷑, ut in Cy pro ac Perthæbis: è ſumma tellure& Tymphaicum eſt. Qui coquitur lapis, nõ diſſimilis 20 alabaſtritæ eſſe debet, aut marmoroſo. In Syria duriſsimos ad id eligunt, coquũtq; fimo bubuſo, ut celerius urantur. Omniũ aũt optimũ fieri cõpertum eſt è lapide ſpeculari, ſqua mãmue talern habente. Gypſo madido ſtatim utendum eſt, quoniã celerrime coit, ac ſic catur:tamen rurſus tundi& in farinã reſolui patitur. Vſus gypſi in albarijs, ſigillis ædifi/ ciorum& coronis gratiſsimus.Exemplum illuſtre C. Proculeium Auguſti Cęſaris fami
liarem in maximo ſtomachi dolore gypſo poto, conſciuiſſe ſibi mortem. De pauimentis& quando primum Romæ⸗.& ſubdialibus pauimentis,& Græcanicis,& quando primum cameræ. Cap. XXv
D Auimenta originẽ apud Græcos habent elaborata arte, picturæ ratiõe, donec litho I ſtrota expulere eam. Celeberrimus fuit in hoc genere Soſus, qui Pergami ſtrauit 30 quem uocant aſaroton œcon, quoniam purgamenta cœnæ in pauimento, quæ que euer/ ri ſolent, ueluti relicta fecerat paruis è teſtulis tinctisq; in uarios colores. Mirabilis ibi co/ lumba bibens,& aquam umbra capitis infuſcãs. Apricantur aliæ ſcabẽtes ſeſe in cantha rilabro. Pauimenta credo primum facta, quæ nunc reuocamus barbarica, atque ſubte/ gulanea, in Italia fiſtucis pauita: hoc certe ex nomine ipſo intelligi poteſt. Romæ ſcalptu ratum ip Iouis capitolini æde primum factum eſt poſt tertium Punicum bellum initum. Frequentatauero pauimenta ante Cimbricum magna gratia animorum, indicio eſt Lucillianus ille uerſus: Ante pauimenta atque emblemata uermiculata. Subdialia Græci inuenere, talibus domos contegentes: facile tractu tepente, ſed fallax ubicunque imbres ge lant. Neceſſariũ binas per diuerſum coaſſationes ſubſterni, capita earum præfigi ne tor. 40 queantur,& ruderi nouo tertiam partem teſtæ tuſæ addi. Deinde rudus, in quo duæ quintæ calcis miſceantur, pedali craſſitudine feſtucari. Tunc nucleo craſſo ſex digitos in/ duci,& ex teſſera grandi non minus alta duos digitos ſtrui. Faſtigium uero ſeruari in pe/ des denos ſeſquuncem, ac diligenter cote deſpumare, quernisq́; axibus cõtabulare. Quę torquentur, inutilia putant. Imò& ſilice aut palea ſubſterni melius eſſe, quo minor uis cal cis perueniat. Neceſſarium& globoſum lapidem ſubijci. Similiter fiunt ſpicara teſtacea. Non negligendum etiamnum unum genus Græcanicum. Solo feſtucato inijcitur ru/ dus, aut teſtaceum pauimentum. Dein ſpiſſe calcatis carbonibus inducitur ſabulo cal ce ac fauilla mixtis, materia craſſitudine ſemipedali ad regulam& libellam& elt fkorma

10
HISTORIAE LIBERKR XXXVI 651
eſt forma terrena. Si uero cote depolitum eſt, nigri pauimẽti uſum obtinet. Lithoſtrota cœptauere iam ſub Sylla paruulis certe cruſtis, extato; hodie quod in fortunæ delubro Præneſte fecit. Pulſa deinde ex humo pauimẽta in cameras trsãſiere è uitro: nouitium& hoc inuentũ. Agrippa certe in thermis quas Romæ fecit, figlinum opus encauſto pinxit, in reliquis albaria adornauit: non dubie uitreas facturus cameras, ſi prius inuentum ic fuiſſet, aut à parietibus ſcenæ, ut diximus, Scauri perueniſſet in cameras, Quamobrem& uitri natura indicanda eſt. De origine uitri,& ratione faciendi,& de obſidiano uitro,& generibus multiformibus uitri. E11In
2 eſt Syriæ, quæ Phœnice uocatur, fnitima Iudææ, intra mõtis Carmeli radices
paludẽ habens, quæ uocatur Cendeuia. Ex ea creditur naſci Belus amnis quinc M.,p. ſpatio in mare perfluẽs iuxta Ptolemaidẽ coloniã. Lentus hic currit, inſalubris potu, ſed ceremonijs ſacer, limoſus, uado profundus. Nõ niſi refuſo mari harenas fateturFluctibus enim uolutatæ niteſcunt, detritis ſordibus. Nũc& à marino credunt᷑ aſtringi morſu, non prius utiles. Quingentorũ eſt paſſuũ non amplius litoris ſpatiũ: idq́; tantum multa per ſecula gignendo fuit uitro.Fama eſt appulſa naue mercatorum nitri, cum ſpar ſi per littus epulas pararent, nec eſſet cortinis attollendis lapidum occaſio, glebas nitri ẽ naue ſubdidiſſe. Quibus accenſis permixta harena littoris, trãslucentes nobilis liquoris fluxiſſe riuos,& hanc fuiſſe originẽ uitri. Mox. ut eſt aſtuta& ingenioſa ſolertia, non fuit
20 contenta nitrũ miſcuiſſe, cœptus addi& magnes lapis: quoniã in ſe liquotẽ uitri quoq; ut
ferrum trahere creditur. Simili modo& calculi ſplendentes multifariã cœpti uri, deinde conchæ& foſſiles harenæ. Autores ſunt, in India è cryſtallo fracta fieri,& ob id nullum cõparari Indico. Leuibus aũt aridisq; lignis coquitur, addito cyprio ac nitro; maxime ophirio. Continuis fornacib. ut æs liquatur, maſſæq; fiunt colore pingui nigricãtes. Acies tanta eſt quacunqʒ. ut citra ullum ſenſum ad oſſa cõſecet quicquid afflauerit corporis. Ex maſſis rurſus funditur in officinis, tingiturq;. Et aliud flatu figuratur, aliud torno terituraliud argenti modo cælatur, Sidone quondã ijs officinis nobili: ſiquidem etiã ſpecula ex/ cogitauerat. Iæc fuit antiqua ratio uitri. Iam uero& in uulturno mari Italiæ harena alba naſcens. ſex M. p. litore inter Cumas atq; Lucrinum, quæ molliſſima eſt, pila molac; te30 ritur. Dein miſcetur tribus partibus nitri pondere uel menſura, ac liquata in alias forna/
40
ces transfunditur. Ibi fit maſſa quæ uocatur ammonitrũ: atq; hæc recoquitur,& fit uitrũ purum, ac maſſa uitri candidi. lIam uero& per Gallias Hiſpaniasq́; ſimili modo harenæ
temperantur. Ferunt Tiberio principe excogitatum uitri temperamentum, ut flexibile
eſſet:& totã officinam artificis eius abolitam, ne æris, argenti, auri metallis pretia detraherentur: eac; fama crebrior diu q́ʒ certior fuit. Sed quid refert, Neronis principatu re/
perta uitri arte, quæ modicos calices duos, quos appellabant pterotos, N—s. ſex milibus uenderet. In genere uitri& obſidiana numerãtur, ad ſimilitudinẽ lapidis quẽ in Aethio/pia inuenit Obſidius, nigerrimi coloris, aliquando& trãslucidi, craſſiore uiſu, atq; in ſpe/ culis parietum pro imagine umbras reddente. Gemmas multi ex eo faciunt: uidimusq; & ſolidas imagines diui Auguſti, capti materia huius craſſitudinis: dicauitq́; ipſe pro mĩ raculo in templo concordiæ obſidianos quatuor elephãtos. Remiſit& Tiberias Cæſar Heliopolitarum ceremonijs repertam ibi in hęreditate eius qui pręfuerat Aegypto, obſæ dianam imaginem Menelai. Ex quo apparet antiquior materię origo, nunc uitri ſimilitu dine interpoſata. Xenocrates obſidianũ lapidẽ in India& in Samnio Italiæ& ad Oceanum in NHiſpania naſci tradit Fit& tincturæ genere obſidianũ, ad eſcaria uaſa& totum rubens uitrum, atq; nõ translucens, hęmatinon appellatum. Fit& album& murrinum, aut hyacinthos ſapphirosq; imitatum,& omnibus alijs coloribus. Nec eſt alia nũc mate ria ſequacior, aut etiam picturæ accõmodatior. Maximus tamẽ honos in candido trãslu centibus, quam proxima cryſtalli ſimilitudine. Vſus uero ad potandũ argenti metalla& .“ Ii 2 auri

652 cC. pPELINII MNATSRALIS auti pepulit. Eſt aũt caloris impatiens, ni præcedat frigidus liquor: cũ addita aqua uitreg pilæ ſole aduerſo, in tantũ excandeſcant, ut ueſtes exurant. Fragmẽta teporata agglutinã tur tantum, rurſus affundi non queunt, præterq́; abrupta ſibi met, ueluti cum calculi fi/ unt, quos quidã abaculos appellant, aliquos etiam pluribus modis uerſicolores. Vitrum falphuri concoctũ ferruminatur in lapidem. At peractis omnibus quæ cõſtant ingenio, artem natura faciente, ſuccurrit mirari, nihil penè non igni perfici. lgnium miracula,& medicinæ,& prodigia. Cap. x xVII Enis accipit harenas,ex quibus alibi uitrũ. alibi argentũ, alibi miniũ, alibi plumbi gene ra/alibi pigmẽta, alibi medicamẽta fundit. Igne lapides in æs ſoluunt᷑, igne ferrum gi/ gnitut, ac domat, igne cremato lapide cæmẽta in tectis alligant᷑. Alia ſæpius uri prodeſt. o Eadẽqʒ materia aliud gignitur primis ignibus,aliud ſecundis, aliud tertijs. Quando ipſe carbo uires habere incipit reſtinctus, atc; interijſſe creditus, maioris fit uirtutis. Immẽſa & improba rerũ naturæ portio:& in qua dubiũ ſit plura abſumat, an pariat. Eſt& ipſis ignibus medica uis. Peſtilẽtig quæ ſolis obſcuratione cõtrahitur. ignis ſuffitu multiformi ter auxiliari certum eſt. Empedocles& Hippocrates id mõſtrauere diuerſis locis. Ad cõò/ uulſa uiſcera aut cõtuſa, ut M. Varro autor eſt: ipſis enim uerbis eius utar: Lix cinis eſt in/ quit foci.nde em̃ cinis luxatis potus medetur: ut licet uidere gladiatores cum deluſerint, hac iuuari potione. Quin& carbunculũ genus morbi, quo duos cõſulares nupet abſum/ ptos indicauimus, querneus carbo tritus cũ melle ſanat. Adeo in rebus damnatis quoqʒ; ac iam nullis, ſunt aliqua remedia, ut in carbone ecce& cinere. Non præteribo& unũ foci 20 exemplũ. Romanis literis clarum: Tarquinio Priſco regnãte tradunt repente in foco eius appatuille genitale e cinere maſculini ſexus: eamq́; quæ inſederat ibi, Tanaquilis reginaæ ancillam Oeriſiam captiuam, conſurrexiſſe grauidã. Ita Seruium Tullum natum, qui re/ gno ſucceſſit. Inde& in regia cubanti puero caput arſiſſe uiſum, creditumq́; Latis familia ris filium. Ob id compitalia& ludos aribus primum inſtituiſſe.
C., PLINII SECVNDI NATVRALIS HISTORIAE LIBER XXX VII
30 PROOE MIVNM.
Ir NIHII inſtituto operi deſit, gemmæ ſuperſunt,& in arctũ coacta rerũ naturæ maieſtas, multis nulla ſui parte mirabilior. Tantum tribuunt uarietati, coloribus, materiæ, decori, uiolarie/tiam ſignis gemmas nefas ducentes. Aliquas uero extra pretia ulla taxationemq́; humanarũ opum arbitrantes, ut pleriſq; ad ſummam abſolutamq&; rerum naturæ contemplationem ſatis it una aliqua gemma. Quæ fuerit origo gemmarum,& quibus ſinitijs in tãtum admiratio hæc exarſerit, diximus quadantenus in mentione auri anulorumq;. Fabulæ primordium à rupe Caucaſea tradunt, Prome/ 40 thei uinculorum interpretatione fatali: primumq́; ſaxi fragmentum incluſum ferro ac di/ gito circundatum, hoc fuiſſe anulum,& hoc gemmam. De gemma Polyctatis tyranni& Pyrthi regis,& qui ſculptores optimi, & nobilitates artificum,& quis primus dactyliothecam Romæ habuit. Cap. I H Einitijs cœpit autoritas.in tantũ amorẽ elata, ut Polycrati Samio ſeuero inſulatũ ac litorũ tyrãno felicitatis ſuæ, quã nimiã fatebatur etiã ipſe, ſatis piamenti in unius gẽmæ uolũtario dãno uideret᷑, ſi cũ fortung uolubilitate paria faceret: planeq; ab inuidia eius abũde ſe redimi putaret,ſſi hoc unũ dolgiſſet, ſſidao ergo gaudio laſſus/ prouectus 1“

HISTORIAE LIBER XXXVII 653 nauigio in altũ, anulũ merſit. At illum piſcis eximia magnitudine regi natusʒ eſcæ uice ra/ ptum, ut faceret oſtentũ, in culinam domini turſus fortunę inſidiãtis manu reddidit. Sar donychem eam gemmã fuiſſe conſtat: oſtenduntq; Romæ, ſi credimus, in Concordia delubro, cornu aureo Auguſtæ dono incluſam,& nouiſsimũ propè locũ tot prælatis ob tinentẽ· Poſt hunc anulũ regia fama eſt gemæ Pytthi illius, qui aquerſus Romanos bellum geſſit. Nanq; habuiſſe traditur achaten, in qua Ix Muſæ& Apollo citharam tenẽs ſpectarentur, non arte, ſed ſpõte naturæ ita diſcurrẽtibus maculis, ut muſis quoq; ſingulis ſua redderentur inſignia. Nec deinde alia quę tradatur magnopere gemmarũ claritas extat apud autores, præterc; Iſmeniam choraulem, multis fuſgentibusq; uti ſolitum co/
0 mitante fabula uanitatẽ eius, indicato in Cypro ſex aureis denarijs ſmaragdo in qua fue rat ſculpta Amymone. iuſsiſſe numerari. Et cum duo relati eſſent, imminuto precio, male me Hercules curatum, dixiſſe. multum enim detractum gẽmæ dignitati. Hic uidetur in ſtituiſſe, ut omnes muſicæ artis hac quoq; oſtentatione cẽſerentur, ueluti Dionyſodorus æqualis eius& æmulus, ut ſic quoq; par uideretur. Tertius qui eodem tempore fuit inter muſicos, Nicomachus, multas gemmas habuiſſe traditur, ſed nulla peritia electas: forte quadã his exẽplis initio uoluminis oblatis aduerſus iſtos, qui ſibi hanc oſtentationẽ ar, rogent, ut palam ſit eos tibicinum gloria tumere. Polycratis gẽma quę demonſtratura illi bata intactaq; eſt. Iimeniæ ætate multos poſt annos, apparet ſcalpi etiã ſmaragdos ſoli/tos. Cõfirmat hanc eãdem opinionẽ edictũ Alexandri Magni, quo uetuit in gemma ſe
ꝛ0 ab alio ſcalpi ć; à Pyrgotele, non dubie clariſsimo artis eius. Poſt eum Apollonides& Cronius in gloria fuere, quiq; diui Auguſti imaginẽ ſimilem exprelſſit, qua poſtea principes ſignabãt, Dioſcorides. Sylla dictator traditiõe Iugurtæ ſemper ſignauit. Eſt apud autores& Intercatienſem illum, cuius patrem Scipio Aemilianus ex prouocatione inter/fecerat, pugnæ eius effigie ſignaſſe, uulgato Stilonis Præconini ſale, quid nam fuiſſe fa/ cturum eum ſ Scipio à patre eius interemptus eſſet. Diuus Auguſtus inter initia ſphinge ſignauit. Duas in matris anulis iam indiſcretæ ſimilitudinis inuenerat. Altera per bel/ ſa ciuilia, abſente eo, amici ſigunauere epiſtolas& edicta, quæ ratio tẽporum nomine eius reddi poſtulabat, non infaceto lepore accipientiũ, ænigmata afferre eam ſphingẽ. Quin/ etiam Moœcenatis rana, per collationem pecuniarũ in magno terrore erat. Auguſtus po/30 ſtea ad euitanda cõuitia ſphingis. Alexandri NMagni imagine ſignauit. Gemmas plures, quod peregtino appellant nomine dactyliothecam, primus omnium habuit Romæ pri uignus Syllæ Scaurus. Diuq́; nulla alia fuit, donec Pompeius Magnus eam quæ Mithri datis regis fuerat, inter dona in Capitolio dicaret, ut M. Varro alijq; eiuſdẽ ætatis auto/ res cõfirmant, multum prælatã Scauri. Hoc exemplo Cæſar dictator ſex dactyliothecas in Veneris genetricis conſecrauit. Marcellus Octauia genitus in palatina Apollinis æde
unam. Victoria tamẽ illa Dompeij primum ad margaritas gemmasq́; mores inclinauit: ſicut LScipionis& Cn. Manlij ad cælatum argentum,& ueſtes Attalicas,& triclinia æ/ rata:ſcut L. Mummij ad Corinthia& tabulas pictas. De gemmis trãslatis in triũpho Pompeij,& natura cryſtalli& medicinis,& luxuria 40 circa ea,& quãdo primũ inuẽta mytrhina,& luxuria circa ea,& naturammyſn rhinorũ,& quæ mentiti ſunt autores de ſuccino. Cap. I1 uti planius noſcatur, uerba ex ipſis Pompeij triumphorũ actis ſubijciam. Ergo tertio triumpho quem de piratis. Aſia, Ponto, gẽtibusq́;& regibus in ſeptimo operis hu ius uolumine indicatis, M. Piſone, M. Meſſala conſulibus, pridie calend. Octob. die nata lis ſui egit, tranſtulit alueum cum teſſeris luſorium è gemmis duabus, latum pedes tres, longum pedes quatuor:& ne quis de ea re dubitet, nulla gemmarũ magnitudine hodie prope ad hanc amplitudinẽ accedente, in eo fuit luna aurea pondo xxx: lectos triclinia res tres: uaſa ex auro& gemmis abacorum nouem. Signa aurea tria, Miueruæ, Martis, & Apollinis. Coronas ex margaritis trigintatres. Montem aureum quadtatum cum cer Ili 3 uis&

654 c. 1PELINII NATVRALIS uis& leonibus,& pomis omnis generis, circundata uite aurea. Muſeum ex margaritis, in cuius faſtigio horologium erat:Imago Cn. Pompeij è margaritisilla regio honore gra/ ta, illius probi oris uenerãdiq; per cunctas gentes. illa inquam ex margaritis, ſeueritate ui cta& ueriore luxuriæ triumpho. Quàm profecto inter illos uiros duraſſet cognomen Magnioſi prima uictoria ſic triũphalſes. E margaritis Magne, tam prodiga re,& fœminis reperta, quã gerere te fas nõ ſit, hinc fieri tuos uultuscſic te precioſum uideric Nonne illa ſimiliot tui eſt imago, quam Pyrenæi iugis impoſuiſtir Graue profecto fœdũq́; pro/..* brum erat, ni uerius iræ deorum oſtentũ credi oporteret: clareq́; intelligi poſſet, iam tum
illud caput orientis opibus ſine reliquo corpore oſtẽtatum. Cætera triumphi eiuſdem q́ʒ
uitilia. Reipublicæ datum mille talentum, legatis& quæſtoribus, qui oras maris defen/
diſſent,-—s. bina milia, cõmilitibus ſingulis quinquaginta. Polerabiliorem tamen fecit
cauſam Caij principis, qui ſuper omnia muliebria ſocculos induebat è margaritis:& Ne
ronis principis, qui ſceptra,& perſonas,& cubicula uiatoria unionibus conſtruebat. Qui/
nimo etiam ius uidemur perdidiſſe corripiendi gemmata potoria,& uaria ſupellectilis
genera, anulos tranſeuntes. Quæ enim non luxuria innocẽtior exiſtimari poſſit? Eadem
uictoria primum in urbem murrhina induxit. Primusq́; Pompeius ſex pocula ex eo tri/
umpho Capitolino Ioui dicauit: quæ protinus ad hominum uſum trãſiere, abacis etiam
eſcatijs; uaſis inde expetitis. Excreſcitq; indies eius tei luxus, murthino LX X X ſeſter/
tijs empto, capaci plane ad ſextarios tres calice. Potauit ex eo ante hos annos conſularis,
ob amorem obroſo eius margine, ut tamen iniuria illa preciũ augeret: neq; eſt hodie mur ꝛ0
rhini alterius præſtantior indicatura. Idem in teliquis generis eius quantum uorauerit, licet exiſtimare ex multitudine: quæ tanta fuit, ut auferente liberis eius Nerone Domitio
theatrum peculiare trans Tiberim hortis expoſita occuparẽt: quod à populo impleri ca/
nente ſe, dum Pompeiano præludit, etiã Neroni ſatis erat: qui uidit tunc annumerari uni
us ſcyphi fracta memnbra, quæ in dolorem credo ſeculi inuidiamq́; fortunæ, tãquam Ale
xandri Magni corpus in conditorio ſeruari ut oſtentarẽtur, placebat. T. Petronius conſularis moriturus/inuidia Neronis princlpis, ut menſam eius exhæredaret, trullam murrhinam ccc ſeſtertijs emptam fregit.Sed Nero, ut par erat principem, uicit omnes, ccc
ſeſtertijs capidem unam parando. Memoranda res, tanti imperatorẽ patremq́; patriæ
bibiſſe. Oriens murrhina mittit. Inueniuntur enim ibi in pluribus locis, nec inſignibus, 30
maxime Parthici regni: præcipue tamẽ in Carmania. Humorem putant ſub terra calore
denſari, Amplitudine nuſquam paruos excedunt abacos. Craſſitudine raro, quanta di/
ctum eſt uaſi potorio.Splendor his ſine uiribus, nitorq́; uerius q́; ſplẽdor. Sed in precio
uarietas colorum, ſubinde circumagentibus ſe maculis in purpuram candoremq́;,& ter/
tium ex utroq; igneſcentem, uelut per tranſitum coloris purpura rubeſcẽte, aut lacte can
deſcente. Sunt qui maxime in ijs laudent extremitates,& quoſdã colorũ repercuſſus, qua
les in cœleſti arquu ſpectantur. His maculæ pingues placent, translucere quicqᷓ́; aut pal/
lere uitiũ eſt.ltem ſales uerrucæq; non eminẽtes, ſed ut in corpore etiã plerumq; ſeſsiles.
Aliqua& in odore cõmendatio eſt. Contraria huic cauſa cryſtallum facit, gelu uehemẽ/tiore concreto. Non aliubi certe reperitur, q́; ubi maxime hybernæ niues rigent: glaciẽq; 40
eſſe certum eſt, unde& nomẽ Græci dedere. Oriens& hanc mittit, ſed Indicæ nulla præ⸗fertur. Naſcitur& in Aſia, uiliſſima circa Alabandã& Orthoſiã, finitimisq́; montibus,
item in Cypro. Sed laudata in Europæ Alpium iugis. Iuba autor eſt,& in quadã inſula
rubri maris ante Arabiã ſita naſci, quæ Neron uocetur. Et in ea quæ iuxta gemmã topazion ferat, cubitalemq́; effoſſam à Pythagora Ptolemæi regis præfecto. Cornelius Boc/
chus& in Luſitania naſci per qᷓ; mirandi ponderis, immẽſis iugis depreſſis ad libramen/
tum aquæ puteis. Mirum& quod Xenocrates tradit Epheſius, aratro in Aſia& Cypro exceitari. Non enim inueniri in terreno, nec niſi inter cautes creditum fuerat. Similius uero eſt, quod idem Xenocrates tradit, torrentibus ſæpe deportari. Sudines uero negat niſi
8-2 8 ad me/
—

HISTORIAE LIDERKR X XX VII 655 ad meridiem ſpectantibus locis naſci, quod certũ eſt, nõ enim reperitur in aquoſis, quan/ quã in regione prægelida, uel ſi ad uada uſq; glaciẽtur amnes. Cœleſti humore patuac; niue id fieri neceſſe eſt. ideo caloris impatiẽs, niſi in frigido potu abdicatur. Quare ſexan/ gulis naſcatur lateribus nõ facile ratio inueniri poteſt, eo magis quod neq; mucronibus eadem ſpecies eſt,& ita abſolutus eſt laterum leuor, ut nulla id arte poſſit æquari. Magni tudo ampliſſima adhuc uiſa nobis erat, quã in Capitolio Liuia Auguſta dicauerat, libra tum circiter 1. Idẽ Xenocrates autor eſt, uas amphorale uiſum,& aliqui ex India cryſtallum ſextariorum quatuor. Nos liquido affirmare poſſumus, in cautibus Alpium naſci adeo inuijs,ut plerunq; fune pendẽtes eam extrahant. Peritis ſigna& indicia nota ſunt.
10 Infeſtantur plurimis uitijs. ſcabro, ferrugine, maculoſa nube, occulta aliquando uomica,
præduro fragiliq; centro& ſale appellato. Eſt& ruffa aliquibus rubigo. Alijs capillamẽtũ rimę ſimile. Hoc artifices cælatura occultãt. Quę uero ſine uitio ſunt, puras eſſe malũt, acenteta appellantes, nec ſpumei coloris lympidæ aquæ. Poſtremo autoritas in pondere eſt. Inuenio medicos, quæ ſunt urenda corporum, non aliter utilius id fieri putare quàm cryſtallina pila aduerſis poſita ſolis radijs. Alius hic furor, n.-s c ELM trullam unam nõ ante multos annos mercatam à matrefamiliâs, nec diuite, Idem Nero amiſſarum rerum nuncio accepto, duos calices cryſtallinos in ſuprema ira fregit illiſos. Hæc fuit ratio ſecu/lum ſuum punientis, ne quis alius ex his biberet. Fragmenta ſarciri nullo modo queũt. Mire ad ſimilitudinem acceſſere uitrea, ſed prodigij modo, ut ſuum precium auxerint
20 cryſtalli, non diminuerint. Proximum locum in delicijs fgꝑminarum tamen adhuc tan
tum, ſuccina obtinẽt, eandemq́; omnia hæc quam gemmæ autoritatẽ, ſane maiorem ali quibus de cauſis cryſtallina& murrhina, rigidi potus utraq;. In ſuccinis cauſarn ne deli/ ciæ quidem adhuc excogitauerunt. Occaſio eſt uanitas Græcorum diligentiæ. Legen/ tes modo æque perpetiantur me de ortu eorum, cum hoc quoq; interſit uitæ, ſcire poſteros quicquid illi prodidere mirãdum. Phaethontis fulmine icti ſorores fletu mutatas in arbores populos, lachrymis electrũ omnibus annis fundere iuxta Ericanum amnem, quem Padum uocamus:& electrum appellatum, quoniam ſol uocitatus ſit Elector, pluri mi poetæ dixere, primiq&;, ut arbitror, Aeſchylus, Philoxenus, Nicander, Euripidtes, Saty rus. Quod eſſe falſum Italiæ teſtimonio patet. Diligẽtiores eorum, Electridas inſulas in
zo mari Adriatico eſſe dixerunt, ad quas dilaberetur Padus. Qua appellatione nullas un/
quam ibi fuiſſe certũ eſt. Nec uero ullas ibi appoſitas eſſe, in quas quicq;; curſu Padi deuehi poſſit. Nam quod Aeſchylus in Iberia, hoc eſt in Hiſpania, Eridanum eſſe dixit, eundemqʒ; appellari Rhodanũ, Euripides rurſus& Apollonius in Adriatico littore con fluere Rhodanũ& Padum, faciliorem ueniam facit ignorati ſuccini in tanta orbis ignorantia. Modeſtiores ſed æque falſum prodidere, in extremis Adriatici ſinus rupibus inuijs arbores ſtare, quæ canis ortu hoc effunderẽt gummi. Theophraſtus in Liguria effo di dixit. Phaethontem in Aethiopia Ammonis obijſſe, ob id delubrum ibi eſſe atq; ora culum, electrumq́; gigni. Philemon foſſile eſſe,& in Scythia erui duobus locis. Candidum atqʒ cerei coloris quod uocaretur electrum: in alio loco fuluum, quod appellaretur ſualternicum. Demoſtratus lyncurion id uocat,& fieri ex urina lyncum beſtiarum.Ema ribus fuluum& igneum, è fœminis languidius atq; candidum. Alij dixere langurium, & eſſe in Italia beſtias langurias. Zenothemis langas uocat eaſdem,& circa Padum ijs uitam affirmat Sudines arborem quæ gignat in Liguria, In eadem ſentẽtia& Metrodo rus fuit.Sotacus credidit in Britannia arboribus effluere, quas electridas uocauit. Pytheas Guttonibus Germaniæ genti accoli æſtuarium oceani Mentonomon nomine, ſpacio ſtadiorum ſex milium. Ab hoc diei nauigatione inſulam abeſſe Abalum. Ilò ue/ re fluctibus aduehi,& eſſe concreti maris purgamentum. Incolas pro ligno ad ignem uti eo,proximis; Teutonis uendere. Huic& Timæus credidit, ſed inſulam Baltiam uocanit. Philemon negauit flammam ab electro reddi. Nicias ſolis radiorum ſuccum intelligi “ li 4 uoluit

6868 c. PLINII NATVRALIS uoluit. Hos circa occaſum credit uehemẽtiores in tetram actos, pinguẽ ſudotẽ in eapar,/ te occani relinquere. deinde æſtatibus in Germanorũ littora eijci. Et in Aegypto naſci ſi/ mili modo.& uocari Sacal. Item in India, gratiusc; thure eſſe Indis · In Syria quoq; fœgmi nas uerticillos inde facere,& uocare harpaga, qa folia& paleas ueſtiũc; fimbrias rapiat. Theophraſtus oceano id exæſtuante ad Dyrenæi promontoriũ eijci, quod& Xenocra/ tes credidit, qui de ijs nuperrime ſcripſt. Viuit adhuc Aſarubas, qui tradidit iuxta Atlan ticum mare eſle lacum Cephiſida, quẽ Mauri uocãt electrũ. Hunc ſole excalfactũ è limo dare electtum fluitans. Mneſias Afticæ locũ Sycionẽ appellatum,& Cratin amnem in oceanũ effluentẽ ẽ lacu. in quo aues quas meleagtidas& penelopas uocat; uiuere. Ibi na/ ſci ratione eadem qua ſupra dictum eſt de electride lacu. Theomenes dicit, iuxta Syrtim v magnã hortum heſperidũ eſſe, ex quo in ſtagnũ cadat, colligi uero à uirginibus Heſperi guc. Cteſias Indis flumen eſſe Hypobarum, quo uocabulo ſignificetur omnia uaſa fer/ re bona. Huere à ſeptentrione in exortiuum Oceanũ iuxta montẽ ſylueſtrem arboribus electrum ferentibus. Arbores ea aphytacoras uocari, qua appellatiõe ſignificetur prędul cis ſuauitas. Michridates in Germaniæ littoribus eſſe inſulam, uocatic; eam Oſerictam, cedri genere ſyluoſam, inde defluere in petras. Xenocrates non ſuccinũ tantum in Italia, uerumetiam thieum uocari, à Scythis uero ſacrium, quoniã& ibi naſcatur. Alios putare in Numidia gigni. Super oẽs eſt Sophocles Tragicus poeta, quod equidẽ miror tanta grauitate cothurni,& præterea uitæ fama; alias principe loco genitus Athenis, rebus ge/ ſiis exercitu ducto. Dic ultra Indiã fieri dixitẽ lachrymis meleagridũ auium Meleagrũ 0 deflentiũ. Quod& credidiſſe eum, uel ſperaſſe alijs perſuaderi poſſe, quis non miretur: quãmue pueritiã tam imperitã poſſe reperiri, quæ auium ploratus annuos credat, lachry masue tam grandes./ auesq́; ẽ Gręcia; ubi Meleager perijt, ploratũ iſſe in Indos? Quid er go? non multa ęque fabuloſa produnt poetæ: Sed hoc ea in re quæ quotidie inuehatur atq; abundet,& hoc mendacium coarguat, ſerio quemquam dixiſſe, ſumma hominum contemptio eſt,& intoleranda mendaciorum impunitas. De ortu& medicinis& generibus& luxuria ſuccinorum,& 1 lyncurio,& medicinæ. Cap. 111 8. C Ertum eſt gigni in inſulis ſeptentrionalis oceani.& à Germanis appellari gleſſum, itaqʒ& à noſtris unam inſularũ ob id Gleſſariam appellatã, Germanico Cęſare ibi 30 dlaſiibus rem gerente, Auſtrauiã à barbaris dictam. Naſcitur aũt defluẽte medulla pinei generis arboribus, ut gummiin ceraſis, reſina pineis. Erumpit humoris abundãtia. Den ſatur rigore uel tepore autum nali. Cum intumeſcens æſtus rapuit ex inſulis, certe in litto ra expellitur,ita uolubile, ut pẽdere uideatur atque conſidere in uado: quod arboris ſuc/ cum eſſe priſci noſtri credidere, ob id ſuccinũ appellantes. Pineæ aũt arboris eſſe indicio eſt pineus in attritu odor,& quod accenſum tędæ modo ac nidore flagret. Affert᷑ à Ger manis in Pannoniam maxime prouinciam. Inde Veneti primum, quos Gręci Henetos uocant, rei famam fecere, proximi Pannoniæ, id accipientes circa mare Adriaticũ. Pado uero annexa fabulæ uidetur cauſa, hodieq; tranſpadanarum agreſtibus fœminis, monilium uice ſuccina geſtantibus, maxime decoris gratia: ſed& medicinæ: quando tonſillis 40 creditut reſiſtere,& faucium uitijs, uario genere aquarum iuxta illos infeſtãte guttura ac uicinas carnes.ꝑ c ferẽ M. p. à Carnuto Bümn bi es abeſt littus Germaniæ ex quo inue/ hitur, percognitum nuper.Vidit enim eques Romanus, miſſus ad id cõparandum a luliano curante gladiatorium munus Neronis principis, qui hæc cõmercia& littora pera grauit, tanta copia inuecta, ut retia arcendis feris podium protegentia ſuccinis nodaren/ tur, arma uero& libitina totusq́; unius diei apparatus eſſet& ſuccino. Maximum põdus is glebæ attulit xii librarũ. Naſci& in India certum eſt. Archelaus qui regnauit in Cap/ padocia, illinc cortice inhærente tradit aduehi rude, poliricq; adipe ſuis factentis inco/
ctum. Liquidum primo deſtillare, argumento ſunt quædam intus trãslucentia, ut formi cæ aut

10
20
30
HUISTORIAE LIBER XXNVII 657.
cæ aut culices. lacertæ; quas adhæſiſſe muſteo non eſt dubiũ& incluſas indureſcẽti. Ge nera eius plura. Candida odoris præſtantiſsimi. Sed nec his nec cereis preciũ. Puluis ma/ ior autoritas. Ex ijs etiãnum amplior trãslucentibus, præterqᷓ; ſi nimio ardore flagrent, imaginẽq; igneam ineſſe, nõ ignem, placet. Sũma laus falernis à uini colore dictis, molli fulgore perſpicuis. Sunt& in quibus decocti mellis lenitas placeat. Verũ hoc quoq; notũ ſieri oportet, quocunq; modo tingui libeat, hœdorũ ſæuo& anchuſæ radice, quippe etiam conchilio inficiuntur. Cæterum attritu digitorũ accepta ui caloris attrahunt in ſe pa/ leas& folia arida, ut magnes lapis ferrum. Ramenta quoq; ſuccini oleo addito Hlagrant dilucidius diutiusq; qᷓʒ; lini medulla. Taxatio in delicijs tanta, ut hominis quamuis parua effigies, uiuorũ hominũ uigentiumq&́; precia ſuperet, prorſus ut caſtigatio una non ſit ſatis. In Corinthijs æs placet auro argentoq́; mixtũ,in cælatis ars& ingenia. Murrhinorũ & cryſtallinorũ diximus gratiam: uniones. quòd capite circũferuntur, gemmæ digitis, in omnibus deniq; alijs uitijs oſtentatio aut uſus placet in ſucinis deliciarũ tantum conſci entia. Domitius Nero in cæteris uitæ ſuæ portentis, capillos quoq; coniugis ſuæ Poppeæ in hoc nomen adoptauerat, quodam etiã carmine ſuccina appellando. Et quoniam nullis uitijs deſunt precioſa nomina, ex eo tertius quidam hic colos cœpit expeti à matro nis. Vſus tamen ſuccinorũ inuenitur aliquis in medicina, ſed nõ ob hoc fœminis placẽt. Infantib. adalligari amuleti ratione prodeſt. Calliſtratus& cuicunq; ætati cõtra lympha tiones prodeſſe tradit. Et urinæ difficultatib. potũ, adalligatũc. AHic& differentiã nouã attulit appellando chryſolectrũ quaſi coloris aurei,& matutino gratiſsimi aſpectus, ra/ paciſsimũ ignium,& ſi iuxta fuerint, celerrime ardeſcens. Hoc collo adalligatũ, mederi fe bribus& morbis: tritum cum melle ac roſaceo auriũ uitijs. Et ſi cũ melle attico cõteratur, oculorũ quoq; obſcuritatibus. Stomachi etiã uitijs uel per ſe farina eius ſumpta, uel cum maſtice ex aqua pota. Succina etiã gẽmis, quę ſunt trãsſucidę, adulterãdis magnũ habẽt locum, maxime amethyſtis, cũ omni, ut diximus, colore tin gantur. De lyncurio proxime dici cogit autorũ pertinacia. Quippe etiam ſi nõ electrũ id eſſet, lyncurium tamẽ gẽmam eſſe contendunt. Fieri aũt ex urina quidẽ lyncis, ſed egeſtã terra protinus beſtia operien/ te eam, quoniã inuideat hominũ uſui. Eſſe aũt qualem in igneis ſuccinis colore᷑, ſcalpic;. Nec folia tantum aut ſtramenta ad ſe rapere, ſed æris etiã ac ferri laminas, quod Diocles quidẽ& Theophraſtus credidit. Ego falſum id totum arbitror, nec uiſam in xuo noſtro gemmam ullam ea appellatione,& quod de medicina ſimul proditur, calculos ueſicæ eo poto elidi.& morbo regio occurri,ſi ex uino hibatur, aut ſi portetur. Et tamen nunc gem marum cõfeſſa dicemus à laudatiſsimis orſi. Nec uero id ſolum agemus, ſed ad maiorem utilitatem uitæ obiter coarguetur magorum infanda uanitas, quãdo illi uel plurima pro/didere de gemmis, medicinæ ex his ſpecies blando prodigio tranſgreſsi. 2 De adamantis generibus& medicinis,& margaritis. Cap. IIII Aximum in rebus humanis. nõ ſolum inter gemmas, precium habet adamas, diu non niſi regibus& ijs admodũ paucis cognitus, unus modo in metallis repertus. perq́; raro comes auri, nec niſi in auro naſci uidebatur. Veteres eum in Aethiopũ tantum metallis inueniti exiſtimauere, inter delubrũ Mercurij atq; inſulam Meroen, dixeruntq́; non ampliorem cucumeris ſemine, aut colore diſſimilẽ inueniri. Nunc genera eius ſex no ſcuntur. Indici non in auro naſcentis, ſed quadam cryftalli cognatione. Siquidem& colo re translucido non differt,& laterum ſexangulo leuore turbinatus in mucronẽ, aut duabus cõtrarijs partibus, quo magis miremur, ut ſi duo turbines latiſſimis ſuis partibus iun gantur, magnitudine uero etiã auellanæ nuclei. Similis eſt huic quidem arabicus, minor tantum, ſimiliter& naſcens, cæterum pallore gentis,& in auro non niſi excellẽtiſsimo na talis. Incudibus hi deprehenduntur, ita reſpuentes ictum, ut ferrum utrinq; diſſultet, in/
cudesq́; etiam ipſe diſsiliant. Quippe duritia inenarrabilis eſt, ſimulq; ignium uictrix natura,& nunquam incaleſcens. Vnde& nomen indomita uis Græca interpreratione
accepit

8
658 c. PLINII NATVRALIS
accepit.Vnũ ex ijs uocant cenchron, quod eſt milij magnitudine. Alterũ macedonicũ in Philippico auro repertũ.& hic eſt cucumis ſemini par. Poſt hos Cyprius uocatur in Cy/ pro repertus,uergens in æreũ colorẽ, ſed in medicina, ut dicemus, efficaciſſimus. Poſt hũc eſt ſiderites ferrei ſplendoris, pondere ante cæteros, ſed natura diſsimilis. Nã& ictibus frangitur,& alio adamãte perforari poteſt, quod& Cyprio euenit, breuiterq́; ut degene
res nominis tantũ autoritatẽ habent. Idq́;, quod totis uoluminibus his docere& manda
re conati ſumus, de diſcordia rerum concordiac;, quam antipathiã ac ſympathiã appel lauere Græci, nõ aliter clarius intelligi poteſt. Siquidẽ illa inuicta uis duarum uiolentiſsi/ mæ naturæ rerum ferri ignisq́; contemptrix, hircino rumpitur ſanguine, nec aliter q́; re/ centi calidoq́; macerata,& ſic quoq; multis ictibus, tunc etiam præterq́; eximias incudes o malleosqh ferreos frangens. Cuias hoc ingenio inuentũ quòue caſu repertũ? aut quæ fa it coniectura experiendi rem immenſi ſecreti,& in fœdiſsimo animaliũ? Numinum pro/fecto muneris talis inuentio omnis eſt. Nec quærenda in ulla parte naturæ ratio, ſed uoluntas. Et cum feliciter rumpere contingit, in tam paruas frangitur cruſtas, ut cerni uix poſsint. Expetuntur à ſcalptoribus, ferroq; includuntur, nullam non duritiã ex facili ca/ uantes. Adamas diſſidet cum magnete lapide in tantum, ut iuxtà poſitus ferrũ nõ patia tur abſtrahi: aut ſi admotus magnes apprehenderit, rapiat, atq; auferat. Adamas& ue/ nena irrita facit,& lymphationes abigit, metusq́; uanos expellit àmente,& ob id quidã eum anachiten uocauere. Metrodorus Scepſius in eadẽ Germania& Baltia inſula naſci, in qua& ſuccinũ, quod equidẽ legerim, ſolus dicit.& præfert Arabicis: quod falſum eſſe 20 quis dubitet: Proximũ apud nos Indicis Arabicisq; margaritis pretium eſt, de quibus in nono diximus uolumine inter res marinas. De ſmaragdi generibus,& gemmis uiridibus& translucidis. Cap. v Ertia autoritas ſmaragdis perhibetur pluribus de cauſis. Nullius coloris aſpectus iu u“ eſt. Nam herbas quocʒ uirentes frondesqʒ auide ſpectamus. Smaragdos uero tanto libentius, quoniam nibil omnino uiridius cõparatum illis uiret. Præterea ſoli gemmarum contuitu oculos implent nec ſatiant. Quin& ab intentione alia obſcurata, a/ ſpectu ſmaragdi recreatur acies. Scalpentibusq́; gemmas non alia gratior oculorũ refe/ ctio eſt.ita uiridi lenitate laſſitudinem mulcent. Præterea longinquo amplificantur uiſu, inficientes circa ſe repercuſſum aera, nõ ſole mutati, non umbra, non lucernis, ſemperq; ‚80 ſenſim radiantes,& uiſum admittentes, ad craſſitudinẽ ſui facilitate translucida: quod etiam in aquis non fit. lidem plerunque& concaui, ut uiſum colligant. Quapropter decre to hominum ijs parcitur ſcalpi uetitis. Quanquam Scythicorum Aegyptiorumq́; duritia tanta eſt, ut nequeãt uulnerari. Quorum uero corpus extenſum eſt, eadem qua ſpecula ratione ſupini imagines rerum reddunt. Nero princeps gladiatorum pugnas ſpecta/ bat ſmaragdo. Genera eorum duodecim: Nobiliſsimi Scythici, ab ea gente in qua repe riuntur appellati. Nullis maior auſteritas, nec minus uitij. Et quantum ſmaragdi à gem/ mis diſtant, tantum Scythici à cæteris ſmaragdis. Proximam laudem habent, ſicut& ſe/ dem Bactriani, quos in cõmiſſuris ſaxorũ colſigere dicuntur eteſijs flantibus. Tunc enim tellure internitent, quia ijs uentis maxime harenæ mouẽtur. Sed hos minores multo Scy 4 thicis eſſe tradunt. Tertium locum Aegyptij habent, qui eruuntur circa Copton oppidum Thebaidis in collibus& cautibus. Reliqua genera in metallis ærarijs inueniuntur. Quapropter principatum ex ijs Cyprij obtinent, dosq;ʒ eorum eſt nec in colore liquido nec diluto, uerum ex humido pingui, quaq́; perſpiciatur imitante translucidum mare: pa riterq; translucet& nitet, hoc eſt colorẽ expellit,& aciem recipit. Ferunt in ea inſula tumu lo reguli Hermiæ iuxta cetarias marmoreo leoni fuiſſe inditos oculos ex ſmaragdis, ita radiantibus etiã in gurgitem, ut territi inſtrumẽta refugerẽt thynni, diu mirantibus noui tatem piſcatoribus, donec mutauere oculis gemmas. Sed& uitia demonſtrari oportet in tam procliui erratu.Sunt quidem omniũ eadem, Quędã tamen nationum peculiaria,
“ ſccut

HISTORIAE LIBERXXXVII 659 ſicut in Oyprij uarie glauci, magisq;ʒ ac minus in eodẽ ſmaragdo alijs par tibus tenorẽ illum Scythicę autoritatis nõ ſemper cuſtodiunt. Ad hoc quibuſdã intercur rit umbra, ſurdusq; ſit colos, qui improbatur etiam dilutior. Aincq; genera diſtinguun/ tur. Et ſunt aliqui obſcuri, quos uocant cæcos, alij denſi nec è liquido tran slucidi: quidam uatia nubecula improbati.Aliad eſt hoc q; umbra de qua diximus. Nubecula enim albi cantis eſt uitium:cum vuiridis non pertranſit aſpectus, ſed aut intus occurrit, aut excipit in Rine uiſum candor. Hæc coloris uitia: illa corporis, capillamentũ; ſal, plumbago. Ab ijs Aethiopici laudãtur à Copto dierũ trium itinere, ut autor eſt Iuba, acriter uirides, ſed nõ facile puri aut concolores. Democritus in hoc genere poſuit Hermineos& Perſicos. Illos io extumeſcentes pinguiter. Perſicos uero non translucidos, ſed iucundi tenoris, uiſum im/ plere, quem non admittant, felium pantherarumq́; oculis ſimiles. Nanq;& illos radia re nec perſpici. Eoſdẽ in ſole hebetari, umbris refulgere,& longiaus q́; cæteros nitere. O. mnium hotumn etiãnum uitium, quod fellis colorem aut aeris habet. In ſole dilucidi qui/ dem ac liquidi, ſed non uirides. Hæc uitia& Atticis maxime ſentiuntur in argẽtarijs me/ tallis repertis in loco qui Thoricos uocatur, ſemper minus pingues,& elõginquo ſpecio/ ſiores. Frequens& ijs plumbago, hoc eſt; ut in ſole plum bei uideantur. Illudq; peculiare, quod quidã ex ijs ſeneſcunt, paulatim uiriditate cuanida,& ſolelædunt᷑. Poſt hos Medi ci plurimũ uiriditatis habent, interdũ& è ſapphiro. Ii ſunt fluctuoſi,& rerum imagines complexi, ut uerbi gratia papauerum aut auium, pinnarumh uel catulorũ aut ſimilium. 20 Qui non omnino uirides naſcuntut, uino& oleo meliores fiunt, neq eſt aliorũ magnitu/ do amplior. Carchedonij neſcio an in totũ exoleuerint, poſtq́; metalla æris ibi defece/ runt,& ſemper tamen uiliſsimi fuere minimiq́;. lidem fragiles ſed colore incerti,& uirentium in caudis pauonum columbarũqʒ collo plumis ſimiles, ad inclinationem magis aut minus lucidi, uenoſi quidẽ ſquamoſic;. Peculiare erat in his uitium ſarcion appellatum. hoc eſt quædam gemmæ caro. Mons iuxta Carchedonẽ in quo legebantur, ſmaragdi/ tes uocatus eſt. luba eſt autor ſmaragdum quem cholon uocant, in Arabia ædificiorũ or namentis includi,& lapidẽ, quem alabaſtriten Aegyptij uocant. Cõplures uero è proxi/ mis Laconicos in Taygeto mõte erui Medicis ſimiles,& alios in Sicilia. Inſeritur ſmarag dis& quæ uocatur tanos, ẽ Perſis ueniens gẽma,ingrate uiridis, atqʒ intus ſordida. Item 30 chalcoſmaragdos è Cypro turbida æreis uenis. Theophraſtus tradit in Aegyptiorũ cõ/mẽtarijs reperiri, regi eorũ à rege Babylonio miſſum ſmaragdũ munere Imcubitorũ lõgitudine,& triũ latitudine. Et fuiſſe apud eos in Iouis delubro obeliſcũ& 111 ſmaragdis x Lcubitorũ longitudine, ſatitudine uero in parte quatuor, in parte duorum. Se autem ſcribente eſſe in Tyro Herculis templo ſtantem pilam è ſmaragdo, niſi potius pſeudo/ ſmaragdus ſit· Nam& hoc genus reperirti,& in Cypro inuentum ex dimidia parte ſma/ ragdum, ex dimidia iaſpidem, nondum humore in totum transfigurato. Apion cogno/ minatus Pliſtonices, paulo antè ſcriptum reliquit, eſſe etiam nunc in labyrintho Aegypti coloſſeum Serapin è ſmaragdo nouem cubitorum. Eandem multis naturam aut certe ſi/ milem habere berylli uidentur, in India originem habentes, raro alibi reperti. Poliuntur 40 omnes ſexangula figura artificũ ingenijs, quoniã hebeſcunt, ni color ſurdus repercuſſu angulorũ excitetur. Aliter em̃ politi nõ habent fulgorẽ eundem. Probatiſsimi ſunt ex ijs qui uiriditatem puri matis imitantur. Proximi qui uocantur chryſoberylli.& ſunt paulo pallidiores, ſed in aureum colorem exeunte fulgore. Vicinum genus huic eſt pallidius,& à quibuſdam proprij generis exiſtimatur, uocaturq; chryſopraſus. Quarto loco nume/rantur hyacinthizontes. Quinto quos aeroides uocant. Poſt eos aũt cerini. Ac deindeo/leagini hoc eſt colore olei. Poſtremi cryſtallis ferè ſimiles. Hi capillamenta habent, ſor/desq;, alioquin euanidi, quæ ſunt omnium uitia. Indi mire gaudent longitudine eorũ, ſolosq; gemmarũ eſſe prædicãt, qui carere auro malint,& ob id perforatos elephantorum ſetis religant:& alios cõuenit nõ oportere perforati, quorũ ſit abſoluta bonitas, umbilicis ſtatim

660 c. PLINII NATVRALIS ſtatim ex auro capita comprehendentibus. Ideo cyliadros ex ijs facere malunt, quàm gemmas quoniam eſt ſumma commendatio in longitudine. Quidam& anguloſos pu/ tant ſtatim naſci,& perforatos gratiores fieri medulla candoris exempta, additoq; auro repercuſſa aut omnino caſtigata cauſa perſpicuitatis ad craſſitudinem. Vitia præter iam dicta eadem ferè quę in ſmaragdis,& pterygia. In noſtro orbe aliquando circa Pontum inueniri putantur. ſndi& alias quidem gemmas cryſtallo inuẽto adulterare repererunt, ſed præcipue beryllos. 3 De opali generibus.& uitijs& experimentis,& uarijs gemmis Cap. VvI ZZ“ plurimum ab ijs differunt opaliſmaragdis tantũ cedẽtes. India VIſola& hotum eſt mater. Atq; ideo eis precioſiſsimã gloriã cõpoſitores gemmarũ iq & maxime inenatrabilem difficultatẽ dederunt. Eſt enim in ijs carbunculi tenuior ignis, eſt amethyſti fulgẽs purpurao eſt ſmaragdi uirens mare,& cuncta pariter incredibili mi/ xtura lucentia. Alij ſummo fulgoris argumento colores pigmentorũ æquauere. Alij ſul/ phuris ardentem flammam, aut etiam ignis oleo accenſi. Magnitudo nucem auellanam xæquat, inſgni apud nos hiſtoria. Siquidem extat hodieq; huius genetis gemma, propter quã ab Antonio proſcriptus Nonius ſenator eſt, filius Strumę Nonij eius, quẽ Ca tullus poetaHin ſella curuli uiſum indigne tulit, auusc; Seruilij Noniani quẽ conſulem ui/ dimus: illecq; proſcriptus fugiens, hunc ẽ fortunis ſuis omnibus anulum abſtulit ſecum, quem certũ eſt ſeſtertijs uiginti milibus ęſtimatũ. Sed mira Antonij feritas atq; luxuria, propter gemmã proſcribentis. Nec mimor Nonij cõtumacia, proſcriptionẽ ſuam aman tis, cum etiam feræ abroſas partes corporis relinquant, propter quas ſe periclitari ſeiant. Vitia opali,ſi color in florem herbæ, quæ uocatur heliotropium, exeat, aut cryſtallũ, aut grandinem: ſiſal interueniat aut ſcabritia, aut pũcta oculis occurſantia: nullosc; magis India ſimilitudine indiſcreta uitro adulterat. Experimentũ in ſole tantum. Falſis enim cõòtra radios libratis digito ac pollice, unus atq; idem translucet colos in ſe conſumptus. Ve ti falgor ſubinde uariat,& plus huc illucq; ſpargit,& fulgor lucis in digitos fundit᷑. Hãe gemmam propter eximiam gratiam pleric; appellauere pęderota. Sũt& qui priuatum genus eius faciunt, ſangenonqo; ab Indis uocari dicunt. Tradunt᷑ naſci& in Aegypto, & in Arabia,& uiliſsimi in Ponto. Itẽ in Galatia ac Thaſo& Cypro. Quippe opali gra/ tiam habet: ſed mollius nitet, raro non ſcaber. Summa coloris ex ære& purpura cõſtat, 30 uiriditas ſmaragdi deeſt. Conſtatqʒ melior ille color, cuius fulgor uini colore fuſcatur, q́ qui diluitur aqua. Hactenus de principatu conuenit, mulierum maxime ſenatuſconſul/ to. Minus certa ſunt de quibus& uiri iudicant. Singulorum enim libido ſingulis precia facit,& præcipue regũ. Claudius Cæſar ſmaragdos induebat& ſardonychas. Primus autem Romanorum ſardonyche uſus eſt prior Africanus, ut tradit Demoſtratus,& inde Romanis hanc gemmam fuiſſe celeberrimã. Quamobrem proximũ ei dabimus lo/ cum. Sardonyches olim ut ex nomine ipſo apparet, intelligebantur candore in Sarda, hoc eſt uelut carnib. ungue hominis impoſito,& utroq; trãslucido. Talesq; eſſe Indicas tradunt, Iſmenias, Demoſtratus, Zenothemis, Sotacus: hi quidẽ duo reliquas omnes quæ non traluceant, cæcas appellãtes, quæ nunc nomẽ abſtulere. Nullo ſardarum ueſti/40 gio Arabicæ ſunt, cœperũt; pluribus hæ gẽmæ coloribus intelligi, radice nigra, aut ce/ ruleum imitante,& unguẽ: creditum enim candido pingi, nec ſine quadam ſpe purpuræ candore in minium tranſeunte. Has Indis nõ habitas in honore Zenothemis ſcribit: tan tæ alias magnitudinis, ut inde capulos factitarent. Etenim cõſtat ibi torrentibus detegi. Et placuiſſe in noſtro orbe initio, quoniã ſolæ propè gemmarum ſcalptæ, ceram non auferrent. Perſuaſimus deinde& Indis. ut ipſi quoq; ijs gauderẽt. Vtiturq́; perforatis utiq;
uulgus tantum in collo. Et hoc eſt nunc Indicarũ argumentum. Arabicæ excellũt candoo
re circuli prælucido atq; nõ gracili, neq; in receſſu gemmæ aut in deiectu renitẽte, ſed in ipſis umbonibus nitẽte, præterea ſubſtrato nigerrimi coloris.Et hoc in Indicis cereũ aut corneum

HUISTORIAE LIBER XXXVII 661 corneũ inuenitut, etiã circuli abbi: quædã in ijs cœleſtis arquus anhelatio eſt. Superficies uero locuſtarũ maris cruſtis rubentior.· Iam melleæ aut feculentæ(hoc enim nomen eſt uitio) improbantur,& ſi 2ona alba fundat ſe, nõ colligat Simili modo, ſi ex alio colore in ſe admittat aliquid enormiter. Nihil em̃ in ſua ſede alieno interpellari placet. Sunt& Ar/ meniacæ, cætera probandæ, ſed pallida zona. Exponenda eſt& onychis ipſius natura propter nominis ſocietatem: hoc in gemmam tranſilit ex lapide Carmaniæ. Sudines di/ cit in gemma eſſe candorem unguis humani ſimilitudine. Item chryſolithi colorem& ſardæ& iaſpidis. Zenothemis Indicam onychem plures habere uarietates, igneam, nigram, corneam, cingentibus candidis uenis oculi modo, interuenientibus quarundam
io oculis obliquis“& Arabicã onychẽ tradit. Sed eam acæteris diſtare, quòd Indica igniculos habeat, albis cingentibus zonis ſingulis pluribusũᷣe, aliter qʒ; in Sardo/ nyche Indica, lllic enim momentũ eſſe, hic circulum. Atabicas onychas nigras inueniri cãdidis zonis. Satyrus carnoſas eſſe Indicas, parte carbũculi, parte chryſolithi& amethy/ ſti totumq; id genus abdicat. Veram autem onychẽ plurimas uariasc; cum lacteis z0nis habere uenas, omnium in tranſitu colore inenatrabili,& in unum redeunte concentũ ſuauitate grata. Nec ſardæ natura differẽda eſt, diuiduæ ex eodem nomine: obiterq́ʒ ar/ dentium gemmarum indicanda.
De generibus carbunculorum,& uitijs,& experimentis,& gemmis 8 ardentibus(Sap I
8 20 N ERincipatũ habent carbunculi.à ſimilitudine ignium appellati, cum ipſi non ſentiant PI id à quibuſdã apyroti uocati. Horum genera, Indici& Garamantici, quos
& carchedonios uocauere, propter opulentiã Carthaginis magnæ. Adijciunt Aethiopi cos,& Alabandicos, in Orthoſia caute naſcentes, ſed qui perficiãtur Alabandis. Præter/ ea in omni genere maſculi appellãtur acriores, at fœminæ languidius refulgentes. In ma ſculis quoq; obſeruãt liquidioris alios flãmæ, nigrioris alios,& quoſdam lucidius, ac ma/ gis cętetis in ſole flagrantes. Optimos uero amethyſtizontas, hoc eſt, quorum extremus igniculus in amethyſti uiolam exeat: proximos illis, quos uocant ſyrtitas, pinnato fulgore radiantes.Inueniri autem ubicunq;, maxime ſolis repercuſſu. Satyrus Indicos non eſſe claros dicit, ac plerunq; ſordidos, ac ſemper fulgoris retorridi: Aethiopicos pingues, lu/
30 cemcJI non emittentes, ſed cõuoluto igne flagrare. Calliſtratus fulgorẽ carbunculi debe/
re candidum eſſe poſiti, extremo uiſu nubilantem: ſi attollatur, exardeſcentem: ob id à leriſq; hunc carbunculũ candidum uocari, Qui languidius& liuidius ex Indicis lucent, lithizontas appellari. Carchedonios multo minores eſſe. Indicos etiam in ſextarij unius
menſurã cauari. Archelaus carchedonios nigrioris aſpectus eſſe, ſed igne, uel ſole,& incli natione acrius qᷓ; cæteros excitari. Eoſdem umbtãte tecto purpureos uideri, ſub cælo flãmeos.contra radiios ſolis& ſcintillare, ceras ſignantibus his liqueſcere, quamuis in opaco. Multi Indicos carchedovijs candidiores eſſe,& è diuerſo inclinatione hebetari ſcripſere, etiamnum in carchedonijs maribus ſtellas intus ardere, fœminas fulgorẽ uniuerſum fun qete extra ſe. Alabandicos cæteris nigtiores eſſe ſcabrosq;. Naſcunt᷑& in Thracia colo/
. 4 ris eiuſdem, ignem minime ſentientes. Theophraſtus autor eſt& in Orchomeno Arca/
die inueniri,& in Chio. Illos nigriores. è quibus& ſpecula fieri. Eſſe et Trœzenios uarios
interuenientibus maculis albis.· Item Corinthios ex pallidiore candidos. Maſſilia quoc; importari Bocchus& Olyſſipone ſcripſit magno labore ob argillã ſole aduſtis ſaltibus.
Nec eſt aliud difficilius, quaàm diſcernere hæc genera, tãta eſt in eis occaſio artis, ſubditis
per quæ trãslucere cogantur. Aiunt ab Aethiopibus hebetiores in aceto maceratos qua/
tuordecim diebus niteſcere, totidem menſibus durante fulgore. Adulterãtur uitro ſimilli
me; ſed cote deprehenduntur, ſicut aliæ gemmæ factitiæ: mollior enim materia& fragi/
lis:& centroſa ſcobe deprehendunt᷑& pondere, quod minus eſt uitreis, aliquando& puſtulis argenti modo relucẽtibus.Eſt& anthracitis appellata, in Theſprotia foſſilis, carbo
Kk nibus
V
V

662 1A1AAX“. nibus ſimilis· Falſum arbitror quod& in Liguria naſci tradiderũt᷑ niſi forte tũc naſceban., tur. Eſſe in ijs& præcinctæ candida uena traduntur, harum igneus colot ut ſuperiorum eſt. peculiare quidem quod iactatæ in ignem uelut intermortuę extinguunt᷑:cõtrà aquis perfuſæ exardeſcũt. Cognata eſt huic ſandaſtros, quã aliqui garamãtiten uocant, naſcit in India loco eiuſdem nominis. Gignit᷑& in Arabia ad meridiẽ uerſa. Cõmendatio ſum/ ma, quod uelut in trãslucido ſtellantes, intus fulgẽt aureæ guttæ. ſemper in corpore, nun quam in cute. Accedit religio narrata à ſiderũ cognatione ab inſpectoribus, quoniã fere ſtellarum hyadũ& numero& diſpoſitione ſtellant᷑, ob id Chaldæis in ceremonijs habi/ tæ. Et hic mares auſteritas diſtinguit, quodã uigore appoſita tingens. Indicę quidẽ etiam hebetare uiſus dicunt᷑. Blandior fœminis flãma, alliciens magis qᷓ; accendens. Sunt qui Præferãt Arabicas Indicis, fumidæq́; chryſolitho illas ſimiles dicunt. Iſmenias uero ne/ gat poliri ſandaſtros propter teneritatẽ,& ob id in magno errore ſunt, qui ſandareſon uocãt.Inter omnes conſtat, quantũ numero ſtellarum accedat, tantũ& precio accedere. Affert errorẽ aliquando ſimilitudo nominis, ſandaſer, quod Nicanor ſandaſerion uoca uit, alij ſandaſeron. Quidã uero hanc ſandaſtron, illã ſandareſon, in India naſcentẽ illam quoq;,& loci nomen cuſtodientẽ: mali colore, aut olei uiridis, omnibus improbatã. Ex eodem genere ardentiũ lychnites appellata à lucernarum accenſarũ præcipua gratia. Na ſcitur circa Orthoſiã, totac; Caria ac uicinis locis, ſed probatiſſima in Indis, quam quidã remiſſiorem carbunculũ eſſe dixerunt. Secunda honitate ſimilis eſt Ionis appellata à præ latis Horibus. Et alias inuenio differentias. Vnam quæ purpura radiet, alterã quæ cocco: 20 à ſole excalfactas, aut digitorũ attritu, paleas& chartarũ fila ad ſe rapere. Hoc idẽ& Cat/ chedonius facere dicitur, quancT́; multo uilior prædictis. Naſcitur apud Naſamonas in montibus. ut incolæ putant, imbre diuino. Inuenitur ad repercuſſum lunæ, maxime ple/ næ. Carthaginem quondam deportabat᷑. Archelaus& in Aegypto circa Thebas naſci tradidit, fragiles, uenoſas, morienti carboni ſimiles. Potoria uaſa& ex hoc lapide& ex ly chnite factitata inuenio. Omnia autem hæc genera ſcalpturæ cõtumaciter reſiſtunt, par/ temqʒ ceræ in ſigno tenent. E diuerſo ad hæc ſarda utiliſſima, quæ nomen cum ſardonyche cõmunicauit. Ipſa gemma uulgaris,& primũ Sardibus reperta. Sed laudatiſſima cir/ ca Babyloniam cum lapidicinæ quædam aperirent᷑, hærens in ſaxi corde. Hocq́; modo metallum apud Perſas defeciſſe traditur. Sed inueniuntur compluribus alijs locis, ſicut in 30 Paro& Aſſo.In India trium generum, rubrum,& quod demium uocant à pinguedine, tertium quod argenteis bracteis ſublinitur. Indicæ perlucent, craſſiores ſunt Arabicæ. In ueniuntur& circa Leucada Epiri,& circa Aegyptum, quæ bractea aurea ſublinũtur. Et in his autẽ mares excitatius fulgent. Fœminæ pinguiores ſunt,& craſſius nitent. Nec fuit alia gemma apud antiquos uſu frequentior. Hac certe apud Menandtum& Philemo/ nem fabulæ ſuperbiũt. Nec ullæ translucentiũ tardius ſuffuſo humore hebetant᷑, oleoc magis qᷓ; alio liquore. Damnantur ex ijs melleæ,& ualidius teſtaceæ. De generibus topazij.& callaide,& de gẽmis uiridib. non trãslucentibus. Cap. vir F Gregia etiamnũ topazio gloria eſt, ſuo uirenti genere,& cum reperta eſt prælatæ omnibus.Id accidit in Arabiæ inſula, quæ Chitis uocat᷑ in qua Iroglodytæ prædo/ 40 nes, cum diutius fame& tempeſtate preſii, herbas radicesqo; effoderent, eruerunt topa/ zion. Hæc Archelai ſententia eſt. Iuba topazion inſulã in rubro mari à cõtinente ſtadijs ccc abeſſe tradit, nebuloſam,& ideo quæſitã ſæpe à nauigãtibus, ex ea cauſa nomẽ acce piſſe. Topazin enim Troglodytarũ lingua ſᷣgnificationẽ habere quærendi. Ex hac primum importatã Berenicæ reginæ, quæ fuit mater ſequẽtis Ptolemæi, à Philemone præ fecto regis,ac mire placuiſſe,& inde factã ſtatuam Atſinoæ Ptolemęi Philadelphiuxori quatuor cubitorũ, ſacratam in delubro, quod aureum cognominabat᷑. Recentiſſimni auto res& circa Thebaidis Alabaſtrũ oppidum naſci dicunt. Et duo eius genera faciunt, pra/ ſoidem atqʒ chtyſopteron ſimilẽ chryſopraſio. Eius enim tota ſimilitudo ad porti ſucũ dirigitur

HISTORIAE LIBER XXXVII 663
dirigitur. Eſt aũt ampliſſima gemmarũ. Eadem ſola nobiliũ limam ſentit, cæteræ naxijs us poliunt᷑. Hæc& uſu atteritur. Comitatur eam ſimilitudine propior q́ʒ; autoritate alais euiridi pallens. Naſcitur poſt auerſa Indiæ apud incolas Caucaſi mõtis Phicaros Aſdathas amplitudine conſpicua, ſed fiſtuloſa ac ſordium plena. Syncerior multo præſtantiorq; in Carmania. Vtrobic; aũt in rupibus inuijs& gelidis, oculi figura extu, berans- leuiterq; adhærẽs, nec ut agnata petris, ſed ut appoſita. Quapropter ſcandere ad eam pigritia pedum equeſtres populos tædet, ſimul& periculũ terret. Ergo fundis ẽ lon/ ginquo inceſſunt,& cum toto muſco excutiunt. Hoc uectigal hocq́; geſtamen diuites in ceruice gratiſſimũ norunt hic cenſus, hæc gloria àpueritia deiectorũ numerum prędican o tium, in quo uaria fortuna. Quidam ictu primo cepere pręclaras/multi inſectãdo nullas. Etuenatus quidẽ callaidis talis: ſectura formant᷑ alias fragiles. Optimus color ſmaragdi: ut tamen apparet, ex alieno eſt quod placeant. Incluſæ decorantur auro, aurumqT́; nullæ magis decent..Quæ ſunt earum pulchriores, oleo, unguento,& mero colorẽ deperdunt. VHlores conſtantius repræſentant, nec; eſt imitabilior alia mendacio uitri. Sunt qui in Arabia inueniri eas dicunt in nidis auium, quas melancoryphos uocant. Viridantium et alia plura ſunt genera. Vilioris eſt turbæ praſius, cuius alterũ genus ſanguineis punctis obhorret. Tertiũ uirgulis tribus diſtinctũ eſt cãàdidum. Pręfertur his chryſopralius, por ti ſuccum& ipſa referens, ſed hæc paulum declinans àtopazio in aurum. Nuic& ampli tudo ea eſt, ut cymbia etiam ex ea fiant: cylindri quidem celerrime. India& has gene/ 20 rat,& nilion, fulgore hebeti ac breuis& cum intueare fallaci. Sudines dicit& in Syue/ to Atticæ flumine naſci. Eſt autem color fumidæ topazij, aut aliquando melleæ. Iuba in Aethiopia gigni tradit, in littoribus amnis, quem Nilum uocamus,& inde nomen trahere. Non translucet molochites ſpifſius uirens, à colore maluæ nomine accepto, red/ den dis laudata ſignis,& infantium cuſtodia quadam innato contra pericula ipſorũ me/ gicamine. Viret,& ſæpe translucet iaſpis, etiam ſi uicta à multis, antiquitatis tamen glotiam retinens. Plurimę ferunt eam gentes. ſmaragdo ſimilẽ Indi: Cypros durã glaucoq; pingui: Perſæ aeri ſimilẽ᷑, ob id uocat᷑ aerizuſa. Talis& Caſpia eſt, cerulea circa Ihermo/ doontem amnem in Phrygia purpureaain Cappadocia ex purpura cerulea, atq; non re/fulgens. Amiſos Indicę ſimilem mittit, Chalcidon turbidã. Sed minus refert nationes q́ʒ; z0 bonitates diſtinguere. Optima ergo quæ purpuræ quicq́; habet, ſecunda quæ roſæ, ter/ tia quæ ſmaragdi. Singulis aũt Graæci nomina ex argumento dedere. Quarta apud eos uocatur borea, cœlo autumnali matutino ſimilis,& hæc erit illa quæ uocat᷑ aerizuſa. Simi lis eſt& Sardæ, imitata& uiolas. Nõ minus multæ ſpecies reliquæ, ſed omnes in uitio ce ruleæ aut cryſtallo ſimiles, aut myxis.Item terebinthizuſa, improprio(ut arbitrorcogno mine, uelut è multis eiuſdem generis cõpoſita gemmis. Quãobtem præſtantiores funda claudunt᷑id eſt patentes, nec præterq; margines auro amplectente. Vitiũ eſt et breuis in ij nitor,& longe ſplendens,& ſal,& omnia quæ in cæteris. Et uitro adulterant᷑, quod ma nifeſtum fit, cum extra fulgorẽ ſpargunt, atꝙ; non in ſe cõtinent: nec diuerſæ quas ſphra/gidas uocant, publico gemmarũ dominio ijs tantum dato quoniam optime ſignent. 0 De iaſpidum generibus. 1b Cap. IX 86 Otus uero otiẽs pro amuletis traditur geſtare eam, quæ ex ijs ſmaragdo ſimilis eſt:
& tranſuerſa linea alba media præcingitur,& grãmatias uocatur: quæ pluribus, pPo
lygrammos.Libet obiter uanitatem magicam hic quoqʒ coarguere, quoniam hanc con/ cionantibus utilem eſſe prodiderũt. Eſt& onychipuncta, quæ iaſponyx uocatur,& nu/ bem complexa,& niues imitata: hæc ſtellata rutilis punctis eſt,& ſali Megarico ſimilis: & ueluti fumo infecta, quæ capnias uocatur. Magnitudinem iaſpidis X1 unciarum uidi mus. formatamq́; inde effigiem Neronis thoracatam. Reddetur& per ſe cyanos, accom modato paulo ante iaſpidis nomine, colore ceruleo. Optima Scythica, dein Cypria, po/ ſtremo Aegyptia. Adulteratur maxime tinctura, ide; in gloria regis Aegyptij aſcripit᷑
2 qul
*

664 c. PLINIINATVRALIS
qui primus eam tinxit. Diuiditur aũt& hæc in mares fœminasq;. Ineſt ei aliquado& au reus puluis, nõ qualis in ſapphirinis. Sapphirus em̃& aureis punctis collucet. Ceruleę& ſapphiri,raroq; cum purpura. Optimæ apud Medos, nuſq́; tamen perlucidę. Præterea inutiles ſcalpturæ interuenientibus cryſtallinis centris. Quę ſunt ex ijs cyanei coloris, ma res exiſtimantur. Alius ex hoc ordo purpureis dabitur,& ab illis deſcendentibus. Prin/ cipatum amethyſti Indicæ tenent. Sed in Arabiæ quoqʒ; parte, quæ finitima Syriæ Pe/ træa uocatur,& in Armenia minore,& in Aegypto,& in Gallia reperiuntur. Sordidiſſimæ autem uiliſſimæc; in Thaſo& Cypro. Cauſam nominis afferunt, quod uſq; ad ui/ ni colorẽ accedens.prius qᷓ; eum deguſtet, in uiolã deſinat: fulgorq; quidã in illa purpu/ ræ nõ ex toto igneus, ſed in uini colorem deficiens. Perlucent aũt omnes uiolaceo colore, 60 ſcalpturis faciles.Indicę abſolutũ felicis purpuræ colorẽ habent: ad hancq́; tingentiũ offi cinæ dirigunt uota. Fundit aũt eum aſpectu leniter blandum, neq; in oculos ut carbun/ culiuibrat. Alterum earum genus deſcendit ad hyacinthos. Hunc colorem Indi ſacon uocant, talem gemmam ſacodion. Dilutior ex eodem ſapinos uocatur. Eadem parani-/ es in contermino Arabiæ, gentis nomine. Quartum genus colorem uini habet. Quin/ tum ad uiciniam cryſtalli deſcendit, albicante purpuræ deiectu. Hoc& minime probat᷑, quando pręcellens debet eſſe in ſuſpectu uelut ex carbuculo refulgens quidam in purpu ra leuiter roſeus nitor. Tales aliqui malunt pęderotas uocari, alij anterotas, multi Veneris gemmã;, quod maxime uidetur decere& ſpecie& colore extremo gemmæ. Magorũ uanitas reſiſtere ebrietati eas promittit,& inde appellatas. Præterea ſi lunæ nomen ac ſo/ 20 lis ſcribatur in ijs, atq; ita ſuſpendãtur è collo capillis eynocephali uel plumis hirundinis reſiſtere ueneficijs. Iam uero quoquo modo adeſſe reges adituris. Grandinẽ quoq; auer tere ac ſimilia,& locuſtas precatione addita, quam demonſtrant. Nam è ſmaragdis quo/ que ſimilia promiſere, ſi aquilæ ſcalperentur, aut ſcarabei: quæ quidem ſcripſiſſe eos non ſine contemptu& irriſu generis humani arbiiror. Multum ab ea diſtat hyacinthos. tamen è uicino deſcendens. Differentia hæc, quòd ille emicans in amethyſto fulgor uiola/ ceus, dilutus eſt in hyacintho. Primo quoque aſpectu gratus, euaneſcit antequamm ſatiet, adeoq́; nõ implet oculos, ut penè nõ attingat, marceſcens celerius nominis ſui Hlore. Hya/ cinthos Aethiopia mittit& chryſolithos, aureo colore translucentes. Præferuntur ijs In dicæ,&, ſi uariæ non ſint, Bactrianæ. Deterrimæ aũt Arabicæ, quoniam turbidæ ſunt& 30 uariæ.& fulgoris interpellati nubilo macularũ, etiam quæ lympidæ contigere, ueluti ſcobe ſua refertæ. Optimæ uero ſunt quæ in collatione aurum albicare quadam argenti fa/ cie cogunt.Funda includuntur perſpicuæ. Cæteris ſubijcitur aurichalcum. Tametſt iam expertes gemmarum uſu appellantur aliqui& chryſelectri, in colorem electri declinan/ tes matutino aſpectu iucũdiore Ponticas deprehendit leuitas Quædam in ijs duræ ſunt ruffæcq;, quædam molles& ſordidæ. Bocchus autor eſt,& in Hiſpania repertas, quo in loco cryſtallum dicit ad libramentum aquæ puteis defoſſis inde erutam. Et chryſolithon XII pondo à ſe uiſam. Fiunt& leucochryſi, interueniente candida uena. Sunt in hoc ge/ nere capniæ. Sunt& uitreis ſimiles, ueluti croco refulgentes. Vitreæ uero ut uiſu diſcerni non poſſint. Tactus autem deprehendit, tepidior in uitreis. In eodem genere ſunt me/40 lichryß, ueluti per aurum ſyncero melle translucente, quas India mittit, quanqᷓ; ad iniu/ riam fragiles. Eadem& xyſtion parit, plebeiam ibi gemmam. Candidarũ dux eſt pæde ros, quanquam poteſt quæri, an in colore numerari debeat toties iactati per alienas pul/ chritudines nominis, adeo decoris prærogatiua in uocabulo facta eſt. Eſt& ſuum genus expectatione tanta dignum. Coeunt in translucidam cryſtallum uiridis ſuo modo aer ſimulq; purpura,& quidã uini aureus nitor, ſemper extremus in uiſu, ſed purpura coro/ natus madere ſingulis uidetur his et pariter omnibus. Nec gemmarũ ulla eſt liquidior, ca piti iucunda, ſuauis& oculis. Laudatiſſima eſt in In dis, apud quos argenon uocat᷑. Proxi ma apud aegyptios,ubi ſenites. Tertia in Arabia, uerum ſcabra. Mollius radiat Põtica

HISTORIAE LIBER XX XVII 6 65
& Aſiatica. Ipſæ uero molliores ſunt, Galatica& Thracia& Cypria.Vitia earũ langor, aut alienis turbari coloribus,& quæ cæterarum. Proxima candicantiũ eſt Aſteria, principatum habens proprietate naturæ, quod incluſam lucem pupillæ modo quandam con/ tinet, ac transfundit cum inclinatione, uelut intus am bulantem ex alio atq; alio reddens, eademqé; contraria ſoli regerens candicãtis radios, unde nomen inuenit, difficilis ad cæ/ landum. Indicæ præfertur in Carmania nata. Similiter candida eſt quæ uocatur aſtrios, cryſtallo propinquans.in India naſcens,& in Pallenes littoribus: intus à centro ceu ſtella lucet fulgore lunæ plenæ. Quidam cauſam nominis reddunt, quod aſttis oppoſita fulgo rem rapiat, ac regerat. Optimam in Carmania gigni, nullamq; minus obnoxiam uitio. 10 Cerauniam enim uocari qua ſit deterior. Peſſimam lucernarũ lumini ſimilẽ. Celebrãt& aſtroiten, mirasq; laudes eius in magicis artibus Zoroaſtrẽ ceciniſſe. Quidam diligẽtius de ea produnt. Aſtrobolon Sudines dicit oculis piſciam ſimilẽ eſſe,& radiare candido ut ſolem.Eſt inter cãdidas& quæ ceraunia uocatur, fulgorẽ ſiderum rapiens.Ipſa cryſtalli/ na ſplendoris cerulei in Carmania naſcens. Albam eſſe Zenothemis fatetur, ſed habere intus ſtellam concurſantẽ. Fieri& hebetes ceraunias, quas nitro& aceto per aliquot dies maceratas concipere ſtellã eam, quæ poſt totidẽ menſes relãgueſcat. Sotacus& alia duo genera fecit ceraunigæ, nigras rubentesq́;, ac ſimiles eas eſſe ſecuribus:per illas quæ nigræ funt& rotundæ, urbes expugnari& claſſes, eas; betulos uocari: quæ uero lõgæ ſunt, ce/ raunias. Faciunt& aliam raram admodũ& Parthorũ magis quæſitam, quoniã non aliu 20 bi inueniatur q́; in loco fulmine icto. Proximũ cerauniæ nomen apud eos habet, quæ ap pellatur iris. Effoditur in quadã inſula rubri maris, quę diſtat à Berenice urbe Lx& paſl. cætera ſui parte cryſtallus· Itaq; quidã radicẽ cryſtalli eſſe dixerunt. Vocatur ex arumen to iris. Nam ſub tecto percuſſa ſole, ſpecies& colores arquus cœleſtis in proximos parie tes ciaculatur, ſubinde mutãs, magnaq; uarietate admirationẽ ſui augens.- Sexangulam eſſe ut cryſtallũ conſtat. Sed eſſe allquas ſcabris lateribus& angulis inæqualibus dicunt, in ſole aperto proiectas. radios in ſe cadẽtes diſcutere: Oliquas uero ante ſe proiecto nito/ re adiacentia illuſtrare. Colores uero nõ niſi ex opaco reddunt, nec ut ipſæ habeãt, ſed ut repercuſſu parietũ elidant, optimaq́; quę maximos arquus facit ſimillimosqʒ cœleſtibus. Eſt& alia itis ceræ ſimilis, prædura: quam Horus crematam tuſamq́; ad ichneumonum z0 morſus remedio eſſe, naſci aũt in Perſide tradit. Similis eſt aſpectu, ſed non eiuſdem effe ctus quæ uocatur zeros; alba nigraq́; macula in tranſuerſum diſtinguẽte cryſtallũ. Expo ſitis per genera colorum principaliũ gemmis, reliquas literarum ordine explicabimus. De quibuſdam gemmis per alphabeti ordinem. Cap. △ A Chates in magna fuit autoritate, nũc in nulla eſt: reperta primũ in Sicilia iuxta flumen eiuſdẽ nominis, poſtea plurimis locis, excedens amplitudine‚ numeroſa uarie tatibus diuerſis mutantibus cognomina eius. Vocatur enim phaſſachates, cerachates, ſardachates, hæmachates, leucachates, dendrachates, uelut arbuſcula inſignis, antachates cũ uritur myrrhã redolens, coraloachates guttis aureis ſapphiri modo diſtincta, qua/ lis copioſiſſima in Creta, ſacra appellata. Putant eam contra araneorũ& ſcorpionũ ictus Ao prodeſſe. Quod in Siculis utiq; credidetim, quoniã primum eius prouinciæ afflatu ſcor/ pionum peſtis extinguitur.Et in India inuentæ contra eadẽ pollent,& alijs magnis mira culis. Reddunt enim ſpecies fluminum, nemorum& iumentorũ, etiam eſſeda& ſtaticu/ la,& equorum ornamenta. Medici coticulas inde faciunt. Spectaſſe etiam prodeſt ocu/ lis. Sitim quoqʒ ſedant in os additæ. Phrygiæ uiridia non habent. Thebis Aegyptijs re pertæ carent rubentibus uenis& albis. Et hę quocqʒ contra ſcorpiones ualidæ. Eademq́; autoritas& Cyprijs eſt. Sunt qui maxime probent uitream perſpicuitatẽ in his.Repe/ riunt᷑& in Thracia,& circa Oetam,& in Parnaſo,& in Lesbo ac Meſſene, ſimiles limitũ floribus,& Rhodo. Aliæ apud magos differentiæ. Leoninæ pelli ſimiles, potentiam ha/bere contra ſcorpiones dicuntur. In Perſis uero ſuffitu earũ tempeſtates auerti,& præte/ z rea
5 1

666 C., PLINII NATVRALIS rea flumina ſiſti. Argumentum eſſe, ſi in feruentes cortinas additæ refrigerent, ſed ut pro ſint leoninis iubis alſigandas: nam hyænæ pelli ſmilem abominantur, diſcordialem do mibus. Eam uero quæ unius coloris ſit, jnuictam athletis eſſe. Argumentum eius, quod in olla plena olei cocta cum pigmentis,& intra duas horas ſubferuefacta, unum colorem ex omnibus facit minij. Acopis nitro ſimilis eſt, pumicoſa, aureis guttis ſtellata. Oum hac oleum ſubferuefactum perunctis laſſitudinem(ſi credimus) ſoſuit. Alabaſtrites naſci/ tur in alabaſtro Aegypti,& in Syriæ Damaſco, cãdore interſtincto uarijs colori bus:hec cremata cum foſſili ſale ac trita, grauitates oris& dentium extenuare dicitur. Alectorias uocant in uentriculis gallinaceorum inuentas, crxyſtallina ſpecie, magnitudine fabæ qui/ bus Milonem Crotonienſem uſum in certaminibus, inuictum fuiſſe uideri uolunt. An/ 10 drodamas argenti nitorẽ habet ut adamas. quadrata, ſemperqo; teſſellis ſimilis: magi pu tant nomen impoſitum ab eo, quod impetus hominum,& iracundias domet. Eadem ſit
an alia argyrodamas, autores non explicant. Antipathes nigra non translucet. Experi/ mentutmm eius ſi coquatur in lacte, facit enim hoc myrrhæ ſimile immiſſa. Eamq́; cõtra effaſcinationes auxiliari magi uolunt.Arabica ebori ſimillima eſt,& hoc uideretur, niſt abnueret duritia: putant contra dolores neruorum prodeſſe habentibus. Aromatites& ipſa in Arabia traditur gigni, ſed& in Aegypto citca Pyras. ubique lapidoſa,& myrthę coloris& odoris, ob hoc reginis frequentata. Asbeſtos in Arcadiæ montibus naſcitur, coloris ferrei. Aſpilatem Democritus in Arabia gigni tradit, ignei coloris. Eam oportere
cameli pilo ſpleneticis alligari, inueniriq; in nido Arabicarũ alitum. Et aliam eodẽ nomi/ 20
ne ibi in Leucopetra naſci argẽtei coloris, radiantẽ, contra lymphatũ habendã.Atizoen in India& in Perſide ac Ida monte naſci tradit, argenteo nitore fulgẽtem, magnitudine trium digitorum, ad lenticulæ figuram, odoris iucundi, neceſſariam magis regem conſti/ tuentibus.Augites non multis alia uidetur eſſe quàm quæ calais. Amphitane alio nomi/ ne appellatur chryſocolla,8in Indiæ parte, ubi formicæ eruunt autum; in qua inuenitur au ro ſimilis quadrata figura: affirmaturq; natura eius quæ magnetis, niſi quod trahere quo que aurum traditur. Aphrodiſiace ex candida ruffa eſt. Apſyctos ſeptenis diebus calo/ rem tenet excalfacta igni, nigra ac ponderoſa, diſtinguentibus eam uenis rubentibus. Pu tant prodeſſe contra frigora. Aegyptillã lacchus intelligit, per album ſarda nigraq́; ue/ na tranſeunte: uulgus autem in nigra radice ceruleam facit. Balanitæ genera duo ha/ 30 bent, ſubuirides,& Corinthij æris ſimilitudine. Illaa Copto, hæc ex Troglodytica ue/ niens, medias ſecante flammea uena. Coptos& Batrachitas mittit. Vnam ranæ ſimi/ lem colore, alteram ebori, tertiam rubentis e nigro. Baptes, mollis alioquin, odo/ re excellit. Beli oculus albicans pupillam pingit nigram, è medio aureo fulgore lucentẽ. Hæc propter ſuam ſpeciem ſacratiſſimo Aſſyriorum deo dicatur. Aliam autem quam Belum uocant, in Arbelis naſci Democritus tradit, nucis iuglandis magnitudine, uitrea ſpecie. Baroptenus ſiue baropis nigra, ſanguineis& albis nodis all gata dicitur, uelut portentoſa. Botrytes alia nigra eſt, alia pampinea. incipienti uuæ ſimilis. Zoroaſtres crinibus mulierũ ſimiliorem Boſtrychiten uocat. Bucardia bubulo cordi ſimilis, Babylone tantum naſcitur. Brontia capitibus teſtudinum ſimilis,& cum tonitruis ca/40 dens(ut putant) fulmine icta reſtinguit, ſi credimus Bolœ nimbo inueniuntur, gle, bæ ſimilitudine. Cadmitis eadem eſſet quam oſtracitin uocant, niſi quod hanc ceru/ leæ interdum cingunt bullæ. Callis ſapphirum imitatut, candidior,& littoroſo ma/ riſimilis. Capnites quibuſdam uidetur ſuum genus habere,plurimis ſpiris fumida, ut ſuo loco diximus: in Cappadocia& in Phtygia naſcitur, ebori ſimilis. Callainas fe/ runt plures coniunctos ſemper inueniri. Catochites Corſicx lapis eſt, cæteris maior, mitabilis, ſiuera traduntur, impoſitam manum ueluti gummi retinens. Catopyri/ tes in Cappadocia prouenit. Cepites, ſiue cepocapites, candida eſt, uenarum nodis cocuntibus candore imaginem regerens. Ceramites, teſt colorem habet. Cinædiæ inue/

10
20
30
UISTDRIRE LINER xKKVY T b 667 inueniuntur in cerebro piſcis eiuſdem nominis, candidæ& oblongæ, euentuch miran/ dæ, ſi modo eſt fides, præſagire eas habitum maris nubilo colore aut tranquillitate. Cerites ceræ ſimilis eſt: Circos piris: Corſoides caniciei hominis: Coralloachates corallo au/ reis guttis diſtinctæ. Corallis minio, gignitur in India& Syene. Craterites inter chryſolithum& electrum colorem habet, præduræ naturæ. Crocallis ceraſum repræſentat. Ciſſites circa Copton naſcitur candida,& uidetur intus habere partũ, qui ſentiatur etiam ſtrepitu. Chalcophonos nigra eſt, ſed illiſa æris tinnitũ reddit, tragœdis, ut ſuadent, ge ſtanda. Chelidoniæ duorum ſunt generũ, hirundinũ colore, ex altera parte purpureæ, ni gris interpellantibus maculis. Chelonia oculus eſt Indicæ teſtudinis, uel portentoſiſſima magorum mendacijs. Melle enim colluto ore impoſitam linguæ, futurorum diuina⸗, tionem præſtare promittunt: quintadecima luna& ſilente, tota die: decreſcẽte uero ante ſolis ortum, cæteris diebus à prima in ſextam horam. Sunt& chelonitides teſtudinum ſi miles, ex quibus ad tempeſtates ſedandas multa uaticinantur. Ea uero quæ ſit aureis gut tis, cum ſcarabeo deiecta in aquam feruentẽ, tempeſtates auerti. Chlorites herbacei coloris eſt, quã dicũt magi inueniri in motacillæ auis uentre, cõgenitam ei: ferroq; includi iu bent ad quædã prodigioſa moris ſui. Choaſpites à flumine dicta eſt, uiridis, fulgoris au rei. Chryſolampis in Aethiopia naſcitur, pallidi coloris die, noctu ignei. Chryſophis aurum uidetur eſſe. Cepionides in Aeolidis Atarne, nũc pago, quondã oppido, naſcun tur, multis coloribus translucentes, alias uitreæ, alias cryſtallinæ, aliàs iaſpideg. Sed& ſor didis tantus eſt nitor, ut imagines reddant ceu ſpecula. Daphniam Zoroaſtres mor/ bis comitialibus demonſtrat. Diadochos beryllo ſimilis eſt. Diphris duplex, can/ dida ac nigra,mas ac fœmina, genitale utriuſq; ſexus diſtinguente linea. Dionyſias ni gra ac dura mixtis rubentibus maculis: ex aqua trita ſaporem uini facit,& ebrietati reſiſtere putatur. Dracontites ſiue dracontia è cerebro fit draconum, ſed niſi uiuentibus abſciſſo nunquam gemmeſcit, inuidia animalis mori ſe ſentientis. Igitur dormientibus amputant. Sotacus qui uiſam eam gemmam ſibi apud regem ſcripſit, bigis uehi quæ/ rentes tradit,& uiſo dracone ſpargere ſomnifica medicamenta, atque ita præcidere. Eſſe autem candore translucido, nec poſtea poliri, aut artem admittere. Encardia cog/nominatur& cardiſce: Vna, in qua nigra effigies cordis eminet: Altera, eodem nomine uiridi colore, cordis ſpeciem repræſentat: Tertia nigrum cor oſtendit, reliqua ſui parte candida. Enorchis candida eſt, diuiſac; fragmentis teſtium effigiem repræſen/ tat. Exhebenum Zoroaſtres ſpecioſam& cãdidam tradit, qua aurifices aurum poliunt. Eriſtalis cum ſit candida, ad inclinationes rubeſcere uidetur. Erotylos eadem amphico/me& hieromnemon, à Democrito laudatur in argumentis diuinationum. Eumeces in Bactris naſcit᷑, ſilici ſimilis,& capiti ſuppoſita uiſa nocturna oraculi modo reddit. Eume tren Beli gemmam, ſanctiſſimi deorum ſibi, Aſſyrij appellant, porracei coloris, ſuperſti-/ tionibus gratam. Eupetalos quatuor colores habet, ceruleum, igneum, minij, mali. Eu/ reos nucleo oliuæ ſimilis eſt, ſtriata concharum modo, non adeo candida. Eurotias ſitu uidetur operite nigritiam. Euſebes ex eo lapide eſt, ex quo traditur Tyri in Herculis tem
Ao plo facta ſedes, ex qua dij facile ſurgebant. Epimelas fit, cum in candida gemma ſuperne
nigricat colos. Galaxiã, aliqui galactiten uocant, ſimilem proxime dictis, ſed intercurren tibus ſanguineis aut candidis uenis. Galactites ex uino colore lactis eſt. Eandem dicunt leucam,& leucographiã appellãt,& ſynnephiten, tritã lactis ſucco ac ſapore notabilem. In educatione nutricibus lactis fœcunditatem, infantium quoque alligata collo ſaliuam facere dicitur, in ore autem liqueſcere. Bandem memoriam adimere dicũt. Mittit eam& Achelous amnis. Sunt qui ſmaragdũ albis uenis circumligatum galactiten uocent. Ga/ laicos argyrodamanti ſimilis eſt, paulo ſordidior. Inueniuntur autem binæ uel ternæ. Ga ſidanem Medi mittunt, coloris orobini, ueluti floribus ſparſam. Naſcitur& in Arbelis. Hæc quoq; gemma concipere dicitur,& intra ſe partum fateri concuſſa, concipere autem
Kk 4 crimeſtri

668 c. PLINII NATVRALIS trimeſtti ſpatio. Gloſſopetra linguæ ſimilis humanæ in terra nõ naſcitur, ſed deficiente lu na cælo decidere,& lenocinanti neceſſaria creditur. Quod ne credamus, promiſsi quocqʒ uanitas facit. Ventos enim ea comprimi narrant. Gorgonia nihil aliad eſt quarm coralli/ um:nominis cauſa, quod in duritiam lapidis mutatur: emollit maria, fulminibus& ty/ Phoni reſiſtere affirmant. Genianen eadem uanitate inimicorum pœnas efficere pro/ mittũt. Aeliotropium naſcitur in Aethiopia, Africa, Cypro, porracei coloris, ſanguineis uenis diſtincta. Cauſa nominis, quoniã deiecta in uas aquæ fulgorem ſolis accedentem percuſſu ſanguineo mutat, maxime Aethiopica: eadem extra aquam ſpeculi modo ſo/ lem accipit, deprehenditq; defectus, ſubeuntem lunam oſtendens. Magorũ impuden/ tiæ uel manifeſtiſsimũ in hac quoq; exemplum eſt, quoniam admixta herba heliotro/o pio, quibuſdam quoq; additis precationibus, gerentem conſpici negent. Hephxæſtites quocʒ ſpeculi naturam habet in reddendis imaginibus, quanquam rutila. Experimen,/ tum eſt, ſi feruentem aquam addita ſtatim refrigeret, aut ſi in ſolem addita aridam mate/riam accendat. Naſcitur in Coryco. Horminodes, ex argumento uiriditatis in candida gemma uel nigra,& aliquando pallida, ambiente circulo aurei colotis, appellatur. Hexe/contalithos in parua magnitudine multicolor, hoc ſibi nomen adoptauit. Reperitur in Troglodytica regione. Hieracites alternat tota, miluinis nigricans ueluti plumis. Nam/ mites ouis piſcium ſimilis eſt,& alia uelut nitro compoſita, prædura alioquin. Hammonis cornu inter ſacratiſsimas Aethiopiæ gemmas, aureo colore, arietini cornus effigiem reddens promittitur prædiuina ſomnia repræſentare. Iormeſion inter gratiſsimas aſpi/ 20 citur, ex igneo colore radians auro, portante ſecũ in extremitatibus candidam lucẽ. Hyę niæ ex oculis hyænę,& ob id in uaſe inueniri dicũtur:& ſi credimus, linguæ hominis ſub ditæ futura prædicere. Iæmatites in Rethiopia quidem principalis, ſed& in Arabia& Africa inuenitur, ſanguineo colore, nõ omittenda promiſsis ad coarguendas barbarorũ inſidias. Zachalias Babylonius in his libris quos ſcripſit ad regem Mithridatem, huma na gemmis attribuit fata: has non cõtentus oculorum& iocinerum medicina decoraſſe, à rege etiam aliquid petituris dedit,& litibus iudicijsq; interpoſuit: in prælijs etiam eas ſalutares pronunciauit. Eſt& alia eiuſdem generis, quæ uocatur henui ab Indis, xanthos appellata Græcis, ẽ fuluo candicans. Idæi dactyli in Creta, ferreo colore pollicem huma/ num exprimũt.Icterias aliti lurido ſimilis, ideo exiſtimatur ſalubris cõtra regios morbos.zo Eſt& alia eodem nomine liquidior. Tertia folio uiridi ſimilis. latior prioribus, penè ſine Pondere uenis luridis. Quartũ genus in eodem colore nigris uenis deſcẽdentibus. Io/ uis gemma candida eſt, non ponderoſa, tenera. Indica gentium ſuarum habet nomen, ſubruffo colore,in attritu ſudorem purpureũ emanat. Alia eodem nomine candida, pul/ uereo aſpectu. Ion apud Indos uioſacea eſt, ſed raro ſaturo colore lucet. Lepidotes ſqua mas piſcium uarijs coloribus imitatur. Lesbias Lesbi patriæ nomẽ habens, inuenitut & India. Leucophthalwmos rutila alias, oculi ſpeciem candidam nigramq́; continet. Leucopetalos cãdorem niuis ex auro diſtinguit. Libanochros thuris ſimilitudinem oſtendit, ſed ſucũ mellis. Limoniates eadem uidetur quę ſmaragdus. De lipare hoc tantũ traditur, ſuffita ea omnes beſtias euocari. Lyſimachus Rhodio marmori ſimilis 40 eſt aureis uenis, politur ex marmore, amplitudine in anguſtias coeunte, ut inutilia exterãtur. Leucochryſos fit chryſolitho interalbicãte. Memnonia qualis ſit, nõ tradit᷑. Me/ dea nigra eſt, à Medea illa fabuloſa inuenta, habet uenas aurei colotis, ſudorẽ reddit cro ci, ſaporem aũt uini. Meconites papauera exprimit. Mitrax à Petſis accepta eſt& rubri maris montibus multicolor, cõtra ſolem uarie refulgẽs. Meroctes porracea lacte ſudat. Morion Indica quę nigerrimo colore translucet, uocatur pramnion, in qua miſcetur& catbũculi colos Alexandrinũ, ubi Sardiæ Cypriũ. Naſcitur& in Tyro& in Galatia.Xe nocrates& ſub Alpibus naſci tradit. Hæc ſunt gémæ quæ ad ectypas ſcalpturas aptan/ tur. Myrthites mytrhiæ colorẽ habet, faciemq́; minime gemmę, ungenti odorem, attrita etiam
.

10
2
S'
30
40
HTS TORTAE IIBER XXXVTI 669
etiam nardi. Myrmecias nigra habet eminentias ſimiles uerrucis. Myrſinites melleũ colorem habet, myrti odorem. Meſoleucos eſt, mediam gẽmam candida diſtinguen/ te linea: Meſomelas, nigra uena quemlibet colorem ſecãte per medium. Naſamonites eſt ſanguinea, nigris uenis. Nebrites Libero patri ſacra, nomen traxit à nebridum eius ſimilitudine.Sunt& aliæ nigræ generis eiuſdem. Nympharena urbis& gẽtis Perſicæ nomen habet, ſimilis hippopotami dentibus. Orca barbari nominis, è nigro fuluoc; ac uiridi& candido placet. Ombria, quam aliqui notiam uocant, ſicut ceraunia& bron tia cadere cum imbribus& fulminibus dicitur, eundemq́; effectũ habere quem brontia, narratur. Præterea in aras addita ea, traditur libamenta non amburi. Orites globoſa ſpecie, à quibuſdam& ſiderites uocatur, ignem non ſentiens. Oſtracias ſiue oſtracites eſt teſtacea durior, altera achatę ſimilis, niſi quod achates politura pingueſcit: duriori tan ta ineſt uis, ut aliæ gemmæ ſcalpantur fragmentis eius. Oſtraciti oſtrea nomen& ſimi litudinem dedere. Ophicardelon Barbari uocant, nigrum colorem binis lineis albis in cludentibus. De obſidiano lapide diximus ſuperiore libro. Inueniunt᷑& gemmę eodẽ nomine ac colore, nõ ſolũ in Aethiopia Indiaq́;, ſed etiã in Samnio, ut aliqui putãt,& in littoribus Hiſpanienſis oceani. Panchrus ferè ex omnibus coloribus cõſtat. Pangonius non longior digito, ne cryſtallus uideatur, numero plurium angulorũ cauetur. Pa neros qualis ſit, à Metrodoro non dicitur, ſed carmen J imaridis reginæ in eadem dica/tum Veneri non inelegans ponit, ex quo intelligitur additam ei fœcunditatẽ. Quidam hanc panſebaſton uocant. Ponticarum plura ſunt genera. Eſt ſtellata nunc ſanguineis, nunc atris guttis, quæ inter ſacras habetur. Alia pro ſtellis eiuſdem coloris lincas habet, alia montium conualliumq́; effigies. Phloginos, quem& chryſiten uocant, oſtre Atticæ aſſimulata inuenitur in Aegypto. Phæœnicites ex balani ſimilitudine appellat᷑: Phy/ cites, algæ. Perileucos, filo ab ore gemmæ ad radicem uſque candido deſcendente. Pæ/ antides, quas quidam gemonidas uocant, prægnantes fieri& parere dicuntur, mede/tiq; parturientibus. Nam tales in Macedonia iuxta monumentũ Tireſiæ inueniuntur, ſpecie aquæ glaciatæ. Solis gemma candida eſt,& ad ſpeciem ſideris in orbem fulgen/ tes ſpargit radios. Sagdam Chaldæi adhæreſcentem nauibus inueniunt, praſini coloris. Samothracia inſula eiuſdem nominis gemmam dat nigram, ac ſine pondere, ligno ſimilem. Sauriten in uentre uiridis lacerti harundine diſſecti tradunt inueniri. Sarcites bubulas carnes præſentat. Selenites ex candido translucet melleo fulgore, imaginem lunæ continens, redditq́; eam in dies ſingulos creſcentis minuentisq; numero, naſciq; hutatur in Arabia. Siderites ferro ſimilis,litigio illata diſcordias facit, quæq; naſcitur in Aethiopia Sideropcecilos ex ea fit uariantibus guttis. Spongites ſpongiæ nomen re/ præſentat. Synodontites e cerebro piſcium eſt, qui ſynodontes uocantur. Syrtitæ in litto re Syrtium, iam quidem& in Lucania inueniuntur è melleo colore croco refulgentes, in/ tus autem ſtellas continent languidas. Syringites ſtipulæ internodio ſimilis, perpetua ſiſtula cauatur. Trichtus ex Africa nigra eſt, ſed tres ſuccos reddit, à radice nigrum, me/ dio ſanguineum, ſummo candidũ. Telirrhizos cinerei coloris aut ruffi, candidis radici/ bus ſpectatur. Tvelicardios colore cordis, Perſas, apud quos gignitur, magnopere dele/ctat, maculamq́; appellãt. Thracia trium generũ eſt, uiridis, aut pallidior, tertia ſangui/ neis guttis. Tephritis nouæ lunæ ſpeciem habet curuatæ in cornua, quamuis cinerei co/ loris. Tecolithos oleæ nucleo ſimilis uidetur, neq; eſt ei gẽmæ honos. ſed lingentiũ calcu los frangit, pellitq;. Veneris crines nigerrimi nitoris continent in ſe ſpeciem ruffi crinis.
Veientana Italica gẽma eſt, Veijs reperta, nigrã materiã diſtinguẽte limite albo. Zan thenem in Media naſci Democritus tradit, electri colore,& ſi quis terat in uino palmeo & croco, ceræ modo lenteſcere, odore magnæ ſuauitatis. Zmilaces in Euphrate naſcit᷑, Procõneſio marmori ſimilis, medio colore glauco. Zoroniſios in Indo flumine naſcitur:
magorum

670 c. PLINII NATVRALIS
magorum gemma eſſe narratur, neque aliud amplius de ea. De gemmis quæ à membris hominum cognominantur,& quæ ab anima libus,& de ijs quæ à cæteris rebus. Cap. XI St etiamnum alia diſtinctio, quam equidem fecerim, ſubinde uariata expoſitione. E Siquidem à membris corporis habent nomina, Hepatites à iocinere, Steatites ſin gulorum animalium adipe numeroſa. Adadunephros eiuſdem oculus dicitur: deus& hic colitur Syris. Triophthalmos cũ onyce naſcit᷑, tres hominis oculos ſimul exprimens. Ab animalibus cognominantur, carcinias marini cancri colore, echites uiperæ, ſcorpites ſcorpionis aut colore aut effigie, ſcarites ſcari piſcis, triglites mulli, æxgophthalmos, capri/ no oculo:ltẽ alia ſuillo. Et à gruiscollo geranites, hieracites accipitris. Qetites àcolore aqui s læ candicante cauda. Myrmecites innatam repentis formicæ effigiem habet: ſcarabeorũ cantharias. Lycophthalmos quatuor eſt colorum ex rutilo ſanguinea, in medio nigrum candido cingitur, ut luporum oculi‚ illis per omnia ſimilis. Taos pauoni eſt ſimilis item a/ ſpidi quam uocari chelidoniã inuenio. Arenarũ ſimilitudo eſt in ammochryſo, uelut au ro harenis mixto. Cenchrites milij granis uelut ſparſis. Dryites è truncis arborũ, hæc& ligni modo ardet. Cifſites in candido collucet edera folijs, quæ totã tenent. Narciſſi/ tes uenis etiam ederæ diſtinguitur. Cyamea nigra eſt, ſed fracta ex ſe fabæ ſimilitudi/ nem parit. Pyren ab oliuæ nucleo dicta eſt, huic aliquã do ineſſe piſcium ſpinæ uidentur, Chalazias grandinum& colorem& figurã habet, adamantinæ duritiæ. Narrant etiam in ignem additæ manere ſuum frigus. Pyrites nigra quidem, ſed attritu digitos 20 adurit. Polyzonos nigra multis zonis cãdicat. Aſtrapiæ in candido aut cyaneo dif/ currunt ẽ medio fulminis radij. In Phlegontide intus ardere quædam uidetur flamma quæ non exeat. In Anthracitide ſcintillæ diſcurrere aliquando uidentur. Enhydtos ſemper rotunditatis abſolutæ, in candore eſt leuis, ſed ad motum fluctuat intus in eaue/ luti in ouis liquor. Polytrix in uiridi capillatur, ſed defluuia comarum facere dicitur. Sunt & àleonis pelle& pãtheræ nominatæ: leontios, pardalios. Colos appellauit chryſolithũ aureus, chryſopraſum herbaceus, melleus melichrota, quamuis plura eius genera ſint. Melichloron eſt geminus, parte flauus, parte melleus. Crocian croci. Polia caniciẽ quan dam ſparti indicat, eandem duriorem, nigra ſpartopolios. Rhodites à roſa eſt. Melites mali coloris, Chalcites ęris, Sycites fici. Ratio nominũ nõ eſt in borſycite, in nigro ramo 30 ſa, candidis aut ſanguineis frondibus: nec gemite, uelut in petra cãdidis manibus inter ſe complexis. Ananchitide in hydromantia dicunt euocari imagines deorum: Synochiti de umbras inferorũ euocatas teneri. Dendritide alba defoſſa ſub arbore quæ cædatur, ſecuris aciem non hebetari. Et ſunt multo plures magisq; monſtrificæ, quibus Barbari dedere nomina, confeſſi lapides eſſe. Nobis ſatis erit in his coarguiſſe dira mendacia. 1 De gemmis naſcentibus& factitijs.& figuris gemmarum. Cap. XII G Emmæ naſcuntur& repente nouæ ac ſine nominibus: ut Lampſaci in metallis au/ Irarijs una inuenta, quæ propter pulchritudinẽ Alexandro regi miſſa fuit, ut autor eſt Theophraſtus. Cochlides quoq; nunc uulgatiſſimæ fiunt uerius qᷓ; naſcũtur:in Ara/ bia repertis ingenti.glebis, melle excoqui tradunt ſeptenis diebus noctibusq ſine inter/40 miſſione: ita omni terreno uitioſoc; decuſſo purgatã purãq́; glebam artificũ ingenio ua/ rie diſtribui in uenas, ductusc; maculatum q́;maxime uendibili ratione ſectantiũ:quon damq́; tantæ magnitudinis fecere, ut equis regum in oriente frontalia atq; pro phaleris penſilia facerent. Et alias omnes gemmę mellis decoctu niteſcunt, præcipue Corſici, in o/ mni alio uſu acriora abhorrentes. Quæ uariæ ſunt,& ad nouitatẽ accedere calliditate in/ geniorum cõtigit, ut nomen uſitatũ non habeant, Phyſes appellant, uelut ipſius naturæ admitationẽ in ijs uenditãtes, cum finis nominũ non ſit, quæ perſequi nõ equidẽ cogito, innumera ex græca uanitate cõficta. Indicatis nobilib.gẽmis. etiam plebeis rarorũ gene/ rum

20
30
H1IS TORIIIII3EII EEE11 671
rum, dictu dignas diſtinxiſſe ſatis erat. llud modo meminiſſe cõueniet, increſcentibus ua rie maculis ac uerrucis.linearumq́; interueniẽte multiplici ductu& colore, mutata ſæpius nomina in eadem plerunq; materia. Nunc cõmuniter ad omnium gemmarum obſerua tiones pertinentia dicemus, opiniones ſecuti autorum. Cauæ aut extuberãtes uiliores uidentur æqualibus. Figura oblonga maxime probatur, deinde quæ uocatur lenticula, po ſtea clypeidos& rotunda, anguloſis minima gratia. Veras à falis diſcernẽdi magna dif/ ficultas:quippe cum inuentũ ſit, ex ueris gemmis in alterius generis falſas traducere. Sar/ donyches èceraunijs glutinant᷑ gemmis, ita ut deprehendi ars non poſſit, aliunde nigro, aliunde cãdido, aliunde minio ſumptis, omnibus in ſuo genere probatiſſimis: Quinimo etiam extant cõmentarij autorum, quos non equidem demonſtrarim, quibus modis ex cryſtallo tingantur ſmaragdi, aliæq; trãslucentes, ſardonyx è ſarda, item cæteræ ex alijs. Neqʒ eſt ulla fraus uitæ lucroſior.
De ratione probandarum gemmarum. Cap. XIII
Os contrà rationem deprehendendi falſas demonſtrabimus, quando etiam luxuriam aduerſus fraudem muniti decet, præter illa quæ in principalibus quibuſq; ge neribus priuatim diximus. Translucentes matutino probari cenſent: aut ſi neceſſe eſt, in quartam horam, poſtea uetant. Experimenta pluribus modis conſtant. Primum ponde re,ſi grauiores ſentiuntur, poſt hæc corpore. Fictitijs puſtulæ in profundo apparent, ſca/ britia in cute in capillamento, fulgoris incõſtantia, prius q́; ad oculos perueniat deſinens nitor. Decuſſi fragmenti paulum, quod in lamina ferrea teratur, efficaciſſimũ experimen/ to excuſant mangones gemmarũ. Recuſant ſimiliter& lima probationem. Obſidianæ fragmenta ueras gemmas non ſcariſicant. Fictitiæ ſcarificationis candicantiam fugiunt. Tantaq́; differentia eſt, ut aliæ ferro ſcalpi non poſſint, aliæ iiõ niſi retuſo, uerum omnes adamante. Plurimũ uero in his terebrarũ proficit feruor. Gemmiferi amnes ſunt Aceſi/ nus& Ganges:terrarum autem omnium maxime India. Et iam peractis omnibus na turæ operibus, diſcrimen quoddam rerum ipſarũ atq; terrarum facere conueniat. Ergo in toto orbe& quacunq; cœli conuexitas uergit, pulcherrima eſt omniũ, rebusq́; merito principatũ naturæ obtinens, Italia, rectrix parensq́; mũdi altera, uiris, fœminis, ducibus, militibus, ſeruitijs, artium præſtantia, ingeniorũ claritatibus, iam ſitu ac ſalubritate cœæli atq; temperie, acceſſu cunctarũ gentium facili, littoribus portuoſis, benigno uentorũ afflatu. Etenim contingit recurrentis poſitio in partem utiliſſimam,& inter ortus occaſusq; mediam, aquarum copia, nemorum ſalubritate, montium articulis, ferorum animaliũ in/ nocentia. ſoli fertilitate, pabuli ubertate. Quicquid eſt quo carere uita non debeat, nuſquã eſt præſtantius. fruges, uinum, olea, uellera, lina, ueſtes, iuuenci. Ne equos quidem in tri/ garijs præferri ullos uernaculis animaduerto. Metallis auri, argenti, æris, ferri, quandiu li buit exercere, nullis ceſſit. Et ijs nũc in ſe grauida pro omni dote uarios ſuccos,& frugum pomorumq́; ſapores fundit. Ab ea, exceptis Indiæ fabuloſis, proxime quidem duxerim Hiſpaniam, quacunq; ambitur mari.
C. PLINII NATVRALIS HISTORIAE FINIS.
BASILEAE PER HIERONXMVM FROBENIVM & Nicolaum Epiſcopium, Menſe Auguſto.
Anno M. Dp. XLv.

9 CLARISSv VIRO DOMINO DAMIANO.
à G60ES SIGISMVNDVS GEELENIVS S. P. DP.
Aud facile erat Damiane optime poſt Hermolaũ ſuper hiſtoria Pliniana annoranti, impudentiæ arrogantiæ ue opinionem euadere, ſi primus tale Faliquid attentaſſem, Nunc poſteaquam eruditorum aliquot in hoc genere lucubrationes magno applauſu exceptas uideo, non opinor ullis apologijs opus, quod quæ pro parte uirili animaduerti ipſe quoq; ſtudioſis cõmunico. Et tamen etiamii alius nemo poſt illũ annotaſſet, dicere pote ̃ram:manere illi manſuramq́; ſuam gratiam, quod labore ſuo nos maximaparte laboris leuarit: qui ut primus hanc uiam ingredientibus muniuit:ita neminem quo minus eiuſdem induſtriæ ſucceſſionem capeſſeret uetuit, modo ſuis ue ſtigijs inſiſtere ſtuderet:& fortaſſis quædam quxæ uir ille reſtituit, poſt eius obitum d librarijs denuo uitiata ſunt. Quin& gloria illi manet illibata per nos quotquot aliquid caſtigationibus Plinianis adiecimus: neq; enim ſtatim doctior eſt qui poſterior aliquid deprehendi t, ſed ſæpenumero felicior. Equidem quamuis cupide arripuerim conferendi exemplaria munus, quod partim iam expertus eſſem, id publico ſtudio ſorũ commodo me facturum: annotationes tamen inuitus adieci, nec niſi doctiſsimorũ amicorum autoritate cõpulſus: quibus neqʒ quicquam pernegari decebat,& illis ſciebam cõſilij ſui rationẽ conſtare. Nec hæc dico quod hoc modo uelim culpam in illos translatam, imò non deprecor arrogantię crimen), niſi in his annotatiõibus euicero, me nihil temere, nihil ſuperuacanee mutaſſe, ſed tamẽ libentius Perſiorum quàm Læliorũ iudicio ſtaturus, quãtumuis diuerſam ipſe Plinius iudicum reiectionem habeat:idqʒ; non ſine cauſa. Nam ille ſua per modeſtiam extenuare maluit:nos nõ noſtra in mediũ proponimus, ſed Pliniana ex uetuſtiſſimis archetypis reuocata adferimus. Namq; eam caſtigandi rationem ſecutus ſum, quam omnium certiſſimam uſu comperi. Quid enim certius, quam duo peruetuſta exemplaria inter ſe conſentientia ſequi: alterũ longe integerrimum, deprauatius alterum, ita tamen ut ſincerioris lectionis manifeſta etiã nunc ueſtigia retineat:maxime ſi phraſin quoq; Plinianam diligenter obſerues. Me certe hic oculatiorem fecit cum diuturna in cæteris Latinis ſcriptoribus exercitatio, dum eo attentius in his uerſor, quod non mihi ſolum caueo, ſed& his qui Frobenianos codices euoluũt proſpectum cupio: tum hic ipſe autor plus minus decies non oſcitanter perluſtratus ac proinde iam familiarior. Et in prima quidem editione quædam nõ exigui momenti reſtituimus, parcius tamen, quia ultro& à nemine dum demãdata ea prouinciatat in ſecũda accuratius idem egimus, ſed tum quoqʒ ob anguſtiam temporis ſaltuatim duntaxat, prout ad ſingulos ſcrupulos res poſcere ui debatur, exemplaria conſulendo. Nunc poſtremo nactus pluſculum ocij, à capite uſq; ad calcem totum opus contuli:tantumqʒ; erratorum ſublatum eſt, quantum ſupereſſe non eram cre diturus, ni ipſe periculum feciſſem:non ſolum eius generis quæ ſenſum uitiãt: ſed etiam quæ orationis uenuſtatẽ deformant, maiora pleraq; quàm pro literarũ numero. Dicet aliquis: Tu ne igit᷑ poſtulas, ut quicquid quomodocũq; mutaſti, pro ſincera lectione recipiamus, quod nemo ante te poſtulauit, quantumuis doctior. Hic quiſquis eſt non aliud reſponſum feret, q́; diuerſam eſſe meam atq; illorum caſtigandi rationem. Illi homines ingenioſi, etiam ſicunde ſe non ſatis explicabant, uel ex autorum quos citat Plinius collatione uel alioqui coniecturis probabilibus, interdum uarijs, adiutare Iectorẽ pro ſua benignitate conati ſunt. Ego ſecutus conſenſum probatæ fidei codicum, quoties inueni manifeſto ueriorem lectionem, eam in cõ textum repoſui.ſicubi hæſi, quod ſanè præterquam in nomenclatura herbarum, perraro inci dit in tanto archetyporum præſidio: Iocum alijs diſquirẽdum relinquere malui quàm fruſtra uexare. Quoniam uero ingenue fatendum erat nõnulla hodieq; deprauata manere, ſi quis eis quoq; reſtituendis operam impendere uolet, aut etiam à nobis attacta retractare, unum oraPitur, à diuinationibus non ſemper feliciter cadentibus abſtineat,& ea demum adferat, quæ non ſolum ſpeciem ſinceritatis præ ſe ferant, uerum etiam alicuius ex tam multis manu ſcriptis codicibus teſtimonio fulciri poſsint. Meam uero opellam ideo tibi uir integerrime dedi caui, quod& te hoc genus ſtudijs cum primis delectari animaduerti,& affectionis erga te meæ, quam deguſtata tua humanitas excitauit, pignus aliquod eſſe uolui, ſimul ut per te hic meus conatus innoteſcat Italis quoq;, apud quos nunc uiuis, quorumq́; exacta iudicia demiror,& candorem exoſculor. Vale. Baſileæ calendis Januarij, Anno. M. D. X X X v.
aaa

SIGIS MVNDI GELENII CASTIGATIONES ENX VETVSTORVN archetyporum collatione, in aliquammulta Pliniani operis loca, ab alijs antea parum animaduerſa.
EX LIBRO SECVNDO Sap. NIIIL rculorum quoq; cœli ratiò in terræ mẽtione aptius dicetur, quando ad eam per tinet tota ſigniferi modulatio, inuẽtionibus nõ dilatis.) Si hoc modo legamus, quo referentur hæc uerba, inuentionibus non dilatis? Non ad circulos, de quorum inuentione hic nihil. ut iam demus ſigniferi modulationem hic recte poſſe dici. Veteres codices habent: quãdo ad eam tota pertinet, ſigniferi modo inuenon dilatis. Vt tota referatur ad ratio, non ad modulatio, quæ uox in manuſcriptis
non eſt:& ſenſus ſit:de uno ſignifero circulo hic ſe dicturũ, quid circa eum primi Anaximan der& Cleoſtratus obſeruauerint: cæterorum ciréulorum mentionem cum mentione terræ aptius coniũgendam: quod facit in fine libri. Minutiora annotare non uidetur neceſſe. ſatis eſt in eis quæ maioris ſunt momenti fidem codicum quos ſequimur approbare. Tertiũ Martis, quod quidam Herculis uocant, ignea ardentis ſolis uicinitate, binis fere annis conerti.) Vetus lectio, ignei, ardentis à ſolis uicinitate: quẽadmodum& Liuius ſæpe loquitur. Cauſam reddit non cur biennio circulum abſumat, ſed cur ardens ſit& igneus. Temperari Iouem, ſalutaremq́; fleri deum.) De ſydere loquitur, nõ de deo. Scriba proxime ſequentẽ par ticulam Deinde, deprauauit in deũ Inde. Vt temporũ ratio facilius ſolis itineri congruat.) Facilius redundat. Circa finem capitis pro Cteſias& Soſigenes, legitur, hic idem& Soſige nes, magno manuſcriptorum codicum cõſenſu. refertur autem ad Timæum. quin& in Catalogo mox poſt Timæum Soſigenes ſubijcitur, Eodem uerſu in utroq; exemplari eſt peculiaris ſyderum ratio non ſtatio. Cap. Ix. Quæ menſis exitu latet, cum laborare iam creditur.) Antiquorum atq; emendatorum codicum lectio eſt:cum laborare non creditur, id eſt, interquieſcere creditur, eo quod tunc lucere deſinat. Vnde quod interlunio fit, aliquoties Pli nio ſilente luna fieri dicitur. Vnum locum adſcribam qui primus occurrit lib.2 8.Cap.7. nõ ſegnius ſilente Iuna, coitusq; tum maribus exitiales eſſe. Tale eſt& illud apud Maronẽ: AX Tenedo tacita per amica ſilentia lunæ. ubi interlunium ſignificat, noctisq́; obſcuritatem, Græco rum inſidijs accommodam. Reperiuntur quidem apud poeras ſolis labores,& luna laborãs, uerum illi tum de eclipſibus loquuntur. reliqui tamen uulgatam lectionem, contentus diuer ſam indicaſſe, mutaturus alioqui niſi mature animaduertiſſem, eſſe quibus& illa non diſpliceat. Tertio inde uerſu illic legitur de Endymione:& ob id amore eius famæ traditus. ArPitrium ſit penes eruditum lectorem. Dein remota in coitu.) Scripſi morata. Remorari enim actiuã ſignificationem habet: vnde remora piſcis, quod naues remoretur. Omnium quæ in cœlo prænoſci potuerũt magiſtra.) Lego pernoſci, ut intelligas certam& abſolutam cognitionem. de præſagijs Plinium hic non loqui indicant quæ mox ſubſequuntur:in duode cim menſiũ ſpacia,& c. Sequẽti uerſu lege: ipſa toties ſolem: non ipſum. Cap. x I. Immenſum eſſe conſtat, quia arborum&c.) Verbum conſtat, redundat. refertur enim hæc tota oratio ad præcedens uerbum aperitur.& qui arborum, habent ueteres codices, nõ quia. Scribaa literam geminauit. Cap. XxvI. Hocuno protinus intelligi poteſt uiſu.) Lege: hoc non protinus. Cap. XvI. In triquetro ſemi ambitur orbe.) Legendum ſeminani ambitur orbe. Cap. X Xv. Fiunt& hirci, uillorum ſpecie.) Scribo hirti. Item uerſu à fine pPag.6. ſpiræ modo, non ſpinæ. Pag. ſequentis uerſu undecimo: Eo ſidere ſignificari, non eo ſigno. Cap. x XVvI. Non modo an obirent naſcerẽturq́;, ſed omnino aliqua tranſirẽt.) Meliusmnon modo an obirẽt naſcerenturie, ſed an om.&c. Cap. X XVII Atqui hæc ego ratis temporibus.) Rectius: Atq; hæc ego ſtatis temporibus. Cap. XX XI. Semel in meridie. Vetus lectio.&emel& meridie. Exemplaria conſentiunt. Mox poſt ſingula paria conſulum adiecimus coniunctionem, quo euidentius anni ab inuicem ſecernerentur.
Cap. X X XII. Alter cõſul eſt C. Fannius, non L. Annius. Cap. X X Xv. Poſtquam in lunæ magnitudinem facta ſit.) Miror cur hic hebraiſmus placuerit. Sic enim illi loquuntur: Factus eſt mihi deus in protectorem,& in locum refugij. Noſtri codices habent, lunæ magnitudine. Cap. X X XVIII. Infra lunam hæc ſedes multo inferior(ut animad
uerto propemodum conſtare infinitum)ex ſuperiore natura aeris,& terreni halitus miſcens utraq; ſorte cõfunditur.) Planior lectio: Infra lunã hæc ſedes multoq; inferior(ut animaduerto propemodum conſtare) infinitum ex ſuperiore natura aeris, infinitũ& terreni halitus mi ſcens, utraq; ſorte confunditur. Atteſtantur ambo exemplaria. Cap. XxLvnI. Veteres quatuor omnino ſeruauere per totidẽ mundi partes:ideo nec Homerus plures nominat. He betius mox iudicatum id eſt. Secuta ætas octo addidit, ratione nimis ſubtili& conciſa. Proxi mis inter utranq; media placuit.) Eſt quidem ſenſus idem in antiqua lectione: mirum tamen quantum ſibi hic indulſerit caſtigator neſcio quis, dictiones alias addendo, alias tranſponen do, alias diuiſas componendo, unamq́; continuam orationẽ in plures minutas inepte. — endo

HIS T. ANNOTATIONES
dendo. Talem audaciam ardelionum probare non poſſum, Hermolaus extra culpam eſt: Ale rienſis fortaſſe non eſt. Nunc uide ſinceriorem lecriomemWetetes quatuor omnino ſeruaue re, per totidem mundi partes,(ideo nec Homerus plures nominat)hebeti ut mox iudicatum eſt ratione:ſecuta ætas octo addidit, nimis ſubtili& cõciſa: proximis inter utranq; media pla cuit.Quod ſi quis cõtendat noſtram lectionem ſeribarum temeritate inuectam: primũ exem plaria conſentiunt: deinde ſcribæ non ſolent tam feliciter errare. Caſtigatorũ hæc ſolertia eſt, deprauationibus ſpeciem aliquã ſinceritatis affingere, quorum impudentia ſæpius q́; uellem anſam deſtomachãdi præbet. Argeſten intelligit& Cæciam.) Diſtingue ut Cæcias ſequẽti bus cohæreat.& Cæciam aliqui uocant Helleſpontiam. Saluberrimus autẽ omnium aquilo, quia ſiccus& frigidior. noxius auſter, fortaſſe quia magis humidus.) Non uideo cur hic quoq; libuerit caſtigatoribus tantum uerborum tranſponere, fortiter contempta fide archetyporum.Auſter qui Græcis Notus, ſæpius quidem imbrifer, interdum tamẽ ſerenificus eſt, uel Horatio teſte: Albus ut obſcuro detergit nubila cœlo Sæpe Notus, neq́; ſemper imbres adfert:utroq; modo noxius, atq; etiam magis quoties eſt ſiccus, quod tunc etiam æſtuoſus ſit. Id an non ſatis Latine Plinius expreſſit his uerbis? Saluberrimus autem aquilo. Noxius auſter& magis ſiccus, fortaſſis quia humidus frigidior eſt. Sequenti uerſu in ambobus legitur: Eteſiæ nocte deſinũt fere, non flare.& quorſum attinebat ſupponere flare: cũ æque perfecta locutio ſit:Eteſiæ noctu deſinunt. Nec male noſtri in ſequenti uerſut: cum uocantur ornithiæ, pro quo in uulgatis eſt: qui uocantur. Nam& ornithiæ ſunt Eteſiæ, æque ſtati.
Cap. X LVIII. Rurſusq;h deiecti in terrã, obducta nubium cute.) Antiqua ſcriptura rurſusqʒ deiecti, interim obducta. Quod ſi maiore depreſſę nubis eruperit ſpecu, ſed minus alto q́; procella.) Scribo lato, nõ alto. Suꝑerius enim dixerat: ſi late ſiccam ruperint nubẽ, procellam gignunt. Cap. XxLIX. Quod ſi ſimul rupit nubem, exarſitq́;,& ignem habuit, aut poſtea concepit, fulmen eſt.) Lego, nõ poſtea concepit. Id addit ad differẽtiam preſteris, quem in fine præcedentis capitis dixit, rupta nube demum dum furit accendi. Vortex autem hoc meãdo diſtatd turbine, quo ſtridorà fragore.) Non diſplicet quod habẽt noſtra exẽplaria: uortex autem remeando diſtata turbine,& quòod ſtridar à fragore. Quæ à ſeptẽtrione deſcendunt ad teporem, qualis eſt omnis campania tractus) Rui ſus in ambobus eſt: quæ a ſeptentrione diſcedunt ad teporem, ualis eſt Vrbis& Campaniæ tractus.
Cap. LII. Saturni ea ſidere profici ſci.) Deeſt præpoſitio:a Saturni ſidere.
Cap. LIII. Impetratũ Vulſinijs& urbe& agris depopulatis ſubeunte monſtro quod uocauere Oltam.) Sincera lectio:Impetratum Volſinios urbem agris depopulatis ſubeunte monſtro, quod uocauerę Voltam. Alioqui ſerum erat Iouis tonantis auxilium, iam depopulata urbe. Quod autem ad monſtri nomẽ attiner, Tuſci terram uocabant uolam. Inde Volta, terrigena belua. Cap. v. Quia nõnullæ earũ ſunt fulmine dirutæ,) Magis idonea cau ſa eſt in manuſcriptis uoluminibus:nulla nõ earũ fulmine diruta. Cap. L X II. Cuius numen ultimũ iam nullis imprecamur, rati graue.) Quid eſt imprecari numenelm precamur mala. Numen niſi aliquid addas, nihil mali eſt. Tranſpoſuit unam ſyllabam neſcio quis, imprecamur rati ſeribendo, pro precamur irati. Dicebant enim male precantes: ſit tibi terra gra uis. Sicut contra bene precantes:Sit tibi terra leuis: Vt eſt uidere in epitaphijs.lrati precamur defunctis terram grauem, cupiẽtes& ipſam eis iratã, quaſi neſciamus ſolam nunq́; homini iraſci. Capg-. XVIII. Jam primum in dimidio computari mihi uidetur, tanq́; nulla por tio ipſi decedat oceano.) Mihi redundat. nam ipſe improbat eam opinionem.& pro decedar decidatur legendũ. portio terræ deciditur oceano, eiq; accedit nõ decedit. Europã Aſiamq; diſpartit.)In noöſtris exẽplaribus prõ diſpartit legitur diſpeſcit. Cap. Lx X. Neq; em (ut dixere aliqui) mundus hic polo excelſiore ſe attollit, ut undiq; non cernãtur hæc ſidera.) Primũ non mundus hic, ſed hoc polo, legendum: deinde: aut undiq; cernerent᷑ hæc ſidera aut, id eſt, alioqui. nam& hoc ſignificatu apud probos autores reperitur hæc particula. Sic lib. 19. cap.⸗. Effodiuntur bulbi ante uer, aut deteriores ilico fiunt. Cap.LXXI. Eundemqh; remeans obuium contrario præuertebat occurſu.) Malui quod eſt in ſcriptis exemplaribus, præteruertebat. præuertimus enim ad eandem metam nobiſcum tendentes, non obuios. Er æque integra locutio eſt abſq; cõiunctione que. Cap.LXXII. Vaſaq́; horoſcopa nõ ubiq; eidem ſunt uſui. Lege eadem. ſ. uaſa Cap. LXXVIII. Ipſoq́; crinium argumento.) Melius crurumqᷓ; crinium. Cap. L XXXVIII. In eadem& oppidũ hauſtum profundo:alioqʒ; motu terræ ſtatinas emerſiſſe:& alio, prouolutis montibus inſulã extitiſſe Prochytam.) Veteres codices pro Statinas habent“ intelligas omnia in una inſula accidiſſe, oppidum hiatu hauſtum, ſtagnum emerſiſſe, montes prouolutos, non eodem tamen
terræ motu, ſed alio poſt alium. Cap.LxXXXIX Domiſton& Prienen Mileto, Aftemiſiam Parthenio promontorio.)Illic uerius legitur: Dromiſcon& Pernen Mileto, Narthecuſam Parthenio promontorio. Cap. XCIII. Similiter in Reatino.) Hæ tres uoces
A222 2 cum

IN PLINII NATVRALEM
cum fine huius capitis cohærent, non cum ſequentis initio. Cap. xcvi. His adde, ut nihil quod equidem nouerim præteream, Ariſtoteles.) Legendum, addit.& ſequẽti uerſu redundat affirrmat. Cap. Clll. In Faliſco Clitumni amnis aqua potata candidos boues facit.) Hominem peritum regionum qui tam leui momento Clitumnũ ex Vmbria in Hetru riam traduxit. Vetus lectio: In Faliſco omnis aqua potata candidos boues facit. In Ponto fluuius Aſtaces irrigat campos, in quibus paſtæ oues nigro lacte æque gentes alunt. Cuiabſurdum uiſum eſt Scythicam gentẽ equino lacte ali, is multo uaniora credidiſſet, quæ Pauſanias deuictimis ex hoc armẽto tradit,& ſacras quoq; dapes apud illos equinis uiſceribus cõſtare. Certe apud Maronem legiſſe debuerat: Et lac concretum cum ſanguine potat equino. Quare non erat cur mutaretur uetus lectio: in quibus paſtæ nigro lacte equæ gentem alunt.
Cap.Cvl. In medio mari Hiera inſula ardet. Aeolia inſula iuxta Italiam cum ipſo mari arſit. Nulla inſula proprie uocatur Aeolia, ſed ex ſeptẽ Aeolijs uni nomen eſt Hiera. Proinde magis placet antiqua lectio:In medio mari Hiera inſula iuxta Italiam& cæt.
Cap. cvm. Quid quod innumerabiles partus, ſed naturales ſcatent?) Pro partus illic legitur parui. naturales dixit propter præcedentem ſpeculorum mentionem: parui quia hactenus de magnis loquutus. Cap. cvi. Quæ menſujra Artemidoro atteſtante efficit.) Melius:Artemidori ratione efficit.* I EX LIBRO TERTIoO. Cap. 1
Ibida quæ Clauſa, Stici quod Julienſes.) Antiqui codices uerius. Ilipula quæ Laus: Aſtigi quod Iulienſes, ac mox pro Auia Ecdanũ, Arialdunũ: pro Hebura, Vpeda: pro Ipho, ippo: pro Tuati, Tucci.& ſubijcittomnia Baſtetaniæ: quod aliquis in obuia deprauauit. Obulco, quod Botificenſe.) Lege Pontificenſe. Ferè enim barbaris oppidorũ in hoc tractu nominibus latina cognomina adiũgit. mox, llipa cognomine magna, Italica. magna redundat. Ab ora uenti prope Menobam.)uenienti lege non uenti. Cap. III. Oppida oræ pri ma, Vrci.) Lege, oræ proxima. Qui Phocenſium fuere ſoboles.) Scribo Phoceẽſium, à Pho cæxa Ionſæ, non à Phocide Helladis. Oſcenſes regionis Baſtetaniæ.) Rectius Veſcitaniæ. Hæc mediterranea eſt regio, illa inaritima: quamuis& illa ſuam habeat Oſcam, ab hac diuer ſaun. ac mox pro(arcenies, Cinnenſes, Cortenſes: illic legitur, Carenſes, C incenſes, Cortonenſes. In ijs ſunt Gyri,) Legendum Giguri; atteſtante Ptolemęo. CapaIIII. Amnis Cema.) umomnes geographi Varum in hac ora Galliæ finem faciant, miror cur caſtigato ribus lib erit Cemã pro Varo ſupponere reclamãtibus manuſcriptis codicibus. Cap. v. A Corſica minus cXx.) Eſt quidem huic ferme par interuallum& inter Corſicam, magis tamen placet Corcyram legi quam Corſicam, quemadmodum habent uetuſti codices. alroqui Corſica ante Sardiniã non ante Iſſam ponenda erat. eo uidelicet ordine, quo ipſæ inſulæ ſitæ ſunt. Fluuius Padus.) Pado eſt in noſtris exemplaribus, ad differentiã Eridani. Oppi do Vendiariorũ, ciuitas Cemelion.) Melior uetus lectio: oppidum Vediantiorum ciuitatis Cemelion. Cæſar Liuius& Plinius ſolent gentes Hiſpanas atq; Gallicas in ciuitates diuidere: cuiuſmodi nunc imperitum uulgus communitates uocat. Sic inter Belgarum ciuitates nu me rantur, Remi, Treuiri, Eburones, Neruij, Morini, atq; alij.ſingulę ciuitates plura habebãt oppida, pro ſuis quæq; opibus: quædam exiguæ non plus uno. Ita hoc loco Vediantiorũ ci. uitatis oppidum Cemelion recenſetur non longe ab ora. Et Vediantij dicũtur ea forma, qua in eiſdem alpibus Ebroduntij, qui hodie ſunt Ebrodunenſes. Venidates diuerſi ſunt ab his trans Padum uicini Carnis. Atentanis græca gente.) Scribo Atintanis d recto Atintan, ſicut Acarnan.é Fluentini præfluenti Arno appoſiti.) Non mutaui lectionem: omnes tamen quotquot uidi manuſcripti codices, Florẽtinos habẽt. Ibi fuere Amyclæ.) Antiqua lectio: & ubi fuere Amy. mox Dein lacus Fundanus: lege addendo iuxta fidem ueterum codicum Pein locus Speluncæ, lacus Fundanus. Meminerũt huius loci Tacitus& Tranquillus. Item ſequenti uerſu pro,oppidum Formiæ antiq. Læſt. ſedes:oppidum Formiæ, Hormiæ dictum, ut exiſtimauere, antiqua Læſtrigonũ ſedes. Nauigatiõed C irceijs. Lege, nauigatio: et pro, Capua ab xl campo dicta:illic eſt tantũ, Capua ab campo dicta. nec multo poſt Verulani pro Nerulanis. Compita earum ccLXv. paſſ.) Sincera lectio: cõpita ljarum CcLx v. atteſtatur Ouidianus uerſiculus: Compita grata lari, compita grata cani. nam in compitis ſacrum anniuerſarium laribus fiebat. unde cõpitalia dicta, dies ei ſacrificio ſtatus.& uerba quæ ſubijciun tur intelligẽda ſunt de paribus inter ſeà miliario ad omnes portas ſpatijs. Quod ſi quis altitudinem.) Melius, Quo ſi quis. Paulo poſt pro Ficulnea ueteres habent Ficana.& pro Aeneipolis conſtanter habent Antipolis. Veriſimileq; eſt Pelaſgos aut Arcadas qui cum Aboriginibus Saturniam tenebant, hoc nomẽ Ilaniculo indidiſſe, quod id oppidulum ſibi ex aduerſo ſitum eſſet.Ibidem quod Antẽnas pluratiuo numero malui ſcribere, Virgiliũ quoq; ſe cutus ſum non ſolum libros manu deſcriptos. Mutucumenſes, Olliculani.) Noſtra exẽpla ria, Mutucumenſes, Munienſes, Numinienſes, Olliculani- Atq; ita confit LII populorum nume

HIS T. ANNOTATIONES
numerus. In antiquo Latio LII populi.) Sincera lectio: Ita ex antiquo Latio. Pæſtum à Græ cis Poſidonia appellatum.) Præpoſitionem caſtigatores de ſuo adiecerunt. Idem factum& alijs locis plurimis. Cratis fluuius pater, ut dixere, Scyllæ.) Alius eſt Cratis, non in hacora ſed in fronte Italiæ circa Thurios. Legendum igitur, Cratæis fluuius mater, ut dixere, Scyllæ: teſtantibus Homero ſimul& emendatis exemplaribus Plinianis. Oppida habet ciuiũ Ro manorum Palmam& Pollentiã, latina Cinium& Cunici, quod fœderatum Bochorũ fuit.) Quis hic ſentiret erratumt eſt tamen non leue. Legendum enim:& fœderatum Bochri fuit. Senſus eſt:olim v in ea inſula oppida fuiſſe, duo ius ciuitatis habuiſſe, duo ius Latij. quintum fœderatum Romanorum fuiſſeé, idq́; intercidiſſe. qui lectionem mutauit, ſomniauit Bochos reges, nec ſenſit eodem propeè modo dictum, Euit, quo illud, Fuit llium. Iamnonem& Ma gonem.)Scio Strabonẽ has ſolas enumerare. fieri tamen potuit ut tertiam Saniſerã aut igno rauerit, aut prudens tanquam minus nobilem pręterierit. Veriſimile eſt autẽ eam ſolam indi genarũ fuiſſe, reliquas duas à Pœnis colonias deductas,& à deductoribus denominatas uocabula punica indicãt. Sequenti uerſu pro Meraria legendum Menariæ, à menis piſcibus ſal ſamẽto aptis. Cap.vI. Et Barpona, Menaria, Colubraria, Venaria.) Barpona uox eſt nihili& ficticia, Lege& paruæ, Men. Col. Ven. Cap. vIII. Inter ſe autẽ hæc promontoria late diſtant his ſpatijs.Antiqui codices:inter ſe aũt hæc promõtoria ac latera diſtant his ſpatijs. Cephaledis, Rleuntiũ, Agathyrſum.) Vera lectio. Cephalcedis, Aluntiũ, Agathirna.hac& Liuius ſic nominat. Cephalœdis hodieq́; nomẽ retinet. Cap. ix. Cui ſucceſſit Reolus. Lege: qui ſucceſsit Aeolo,& Mongonis uox eſt deprauata. nà Milogõis ſiue Me logonis ſcribẽdum eſt, d prouẽtu ouiũ̃, uasovis. Cap.xl. Amita, Pactius, Aufidus.) Scribendum:amnes, Pactius, Aufidus. In fine capitis intercidit una uox. integra lectio eſt, Norbanenſes, Palionẽſes, Sturnini. Cap. xlI. Succẽtes, Lucentes.) Scribo Fucentes, Lucẽſes, Fucẽtes a Eucino lacu, Lucẽſes à luco quopiã.& pro Mutuſtæis Mutuſcæos. Virg. Oliuiferæq́; Mutuſcæ.& Aequiculos, nõ Aequicolas. Eſt enim diminutiuũ. Cap. XxlIIl. Foroſemproniẽſes, Inginini.) Imò Inguini. hodie Eugubini dicũtur. Aeſtini, Sentinates.) Peleſtini nõ Aeſtini. Supra Interamnani.) Lego, ſupra Interamnam. cohærent em̃ hæ duæ uoces cũ præcedentib. Cap. xv. Regiates, Vrbinates.) Imò Vmbranates, nã Vrbinates in vrregione cenſent. Cap. xvi. Finibus Ligurũ Gabiennorũ. Lege Vagiennorũ, quorũ oppidũ Auguſta, nõ longe dà fonte Padi. Cap. xvir. Tranſpadana appellatur ab eo regio nona.) Quia mox cap.· 8. ſequitur, Venetia decima regio, caſtigator pro ſua ſapiẽtia hic ex undecima fecit nonã, oblitus ſupra Liguriã ex deſcriptiòe D. Auguſti dici nonam regionẽ.is totã Italiã diuiſit in regiones undecim. Quod ſihæc nona eſt, quęnam erit un decima:᷑ Sequenti uerſu nõ eſt fluctuoſo alueo, ſed fructuoſo, uidelicet ob importationem ua riarum merciũ. Cap. Xix. Pola quæ nũc Iulia pietas.) Rectius Pietas Iulia. Solet enim fere in talibus oppidorũ nominibus ſubſtantiuũ adiectiuo præponi. Sic in Hiſpania, Fama Iulia, Concordia Julia. Similiter in Italia Laus Pompeia. In mediterraneo regiõis decimæ, Colonia Cremona: Brixia, Cenomannorum agro: Venetorũ aũt Natri Arteſte.) Antiqua& ſincera lectio:In mediterraneo regionis decimæ Coloniæ, Cremona Brixia Cenomannorũẽ agro, Venetorũ autem Ateſte. Error eſt nõ ſimplex. primũ ſola Cremona Colonia uocatur, quaſi non& Brixia& Ateſte coloniæ fuerint: deinde Natri coloniarum enumeratiõi inſeritur, quo nomine nulla uſquã colonia legitur. paulo poſt Fertini legendum non Feltrini. nam hoc poſterius nomen recens eſt,& ex illo altero uetere deprauatũ- Cap Ner. Populorũ pauca effatu digna autfelicia nomina.) Melius, facilia. Inſulæ in eo ſinu, Abſyrtiũ, Ar ba.)Integra lectio: Inſulæ eius ſinut cũ̃ oppidis, præter ſupra ſignificatas, Abſyrtium, ArbaCap. xxlI. Petunt in ea iura iuribus deſcriptis in decurias.) Legendum, Petũt in eam iuradeſcripti in decurias. Stæi, Colentini.) Iſſæi, nõ Stęi. Cap. XxXIII. IJam tamẽ co lonia D. Claudij Sabaria,& oppida Carabatia, Iulia.) Reſtituimus: iam tamẽ colonia D. Clau dij Sabaria& oppido Iulia Scarabantia habitantur. Cap.xxvI. Flectridas uocauere, in quibus prouenit& ſuccinum.) Scribo, proueniret ſuccinum. Adeo ut ijs quas earũ deſi gnẽt, haud unquam conſtiterit.) Particula ijs redundat: quẽadmodum ſequenti uerſu hæc dictio, Trucones:ſi credimus uetuſtis iuxta atq; emendatis codicibus. 1b EX LIBRO QvyARTO Cap. V. Ntus autem ipſa Meſſene, Ithom e, Oechalia, Arene, Pteleon, Thryon, Dorion, Thamyræ uatis clara temporibus.) Lege, Dorion, Zancle, uarijs clara temporibus. Senſus eſt, hęc op pida nõ ſimul claruiſſe, ſed diuerſis tẽporibus aliud poſt aliud effloruiſſe. pleraq; heroicis tẽporibus nobilia fuere, inter quæ poſt Zancle eminuit, cæteraq́; obſcurauit,& ad ultimũ Zan clen Meſſene, aliquanto poſt Peloponneſiacum bellum opera Thebanorum condita. Locus Thyræ, Gerania.) Thyrea eſt in uetuſtis exemplaribus:& ſic Herodotus quoq; nominat, Apeſas, Antes.) Pro his duobus nominibus unũ repoſuimus, Apeſantus, ex fide eorun“ aaa 3 dem

IN PLINII. NATVRALEM
dem codicum. Sic enim Apeſas dicitur Apeſantus latina terminatiõe, ſicut elephas elephan tus. Cap. vm Oppida, Sidus, Cremion.) Sidũs incuria ſcribarum omiſſum fuerat. Cap. xlI. In quem mutatam Vlyſsis nauem.) Neminem offendat quod ubiq; Vlixem ſcripſi, ſequutus antiqua exemplaria. Eui& ipſe quondam in ea opinione ut putarem barbare dici Vlixem. Poſtea reperi apud Plutarchum Avossæ Romanos Vlixem ſua lingua appel lare.Sed hæc leuiora paſsim conſectari non eſt propoſitũ, duntaxat in annotationibus: in cõtextu& talium eſt habita ratio.Paulò poſt pro Arnoxiæ Oxiæ ſcribendũ, atteſtantibus Græ cis geographis. Ophiuſa, Buto, Kranus.) Scribo ad fidem codicum quos ſequor, Butoa, Rhamnũüs.& ſequẽti uerſu pro Plachiæ Platiæ. rurſus huic proximo pro Lycades Lichades, a Licha in hoc mare ab Hercule proiecto, cuius Naſo meminit in ſua Metamorph. Bodẽ uerſu pro Phocaſia Phocaria, à phocis, hoc eſt uitulis marinis. Meſatia, antiron.) Lege, Meſate, Reantion: quaſi dicas Aiacis fanũ. aliquãto poſt montis Abnobæ non Arnobæ. Inora Carcinite.) Scribo, In orad Carcinite. Cap. xilI. Circa Iſtrum Apolloniatarũ una.) Lege, citra Iſtrum. aliquanto poſt: corpora prægrãdes ipſorum aures tota contegant: non inte ant. Cap.xvmI. Sed peninſulam ſpectatiorem excurrentem in oceanum, à fine Oiſmiorum circuitu Dp cX X v M. p. longitudine. In latitudine c XX v M.) Vera lectio: circuitu PCXXVNI ꝓ. ceruice in latitudinẽ cxxαvε. Ceruicẽ uocat Iſthmon, qua inſula ceu caput, con tinẽti ceu corpori cohæret. Sequẽti uerſu pro Vannetes Nannetes, pro Cauritani lege Carnutani, pro Eburones Eburouices. ac mox Secuſiani liberi, pro Secuſii, Albij liberi.
Cap. XIX. In primo uerſu, Bituriges liberi redũdat nã hoc ipſo capite poſt aliquot uer ſus horum facit mentionem. Bergebi, Tarbeli quatuor, Signani, Cocoſſates, Sexagnani.) Veteres codices: Begerri, Tarbeli quatuorſignani, Cocoſſates ſexſignani. In fine capitis deerat nomen inſulæ:& in Aquitanico ſinu Vliarus. Cap. xx. Ipſa Pyrenæi iuga ab ortu æquinoctiali in occaſum brumalem.) Deeſt una dictio. ab ortu æqu. fuſa in oc. br. Eodẽ caꝑpite Peſici ſcribendũ, non Piſici,& pro Gronijs Grauij, quaſi Graij. Cap.xxl. OpPpidum& flumen Eumenium.) Lege Minium. Cap.xxii. Abeſta cõtinente proxima parte minus pedes pcc.)paſſus non pedes. Noſtri Tarteſſon appellant, quam Pœni quondam Gadira:nam Gadira punica lingua ſeptũ ſignificat.) Antiqui codices: noſtri Tarteſſon appellant, Pœni Gadir, ita punica lingua ſepem ſignificante.
EX LIBRO QVINTO Cap IX Aeſareæ in Theſeo dicatus.) Quid Mauris cum Theſeo? Antiqua lectio, in Iſeo, hoc eſt in Iidis fano: cuius numen, initio ab Aegyptijs orto, tota Africa religioſe colebat.
Elephantis inſula infra nouiſsimum cataracten ccccu¹¹ paſ.) Scribẽdum IIM paſ. Eſt enim cataractis uicina. Copioſa Indicarum Arabicarumq́; mercium Nilo proximum emporiũ.) Coptos emporij nomen eſt, quod in copioſa deprauauerãt. Infra quod Abydus, Memnonis regia& Oſiris templo inclytum, ſeptem dierum itinere in Libyam remotum à flumine.) O craſſum erratũ. Quomodo enim Abydus infra Tentyra in Regypto atq; adeo inter ripenſes urbes recenſetur, ſi tantum ſpacij inter eam& flumen intereſte Itaq; repoſuimus ex manu ſcriptis: v IIMD p. in L.r. a. fl. Cap. xX. XvM. laxitate inſerta.) Inſeſſa nõ inſerta. Ac mox: quinta ſitus parte regiæ dicata. non regi. Et paulo poſt, xl enim reperiuntur, ſuper quę 1II. lege ſuper ʒ Cap. xiI. Qui ſubtilius diuidunt, circum Euphraten Syriam, Phœnicen uolunt eſſe oram maritimã Syriæ, cuius pars ſit Idumęa& Iudæa: deinde Phœnicen, deinde Syriam.) Mollius erat, circa Euphratem. Sed præſtat ab exemplaribus non diſcedere, quæ ſic habent:Qui ſubtilius diuidunt, circumfundi Syria Phœnicen uolunt,& eſſe oram maritimã Syriæ, cuius pars ſit Idumæa& Iudæa, deinde phœnice, deinde Syria. Hic nulla mentio Euphratis. Syria Phœnicen à lateribus,& à tergo amplectitur: frontem mare alluit. eius oræ par tes ſunt Idumæa& Iudæa, Phœnice& Syria Antiochena. Cap. xiII. Iamnes duæ, alte ra uicus.) Scribo, altera intus. Cap.xiilI. Pars enim Syriæ iuncta.) Vetus, Pars eius Syriæ iuncia. Et inter toparchias eſt Gophnitica non Zophantica. atteſtatur Ioſephus. No men Iudęæ modo Herodiũ.) Portentoſa deprauatio, Legendum ut cohæreat cum præceden tibus: Hieroſolyma longe clariſsima urbium orientis, non Iudęæ modo: Herodium cũ oppido.Eſt autem Herodium arcis nomen. Cap.xviI. Haud procul ab Aſpaltite.) Vetus Ilectio, haud procul Aſphaltite. Cap. XxxvII. A mari relata, ubi uocabatur Olmia.) Le gendum Hormia.d portu. Lalaſsis fluuius.) Dele fluuius, quæ uox non habetur in manuſcriptis. Eſt enim Lalaſsis oppidi nomẽ teſte Stephano. Cæterum decurrit uerbum ad Iſauriã referendum, quòd decliuis ſit quà uerſus mare protenditur, editiore ſitu mediterraneo. meta phora caſtigatorẽ parum attẽtum fefellit. Oronda, Sagaleſſos.) Oroanda eſt in codicibus manuſcriptis,& apud Liuium. Edigis, Paropamiſſus, Circius.) Scribo, Emodus Paropamiſſirs, Cirtius. In proxima ora Caria eſt, mox lonia, ultra eam Aeolis, media Doride. circumfunditur mari utroq; latere ambiente.) Hominem geographiæ peritũ, quiſquis Dorida 8 Ioniam

HIS T.. ANNOTATIONES.
Ioniam inter& Aeolidem collocauit. Quid autem eſt libros deprauare, ſi ioe non eſt Since ra lectio manet etiam nunc in antiquis exẽplaribus.In proxima ora Caria eſt, mox Ilonia, ultra eam Aeolis. Caria mediæ Doridi circumfunditur, ad mare utroq; latere ambiens. Sic ſuperius cap.12. dixerat Syria Phoœnicen cireumfundi. Nec dubium eſt utrũq; locum ab uno ca ſtigatore data opera tam belle deprauatũ. Cap. xxvIlI. Amnis Ninus.) Hermolao lacet Ninus, de quo tamen ſubdubitat: manuſcripti libri, tum etiam typis excuſi quidam Peüna habent.Et ſunt nõnulli amnes binonimes.atq; haud ſcio an huic ipſi nomen mutatũ narret Liuius, poſteaquam in eum Indus belluæ rector ab elephanto prolapſus eſt. Cap.xxx. Fuit in ora eius oppidum Temnos;, nunc in extremo finu Smyrnæ Cheſeopolis promõtorium. Leuce dein oppidum, quod inſula fuit finisq́; Ioniæ.) Sincera lectio: Fuit in ore eius oppidum Temnos:nunc in extremo ſinu Myrmeces ſcopuli, oppidum Leuce in promontorio quod fuit inſula, finisq; Ioniæ Phocæa. Cap.xxx. Pergamũ quod intermeat Silenus.) Selinüs non Silenus. Cap. xxxl. Elyſia, Nymphalis, Meœris.) Lege Laſia, Nymphais, Macris. Proximaq́; Cynoroduſſa.) Lege: proximaq; Cauno Roduſſa. Præter has citra Rhodum Cyclopis, Tergamon.) Verius: pręter has circa Rhodum, Cyclopis, Teganon. poſteriorẽ à ſimilitudine patellæ dictam apparet. ac mox: Ciſeruſſa, The rion, Archia.) Legendum Ciſeruſſa, Therionaree. hæc inde dicta, quod in ea uenenatę beſtio Iæ obtorpeſcãt. Argiæ numero uiginti, Ethecuſa.) Lego, et Hyetuſſa: quaſi dicas Pluuialis. Bolbulæ, Phæate, Priapos.) Vetus lectio pro Phæate habet Phanæ,& ſic etiam Liuius no minat. Cap. xxxI. In quo portus Azari.) Nmyci non Azari. Is fuit Bebricum rex, pugil evimius, à Polluce in eo certamine uictus& occiſus, cum Argonautas hoſpitio prohiberet. “ Gap. I. Alpeq́; Africæ auulſa multo maiora abſorbuiſſe q́; reliquerit ſpatia.) Antiqui codices habent:tanto maiora:non, multo maiora. Cap. II. Carãbis uadoſo excurſiv.) Le ge, uaſto excurſif. paulopoſt: colonia Sinope Pteria. Pteria redundat. Cap. II. Mega polin, Zelam.) Scribe: Magnopolin, Zelam.& in fine capitis: Sortira, Amaſia, Comana: Lege addendo:Sotira, Amaſia. Comana, nunc manteum. hoc eſt oraculum. Teſtis eſt Strabo. Cap. IIII Nunc manteum Genetarum, Chalybum.) In antiquis uoluminibus hoccaput ſic incipit: Gentes, Genetarum, Chalybum. Mox eſt Pharnacea op. non Pharnace:& Pyxites flu.non Pyſites. Cap.viI. Iaxamatæ Medorum(ut ferũt)ſoboles,& ipſi in multa genera diuiſi.) Legendum Sarmatæ. Nam Iaxamararum gens non erat tam ampla, ut in multa genera diuidi poſſet,& mox ſubijcit, Primo Sauromatæ Gynæcocratumeni. Paulo poſt eſt: ſaltuoſis conuallibus aſperas:non ſaxoſis. Cap. X. Adiabenen Tigris& mõ tes in vII. M. ꝓꝑ. cingunt.) Vera lectio: Adiabenen T'igris& montiũ ſinus cingũt. Cap. xIi. Inſulæ in Ponto Planetæ ſiue Cyaneæ.) Planctæ legẽdum. Hom. o&½ A insro æꝓννπ⁴⁷. hoc in ſuo quiſq; codice emendet. Cap.xv. Adiabenis connectuntur Cadurci quondam dicti, nunc Gordieni, præfluente Tigri, Hyſpiratitæ Paredoni appellati.) Veteres codices: Adiabenis connectuntur Carduchi, nunc Cordueni, præfluente T'igrithis Pratitę Paredoni appellati. Cadurci Galliæ ſunt prouinciæ, non Parthorum regni. Et Carduchorum appellationem Macedones poſtea in mollius deflexerunt, Corduenos uocantes. Pratitarum mẽtio fit& 25. capite. Circa finem huius capitis legendum: ſtadia 15680.prodendo: nõ, procedendo-. Cap. XVI. Fertilitatis inclytæ locus Darieũ mons, gentes Tapyri, Auariaci.) Lege& diſtingue ſic. locus Darieum. mox gentes, Tapyri, Rnariaci. aliquanto poſt eſt, aduerſa montis Paropamiſsi,& aduerſus fontes Indi. ubi legendum, auerſa mõtis Paropamiſsi, ex aduer ſo fontis Indi. Item pro Demodamante Demonax repoſitus eſt:cuius nominis fuit& philoſophus Luciani ætate nõ incelebris. Perſæ illos Sacas uniuerſos appellauere:) Plinius ſcri ſit, in uniuerſum appellauere. Sic enim& alibi ſæpe loquitur. Cap. xx. Pagungæ, Lalh hi montium qui perpetuo tractu oceani oram tenent incolæ.) Manuſcripti codices. Pagungæ:iam hi montium&c. Elegans uero ꝙ mox neſcio quis XM elephatorum poſuit pro X elephãtis. Mutani ſuper hos Caucaſo ſubiecti, Soleadæ, Sondræ.) Lege Montani ſuper hos.quibus enumeratis ſubijcit Taxilas iam in plana demiſſo tractu. Cap. XxiI. Patrem Mabaciem cõmeaſſe eò.) In uetuſtis codicibus eſt:patrem Rachiæ com. eõ. nam id fuit legato nomen. Scribam fefellit ſimilitudo literarum. Agros diligenter coli, pomis abundare.) Plus eſt in manuſcriptis. ag. dil. coli, uitis uſum non eſſe, po. abundare. Cap. XxXIII. Hæc regio eſtex aduerſo Bactrianorum. Deinde eius opidũ Alexandria.) Lege& diſtingue ſic. Hæc regio eſt ex aduerſo. Bactrianorũ deinde, cuius oppidum Alexãdria. Arianæ partem eſſe Dararin aliqui uolunt. Pro Dararin ſcribo Daritin. Circumuectus in mediterranea Perſidis& Indiæ.) Ex India, nõ& Indiæ. Mille milibus paſſ. ab Alexãdria abeſt oppidum Heliopolis.) Scribendum: duo N. p. Scriptum erat hoc modo. Mx. id typographi uerterunt in mille milia, adeo nulla ratio habita eſt numerorum, perinde ac ſi minimum referat: deinde ex . aaa 4 Iuliopo

IN PLINII NATVRALEM
Luliopoli fecerũt Heliopolim, quæ alibi ſita eſt. Ibi regnat Paridion.) Lego, Pãdion. Aut Mechiris Regypti intra diem ſextum.) Lege addendo: aut utiq; Mechiris. Cap. xxvl. Habet ipſa ab ortu Caſpios.) Adde coniunctionem: Habet ergo ipſa. Antiochiam quæ
à præfecto Meſopotamiæ Nicatore cõdita, Nicatoris uel Arbelis uocatur.) Noſtra exemplaria habent: Antiochiã quæ d præfecto Meſopotamiæ Nicanore condita, Rrabis uocatur. Ara bis cognominata eſt ad differentiam aliarum ideo quod eſſet inter Arabas ſita. Nicator uero regis eſt cognomen non Præfecti nomen. Supra Siciclaſſi tria milia paſſuum, per quos Ly cus&c.)MHlie tantũ legitur: Supra Silci, Claſsitæ, per quos Lycus&c. pauloq́; poſt Gobares, non Cobares. Ferunt᷑ ei plebes urbanæ Dc. eſſe.) Et hic uitiatus eſt numerus. legẽdum eſt: Ferunt ei plebis urbanæ DX eſſe. alioqui male cohærent ſequentes accuſatiui ſitum& agrũ. Cum Perſæ quoq; ſchoœnos& paraſangas alia menſura determinent.) Lege addendo, alij alia menſura determinent. Senſus eſt, non debere cuiquam mirum uideri quod inter autores de ſpatijs earum regionum parum conſtet, cum apud ipſos Perſas locorũ indigenas alibi ma gis alibi minus prolixæ ſint paraſangæ: quod idem apud Germanos quoq; in miliarijs accidit. Cap.Xxvn. Alterum deinde tranſit lacum, qui Tesbires appellatur.) Thoſpites non Tesbites.aliquanto poſt eſt, Zagrus mons non Sagrus. Suſianis ab oriente ſunt Choſiei.) Addo unam dictionemtab oriente proximi ſunt. Sunt enim his ab oriente& aliæ gentes, ſed nulla æque propinqua ac Choſiei. Circuit arcem Suſarum ac Dianæ templum auguſtiſsimum cum illis gentibus& ipſe in magna ceremonia ſit) Vetuſta exemplaria. Circuit arcem Suſorum ac Dianæ templum auguſtiſsimum illis gentibus,& ipſe in magna ceremonia. Præter aſylum Perſarum uenientem ad unum ex Suſianis oppidũ.) Lege& diſtingue: præter aſylum Perſarum uenientem,& unum ex Suſianis, uidelicet aſylis. Oppidum iuxta eum Magoa. Paſiones Sogdonaci filius.) Paſines eſt in antiquis exemplaribus:& ſic Græ ci geographi uocant raæcivꝝz&exxο. Cap. XxxxvIII. Inſula Deuuadę.) Deuadæ ſcribo, ut ſit genitiuus:ſicut aliquanto poſt Dioſcoridu pro Dioſcoriada. Sic enim ſolent denomina ri a pręfectis claſsium.eadem ratione in hoc ipſo capite leges Malchu inſulam, ubi hactenus in impreſsis in exemplaribus corrupte Malacho legebarur. Sueleni, Sarraceni, Arrareni. Oppidum in quo&c.)Scribendum:Suelleni, Sarraceni. Arra oppidum. Amyelome colo nia Mileſiorum.) Mileſij colonijs ſuis, uel in barbariſsimas gentes deductis, græca tamen ſo lebant imponere nomina, quemadmodum uidere licet in tot eorum colonijs per oram Ponticã diſperſis. Proinde magis placet Ampelone, à uinetis, quæ appellatio eſt in manuſcriptis exemplaribus, qʒ“ uox Græcis nihil ſignificans. Cap.xxx. A Troglodytico uero.)à præpoſitio redundat. præcedit em̃ in fine proximi capitis, Rrabiæ latere, abſq; præpoſitione. Fuit& Cambiſo.) Scribo Cambyſu paterno caſu& græca inflexione. Sic enim pleraqʒ in eo tractu oppida nominantur, i⁵ρνσ Eονλμς˖ μά‿‿νσν˖vuo. Inſulæ Stenæ diræ aliquot, Halonnenſes non pauciores, Cardamin, Topazos.) Lego Holoneſi non pauciores, Cardamine, Topazos. Et Stenæ diræ græcæ ſunt uoces soa hεα. Inſula ibi Cytis, topazium ferens.& ipſa ultra ſyluas, ubi Ptolemais.) Lege& diſtingue: topazium ferẽs& ipſa. ultra ſyluæ. ut intelligas non in ſola Topazo inſula gemmam ipſius cognominem inueniri. deinde Ptolemaidis cognomen non eſt Epitherias ſed ad duρæσ‧, quemadmodum Antiochia ad halxvavc. Horarũ ſex conſumuntur umbræ.) Non leue& hoc mendũ. Caſtigauimus ſic: hora ſexta conſumuntur umbræ, hoc eſt meridie, iuxta Romanam ſupputationem. Inſula Caſitis.) Vetuſta exẽplaria, Colocaſitis. Dictam apparet à prouentu copioſo colocaſiæ. Ce letum teſtudinum.) Eadem exemplaria habent celtium:& ſic Græci quoq; hoc genus uocãt, e⁴lοꝓp. Animal ſpingion.) Scribo, ſphingion. Diminutiuum eſt à ſj phinge,& ſimiarum generis eſt hoc animal. Herbas circa Meroen demũ uiridiores ſyluarumq; aliquid aperuiſſe rhinocerotum elephantorumq;h ueſtigia.) Scio uerbum hoc aperire, interdum perquam eleganter dici de nauigantibus, maxime quoties oram aliquam ſinuoſam legunt:mihi tamen ui det᷑ hic non habere locũ.proinde malui& hic manuſcripta ſequi exẽplaria, quæ hanc lectionem habent: Herbas circa Meroen demũ uiridiores ſyluarumq; aliquid apparuiſſe,& rhinocerotum elephantorumqʒ ueſtigia. Inſula Diodori,& aliæ deſertæ.) Addendum hic: per cõ tinentem quoqʒ deſerta. ut intelligamus, quicquid littoris ex aduerſo harum inſularum, inter ſinum Abaliten& Gazam ſitum eſt, totum eſſe deſertum& incultum. Gentes Tro glodytarum Iuba tradit.) Scribe, idem Iuba. Gaucomen, Emeũ, Pidibotas, Endondacometas.) Sincera lectio. Grau comen, E. P. Hebdomecontacometas, ac ſilatine dicas Grai uicũ& Se ptuagintauicanos ad numero uicorũ. Enonimiton Aethiopũ̃l.) uera lectio extat in manu ſcriptis Euonymiton, Græca appellatiõe, quòd accolant ſiniſtrã Nili ripam aduerſo flumine nauigantibus. Aliam inſulam tractu dextro ſubeuntibus alueo.) Legẽdum nõ tractu, ſed Tatu.eſt enim genitiuus græcus.& inſulæ nomen Tâiτʒ is.& dextro, ad alueum refertur. Delubrũ Ammonis eſtibi religioſum.) Melius legitur,& ibi. Dicit em̃ in Meroe quoq;

HIS T. ANNOTATIONES
Ammonis delubrũ eſſe, diuerſum ab illo Libyco, in quo oracula reddebantur,& quod AlexXander adijt mmonem patrem) ut credi uolebat, ſalutaturus. Cap. xxx. Inde Paropas o ppidum, Nauos, Modundcæ, Mandadini, Secanduni, Colligati, 8 ecãdæ, Nauectabę, Cumi, Agroſpi, Regipani, Candrogari, Arabum ſummorũ.) Hic noſtra exemplaria quæ ſequimur diſcrepanta uulgatis æditionibus, inter ſe uero cõſentiunt:ubi ſic legitur.Inde per ri pas oppida, Nauos, Modundam, Andatim, Setũdum, Colligat, Secande, Nauectabe, Cumi, Agroſpi, Regipam, Candrogari, Arabam, Summaram. Per ripas dicit ideo, quia ſuperius ex Bionis cõmentarijs relata, in infulis Nili ſita ſunt. Sunt aũt appellatiõis barbaricæ,& accuſa tiuo caſu poſita. Meridiana parte imminens mari mõs. Illic legitur: d media eius parte im. m. m. Cap.xxxl. Contra hoc promontoriũ Gorgones inſulæ narrãtur.) Lege Gorgades, quod eſt denominatiuumâ Gorgon. Cap. xxxXII Ex quibus perducti ſunta Iu pa duo.)lubæ eſt in uetuſtis codicibus. luba enim nunq́; illuc nauigauit, ſed ab ipſius claſsiarijs hi canes ei aduecti ſunt. Cap.xxXXI. Agrippahocidem interuallumà freto Ga ditano ad ſinum Perſicum.) Legendum eſt, ad ſinum Iſsicum. Cap. xxxIIII. Beſsicã Thraciam, Mædiam.) Eſt quidem Mædia Thraciæ pars ſicut& Beſsica, magis tamen placet ita additum mediam, quemadmodum ſuperius dixit Hiſpania media:itemq́; ſeptentrionalia Siciliæ, Narbonenſis Galliæ exortiua: quod hæ prouinciæ longe latec pateant. huc accedit quòd in manuſcriptis nõ eſt diphthongus. paulopoſt Galliam, Aquitaniam, lege coniun ctim Galliam Aquitanicam.& uerſu ſequenti, in parte Venetiæ, non in partem. EX LIBRO SEPTIMO Gap. Kn ATqui etiam hodie minoris potes.) Melius ueteres, atq; etiã hodie. Cap. xx Sed paululũ tẽporis inter duos conceptus interceſsit, uterq; eſt perfectus.) Lege, uterq; perfertur. Cap. xvI Quod alij Orionis, alij Etionis, fuiſſe tradũt.) Vetus lectio: quod alij Orionis, alij Oti fuiſſe arbitrantur. Hunc Otum tam uaſto corpore tantisq́; uiribus prędi tum fuiſſe poetæ narrãt, ut ſocio Ephialte fratre, Martem ipſum ex inſidijs aggredi ſit auſus. hos Maro Aeneid. 6. Aloidas uocat. ſequenti uerſu illic legit, monumentis creditur: non, traditur.& recte, mea ſententia: quod hoc poſterius ab hiſtoricis memoriæ proditum ſit, nonà poetis. Salamiam Euthimenis filium.) Scribo, Salamine. Quid enim attinebat nominare puerũ? Sic mox: in filio, inquit, Cornelij Taciti. Cap. XxvII. Id eſſe ſparſis manibus.) Rectius eſt, paſſis manibus. Sequenti uerſu hæc uox, quibuſdam, priore loco redundat: neq; in noſtris archetypis geminatur. Cap. xx. Obnixo contra nitentibus iumentis.) Le go, obnixus. ac mox:& ducenaria duo humeris: non, duobus.& ſequenti uerſu, quingenario thorace, non quinquagenario. Cap. xxIII. Leænæ meretricis exemplum.) Exemplum redundat.Sequenti uerſu eſt, Knaxarchi, non Anaxarchus. Cap. xxiIII. Sui ue ro nominis oblitus Meſſala Coruinus.) Et hic oblitus redundat. Cap. xxvI. Bellocqh ciuili, quod omnia concutiebat externa.) Quid opus erat hic conciebat, mutare in concutiebat? quaſi non recte dictum eſſet, externos hoſtes, Mithridatem aliosq́; inteſtinis Romanorum bellis excitos fuiſſe, ratos inuicto alioqui populo inferendi bellum nullum aliud tẽpus opportunius fore. Cap. XxxvIII. L. Sicinius Dentatus.) Siccium uocant manuſeripti codices, atq; etiã Liuius& Dio nyſius Halicarnaſſeus. Ante xxij annos bina cœperat ſpolia.) Verior antiqua lectio:ante decimũ ſeptimum annũ, nam ab hoc anno militaris ætas inci Piebat.at hoc idem ante uigeſimum ſecundum in tam inſigni uiro mirum uideri non debuerat. Quas Trebia Ticinusq́; aut Traſymenus ciuicas coronas dedere?) Coronas aliquis interpretans primo in ſpatio quod uerſus dirimit, adſcripſit: ea uox deinde in contextũ irrepfit: alioqui elegantius ſubintelligitur, quẽadmodũ in laurea. Cap. xxxX. Ille ſemper alio quin exitiali appellans nomine uniuerſos ex Italia pellendos cenſuit Græcos.) hæc tria uerba, exitiali ap pellans nomine, nec in uetuſtis habentur exemplaribus, nec Plinium admodũ ſapiunt,& alioqui etiam abſq; eis integra eſt ſententia. Quibus de cauſis haud illibenter ea ommiſimus, maxime cum ſimilem ſuperuacanea uerbula infulciẽdi licentiã ſæpius& alibi, & in hoc ipſo capite deprehenderimus. Quo porius quàm uniuerſi populi& illius gentis ampliſsimo teſtimonio,& in tota uita tua,& ad conſulatũ tantum operibus electis?) Noſtro rum codicũ lectio melior: quo potius q́ uniuerſi populi illius gentis ampliſsimi teſtimonio, & tota uita tua confulatus tantũ operibus electis. Roſcio theatralis ſeditionis autori leges ignouerunt notatasch ſedes ignominiæ diſcrimine æquo animo tulerũt:) Et hoc indidem reſtituimus ad hunc modũ: Roſcio theatralis autori legis ignouerũt, notatasq́; ſe diſcrimine ſedis æ. a. t. Cap. xxxvII. Cui ob meritũ honores illos, quos Herculi, decreuit Græcia.) Senſus utcunq; manet, à uerbis Plinij diſceſſum eſt. Legendum: quod ob meritũ honores illi quos Herculi, decreuit Græcia. Ibidẽ Cleombrotus Ceus legitur, nõ Theombrotus. hic me dicus fuit, alter Ambraciotes patria, profeſſione philoſophus. Relato e funere homine& cõ ſerijato.) Lego, ſeruato. Laudatus Cteſiphon.) Lege addendo: Laudatus eſt& Ceſiphon. Cap.

IN PLINII NATVRALEM
Cap.xxxix. Sed hoc pretium belli non hominis fuit: tam Hercule, q́; libidinis non fortunæ Peronetomi ſpadonis, Seiano III. M. D. mercante à Sutorio Priſco.) Hic locus multã torſit eruditos, multa fruſtra diuinantes. Atqui expedire illos potuerant ex hac difficultate exemplaria uetuſta: quæ nobis certe cum hic, tum alibi ſʒpe egregie ſuccurrerunt. Ea ſic habent:tam Hercule, quaàm libidinis non formæ, Pæzontem é ſpadonibus Seiani III. M. P. mercante Sutorio Priſco. Nomen conuenit homini probroſo, quale eſt Comazon, quem Heliogabalus Imp. in delicijs habitũ ad cõſulatum uſqʒ; euexit. P orrõ participia interdum uerti in propria nomina, nouum uideri non debet, cum etiã paſsiua forma quædam in hoc generere periãtur. ut Sozomenus. is fuit eccleſſaſticæ hiſtoriæ ſcriptor. Cap. xL. Numerus die rum computatur, ubi quæritur pondus.) Non erat mutanda uetus lectio: numerus dierum comparatur:hoc eſt, numeridierum feliciũ infeliciumqʒ inter ſe conferuntur, uter maior ſit.
Cap. xLI. Lampido Lacedæmonia refertur.) Reperitur melius, q́; refertur. Et Ambu ſti filius Rullianus eſt non Rutilianus, in Liuianis ęque ac Plinianis uetuſtis exemplaribus.
Ca. XxLIII. Sedaccuſatus, atq; de iure uirgarum in iudicum cõſilium miſſus.) Plenior ac planior eſt antiqua lectio:ſed accuſatus, atq; de iure uirgarum in eum, iudicum in conſiliũ miſſus. Neq; em̃ in omnes paſſim ius uirgarũ magiſtratus habebat, ſed in tergum ciuis Ro. nihil illi licebat.paulopoſt legendũ ſupremo ſomnio, non ſomno. Cap. XxLIIII. Quod ſupereſt, neſcio maior gloriæ an indignationi dolor accedat, inter tot Metellos tam ſceleratã Catinij audaciã ſemper fuiſſe inultam.) Codices antiqui habent:neſcio morum gloriæ an indignationis dolori accedat. Subindicat Plinius, maiorem ulciſcendi libidinem ætate ſua regnaſſe, q́; Metellorum de quibus loquirur tempore, cum mores P. R. adhuc minus corrupti eſſent. Cap. xLv. Proſcriptionis inuidia in collegam.)In collegã redundat. Sollicitudo martis Actiaci Pannonicicq; belli, ruinæ pontis.)In exemplaribus noſtris cõſtanter le gitur:ſollicitudo martis Actiaci, Pannonici belli ruina e turri. Videtur aliquis data opera lectionẽ mutaſſe ex Traãquillo. Hærede hoſtis ſui nõ ſuo filio exceſſit.) Nihil opus erat adde re duas uoces:ſatis plena erat uetus lectio, nempe hæc: hærede hoſtis ſui filio exceſſit. Sed hic quoq; glo ſſulla interpretis irrepſit in contextũ. Cap. xLVvIII. Cui aſtipulatur Damiates.) Damaſtes legendũ.is fuit hiſtoriarũ ſcriptor, patria Sigienſis ex Helleſpõto. Capal. Hebeſcunt ſenſus, membra torquentur.) Torpent, non torquentur. Cap. LI. Profun di humoris e corpore effluuium.) Vetus& ſincera lectio, præfandi humoris. Sic em̃ Plinius more ſuo uerecunde genitale ſemen circumloquitur, ac ſi dicat cum præfatione honoris aurium nominandi. Cap.LII. Nam Cælium Tuberonem.) Scribo C. Aelium Tuberonem. Tuberonũ enim familia Aeliæ gentis eſt.· mox eſt Hermotimus non Hermotinus. Se enim ab inferis remiſſum, habereq́; quod nunciaret.) Vetus, habere quæ nunciaret.
Cap. LII. Duo Cæſares, præror& prætura populi Ro. functus.) Legẽdum, prætor& prætura perfunctus. Cum populo admodũ placuiſſet.) Adde is, Is cũ p.a. p. Cap. LIIII.
Et tamen multifarie priſcos ſeruauere ritus: ſicut in Cornelia domo nemo ante Syllam dictatorem traditur eſſe crematus.) Lege: Et tamen multæ familiæ priſcos ſeruauere ritus: ſicut in Cornelia nemo ante Syllam dictatorem traditur crematus. Cap. LVI. Vtiq; in Grę ciam attuliſſe e Phœnice Cadmum XVi numero.) Legẽdum, intuliſſe. Hic neſcio quis ſubiecit latina elementa, cum Pli. de græcis literis loquatur. quare fuſtulimus ea: nec enim ſunt in archetypis. Doxius Cælij filius.) Cæli, non Caælij. Phoœnices, ut Theophraſtus.) Tirynthij non Phœnices, teſte Pauſania. paulopoſt eſt Xeacus inuentor argenti, non Ceacus. Te rebram, glutinum, ichthyocollam.) Malim ueterem lectionẽ, ter. glu. lithocollã. Staphilus Sitheni filius.) Imò Sileni. Bouem& aratrum Briges Athenienſis.) Scribo, Buzyges. ex re nomen habet. Inducias Lycaon.) Lycanor uerius. Cithara ædita carmina compoſuit Terpander.) Lege Citharœdicacar. Proſaicam orationem.) Apage proſaicam:Scribo, pro ſam orationem. In Græcia uero Pyrrus Dædali cognatus.) Euchir non Pyrrus, atteſtancibus gręcis ſcriptoribus. Hippagum Salaminij.) Vetus lectio habet Samij pro Salamin is.
Cap. LviI. Græca inſcriptio plenior erit hoc modo: Navorzdeus mν μꝙναæν-alu- æ& xdlu& ⅜νερᷣρρν Vbi omiſſum eratcui numini anathema conſecratum eſſet.
Cap.LX. Naſica collega Lanati.) Lænatis legi debet.
EX LIBRO OCTAVvO Cap. 1
Vippe intellectus illis ſermonis patrij,& in primis obedientia.) Rectius legitur in maQ nuſcriptis,& imperiorum obediẽtia. Indicis Arabici minores.) Veteres codices: Indis arant minores, Supra quoq; libri ſexti cap. xix de elephantorum apud Indos uſi dixit: lis
arant, ijs inuehuntur. Adhoc cap. huius lib. xi. docens ubi naſcantur, Arabię non meminit. Cap. II. Aut laſciuiente pernicitate colludere.) Sincera lectio ueterũ codicum: aut laſPyrrice col. eſt autem æuv†siνν ſaltationis genus Cretenſibus inprimis familiare. Lecticas etiã ferentes quaterni ſingulas, puerperas imitantes.) Nec lecticæ puerperas imitabãtur nec elephanti

HIST. ANNOTATIOCNES elephanti lecticarij.qua propter ſic ſcripſimus:lecticis etiam ferentes quaterni ſingulos, puer peras imitantes. Cap. III. Circa hos belli cura ſumma.) Veteres rectius: circa hos beluis ſumma cura. Cap. vII. Et illum dimitti pactus ſi interemiſſet. Solus ergo in hare na congreſſus, magno Pœnorum dolore confecit.) Scribo ex fide noſtrorum exemplarium: & ille, dimitti pactus ſi interemiſſet, ſolus in harena congreſſus, m. p. d. c. Et non longe d fine huius capitis:pari equitum ex aduerſo dimicante:non e diuerſo. Cap. vIII. Antea do mitandi gratia gregis, equitatu cogebant in conuallem.) Diſtinguendum: domitandi gratia, greges equ. co. Cap.xv. Cuius contactus ſequentes, ut ignis aliquis comburat.) Nimium eſt, cõburat: amburat, ſatis erat. Cap. xvl. Non tanquam periculo coactus, ſed tanquam amentia iratus.) Amentiæ, legi debet. Velut deputans abſcõſione turpitudinẽ.) Noua elegantia, dignior tamen Apuleianis iſtis quam Plinio. Simplicior eſt uetus lectio:ue lut abſcondente turpitudinem loco. Leonum ſimul pugnam plurium.) Purbatus eſt ordo: reſtituimus ſic. Leonum ſimul plurium pugnam. Non ſine oſtento quodam, tempore illo generoſos ſpiritus iugum ſubire prodigio ſignificante. Et hic ueram lectionẽ commonſtrant archetypa, nempe hanc: non ſine oſtento quodam temporum, generoſos ſpiritus iugum ſubi re illo prodigio ſignificante. Quod ab eo factum Græci æοlus ‧G id eſt, ſaluatoris templum Dionyſii appellauere.) Antiqui codices:quod ab eo facto Gręci exννον ρ σν appellaue re.ab eo facto ſcilicet ab hiatu leonis. Cap. xxl. Nec flexu multiplici, nec ut reliquæ, corpus impellit.)Poſterius nec redundat. Interficiunt eos, cauernis facile cognitis ſola tabe. necant illi ſimul odore, moriunturq;.) Verba quæ proximo uerſu præcedũt, faciunt ut ma gis probem ueterem lectionem, uidelicet hæc: ſæpe enim enectum cõcupiuere reges uidere, proinde ſic lego: Inijciunt eas cauernis, facile cognitis ſola tabe. necant illæ ſimul odore, moriunturq;, Iniſciunt eas, muſtelas ſcilicet, regiæ cupiditatis mercenarij miniſtri. alioqui mihi non fit ueriſimile, muſtelam eſſe adeo nocendi auidam, ut ultro latebras baſiliſci perueſtiget, & uel cum certa ſua pernicie tam dirũ monſtrũ laceſſere non dubitet. Non diſſimile eſt quod de uiuerris in cuniculorum uenatu narrat infra cap.ꝓ5. Inijciũt eas, inquit, in ſpecus, qui ſunt multifores in terra. Cap. xxll. Itaq; Copas qui olympionicas ſcripſit.) Antiqui codices, Agriopas. Nomen eſt Doricum, quale Gorgopas. Et in lupum ſe cõuertiſſe.) Conuertiſſe dixit.pro conuerſum eſſe.itaq; ſe redundat. Sic uertere quoq; ſæpe eſt apud Liuium reperire:id conſiliũ in caput autoris uertit,& ſimiles locutiones. Sequitur: Eundem xX anno reſtitutum, athletice reſtitiſſe in pugilatu, uictoremq́; uictoria olympia reuerſum. Vetus potior: eundem decimo anno reſtitutum athleticæ, certaſſe in pugilatu, uictoremq́; olympia reuerſum.Sic Horatius: Magna coronari quis uictor olympia.& acthleticę eſt&ſa⸗, ſicut arithmeticen dicimus. Cap.xxilI. Nec pedibus pauendas tantũ ſerpentes.) Reſtitue lux atum ordinem.Nec pedibus tantum. Eosq́; non in fronte aut ex aduerſo cernerẽ.) aut redun dat. Cap.xxvIl. Iaculando ea petendoq́; deficiat.) Quanto melior antiqua lectio: iacu lando ſe appetendoq; deficiar. Cap. xx x¼. Alternis annis eſſe marem, alternis fœeminam fieri.) Germana lectio:alternis annis mares alternis fœminas fieri. Cap. XXXI. Theophraſtus autor eſt, angues eo modo& ſtelliones ſenectutem exuere, eamq́; protinus deuorare.) Quo nam referendum eſt illud, eo modo: nihil enim pręcedit, quò referri poſſit.& exuuias deuorari, ut de ſtellionibus uerũ eſſe ipſe Plinius lib. 30. cap. ro. teſtatur, ita de anguibus manifeſtò falſum eſt, cum eæ paſsim reperiantur Legendum iraq; anguis modo: non, angues eo modo. Eoſdem peſtiferos ferunt in Græcia, innocuos eſſe in Sicilia.) Hoc quoq; ſicut id quod præcedit, ex autoritate Theophraſti refertur. Quid igitur attinebat ueterẽ lectionem mutare: Eoſdem peſtiferi morſus in Græcia, innoxios eſſe in Sicilia. Cap. XxxXXII. A partu duas habent herbas, quæ aros& ſeſelis appellantur: paſtæ redeunt ad fœtum: illos imbui lactis primo nolunt ſucco.) Cur illos potius q́; illum? Sed longe aliter ſcripſit Plinius: illis imbui lactis primos uolunt ſuccos.illis, aro& ſeſeli, quod intelligant eis occultam quan dam uim ineſſe, fœtui ſuo ſalubrẽ. Cap.xxxvI. Sæpe in harena colaphis inflictis exa nimantur.) Rurſus data opera uitiata lectio. Opinor parum latinum doctulis iſtis uidebatur, infracto colapho exanimantur.ò induſtriam colapho dignam. Arborem auerſi diripiũt.) Bellum& hoc, ſed quis unq;uã id uidit ſaltem ſcriptum aut pictum: Legendum igitur quemadmodum habent magno conſenſu uetuſti codices:arborem auerſi derepunt: hoc eſt nõ proni, ſed poſterioribus primũ pedibus, anterioribus interim molem corporis ſuſtentantes ne ruant:id quod notũ eſt omnibus, qui modo uel ſemel urſum ab arbore deſcendentẽ uiderũt. atqʒ in hoc quoq; hominẽ imitantur, præter morẽ quadrupedũ. quamobrem pulchre cohæret cum eo quod proxime præcedit: Ingrediũtur& bipedes. Cap. xxxvII. Conduntur & alpini, quibus magnitudo media eſt.) Vera lectio uetus, quibus magnitudo melium eſt. Sunt his pares& in Aegypto:ſimiliter reſidẽt in clunes.) Lege ſimiliterq; reſidũt in clunes. Aliquãto poſt, maleficio eo, aliquis de induſtria mutauit in maleficio illo, nimirũ quo minus 3 eſſe.

IN PLINII NATVRALEM
eſſet uocalium. Grande uero operæpretiũ. Cap.xxxvIII. Sufflata cute diſtentæ ictus hominum& morſus canũ arcent.) Manente ſenſu, uerba tantũmodo mutata ſunt. Sed quid opus erat Noſtri codices habent, ſufflatæ cutis diſtentu. Cap. xxxIx. Vel annuafa me edurant.) Rectius, durant. Scriba dormitans e literã geminauit. Cap. xL. Canes defendere Cimbros cæſis dominis eorum plauſtris impoſiti.) Legendum, Canes defendere Cimbris cæſis domus eorũ plauſtris impoſitas. Cui nomẽ Hyrcani reddidit Durides.) Du ris lege quemadmodũ primo libro in catalogo. Samius is fuit, Alexandri rerũ ſcriptor. Et reginam Bithyniæ Conſingin uocant ueteres codices, non Conſygnen. Scrutatur ueſtigia atq; perſequitur, comitantem ad feram inquiſitorem loro retrahens. quamuis aquã tranſiliẽs ſe occultaſſet, q́; ſignificans demonſtratio eſt, cauda primum deinde roſtro.) Hæc oratio media ſui parte male ſarta eſt. Conſulamus archetypa. Illic reperio ſic ſcriptũ. Scrutatur ueſtigia atqʒ perſequitur, comitantem ad ferã inquiſitorem loro trahens: qua uiſa, q́; ſilens& occuſta, q; lig.dem.&c.qua ſcilicet fera d cane uiſa. Vides nimirũ lector, quantum interſit. Etab ea quæ fœmina ſit ex primipara genita citius cerni.) Hic quoq; longe aliter habent incorrupta exemplaria, ubi legitur faunos cerni, quam dictionem deprauator non intellexit. Cap.xLI. Sequẽti neruo exempto nec canes rabidos fieri. Repone: nec caudam creſcere, nec c. r. f. Sed hoc erratum recens eſt, nequid dolo diſsimulem. Cap. XLII. Laceratumqʒ pariter aurigã inuenimus.) Quid hic facit auriga, cuius longe aliud oflicium eſt. Lege non pariter aurigam, ſed prorigam unica uoce. proriga enim appellatur qui equos admittit, ut eſt apud Varronem lib.2.c. 7. In fine capitis legendum: præterq; ueſicæ conuerſio: nõ, præterq́; eſt enim is morbus iumentorum proprius non hominum. Simile mendum& alibi aliquoties in hoc autore occurrebat. Cap. xLIII. Vt bibãt cogẽdæ exonerãdæiie ſunt.) Melius, exorandæire. hoc eſt, cogendę ſunt, niſi malis eblandiri ut bibant. Notũẽ eſt, in Celtiberia ſingulas quadragenis milibus nummorum emi.) Lege, quadragenis millibus enixas. cum enim dixiſſet, quæſtus ex ijs opima prædia exſuperare, qui fere ex fœtura ſolet fieri uber rimus, hoc ſubiecit exemplum. Cap. xLv. Sunt autores, ipſa complente decimũ menſem duos parere, nunc raro geminos.) Hæc lectio nihili eſt, Plinius Ionge aliud ſcripſit. Sunt autores, ipſo complente decimũ menſem die parere. Gignunt raro geminos. Cap.xLvIII. Hiſpania nigri uelleris præcipuas habet: Polentia iuxta alpes, Canuſia rutili, quas Erythras uocant:item Bætica ut Canuſium: furuas Tarentum ac pulliginis ſuæ,& ſuccidis omni bus uſus medicatus.) Facile agnoſcas& hic eundem caſtigatorem. Sincera lectio eſt hæc. Hiſpania nigri uelleris præcipuas habet: Polẽtia iuxta alpes cani: Aſia rutili, quas Frythreas uo cant:item Bætica: Canuſium fului, Tarentum& ſuæ pulliginis. Succidis omnibus uſus medi catus. Quippe ahenis coquentium extractæ, indumentis uſu ueniunt.) Et hinc ſe explicare nequiuerunt, etiam doctiſſimi uiri. Vetus ac ſincera lectio: quippe ahenis polientium extracta, in tomenti uſum ueniunt. Loquitur de lanarum purgamentis. eſt autem tomentum, culci træ fartũ. Martialis: Culcitra tomẽto q́; uiduata ſuo.& de tomento nõ de indumẽto accipiendum, alioqui ſatis indicant quæ ſequuntur: Antiquis enim torus e ſtramẽto erat. Sicut uilloſa,& etiam uentralia.) Coniunctio& ſuperfluit. In templo M. Anci duraſſe.) Quid ſibi uult hic M. Anci tẽplum? aut quiſnã fuit iſte ſuppoſititius M. Ancus? Certo ſcio in Ro. hiſto ria neminẽ hominũ aut deorũ eſſe hoc nomine. Dicet aliquis, de Anco Marcio accipiẽdum. at ex omni regum Ro. numero ſolum Romulum conſecratũ legimus. Sed quid ego his lecto rem remoror, cum in prõptu ſit in archetypis uerũ nomen: in tẽplo Sangi. Equidem demiror quod hic Sangus tantopere ignotus fuerit recentioribus grammaticis ut etiam in Liuiana hi ſtoria uno atqʒ altero loco in IJanum ſit demutatus.& eſt quidem unius numinis utrunq; nomen, ſed hæc Romana appellatio eſt, illa altera Sabina. Vehementer ſuſpicor pro talibus caſtigationibus Alerienſi nos malã gratiã debere:nam huius primi opera typographi Ro. ſunt uſi. Vndulata ueſtis primo laudatiſsimis fuit.) Lege, e lautiſsimis. ac mox: Acu facere Idæi Phryges inuenerũt. Quid ſignificat acu facere, latine ſcientibus? Lego: Acu facere id(hoc eſt pingere:nam pictæ ueſtis mentio præceſsit.) Phryges inuenerunt. Et ſic habent antiqua exẽꝑplaria. Cap. L. Mares q́; maxime ſimos, longis auriculis, infractisq́; armis q́; uilloſiſsimos probant.) Lege& diſtingue: Mares quammaxime ſimos, longis auribus infractisqʒ, armis quaàm uilloſiſſimis, probãt. Cap. LII. Primus togati generis inuenit Fuluius Hir Pinus.) Et hic& lib. 9. cap. 56. in antiquis exemplaribus cõſtanter legitur FEuluius Lippinus. Cap. UEIII. Mira ſolertia, uiſco inungunt oculos, calceariq; imitatione uenantium tradunt.) Vetuſti codices:uiſco inungi, laqueisq; calceari. nam utroq; modo capiuntur. Sequenti uerſu Cornelius ſuperflue adiectus eſt.nam& hoc ex autoritate Mutiani narrat, quod neſcio quis ad Corneliũ autorẽ retulit. alioqui cum duo ſint in indice Cornelij, Valerianus& Celſus, Plinius cognomen adieciſſet. Itẽ ſequenti uerſu lege, nouã exultatione adorare, nõ noua exultationẽ adoriri. Cap. Lv. VItima huius capitis dictio dilabidas eſt, nõ

HIS T. ANNOTATIONES— Cap. LvlI. Damæ manſueſcunt raro, cum feræ iure dici non poſſint.) Cum Plinius hic perquam elegantem tranſitionem faciat ad reliqua animãtia, ut uidere licet in manuſcriptis, hoc modo: Hi(nempe lepores) manſueſcunt raro, cum feri dici iure non poſſint. Complura nanq; ſunt nec placida nec fera&c. demiror quibus intemperijs agitatus deprauator lectionem mutãdam putarit, ac damas hic inſerendas, quãuis iam ante in alio genere recẽſitas, nec hic ullo modo quadrantes.Et quaſi hoc parum eſſet, titulum quoq; quem Plinius fecit De ſemiferis, ipſe uertit De damis, Sic nobis hic uere literarius porcus bonos autores caſtigat, Et talia diſſimulanter tranſilit Hermolaus, dum Ariſtotelem, dum Theophraſtũ, dum id genus alios conſulit, dum Ro. editionem cum Veneta confert, non paucis locis utranq; ex æquo ui tiatam, ſecurus interim quid in ipſis Plinianis habeatur archetypis, quod tamẽ in primis curandum erat.quod non illius inſectandi cauſa dictum accipi uelim, cui perpauci in literis cõferri poſſunt, præferri fortaſſis nemo: ſed ut appareat, hanc uiam ſuccurrendi ueterum monu mentis, quam nos ingredimur, eſſe longe certiſſimã, ſi modo uiri docti negociũ id qua par eſt cura ac religiõe tractandũ ſuſcipere non grauẽtur. Cap. LvII Quos cẽſorię legis princeps, Q. Scaurus& M. in cõſulatu non alio modo cœnis ademere q́; cõchylia.) Vbi nam leituùr iſtuc conſulum parv imò ubi Q.Scaurus? deinde ubi ſic loquuntur latini ſcriptores, Q. Scaurus& M.& non potius, Q& M. Scauri? Fatendum eſt& hic corruptam eſſe lectionem. Integra ſic habet:quos cenſoriæ leges, princepsq; M. Scaurus in confulatu: hoc eſt cenſores, & ante eos Scaurus cõſul, ccœ. ad. Sic enim dictum eſt hic princeps, quomodo apud Poetam: Princeps ærata Tarchon ſecat æquora prora, id eſt, primus. Librarij ferè non aliter ſcribebant que coniunctionem quam primæ literæ puncto poſtpoſito. id lector imperitus prænomen putauit:unde deprauandi occaſio. 1 e.““; Cap. VIIIf Elphinus non tantum hominis amicum animal, uerũ& muſica arte mulcetur ſymphoniæ cantu.) Rectius: non homini tantum aꝗmicum animal uerum& muſicæ arti, m. ſ.c. Ex hominum manibus ueſcens, ferensq́; ſe tractandũ.) Lege, præbensq́; ſe tractandũ. Paulo poſt Amphilochi ſcribendum, non Amphilochij, ãςαᷣ:αςνοunt autem in Epiro. Cap.x. Et cooperta terra, ac pauita corpore.) Melius, acpauira pectore. Cap. Xlr. Ipſis in ſomno mugitus, unde nomen uituli accipiunt. Tenenrt diſciplinãm.) Lege& diſtin gue:unde nomen uituli.Accipiunt tamen diſciplinãdã. Cap. xv. Silurus graſſatur irbicunqʒ eſt omne animal appetens, equos innatãtes ſæpe demergens, præcipue in Mcœæno Germaniæ amne prope Lisboũ& in Danubio. Mari extrahit᷑ porculo marino ſimillimus.) Hoc loco nominatim recenſentur piſces magnitudine inſignes, non marini, ſed fluuiorum, Nili, Rheni, Padi, Danubij, Boriſthenis, Gangis. horum medio catalogo non ſatis apte inſeritur marinus quidam piſcis innominatus. ſequenda igitur antiquorum codicũ lectio, ut poſt Liſboum nouæ orationis initium faciamus. Et in Danubio mario extrahitur, porculo marino ſi millimus.Is uulgo Italorum etiam nunc ſemilatino nomine moro appellatur, ob ſalſamenta illis notus, guſtu aſpectuq́; porcinam ſalitam nonnihil referentia, Germanis Huſio dictus, quaſi es, ſicut mario uᷣeες Cap. xvr. Sunt& piſcibus præſtita in hac parte auguria.) Noſtri codices melius:Sunt& in hac parte naturæ auguria, ſunt piſcibus præſcita. Cap. XVII. Inde aduectos Tib. Claudio principe Optatus Elipertius præf. claſſis, inter Oſtienſem& Campaniæ oram ſparſos diſſeminauit.) Lego: Optatus é libertis, ſcilicet ipſius principis.notum eſt autem ex Tranquillo& Tacito quanta fuerint potentia liberti Cæſarum. Cap.xvIII. His aquam acceptam ore remittunt.) Quiſquis hic ordinem mutauit, fecit ſermonem aiιμ‿εεοαꝙ, Vetus ordo eſt hic: his aquam emittunt, acceptam ore. Cap.xIx. Miratur Arcadia ſuum exocœtum.) Deeſt coniunctio&. Commemorato enim Verbani& Larij piſcium miraculo, ſubijcit, Miratur& Arcadia. Nam ſtagna& amnes tranſeunt. Pleriſque euidens ratio eſt.) Scribendum coniunctim: Nam in ſtagna& amnes tranſeundi pleriſque euidens ratio eſt. Cap. XxvII. Item miluus ſubit in ſumma maria.) Has uoces, item miluus, adiunximus fini præcedentis capitis, quas inde reſectas neſcio quis hic non ſuo loco aſſuit. Attollit cornua e mari ſeſquipedalia fere, cornuta, quæ ab his nomen traxit.) Diuerſa lectio antiquior, quam ſecuti ſumus: Attollit& mari ſeſquipedanea ferè cornua, quæ ab his nomen traxit. ut periphraſi utatur, de uulgo nota loquens. alioqui ſuperuacaneum uideri poteſt, de etymologia admonere in re tam clara. Si quis tamen illam alteram lectionem mauult, fruatur. Cap. xxix. Terreni maiores quaàm pelagici.) Lege pelagij, wendriαι. Sic Græci longe à littoribus diſſita uocant: noſtri wxeAæ*os, altũ. In fine capitis liburnicarum ludens imagine ſcribẽdum ex fide archetyporum, pro liburnicarum gaudens imagine. Cap. xxx. Simulq; eam deſcendere in duo ſenſu carentia, niſi for te triſti. Id enim ubi conſtat rumore nauigantium humana calamitas in cauſa eſt.) Antiquior lectio:niſi forte triſti(id enim conſtat)omine nauigantium, humana calamitas ini cauſa eſt. 1“ bbb Cap.

IN PLINII NATVRALEM
Cap. X XXIII. Nauigant ex his neritæ, præbentesq́; concauã ſibſi partem,& altera auræ opponentes, per ſumma æquorum uelificant.) Primum rectius legitur ueneriæ. Sunt enim conchæ non gratæ modo Veneri, ſed etiã cognatæ, ob cõmunem é mari originemeceIebrisqʒ eſt eius deę effigi es, cõcham, atq; haud ſcio an ex hoc ipſo genere, pede premens. deinde mirum quod non concauam partem auræ præbeat concha, ſed diuerſam, cum concaua ſit uelificationi aptior. Sequenda igitur& hic uetera exẽplaria. Nauigãt ex his ueneriæ, prębentesq; concauam ſui partem& auræ opponentes, p.fæ. u. Caſtigator nõ intelligens quid Latinis ſignificet præbere ſe& hune locum corrupit,& ſuprà præbẽs ſe tractandũ, in ferens ſe tract. deprauauit, quemadmodum illic annotauimus. Cap. XXXIIII. IJam quidem in tota rerum natura damnoſiſsimum uentri mare eſt.) Ventri ſupereſt, nec habebatur in archetypis manuſcriptis. Cap. XXXV. Animæ hominis periculo quæſita maxime placent.) Idem caſtigator nec hic ſenſit quæſita poſitũ pro acquiſita. proinde uitiauit ueterem lectionẽ: anima hominis quæſita m. p. acmox: Etantis ſolis ardoribus, atq; Indicis quoq; inſulis petunt,& admodum paucis.) Sincera lectio: atq; Indis quoq; in inſulas petuntur,& admodum paucas. Nec aliter fere Plinius hoc uerbo utitur, quamuis ubiqʒ; ſtudiũ fuit literatori neſcio cui ſyntaxin temere mutare. Speciem uero inani inflatam.) Vetus lectio, ſpeciem modo inani inflatam, modo, id eſt, tantummodo, frequens apud hunc ſcriptorem.
Præcipuum cuſtodiunt, pelago altius merſæ, q́; ut penetrent radij.) Tu ſcribe: quare præcipuũ cuſtodiunt pelagiæ, altius merſæ quaàm ut penetrent radij. De pelagijs piſcibus ſupra monui. Nam apud Græcos nõ eſt, nec apud barbaros inuentores eius aliud q́; margaritę.) Lege addẽdo. Nam apud Græcos id nõ eſt, ne apud barbaros quidẽ inuentores eius aliud q́; margaritæ. mox eſt, ſquamas aſsimulat, nõ aſsimilat, quod Gallicũ idioma ſapit. Enormes & feri colorisq; marmorei.) Vetus lectio:enormes fere c.q; m. Lauticiã eius omnẽ appara tumq; detractãs.) Imòͦ obtrectans. Gerebatq; auribus tum maxime.) Seribe: Gerebat cum maxime. In primis elegans locutio, ſed perſæpe apud bonos autores ſeribarum uel oſcitantia uel peruerſitate mutata. Vniones conuiuis ad ſorbendum dedit.) Melius abſorbendos dedit. Cap. xxXXvI. Quia cum uita ſua ſuccum eum euomunt.) Sua ſupereſt. Fraudatam ſe protinus luxuria credat, nos indiligentiæ damnet.) Magis placet uetus lectio: frau datam profecto ſe luxuria credat, nosq́; indiligentiæ damnet: Cap. XXXVII. Capiuntur autem purpuræ paruulis rarisq́; conchis textu, ueluti naſsis in alto iactis. Ineſt ijs eſca cluſiles mordacesq́; concharũ, quales uidemus has ſemineces, ſedredditas mari auido hiatu reuiuiſcentes. appetũt eas purpuræ.) Et hic locus peſsime eſt à caſtigatoribus acceptus. Deprauationibus ſingillatim commonſtrandis prolixior eſſe nolo: collatio eas ſatis indicabitScribi debet iuxta fidem archetyporum ſic: Capiũtur autem purpuræ paruulis rarisq́; textu ueluti naſsis in alto iactis. Ineſt ijs eſca, cluſiles mordacesq́; conchæ, ceu mitulos uidemus. has ſemineces, ſed redditas mari auido hiatu reuiuiſcentes appetunt purpuræ:.
Cap. x XXIX. In conchyliata ueſte cætera eadem ſine buccino, præterq́; ius temperaturę. Aeque pro indiuiſo humani potus excremento dimidia& medicamina addũt.) Hæc perobſcura ſunt, nec mirũ cum ſint deprauata. Legendũ: præterq́; ius temperatur aqua pro inuiſo humani potus excremento: dimidia& medicamina addunt᷑. Hoc eſt, præterq́; quod puccinẽ detrahitur, etiã hoc intereſt, quòd hic ius pro lotio aqua temperatur,& ex medicaminibus dimidium inditur eius, quod in purpuræ tinctura indi ſolet. Præter Plinius utitur pro præterea. id ubiqʒ; fefellit caſtigatorẽ, qui exceptionem eſſe putabat. Cap.xx. Sed alia ſunt, nec habẽt finem uitia: iuuatq́; ludere impendio,& luſus geminare miſcendo iterũ, & ipſa adulterare adulteria naturæ.) Sincerior lectio: Sed alia ſunt é fine initia: quod pulchre quadrat cum his uerbis, luſus geminare miſcendo iterum. Cap. XLIII. Glanus qui& glanis uocatur.) Caſtigatior lectio: Cautius qui glanis uocatur. nam ſic præcedentibus pulchreé cohæret. Cap. LI. Plani piſeium quibus cauda nõ obeſt aculeiq;, ut teſtudines& raiæ, in coitu ſuperueniũt.) Ita ne teſtudines inter planos piſces numerantur? Rectius: Plani piſciũ quibus cauda non eſt, aculeatiq;, ut teſtudines in coitu ſuperueniũt, id eſt, teſtudinum modo. Spari, torpedo, ſquali.) Sargi, non ſpari. Circa finem capitis eſt coaleſcit uulnus, nõ calleſcit. Cap. LIII. Poſtea uiſum tanti in extrema Italia petere Brundiſium oſtreas.) Rectius in extremã Italiam, familiari Plinio locutione. Cap. Lvil. In cauernis aquas hebetes remanere.) Vetus lectio, in cauernis aquas habentibus remanere.
EX ELIERNODEEGCINO Cap. III
Ngenitum eſt ei, teſtudines raptas frangere.) Legendum: ingenium eſt ei, id eſt, naturaN 1 Quarti generis eſt perenopterus, eadem moratur per lacus.) Vetuſta exemplaria: percnopterus, eadem oripelargus. Sequenti uerſu: ut quã uerberet coruus: nihil erat neceſſe mu tare in, utpote quam Cap:vnr. Traditum eſt, miſſas in ſublime ibi excipere eos.) Melius, miſſas in ſublime ſibi. Cap. Iix. Ac rictu columbis potius.) Vetus a colum

HIS T. ANNOTATIONES
columbi potius:ut intelligamus eam& leguminibus ueſci præter reliquorũ accipitrum mo rem.ad hoc rictum uix puto inueniri de ullis auibus, nedum de columbis. Cap. XIX. Vncos ungues habentes omnino non congregantur,& ſibi quoq; prædantur.) Lege:& ſibi quæq; prædantur. Cap. XxXII. Scipio an Metellus uir conſularis, an M. Sextius.) Prius an ſuperfluit. Is Scipio Metellus Pompei Magni ſocer fuiſſe fertur. Cap. XxxvIII. Et Cyrenaici Achorem.) Legendum,& Elei Myiagron. Atteſtatur noſtris exemplaribus & Pauſanias.ibidem, qua litatũ eſt illi die, non poſtq́; litatum eſt illi deo. Cap. XXXIII. Madefactũ multa aqua pennis puluerẽ ſpargũt.) Lege madefactę multa aqua. In genere item ripariarũ eſt.) Antiqua lectio:In genere parrarũ eſt. Parrarũ& Horatius meminit, tanq́; inauſpicatarũ.Impios parræ recinentis omen Ducat. Eadem iam pauore libera, ac materna uocante cura.) Rectius: Eadem in pauore libera ac materna uacans cura. Non enim narrat quid perdix facere ſoleat abducto per dolũa nidis aucupe,(nam tunc uolatu ſe proripit) ſed quo ingenio aduerſus illum alioqui utatur, cum aut non haber pullos, aut longe alio loco habet. Cap.xL. Caprimulgi appellantur grandiores merulæ aſpectu.) Lege grandioris. Hæc minutiora pigeret annotare, niſi animaduertiſſem omnibus inoleuiſſe editioni bus. Cap.xLII. Super omnia humanas uoces reddũt pſittaci,& quidem ſermocinantes.India auem hanc mittit, Pſittacem uocant.) Legendum, pſittaci quidem eriam ſermocinantes.nam hæc uerba, ſuper omnia humanas uoces reddunt, ad præcedentia referunt᷑ præterea legendũ, ſittacen uocat.& ita adhuc nõnullis barbaris nominat᷑ nam quod ad terminationes attinet, altera græca eſt, latina altera, neutra barbara. VItimorũ hoc capite uerborũ ue ra lectio eſt, ac cibis blandiente, non ad ciues. ſenſus eſt apertus. Quin& proxime ſequentis cap.extrema uerba deprauate leguntur:quæ poturo ſufficeret: pro, quantum poturo ſuff. Cap. XLII. Hunc ſiue æmulatione incitatus manceps.) Nihilo deterius habuit priſti na lectio, æmulatione uicinitatis:& plena erat locutio etiã abſq; partici pio. Cap. XxLIX. Venerunt in Italiam Bebriacẽſes bellis ciuilibus trans Padum externæ& nouæ aues(ita enim adhuc uocantur)turdorũ ſpecie.) Quibus nam bellis ciuilibus? nam plura fuerunt diuerſis temporibus. Deinde ſi Bebriacenſes uocabant᷑, uerba per parentheſim interiecta, poſt hanc uocem Bebriacenſes ſtatim ſubijci debuerant. Præclare adiuuerũt hic quoq; noſtra exemplaria, ubi ſic legitur. Venere in Italiam Bebriacenſibus bellis ciuilibus trans Padum& nouę aues(ita enim adhuc uocantur)turdorum ſpecie,& c. Loquitur de bello ciuili Otoniano, quod ob cladem ad Bebriacum Galliæ Ciſalpinæ oppidũ, Bebriacẽſe nominat.& externæ uerbũ eſt ſuperuacaneũ, inſcitia caſtigatoris adiectũ. is quiſquis fuit, non ſentiens& pro etiam dictum, putauit aliquid deeſſe. Cæterũ aues ipſæ nouæ appellatæ ſunt cum recens adueniſſent, ac deinde ea appellatio manſit, etiam poſt multos annos ab earũ aduentu: id quod ſatis indicare poterat uel titulus capitis, De nouis auibus. Sic enim& hic& in primo libro conſtanter habet᷑ in manuſcript. uoluminib. Cap. L. Gallinaceos quoq; paſcẽdi lacte addito cibis.) Non multum fortaſſe refert, attamen antiqua ſcriptura eſt, Ilacte madicis cibis. Cap. Lv. Liuia Auxguſta.) Vetus lectio, Iulia Kuguſta. Nec erat mutãda nam tametſi hæc ipſa gentilicio nomine Liuia primum dicta eſt, tamen iam natu grandior, ut marito tam honorifica appellatione æquaretur, Auguſta cõſalutata,& peræq; honoris gratia in gentem Iuliam aſſcita, Iulia Auguſta uocari cœpit, relicto priore nomine. quemadmodum ex Tacito diſcere licet.Nec aliter legitur in omnibus emendatis autorũ monumẽtis, duntaxat quoties Auguſtæ cognomen addit᷑. Cap.L x. Nec aliãs in pluribus tanta fœcunditas, ma ior tamen paruis.) Legendũ: nec alia plures.ſ.parit quaàm melancoryphus. Tanto fœcũditas maior paruis. Cap. L XI. Cui membrana ceu pennæ.) Melius, cui& membranaceæ pinnæ uni. Cap. LxIII. Ea de cauſa ingrediuntur in concepru.) Melius quadrabit ſi legas in coitu, ut eſt in manu ſcriptis. Viciſſe Olympia prægnantem equã Hecratidis Theſſali inuenimus.)Scribo, prægnantẽ Echecratidis. Cap. LXI. Exomnibus quæ perfectos fœtus, uel tantos& innumeroſos ædũt.) Lege: Ex omnibus quę perfectos fœtus, ſues tantum& numeroſos ædunt. Cap.XX. Qui ob id cogunt᷑ in naſſas.) Lege, quæ ideo conijciuntur in naſſas. Cap. LxXI. Orygem perpetuo ſitientem Africa generat, ex natura loci potu carentẽ cum mirabili modo ad remedia ſitientium.) Germana lectio: Oryem perpetuo ſitientia Africæ generãt,& natura loci potu carẽtem, mirabili modo ad rem. i. Sequenti uerſu ubi legitur, ſaluberrimi liquoris hauſtu ueſicis: dele hauſtu. 8 Cap. LxXXI. Vulpes& milui: angues& muſtelæ& ſues.) Codices antiqui meliusVulpes& Nili angues:muſtelæ& ſues. Componit enim animalium paria inter ſediſsidentium. De aſpide miraculum à Philarcho traditur: Is enim autor eſt,&c.) Vetus lectio: De aſpide miraculum Philarcho reddatur. Vult enim Plinius fidem rei quam narrat penes autorem Philarchum eſſe. Id cum non intelligeret caſtigator, homo craſſæ Mineruæ, more ſuo caſtigauit, hoc eſt, mutauit in deterius.
818 bbb 2 Ex libro

IN PLINII NATVRALE M
IEIX LIBRO VNDECIMO 1 Cap. VII Igra cruſta eſt prima, ſaporis amari.) Lege, Comoſis cruſta eſt prima. Explanat em̃ has c1X4“*“ comoſin. Cap. x Apprehenſis Ponduſculo lapillis ſe librant.) Melius, apprehenſi ponduſculo Japilli ſe librant. Cap. X-. Fucus ademptis alis in alueum traiectus.) Scribo, reiectus. Cap. XII. Itaq; cum pri ma.) Lego pro cum, tum, hoc eſt, Vergiliarũ exortu. Cap. XIII. Qua feruoris ipſius ſpuma concreſcit.) Scribe quæ, uidelicet membrana. nam ſi ſpuma nominatiuus non ablatiuus eſſet, in quam dixiſſet, potius quàm qua. Cap. XIII. Contra copia ignauiam affert. Maciem melle non erithace paſcunt.) Non leue erratum. Lege, ac iam melle non erxithace paſcunt: ut ſit ſenſus, ſi copia mellis adſit, faſtidiri erithacen in cibo ab apibus. Et mox error errorem peperit. Quia deprauato, ac iam, in Maciem non belle cohæret, Ergo diligen tiores: pro una uoce Ergo, ſuppoſitæ ſunt tres, Qui autem ſunt. Mox, Dies ſtatus inchoandi:melius quam, ſtatutus. In fine capitis pro non alia ſuauitas uſusq;, repoſuimus, non alia ſuauitas uisq;. Cap.Xx v. Aptiſsimum in æſtimatione e thymo.) Vetus lectio, Aptiſſimum exiſtimatur è thymo.& ſequenti uerſu pro, cum ſit, quod fir. Sequens probatio ut ſit odoratum& dulce, reglutinoſum.) Quid hoc uerbi eſt reglutinoſum:? Reſtituimus:odoratum, ex dulci acre, glutinoſum. Cap. xvI. Aequitas etiam in eis obſtringitur.)
Lege addendo uoculam, Aequitas quidem etiam in eis obſtringitur, nec caret ſua eleganria particula quidem. Sicut ſequenti uerſu temerarie fecit qui detraxit uocem Ergo, ſcribens in primis præcipitur, pro in primis ergo præcipitur. Nam ubi incubauere, fauos liuidos faciunt.) Antiqui codices, Nam niſi incubauere. ut quod præcedit ad opera, non de mellificio ſed de prolificatione intelligatur, quæ incubatu fit. Tertio indeuerſu addeuerbum exi ſtimatur: ulceribus aptiſsimum exiſtimatur. Quam probabilem aliâs ſententiã fucorum euentus coarguit.) Prouentus non euentus. Cap. XvII. Cum procedit, und eſt: totum examen circa eum cõglobatur.) In uetuſtis codicibus aliter legitur ac diſtinguit᷑: Cum procedit, und eſt rotum examen, circaq; eum conglobatur. Bellum uero quod mox aſsidui cuſtodes autoritatis, neſcio quis deprauauit in, aſsidua cuſtodientes autoritate. Apparatus indicio diem tempeſtiuũ eligentium.) Lego, apparatus indice, nempe murmure, quod nomen proxime præceſsit. Si qua laſſatus deficit, aut forte aberrauit, odore proſequũtur.) Verior lectio: Si qua laſſata def. a. f. a. odore perſequitur. nam laſſari& aberrare in regem competere non poteſt. Sedere in ore infantis Platonis, tunc etiam ſuauitatem illam prædulcis eloquij portendentes.) Vt uerior ita multo elegantior uetus lectio: Sedere in ore infantis tum etiam Platonis, ſuauitatem&c.& continenter. Sedere in caſtris ducis Druſi Imperatoris, tunc proſperrime pugnatum.) Lege: in caſtris Druſi Imp. cum proſp. pug.& circa finem cap. alterutra pars, quæ ſuis: non, quem ſuis.& ſequenti uerſu: maxime rixa inconuehendis floribus exorta:non, Maxima rixa& in c. f. e. Cap. XvIII. Aliqui non niſi in tantum adacto inteſtinum ſæpe aſſequatur.) Vetus lectio: ut inteſtini quippiam ſequatur. ſequenti uerſu redundabat, dein. Adrepentesq́; foribus opertas ſuflant: ab hoc ſpa tio prouolant.) Reſtituimus ex fide ueterum codicum: adrepentesq́ʒ; foribus per eas ſufflãt: ad hoc prouolant.hoc eſt:ad flatum ranarũ prouolant apes. Cap. XIX. Papilio etiam ignauus& inhonoratus, luminibus accenſis aduolans.) Adde uoculam hic. papilio etiã hic. quod non de quouis papilione loquatur.& aduolitãs frequentatiua forma legendũ. ſed gra uius erratum mox ſequitur, utpote non ſimplex. Filis etiã araneus, quacunq; inceſſerit, alarum maxime lanugines obtexit. non enim de araneo loquitur, ſed tertium nocendi modum papilionis narrat:filis etiam araneoſa, quacunq; inceſsit, alarum maxime lanugine obtexit. Cap. X XII. Prima eas retorquere rurſusq́; texere inuenit.) Veteres codices: redordiri rurſusq; texere. Cap. xxIII. Hanc ab his quoq; cogi ſubigiq;.) Quoq; redundat, ſicut antepenultimo uerſu duæ dictiones, more ceræ: quæ cera ex poſtremis ſyllabis uerbi lenteſcere nata eſt. Et primã dictionẽ huius capitis quæ eſt Bombyces, mutatis poſtremis literis perperã aſſuerunt fini uigeſimiſecundi capitis, cum ibi nõ minus grauiter q́; argute dictum ſit, ut denudet fœminas ueſtis: ac ſi dicat nihil abſurdius fieri poſſe, q́; cum ueſtis ad tegendum partes quibus pudor debetur inuẽta, eadem ad nudandum eas adhibeat᷑ pellucida: quæ argutia perit ſi dicas ueſtis bombycina, ac nõ ſimpliciter ueſtis. Nec puduit has ueſtes etiã uiros leuitate uſurpare, propter onera æſtiua.) Ita ne hæ ueſtes propter onera uſurpant᷑;, ac non magis propter leuitatẽ? Verior lectio: Nec puduit has ueſtes uſurpare etiã uiros, leui tatem propter æſtiuã. Primum fœminarũ laſciuia his uſa eſt, quæ gauderent nuditatẽ ſuã per eas ſpectari. Deinde uiri quoq; uſurpare cœperũt, ob delicatã leuitatem æſtati conuenientẽCap. x XIIII. Circinato adnectens.) Hocadiectiuum nomen ſubſtantiuum poſcit:
& habetur ſanẽ in manuſcriptis:circinato orbe adnectens.circinatũ uocat tam abſolutum, ut circino ductus uideri poſsit. Derelicto laxo prætẽti ſumma parte.)In his quidẽ uerbis um

HIS T. ANNOTATIONES
lum cõmodum ſenſum uideo. Quod ſi legas ut in noſtris archetypis habetur: derelicta laſſo pręrenti ſumma parte:ſenſus erit:prætentæ telæ ſummam partem imperfectam præ laſſitudi ne ab araneo derelictam. ubi arbitrari licet, legendum eſt, non liceat. Pariunt autem oua ea in telas expanſa, quia ſaliunt.) Pro expanſa lege,& ſparſa. Ideo ſparſa, quia ſaliunt. Pariunt
autem trecentos. Repoſuimus:pariunt autẽ& tricenos. Cap. xxvIII. In Thraciæ partibus iuxta Olynthum.) Vetus lectio, in Thracia iuxta Olynthũ. Quod in hoc annotaui, ne indocti qui ſic loqui ſolent, exemplum apud Plinium inueniri iactent. Cap. XxIx.
lidem quippe noctibus nonuolare eas propter frigora tradiderunrt, ignari etiã longinqua maria ab ijs tranſiri, continuata plurium dierum profectione. Quod maxime miremur, famẽ quoq; quam propter externa pabula petiere, ſciunt imminere.) Non obſcurum erit ex collatione, quanto& hic antiqua lectio ſit incorruptior. lidẽ quippe nec uolare eas noctibus propter frigora tradiderunt, ignari etiam longinqua maria ab ijs tranſiri, continuata pluriũ dierum(quod maxime miremur) fame quoq;, quam propter externa pabula petere ſciũt. Italiam ex Africa magna cohorte infeſtant.) Scribo, Italiam ex Africa maxime coortæ infeſtãt. Cap. xxxlI. Multa autem inſecta& aliter naſcũtur, atq; aſilus in primis ex rore.) Aſi lus nec eſt in emendatis exemplaribus, nec alioqui hic locum habere poteſt, ubi de papilioni bus fit mentio, non de aſilis. Sequenti uerſu eſt inde porrigitur uermiculus, non oritur. Cap.xxxVII. Alij præfixa his pila cuſpidãt.) Malim ut uetus: alij pręfixa haſtilia cuſpi dant præcedit enim cornibus. Oculos unicolores nulli, cum candore omnibus mediuſculo differentes.) Vetus lectio melior: Oculus unicolor nulli, cum cãdore omnibus medius color differens. Ardent, intenduntur, humectantur, cohibentur.) Legi debetthumectant, cõniuent. Ab ijſdem qui altero lumine orbi naſcerentur, Coclites uocãtur: quis parui utrinq; ocelli, Lucini iniuriæ cognomen habuere.) Locus eſt fœde corruptus. Exemplaria manuſcri pta habent:Ab ijſdem qui altero lumine orbi naſcerentur, Coclites uocabãtur: qui paruis utriſq;, Ocellę Luſcini iniuriæ cognomen habuere: Vt hoc interſit inter Luſcinũ& Coclitem, quod hic ſit unoculus natus, ille per uim eluſcatus, Porrò Coclitem eo modo opici ex Cyclo pe detorſerunt, quo ex Ganymede Catamitum. Fuerunt autem Coclites Horatiorum gẽtis, ſicut Seruiliorum Ocellæ, Fabriciorum Luſcini, Pompeiorum Strabones, Papiriorum atq; Aeliorum Peti. Bobus bis mutantur.) Vetus lectio: Boues bimi mutãt. Setis intus os hir tum,& linguam eriam appellatam.) Lege,& linguam etiam acpalatum. Cap.xxxix. Quæ uero ratio crocodilis, ſi non cruori, ſed duritiæ tergoris tribuatur& ſolertia.) Lectio ſanc inepta, caſtigãda ad exẽplaria uetera ſic: Ceu uero nõ crocodilis duritia tergoris tribuatur& ſolertia. Coarguit enim hoc exemplo quorundam opinionem, qui ſubtilitatem animi conſtare cute operimentisq; corporum putabant. Velut languidiores cum mẽſtrui curſus ſtetere.) Legendum, ut& lanugines oris, c. m. c.. Cap. XxL. Primogeniti in quaq; parte ſues primas premunt,& ſi eſcæ ſunt faucibus proximæ.) Prodigioſa deprauario, cum âà Plinio ſcriptã ſit:Primis genitis in quoqʒ partu ſues primas præbent:eæ ſunt faucibus proximæ, ſeilicet mammæ. Cap.xLI. Tenuiſſimum camelis, mox equabus.) Manuſcripti codi ces habent equis, nuſquam obſeruantes recẽtiorum exceptionem de ablatiuo in filiabus, equabus, aſinabus. Sicut& ſupra 40. cap. Aſinis à fœtu dolẽr, non Aſini. Idem animaduerti& in Liuianis exemplaribus. Cap.xLlII. Duobus alpes generibus pabula ſua approbant, Dalmatiæ Docleatem mittunt. Centronum terræ Natuſicum.) Vetus lectio: Dalmaticæ Docleatem mittunt, Ceutronicæ Vatuſicum. Dalmaticas uocat iuga à Carnis ad Dalmatas uſqʒ pertinentia. Cap.xL v. Sunt autẽ crura his obliqua, humani poplitis modo.) Pollicis non poplitis. Qua perfoſſa, ceu uinculis, ſpiritus fugit. Legendũ, ceu iugulo, ſcili cet perfoſſo. Cap.xL᷑vi Leo etiamnũ tortuoſos.) Scribo tortuoſius. Cap.xVII.
Confirmãt& apodas habere, nycterin& drepanin, in eis quæ rariſsime apparent.) Nycterin pro rara nõ agnoſco, quæ Græcis ueſpertilionẽ ſonat, uolucrẽ potius q́; auẽ, raræ aui rarũ nomẽ magis conuenit, quẽadmodũ habet antiqua ſcriptura,& apodas habere,& ocen& dre panin. Cap. LI. Hinctot cãtib.& modulis flexiões.) Antiqua lectio potior: hinc tot can tus& moduliflexionesq; Cap. LIII Qui uenena ſerpẽtium ſuctu&corporiib. exigerẽt.) Melius.corporibus eximerent. Scythæ ſagittarũ ungũt aciẽ.) Vetus lectio, Scythæ ſagittas
tingunt. ENX LIBRO DVvODECIMO 8 Cap IIII I quam peculiarius Virgilius celebrauit ebenum.) Rectius manuſcripta uolumina: Vnam ê peculiaribus Indiæ Virg. celebrauit ebenum. Cap.v. Quorũ pondera adeo in terram curuantur, ut anno ſ.i.) Incorruptiora exemplaria: quorum imi adeo&c.
Cap.vI. Quo ſapientiores Indorum uiuunt.) Lege, ſapientes, id eſt, philoſophi. Cap. IX. Facilius hoc& cruſtoſius amariusq;& gummoſum.) Lege addendo iuxta fidem ueterũ codicũ: Facilius hoc& cruſtoſius amariusq;, at Indicum humidius& gũmoſum. Ibidem legitur, in libras X. terni, nõ x tantum. Cap. xIiI. Vt alij exiſtimauere frutice bbb 2 uenoſo

IN PLINII NATVRALEM
uenoſo.)) Exemplaria noſtra quæ ob uetuſtatem ſequimur, habent, frutice myrtuoſo. Quodq neſcio cur debuerit magis abſurdum uideri, quàm gummoſus& ſimiles Plinianæ uoces.
Cap.xiIlI. Græci ſtagoniam& atomum tali modo appellãt, minorẽ autem Arabia.) Imò orobiam a magnitudine*⁵ο⁷, hoc eſt erui. VIrimo huius capitis uerſu lege, potius q́; in micas frietur. Cap. Xvi. Facillime autẽ adulteratur Indica myrrha.) Scribo, fallaciſſime autem adult. Cap. XvIII. Periti rerum aſtruxerunt.)aſſeuerant, non aſtruxerunt. Cap. xix. Reuehuntuitrea& ænea.) Melius,& ahena. Sterilior imbre, ceu diræ naturæ.) Vetuſti codices: ſterilior imbre, cæduæ naturæ.& mox illic legitur, uenia cędendi, non metendi. Deinde ſorte germina diſcerni.) Cremia, nõ germina: quæ uox uel ex pſalmogra pho nota eſſe poterat. Cap. xx. Per Nabathęos Troglodytasq; confines, qui conſide re ex Nabathæis.) Vetus lectio: per Nabathæos Troglodytas, qui conſidere ex Nabathæis. Vt intelligamus coloniam a Nabathæis negociatoribus in Troglodyticen deductam.
Cap. xxilI. Eandem quæcunq; ſit aſpalatho.) Lege, eandem quæ ſit aſpalatho.
Cap.xxv. Maxime probatur quod ante ſemel fluxit.) Melius uerus exemplar, Maxime probatur quod ante ſemen fluxit, id eſt, antequam ſemẽ prolatum ſit. Paulopoſt illic le gitur:Exit& in Pamphylia, ſed aridior: non, acrior.
EX LIBRO DECIMOTERTIO Cap. 1 u Rimumqh id ſcire conuenit, mutata autoritate ad peius trãſiſſe gloriam.) Sincera lectio: mutatam autoritatem,& ſæpius tranſiſſe gloriam. Cap.llI. Veſtes prolongant
tempus.) Antiqui codices: Veſtes prorogant tempus. Summa cõmendatio eorũ, ut tranſeuntem fœminam odor inuitet, etiam aliud agẽtem.) Magis placet quod in ijſdem codicibus habetur:ut tranſeunte fœmina odor inuitet etiam aliud agentes. Neq; enim uſqueadeo corru pti fuerunt Romanorum mores, ut frequentior eſſet uiris quàm fœminis unguẽtorum uſus. ac mox: Sed quoſdam craſſitudo maxime delectat, idipſum approbantes.) Illic eſt, ſpiſſum appellantes, non idipſum approbantes. Atqʒ Caium principem ſolitum Ilauari.) Lege, atq; Caium principem ſolia temperari, ſcilicet iuſſiſſe. Vtinamq; dicere poſſemus, quis primus inſtituiſſet iſta, nimirum hac mercede orbem terrarum corruptæ deuicere aquilæ. Duas uoculas, ita eſt, quibus perquam eleganter Plinius utitur, ſcribarũ ſiue potius caſtigatorũ temeritas deprauauit in, iſta. Sic enim ſcribitur ac diſtinguitur in emendatis uoluminibus. Vtinamqʒ dicere poſſemus, quis primus inſtituiſſet. Ita 1“ hac mercede corruptæ terra rum orbem deuicere aquilæ. Sic lib. 7. cap. 40. dixit, Ita eſt profecto, alius de alio iudicat dies. Item lib.1s.cap.6. Itaq; eſt profecto, opera non impenſa cultura conſtat. Præterea lib. 24. cap.1. Ita eſt profecto, magnitudo populi Ro. perdidit ritus, uincendoq́; uicti ſumus. Cap.IIII. Genera earum plurima:& prima fruticem nõ excedentia:ſterilem hanc, aliubi et ipſum fer tilem, breuemq; ramis obiri umbra foliorum.) Emendata lectio: ſterilem hũc, aliubi& ipſum fertilem, breuiqʒ; ramorum orbe folioſum. qui error tam craſſus eſt, ut mirum ſità nemine deprehenſum. Præterea cæſum a dorſo puluinato,& in aluo media fiſſura pleriſq; umbilicatum.) Repoſuimus ex manuſcriptis: Præterea cæſum à dorſo puluinata fiſſura,& in aluo media pleriſq; umbilicatum. Quod erat prius, pomis refertam.) Pro his uerbis longe alia ſunt in antiquis uoluminibus, nempe hæc: eratq́; cum hæc proderem fertilis. Cap. vII. Cer toq; eam ſugit alienus humor, qui aluum omnem rigat.) Lege:qui aliam omnem rigat. Cap. Xxl. Neq; ad alios uſus illis, quqam funibus. Rex Antigonus in naualibus uſus eſt rebus, nondum ſparto cõmunicato.) Sincera lectio: Nec alijs uſus eſt quàm inde funibus rex Antigonus in naualibus rebus, n. ſic. Cap. xlI. Quæ potuit eſſe ſegminibus utrinq; amputatis.) Scribo reſegminibus. Minus ſorbet. Politur& charta magis, ut ſplendeat.) Le ge& diſtingue: Minus ſorbet politura charta, magis ſplendet. Deprehenditur& lentigo oculis, ſed medijs inſerto glutinamentis ceu tenia iunco papyri bibulo, ibi uix litera fundente ſe.) Voluminum ueterum emendatior lectio:ſed inſerta medijs glutinamentis tenia, funo papyri bibula, uix niſi litera fundente ſe. Nam fabrili d; gũmi cõmiſſuræ fragiles ſunt.) n eiſdem codicibus melius eſt: Nam fabrile gummisq́; fragilia ſunt. Fabrile uidelicet glutinum.& gummis genitiuus eſtà gummi, ,&εμμαι νέρμιαμεα Minimum hunc modum interge rit.) Lege, minimum hoc modo intergerij. Cap. xiI. Quod eo magis miror, ſi etiam num Homero condente egyptus non erat. At cur ſi iam hic erat uſus, in plumbeis linteisq; uoluminibus ſcriptitatũ cõſtet? Cur& Homerus in ipſa illa Lycia Bellerophonti, codicillos datos nõ Epiſtolas prodidit?) Hic tenebrio neſcio quis aliquot uoces ex 11. cap. repetitas, ſed deprauate, infulcire auſus eſt. nam uetuſta exemplaria omnia tantum habent: Qe.m. m. fe. H.c. Ae.non erat:aut cur ſi iam hic erat uſus in ipſa illa L. B.&c. Agnoſcis erudite Iector Plinianum orationis fluxum, nullam interpolatoris operam deſiderantem. 0 impudentiam. Cap. xv. Interijt nuper incendio quam Cethegus decedens libris 14. permutauerat.) Vetus lectio: Interijt nuper incendio à Cethegis deſcẽdẽs, ·5. xiiij permutata. A 8 S . b 8 iberi
1

HIS r. ANNOTATIONES Tiberijʒ Cæſaris liberto.) Lege addendo: Itemà Nomio, nam duas recẽſet ampliſſimas, Ptole mæi unam, alteram Nomij. Operimẽto conchylij& laminæ per mediam ueſtitam fuiſſe.) Pro peſſima opera malam gratiã meritus eſt, quiſquis hic Pliniana uerba, aliquot de ſuo additis, interpolare non eſtueritus. Nam ſincera ſcriptura tantũ habet: operim ento laminæ ueſtita, quemadmodũ lateritij parietes ornatus cauſa marmoreis cruſtis ueſtiuntur. Nutriun rur optime ſplendeſcuntqʒ, manuqʒ ſicca fricantur ab alienis maxime: nec abaculis læduntur, ut in his genitæ.) O belle tractatum Plinium. Vide obſecro lector, quantũ hæc d germana lectione diſcrepent, quæ talis eſt. Nutriuntur optime ſplendeſcuntq; manu ſicca fricatæ 4 balineis maxime:nec d uinis læduntur, uti his genitæ. Cap. XvIlI. Totumq;h abire in lacum.)In altum, non in lacum. Cap. xix. Punicum malum cognomen ſibi uendicat.) Lege, cognomine ſibiuendicat. Cap. xxl. Semine colorè& ſpecie foris.) Farris, nõ foris. Cap.XXIII. Vtilitas herboſa ergo,& eo lærior ſatietas, quod perquam modico pingueſcunt& quadrupedia.)Exemplaria uetera: Vtilitas quæ eruo, ſed ocyor ſatietas, perquã modico pingueſcente quadrupede. Obiterq́; inter ordines allium capeſſere fertile eſt.)Iege:allium& cepe ſeri fertile eſt. Cap.xxv.- Vixut reſpicere e naui tutum ſit.) Proſpieere nohreſptewrr.— G c11114144“X““
¶& YVbdiales inambulationes umbroſis operculis opacat.) Sincera lectio, umbroſis pergulis. ut eſt uidere in emendatis manuſcriptis. Cap. MI. Vua tàꝗ parua, ut niſi pinguiſſi mo ſolo coalere non poſſit.) Rectius, colere nõ proſit. In neglecto ſolo moroſa, pingui putreſcit, gracili omnino non prouenit.) Legendum, In eligendo ſolo moroſa. Moroſam in eligendo ideo dicit, quod ei nec pingue nec gracile ſatis conueniat. Tuncq́; Albanum uinum æmulantur.) Reſtituimus ex uetuſtis codicibus Albano uinõ æm. Sic Martialis: KRemula Ba janis Altini littora uillis. locutiõeaà græcis accepta, æααιονμααeuius hoc uideri poterat, niſi in his leuibus tam ſæpe ſcribæ ludere ſibi permitrant. Morica cõtra omnes ictus firmiſſima.) Veteres libri, contra omne ſidus fir. Cap.III. Et coronaria naturæ luſu ſtephanitis.) Scribo, coronario naturæ luſu. Cap. IIiI. Cum C. Gracchus tribunus plebis ſe ditionibus agitatis interemptus.) Latinius noſtra exemplaria, plebem ſeditionibus agitans. Raro quippe adhuc fuere, nec niſi importatis ſingulis teſtis milia nũmũm.) Vetus lectio, nec niſi in nepotatu. Cap. VvI. Pucino retulit acceptos non aquoſo.) Lego, pucino retulit acceptos, non alio uſa. Cum eadem uitis aliud alijs locis pullulet.) Maluimus et hic no ſtros manuſcriptos ſequi, in quibus eſt, aliud alijs locis polleat. Cap. vIIl. Nec Cymoliti per ſe gratia.) Noſtri ueteres codices Tmoliti habent, cuius& apud Græcos fit mentio. Cæſarẽ non aliud potaturum.) Scriho, poturũ. Cap. x x. Interfectam fuiſſe d marito.) Scribo ad exemplar uetus, interfectam fuſte d marito, atteſtante Gellio. Aromaticis delectatos.) Lege Rromatite. id eſt quod nunc Hippocratis uocant, cuius inuentũ uideri uo lunt. Cap. xiIII. Sic quoq; diu tranſmarina füerunt in autoritate ad atauos uſq; noſtros, etiã falerno iam reperto, ſicut apparet ex illo comico uerſiu Anaxipoli s Thaſij: Quinq; Thaſij uini inde depromam, Falerni bina.) Quid ego audio, Anaxipolim Thaſium Latinos uerſus ſcriptitaſſe? an forte græce quidẽ ſcripſit, ſed togatas fabulas. alioqui inepte citatur teſtis, ubi agitur de autoritate quæ fuit uinis in Vrbe atq; Italia. Subijciam& hicueterẽ lectionem quo magis appareat deprauatio. Sic quoq; poſtea diu tranſmarina in autoritate fuerunt, & ad auos uſqʒ noſtros: quin& falerno iam reperto, ſicut apparet ex illo comico uerſu: Quinque Thaſii&c. Neqʒ; enim ratio temporũ patitur ut legamus ad arauos, de uinis quæ poſt Opi mium conſulem in precio fuerunt. Milia cadorum congiorum.) Lege, cadorum cõgiariorum, idt eſt qui congium caperent. Sequenti uerſu eſt C. Sentius, non Senſius. Hortenfius ſuper decem cados hæredi reliquit.) Non uideo cur hoc magnum uideri debeat, cum LuculIo eiuſdem uini pluſqum c. M. cadorum fuiſſe ſupraà in hoc ipſo capite ſcriptum ſit. uerior eſt dubio procul manuſcripta lectio x³. cadorum, quod ſcribæ hoc modo ſcribere ſolent X. inde lapſus occaſio. Cap. xv. Quid ni? Et Cæſar dictator triumphi ſui ccena uini falerni amphoras c. Chij cados c. in conuiuia diſtribuit.) Conuiuia hic uocat certum cõuiuarum numéẽerum und diſeumbentium, qui ferèẽ intra Muſàrum numerum conſiſtebat, iuxta tritum illud prouerhium:Septem conuiuium, nouem conuitium. Quare nimio plus eſſent centum cadi uel Cyclopum conuiuio. Itaq; malui antiquam ſcripturam ſequi. Quid, non& C. d. t. f. cu. famphoras, Chij cados, in conuiuia diſtribuit; id eſt in ſingula cõuiuia ſingulos cados ſin gulasq; amphoras. Cap. XvI. Fit& epomis.) Melius, Fiunt& è pomis. ac mox: primumqh é palmis, non, proximumq; ei éè pal. Myrtitem Cato quemamoddũ fecerit, hoc pauſopoſt indicabimus.) Melius, Myrtitem Cato quemadmodum fieri docuerit, mox paulo indicabimus. HX Cxteris herbis colatis.) colatis redundat. Qualem& redolent ſalicum Patauinorũ in paluſtribus uindemiæ.) Lege, qualem& ſalicum redolent Patauinorum in p. u. bbb 4 Cap.

IN PLINII NATVRALEM ue1e6“ Cap. xvII. Adeò nihil intentatum in uita fuit.) Elegantius datiuo caſu. adeo nihil intentatum uitæ fuit. Cap.xvilI. Aſpendios, damnata d feris.) Damnataaris, lege. a qap enim libare ſignificat. Aegyptus& ecbolinam habet abortiuos faciẽtem.) Vetus, Aeg.& echolada haber, abortus facientem. Sic& maris nauigio.) Rectius, mari nauigato. Cap. xix. Prolibare dijs nefaſtũ habetur uino.) Rectius in uetuſtis codicibus ſcribitur uina, ſicut tertio ab hinc uerſu polluta& Græca. Præcepta tradiderint.) Præcepta condiderint, eſt in ueteribus, idq́; non ineleganter, ut nihil opus fuerit mutare. Anni prioris ui na nonnuſquã fece acetoue condiunt.) Vetus lectio: Nonnuſquã prioris uini fece acetoue cõ diunt. Cap. xx. Iterum ſponte feruere: qua calamitate cum deferbuit deperit ſapor.) Cum deferbuit uoces ſunt ſuperuacaneæ,& ab interprete primum adiectæ. Acor aut fumidum uirus, aut picis aduſtio.) Lege, picis aũt aduſtio. nam ſuperiora reſinæ uicia ſunt, hoc icis. Aſia picẽ Indicã maxime probat, Gręcia Piericã.) Non Indicã, quod abſurdũ erat, ſed e ab Ida cantatiſſimo Troadis mõte, atteſtante etiã Theophraſto. Cap. xxl. Sic coopercula doliorum medicãda.) Imò opercula. error natus ex geminatione literarum. Cap. XXlI. Poſtera die ex ore halitus fœtidi.) Veteres codices diſerte habẽt, halitus cadi, ut intelligamus eos nimia temulentia cadũ olere. Cũ priorẽ diẽ quortidie perdãt, imò ue ro& uenientẽ.) Nihilo deterior erat uetus lectio:illi uero& ueniẽtem. L. Piſonẽ urbis Ro mę curatorẽ ab eo delectũ.) Sincerior lectio extat in antiquis uoluminib. L. Piſonẽ urbis Ro. curæ ab eo delectũ. hoc eſt, ad curã. Præfectus urbis creatus eſt, nõ curator:& præfecturã circumloqui libuit. EX LIBRO DECIMOQVINTO Cap. 1 Leam Theophraſtus celeberrimus& Græcorum autorib.) Moderatius Plinius, TheoO) phraſtus eceleberrimis Græcorum autoribus. M. Seruius T. EFædilis curulis.) Anti qua ſcriprura, M. Seius L. F. Certe Seruius prænomen eſt, non nomen. Nec deſiderare raſtros, aut falcẽ ullam, aut curam.) Elegantius uetus: Nec deſiderare raſtros aut falces, ullàmue curã. Cap. IiI. Has enim ociſſime occupat æſtas, quia ſunt tenerrimæ,& amurca cogit decidere.) Vera lectio: has em̃ ocyſſime occupatas, quia ſunt tenerrimæ, amurca cogit decidere. Cum omni hora oleũ decreſcat.) Lege, omni mora. Cap. v. Quam earum in his locis optimam eſſe dicant.) Veteres codices: Quã earum finitimis locis o. e. d. nec erat opus mutare. Cap. vI. Præterea conchas& plumbeas cortinas aere uitiari.) Vitiata lectio eſt:reſtituimus iuxta fidem archetyporum ſic:præterea in conchas& plumbeas cortinas:ære uitiari. refertur enim ad decapulandum quod præceſſit. Cap. vII. Suis herbis componũt inter Cappadociam& Seleuciam quod Seleucinum uocant.) Vera lectio uetus, inter Cappadociam& Galatiam quod Selgiticum uocant. Idem erratum deprehendimus& caſtigauimus lib. 23. cap. 4. ſeribendo ſic: Selgiticũ neruis utile diximus. E pice fit quod pici num appellant.) Lege piſſinum, non picinum, ut ſit græca uox. Cap. xl. Præcocia ue ro muſtea.)Scribo præcoci, referendo ad proxime præcedens prouentu. Eſtrutheis odora tiſſima.) Lege à ſtrutheis, id eſt poſt ſtruthea. Cap. xiI. Tamen peculiare nomen dedit.) Lege addendo:his tamen peculiare. his. ſ. lanatis, quorum mentio præceſsit. A conditione caſtrati ſeminis, quæ ſpadonia appellant. Belgemela à folijs. folium enim unũ, aliquando& geminum erumpit é latere medio.) Mira uero denominatio d gemino folio belgemela. ſed cur potius a gemino, cum ſæpius unicum erumpat- Antiqua exẽplaria aliter habent:quæ ſpadonia appellant᷑ Belgæ. Melofolijs folium unum, aliquando& geminũ, erumpit. Mirum autem uideri non debet ſi Belgæ ſpadonia uocabãt Romano& nò Gallico uocabulo ut qui prouinciales id temporis eſſent:apud quos ipſe Plinius aliquãdiu uixit, unde hoc pomum in eius noticiam uenit, urbanis alioqui non admodum notũ. Melefolium uero dictio eſt ex grę ca ac latina compoſita, quaſi 2νλονοσνλνο½. Cap. xv. Reliquorum nomina aliter in alijs locis appellantur.) Scribe addendo, aliter in alijs atq; alijs 1a. Condũtur uero pira ut uuæ, ac totidem modis, non aliter quàm in cadis. Præterea quæ pomis proprietas piris quoqʒ; uini, ſimiliter ijs ægris medentes in eſcã dant.) Vera lectio: Conduntur uero pira ut uuæ, ac totidem modis, nec aliud in cadis præterquam pruna. Pomis proprietas pirisq́; uini: ſimiliterq; in ægris medentes cauent. Cap. xvni. Eandem pomis in uino ſubigunt.) Melius, uino ſu bigũt. Oleo aſpergi ex ore, ut de palmis diximus.) Hoc nuſquam dictum eſt, ſed particula ut redundat. mox legendũ, De palmis diximus. ut ſit tranſitus ad reliqua. Ac ſi dicat, niſi inter peregrinas arbores de palmis dictum eſſet, potuiſſe hic inter ſecundas menſas de earum fructu dici.nunc de ficis proxime dicendũ. Cap.xvm. Ad nos ex alijs tranſiere gẽtibus Chalcidicæ, quarum plura genera. ſiquidem& Lydiæ quæ ſunt purpureæ,& mamillanę ſimi litudinem mammarum habent.)Legẽdum ex fide ueterum exemplariorum: Ad nos exalijs tranſiere gentibus, Chalcide, Chio, quarum plura genera. ſiquidem& Lydiæ quæ ſunt purpureæ,& mamillanæ ſimilitudinem earum habent. Alioqui Plinius omiſerat Chias Romæ non incelebres,& Martiali in primis amatas. Nam Alexandrinæ enixiores. Candicãs teri na, co

HIS T. ANNOTATIONES
na, cognomine delicata.) Eadem exemplaria ueram, etiam nunc, lectionẽ retinent. Nam Alexandrina e nigris eſt, cãdicante rima, cognomine delicatæ. Alioqui nõ bene cohæret, quod mox ſubſequitur: Nigra& Rhodia eſt. Tanto propius Carthaginem pomo Cato admonuit.) Elegantior uetus lectio: Tanto propius Carthaginem pomo Cato admouit.
Cap. xiXα. Ergo culices partim fraudati alimento in matre, hoc eſt putri eius tabe, ex qua nati ad cognatam uolant.) Antiquior lectio& melior. Ergo culices parit: hi fraudati alimento in matre, putri eius tabe, ad cognatam uolant. Cap.xx. Setaniæ tamen maius pomũ eſt.) Tamen ſuperuacaneũ eſt, natum ex proximis ſyllabis tanie, nec ad ſenſum quidquam facit. Cap. xx³. Hæc obnoxia acri odore, nec ſuauitate iucunda.) Cuinam obnoxia? Sincera lectio:hæc obnoxia acori. odore& ſuauitate rotunda præcellunt. cæteris uini ſapor. Et rufatur capillus primum prodeuntibus nucleis.) Nuculis non nucleis.
Cap.XxIII. Molitura etiam præſtant.) Vetus, Moluntur etiam,& præſtant&c.
Cap.xxv. Minus quinquẽnio eſt.) Satis latine dixerat Plinius, minus quinquenniſũj eſt:nec erat cur mutaretur. Cap. xxviII. Aliquorum lignum ipſum in uſum& pomi uicem, ut grana myxis, quas in Aegypto gigni diximus.) Vetus lectio: Aliquorum lignum ipſum in uſu& pomi uice, ut generi amygdalæ, quam in Aegypto gigni diximus. Dixit aũt Plin. his uerbis: Pomũ longius piro, incluſum amygdalæ putamine& corio, colore herbido.
Cap.xxix. Antequam piper reperiretur, ilſam obtinens uicem.) Illius obtinens uicem, legendum eſt. Plebeia torrida ac ſqualida.)Seribo retorrida: qua uoce libenter utitur.
Quin& uirgę anuli.)Lege, uirgei anuli. Papyriũ Naſonem.) Maſſonem non Naſonem, atteſtante Liuio. Cap. xxx. Et poſtea acceſſere genera eius. Hanc ſylueſtrem&c.) Quam hanc:Libri uetuſti: Poſtea acceſſere genera:tinus, hanc ſylueſtrẽ&c. Alioqui male co hæret, acceſſit& regia, niſi tinus præcedat. Folio criſpo ac breui, qug inuenitur rara.) Lege, inuentu rara. Præferenda utiq; myrto& oleæ eſt.) Vetus lectio: præferenda ei utroq; olea.
8 ENX LIBRO DECIMOSEXTO 1 Cap. 1 1 An ſimiles, cum integant aquæ cireundata naufragijs. Cum uero receſſerint, N fugientes cum mari piſces circa tuguria uenantur.) Vera lectio: nauigantibus ſimiles cum integant aquæ circundata, naufragis uero cum receſſerint: fugientesq́; cum mari&c. Non pecudes hos habere, non lacte ali ut finitimos. Ne cum feris quidem dimicare cõtingit.) Melius: Non pecudem his habere, non lacte ali ut finitimis, ne cũ feris quidem dim. con. Potus non niſi ex imbre.) Legendum addendo, Potus ijs.& ſequenti uerſu, Et hæ gentes certe.Certe, ſuperfluit. Cap. U. Roborum uaſtitas intacta.) Et hic adde unam dictionem:æuis roborum uaſtitas intacta. Cap.II. Veluti po. R. ipſa corona impoſita.) lpſi, non ipſa. Longum eſt nec ex inſtitutione operis.) Vetus lectio, nec inſtituti operis. Cap. III. Quiq; patriæ muros primus ſcandens, audentem irrumpere occidit. Quiqʒ ciuem maluit ſeruare quàm hoſtem occidere.) An nõ hæc inter ſe pugnant- ſicut nec id apre cohæret quod mox ſubijcitur, Vtq; eum locum in quo ſit actum, obtineret hoſtis eo die. O ſtrenue nauatam d deprauatore operam,& cui nulla ex his quæ hic memorantur, corona dignum ſit præmium. Reſtituimus ex fide manu deſcriptorum hoc modo: quæ ſub ipſo Ioue datur, cuiq; muros patria gaudẽs rumpit. Confert enim leges Romanas de ciuica, cum illa Græcorum de Hieronicis, hoc eſt ſacrorum certaminum uictoribus, in quorum honorem patria cuiq; ſua redeunti murorum partem diruebat, quà oppidum intraret: tanquam nihil opus eſſet mœnibus ciuitati, quæ tales uiros gigneret. mox fubijciuntur capita legum. Ciuem ſeruare. Hoſtem occidere. Vtq́; eum locum in quo ſit actum, hoſtis obtineat eo die. Cap.v. Nec non& in copia frugum.) Veteres codices: nec non& inopia frugum. Diſtinguemus ergo proprietate naturaq;,& ubi res coget, etiam græcis nominibus utendum.) Vrendum ſuperfluit. nam omnia referuntur ad uerbum Diſtinguemus. Cap. VI. Continentur hiſpido calyce, per genera plus minus complectenre.) Scribe addendo, plus minus cutem complectente. cutem glandis ſcilicet. Cap. vn. Gignunt& aliæ ra morum eius pilulas corpori non pedicuſo adhærentes.) Legendum, Gignunt& alæ ramorũ eius pilulas, corpore non ped. adh. Item circa finẽ capitis:& in folio rubente aquoſos nucleos candicantes.non rubentes, quod neſcio quis ad pilulas præcedentes referendum putauit. Cap.vmi. Granum hoc, primoq; ceu ſpectes frutices paruos aquifoliæ ilicis. quiſquilium uocant.) Sincera lectio:primoq; ceu ſcapus fruticis paruæ aquifoliæ ilicis. cuſculium uo cant.Eſt enim Hiſpanum uocabulum non Romanum:& cuſculiatum uidetur olim dictum, quod nunc deprauate ſcarlatum. Signum hoc eius, quod in tenebris decerpitur.) Quo, non quod. Græci cortices arborum appellant.) Vetus, corticis arborẽ. Cap. XvIlI. Tin gendi cauſa ad ſeruorum ueſtes.) Illic legitur, ad ſeruitiorum ueſtes. Cap. xXIIII. Etapud nos uere palmæ d matre integræ decerpuntur: meliores enim ſunt, quæ non diuiſæ fuerint.) Integra lectio: Et apud nos fere palmis à meſſe decerpuntur, ex his meliora, quæ ſeſe 1b non

IN PLINII NATVRALEM
non diuiſerint Loquitur de folijs. Deciduaà populo quernaq;. Rectius, decidua populea quernaq;. Cap.xxv. Cæteræ uere concepto.) Vetus lectio: cæteræ uero cœpturo. Sic fit, ut dum prima cacumina impelluntur, ſe cutis aperiat, geniculato incremẽto.) Et hic diuerſa lectio, ut prima cacumina impelli ſecutis appareat. Cap. xxvl. Cedri& iunipe rus& ilex annuæ fere habentur, nouusq; fructus in ijs cum autumno pendet.) Noſtra exemplaria: Citreæ& iuniperus& ilex anniferæ habentur, nouusq́; fructus in his cum annotino pendet. Cap.xxix. Quoniam omnis infirmitas cœlo magis accidit.) Lege, cœllo magis obnoxia eſt. Cap.xxxII. Faſtidio balſamum alibi naſci natura q́; in Syria noluit e non& palmam naſci ubiq;, aut natam parere.)Si dixiſſet alibiq́; in Iudæa, ueriſimilius erat.neq; enim in tota Syria naſcitur, aut ulla alia eius parte præterquã Iudæa. Antiquior ac uerior lectio hæc. Faſtidit balſamum alibi naſci, Aſſyria malus alibi ferre: nec nõ& palma naſci ubiqʒ aut nata parere. Cælum nullo modo quit flecti.)quit redundat. Mutari naturam in ijſdem locis, atq; improuiſo ualere.) Exemplaria uetera: atq; pro indiuiſo ualere. An in Eycijs frigidisq; montibus naſcitur. Lege.at in Lycijs Phrygijsq; m. n. Cap.xxxvr. Durantq; eius alta tecta.) Bius non eſt quò referatur. Lego, Durãtq; æuis. Sic ſuprat æuis ro borum uaſtitas intacta. Et canore tibiæ ipſo educendæ.) Melius:& canere tibię ipſæ docen dæ: nec aliter eſt in emendatis exemplaribus. Cap. xxxvIl. Licet populi uitibus placeant,& cæcubum ducant.) Lege,& cæcuba educent. Sequacis ad iuncturas lenticiæ.) Rectius, ad uincturas. Mollioribus uaſis qudm ut& corio fiant.) Vilioribus, non mollioribus. Deciduxæ ſalici fertilitas.) Legi deber: Cædua ſalici fertilitas. Cap. XXXVIII. Ictus ab altero capite uel grauis ſentiatur.) Atqui magis conueniebat uel leuiſsimus. Legendum itaq;,uel graphijnõ uel grauis. eſt autem graphium, ut uulgo etiam notum eſt, ſtilus ferreus, quo in ceratis tabellis quicquid libuerit exarare ſolemus. Fagis pectines tranſuerſi in pulpa apud antiquos. Inde& uaſis honos.) Diſtingue. Apud antiquos inde& uaſis honos. Cap.xr. xx moqij tunc lentis pro ſaburra ei fuere. Pudendum erratũ, cum tam modica ſaburrauix mediocri nauigio ſufficiat, nedum illi uſq; ad miraculum ingenti.&&a 2 ν νωσ ν ονν πꝶποπνπκàαbeà& modo ſenſus ſit utcunq; grãmaticus. Vera lectio eſt. xxxM. modiũm lentis. Quas& ipſas eſſe modicas admodum miror.) modico. ſ.ſimulacro. Id miratur, quod alioqui iuncturæ fere nullæ ſint, niſi in grandibus ſimulacris. Nonne ſimulacrũ Iouis in arceẽ cupreſſo durat.) Veteres codices, ſimulacrum Veiouis. Cap. XxLIIII. Et dilutior in punicis.) Reſtituimus ex archetypis noſtris,& dulciori in punicis. Senſus eſt, quo dulciora poma, eo minus uiuacem eſſe arborem. Decem arbores metiens.) mittens nõ me tiens. Quod notat᷑& in ſpina fullonia.) Scribo: quod uero in ſpina fullonia. pendet enima præcedente uerbo gignatur. Edendi ratio ætatis quadragenis diebus.) Rectius, Ea medendi ratio æſtatis quadragenis diebus. 8 EX LIBRO DECIMOSEPTIMO Cap. III.— 8 aquilonem obſeruare uites et arbores poni ſuaſere.) Lege, in aquilonem obuerſas uites. Cap. IIII. Sed idem ſolum ubicunq; arduum opere, difficile cultu, bonis ſuis acrius pene paſcit quàm uitijs.Affligit agricolam& carbunculus terræ, quæ ita uocatur. Emendari uitem hac terra putatur. Longe emẽdatior ac planior uetus lectio, id quod uel abſq; cõmonſtratore cuiuis latine ſcienti perſpicuum eſſe poteſt. Eſt autem hæc. Sed idem ſolum ubicũqʒ arduum opere, difficile cultu, bonis ſuis acrius pene quàm uitijs poſſet, aff ligit agricolam. Et carbunculus terra quæ ita uocatur, emendari uite macra putatur. Hæc lectio belſe quadrat& ad præcedentia& ad ſequentia. Itẽ uites aduri, quod non antea, Thracia ſenſit admoto Hebro.) Noſtra exemplaria uerius, Renos ſenſit. Campos Roſciæ dixit Italiæ ſumẽ eſſe.) Roſeæ ſcribendum, ut eſt in ueteribus. Virg. Etroſea rura Velini. Cap. vIII. Harenacea utũtur, ſi aliqua nõ ſit. in uliginoſis uerticibus& ſi alia ſit ubi hos gentiũ ſolos nouimus&c.) Emendatior lectio: Harenacea utuntur, ſi alia nõ ſit:in uliginoſis uero& ſi alia ſit. Vbios gen tium ſolos nouimus,& reliqua. Vbij germanica gens erat, ſed in gallicam ripam à Romanis traducta, quo loco nunc eſt celeberrima Agrippinenſis colonia. Cap. x Amygdalæ in argilla molli meridiem ſpectanti ſeri iubentur.) Amygdala legi debet,& iubet nõ iubentur. Præcedit enim proximo uerſu Mago, cuius hoc eſt præceptũ. ac mox eodem uerſu, Gaudere& duratnon Gaudere eas in dura. Quo in genere& cum parui ſunt auelluntur.) Vetu ſti codices magno conſenſu habent,& cum perna ſua auelluntur:& ita melius cohæret cum his quæ ſequuntur. Nanq;& huic principio eligi ſolum refert.) Melius, Nanq; ad princiPium e. ſr. Nonomittendum naturæ miraculum, ex tam paruo gigni arb ores.) Magis placetuetus lectio:non omittendo naturæ miraculo. Sic enim ſæpe Plinius loquitur. Cap. xl. Cato, ſi locus aquoſus ſit, inquit, latas pedes ternos. In faucibus imisq; palmũ & pedem.) Reſtituimus mutata diſtinctione ſic. Latos pedes ternos in faucibus, imosq́; palmũ&c pedem. in faucibus.i ſumma ſui parte. imosq; i ima ſui parte. Cato craſſiorem quinqʒ digitis

HIS T. A NNOTATIONES digitis non omiſit.Idem ait attinere meridianam cœli partem ſignari in cortice.) Scribo& di ſtinguo:Cato craſſiorem quinq; digitis. nõ omiſiſſer idem, attinere& c. Cato referri debet ad præcedens uerbum, præcipiunt. Et non omiſiſſet eleganti eclipſi dictum eſt, ac ſi dicat deodà Catone omiſſum præceptum hoc, quia nullius ſit momenti. Cap. xiI. Illam inſcitiam pudendam eſſe conueniet,& adultas inter ſeſe luctari iuſto plus.) Pudenda ſane inſcitia locũ hunc deprauatũ apparet, cum in antiquis uoluminibus recte legatur: adultas interlucare iuſto plus.Interlucari autem arbores dicuntur, quoties ademptaà ramorum parte quantum opa citati earum detrahitur, tantum luci aecedit: unde& interlucare 114X1““ Ne excutiatur in uento: ne cortex a ligno decidat alterutri.) Vetus lectio: ne exacuatur in uento, ne cortexà ligno decedat alterutri. præceſſit enim: calami exacutio medullam ne nudet. Cap. xv. Atq; ut gemmaſcere incipiens ligetur calamus.) Legendum pro ligetur legatur.Ac mox:ut inde potius diſtillaret mucor. ubi humor pro mucor legebatur. Cap. xvI. Autumno ablaqueato,& ſtercus adijcito.) Lege addito, non adijcito. Sic enim Cato loqui ſolet. Vt eadem oliueta conſtent.)Integra lectio eſt:ut æuis eadem oliueta cõſtent. Sic ſiipra lib. 16. cap.. æuis roborũ uaſtitas intacta. Eiuſdem cap.36. Durantq́; æuis tecta alta. Mirumqo; quæ Pallas caſtigatori hanc mentem dederit, ut eam Luocẽ ubiq; aut omit teret aut deprauaret. Confeſſa enim de tempore ſerendi æque ratio eſt uere& autumno. Id ex magna parte fieri decreuere.) Ręctius in archetypis legit᷑& diſtinguitur hoc modo: Connexa enim de tempore ſerendiæque ratio eſt. Vere& autumno id magna ex parte fieri decre uere. Ac mox, naturæ totius, nõ potius. Ideo faciles corticum eſſe amplexus.)lllic habetur, complexus. Cap. xα. Ideo nucibus potius quam radice p. c.i.) Scribo, potius quàm ui uiradicibus. Cap.xxl. Er prædictis uelut armamentis uinearum:) Hæc uerba quæ neſcio quis fini præcedentis perperã aſſuerat, huius capitis inirio adpoſuimus, melius hic cohærentia. Id enim cum deciſi nec intortitrigemmes.) Lege, lidem cũ deciſi. Paulopoſt pro in area reſtituimus marra. Oculorũ exinde materia emicat cũ aqua, trigeſimoſexto mẽſe ui uiradix transfertur.) Scribo& diſtinguo, O. i. m. emicat, cum qua xxxvl. men ſe u.t. Detra xere hoc experimenta ſeminarij curaq́;. Sequitur uinearum ratio.) Diſtinguẽdum, detraxere hoc experimenta.Seminarij curam ſequitur u. x. Cap.xxiI Sulco latitudo palæ eſt.) Lege addendo, ſulco latitudo palæ ſatis eſt. Eodem uerſu in quanq; partem, non quancunq;. Guæ ex his longiores fient; ut uites binas accipiant. E diuerſo aliæ labuntur.) Antiqua lectio, Qui ex his longiores fient, ut uites binas accipiant e diuerſo, aluei uocabuntur. Intra piennium autem fructus. Malui ueterem lectionẽ: Intereſt autem biennium fructus, quo tardius in ſato prouenit quàm in trãslato. Ideo utriuſcqʒ fructum tardum, præterea retorridum & nodoſum puluinoſun:q; reddi incremento.) Alia lectio antiquior, in quam exem plaria cõ ſentiunt, ſic habet. Id utrunq; fructum tardum, præterea retorridum& nodoſum reddit, pumi lionum incremento. Operarum iſta computatio eſt. In latifundijs uero legitima naturæ feſtinatio.) Vetus lectio: operarum iſta computatio eſt in latifundijs, non legitima nat. feſt. Cap. xxiII Et ulmus detruncata dmedia inter ramorum ſcamna digeritur.) Legendum, in ramorum ſcainna. Meridianum ſolem ſpectare palmites debent.) Non male eſt in manuſcriptis, ſpectare palmæ debent. nam ſequitur mox: rami à proiectu digitorum modo ſubrigi.·nec de uitibus loquitur, ſed de arboribus, quæ uitibus maritantur. Traduces gallica cuſtura binis utrinq; lateribus, ſi pedum quadrageno diſtẽt ſpatio, quaternis uiceno, inter ſe obuij miſcentur alliganturq; uno conciliati, uirgultorum comitatu obiter ligati quaà deficiant.Aut ſi breuitas non patiatur ipſorum, adalligaro protenduntur in uiduam arborẽ iunco.) Repręſentabimus& hic ueterem lectionem, quam ueriorem eſſe certe illi facile iudicabunt, quibus id culturæ genus uiſu cognitum eſt, etiã hodie in ea Italiæ parte frequens. Nam de ciſalpina Gallia loquitur. Eſt autem talis. Traduces gallica cultura hini utrinq; lateribus, ſi pes quadrageno diſtet ſpatio, quaterni ſi uiceno, inter ſe miſcentur alliganturq́; unà conciliati, uirgultorum comitatu obiter rigorati qua deficiant: aut ſi breuitas non patiat᷑· i pſorũ, adal⸗ligato protenduntur in uiduam arborem unco. Sed quia uilitate redituũ impendia exuperent.) Reditum non redituum. Vilitas enim de uino intelligi debet. Carioſe asq́; tãtum uitis partes incipientes marceſcere deputãdo.) Antiqua ſcriptura, incipientes i nareſcere. Quoniam certa latera eſt facilius abſcondere, q́; detorquere quò uelis. Plagas in arborum ton ſura ſupinare, uelut calices faciẽdi.) Satis apparet depratiatorem hunc neq; literaturã calluiſſe nec agriculturam. Reponenda igitur exuetuſtis exemplaribus incorrupta lectio,& hoc modo di ſtinguendum:qꝙ́; detorquere quò uelis plagas. In arborum tonſura ſupiniore uelut calices faciendi, ne conſiſtat humor. Cap.xx III. Itaq; per hyemes cœli rigorẽ probamus. Non enim ſolum infirmiſſimæ arbores gelu periclitantur, ſed maximæ.) Verior lectio,& cũ proxi me præcedentibus Plinij uerbis melius cohærẽs, eſt hæc. Itaq; per hyemes cœli rigorem probamus, non ſoli. Nec infirmiſſimæ arbores gelupericlitantur, ſed maximæ. Vnde partium S. adhibita

IN PLINII NATVRALEM
adhibita ſocietate, nominum quoq; cum hominum miſerijs.) Caſtigauimus ex fide manu de ſcriptorum, Vnde partium debilitas, ſocietate nominum quoq; cum hominum miſerijs. Idq aues corticis ſono experiuntur.) Adde caui. aues caui corticis ſo.exp. Quapropter& grando in ijs cauſis intelligi debet,& carbunculatio, quod pruinarum iniuria euenit. Deeſt cõiun ctio&.& quod pruinarũ iniuria euenit.Sunt enim tria diuerſa mala. Naſcitur hoc malum tempore humido& lento.) Lege, tepore humido. Quod araneum uocant.) quod particulam ſcriba de ſuo adiecit. Legendum(araneum uocant)per parentheſin. Idem peccatum ſcribarum& alijs locis, nec in hoc ſolo autore, deprehendere licet. Ibi autem& in reliquis par tibus.) Male detracta eſt coniunctio, cum ſcriptum ſit: Et ibi autem& in reliquis partibus. Intereunt pleraq; exciſa ſtirpe.) Lego,& fiſſa ſtirpe. Olfactrix enim intelligitur,& tangi eam odore mirum in modum.) Vetus ſcriptura mollius, Olfatrix enim intelligitur,& tangiodore mirum in modum. Cap.xxv Inter uitia arborum eſt& prodigijs locus.) Et hic neſcio quis tres primas huius capitis uoces fini præcedentis aſſuerat. Cap. xxvI Au tũno uaria.& hoc eſt ex natura ſoli.) Scribo, uaria,& ex natura ſoli. Cæterũ maiore in par te orbis etiam pluuia aut in omni aqua ſeri& arari non conuenit.) Antiqua lectio manuſeriptorum uoluminum:etiam pluuias autumni aquas eriuari conuenit. quod ſane aptius ad prę cedentia de Hiſpanorum uindemijs uerba quadrat. In Sulmonenſi Italiæ agro Fabiano.) Lege addendo, in Sulmonenſi Italiæ agro, pago Fabiano. Tanto magis ſi niues ſcateant.) Quis unquam uel uidit uel legit niues Icatere? Vſqueadeo nihil referre purant iſti quem ſermonẽ etiã facundiſſimis autoribus affingant. Scribi debet, ſi niues iaceant. Cap. xxviI. Et ab ima parte circumforato defluens pituita abſtrahatur.) Abſtergeatur, nõ abſtrahatur. Similis ſtercoratio. Gaudẽt ea&c.) Melius.Similis fimi ratio. Gaudent ea,&6 reliqua. Eo anno uiolenta, proximo dulcia futura.) Lege uinolenta. De punicis loquif. Cap. XxXvIII. Multi talpas amurca necant.) Lege addendo. Multi& has& talpas.& has. ſ. formicas, quarum mentio proxime præcedit. VItimo uerſu legendum: cuius rei rationem quoq; eodem uolumine tradidit.
EX LIBRO DECIMNOOCTAVO Cap. 1 1 1
Enebris quoq;& ipſarum noctium quieti inuidentium gemitu.) Neſcio quis detraxit “ uerbum minime hoc loco ſuperuacaneũ. Legendũ enim Tenebris quoq; ſuis&c. Cap.qII. Pilumni qui pilum piſtrinis inuenerunt.) Lego, inuenerat. eſt enim paternus caſus Pilumni, ſicut mox Piſonis. Et unus tãtum apud autores Latinos memorat᷑ Pilumnus, qui ob hoc ipſum inuentũ ſuũ à priſcis cõſecratus eſt. Ludos boum cauſa celebrãtes, bupetios uocabãt.) Vetus ſcriptura, bubetios. Noxaãue duplionemue decerni.) Antiqui cod. no xiamue.& ſic alibi quoq;. Marci quidẽ Curij poſt triumphos.) Manius eſt uerũ prænomẽ huius Curij. Et quidẽ ut tradit Norhanus nudo.) In huius libri indice, ubi recenſet Plinius quos autores ſequatur, nullus eſt Norbanus:& in manuſcriptis exemplaribus tantum eſt:& quidem ut traditur nudo, nulla omnino Norbani in hoc loco mẽtione. D. Syllanus fapientiæ cõpoſitiſſimæ. Quos ſequeremur prætexuimus in hoc uolumine.) Hæc duo uerba ſapien tiæ compoſitiſſimæ neq; apte cohærent Syllano,& alioqui ſunt deprauata. Incorrupta lectio eſt hæc. Sapientes uero complures, quos ſequentes prætexuimus in hoc uolumine. Aliquot inquit reges& duces ſcripſerunt de agricultura, ſapientes uero. i philoſophi complures. Cap. VI. Nouiſſimus uillam in Miſenenſi poſuit C. Marius ſepties conſul, ſed peritia caſtrametandi, ſicut comparatus ei in cæteris etiam Sylla felix, quos cæcos fuiſſe di cere con uenit. Nec iuxta paludes ponendam eſſe, neq; aduerſo amne.) Næ hic caſtigaror magno cona tu magnas nugas attulit. Nunc uide germanam lectionem. ſic ut comparatos ei cęteros etiam Sylla Felix cæcos fuiſſe diceret. Cæcos ideo, quòd cum Marius nouiſſimus in Miſenenſi uillam ædificaret, tamẽ commodiſſimo eam ſitu poſuit, quem alij præoccupare neglexiſſent ob imperitiam eligendi.Id teſtimonium eo grauius fuit, quia ab inimico prolatum. poſtea ſequi tur, Conuenit nec iuxta pal.&c. Non fraudabo magnitudine hac quoq; ſua Cn. Pompeiũ.) Vera lectio: non fraudando magnitudine hac quoq; ſua Cn. Pompeio, Qua locutione per ſeptimum caſum cum ſæpe Plinius utatur, tamẽ caſtigatores fere ſemper mutare eam aufi ſunt. Omnium ſententijs abſolutus itaq; eſt. Profecto opera non impenſa cultura conſtat.) Diſtinguendum aliter hoc modo. Omnium ſententijs abſolutus. lItaq; eſt profecto, opera nõ impenſa cultura conſtat. EFruteta igni optime tolluntur.) Lego frutecta. Sic enim à frutice frutectum denominatur, ſicut a carice carectum. Humidum agrum foſſione concidi.) Melius, foſſis cõcidi. Foſſas aurẽ retuſis locis apertas relinqui, in ſolutiore terra ſepibus firmari, im bricibus ac ſupinis lateribus procumbere.) Male tractato loco ſuccurrimus auxilio uererum codicum hoc modo. Foſſas autem cretoſis locis apertas relinqui, in ſolutiore rerra ſepibus fir mari ne procidant, aut ſupinis lateribus procumbere. hæc lectio longe eſt planior. Cretoſum enim ſolũ opponit ſolutiori,& pro natura terræ foſſas alia atq; alia latera habere debere præcipit.

HIS T. ANNOTATIONES cipit. Ota utrinqʒ lapidibus ſtatuminari.) Plenior antiqua lectio: Ora autem earum binis utrinq; lapidibus ſtatuminari. Cap. vII. At communis quadrupedum hominumq; uſui lupinus.) Commune lupinũ, neutro genere, legi debet. Sed nullum frumẽto põderoſius.) Lege: Sed nullum frumentum ponderoſius eſt. nam Plinius milium quoq; frumenti genus facit, ut ex quo tum panem ruſtica plebs conficeret, cum hodie in pulte ſit eius uſus, in panificio perraro. Ft fortunatam Italiam frumento caneſcere candido.) Magis conuenit canere q́; caneſcere inchoatiua forma: nec habent inchoatiuum uerera exemplaria. Sequẽti uerſu le ge, peculiaris hodieq;. Adijcit Sardium ſex libras.) Vetus lectio:adijcit Sardum ſelibras: quod ueriſimilius eſt, cum ſequatur: Bœoticum totã libram addit. porrò ſelibras, diſtributiue dixit. Lex naturæ certa eſt in quocunq; genere. Pani militari tertia portio ad grani pondus accedit. Sicut optimum eſſe frumentum quod in ſubactu congium aquæ capiat.) Emendata ſectio: Lex certa naturæ, ut in quocunq; genere pani militari tertia portio ad grani pondus accedat: ſicut optimum frumentum eſſe, quod in ſubactu congium aquæ capiat. Quibuſdam in permixtis, ut Cyprio& Alexandrino.) Rectius, Quibuſdam in binis mixtis. In Bœotia& Africa genus.) In Bætica, nõ Bœotia. Serinon ualet, niſi in ſicca& ſit. Blegantius, ſeri non uult. Quod quadrageſimo die quo ſatum eſt matureſcit.) Lege, quaàm ſatũ eſt. Proximum trimeſtri, quod eſt minime ponderoſum, tritico.) Scribo: Proximum ê trimeſtri quodam minime ponderoſo tritico. Probatur autem leuitate& leuore, atq; ut recẽs ſit. Iam& Catonis dicto, apud nos hordei farina ad medendum utuntur.) Verior antiqua lectio: atq; ut recens ſit, am& Catoni dictum. Apud nos hordei farina& ad medendum utuntur. Si gnificat autem amylum tametſi rem exoticã, tamen iam tum ætate Caronis Romæ fuiſſe notum. Ignibus durato, ac poſtea emollito.) Molito, non emollito. Ira ſapientes agricolę tri ticum cibarijs tantum ſerunt.) Legẽdum, Itaqʒ ſapiẽtes. Quod in Hiſpania& Carthagine Aprili menſe collectum eſt.) Lego in Hiſpaniæ Carthagine. Ea eſt Carthaginẽſium colonia, ab aliquibus Noua, ab alijs Spartaria cognominata. Cap. vIII. In Aegypto aũt& Sy ria, Ciliciaq;& Aſia, ac Græciæ parte peculiares.) Nec hic operæprecium erat mutare ueterẽ lectionem hanc:Aegypto autem& Syriæ, Ciliciæq;& Aſiæ ac Græciæ peculiares. Et mox, Regyptus ſimilaginem conficit e tritico ſuo, nequaq́; Italiæ parẽ.) Scribo Italicæ. Obſidionis famem deſcribens.) famem exprimens eſt in emendatis codicibus. Pulvte fritilla cõficiuntur.) Legendum fitilla, atteſtante Arnobio, libro aduerſus gent. ſeptimo. Cap.x. Et cibarij tria, furfurum ſemodium. Melius, furfurumq́; ſemodius. Cap. x Tritico nihil eſt fertilius:hoc enim natura ei attribuit.) Vetus lectio: hoc ei natura tribuit, Sequenti uerſu eſt Byzacio Africæ campo, non Byzantio. Triticũ ante perfundi aqua multa iubet, poſtea euelli, deinde ſole ſiccatum pilo repeti.) Euelli hic male conuenit, ubi de piſtrinis ſermo eſt. Magis placet quod habẽt uetera exẽplaria, eualli, Sicut paulo poſt iterum eodem uer bo utitur Plinius.Et ipſa autem, inquit, quę eualluntur uariam piſturarum rationem habent. Acus uocatur cum per ſe pinſitur ſpica. Eualli frumentum intelligo, dum repurgatur modo, non etiam frangitur.Id Baſilienſes molitores uernacula ſua lingua renlen dicunt: quomodo alij uocent neſcio. Cap.xlI. Cum fieret autem panis hordeaceus, eruiliæ aut ci cerculæ admixtione fermentabatur.) Abſurda lectio, reſtituenda ad uerum ſic:eruiliæ aut cicerculæ farina ei præfermentabatur. hoc eſt, ex eruiliæ aut cicerculæ farina fermentũ ei præparabatur. Vulgo uero nec ſufferuere faciunt.) Lege, ſufferuefaciunt, compoſita dictione: Cum apud ueteres põderoſiſſimo cuiqʒ præcipuo tritico ſalubritas perhibita ſit.) Craſſum hercle erratum, pro ponderoſſimo cuiq; tritico præcipua ſalubritas. A feſtinatione, ut ſpeu ſici. Imò ſpeuſtici. Non pridem etiam e Parthis aduecti.) Lege e Parthis inuecto, alis ora tio erit parum congrua. Durat ſua Piceno in panis inuentione gratia, ex alicæ materia: cũ nouem diebus macerata, decimo ad ſpeciem tracta,& ſubacta uuæ paſſæ ſucco eſt. Ibi poſtea in furnis, ollis indita quæ rumpantur ibi, torrent.) Admetiar& hic totidem uerbis ueterẽ lectionem:ea per ſe ſatis coarguet iſtam ſuppoſititiam. eum nouem diebus macerãt, decimo ad ſpeciem tractæ ſubigunt uuæ paſſæ ſucco:poſtea in furnis, ollis inditum quæ rumpantur ibi, torrent. Vtitur tractæ uocabulo& Cato cap. 76. Galliæ ſetis equorum inuenere, Hiſpaniæ lino.)Scribe, Galli e ſetis, Hiſpani è lino. Sed inter hæc dicatur prima& alicæ ratio.) Melius manu deſcripti libri. 8ed inter prima dicatur& alicæ ratio. Inter prima, ſicut in primis. In Campania tamen laudatiſsimus campus eſt montibus ſubiacẽs.) Lego laudatiſſima,& aliter diſtinguo:ſicut Veronenſi Piſanoq́; agro, in Campania tamẽ laudatiſſima. Deinde eſt nouæ orationis initium. Campus eſt ſubiacens montibus. Extatq́; D. Auguſti decretum, quo anno ad uicena milia.) Scribe, quo annua u. m. Alica adulterina fit maxime e Zea.) Re ctius, Alica adulterina fit, maxime quidem e Zea. Ac mox legendum, difficulter deterũt utri culos, non conterunt. Cap. xiI. Ob hoc Pythagorica ſentẽtia damnata:uel, ut alij tradidere, quoniam mortuorum animæ ſunt in ea.) Vetus lectio: Ob hæc Pythagorica ſententia 81 1b ccc damnata

IN PLINII NATVRALEM
damnata:ut alij tradidere, quoniam mortuorum animæ ſunt in ea. Eſt enim arietino capiti ſimile, unde ita appellatur. Album nigrumq́ʒ eſt& columbinum, quod alij uenerium uocant, candidum, rotundum, leue. Arietino minus, quod religio peruigilijs adhibet. Eſt& cicercula minuti ciceris, inæquales angulos habens, ueluti piſum.) Hæc partim ſunt deprauata, partim(quod non leuius eſt crimẽ)perperam diſtincta: quamobrem totam orationem retexam, Eſt enim arietino capiti ſimile, unde ita appellatur, album nigrũq;: eſt& columbinum, quod alij uenerium uocant, candidum, rotũdum, leue, arietino minus, quod religio peruigilijs adhibet.eſt& cicercula minuti ciceris, inæqualis, anguloſi, ueluti piſum. Siliquæ rotundæ ci ceri, cæterisq́; leguminum longæ.) que redundat. Cap.xiII. Intranſcurſu eas attigere noſtri.) Scribo ea.Sunt em̃ rapa Plinio ubiqʒ neutri generis, ſicut mox, Quadrupedes& fron de eorum gaudent:non earum. Maſculinum fœmininumq́;.) Antiqua ſcriptura:maſculum ſoœmininũq; ac rurſum aνεεν rapam lætiorẽ, pro eo quod recte erat: Rapa lætiora. Quota luna procedente hyeme nix prima ceciderit.) Scribendum præcedente. Cap. XIfII. Et unum hoc ſeritur non arata, ubi fuerit maxime ſabuloſa.) Incorrupta lectio: ſeritur non arato:quærit max. ſ.&c. Cap.Xvi. Degeneratq́; ex leguminibus cracca.) Lege: degeneransq;. nam& hæc pabulũ eſt. Marris à ſolo radi.) Melius ad ſolum. quemadmodum dicimus ad uiuum radi. Ac mox,. Ita reliquæ, non itaq; Et paulopoſt deplere ſanguinem, nõrepellere. Sunt enim contraria deplere& replere. Cap.xviI. Quippe cũ Germaniæ populi edant eã.) Melius, ſerant eã. frumentũ eſſe probat, quòd cultura proueniat. Cap. XXl. At in Bactris, Africa, Cyrene, omnia hæc ſuperflua: quæ fecit indulgentia cœli.) Sincera lectio: omnia hæc ſuperuacua fecit indulgentia cœli. Cap. XxlI. Vt merſis capitibus totis eas quærant uiribus.) Viribus abundat. Satis eſt, merſis capitibus totis.& atteſtantur anti qui codices. Cap. XxXIII. Niſi hic male ſubſtrauiſſe pecori colonum appareat.) Integra Ilectio:Niſi hoc contingat, male ſubſtrauiſſe pec. col. appareat. Cap. XxIIII. Id enim optimum, quoniam grauiſſimum: neq; alio modo utilius diſpergitur.) Antiqua ſcriptura:uti lius diſcernitur. Nihilq; in contrarium præripere quadam falſa diligẽtia.) Hæcuerba neq; cohærent cum ſuperioribus, neq; ſenſum habent probum. Germana lectio eſt: idq́; in contrarium præcepere quidam falſa diligentia. Spes ardua& immenſa, miſceri poſſe cæleſtem di ninitatem imperitiæ, ſed contemplanda tamen, grandi uitæ emolumento.) Poſteriora uerba aliter leguntur in uetuſtis exemplaribus nempe ſic:ſed tentanda tam grandi uitæ emol.
Cap. xxvI. Foueas aperire, aquã de agro pellere.) Vetus lectio: Incilia aperire, aquã de ap. Bubus glandem tunc aſpergi conuenit, in iuga ſingula modios cexl.) Ipſa abſurditas numeri falſam ſcripturam coarguit. Tollendus eſt omnino, cum abſoluta ſit locutio etiam abſq; eo, qd. iugatim ſingulos modios. Non utiq; vI. idus Febr. ſed ſiue ante quàm uer præuenerit, ſiue poſtquà hiemarit.) Confer uererum codicum lectionem,& ſenties quanto pulchrius cũ ad præcedentia tum ad ſequentia quadret. Illic ſic legitur, ſed ſiue ante, quando præuernat, ſiue poͤſt, quando hiemat. Qando præuernat, hoc eſt, quando præmature uer incipit: quando hiemat, hoc eſt, quando hiems nondum deſæuijt. in priore uerbo elegans eſt compoſitio.poſterius ex græco xaεα᷑νμν translatum eſt. Cap.xxvilI. Dedi ecce tibi herbas horarum indices.& ut ne ſic quidem oculos tuos à terra reuoces. Heliotropium ac lupinum circumaguntur cum ſole.) Antiqua ſcriptura melius:& ut ne ſole quidem oculos tuos d terra auoces, heliotropium ac lupinum circumagũtur cum illo. Cap. XxXVIII. Itali fœnũ ex dextera una manu ſecãt.) Reſtituimus ex noſtris manuſcriptis: Italus fœniſex dext. u. m. ſecat.
Ex hoc uſq; ad brumam decreſcunt dies, qui creuerunt ſex menſibus. At ſol ipſe ad aquilonem ſcãdens, aſper, ardua emenſus ab ea meta incipit flecti.) Hæc lectio aliquot manifeſta er rata habet, in uetere nihil eſt offendiculi. In hoc uſq;, à bruma dies creuerũt ſex menſibus. Sol ipſe ad aquilonem ſcandens, ac per ardua eniſus, ab ea m. i f. Et huius ueterinorum pabulo uerſa folia ſtringis, ſtringens autem deputas.) Sincera lectio:& huius uertam. pabulo folia eius ſtringis, uitem deputas. Hæc lectio collata ad præcedentia, quæq́; mox ſequuntur, magis etiam probabitur, euidentius ueritate eius elucente. nos breuitati ſtudemus. Tranſiſſe ſolſtitiũ cantu ne putes.) Emendati codices: Tranſiſſe ſolſtitiũ caueto putes. Et huius folia circumaguntur.) Scribendum,& huius circumagam. ut ſupra tertio ab hocuerſu,& huius uertam. Nec quæq; unquam annonæ intulere caritatem.) Lege: quæq́; nunquam an. in. ca. Pau lopoſt lego, ſapientiæ adſectatoribus. Cap.xxx. Ritus diuerſitatem magnitudo facit meſſium,& raritas operariorum.) Elegantius eſt,& caritas operarum. Alij omnino pen dunt,& ab afflatu extenuari granum arbitrantur.) Quid eſt, omnino pendunt? Legendum,
alij omnino pendente tabulato extenuari granum arbitrantur. Cap. xxxI. Vindemiator Aegypto non exoritur.) Scribo, Vindemiator Aeg. nonis exoritur.& paulopoſt, Ar
cturus uero medius, non Medis. Sed iam& calendis Ianuarij defectu uaſorum uindemian tes uites uidi.)uites ſuperfluit. Sedæqui patrisfamilias modus eſt annonæ, cuiuſq; anni uilitate

HIS T. ANNOTATIONES
litate.) Quanto elegãtior uetus lectioc S. e.ꝑ. modus eſt, annona cuiuſq; anni uti, quemadmodum dicimus, uti forro. Cap. xxxv. Cum repente ſtellarum fulgor obumbratur, uti neq; nubilo neq; caligine fluitans, graues denũciãtur tempeſtates.) Noſtra exẽplaria rectius: Cum repente ſtellarũ fulgor obſcuratur, idq́; neq; nubilo neq; caligine, pluuia aut graues denunciantur tempeſtates. Cum à ſeptentrione, uentum.) Illic legitur, uentum eum. ſ. aquilo nem. Sole occidente, ſi ex utraq; parte eius cœlum patet, tempeſtatem ſignificabunt.) Cœlum petent.ſ.nubes.Niſi ita legas, non eſt quò referas uerbũ ſignificabunt. Delphini tranquillo mari laſciuientes, flatum, ex qua ueniunt parte: item ſpargentes aquam, item turbantes tranquillitatem.) Poſterior pars caſtiganda ſic: item ſpargentes aquam turbato, tranquilli tatem. Seq; lambentes contra pluuiam.) Lege, contra pilum. Formicæ abſconditæ concurſantes.) Addenda particula uel. abſconditæ, uel concurſantes. ENX LIBRO DECIMONONO Sap. 8 1 Ectumq;ʒ rurſus tunditur clauis.) Lego, textumq́; ut de tela intelligatur. Quaternis de . narijs ſtipula eius permurata quondam ut auri.) Equidem ſtipulas auri nuſquam antea reperi.In manuſcriptis exemplaribus legitur, ſcripula. id ponderis genus eſt. Ad cliuum uſq; in Capitolium.) Rectius, ad cliuum uſq; capitolinum. Cap. II. In ſicco præferunt e canabi funes.Et ſpartum alitur etiam demeſſum, ueluti natalium ſit impenſa.) Germana lectio.at ſpartum alitur etiam demerſum, ueluti natalium ſitim penſans. Superius enim dixerat, iuncum eſſe aridi ſoli. Diſtinguunt᷑& colore, ruffo nigroq́;,& intus candido. Laudatiſſima ſunt quæ Africæ creſcunt. Anine uitium id terræ, neque enim aliud intelligi poreſt, maIumne id ea protinus globetur magnitudine qua futurum eſt,& uiuat ne, an non, haud facile arbitror intelligi poſſe.) Ita quidem legitur in uulgatis editionibus, ſed longe aliud eſt in emendatis exẽplaribus manu deſcriptis. Diſtinguuntur& colore, ruffo nigroq;,& intus can dido, laudatiſſimæ Africæ. Creſcãt, anne uitium id terræ(neq; enim aliud intelligi poteſt) ea protinus globetur magnitudine qua futurum eſt:& uiuant᷑ ne, an nõ, haud facile arbitror intelligi poſſe. Cap.III. Miſy, præcipuum ſuauitate, odore ac ſapore.) Melius, ſuauitate odoris ac ſaporis. Quibuſdam locis acceptantur riguis& ſeruntur.) Abſona lectio. Elegantiæ integritas in noſtris manuſcriptis exemplaribus extat. Quibuſdã locis accepta riguis feruntur. Sed hoc ſerius deprehendimus, pagina in qua hæc leguntur iam impreſſa: mutet in ſuo quiſqʒ libro. Diuqʒ iam non aliud ad nos inuehitur, quàm quod in Perſide aut Media& Armenia naſcitur laſer, multo infra Cyrenaicũ. Id quoq; adulteratur gummi.) Vetus lectio, quam quod in P erſide aut Media& Armenia naſcitur large, ſed multo infra Cyrenaicum: id quoq; adulteratum gummi. Mirum quantum conferens candori mollitiæq́;. Aeque naſcitur ſatiua ubiqʒ.)In uetuſtis codicibus tantum eſt, Naſcitur ſatiua ubiq;. Reque Echo opinor addidit, quod præcedens oratio in eas ſyllabas exeat. Cap. IIII. Epicurus hortorũ magiſter.) Antiqui codices habent, otij magiſter, quod magis probatur. Alias in Numicdia atq; Aethiopia in ſepulchris aucupari, aut pugnare cum feris mandi ab eo cupientem quod man dat alius.) Caſtigauimus ex fide archetyporum hoc modo:alias in Numidiam atq; Rethiopię ſepulchra:aut pugnare cum feris, mandiq; capientem quod mandat alius. in Numidiam peti, quod uerbum eodem uerſu præcedit:non in Numidia aucupari, cum nullum ſit aucupiũ numidicarum, quæ cicures ſunt gallinaceiq́; generis. de his enim accipiendum eſt. E frugibus quoqʒ quoddam alimentum excogitaſſe luxuriam.) Lego addendo, excogitaſſe ſibi luxuriã. ac mox, alio pane procerum, alio uulgi, non alios. Et quæ minime accederẽt ad deſiderium panis.) Vitiauit elegantiam ſermonis, quiſquis hic ad prępoſitionem de ſuo addidit. Scriben dum erat, accenderent deſ. Ac mox, Iam quoq; in feneſtris, quoq; ſuperuacaneũ eſt, nec habe tur in emendatis codicibus. Et contingat aliqua gratia operi curæq; noſtræ.) Mollior eſt an tiqua lectio, operæ curæq́; noſtræ. Cap. v. Yiuunt hauſti in ſtomacho in poſterum diem, nec perfici queunt, in cibis non inſalubres, tamen plurimum natant. Oleum odere mire.) Aliter legitur in noſtris exemplaribus ad hunc modum:nec perfici queunt in cibis, non inſalubres tamen plurimum, Natura oleum odere mire. Quod de ſemine eius faciunt.) Le go, quòd ê ſemine eius faciunt. Noſtri armoracion.) Imò armoraciam. Eſt enim latinum nomen. Adeo cæteris cibis prælatus rhaphanus, ut ex auro dicaretur rhaphanus.) 0 battologiam.quid opus erat repetere rhaphanus? Scripſit& Morchion Græcus.) Moſchion nõ Morchion. Fuit eius nominis medicus, cuius libellum latine uerſum uidimus, nondũ publicatum. Ineſt longitudine neruus, qui in decoctis extrahitur.) In præpoſitio redũdat. Lege, qui decoctis extrahitur. Siſer his ſeritur menſibus, Februario, Martio, Aprili.) Vetus lectio, Siſeris ſatus menſibus, Febr.& c. mox eſt, Pluribus modis auſteritate uicta, nõ Plurimis. Sed hocgenus leuiora nõ ſemper annotamus, ob euitandũ lectoris tediũ. quale eſt mox melle uuisq; paſſis, cum ſcribendum ſit, uuis ue,& aliquanto poſt, folia quę ſunt in eis ampla, pro quæ ſunt his. Effodiunt᷑ bulbi ante uer. At deteriores ilico fiunt, ſi finduntur.) Si findunt᷑ ſu ö ecck 2

IN PLINII NATVRALEM
erfluit. Sic enim eſt in uetuſtis uoluminibus. Effodiũtur hulbi ante uer, aut de. il. fiunt. aut, id eſt, alioqui. Sic lib..cap. 70. aut undiq; cernerentur hæc ſidera. Cap.vI. Sectiui duo genera. hoc herbaceũ folio.) hoc redundat. Sunt qui& allium& ulpicum inter opalia ac ſaturnalia ſeri aptiſsime putent.) Veteres codices, inter Cõpitalia ac Saturnalia. Pulchriusq; exiſtimatur tale.) Antiqua lectio:pulchriusq́;ʒ tale exiſtimãt quidam. Sed hoc ad ſenſum nihil refert. Cap.vil. Mirum in betæ ſemine: non enim totũ eo anno gignitur.) Non male antiqua ſcriptura: non enim totũ eodem anno gignit. Nil ocimo fœcundius. cum ma lIedictis ac probris ſerendum præcipiunt, lætius proueniet. Satum etiã pauitur terra adacta cuminum,& qui ſerunt precantur ne exeat.) Sincera lectio: cum maledictis ac probris ſeren dum præcipiunt, ut lætius proueniat. ſato pauitur terra. Et cuminum qui ſerunt precatur ne exeat. Atteſtantur uetuſti codices manuſcripti. Cap.vIII. Eſt autẽ ſatiuis differentia in folio.) Legendum:Et ſatiui aũt differentiæ in folio. Alij coloris& temporis ſatus gene ra diſcreuere.) Scribo, Alij colore,& tempore ſatus, genera diſcreuere. Cappadocas, Græ cas. Longiora his folia, caulesq; lati.) Sine cauſa mutata eſt uetus lectio. Cappadocas, Græcas. Iongioris has folij, caulisq; lati. Tametſi ad ſenſum perparum refert. Medici innocentiorem q́ʒ olus eſſe iudicauere.) Verba quæ ſequuntur poſtulant ut legamus nocentiorem, quemadmodum legitur in antiquis uoluminibus. Errori occaſionẽ præbuit poſtrema litera præcedentis dictionis. Sequẽti uerſu: utq; ualidis potius in cibo ſint: que redundat. Sed teneritas in dote fit. Frigora non tolerat.) Antiqua ſcriptura rectius: ſed teneritas in dote, ſi fri gora non tolerat. Eſt etiã ſua gratia nonnunquã plantæ habitũ excellentibus, halmyridia uocant.) Vera lectio ueterum exemplariũ: nunquã plantæ habitũ excellentibus. Intelligendum eſt em̃ de plantis braſsicæ. huc facit diminutiua uox, auνᷣν εᷣμοο. Viret thyrſo primũ emicante:qui caulem educens, tempore ipfo quo faſtigiatus eſt in toros ſtringitur.) Duæ uo culæ quo& eſt redundant:& ſtriatur lege non ſtringitur. nam inter toros interueniũt ſtriæ, ſicut in aruo inter porcas ſulci.eadem ratione ſtriatæ columnæ apud Vitruuiũ leguntur. Sic & melopepones ſtriato cortice conſpiciuntur. Nullum gratius his ſolum q́; Rauennatiũ. Hortorũ indicauimus corrudam. Hunc intelligimus ſylueſtrem aſparagum, quẽ Græci orminum aut myacanthon uocant.) Diſtingue, q; Rauennatium hortorũ. Indicauimus& cor rudam. Hunc enim intelligo ſylueſtrem aſparagũ. Apricis gaudet& ſiccis, terra quãmaxi me latericia.) Lego, lateraria. Latericios parietes dicimus, ex lateribus cõſtructos. Laterariã terrã, quæ apta ſit fingẽdis laterib. X Cornelio Cethego in cõſulatu collega Q. Flaminij.) Quintius Flamininus eſtuerũ nomen. Liguſticũ ſylueſtre eſt.In Ligurię ſuæ montib. ſerit᷑. VYbiq; ſuauius ſatiuũ, ſed ſine uirib.) Integra manente ſcriptura, uitioſa diſtinctio ſenſum in contrariũ deprauauit.tu ſic diſtinguito. Liguſticũ ſylueſtre eſt in Ligurię ſuæ montibus, ſerit᷑ ubiq;: ſuauius&c. Sinapi nulla cultura, melius tamen planta relata.) Legendũ, planta tralata. Cap. x. Nanq;& ocimũ ſe necat, degeneratq; rite in ſerpyllũ.) Vera lectio, Nanq; & ocimũ ſenecta degenerat in ſerpyllum. Item cõtra formicas.) Lege, Idem. ac mox: remedium monſtrauit limũ marinũ aut cinerem obturãdis earũ foraminibus. pro eo quod uulgo deprauate legit᷑,limomarino aut cinere obturatis. Naporum medicinæ ſunt.) Scribo, medicina eſt.& proxime ſequenti uerſu, Quo ſi amiſſo, nõ Quæ. Cap. XII. Solummodo ex omnibus lapathũ ſylueſtre melius. Hoc inſatiuũ rumex uocatur, naſciturq́; fortiſsimum. Traditur ſemel ſatũ durare, nec unquã uitiari terra.) Demiror quã ob rem caſtigatoribus uiſum ſit ab archetypo hic diſcedere. Vetera exemplaria habẽt ſic:Solum uero ex omnibus lapathum ſylueſtre melius, hoc in ſatiuis rumex uocat᷑;, naſciturq; fortiſsimũ. traditur certe ſemel ſatũ durare, nec uinci unq́; à terra. Quę ſunt ſylueſtria.) Atqui non de ſylueſtribus ſermo eſt, ſed de hortenſib. Legendum igitur, Quæ ſunt& ſylueſtria. Alioquin extra inſidit pulueris modo.) Vetus lectio: aliquãdo extra inſidit. Sed perparum refert utro modo legas. Apio eximi in coctis obſonijs aceto, in eodem cellario in ſaccis odorem uino grauem.) Quis intelliget hæce Sincera lectio: Apio eximũt coqui obſonijs acetũ, eodem cellarij in ſac cis odorem uino grauem. Vera aũt uniuſcuiuſq; natura non niſi medico effectu prænoſci poteſt.) Pernoſci, non prænoſci. ENXIIHRU VIGBSINO Cap. I Nfine proœmij legendum, Tantũ uenia ſità minimis ſed d ſalutaribus ordienti.) non, orLdiemur. Suſcipitur aqua cœleſti, atq; ſubſidet. Deinde in ſole cogit᷑ in paſtillos.) Legengum, atq; ſubſidit.deinde ſole cogitur. Idq́; melius quo uetuſtius erit, quod iam C c annis ſeruatum eſſe, autor eſt Theophraſtus.) Nec hic uideo cur mutanda fuerit uetus lectio, niſi quod caſtigatores, dum archetypa legere neſciunt, nihil non corrumpunt. Atqui nõ ſatis eſt ſolum ſenſum utcunq; reddere, uerba etiã ipſa auroris optima fide annumeranda ſunt. Repo ſuimus igitur uetera hoc modo. Melius quo uetuſtius: fuitq; iam cc annis ſeruatũ, ut autor eſt Theophraſtus. Partus uero, ſi in arietis lana alligatũ inſcientis lumbis fuerit, itaut pro tinus ab ea eximatur,& rapiatur extra domũ ipſam.) Vtrum tandem iubet eximi, partũ ne 1 ipſum

debet, non albicandam. ac mox: Nam ut ſupra diximus, erui, hordei, tritici& lupini radix
uocant. Tenuius tamẽ& amarius, eiuſdẽq; effectus eſt coctũ crudumq; ſtomachi magna utideprauatis uerbis& perperã diſtinctis etiam ſenſus uitiatus eſt. Proinde rectius legitur hoc
ticum ſatiuo ſimile eſt. Sed grauiſſimum eſt erratum, quod neſcio quis pro ad uinũ tranſeun
doſio floruit, ſil Maſsilienſe legitur. qui mutauit lectionẽ, putabat ſil, Pigmẽti tantũ nomen
bra farina tuſſi& cõuulſis&ec. Satiuæ olfactu ipſo& delachrymationi& caligini medent᷑,
HIS T. ANNOTATIONE;S ipſum, an ſemẽ adalligatũ: atqui neutrum quadrat. Sequamur& hic antiquã ſcripturam:ita ut protinus ab exitu rapiatur extra domũ. lã euidens eſt, de ſemineè acci piendũ, quod rapum ab exitu fœtus efferri domo uult, ꝙ omnis mora periculoſa ſit. Fanta uis educendi ineſt. Su-pereſt una uox, ipſam. Legei pſum.ut cũ ſequentihus cohæreat: Ipſum cucumim,& reliqua. nam hactenus de ſucco& ſemine eius loquutus eſt. Cap. Il. Sanat& humores ſubitos.) Tumores, non humores. Radix ſanat ulcera concreta in modum faui, quẽ cerion uocãt.) Scribo, quæ cerion uocant, nam melius ad ulcera refertur. nec aliter legitur in&mẽdatis codicibus. Item millepedem: ſepa Græci uocant.) Lege, millepedæ. ſ morſus. Et putreſcit locus ipſe. Cucumis odore defectũ animi.) Diſtingue, Ipſe cucumis.Idem erratũ& proximo capite annotauimus. Cap.ilI. Non niſi ſaxoſis naſcens.) Adde præpoſitionẽ in ſaxoſis.
In morbo uero regio utiliter ſemina eius inſumunt᷑) Legendũ, In morbo regio utiliter ſemina eius ſumuntur. Item ſpinæ& lumborum ac coxarum dolores.) Lego, coxendicum. Er ardores capitis,& maxime infantium.) Vetus:& ardores capitis, in antium maxime. Pemocritus in totum ipſum abdicauit in cibis.) Rectius in totum ea abdicauit. ea.ſ. rapa. & ſequenti uerſu ab eis, non ab eo. ibidem condirentur, non condiretur. item prodeſſe non prodeſt, ut ex autoritate Dionyſii dictum accipiamus:& iam antea monui derapo neutri ge neris, quod perpetuo raparius iſte caſtigator in rapam tranſmutauit, ꝙ uulgus ita loquatur. Hoc ad albicantem cutem.) Albicare latinum non eſt, hoc ſignificatu. ad leuigandam legi
ad omnia inutilis.) Hoc nuſq́; ſuperius dictum eſt,& primæ quatuor uoces non habentur in uetuſtis codicibus, quamobrẽ& nos deleuimus. Cap. IIII. Quanq́;& alibi naſcitur, utilior urinæ duntaxat eijciendæ.) Ciendæ, non eijciendæ. In aqua folijs eius decoctis, bibere uel ſuccũ ipſius cyathis binis. Contra phlegmoni ipſos illinire tuſos utile.Inchoantib. uero recentem corticẽ cum melle.) Hic fœdiſsimã deprauationem ſuſtulimus, adiuti exemplaribus antiquis. Legendũ enim, Aquã folijs eius decoctis bibere, uel ſuccũ iꝑſius cyathis binis cõtra phthiriaſes: Phlegmoni ipſos illinire tuſos, liuori uero recẽti corticẽ cum melle. Nec eſt neceſſe addere hanc dictionẽ, utile. pendet enim oratio d præcedenti uerbo Prodeſt. Cæterum ceraſtis ſcorpionibus aduerſatur, uel ipſo ſemine in fectis manibus impune tra ctantibus.Impoſito raphano ſcorpionibus, moriuntur. Non multo mitius hunc locum derauator tractauit. Caſtigauimus unde& priorẽ hoc modo. Cætero ſcorpionib. aduerſat᷑uel ipſo uel ſemine infectis manib.impune tractabis: impoſitoq; raphano ſcorpiones moriunt᷑. Hydropicis quoq;& aceto& ſinapi ſumpti.) Scribo, ex aceto aut ſinapi ſumpti. Hippocrates capillis mulierũ defluos fricari raphanis.) Vetus lectio:capitis mulierũ deſſuuia fricari. Capg. V. Et Phagedænas ulcerũ ſiſtit recẽs cum melle impoſitũ. Vel aridæ farinæ in ſperſam radicẽ eius Dieuches&c.) Lege& diſtingue ſic.& phagedænas ulcerũ ſiſtit recens cum melle impoſitũ, uel aridũ farina inſperſum. Radicẽ eius Dieu.& c. Inde quoq; eſt prouerbiñũ.) Melius: Indeq; eſt prouerbiũ. Similimã ſtaphylino herbã ſerit, quã alij gingidion
litate.) Ex his uerbis intelligit᷑ gingidion coctum eiuſdẽ effectus eſſe cuius erudum. Atqui Plinius aliud dicit, uidelicet gingidij eundem eſſe effectũ, quẽ ſtaphylini. Sel nihil mirum ſi
modo: quã alij gingidion uocant, tenuius tantũ& amarius, eiuſdẽc effectus.Eſtur coctũ cru dumq;, ſtomachi magna utilitate. Faſtidium abſtergit.) Abſterget grãmatiſta neſcio quis mutauit in abſtergit, quaſi uero alterũ parum latine dicatur. In eadẽ ſentẽtia eſt Diocles.) Lege addendo, In eadẽ ſententia eſt& Diocles. Heraclides contra argentũ uiuũ dedit,& Veneri ſubinde offenſantem, ægrisq́; ſe recolligentibus. Hunc Hiceſius ideo ſtomacho utilem uideri dixit, qm̃ nemo tres ſiſeres edendo continuaret:eſſe tamen utilem conualeſcentibus ad uitam tranſeuntibus.) Primum offenſanti legendũ pro offenſantẽ. deinde particula hunc ſuperfluit. præterea utile bis mutatum eſt in utilem, nõ recte. Apparet enim ſiſer inter illa nomina cõnumerari, quæ genus cum numero mutant. Superius enim dixerat, Siſer erra
tibus, ſcripſit ad uitam tranſeuntibus, nõ ſentiens uerba hæc de hydropoſia ægrorũ& œnopoſia intelligenda. Et quoniã pleroſq; ſimilitudo nominũ Græcorum confundit, cõtexe-. mus& de ſeſeli.) Vetus lectio hic& in indice de ſili, nec erat neceſſe græcã uocem pro latina ſupponere.quod em̃ græci medici νιmυνλ‿εοασμαιμαιμων uocant, apud Marcellũ qui ſub Theo
eſſe, cum ſit uox polyſema. Boum morbis medet᷑ uel ſi contritũ infunditur.) Satis erat: Bo um morbis tritũ infundit᷑: nec egebant Pliniana uerba tali interpolatore. Siccata autẽ in umbra farina tuſa& cõuulſis& inflationib.& arterijs medet᷑.) Legendũ: Sicatæ aũt in umccc 3 magis

IN PLINII NATVRALEM—
magis uero ſucci inunctione.) Caligini tantum his uerbis remedia traduntur, ſi legamus ita ut Plinius ſcriptum reliquit, nempe ſic: olfactu ipſo& delachrymatione caligini medentur.Significat delachrymationem acrimonia ceparum excitam oculorum caligini prodeſſe. Purgamenta quoque earum cremata in cinerem illinentes ex aceto ſerpentium morſibus, inter ipſasq; multipedes ex aceto.) Dele inter,& pro multipedes repone multipedæ:. ſ. morſibus. Ipſasq;ʒ, uidelicet cepas. Et ſi ſuccum ieiuni quotidie edant.) Succum ſuperuaca nea dictio eſt. Stomacho utilia eſſe, ac ſpiritus agitationi. Lege, ſtomacho utilia eſſe ſpiritus agitatione. Apparet eundem caſtigatorem ſupra in hoc ipſo capite ex delachrymatione feciſſe delachrymationi Cap.VI. Porro ſectiuo profluuia 1 ſiſti in naribus, contrito eo obturatis.) Scribo, Porrum ſectiuum profluuia ſanguis ſiſtit, naribus contrito eo obturatis. Neque enim hoc ita ut ſuperius ex autoritate Varronis refert, ſed tranſitum fa cit ad aliam ſpeciem:quemadmodum eſt uidere in emendatis exemplaribus. Vlcus aciem hebetans,& in angulo oculi perpetim humor emanans.) Lege, perpetuo humore manans. Epinyctidis eſt deſcriptio. Sanguinem reijcientibus ſuccus eius cum caule aut thuris fa rina uel acacia datur.) Scribendum cum gallæ aut thuris farina. Alio magna uis, magnæ etiam utilitates, contra aquarum& quorumlibet locorum mutationes.)In uetuſtis uoluminibus nec Btiam eſt, nec Quorumlibet. Aconitum, quod alio nomine pardalianches uocatur, depellit: item hyoſcyamum: contra canum morſus. Inq; uulnera cum melle imponitur.) Vetus& ſincerior lectio: A. q. a. n. p. uocatur, debellat: item hyoſcyamum, canum mor ſus, in quæ uulnera&cꝑL. Attritis corporum partibus, uel ſi ueſica intumuerit.) Scribendum, uel ſi in ueſicas intumuerint, hoc eſt, etiamſi ueſicas produxerint attritæ partes. Vel ſi decocta aqua colluantur.) Decocti, non decocta. Porrò ſi indicare pergam quotieſcunq; in diſtinguẽdo peccatum eſt, uereor ne lectori tedioſum ſit. Sic& uoci plus confert.) Plus redundar Aut ſi ſanguis etiam excreetur uel purulenta ſint, Et pituitæ ſub pruna coctum, potum,& cum mellis pari modo ſimptum.) In antiquis uoluminibus tantum eſt: Aut ſi ſanguis excreetur uel purulenta, ſub pruna coctum,& cum mellis pari modo ſumptum. Cæ tera uerba ſatis apparet eſſe nugatoris alicuius additamẽta. Quartanas quoq; excutere po tum caput unum cum laſerpitij obolo.In uino auſtero tuſsim,& alio modo acceptum. Suppurationes quantas libet ſanat fractæ incoctum fabæ, atq; ita in cibo ſumptum.) Omnia hic confuſa ac uitiata, diſtinguenda emẽdandaq; in hunc modũ, idq́ʒ; ex fide archetyporũ, ut reli ua. Quartanas quoqʒ excutere potum caput unum cũ laſerpitij obolo in uino auſtero, Tuſ8-& alio modo ac pectorũ ſuppurationes quãtaslibet ſanat, fractæ&c. Senſus eſt, tuſſim & hoc modo ſanari,& illo altero remedio iam cõtra quartanas dicto.é Iumentis urinã reddere, atq; non torqueritradunt.) Iumenta, non iumentis. Cap. VII. Huius lac expiſſatum.)Scribe, ſpiſſatum. Thyrſo& folijs ſcabritia.) Vetus lectio:& ipſo& folijs ſcabritia. & ipſo.ſ.caule, quod nomẽ proxime præcedit. Quidã et èé ſatiuis colligunt, ſucco minus efficaci.) Melius leget᷑, Quidã& e ſatiuis colligunt ſuccum minus efficacẽ.& tertio inde uerſu: nunc nõ paucæ reſtant, nunc ſuperfluit. Nec nulla res maiorẽ in cibis auiditatẽ incitat inhibetqʒ.Fadẽ in cauſa alterutrinq; modus.) Lege& diſtingue:nec ulla res in cibis auiditatem incitat inhibetq; eadẽ:in cauſa alterutraqʒ; modus eſt. Nũc pulchre cohærebit quod ſequitur: Sic& aluũ copioſiores ſoluunt, modicæ ſiſtunt. Cap.·vInI. Nigræ radices ita in aqua coctæ, pruriginẽ tollunt.) Lege, porriginem tollunt. Cap. IXx. Ergo uel cum uino tritam ſorbendam, uel ex olei intinctu ſumendam.) Incorruptior lectio, Ergo uel cum his tritam ſorbendam, uel ex hoc intinctu ſumendam. pendet enim hæc oratio à præcedente.
FEt alij compeſcere mala corporis.) Lege addendo:& alij uero. Semen eius toſtum auxiliatur contra ſerpentes, fungorumq́; uenena. In tauri ſanguine folia cocta ſpleneticisq; in cibo data,& cruda illita cum ſulphure& nitro, proſunt.) ô bellum medicum: hic nimirũ tauri ſanguinem eriam pro antidoto præberet. germana lectio eſt hæc: contra ſerpentes, fun gorumqʒ; uenena,& tauri ſanguinem. Folia cocta ſpleneticis in cibo data,&c. Neruis utiIes: ideo& paralyticis dantur iuxta in pedibus. Qui ſunt ruffi ex his citiſſim eſanant.) Lege & diſtingue: ideo paralyticis dantur. Luxata in pedibus qui ſunt ruffi&c. Blixos aſſis minus utiles eſſe adijciunt.) Scribo adijcit, ſcilicet Diocles. Cap. XxX. Veſicæ quoqʒ niſi coctum aqua. Si canibus detur, occidi eos.) Diſtingue& caſtiga ſic: Veſicæ quoq; niſi decoctum: quæ aqua ſi canibus detur, occidi eos. Alioqui canes non ueſcuntur aſparagis. Cap.x I. Verum apud eruditos non aliud erutum terra in maiore ſententiarũ autoritate eſt.) Varietate nõ autoritate. Nam id defunctorum epulis feralibus dicatum exiſtima tur. Ipſius quoqʒ uiſus claritati inimicum.) Lego, epulis feralibus dicatum eſſe, uiſus quoq; claritati inimicũ. Nam hoc ex Chryſippi et Dionyſii autoritate refertur: ideoq́; melius per in finitũ legitur abſq; uerbo exiſtimatur. Semen datur ex tribus cyathis ex uino albo.) Antiqua ſcriptura potior:Semen datur& arquatis ex uino albo. arquatis.i.ictericis. Cap. XxIIa u““ Ocimum

HIS T. ANNOTATIONES Ooimum quoqʒ Chryſippus grauiter increpuit, inutile eſſe dicens ſtomacho, urinæ, oculo rum quoq; claritati.) Duo uerba eſſe dicens, aliquis de ſuo adiecit, mirum ni elegantię cauſa. Alij uero ſi eo die feriatur quiſpiam à ſcorpione qui ederit ocimum, ſanari non poſſe.)
Vera lectio:Afri uero, ſi eo die feriatur quiſpiã à ſcorpione, quo ederit ocimum, ſeruari non poſſe. Secuta ætas alacriter defendit.) Rectius, acriter defendit. Cap. XIII. Seſtius adijcit, hoc ſerpentes fugare.) Vetus lectio: Sextius adijcit, uſtum ſerpentes fugare. Multi ſucco eius cum melle attrito inuncti.)Lege, cũ melle atticvo. Dederũt& cum bitumine infrictam.) Infriatam, non infrictam. Item uitiligines uel rugas, ſtrumas,& ſimilia cum hirci no& adipe ſuillo.) Codices ueteres. Item uitiligines, uerrucas, ſtrumas,& ſimilia, cũ ſtrychno& adipe ſuillo. Cap.XIIII. lis cõmanducatis& impoſitis ſanari elephantiã, ſicut Mla gni Pompeij ætate, fortuito cuiuſdã experimento, propter pudorẽ facie illita cõpertum eſt.) Elephantiaſin, non elephantiã hunc morbũ Plinius uocare ſolet. Legendũ igit᷑ pro Elephan tiam ſicut, elephantiaſin,& bene habebit tota oratio. Mentæ ipſius odor animũ excitat,& ſapor auiditatem in cibis:ideo in mammarũ mixtura familiares ipſæ acceſſere, ut coire denſereq; lac non patiantur.) Tora uia aberratũ eſt. Vera lectio eſt hæc, ideo embammatũ mixtu ræ familiaris. Ipſa aceſcere ac coire denſeriq; lac non patitur. Embãmata græce uocant᷑ intinctus, ad excitandã orexim inuenti. Recentis ſuccus nariũ uitia ſpiritu ſubducto emẽdat.) Scribo, ſpiritu ſubductus. Impetigines quoq;, uel ſi teneatur tantũ, prohibet.)Intertrigines Iegendũ, quemadmodũ eſt in archetypis. Morbo regio in uino albo ab alienis datur.) Lego, d balineis datur. Cap. xv. Propter colũ quoq; bibit᷑, illiniturqʒ uel penicillis feruẽs, uel aſtringitur faſcijs.) Vetus lectio: Propter coluũ quoqʒ bibitur illiniturq;, uel penicillis feruens apprimitur faſcijs. Nanq;& panibus ſubigitur.) Vetus lectio, ſubditur. ſic cap. 17. Pa nis etiã cruſtis inferioribus ſubditũ. Sunt& quidam qui cunilam bubulã appellauerint.) Quidam ſuperuacanea uox eſt hoc loco. Cap. Xvi. Trita mellis odorem habet, digitis tactu eius cohærentibus.) Melius cohæreſcentibus. Cap.XvII. Caſtore taliter demon ſtrante.) Vetus lectio: Caſtor& aliter monſtrabat, ut intelligamus alterũ piperitidis genus. Sequenti uerſu lego, utilem Iidemonſtrabat. Luxata& cõtuſa in aceto.) Archetypa, Luxa ta& incuſſa. Vrinã& menſtrua ciet.) Plinius ſcripſit urinã& menſes ciet. ſicut paulopoſt, Pythagoræ inter pauca laudatum, nonà Pythagora: quod genus deprauationis frequens eſt in hoc opere. Epiphoris oculorum radicem eius tuſam imponit Iollas.) Lege addendo, 8 uino radicem eius. Et mox, extrahendisq́; ſiqua in oculos inciderint. Dyſentericis& tenaſmis datur.) Rectius, dyſentericis& in tenaſmo. Semen hydropicis& cœliacis dedit tri tum cum menta. Verum& radicem adrenes.) Caſtigauimus ad exemplaria hoc modo:tritũ cum menta e uino:radicem& ad renes. Pythagoras quidem non corripi uitio comitiali in manu habentes.) Legendũ, Pythagoras quidem negat corripci. Cap. xvIlI. Sed ſatiui albi calyx ipſe teritur,& bibitur ſomni cauſa, Semen elephantijs medetur.) Scribendũ erat, & euino bibitur. Item, elephantiaſi, non elephantijs. Succus& hic,& herbæ cuiuſq;.) Lege cuiuſcunq;. Sequenti uerſu, ut lactucis, nõ aut. Prætorij uiri patrem in Hiſpania baiuli.) Bauili malim, ut ſit loci nomen, quemadmodum dicimus Bilbili, Sacili. Cum his aurium dolori inſtillatur.) Melius: cum hoc& aurium dolori. cum hoc. ſ. roſaceo. Sic& folijs ipſis utuntur ad ſacros ignes. Item uulnera cum aceto.) Si ſic legamus,&6 podagræ unũ remediũ peribit, nec ſacro igni ſuũ ut oportet adhibebit᷑. Sincerã lectionem etiamnum retinent antiqui codices.Sic& folijs ipſis utũtur.Item ad ſacros ignes& uulnera exaceto. Experimentum opij eſt primum odore: ſincerum enim perpeti non mos eſt. Dein in lucernis.) Indidem caſtigauimus& hæc. Sincerũ em̃ perpeti non eſt·mox in lucernis. Sed hic latinitatis grauior iactura eſt qᷓ; ſenſus. Fœdiore mendo mox pro in puſtulas coit, ſcriptũ eſt, in poſca coit: cum tamen experimentum fiat in aqua, non in poſca. Cap. XIX. Inter ſatiua& ſylueſtria medium genus, quod niſi in aruis eſſet ſponte naſceretur, rhœam uocauimus& erraticum.) Lectio uetus magis Plinium ſapit: Inter ſatiua& ſylueſtria medium genus, quoniã in aruis ſed ſponte naſceretur.x. u.& e. Alterum eſt in ſylueſtribus generibus heraclion, uocatur ab alijs aphron.) Elegantior eſt uetus lectio. Alterum ê ſylueſtribus genus heraclion uocatur, ab alijs aphron. Cap. Xx. Dyſenteriæ& uomicis datur ex aceto.) Noſtra exemplaria habent, eſtur ex aceto. Caput inde litum diſtillationem toto anno non ſentire.) Ilic legit᷑: caput illitum ea diſtillationem anno toto non ſentire. Aliquanto poſt pro Coquitur difficillime repoſuimus, coqueretur. refertur enim ad præcedentẽ particulam Tanq́;. Hippocrates uuluarum uitijs id infundi.) Lege, infundit. Duritias omnes uel cocto uel crudo utiliter illini putant.) Scribo, putauit. ſ. ycus. Cocto aut per ſe, aut cum malua, aut lenticula.) Rectius, uel per ſe, uel cum malua aut lenticula. Cap. xxl. Aculeos omnis extrahũt illitæ crudæ, aut cum anetho potæ. Decoctæ uero cũ radice ſua leporis marini uenena reſtringunt.) Incorrupta ſcriptura aliter habet: illitæ crudæ cum nitro. potæ uero decoctæ cum,&c. Bres. LceE Nec
“

IN PLINII NATVRALEM
Nec lapathum diſsimiles effectus habet.Eſt autẽ ſylueſtre.) Non hoc dicit, lapathum herbam eſſe ſylueſtrem, ſed præter ſatiuum eſſe etiam aliud lapathi genus ſylueſtre. Quare melius legitur adiecto&. Eſt autem& ſylueſtre. Folijs aquoſis.) Rectius acutis, ut eſt in ueteribus uoluminibus. Vnde etiam oxalidem appellatam uideri poteſt. Oxylapati ſemen lotum in aqua cœleſti, ſanguinẽ prodeſt reijcientibus, adiecta acacia lentis magnitudine, prodeſt.) Prius prodeſt redundat. Radicis tantũ altitudine differens,& erga dyſentericos effi cacis eflectus, potum ex uino.) Veteres codices habent:& erga dyſentericos efficaci effectu, potu ex uino. Vt intelligamus hoce quoqʒ differre a reliquis lapathi generibus, quod peculiarem uim contra dyſenteriã habeat. Cap. Xxl. Senſus atq; ſternutamenta capitis purgat.) Lege, ſternutamentis caput Et uuluarũ conuerſionem ſuffitũ excitat odore.) Melius, t uuluarum conuerſione ſuffocatas excitat odore. Addito exiguo oleo& ſalis.) Scribo, olei& ſalis. Ruptis, conuulſis, ſpaſmatum neruis ſalutare.) Spaſticis neruis. non ſpaſmatum. In ouum inane ſuccum adijcit is.) Rectius addit, quam adijcit. Fugat& odo re, cominus ſiuratur.) Legendum fugat& odore omnes; ſi uratur.omnes.ſ. ſerpentes. Ex aqua bibitur& ad iocinerum dolores.) Antiqui codices habent ad iocinerũ deſideria, familiari Plinio locutione. Stomachi diſſolutiones cohibet ſiue in cibo ſumptum, ſiue in ſucco potum.) Lego, ſiue ſucco potum. Epiphoras cum thure& aqua, aut cum myrrha. Cum uino ſedat parotidas. Cũ melle aut adipe aut cera ſtomachi ſolutiones inſperſum polentæ modo.) Aliter legitur& diſtinguit᷑ in uetuſtis codicibus. Epiphoras cum thure& aqua, aut cum myrrha ac uino ſedat: parotidas cum melle aut adipe, aut cera.ſtom.ſ.i.p. m. Ad iocineris dolores eſtur cũ uua paſſa,& ad phthiſim utiliſsime. Semine fiunt& ecligmata.) Nimis ſæpe in diſtinguendo pecatum eſt, maxime in his medicinalibus libris, aliquando non uno loco in eodem capite, ut in hoc ipſo. Diſtinguendum ad hunc modum. Ad iocineris dolores eſtur cum uua paſſa. Ad phthiſim utiliſsime& ſemine f.· e. Cap. xxiII. Prodeſt ueſicæ cũ uino leui,& fominarum menſtruis.) Lege addendo, P. u. c. u. leni,& fœ. menſtruis hærentibus.
Cap. XXIIII. Sedante diſceſſum ab hortenſibus.) Elegantius, Sed diſceſſuri ab hortenſibus, unam compoſitionem ex his clariſsimam ſubtexemus.
EX LIBRO VIGESIMOPRIMO Gap. 11
λ vVin& uocabulum ipſum tarde inde cõmunicatum eſt.) Inde ſuperfluit. Cap. 111.
Cælare eos primum inſtituit P. Claudius.) Malo ueterem ſcripturam: primus inſtituit. Qui coronam, ipſe pecuniaue eius, uirtutis ergò arguitur, quam ſerui equiue meruiſſent, Pecuniam partã ſege dicit, nemo dubitauit.) Verba Plinij quibus duodecim tabularũ legem interpretatur, reſtituimus ex fide archetyporũ. Quam ſerui equiue meruiſſent, pecunia partã lege dici, nemo dubitauit. Videlicet quia ſerui ipſi& equi pecunia parantur. Ingensq;& his ſeueritas.)hinc, non his. P. Mutianus, cum demptam Marſiæ.) Munatius ſcri bi debet. Cuius luxuria noctibus coronatum Marſyam, literæ illius deſcribunt.) Anriqua exemplaria habent: literæ illius dei gemunt. Apparet ironiam eſſe. Florum quidem P. R. honorem Scipioni tantum adh ibuit.Suario cognominabatur, propter ſimilitudinem ſuarij cuiuſdã negociatoris.) Pro adhibuit lege habuit, pro Suario Serapio. nam idem nomen fuit negociatori. Huius fit mentio& libri 7. cap. ·z2. Nec ei fuit in bonis funeris impenſa.) Vetus lectio, Nec erat in bonis. Leuius hoc, fateor, ſed cum uideam in hoc capite tam multa de induſtria mutata, nihil dubito quin hoc quoq; mendum eidẽ debeamus cui cætera. Sequenti uerſu eſt, quaq; præferebatur: non quaq; parte fer. Et aliquanto poſt pro quod nocerẽt capiti, legendum quæ nocent. Quoniã& in hoc eſt aliqua ualetudinis portio, in potu atq; hijaritate præcipue, odorum ui ſurripiente fallaciter ſolertiam. Nanq; ſcelerata Cleopatra, appara tu belli Actiaci gratificationẽ ipſius reginæ Antonio timente, nec niſi præguſtatos cibos ſum mente, fertur ab ore eius luſiſſe extremis coronæ floribus: ueneno illitis. Ipſaq; capiti impoſita&c.)Egregie hoc loco adiuuerũt noſtra exemplaria, in quibus ita legitur. in potu atq; hilaritate præcipue odorũ ui ſurrepente fallaciter, ſcelerata Cleopatræ ſolertia. Nanq; apparatu belli Actiaci gratificationẽ ipſius reginæ Antonio timente, nec niſi præguſtatos cibos ſu mente, ferf pauore eius luſiſſe, extremis coronæ floribus ueneno illitis, ipſaq; capiti impoſita. Eſt aũt perquã familiare Plinio, ſeptimo caſu orationẽ claudere. Quis iſtas timeret inſidias?) Nihilo peior erat uetus lectio, Quis ita t.i. Adeo mihi, ſi poſsim ſine te uiuere, occaſio& ratio adeſt.) Rectius ironice, occaſio aut ratio deeſt. Cap. IIII. Contra genera eius noſtri fecere.) Cõtra redũdat. Viliſsimã uero plurimis, ſed minutiſsimis, ſpermoniã.) Pro ſpermonia emẽdati codices habẽt ſpineolã, à ſpinis denominatã, quemadmodũ in alio gene re coroneola a coronis nomẽ traxit. Pangæus nanq; mons in uicino ferc eſt.) Lege, Pangæ us mons in uicino fert. Negauit centifoliam in coronis addi.) Antiquior lectio eſt, in coro nas addi. Quæ græcula altera eſt.) Vetus lectio, Quæ e græcis altera eſt. Cap. v. Necul lis florũ excelſitas maior.) Melius, nec ulli. Ita odor colorq́; duplex, ut alius calicis, alius ſta
minis

HIS T. ANNOTATIONES
minis.) Non male uetus,& alius calicis, alius ſtaminis. nam ita ad præcedentia refertur.
Inuenta eſt in his& ratio inſerendi.) Rectius, Inuenta eſt& in his. Menſe Martio mace rantur, ut colorem accipiant.) Magis placet, percipiant. ac ſi dicat, ut colorem perbibant.
Cap. vI. Calathiana munus autumni, cæteris ueris.) Scribo, cæteræ ueris. Vincit numero foliorum marinam quinq; folia non excedentem.) Quid opus repetere folia? ſatis erat, quinq; non excedentem. Foliorum exilitate uſq; in fila extenuata.) In antiquis uoluminibus legitur, attenuata. Prima nobilitas Cilicio croco.) Croco aut ſcriba addidit, aut interpres aliquis inter pręlegendum. Sicut paulopoſt: gaudet calcari& atteri pede. Pede non eſt in manu ſcriptis. Cap. vII. Troianis temporibus ei iam erat honos. Et hos certe flores Homerus treis laudat, loton, crocon, hyacinthum.) Rectior lectio: Troianis temporibus iam erat honos ei.hos certe flores,&c. Dicet aliquis, leuicula funt iſta, nec annotatu digna. Hunc ego rogabo, ipſe æquõne animo ferret huiuſcemodi leuicula in ſuis ſcriptis à librarijs deprauari. At multo plus religionis debetur ueterum monumentis. Omnis autem uerno tempore acrior,& matutinis: Quicquid ad meridianas horas diei uergit, hebetatur.) Verior lectio uetus: quicquid ad meridianas horas dies uergit. Animalium nullum odoratum, niſi de pantheris quicquam dictum eſt, ſi credimus.) Vetus lectio: niſi de pantheris quod dictum eſt credimus. Dixit autem hoc lib. s. cap. 17. tametſi quidã illic odorem in colorem deprauauerant. Yt irin atq; ſaliuncam,& quanquam nobiliſsimi ſit odoris utraq;.) Lego, quanq́; nobiliſsimi odoris utranq;. Proxima in Macedonia, longiſsima hæc& candicans. Et ex illis tertium locum habet Africana.) Lege& diſtingue: longiſsima hæc& can dicans& exilis. Tertium l.h. Pannonia hanc gignit& Norica.) Scribo Norici. alioqui No ricum dicendum erat, ſicut lllyricum. Superq́; cætera ad famam etiam dignitatis.) Legendum ad famam etiam ac dignitates. Cap. vrII. In quibus unguenta uiciſſe naturam gaus dent. Luxuria ueſtibus quoq; prouocauit eos flores, qui colore commendantur.) Hæcuerba non deprauarunt modo homines inſulſiſsimi, uerumetiam partem eorum hinc reuulſam præcedentis capitis fini aſſuerunt. Scribendum, In quibus unguento uiciſſe naturã gaudens luxuria, ueſtibus quoq́;,&c. Paria nunc cõponuntur,& natura atq; luxuria depugnante.) Lege, depugnant. Cap. I X. Folia ſmilacis& ederæ in coronamenta ſe dedere, coronæq;h earum obtinent principatum.) Hane tam ingenioſam deprauationem mirum ni profeſſor aliquis excogitauit, dum diuinare mauult quàm ad archetypa recurrere. Vera lectio aliud ſonat. Foliain coronamentis ſmilacis& ederæ corymbiq; earum obtinent principatum. Quia noſtris maiore ex parte nomen dare ijs defuit cura.) Non minor priore hic error, uteunq; ſenſus manet. Plinius enim longe alijs uerbis uſus eſt: quia noſtris maiore ex parte huius nomenclaturæ defuit cura. Cap. xX. Non durante attico thymo niſi in afflatu maris ſeratur.) Seratur ſuperuacaneum uerbum eſt, natũ ex ultima litera maris,& prima dictione ſequentis orationis Erat. Abrotonum iucundi odoris eſt& grauis. Florer æſtate.) Elegantius, Abrotonum odore iucunde graui, floretæſtate. Alfioſa enim admodum ſunt,& ſole nimio læduntur.) Hic particulam neceſſariam, per incuriam librariorum omiſſam, denuo adiecimus:& ſole tamen nimio læduntur. C ap. XI. Eruitur poſt æquinoctiũ uernum radicitus, ſiccaturq́; ad lunam XxXxX. diebus, ita lucens noctibus.) Lege, Erui, ſiccari, lucere: quod hæc omnia ex commentarijs Democriti referantur. Sequitur erin Magos Parthorumq; reges uti hac. Et in Italia quidem, ut diximus poſtroſam.) Satis erar, in Italia quidem. Coniunctio hic addita uitiat ſermonem. Cæterum hyacinthus maxime durat.) Lego, è cæteris hyac.m. d. Sed hæc ita, ſi deuulſa crebro prohibeatur in ſeminibus.) Legendum prohibeatur in ſemen abire. atteſtantur uetera exemplaria:& alioqui ex illis ner bis nullus ſenſus elici poteſt. Alterum candidius, qui fere naſcitur ad tumulo s.) Rectius, in tumulis. Cap. XII. Hoſtilia uicus abluitur Pado.) Melius, alluitur. Cap. XIII. Nos tamen trademus quæ cõperimus. Herha eſt alba, uexatio quidem iumentorum eſt, ſed præcipue caprarũ, appellata ægolethron.) Antiqua ſcriptura potior. Nos trademus quæ comperimus. Herba eſt ab exitio& iumentorũ quidẽ, ſed præcipue caprarũ, appellata æ golethron. Huius flores cõcipiũt noxiũ uirus, aquoſo uere marceſcente.) Lege, marceſcẽ Aliucd genus in eodẽ Ponti ſituuiget, ex annona mellis.) Codices uetuſti l8ge aliud habèt. Aliud genus in eodẽ Ponto gẽte Sannorũ mellis:quod ab inſania quã gignit, mænomenon appellãt. Hi ſunt quos poſterior ætas Tzanos uocauit, Lazis conterminos. Vtraq; Colchica gens fuit in clientela fideq; Conſtantinopolitani Imp. Et in Mauritania Cæſariẽſi, Getulia contermina Maſſylis. Emendatior lectio:& in Mauritaniæ Cæſarienſis Getulia cõtermina Maſſæſillis. Nam& Getuli& Maſſæſuli hanc prouinciã incolebãt, quod ipſe Plinius ſupra docuit. Remediũ aduerſus has utiq; non differendũ.) Lege remedio, non remediũ. De quo loquẽdi modo iam ſupra capite tertio monui. Ca.XIIII. Circũlini alucaria fimo bubuio utiliſsimũ. Operculũd tergo eſſe ambulatoriũ, ut properatus intus ſit proſper. Si magnus ſit uterus

IN PLINII NATVRALEM
uterus aluearijs, prouentus autem ſterilis, ne operandi deſperatione curã abijciant, id paula tim reduci oportet, fallente operis incremento.) Huius lectionis abſurditas magis deteget᷑, collata ad germanã lectionem, quã ex fide ueterũ codicum reſtituimus ad hũc modum. Circumlini alueos fimo bubulo utiliſsimũ. operculum à tergo eſſe ambulatoriũ, ut proferat᷑ intus ſi magnus ſit alueus, aut operatio ſterilis, ne deſperarione curã abijciant: id paulatim reduci, fallente operis incremento. Poſt has Corſica, quoniã ex buxo fit,& habere aliquantã uim medicaminis putatur.) Lege: quoniã ex buxo fit, habere quandam uim m. p. Inde ligu lis eligunt florem.i. candidiſsima quæq;:transfunduntq; in uas, quod exiguũ marinæ habeat frigidæ.) Toties expertus fidem ueterũ codicũ, ne hic quidem auſus ſum ab eis diſcedere. Illi pro eligunt habẽt hauriunt. Item, quod exiguũ frigidæ habeat. Siccant ſole, lunaq;. hoc em tandorem facit, ſi ſic ſiccant᷑ Et ne liquefacit, protegunt tenui linteo.) Melior uetus lectio: Siccant ſole lunaqʒ.hæc enim candorem facit. ſicantes, ne liquefaciant, p. t. Cap. xv. NMaximeq; Aegyptus, frugum fertiliſsima, ſed ut ſola ijs carere poſsit.) Non parum detraxit elegantiæ, quiſquis hic particulam quidem detraxit. Legendum enim frugũ quidem ferti liſs ima. Hancà Nilo metũt.) Scribo, e Nilo. Folijs latiſsimis, etiã ſiarbores cõparentur.) Rectius, arboreis. Scandix, come. ab alijs tragopogon.) Vetur lectio: ſcandix quæ ab alijs tragopogon uocat᷑. Sylueſtriũ duæ ſpecies. Vna mitior eſt ſimili caule, tamen rigido, itaq; & colu antiquæ mulieres utebantur, exilis, quam quidã atractylida uocãt.) Legendum: itaq; & colu antiquę mulieres utebantur ex illis, quare q. a. u. Cap.xVvI. Etex diuerſo ſtans anchuſa, inficiendo ligno cerisq; apta. Eſt aũt mitior ijs anthemis,& phyllanthes, anemone. & aphace.) Lege:Ediuerſo ſtant, anchuſa inficiendo ligno cerisq radice apta, ete mitioribus anthemis,& phyllanthes, S anemone,& aphace. Sic enim melius quadrabit ad præcedẽtia. Cap.x Vv II. Perdicio, quã& Aeoliæ& Aegyptij edunt, nomen dedit auis.) Verior lectio:Perdiciũ& aliæ gentes q́; Regyptij edunt. Supra dixerat, Aegyptios præ cæteris gentiPus herbis ueſci:nune dicit, perdicium herbã etiam aliarum gentiũ eibum eſſe. Iulio menſe ſecari iubet.) Lege addendo. Iulio menſe toto ſecari iubet. Cap.xvIII. Iunio menſe exi mi, ante Iulium mediũ præcipiens.) Melius, Iunio menſe eximi ad Iul.· m. p. Vſus ad naſſas marinas, uitiliũ nexus elegantiũ.) In antiquis codicibus tantũ eſt, uitiliũ elegantiã. Quanq́; rofeſſus efficaciſsimũ eſſe aduerſus calculoſos. Eo fœtas fœæminas quidem abortus facere nõ dubitat.)Sincera lectio: quanq́; ꝓfeſſus efficaciſsimũ eſſe. aduerſus calculos eo fouet. Fœminis quidem abortus facere nõ dubitat. Largiori tanta uis expellit eas.) Legendum, Lar giori tanta uis, ut expellat eas. Laudatiſsimus ex Nabatæa iuncus.) Nõ erat opus hic repetere, iuncus. Cap. XIX. Ita utà balineis inareſcãt corpora.) Scribo, inareſcant corpori. Lieniqʒ& ruptis uulſis proſunt Et menſtruis fœæminari in uino decoctæ: Impoſitæq; cum melle neruis præciſis medentur. Contra lichenas& lepras,& furfures in facie emendant.) Lege& diſtingue: Lieniq́;& ruptis uulſis proſunt& menſtruis fœminarũ. In uino uero decoctæ, impoſitæq; cum melle, neruis præciſis medentur. Lichenas. Cap. x x. Inhunc locum dilata cum diſputaremus de peregrinis arboribus. Vetuſta exemplaria tantum haPent, dilata in peregrinis arboribus, id eſt, in mentione peregrinarum arborum. Siſtit pur gationes mulierum. Nardi uero eius quam Phu eodem loco appellauimus,& c.) Antiqua ſcriptura melius. Siſtit purgationum mulierum impetus. Eius uero quod phu eodem loco appellauimus,& reliqua. Crocũ cum melle non ſoluitur.) Cum redundat. Sequenti uerſu pro uino& aqua, lege, uino aut aqua. Collyrio uni nomen dedit.) Lege addendo, Collyrio uni eti. nomen dedit. Dentientibus præcipua eſt,& tuſsientib.) Scribo, dentientibus præcipue. Partẽ eius ſeruantiũ,& quarundam aliarũ herbarũ, ſicuti plantaginis, ſubſtituen tium, ſi parũ mercedis tuliſſe ſeſe arbitrantur. Rurſusqʒ ut plus operis acquirãt, p. e. q. ſ. e.1.i.) Incorrupta lectio etiamnũ durat in uetuſtis codicibus manudeſcriptis. Partẽ eius ſeruant,& quarundam aliarũ herbarum, ſicuti plantaginis:ſi parũ mercedis tuliſſe ſe arbitrant᷑, rurſusq; opus quærunt, partem eam quam ſeruauere, eodem loco infodiunt:credo, ut uitia quæ ſanauerint, faciant rebellare. Cap. xxl. Ciet menſtrua:& ſi cruda detur, hydropicorũ aquã ſiſtit. Siſtit uerbũ ſuperfluit. nam ciet ad utrunq; refertur. Coxendicibus imponitur cumui no. Articularibus morbis trium obolorum pondere,&c.) Lege addendo non pauca uerba: Coxendicibus imponit᷑& articularibus morbis& luxatis tritũ ac lanæ inſperſum ex oleo. Dant& potionẽ articularibus morbis t.o.p. Præterea putant uſu eius quandã datã gratiam ijs ueneremq́ʒ cõciliari.) Hæc dictio datã ſuperflua eſt. Coquitur panis cum farina hiordeacea. Lege, Concoquit panos. Cap. xXXII. Mouet& narium ſternutamenta. Aridũ non narium. Cap. X XIII. Impoſita ulcerũ facit ſtipticã uim.) Scribe, ulcus facit ſeptica ui.j. corroſiua. Cap. XXXI. Vtradice eius propius admota ſoporentur, illã ſopore enecante uim earum.) Sic ſcilicet Plinius loqui ſolet. Scribo, ſoporetur illa ſopore enecans uis earum. Cap. xxxlll. Nec de cnico ſiue atractylide uerboſius diſputetur. Aegyptia herba eſt,& magnum

HIS T. KNNOTATIONES
magnum contra uenenata animalia præbet auxilium.) Hanc ſententiã Plinius alijs extulit uerdis, q́; quæ in uulgatis legũtur editionib. Nec de cnico ſiue atractylide uerboſius dici par eſſet, Regyptia herba, ni magnum contra uenenata animalia præberet auxilium. ENX LIBRO VIGESIMOSECVNDO Cap. I11 Am uero infici ueſtes ſcimus admirabili ſucco.) Fuco nõ ſucco. Stans& in ſicco carpit, Les frugi mundos exculpat uſu alioquin fulgentis. Inſtrui luxiria poteratcerte innocentius.) Pro uſi alioquin fulgẽtis, anriqua ſcriptura habet: His alioqui fulgentibus inſtrui poterat luxuria, certe innocentius. Et in ſacris legationibus q́; uerbenæ.) quam redundat.) Cap. I. VIli niſi ab uniuerſo.) Scribo, nulli- niſi ab u. diſtinctione etiam mutata. Cap. v. Donatus eſt ea L. Sicinius.) L. Siccius legendum, ut etiam ſupra libro octauo monuimus. Hic Decius poſtea conſul,& imperio& collegio ſe pro uictoria deuouit.) Le ge: Hic Decius poſtea ſe conſul, Imperioſo eollega, pro uictoria deuouit. Intelligendum de Manlio Imperioſo. Cap.vi Ipſe tamen obfeſſus in toto orbe proſcriptus. Hæc corona Sertorio etiã ceſsit.) Vera lectio: Ipſe tamẽ obſeſsis in toto orbe proſcriptis, hac corona Sertorio ceſsit. Notum eſt ciuile bellum Sertorianũ, in quo præcipua fuit opera proſcriptorum d Sylla. Cohortibus ſeruatis, totidemq́; ad eas ſeruandas eductis.) Lege addendo, tribus coh. ſer. Quod& ſtatuæ eius in foro ſuo diuus Auguſtus ſcripſit.) Adſcripſit non ſeripſit. Addidere uiuendi preria delitiæ luxusch.) Pretio non pretia. Miorũ hancoperã eſſe cre dimus.) Vetus lectio: Aliorũ hanc operæ credimus. In quibus ipſius prouidentiã naturę.) Melius.in quibus ipſis.. aculeatis. Cap. xl. Hæmorroidæ quoq;& dyſenteriæ infuſa.) Scribo.hæmorrhagiæ. Cap.XxXl. Impoſita uero herba, aut inde omnino reſperſum, protinus mori.) Antiqua ſcriptura:aut uda omnino reſperſum. Sequẽti uerſu lege addendotuel ſi herba ipſa. Infantes quoq; ulcerati.) Lege, exulcerari. Cap. XXll. Coönſtat bulbos eius cum ptiſana decoctos aptiſsime mederi.) Scribo, aptiſsime dari. Folijs in quocunqʒ morbo decoctis magis medici utũtur.) Legendum, Fere in quocunqʒ;.de bulbis enim accipi debet, nõ de folijs. Vtrunq; prodeile dyfentericis& exulceratis.) Melius. etiã exulceratis. hoc eſt, etiam ſiſit dyſenteria cum exulceratione inteſtinorum, quod ſanẽ periculoſius eſt. Contra ſanguinẽ tauri demonſtrãr ſucco eius uti.) Paulo elegantius uidetur: demonſtrat ſuccũ eius. Optimus quidẽ ex ijs cibus. Vetus lectio magis placet: optimi quidem hos cibi. ut cum præcedentibus cohæreat. Si enim caligaris clauus, ſi ferri uel chalybis aliqua rubi go.)In ueteribus tantum eſt, ferriue aliqua rubigo. Cap.xxiII. Cõmunes in omni eo rum genere obſeruationes.) Illic legitur, in omni eo genere. Item hyemeqꝙᷓ; æſtate utilius, ueruntamen aquam bibentibus.) Scriprura uetus, Item hyeme quàm æſtate utilius,& tum aquam hibentibus. Atq; ex aceto his qui coagulũ lactis ſorbuerint.) Lege, æque ex aceto. Qui ſe eadem cauſa præcipitauit.) Scribe, ea de cauſa. Mox eſt coniecturam ſæpius fallacem:non, ſæpe. Cap.XxXIIII. Calefacta incitat uomitiones.) Rectius, inuitat. Quem centeſimum annum excedentem cum D. Auguſtus hoſpes interrogaret, quanã ratione maxime uigorem illũ animi corporisqʒ; cuſtodiſſet, ille reſpondit, Intus mulſo, foris oleo.) Ad ſenſum quidẽ nihil refert, libet tamen reponere ueterem lectionẽ, ab audaculis temere mutatam. Centeſimũ annũ excedentem eum D. Auguſtus hoſpes interrogauit, quanã r. m. u. j. acorporisq́; cuſtodiſſet. at ille reſi pondit. Cap. x xv. Leuatusq́ʒ; ſiccatis pedibus mirabili modo.) Et hic nihilo peius erat antea, mirabilẽ in modum. Ad iocineris dolores eam in po ſca poſitam concoqui opus eſt.) Veteres codices melius: eam cum poſca concoqui opus eſt. Quæd farina hordei diſtat, eo quod torret᷑. Adſtomachũ utilis.) Antiqui codices, a farina hordei diſtat eo quod torret᷑,ob id ſtomacho utilis. Dat᷑ tepida ſorbẽda, efficaciter prodeſt.) Lege: datur tepida ſorbenda efficaciter. Peculiariter tamen longo morbo ad tabitudinem redactis.) Emẽdata exemplaria habent, ad habitudinem redactis. ut de hecticis intelligatur. Neruorũ doloribus& alijs feruens in ſacco ponitur.) Scribendũ imponitur. Amplius hoc oculis imponit.) Melius eſt:hoc amplius oculis imponit᷑. Et per ſe drachmæ pondere exinaniũt.) Lego, exinanit. ſ.granũ. Quoniã in aluo nõ tumeſceret.) Vetus, intumeſceret. Semuncia amyli cum ouo& paſsis tribus.) Antiqua lectio, cum ouo& paſsi tribus ouisMox eſt auenacea farina, nõ auenæ farina. Sitanius, hoc eſt trimeſtris.) Scribe, hoc eſt etri meſtri. ſ frumento. Et uini, in ſaccis additus.) Rectius, in ſaccos additus. Fabaliũ etiã ſili quarũ cinis.)Scribo ex ueteri exemplari, ſiliquarumq́;. nec redundat coniunctio, quando fapalia hic ſubſtantia uox eſt, ut alibi quoq; apud hunc ipſum autorem. Sed ſi largius ſuma tur, aluus ſoluitur.) Sed ſuperfluit. Horrorem tertianæ& quartanæ minuere traditur.) Ve tus lectio: minuere creditur. Refertur enim hoc ex uulgi opinione, non ex autoritate medicorum. Maculas ex toto corpore emendat.) Particula ex ſuperuacanea eſt. Aqua decoctum perniones& pruritus ſanat.) Decocti nõ decoctũ. Si uero ad mellis craſsitudinẽ decoquantur ſatiui.) Adde neceſſariã particulam uel.decoquant᷑ uel ſatiui. Supra enim dixit ſyl ueſtres

IN PLINII NATVRALEM ueſtres efficaciores eſſe. Si uero cœleſti aqua decoquantur, ſuccus ille ſmegma fit.) Diſcoquantur non decoquãtur, Sequenti uerſu uerbũ ſolent redundabat. Item fiſtulis, cũ axungia ueteri, ne intus addatur.) Lege addendo, ita ne intus addatur. Naſcitur inter uitia ſege tis auenæ græcæ genere.) Græcæ ſuperfluit. Eſtur& per ſe,& in patinis cũ tenera eſt decocta.) Poſterius& redundat. EX LIBRO VIGESIMOTERTIO. Cap. 1
b Tad expiationem ſanguinis quoq; adhibent, non ultra gargarizationes.) Quid faciũt
gargarizationes in expiatione? Legendum igitur, ad expuitionẽ ſanguinis, qua laborantes hæmoptoicos græci uocant. Ideo& purgationibus ancipitem temperant.) putant non temperãr. Error natus eſt ex geminatione præcedentis ſyllabæ. Huius enim colorem nigrũ eſſe diximus, cuius aſparagos ſimiles Diocles prætulit ueris aſparagis.) Vetus lectio:
huius enim nigrũ eſſe diximus.Aſparagos eius Diocles p. u.A. Oſſa infracta efficacius ex
trahit q; ſupradicta.) Plinius ſcripſit, uel efficacius, id eſt, efficacius etiam. Aiunt ſi quis in uilla eam extruxerit, fugere accipitres, tutasq́; fieri aues uillaticas. Aliter eadem in iumento homineq; flegma aut ſanguinem qui ſcreatur, talos circumligata ſanat.) Hoſtibus eueniat ita tractari, ut hic Plinius tractatus eſt. Equidem peruelim diſcere quanã ratione radices exſtruantur apud iſtos deprauatores, ut ne cætera portenta exagitem. præſtat enim ſincerã indicare lectionem, ex archetypis erutã. Aiunt ſi quis uillam ea tinxerit, fugere accipitres, tutasq; fieri uillaticas alites. Eadem in iumento homineq́; phlegma aut ſanguinẽ qui ſe ad ralos deiecerit, circũligata ſanat. Quòd ſunt candida, aut nigra, aut inter utrunq; alia ex alijs, in quibus uinũ fiat, alia ex quibus paſſum.) Emendata lectio: aut inter utrunq;, aliaq́; ex quibus uinũ fiat, alia ex quibus paſſum. Albana neruis utiliora. Stomacho minus quę ſunt dul cia, uel auſtera Falerna utiliora.) Lege, auſtera uel Falerno utiliora. Somno uero ac ſecuritatibus iamdudũ hoc fuit.)sic enim legendũ ac diſtinguendũ ſublata dictione accõmodatũ, quæ redundabat. In ſanguinis fluxione poſt exciſos calculos,& oẽs alias roſiones ſforis in ſpongia impoſitũ.) Legendũ, In ſanguinis fluxione poſt exciſos calculos,& omni alia, foris in ſpongia impoſitũ.omnialia.ſ.ſanguinis fluxione. Cap. I. Quandiu extinguat᷑deſcen ſionis periculum denunciãs.) Deſcenſionis ſuperfluit. Cap. iI. Succus eorũ carbun culantibus excreſcentibus circa oculos ulceribus.) Dele excreſcentibus. Nam lachrymã quæ ab arbore ipſa diſtillat, æthiopicæ maxime oleæ, mirari ſatis non eſt. Reperti ſunt qui
dentium dolores illinendos cenſerent, uenenũ eſſe prædicantes.) Hic una oratio, praua neſcio cuius induſtria, in duas diſſecta eſt. Legendum enim cõiunctim, Nam lachryma quæ ex arbore ipſa diſtillat, æthiopicæ maxime oleæ, mirari ſatis non eſt repertos qui dentium dolo res illinendos cenſerent. Non enim lachrymã ipſam miratur, ſed eorum potius temeritatem qui tam ancipiti remedio uti non dubitarent, cum etiã ipſi uenenum faterent᷑ In fine cap.legendum, cum decocto lupinorum, non lupino. Cap. IIII. Fauces exaſperat,& uenena omnia cohibet hebetatqʒ.) Emẽdatior lectio:& uenena omnia heberat: abſq; uerbo cohibet. Cum pari portione mellis ac opij.) Lege, mellis acapni. Cæterum iners& graue ſapore corpori.) Dele ſuperfluã uocem corpori. Cap.vI. Expetitur in grauidarũ malacia,& quoniam guſtatu moueat infantem.) Lego Expetitur grauidarum malaciæ, quoniã g.m.i. Cytinus uocatur à græcis.) Satis erat, uocatur græcis. Tales præpoſitiones ſexcentas de ſuo adiecerunt caſtigatores. Cap. vII. Quoniam ſudantia huius cibi opera corpora refrigeſcunt.) Scribendum, perfrigeſcunt. Eolia eius trita illita hæmorrhoiã ſiſtunt.) Lege,
hæmorrhagiam. Poſt additur omphacij aridi pondus ſextariorum duorum, aut myrrhæ ſextarij unius, croci unius. Sed hæc ſimul mixta uel trita, miſcent᷑ decocto.) Hic ſextarij pro denarijs ſunt ſuppoſiti, ut indicant uetuſta exẽplaria, in quibus ſic legitur. poſt additur omphacij aridi pondus Xx duorum:aut myrrhæ X unius, croci X unius. hæc ſimul trita miſcen
tur decocto. Cap. XIX. Lenius ſiccco oleum eſt ex eadem myrto,& uinum quo nun
quam inebriatur.) Lege addendo, lenius& uinum. Ft folijs crematis utuntur& ſucco decocto.) Lege,& ſucco& decoctoh. EX LIBRO VIGESIMOCGVARTO 1 Imilis uis Rhodiæ Cretæ,& argillæ noſtratis concordia ualentiũ. Pix oleo extrahi tur.) Hæc dictio concordia, nouã orationem incipit, hoc modo. Concordia ualent, cum pix oleo extrahitur, quãdo utrunq; piguis naturæ eſt. Cap. IIII. Emollit, diſcutit, humore ſiccat ſtrumas.) Lege, Emollit, diſcutit tumores, ſiccat ſtrumas. VIcera cõmanducato impoſituq; optime ſanari.) Scribo, cõmanducato impoſitoq;. Cap. v. Defuncta corpora incorrupta conſeruat.) Vera lectio: incorrupta æuis ſeruat. De hac locutione& ſupra libro xvi.- monui. Cap. vI. Chamæpitys latine aiuga appellatur, diciturqʒ; propter abor tus.) Vetus& ſincera lectio, Chamæpitys latine abiga uocatur propter abortus. Abiga ab abigẽdo partu, aiugæ cũ abortu nihil eſt céömune. Cap. vIlI. Ita utpuero quinq;ʒ folia tri bus cyathis dentur.) Rectius diluantur q́; dentur. Aceris radix contuſa iocineris 1g b us

HIS T. ANNOTATIONES
bus utiliſsime imponitur.) Lege efficaciſsime imponitur. Cap. ix. Grauis quidam utor in medicina, uirgam ex eadem fractam&c.) Antiqua ſcriptura, Grauis autor in medicina, uirgam ex ea defractam. ac mox: Vulgus infelicem arborem eam appellat: non, infe licem eam arborem. Cap. XI. Erythrodanus, quam aliqui ereuthodanum uocant.) Lege addendo, Alia eſt erythrodanus. Lingentibus& radicula ramos præparat.) Lanas non ramos. Gummi genera diximus.) Lege, Gãmium. Cap. xlI. Sed& frutex humilior atq; ſpinoſus in Niſyro.) Scribo æque ſpinoſus. nõ atq; Calculorumue ex uino decoctum, uel præſentaneum remedium eſt.) Niſi legas, Cauliculorum ex uino decoctũ, neq; præcedentia cohærebunt apte, neq; ſequentia. Vel efficaciorem ſtomaticen præbuere.) Rectius, præbuerint. Cap. xXIIII. His ſubnectemus ea, quæ Græci&c.) Non male uetus ſcriptura, His ſubtexemus. Cap.xv. Atq; is nidor per infundibulum imbibitur in uetere tuſſi.) Antiqui codices habent, per infurnibulum. Cap. XvII Pythagoræ uere eſſe pertinax fama antiquitasq; uindicant.) Duæ uoces, uere eſſe, redundant. Quod feciſſe ſcimus Cleemporũ cum& alia ſuo& nomine ederet, quis credet?) Vetus lectio: quod feciſſe Cleemporum cum alia ſuo& nomine ederet, quis credat? Achemenidon colore eſt electri ſine folio naſcens in Tardaſtilis.) Legendum, Achemenidon colore electri ſine folio, naſci in Tardaſtilis. nam& hoc Democritus tradit. Alio de his aptiore dicturus loco.) Lege dicturis. abunde ſit dicturis Cap. XxvI. Celebratur autem d Grææcis ſtratio tes. Eſt ea in Regypto tantum,& inundatione Nili naſcitur.) Melior antiqua lectio: Celepratur autem& à Græcis ſtratiotis, ſed ea in Aegypto tantum& inundatione Nili naſcitur. Cap.xrx. Qui perunctus eſt, ſi deſpuat ad ſuam dexteram ter.) Lege: qui perunctus eſt, deſpuit ad ſ.idit. Tueturqʒ& ab inflammationibus placat.) Scribo: tueturq; ab inflammationibus plagas. Decoctum ex uino gramen ad dimidias e balneis bibi iubent.)â balineis, non e balneis. Et cum caro unguibus excreuerit,) Increuit nõ excreuerit. Diocles
difficile parientibus ſemen eius dedit acetabuli menſuraà tritum in nouem cyathis ſæpe ad tertias partes bibere, ut qui biberint in calida lauarentur.)õ grammaticũ deprauatorem, cui parientes maſculini ſunt generis. Emendata lectio hæc eſt. Diocles difficile parientibus ſemen eius dedit, acetabuli menſura tritum in nouem cyathis ſapæ: ut cum tertias partes biperint, calida lauarentur:& in balneo ſudantibus dimidium exrelicto iterum dedit: mox à balneo reliquum, pro ſummo auxilio. EX LIBRO VIGESIMOQVINTO Cap. 1
[Pſa quæ nunc dicetur herbarum claritas, medicinæ tantum gratia gignente eas tellure.) Satis erat dixiſſe, medicinæ tantũ gignente eas tellure. Gratia, doctulus quiſpiam de ſuo adiecit. Tantum ab excogitandis nouis, ac adiuuãda uita mores abſunt: ſummũq; opus in geniorum diu in hoc fuit,&c.) Codices uetuſti iuuanda habent non adiuuanda:& diu iam hoc, non diu in hoc. Omniumq;ʒ; uitam clariorem fecere cognominibus herbarum.) Illic legitur, omniũ utiq; uitam. Cap. 1I. Pompeius Lenæus, Magni Pompeij libertus.) Pompeij non additur in emendatis exemplaribus, necrefert addidiſſe: ſatis eſt, Magni liber
tus. Atq; ſubſcripſere effectus.) Deeſt una particula neceſſaria. Legendum, atq; ita ſub. e. Verũ& pictura fallax eſt ex coloribus tam numeroſis, præſertim in æmulatione naturæ, multumqʒ degenerat tranſcribentiũ ſors uaria.) Rectior eſt antiqua ſcriptura. Verum& pictura fallax eſt,& coloribus tam numeroſis, præſertim in æmulatione naturæ, multum dege nerat tranſcribentium ſors uaria. Atq; effigie quidem indicata,& nudis plerunq; nominibus defuncti.) Scribo: aliqui ne effigie quidẽ indicata,& nudis plerunq; nominibus defuncti. Durat tamen tradita perſuaſio in magna parte uulgi, ueneficijs& herbis id cogi. In eo nanqʒ fœminarum ſcientiam præualere.) Malo ueterem lectionẽ: ueneficijs& herbis id cogi, eamq́; num fœminarũ ſcientiã præualere. Sic enim interdum hac parelctica particula Pli nius utitur.ut ſupra 22. libro, 24. capitis initio: Eam quoq; num, quam lamium inter genera earum appellauimus, Sic enim eo Ioco legendum indicauimus. Vulgus caſtigatorum quicquid rarum eſt pro deprauato damnat, ſuoq́; mox arbitratu mutare ſibi permittit. Ea deinde ſectio paſſim recipitur, etiam ſummatibus in literis uiris talia ut minutiora diſſimulãtibus. Hine fit, ut ſexcentis locis apud autores Latinos etiam nunc ſuppoſitum ſit pro etiamnum, aduerbium pro coniunctione:quamuis hoc ipſum etiam nunc, jatine dicatur, ſicut hodiec: ſed perſępe non ſuo loco poſitum reperitur, idq́; deprauatorũ(ut dixi)opera. Multiq; Circeios agros, ubi habitauit illa.) agros redundat, nec eſt in antiquis exemplaribus. Sunt enim Circeij oppidum in Latio maritimũ,& antiqui Latij finis. Tum etiam cum rigaretur Aegyptus illa, non autẽ eſſet, poſt ea fluminis limo inuecta.) Incorruptior eſt uetus lectio: cum etiam quæ rigatur Aegyptus illa non eſſet, poſtea fluminislimo inuecta. Tantum enim Aepto, aggerente Nilo, acceſſit, t Pharos inſula, quam Homerus ætate ſua unius diei curſu dcontinente abeſſe ſcribit, poſtea litorali urbi Alexandriæ ponte iungeretur. Inde& pleddd roſqʒ;
V

IN PLINII NATVRALEM
roſcʒ uideo exiſtimare.) Lege addendo, ita uideo exiſtimare. Sed quare nune non plures noſcantur cauſær niſi quod eas agreſtes literarumq; ignari experiuntur, utpote qui ſoli inter illas uiuant.)Et hic uetus potior. Sed quare nõ plures noſcantur, cauſa eſt quod eas agreſtes literarumqʒ ignari experiuntur, ut qui ſoli inter illas uiuant. Vt radicẽ ſylueſtris roſæ, quã cynorhodon uocant, eblanditã ſibi aſpectu pridie in fruteto, mitteret filio bibendã in lacte. In Luſitania res gerebatur, Hiſpaniæ proxima parte.) Atqui Luſitania remotiſsima eſtà Ro ma nõ proxima. Recurrendũ eſt ad archetypa, ubi ſic legitur: ut radicem ſylueſtris roſæ, quã 1 3 cynorhodon uocant, blanditã ſibi aſpectu pridie in frutecto, mitteret filio bibendam. In Lacetania res gerebatur,& c. Nunc probe quadrant omnia. Eſt enim Lacetania regio Pyrenæo uicina, in ea citerioris Hiſpaniæ parte, quæ prima ſe Roma uenientibus offert. Deprauator ex In Lacetania fecit in lacte, idq́; præcedentibus uerbis pro ſua ſapiẽtia attexuit. eadẽ autori tate regioni nomen aliud, quod tum libitum eſt, finxit, nec religione ulla erga ueterum monumenta, nec lectorum reſpectu, quos opinor omnes pro fungis habuit. Et talium operam typographi nonnunq́; ampla mercede conducunt, ne non habeant ſimiles labra lactucas. Alius eſt quem nos in priori uolumine eiuſdem nominis diximus.) Legendum, Alius eſt quam quos in p. u. Tria enim dracunculi genera monſtrauit cap. x 6. Aliudq; miraculũ exeuntis&terra.) 0 temeritatem, quorſum attinebat priorem lectionem mutare, exerentis ſe ter ra. Sed belle penſatum eſt damnum ſcilicet, mox ſcribendo, in terram ſe cõdentis, pro in ter ram condentis. Cap.liI. Stomacacen medici uocabant,& ſceletyrben. Ei malo reper 8 ta auxilio eſt herba.) Haud multo minus detrimenti accepiſſe bonos libros, dum confundi tur lectio ineptis diſtinctionibus, quàm dum deprauatur, cum alijs innumeris hic quocq; 10 cus& qui proxime ſequetur teſtes eſſe poſſunt. Non ſolum enim ſenſus obſcuratur, quoties aliquid perperam diſtinctum eſt, ſed etiam deprauãdi occaſio uix aliunde ſæpius contingit. Verterum codicum lectio talis eſt. Stomacacen medici uocabant& ſceletyrben ea mala. Reperta&c. Miror quidem quæ nominis eſſet cauſa, niſi forte confini oceano Britanniæ ueiut propinquam dicauere. Nõ enim inde appellatam eam, quoniam ibi plurima naſceretur, certum eſt. Etiam tum libera Britannia fuit quidem:& hic quondã ambitus, nominibus ſuis eas adoptandi.) Sequamur& hic archetypa uetera,& ſtatim multum lucis accedet. Mirorq; nominis cauſam, niſi forte confines oceano Britanniæ uelut propinquæ dicauere. Non em inde appellatam eam, quoniam ibi plurima naſceretur, certum eſt, etiam tum Britania libera, Fuit quidem& hic&c. Non fortaſsis crederet aliquis cum hæc noſtra friuola quoq; exi ſtimentur.) Vetus lectio melior: nunc fortaſſis aliquibus curam noſtram friuolam quoque exiſtimaturis. Cap. IIII. Laudariſsima herbarum eſt Homero teſte, quam uocaria dijs putant moly. Aſt inuentionem eius Mercurio aſſignat.)Incorruptior lectio: Laudatiſsi 1 ma herbarum eſt Homero quam uocari à dijs putat moly,& inuentionem eius M. a. Verſu enultimo lege, Mireqʒ; ut contra uenenum, non Mireq; contra uenenum. Cap. v. Inſtillauit auribus ſurdis ſuccum.) Antiqua lectio, auribus olidis. Cum exta ſuper eam proiecta eſſent, fertur adhæſiſſe lieni.) Fertur redundat: pendent enim hæc à præcedenti uer bo, conſtat. Cui ante omnes plebs aſtans plauſit.) Stans non aſtans. Is fuit non uulgaris 1 honor: nam ſedẽs in theatro plebs plurimis& ante Druſum plauſit. Antiqui radicem, cor V tices quam carnoſiſsimos eligebant.) Melius, radicem cortice quam carnoſiſsimo ſeligebant. Turgeſcentemqʒ in longitudinem findebant.) Lege addendo: turgeſcentemq́; acu in longitudinẽ findebant. Nunc ramulos ipſos ab radice ſui grauiſsimi corticis, ita dantes.) Vetus lectio Nunc ramulos ipſos ab radice quàm grauiſsimi corticis ita dant. Cap. vr. Alteram lenem, ſcordotin ſiue ſcordion, ipſius manu deſcriptam.) Antiqua ſcriptura, Alteram Lenæus, ſcordotin ſiue ſcordion, ipſius manu adſcriptam. Atq; in alpibus, pluribusq;ʒ; locis in Lycia.) Emendatiores codices:& in alpibus uero, plurimisq; alijs locis. 8 Medetur& omnium morbis decoctæ ſuccus.) ouium non omnium. Cap. v II. Sunt qui ab Artemide artemiſiam cognominatam putent, quoniã priuatim medicatur fœminarum malis.) Antiqui codices meſius, Sunt qui ab Artemide Ilithyia cognominatã putent, quoniam priuatim medeatur fœminarum malis. Solenne autem erat Græcis fœminis in partu Rrtemidem Ilithyiam inuocare, quẽadmodum Romanæ lunonem Lucinam implorabant. Intelligendum igitur ab obſtetrice Artemide hoc eſt Diana denominatã herbam, nond uenatrice. Vis tanta eſt, ut uel e longinquo ſuccus excipiatur inciſæ conto. Su ſcipitur excipulis uentriculo hœdino. Humor lactis uiderur effluere. Siccatur conto. Sic thu ris effigiem habet.) Non paulo ſincerior eſt antiquorum uoluminum lectio. Vis tanta eſt ut elonginquo ſuccus excipiatur. inciſæ conto ſubditur excipulus uentriculo hædino. humor lactis uidetur effluere: ſiccatus cum coit, thuris effigiem habet. Cap. VIII. Aliam quoq; ampliſsimam, quam ſpartaniã uocant. Magna& ea cõmendatio, quod in ore eam habentes famẽ ſitimqʒ nõ ſentiant.) Cum dicit, magna& ea cõmendatio, ſatis apparet quod& alium

HIST ANNOTATIONES
lium eius uſum indicauit Plinius:alioqui& non habet quod coniungat. Quo fit ut libenter accedam archetypis quæ ſic habent: Aliam utiliſsimã ad ea quæ ſpaſmata uocant. Aliam. ſ. Scythicen. Certe in indice ſpartaniæ nulla fit mentio, ut iam nihil dubitem, diuinatoris cuiuſpiam opera nouã herbam hic ſubito enatam, Plinio ipſi ne per ſomnum quidem cognitã. Vt in quibus etiamnum hodie in uirorum lætiore conuictu.) Emendata exẽplaria habẽt, in numeroſo& lætiore conuictu. Seruilius Damocrates primus medentium.) Rectius, e primis medentium. Leuius& quod paulo poſt, ut dein in balneũ deſcẽdatur in calidam, ſcri ptum eſt pro, ut deinde in balineis deſcendatur in calidam. Imponitur in ipſa inflãmatio-ne, ſed imminuta.) Vetus lectio, non in ipſa inſt. Cap. IX. Serpentes necat, cuicunque admota fuerit:&6 his torporem adfert.) Exemplaria uetuſta: cuicunque admota fuerit feræ & hæc torporem affert. Senſus eſt, eam uim huic quoque therionarcæ ineſſe, quam magicæ illi ſupra memoratæ: unde& nomen utrique commune, Huesovdον: ac ſi dicas feræ torpor. Cap. x. Folia ei plantaginis, niſi anguſtiora eſſent.) Vetus lectio, folia erant plant. Sic Virg.de malo Medica:Et ſi non alium late iactaret odorem, Laurus erat. Cap. XIII. Quanquam mala in alijs terris mandantur.) Manuſcripti codices habent, in aliquibus terris. Hæc cõmanducata, ſi oculis ſubinde religetur, plumbũ quod eſt genus uitij, ex ocu lis tollit.) Sincera lectio: Hac commanducata ſi oculus ſubinde liniatur, plumbum quod eſt genus uitij, ex oculo tollitur. . EX LIBRO VIGESIMOSENTO. Cap. 1 Ine dolore quidem ullo, aut ſine pernicie uitæ.) Elegãtius: ſine dolore quidẽ illos, ac ſine D pernicie uitæ. Nec niſi uſq; in oſſa corpus exuſtum eſſet, non rebellante tædio.)Et hoc mollius eſt in manudeſcriptis codicibus: ni uſq; in oſſa corpus exuſtum eſſer, rebellante tædio. H-=S Cc elocaſſe in eo morbo ad curandũ ſeſe.) adredundat. Duricia rubens uarijs modis.) Vetus lectio, uaricis modo.é Ad poſterũ uero nigreſcente.) Lege ad poſtremum. Quid hoc eſſe dicemus. Rectius, dicamus. Parum enim erant homini cętera morborum genera, cũ ſupra C cc eſſent, niſi etiã noua timerẽtur. Neq; ipſi homines pauciora ſibi opere fuo negocia important.) In emendatis exemplaribus legitur certa morborũ genera, non cæ tera. deinde neq; ipſi aũt, cõiunctione adiecta. præterea, opera ſua, non opere ſucv. Cap. II.Sedere nanq; in his ſcholis auditioni occupatum gratius erat.) Malim ueterẽ lectionem, auditioni operatos, id eſt, operam dantes. Sic apud Naſonem, Studijs operata Mineruæ. Cap. HII. Aſclepiades ætate Magni Pompeijrhetoricæ magiſter, nec ſatis in ea arte quæſtuoſus. Nihilo deterior eſt antiqua ſcriptura: orandi magiſter, nec ſatis in ea arte quæſtuoſus. Ambulationem, geſtationesq;, cum unuſquiſq; ſemetipſum ſibi præſtare poſſet intelligere. Fauentibus cunctis ut eſſent uera quæ facillima erant, uniuerſum prope humanum genus circumegit in ſe.) Sincera lectio ex antiquis exemplaribus repetita eſt hæc: ampulationẽ, geſtationes: quæ cũ unuſquiſq; ſemetipſum ſibi præſtare poſſe intelligeret, fauen tibus cunctis ut eſſent uera quæ&c. Cap. II11. Siccentur æthiopide Pontinæ paludes.) Adde aduerbiũ hodie. Siccẽtur hodie Xethiopide. Tranſit enim à priſcis tẽporibus ad ſua. Caſtigator delicatulus hiatu offenſus ſubmouit aduerbiũ, ut illi quidẽ uidebatur, ſuperuacaneum. Nanq; apud eundem Democritũ inuenitur cõpoſitio medicamenti, quo pulchri boniq;ʒ& fortunati gignantur liberi. Cur nuncq; Perſarum regi talis eſt deditac) Præclare ſanè de Plinio merent᷑, qui illi talẽ ſermonẽ affingunt, qualis uix hoc ſeculo in aliquo uel mediocriter erudito ferri poſſet. Quid em̃ ſibi uolunt hæc uerba, cur nun q́; Perſarũ regi talis eſt dedita? Scribendũ iuxta archetyporũ fidem: Nam quæ a. e. D. i. c. medicamenti, q. p. b. q;& fgliberi,cur nunq́; Perſarũ regi tales dedit: hoc eſt pulchros honos et fortunatos. atq; ita me lius iam hæc oratio ad præcedẽtia quadrabit. Igitur demonſtratarũ priore libro herbarum reliquos effectus dicemus, adijciemusq́; quas ratio dictauerit.) Elegantius: reliquos effectus reddemus:adijciemus ut quaſq; ratio dictauerit. Vtrumicis radix trita ex aceto illinit᷑.) Parum quidem ad ſenſum refert, malo tamẽ& in talibus probatorũ exẽplarium fidẽ ſequi, ubi ſic legitur: ut r.x.t. ex aceto illinat᷑. Petris tantũ adhærens ut muſcus.) Lege totũ adſierens. Nam& muſcus petris totus adhæret. Proſerpinaca cum muria& ex oleo trita.) Vetus lectio. cum muria ex menis& oleo trita. Vt nõ ex quouis ſalſamento muria adhibenda ſit, ſed eſolis menis. Cap. v Condurdon herba ſolſtitialis, flore rubro, ſuſpenſa in collo, com primere dicitur ſtrumas: Item uerbenaca cum plantagine, digitorũ uitijs omnibus,& priuatim pterygijs, Quinq; foliũ medet᷑ pectoris uitijs, Vel quod grauiſsimũ eſt tuſsis, huic medetur panacis radix in uino dulci.) In medicinalibus his libris grauiore periculo peccatur, qui tamen nihilo maiore religione tractati ſunt q́; cæteri. Vel hic locus quot mendis ſcatet: Itaq;ʒ totum retexemus, noſtra exemplaria ſequendo. Condurdum h.ſ. fr. ſ.i. c. c. ſtrumas: i. u..ꝑ. Digitorum uitijs omnibus,& priuatim pterygijs quinquefolium medetur. In ßectoris uitijs uel grauiſsimum eſt tuſsis&ꝭ. Cap. vII. Plantago autem per ſe ſumpta in cibo ddd 2 cum

IN PLINII NATVRALEM
cum lente alicæie ſorbitione.) Legendũ, aut per ſe ſumpta in cibo, aut cũ lente alicæue ſorb. Capnion herbã qui edere, bilem per urinã trahunt.) Vetus lectio melior, Capnon herba qui edere, bilem per urinam reddunt. Radix uero cõſiliginis quam nuper inuentam dixi mus, ſuum& pecorum omniũ remedium præſens eſt.Pulmonũ uitio uel traiecta tantum in auricula.) Ethic uetus potior. Radix herbæ conſiliginis quam nuper inuentã diximus, ſuum quidẽ& pecoris omnis remedium præſens eſt pulmonum uitio, uel t. t.ia. Tripolium in maritimis naſcitur ſaxis, ubi allidit unda.) Alludit, non allidit. Cacuminib. thymo, dulcis,& ſitim ſedat.) Mollius eſt, dulcis& ſitim ſedans. Cap. VIII. Pſyllum in aqua cum radicibus decoctum.) Antiqua ſcriptura, Pſyllium in aqua: Acori radicis decoctũ. Vtrobiq; ſubintelligitur uerbum bibitur, ibidem præcedens. Naturæ ei, molliendi, ſiccãdi, coquen di.) Rectius, concoquendi. Cochlearibus quinq; additis in cyathis tribus uini.) Latinius eſt, in cyathos tres, Sicut mox, in aquam mulſam addito pondere xliI. Sumitur& ecligma te ad pectoris uitalia.) Vitia, non uitalia. Bibi ex aqua acetabuli menſura: dimidia detrahe re pituitam.) Legendum: bibi exaqua acetabuli parte dimidia, detrahere pituitam. Radix eius in aqua muſſa XII pondere denariorum.) Nimium ſane hoc pondus eſſe uel cæco appa reat. Lego X. II. pondere. Errori occaſionem dedit nota denarij. Scammonium quoq; diſſo ſutionem facit. Lege addendo, diſſolutionem ſtomachi facit. Virus redolens, fuminoſum lingua tactu lacteſcens.) Scribo gummoſum, linguæ tactu lacteſcens. Quod fit herbæ fari na& tythimali marini ſucco.) Lege, erui farina. A radice folijs pendet.)Legendum, folijs pendulis. Farina erui, aut fici.) Ficis, non fici. Folijs tuſis priore minus efficax.) Lege addendo: Fit& e folijs tuſis. Semen& dentium cauis cera includitur. Colluuntur& dentes ſucco radicis decoctæ in uino.) Vetus lectio: colluuntur& radicis decocto euino. Dentes repetere ſuperuacaneum eſt:& decocti ſignificatio ſatis nota. Eti pſum etiam in aſperis naſcens.) etiã redundat. Ita ut ſit totũ acetabuli modo.) Rectius, acetabuli modus. Peucedani ſuccus inflationes& ructus gignit.) Longe aliter antiqui codices: Peucedani ſuccus
inflationes, ructus gignens. nam& hucreferendum uerbum diſcutit, quod proxime præce
dit. Datur in ſomnùm euntibus, addito nitro ſeu polenta. Simul ſi poſt cibum detur.) Ve ra lectio: datur& in ſomnum euntibus addito nitro uel polenta, ſi multo poſt cibum detur.
In uino ictericis dari atq; illini, utiliſsimum eſt.) Antiqui codices: hoc in uino enterocelicis dari. Et enterocelarum remedium huic loco magis appoſite conuenit, ſequundum ordinem membrorum. Itemq; genitalium inflammationem.) Adde omnẽ: inflammationem omnem. Symphyti radixillita enterocelas cohibet. Rufert& genitalium nomas hypociſthis alba.) Legendũ, S.r.i. e. cohibet, genitalium n. h.a. Nam cohibet tam ad nomas refertur
quam ad enterocelas. Præcipueq; eius uſus ad ſtranguriam.) Elegantius abſq; coniunctio ne: præcipui uſus. Verum largior quoq; inflariones.)Scribe, uerum æquo largior inflatio nes.& ſequenti uerſu, humorem trahit, non dolorem. Veſicæ autem callitrichon trita, ſimilis cumino, medetur,& data ex uino albo.) Vetus lectio: trita ſimul cum cumino,& d. ex
u.a. Nec eſt neceſſe repetere uerbum medetur, eodem uerſu præcedens. Paruis& radice ſo lijs quinis.) Melius, d radice. Cap.xx. Plurimum remedium eſſet ſiuirgo imponat.)
Lege, plurimum referre ſi uirgo imponat Cap. x. Quæ talis eſt, mollugo uocatur. Similis& aſperioribus folijs aſparago.) Scribendum: quæ talis eſt mollugo uocatur: ſimilis ſed aſperioribus folijs, aſperugo. Vt intelligas duo lappaginis genera, utrunq; peculiari qualitate denominatum. Cap.xx Ramoſum& interuallis binum palmorum.) Rectius, Ramoſam ex interuallis. ut binum palmorum interualla inter ramos intelligantur.
Phthiſin ſanat,& plantaginis ſuccus, ſi bibat᷑. Et ipſa decocta in uino cum ſale& oleo, à
ſomno matutino refri
frigerat. Certe hæc lectio magis Plinium reſipit: nec medicos diſſenſuros puto, ad quorũ tribunal hunc locum reijcio, ſicut& eum qui mox ſubtexetur. Quinquefolij cõtrita folia ex
uino ſumpta dieb.xxx in betonicæ farinæ pondo denariorũ xiij. cum aceti ſcillitici Cyatho.) In ijſdẽ codicibus longe aliud legitur,& quidẽ rectius, quantũ ego uideo. Quinquefolij con trita folia ex uino pota diebus xxxi: betonicæ farina pondere xiij cum aceti ſcillitici cyatho.
Ediuerſos lethargicos excitari labor eſt. Hoc præſtat euphorbiũ(ut perhibent) ex aceto
naribus tactis peucedani ſucco.) Agnoſco eundem, quem prioribus duobus locis, caſtigato rem:quem ſi offendebat ſoporifera uis in peucedano, eadem opera poterat id omnino tollere, cõtentus euphorbio ſuo: nunc manet idem ſcrupulus, neq; docet quomodo ſit euphorbiũ 1
adhibendum. Sincera lectio in noſtris exẽplaribus eſt hæc, hocpræſtante(ut perhibent) ex aceto naribus tactis peucedani ſucco. Fruptiones pituitasq; emendat plantago.) Scribo,
EFruptionẽès pituitæ emendat, plantago, cyclamini radix.. Cap. XIlI. Et ad hoc amplius addo, iocineris aut lateris contorſionibus.) Eegendum& hoc amplius d uocis aut lateris contentio
erat.) Magis placet quod in uetuſtis habetur codicib. Phthiſin ſanat, & plantaginis ſuccus, ſi bibat᷑,& ipſa decocta. In cibo cum ſale& oleo à ſomno matutino re

HIS T. 4ANNOTATIONES
contentionibus. Friſithale eſt flore luteo.) Lege, Eriſithales. Cap.xIIII. Spicula ſagittariorum extrahit.) Sagittarum,& non ſagittariorum. Pſilothrum nos quidem in muliebribus medicamentistractamus, uerum etiam uiris in uſu eſt.) Antiqua ſcriptura: uerum iam& uiris eſt in uſu. Cum dicit iam, ſignificat nouum eius uſum apud uiros eſſe, poſtquam mores degenerare cœperunt. Quadrupedum ſcabiem ſanat hyſſopum ex oleo fotum. Anginas peculiariter ſideritis.) Satis aparet inepte dici; hyſſopum ex oleo fotum. In noſtris exemplaribus durat ſincera lectio. Quadrupedum ſcabiem ſanat hyſſopum ex oleo, ſuum anginas peculiariter ſideritis. ENX LIBRO VIGESIMOTERTIO Cap. 1 MNV eſcit apud me certe tractatu ipſo admiratio antiquitatis.) Libens audirẽ quidnã mo8— uerit caſtigatorẽ, ut unam particulam in ipſo ſtatim initio detraheret, idq́; cõtra fidem archetyporum, quæ ſic habent. Creſcit profecto, apud me certe, tiaqa. Nunc uero deorum fuiſſe eam apparet, aut diuinã etiam cum homo inuenerit: eandem omnium parentem genuiſſe hæc& oſtendiſſe.)In emendatis codicibus eſt, cum homo inueniret: Ibidẽ coniunctio geminatur,& genuiſſe hæc& oſtendiſſe. Verumetiã montes,& excedentia in nubibus iu ga, paſtusq; pecorũ& herbas quoq; inuicẽ oſtentant.) Hic quoq; ueteres codices d uulgatis editionibus diſcrepant: ſic enim in eis legitur: Verumetiã montes,& excedentia in nubes iu ga, partusq́; eorũ& herbas quoq; inuicẽ oſtentante. ſ Romanæ pacis maieſtate. Cap.I. Hoc quoq; tamen in uſus humanæ ſalutis uertẽre, ſcorpionum ictibus aduerſari experiẽdo aconitum.) Cum hæ particulæ, hoc quoq;, nihil aliud q́; aconitum referant, non erat opus re petere. Sed talia permulta paſſim ex interpretum gloſſulis in contextum irrepſerunt. Cap. II. Omnia animalia quæ ſint ſalutaria ipſis noſſe ipſa, præter hominem. Ipſa nõ eſt in emendatis exemplaribus, ſenſu nihilominus abſoluto. Fas ergo nobis erit, qui nulla diximus uenenata, nunc demonſtrare quale ſit aconitum,) Rurſus illic minus eſt uerborum ac ſyllabarũ, nullo tamen fenſus detrimẽto, hoc modo. F.e. n. e. q. n. d. uenena, mõſtrare q. ſ.a. Poterant uideri caſu aliquot literæ omiſſæ, niſi toties deprehenſa eſſet, quidlibet in quiduis mutandi temeritas, etiã gratis nullaq; occaſione inuitante. Cap. IIlI. Pręterea in Aethiopia naſcuntur& in Ida.) Lego, præter Kethiopiam naſc.& in Ida. Huius uetuſtæ nidor urinam cit.) Scribo, Huius uſtæ nidor urinam ciet. Radice una, ceu palò in terra dimiſſa.) Rectius in terrã demiſſa. Vſus in multis& principalis aluum ſoluere, cum peneè ſit ſola medicamentorum quæ per ſe id præſtant. Confirmat etiam ſtomachũ, adeo ut non infeſtet ulla uis contraria.) O hominẽ(ne quid durius dicã)male feriatum, quiſquis hunc loeum ſuo more interpolauit, pro elegantiſsima Plinij locutione ſuas nugas ſubſtituens. Germana lectio hæc eſt. Vſus in multis, ſed principalis aluum ſoluere, cum pene ſola medicamentorum quæ id præſtant, confirmet etiam ſtomachum, adeo non infeſtet ulla ui contraria. Vſus eius ad collectiones inflammationesq;: quin emẽdat omnia quæ helxine.) Pro quin emendat omnia, ueteres codices habent,& in eadem omnia. Ambroſia uagi nominis eſt, & circa alias herbas fluctuans, fruticẽ unum habens denſum.) Pro fluctuans lege fluctuati. ſ. nominis:pro habens, habet. Anonymos à non inueniendo nomine nomen inuenit.) Argutior eſtuetus lectio, Anonymos non inueniendo nomen inuenit. Item ariſtogeton, in uulneribus præclara.) Hic ſtupidus aliquis conatus eſt noua metamorphoſi ex medico herbam facere, eiq; uirtutes quæ ſunt anonymi attribuere, cum ſit legendũ Ariſtogitoni,& ſubintelligendum præcedens participium celebrata. Quin& in indice Ariſtogiton inter exter nos autores connumeratur. Cap. v. Arction aliqui potius arcturum uocant.) potius redundat. Sed aſcyron maiores habet ramos qui aſcyroides uocantur.) Dele has duas uoces, ſed aſcyron: atq; ita lege: maiores habet ramos quod aſcyroides uocant. Sic enim legitur in emendatis exemplaribus,& ſic magis lectio quadrabit:quod aſcyroides herbę nomen ſit/, non ramorum. Comæ tritæ ueluti cruentatæ.) Rectius, cruentant: hoc eſt cruorẽ reddunt. Cap. vII. Actea graui foliorum odore, caulibus aniſi geniculatis.) Vetus lectio, cauli us aſperis geniculatis. Cap. vIII. Trahit eadem potione ſecundas ſemine, lac minuit᷑ in uino, aut mulſa aqua pota.) Lege& diſtingue hoc modo. Trahit eadem potio& ſecundas. Semine lac minuitur, in uino aut mulſa aqua poto. Cynoſorchin aliqui orchin uocant, folijs oleæ, mollibus, ternis, paruisq́;, ſemipedis longitudinis, in terra ſtratis.) Antiqua ſcriptura:folijs oleæ, mollibus, ternis, per ſemipedem longitudinis in terra ſtratis. Et albi genus chryſolachani traditur.) Veteres codices, Et aliud genus cha t. Cap. x. Caulem habet duorum palmorum.)lmò cubitorum. Ioquitur enim de pæonia. ſi quis dubitat de fide codicum, ſuis certe oculis credere cogetur, ſi hos modo conſulere libuerit. Cap. Xl. Hippogloſſa folia habet figura ſyſueſtris myrti.) Nõ Hippogloſſa, ſed Hypogloſſa. Nõ enim ab equinę linguæ ſimilitudine dicitur, ſed quod paruũ folium ceu lingua de folio eius exeat., Aliqui ægonichon uocant; alij dios pyron, alij heraclean.) Vetuſta exemplaria L1111666“ ddd pro

IN PLINII NATVRALEM
pro heraclean habẽt heracleos, ut ſit genitiuus quemadmodũ dios,& ſubau dias pyron: ac ſi latine dicas Iouis Herculisuùe triticũ.· Quod& magis miror, qm̃ utilis prodatur ſanguinẽ excreantibus. Legendũõ, Quod eo magis miror. Cap. xII. Vis ei ſtyptica& exuilcera trix.) Scribo ſepticaii. corroſiua, ut nunc medici uocant. Sequẽti uerſu ſcribo: in Auguſtum menſem incurrente, non in Auguſto menſe. Ergo ſpecies lymphantiũ hoc modo animorum eſſe credimus.) Vera lectio:ego ſpecies lymphantium hoc modo animorum eſſe crediderim. Folijs rutæ, ſimilis gramini.) Antiqua lectio: folijs rutæ, ſemine graminis. De Polygono ſiue ſangumaria loquitur. Mares aũt ſemine tantã differunt, quod eſt incipiente oliua.) Incorruptiores codices hanc lectionem habent. Mares aũt ſem ine tantum differens, quod eſt incipientis oliuæ. Mares autem.ſ.partus facit: quod hic quoq; ſubintelligi debet. Cap. LrfI. Folijs lenticulæ denſis, amaris, aduerſis in ſe.) Lege, aduerſis inter ſe. De trichomane loquitur. Tragonia herba qualis ſit non traditur.) Vetera exemplaria& hic in contextu pro tragonia conſtanter habent trachiniam,& in margine adnotatam: nec aliter eſt in primo libro, qui indicis uicem obtinet. Tragonis, ſue tragion, naſcitur in Creta tan tum inſula, in maritimis.) Paulo elegantius eſt: naſcitur in Cretæ tantum inſulæ maritimis. Phrygiæ omnino non naſci.) Lege, non innaſci.“ EFXLIBROVIGCESIMOOCTAVO Cap. 1 vVanq́;& ipſi conſenſu proprij iudicij ita eligere laborauimus, potiusq́; curæ rerum q́; copicæ inſtitimus.) Antiqui codices multo melius. Quanq́;& ipſi conſenſu prope iudicaracligere laborauimus. Quod Plinius hic de ſe prædicat, id non minus uere ipſe quoq; uſurpare poſſem, ut qui nihil magis dum hæc tracto præ oculis habuerim q́; ueterũ iuxta atq; emendatorũ exemplariũ inter ſe conſenſum: cuius propoſiti nec dum pœnitet,& bona quæ dam ſpes pollicetur, candidos quoſq; qui Muſarum fores pulſant hanc noſtrã opellam non omnino faſtidituros: fieriq; poteſt ut& illis qui iam intra adyta penetrarũt, nonnihil conferat: de ijs duntaxat loquor qui Plinianæ lectionis auidi non ſemper uetera exẽplaria ad manus habent, quò recurrere poſſint, quotieſcunq; ſcrupulus aliquis inciderit. Sanguinẽ qui dem gladiatorũ hibunt, ut bibẽtib. populis procul ſint comitiales morbi.) Quãto melior uetus lectio:Sanguinẽ quoq; gladiatorũ bibunt, ut uiuẽtibus poculis, comitiales morbi. Cũ e plagis hunc ne ferarũ quidẽ admoueri ori fas ſit humano.) Scribo iuxta fidem noſtrorũ ex empſariorũ:cum plagis ne ferarum quidẽ admoueri ora fas ſit humana. Idq; magis ad præcedẽtia quadrat. Quali uero ſanitas uideri poſſit, feram ex homine fieri. Quin morbo dignũ, nõ ipſa medicinæ gratia, egregia hercule fruſtratione ſi nõ proſit. Aſpici humana exta nefas habetur, quanto magis mandi.)t hic locus eſt unus e pulchre cõtaminatis. Reſtituimus, un de cætera, ſic: quaſi uero ſanitas uideri poſſit, feram ex homine fieri, morboq́; dignum in ipſa medicina, egregia hercule fruſtrationè ſi nõ proſit. Aſpici humana exta nefas habetur, quid mandi? Sequẽti uerſu Feciſti redundat. Vitam quidẽ non adeo extendendã cenſemus, ut quoquo modo pertrahẽ da ſit.) Sincera lectio. Viram quidẽ nõ adeo expetendã cenſemus, ut quoquo modo trahenda ſit. Vel ex hoc capite abunde perſpicuum eſſe poteſt,& noſtrũ labo rem minime ſuperuacuũ eſſe,& illos perſæpe falli, qui librorũ typis excuſorũ fiducia de uete ribus manuſcriptis uix unq́; cogitãt, ignari quantũ ſibi in priſcorũ monumẽtis cõſpurcãdis ſacrilega publicoq́; odio digna quorundã nõ dico amuſorũ ſed plane aſinorũ audacia permi ſerit:cũ nõ raro fiat ut tenebrio quiſpiã plus mendarũ in unum aliquod boni autoris opus ex putido ſuo cerebro inuehat, q́; quantũ ſeptem alij docti uiri, omni conatu adniſi, perpurgare ſufficiant. Cap. I. In titulo capitis ſcribe:oſtenta& ſanciri& depelli. Extat Tucciæ ueſtalis inceſtæ precatio.) Atqui inceſti crimen falſum erat: legendũ igitur, inceſti deprecatio.ac mox ſequenti uerſu, anno urhis, nõ anno urbis Romæ. Nam Romæ nugator aliquis addidit contra omniũ doctorum cõſuetudinẽ. Sic dicimus anno ab urbe cõdita, nõ ab urbe Ro. Etomnia approbantibus Dccc △ X X annorũ euentibus.) Lege, ea omnia. Mancipia fugitiua retinere in loco precationis.) Precatione, nõ precationis. Et quod ibi ſtatim ſub texitur, Quod ſi ſemel recipiatur, in antiquis uoluminibus non male legitur: cum ſi ſemel re cipiatur. Neqʒ; diras aues, neq; ulla auſpicia pertinere ad eos, qui quamq; rem ingredientes obſeruare ſe ea negauerint.) In emendatis codicibus non additur aues: quibus eo libentius accedo ꝙ ſupra in hoc ipſo capite ſic legatur:quoties ipſę diræ obſtrepentes nocuerint. Et ſoſent plerunqʒ uoculas tales aſſuere gloſſularij, longe interdũd ſcopo aberrantes, quod& hic factum equidẽ non dubito. Quinetiã& legum ipſarum in xij tabulis uerba ſunt.) Rectius antiqua ſcriptura: Quid non& legũ&c. Inepte enim ſimul ponuntur etiam&. Non paucſ etiam ſerpentes ipſas recantari,& hunc unum eſſe ipſis intellectũ.) Aliquãto mollior eſt uetus lectio:& hunc unũ illis eſſe intellectũ:q; ſi repetatur, ipſas, ipſis. Incendio inter epulas nominato, aquã ſub menſa profundi abominamur.) Quem non offendat huius lectionis ab ſurditas? aut quis nõ ſentiat, alterã eſſe ſincerã, quæ in impreſſis etiã quibuſdã codicibus ha. betur

HIS T. ANNOTATISUNES
beturẽincendia inter epulas nominata aquis ſub menſas profuſis abominamur. Aqua profu ſa pulchre conuenit incendium abominantibus: at quid cauſæ uel cõminiſci poſſumus, cur ad incendium nominatũ aquæ effuſionẽ abominari debeamus? aut cur aquã effundi potius abominemur, q́; incendij mentionem? Priuſquã eam ipſam nominaret, alius ue ei prædicerer) Lege:priuſquã ipſe eam nom. Nam ipſe& alius, ſibi inuicem opponũtur. Carmina quædam extant contra grandines, contraq; morborũ genera, contra ambuſta. Quædam etiã in parcus.Sed in prodendo obſtat ingens uerecundia.) Antiqua exemplaria hoc loco non pa rum diſcrepantd uulgatis editionibus:contraq; morborũ genera, contraqh ambuſta, quædam etiam experta. ſed prodendo obſtat ingens uerecundia. ut de experimentis intelligatur non de partubus. Cap. III. Hominum monſtrificas naturas& ueneficos aſpectus plenius di ximus in portentis gentiũ.) Plenius ſuperfluit. Nam in inſula Nili Tentyrij.) Tentyra po rius qudm Tentyrij. Cap. II. Sed& alios efficaces eius uſus recognoſcat uita. Ita deſpuimus comitiales morbos, hoc eſt, cõtagia regerimus, Simili modo& faſcinationes reper cutimus, ſiniſtræ dextræq; clauditatis occurſu.) Primũ ita redundat, natũ ex præcedẽti dictio ne uita. deinde ſiniſtræ ſimiliter ſuperfluit, Legendum enim, faſcinationes repercurimus dextræq; clauditatis occurſum. quæ poſtrema uox cum finalem literã caſu aliquo amiſiſſet, nec iam compareret alter accuſatiuorum, caſtigator ne nihil ageret cõiunctio, de ſuo adiecit ſiniſtræ: itaq; error errorem peperit: ut ferê fit quoties abſq; archetyporum præſidio, ex nobis ipſis ſinceram lectionẽ addiuinare conamur, iuſtiſsima hercle fruſtratione, ſed graui ſtudioiIorum incõmodo, quibus ad hunc modum nimiũ ſæpe os ſublinitur. Veniam quoq; d deis ſpei alicuius audacioris petimus in ſinum ſpuendo. Etiã eadem ratione terna,&.) Etiam apti us præcedentibus cohæret, in ſinum etiã proprium. Nunc mirũ dicemus, ſed experimento facile.) Dele nunc. Sic enim magis aures ferit, atq; ad attentionem excitat, Mirum dicemus: & ſic fere Plinius loqui ſolet, nec aliter habẽt probatę fidei exemplaria: quod diſsimulaſſem, ni ſtudiũ eſſet nõ ſenſus modo ſuos reddere Plinio, ſed uerba etiam ipſa, quantũ fieri poteſt, annumerare. Leprasq́; ieiuno illitu arceri.) Ieiunæ, non ieiuno. ac mox, Marcion, nõ Marrion. Adiecta precatione, ſe uinxiſſe eãdem& ſoluturum.) Scribo& diſtinguo: ſe uinxiſſe, eundem& ſoluturum. Eæ ſunt: abſtinere a cibo nimio.) Seribe, Abſtinere eibo omnino-.
Notandum, nullum animal aliud præter hominem calidos potus ſequi.) Hie duæ dictiones ſuperfluũt, præter hominem, hominis uidelicet alicuius maleferiati aſſumentum. Item poſca oculos contra lippitudines, certa experimẽta ſunt.) Sic enim claudendum hoccaput, ut ſequentis initium ſit, Sicut totius corporis, contra quàm in uulgatis editionibus hæc caPpita diſtinguuntur. Cap.v¶. Vltimoqʒ; probro maius in ciſiis triumphalibus ſedenti dicebatur, uel in capitolio epulanti.) T'ota hic aberratum eſt uia: in eam reducent nos archetypa, in quibus ita ſcriptum eſt: ultimoq́; probro manus in cibis triumphali ſeni deducebat, vuel in capitolio epulanti. Senſus eſt iam planus, qui antehac erat obſcuriſsimus. Cap. vI.
Digitis pectinatim inter ſeſe amplexis.) Magis placet antiqua ſcriptura: digitis pectinatim inter ſe implexis. Nam êdiuerſo ſcandentesq;.) Lege, Nam euerſos ſcandentesq;.
Atq; etiam quotidiani cinctus tali modo.) Rectius, Tali nodo. Augurium ex homine
ipſo non eſt timendi mortem in ægritudine.) Seribendum, Auguriũ ex homine ipſo eſt non timendi mortem in ægritudine. Contra aurium pituitas uermiculosq́;.) Lego, aurium pu ra, id eſt, aures ſuppuratas. Vlcera capitũ, prurigines, nomas.) Pro prurigines malim porrigines, quod eſt in antiquis exemplaribus. Cap. vII. Alij cum hyſopo& adipe anſerino.) œſipo, nõ hyſopo. Eſt autem œſipum, ut Naſonis uerbis utar, ſuccus ab immundę uellere raptus ouis. Pulmonum quoq; incommoda lacte mulieris ſanantur, cui admiſceatur impubis pueri urina& mel atticum, omnia ſingulorum cochlearium menſura. Murmura quoqʒ; auriũ eijci inuenio.) Confuſa ſunt remedia, hoc modo diſtinguenda. Pulmonũ quoq; i..·m. ſanantur. cui ſi admiſceatur i. p. u.& m. a. o. ſ. c. menſura, m. q. a. e. i. Anguli oculorum ſubinde madificent᷑.) Madefiant, nõ madificentur. Non ſegnius& in ſilente luna coitus ſuos maribus exitiales eſſe.) Legendum: non ſegnius& ſilente luna, coitusq́; tum maribus exitiales eſſe. non ſegnius ad præcedentia refertur. Metrodorus Scepſius in Cappadocia inuentum prodit, ob multitudinem cantharidum ire illas per media arua, retectis ſuper clunes ueſtibus.) Vera lectio, ob multitudinem cantharidum. Ire ergo per m,&c. Item nouella uitis eius tactu in perpetuum læditur. Vt ad noxiam res medicatiſsima transferatur, rutam& ederas ilico mori.) Lege, Item nouellas uites eius tactu in perpetuum læditrutam& ederas res medicatiſsimas ilico mori, S uvffragantur& hic qu emadmodum in cæteris uetuſta exemplaria. Aciem in cultris tonſorum hebetari; æs contactum graue uirus odotis accipere.) Scribo, hebeteſcere.& odoris redundat. Nam bitumen in Judæa naſcẽs, ſola hac ni ſponte ſuperari. Et fila ueſtis Contactæ, ut docuimus, nei gne quidem uineunt᷑ quo cun cta. Cinisq; etiã ille, ſiquis aſpergat eũ lauandis ueſtib. purpuras mutat, floribus colorẽ adi8 dd 4 mit, ne

IN PLINII NATVRALE M
mit, ne ipſis quidem fœminis malo ſuo immunibus.) Aliter in noſtris exẽplaribus legitur, & quidem non paulo melius:itaq; retexemus totũ, illaq; ſequemur. Nam bitumen in ludæa naſcens, ſola hac ui ſuperari, filo ueſtis contactæ, docuimus. Ne igne quidem uincitur quo cuncta:cinisqʒ etiã ille ſi quis aſpergat lauandis ueſtibus, purpuras mutat, florem coloribus adimit, ne ipſis quidem fœminis malo ſuo inter ſe immunibus. De bitumine lIudaico meminit ſupra lib.7ã.cap.xã Quæ Lais& Cleophantus inter ſe cõtraria prodidere.) Scribendum Lais& Elephantis. Fuit autem utraq; meretrix,& utraq; de rebus muliebribus ſcripſit, poſte rior etiam de cõcubitus ſchematibus, cuius& Martialis meminit,& Politianus. Legendum itaq; mox:aut inter ipſas pugnantia, cum hæc fœcunditatẽ fieri ijſidem modis quibus illa ſterilitatem pronunciaret. Catalogus quoq; autorum quos Plinius hoc libro ſequitur Laida& Elephantida coniungit. Cæterum pro radice braſsicæ uel myricæ, in manuſcriptis eſt braſsi cæ uel myrti. Bythus Dyrrhachinus hebetari aſpectu ſpeculorũ nitorem tradit. liſdem aduerſa rurſus contuentibus, omnem talem uim reſolui, ſi nullum piſcem habeant ſecum.) Bo nam hercule operam deprauator hic nauauit, cuius præmium equidem non aliud darem q́; magnum aliquod malum, iam ſexcenties promerito. Sinceram lectionẽ archetypa cõmonſtrant, nempe hanc. Bythus Dyrrhachinus hebetata aſpectu ſpecula recipere nitorẽ tradit, ijſdem auerſa rurſus contuentibus: omnemq;ʒ; uim talem reſolui, ſi mullum piſcem ſecum ha beant. Veſtis omnino ita infectæ portiuncula, acu uel licio, brachiali inſerta.) Lege, ac uel licio. quaſi dicat, uel unico filo.é Sic& comitiales excitari, morbosq́; ſanari.) morbosq; ſanari de ſiio aliquis attexuit, contra ueterum archetyporum fidem. Suppoſita tantum calici lacinia menſtruo tincta tali.) Satis erat: ſuppoſita tantũ calici lacinia tali: idq́; Plinij ciuili tatem magis decebat, cætera haud dubium quin gloſſularius aliquis, ut ſolent, adiecerit. Correptam ſuhnecti collo:& ita diſcuti morbum.) Dele&. Cap. vIII. Promoſcidis tactu capitis dolor leuat᷑, efficacius ſi& ſternutet.) Rectius, ſi& ſternuat. Sanguis& iſchia dicis prodeſt.) Syntecticis, non iſchiadicis, ſi ueteribus ac emendatis uoluminibus credere libet. Mox ne nihil ageret caſtigator Leonis adipes cuſtodiunt, in adeps cuſtodit mutauit:& magorũ uanitas promittit, in uanitates promittunt. Similiter dentis.) Lege, ſimilia. ſ. promiſſa. Setas ecauda contortas,& ſiniſtro brachio illigatas.) Scribo adalligatas. Permutationes ſexus exhis annua uice diximus, cęteraq; monſtrifica naturę eius.) Antiqua ſcriptu ra, De permutationis ſexus annua uice diximus, cæteraq́; de monſtrifica natura eius. Præcipue pantheris eſſe in metu hyenæ dicuntur.) Germane latina lectio hæc eſt. Præcipue pantheris terrori eſſe traduntur. nam hyenã hic repetere quorſum attinebat? Facilius autem capi ſi cinctus ſuos uenator, flagellumq́;& ipſos equos ſeprenis alligauerit nodis.) Elegantior ſimul& uerior eſt uetus lectio, flagellumq́; imperitans equo ſeptenis alligauerit nodis. Febribus quartanis iecur deguſtatum ante acceſsiones.) Lege, deguſtatum ter. quod non parum referre putatur in eiuſcemodi remedijs. Promiſſo in triduũ conceptu.) Melius, intra triduum.In triduum aliud ſignificat:ut cum dicimus, aſſumpto in triduum commeatu, id eſt, quantũ tribus diebus ſufficiat. Mulieri prægnanti pectore hyenæ caro,& pili ſeptem Se genitale, à ceruice ſi alligẽtur dorcadis pelle collo ſuſpenſa, cõtineri partus promittunt.) Repræſentabitur& hic uetus lectio, uel quo ex collatione ueritas facilius eluceat. Mulieri candida d pectore hyenę caro,& pili ſeptem,& genitale cerui, ſi illigentdorcadis pelle, collo ſuſpenſa continere partus promittunt. ut ſuſpenſa neutri generis ſit, caſus accuſatiui,& omnia ſupraà dicta referat. Eodem genitali& articulo ſpinæ cum adhærente corio cõſeruatis.) adſeruatis, non conſeruatis. Eodem ſuffitu mulieribus menſtrua euocari.) Scribo, mulierum menſes:quod Plinio eſt uſitatius. Membranã quæ fel continuerat, cardiacis potam.) Codices uetuſti, quæ fel contineat, cardiacis potam. Quæ autẽ in ueſica inuenta ſit urina, additis oleo ex ſeſamo,& melle aſiano hauſtã prodeſſe acrimoniæ ueteri.) Deprauator quan tum uideo non leui brachio caput hoc attigit. Quæ ſequimur exemplaria nõ addunt aſſano, neq; medici inter mellis genera aſiaticum celebrant.& pro acrimoniæ, habent ægrimoniæ. Siue lucernis, ſiue uiſu, ſiue peluibus.) Illic legit᷑ ſiue lucernis, ſiue pelui. Nec uideo quid hic ſiue uiſu faciat. Fimũ qui in inteſtinis inuentus ſit.) Scribo, quod in inteſtinis inuentũ ſit.nam neutro genere Plinius hoc nomen uſurpat. Acane uero morſis adipem illitum,& corium ſi ſit ſubſtratum.) Reque pleno ſenſu ſcriptum erat,& corium ſubſtratum. Quid ſibi uolunt in Pliniana purpura tam crebra pannorum aſſumentar aut qualis gratia debetur pra uis iſtis ſartoribus: Perunctos omnibus odio euenire.) Venire, nõ euenire. Contra ducum ac poteſtatum iniquitates comminiſtrant.) Quid malum cõminiſtrant? commonſtrant legi debet. Si omnino aliquantulũ quis ſecum habeat.) Non male uetus lectio: ſiomnino tantum aliquis ſecum habeat. Plinius ait ſufficere ſi tantum habeas tecum eam fiſtulam:alius mutauit ſenſum, docens ſatis eſſe quantulamcumq; eius partem. Canini eius dentes febres ſtatas arcent repleti, ſunt enim caui.) Lege addendo, thure repleti. Adulterant amylo 8““ b v aut cimolia

HIS T. 4 NNOATIA4TISkNES.
aut cimolia, ſed maxime ſturni, quos captos oryza tantum paſcunt.) Coniector multum aberrauit à ſcopo. Vera lectio eſt hæc: ſed maxime qui captos oryza tantũ paſcunt. Sentit enim Plinius, crocodileam ex captiuis adulterinã eſſe, utpote longe deteriorem, nimirum mutaro qnimalis uictu. Præterq́; in riſu coarguentium.) Lego, præterq́; ubi irriſu coarguendum. Eundem ſalutarem eſſe parturientibus circa domum. Sin uero domibus inferatur pernicioſiſsimum.) Egregie deprauatum& hoc, non minus quàm ſuperiora. Reſtituetur in integrum hoc modo. Eundem ſalutarem eſſe parientibus, ſi ſit domi: ſi uero inferatur, petnicio ſilsimum.Eſt enim uerus ſenſus longe alius qᷓ; ille prior: eſt aurem hic. Chamæleontem ſalutarem eſſe, ſi multo ante parturitionem illatus ſit ſin idem parturienti iam ſuperueniat, pernicioſiſsimũ eſſe. Suffragantur ubiq; uetuſti codices. Siniſtrum, mirũ quibus monſtris con ſecret, qualiter ſomnia quæ uelis& quibus uelis mittantur, putet referre.) Sincera lectio ex archetypis petita eſt hæc: Siniſtrum humerum quibus monſtris cõſecret, q..qu.& qu. mittantur, pudet referre. Capitis dolores, inſperſo uino, in quo latus alterutrum maceratũ ſit, ſanari fœminis.) Mirum uero ſi hoc remediũ in ſolis fœæminis uim ſuã exerit, in maribus nõ item. Diſtinctio praua ſenſum deprauat. nam fœminis paternus caſus eſt& ſequentis oratio nis initiũ hoc modo. Eœminis ſiniſtri uel pedis cineri ſt miſceatur&c. Quibus in uerbis Vel detractum erat, Si tranſpoſitũ. Serpentes fugari liene inſtillato.) At quonã inſtillandus eſt, aut quomodo: Lege, Serpentes fugari ignibus inſtillato. Nam& hoc experimentum& duo proxime ſequentia, de felle, non de liene accipi debent, iuxta fidem emendatorũ codicum. Illita inimicorũ immane odium& omnium hominũ his conciliare.) Certe ad inimicorũ odium nullo opus eſt ueneficio, ut qui ultro& exoſi ſunt& oderunt uiciſsim. Verior igitur uetus lectio:illita inimicorũ ianuæ odium om h. h. c. Prodeſt contra ſagittas uenenatas, ut Apelles tradit, poſtea ſumptus.) Vetus lectio: Prodeſt& cõtra ſagittarũ uenena, ut Apelles tradit, ante poſteaq; ſumptus. Vt intelligamus eum præſeruatiuã etiam uim h abere. Præte rea eiuſdem decoctũ cum melle ſumptum uenerem inhibere.) Paulo melius legetur, eiuſdẽ decocti ius cum melle. Eſt crocodilo cognatio quædam affinitasq;.) Affinitas ſuperuacua eſt. Sequenti uerſu lege detrahendi ſanguinis, non trahendi. Plurimi aũt ſuper Saiticã inter Aegypti præfecturas.) Lege, ſuper Saiticã præfecturam. ac rurſus, Item fimũ ſuffitu, non fimus.&, dentes è parte læua, addita præpoſitione. Tandem finẽ fecit deprauator, duntaxat in hoc capite, ſed nõ niſi proximus capitis fini. Porrò uel hoc caput argumento eſt, quod tot mendis refertũ hactenus Pliniũ(ut cæteros autores taceã) habuerimus, nõ tam librariorum oſcitantiã in culpa eſſe, q́; male literatos iſtos caſti gatores, iuſtius diuinatores aut cõiectores appellandos:qui tamẽ alibi plus, alibi minus, prout collibitũ eſt, ſe exercuerũt. cæterũ ſcribæ inſcitia labi ſolent, nõ temeritate: errataq; eorũ non magni negocij ſit deprehẽdere, maxime cordato& erudito lectori.illi contra homines nefarij, maiore periculo, nec tam facili remedio,& in maioris momenti rebus peccant, nulla religione nihil non cõtaminantes, planecʒ iuxta Flacci dictum, mutant quadrata rotundis. Dicas eos manibus ſe deuouiſſe, niſi omnes quotquot poſſunt bonos autores ſuis uenenis infecerint, ſuisq; fœetoribus conſpurcauerint. Sed deſinat ſtomachatio,& ſi nimio quàm uellem iuſtior,& ad præſens potius negotium redeamus. Cap. Xx. Sicuti e lactis uſu, utiliſsimum cuiq; maternum, nutricis exitioſum eſt.) Vt in ipſo ſtatim portu impegit egregius gubernator:nam quid ego audio, nutricis lac infantibus exitioſum eſſe? Cur igitur tantum ubiq; nutricum numerum uidemus, infantum tamen exitia nihilo crebriora, q; inter eos qui maternis uberibus alunturc Lego, 8 icuti de lactis uſu. Quæ uerba à prioris capitis fine pendent. Deinde. Vtiliſsimum cuiq; maternũ. Alioqui iuxta priorem lectionemn non utiliſsimũ erat, ſed planẽ neceſſariũ.Sequitur, Conci pere nutrices exitioſum eſt. Sic enin quæ ſequunt᷑ nunc demũ probe quadrabunt. Minus inflat quodcunq;ʒ decoctũ. Sanat uuas lichenas. Ad omnia utile contuſa aut luxata, maxime renes, ueſicã, interanea, fauces, pulmomes.) Obſecro quid cõmune licheni cũ uuis: aut quis unquam fando audiuit, luxatos renes, uecſicam, interanea, fauces, pulmones? uel ueſicam contuſam, interaneaue, aut pulmonem. Qarid igitur præſidij reliquũ eſt niſi in archetypise ea ſic habent. Minus infſat quodcunq; decocturn. Vſus lactis ad omnia intus exulcerata, maxime renes&c. Nam ut in Achaia bubulum biberẽt phthiſici ſyntecticiqʒ;& cachectæ, diximus in ratione herbarum.) In Arcadia, nõ Achaia. Dixit autem hoc lib.5. cap... Quod eſt maxime coactum, in ſummo fluit. At id exemptum addito ſale, oxygala appellant.) Sic nobis tranſcribunt uetera exemplaria, qui nec legere ſciũt nec ſcribere. Lege, in ſummo fluitat. id exemptum,&c. Quod magis uirus reſpuit, hoc præſtantius iudicatur.) Quid eſt, uirus reſpuit? Lege.reſipit. Præſtantius autem medicinæ, opinor, non cibis. Oxygala fit& alio modo, acido lacte addito in recens, quod dum aceſcit utiliſsimum eſt ſtomacho.) Legen dum in recens quod uelis aceſcere, utiliſsimum ſtomacho. Proxima in communibus laus eſt adipi, ſed maxime ſuillo. Apud antiquos etiam religioſus erat.) Elegantior lectio, Proxi. ma in

IN PLINII NATVRALEM
ma in communibus adipis laus eſt, ſed maxime ſuilli, apud antiquos etiam religioſi. Medicorum aliqui admixto anſeris adipe, taurorumq; ſeuo& hyſſopo.) Rurſus ceſipum deprauatum in hyiſopum. vbi notandum ſympathian quandam eſſe cœſipo cum adipe anſerino, quandoquidẽ& ſupra cap.7ad podagras, ad uuluæ dolores, eædẽ ſpecies miſcent᷑. Omnino enim nõ niſi ad ea quæ purganda ſint, aut quæ non ſint exulcerata& calida recipitur.) Le gendum, aut quæ nõ ſint exulcerata, ſalſa petitur. ſ.axungia. Iamq; probe quadrabit, quod ha ctenus ad præcedentia non congruebat. Mox ſequenti uerſu contra phthiſes lege, non contra tuſsim.Sic enim in probatæ gdei uoluminibus ſcriptum eſt,& alias non bene conueniet quod mox ſequitur, ſcapulis eorum qui phthiſin ſentiunt. Parotidas admixta farina e ſalſamentaria teſta:quo genere proficit ad ſtrumas. Pruritus ad papulas in balneo perunctis tol lit.) Scribo, Parotidas admixta farina ſalſamentariæ teſtæ: quo genere proficit& ad ſtrumas. Pruritus& papulas in balineo perunctis tollit. nam& hęc uox balneũ uitioſa eſt, cum uterqʒ; Plinius balineũ appellet. Quin& græcis quadriſyllabum eſt Bæâdeνe. Multi priuatim ſie taurorum, leonum, pantherarum ac camelorum pinguia curari iubent.) Elegantius eſt, taurorum leonumq; pantherarum& camelorum. ut quædam coniunctionum ceu catena necta tur. Inter omnia autem cõmunia animalium, fel præſtantius in effectu.) Reſtituimus unde cætera ſic: Inter omnia autem communia animalium uel præſtantiſsimi effectus fel eſt. Vis eis,&c. Item equarum præterq́; uirginum erodit, emarginat, ulcerat.) Lege, emarginat ulcera. Tantum poteſt ſympathia illa de qua loquuntur.) Loquimur, non loquuntur. Hircorum ſanguini tanta uis eſt, ut ferramentorum ſubrilitas non aliter acuatur aut induretur, aut ſcabritia poliatur, uehementiusq́; quàm lima.) Antiqua lectio:ut ferramentorum ſubtili tas non aliter acrius induretur, ſcabricia tollatur uehementius q́; lima. Et ideo ſuis quæq; dicentur effectibus.) Lego, quiſq; ſuis dicetur. nam de ſanguine tantum loquitur. Vt ſi quę ſunt, extractas cauernis mandãt.) Scribo, mandentes. Nam ut pro utpote ponitur hoc loco. Fugiunt& omnino aliquid cerui habentes.) Vetus lectio, omnino dentem cerui habentes. nam omnino ad habentes refertur. Sic ſupra cap.s. ſi omnino tantum aliquis ſecum haPeat. Aut medulla perunctos ſeuo ue cerui aut uituli.) Hinulei, nonuituli. Cap. x. Item lactis hauſtus cum uua aminæa.) Taminia, non aminæa, cuius uſus in medicina nullus eſt. Fimum quoq; caprarum in aceto decoctum& illitum in ictus ſerpentium, placet, & recentis cinis in uino.) Antiqua lectio planior: Fimo quoq; caprarum in aceto decocto illini ictus ſerpentium placet,& recentis cinere in uino. Canis rabidi morſu facta uulnera circumcidunt ad uiuas uſq; carnes. Quidam carnem uituli admouent.) Lege& diſtingue, C. r. m. f. u. c. ad uiuas uſq; partes quidam, carnemq́; uituli admouent. Hocidem Eeeſars & pellis éceruice ſolida exiſtimatur: quippe tanta uis eſt animalis. Præter ea quæ retulimus, & ueſtigia eius calcata equis afferunt torporem.) Similis error priori. Legendum: quippe tanta uis eſt animalis, præter ea quæ retulimus, ut ueſtigia eius calcata equis afferant torporem. Veruntamen fortiora eadem quàm in equis intelligi debent.) Scribo, fortiora omnia eadem. Et toxica expurgantur.) Exemplaria ueruſta habent, expugnantur, ut hoc de antipathia intelligatur. Omnia ſeſami quoq; iure poto.) Vera lectio, Omaſi quoq; iure. Neq; enim ex frugihus remedia in hoct libro traduntur, ſed ex animantibus. Ius omaſi& 12. cap. eſt inter remedia. Cap. XI. Cum ſucco oleris, ita ut uncto inareſcat.) Codices ueteres, ita ut unctiò inareſcat. Sed& corruptos dentes confirmari.) Iidem codices pro corruptos, habent combuſtis. ſ. ſsibus. Aſinæ quoq; lacte pereuſſi uexatos.) Manuſcripti codices, Aſinino quoque lacte. Caſtigator ueritus, ne forte quis de maris aſini lacte id acciperet, ſcripſit aſinæ. ê ſolertiã aſininam. Equarum uirus à coitu in lychnis accenſum.) Melius in ellychnijs. Cap. XII. Poppeaq́; hoc uxor Neronis prineipis inſtituit.) In uetuſtis exemplaribus tantum eſt, Poppea hoc Neronis principis inſtituit. Sicut dicimus, Cornelia Grachi, Terentia Ciceronis. Friuolum licet uideatur, non tamen omitttendum.) Eadem exemplaria non addunt licet:tantum eſt, Friuolum uideatur, uwvnadde. Aeſtates,& quæ diſcolorem faciunt cutem.) Decolorem non diſcolorem. Hirci fel& lentigines tollit, admixto caſeo& uino, ſulphure ſpongiæq; cinere.) Lege,& uiuo ſulphure, ſpongiæq; cinere. Labrorum ſciſſuris cum adipe anſerino.) fiſſuris, nõ ſciſſuris. Et bouis ungulæ cinis ex aqua: FEimum quoq; feruens ex aceto decoctũ, teſtesq; uulpini.) Lege addendo, Et bouis ungulæ cinis ex aqua: Fimum quoq; feruens ex aceto. Item ſeuum caprinum cum calce, aut fimum ex aceto decoctum; teſtesq; uulpini. Prodeſt& ſapo: Gallorum hoc inuentum rutilandis capillis, ex ſeuo& einere. Optimus fagino& carpino.) Optimus non ad cinerem refertur, ſed ad ſaponem. ſed his duabus uocibus ſeuo& cinere, redduntur aliæ duæ, fagino& caprino, quod poſterius in carpino deprauatum eſt. Vngues contuſos fel uniuſcuiuſq; ani malis circumligatum.)Scribo, fel cuiuſcunq; animalis circũligatum. Cap. XIIII. Vtun tur ad utrunq; uitium& coagulo hædi in uino myrteo, magnitudine fabæ poto:& ſanguine,&

— yy————xꝛõ——————8;
2
HIS T. 4ANNOTATIONES
8 ne,& eiuſdem in cibo formato, quem ſanguiculum uocãt.) Lege:& ſanguine eius in cibum
formato.Item in uino myrtite, non myrteo. Cornus ceruini teneri cinis, cochleis africanis cum teſtis ſuis mixtis, in uini potione. Melius, cochleis africanis cum teſta ſua tuſis mixtus. Cap. Xv. Calculos expellunt lienes equini.) Legendum lichenes equini:itaqʒ ſcriptum uiſitur in uetuſtiſsimis exemplaribus.alioqui ſatis erat dicere, lien equinus. Demon ſtrant urinã facere in canis cubiculo, ac uerba adijcere, ne ipſe urinam faciat ut canis in ſuo cubiculo.) Vtrobiq; cubili legendum: nam canis cubiculum nemo unquam Latinus dixit. Quem dicunt cum interficiatur reddere urinam liquidiorem in initio, ſed in terra ſpiſſan tem ſe.) Quem, calculum non onagrũ. Proinde rectior eſt antiqua ſcriptura, Quem dicitur cum interficiatur reddere urina, liquidiorem initio ſed in terra ſpiſſantem ſe. Cap. XvI. Perniones urſinus adeps, rimasq́; pedum omnes arcet.) Sarcit, non arcet. Iniurias à calceatu.) Vetus lectio, e calceatu. Potum uero ſublime ex aqua.) Hæc uerba male in uulgatis editionibus diſtrahunt᷑à præcedentibus:& ſub limine ſcribendum, pro ſublime. nam hoc ad magicã ſuperſtitionem attinet:& remedium ex magorum autoritate pręſcribitur. Quis hoc quæſo inuenire potuit. Quæ eſt iſta mixtura? Cur digitus bubonis potiſsimum electus eſte) Et hic uetus lectio paulo melior. Quis hoc quæſo inuenire potuite quæ ue eſt iſta mixtu rar cur digitus potiſsimũ bubonis electus eſt Cap. XvII. Lupi& capræ ſeui cyatho, uel lactis pari menſura, deploratũ phthiſicum conualuiſſe certus autor affirmat.) Mira uero mixtura, ſi credere dignum eſt. Equidem malim ueterem lectionẽ, ut ueriſimiliorem. Rupicapræ ſeui cyatho,& lactis&c. Ramenta pellis ceruinæ deſecta pumice.) lImò deiecta. pumex enim non ſecat. Sequẽti uerſu pro Ruborem lege Rubori. pendet enim& hoc duerbo illinitur. Sunt qui id coxiſſe aceto, utilius putẽt.) Rectius, ſunt qui incoxiſſe aceto utilius putent. Cap. xvIlI. Aut cum muſci pari pondere, aut cum propoli.) uiſci, nõ muſci, atteſtantibus uetuſtis exemplaribus. Cap. xI. Quod ſimortuus partus ſentiat᷑, lien ex a. d. p. c.) lichen, nõ lien. Tædium ueneris fieri dicit Aeſchines.) Legendum, Oſthanes. Is fuit uir Perſa, profeſsione magus. Et teſticuli equini aridi, ut potioni interſeri poſsint.) Interi, nõ interſeri. Cap. xx. Inſuper pedes boum, ſi prius cornua pice liquida perun gantur.) Emendati codices, Non ſubteri pedes boum, ſi&c. EX LIBRO VIGESIMONONO Cap. 1 Vanquam non ignarus ſum, nullis ante hæc Latino ſermone cõdita, ancepsq́; ac lubri cum eſſe rerum omnium nouarũ principium, nec aliud utiq; gratiæ, quàm ſterilis difficultatis in promendo.) Quis obſecro in poſtremis uerbis micam Plinianæ elegantiæ agnoſcat? In uetuſtiſsimo codice ſcriptum repperi, Quanquam non ignarus ſim, nullis ante hæc Latino ſermone condita, ancepsq́; lubricum eſſeé rerum omnium nouarum, talium utiq; q́; ſteriles gratiæ difficultates in promendo. Cæterum lubricum hic ſubſtantiuum nomen eſt, idqʒ fefellit eum qui principium adiecit. Mirumq;& indignum protinus ſubit, nullam artium inconſtantiorem fuiſſe,& etiamnum ſæpius mutari contigerit.) Contigerit redundat. Scribere in templo eius dei qui auxiliatus eſſet.) Scribo, quid auxiliatum eſſet:& eius dei, ad Aeſculapium refertur. A Creonte Agrigentino.) Legendum, Acrone Agrigentino, ſe Ptimo caſu, In eum Acronem Empedocles ciuis eius& amicus, hoc luſit epitaphio. cnpon iapop dnpop, aaᷣœꝙανo= ædg g, 1 Cv,e huwvde dεε˙‿ π᷑αά᷑ꝓibe Xnp—*. In muſicos pedes uenarũ pulſu diſcreto.) Rectius deſcripto. Cenſusq; quanquã exhau ſtis opibus Neapoli exornata ut hæredi H-—s ccc relinqueret, quadragena, id eſt Aruntius ſolus.)In manuſcriptis reperio: cenſusq;, quanq́; exhauſti opibus Neapoli exornata, hæredi H—sCcC reliquere, quantũ ad eam ætatem Aruntius ſolus. ut hæc uerba de ambobus fratribus accipiantur. Nullius hiſtrionum par, ex quo de trigario comitatu regreſſus in publico,
erat. Vetuſta ſcriptura. Nullius hiſtrionũ equarumq;ʒ trigarij comitatior egreſſus in publico erat. Vult enim autoritatem eius demonſtrare per turbas in honorem eius aſſectantiũ̃, qua in re cõfert eum gratioſiſsimis tum apud plebem, ſed hiſtrionibus aurigisq́; qui Circenſibus trigas equarũ agitarent, qua exercitatione Nero quoq; ipſe eius temporis Romanorũ princeps in primis delectabat᷑. Iamq; pulchre cõgruet quod mox ſubiungitur: cum Crinas Maſſilienſis,&6c. Nullo idem cenſente, ne uideatur aſſertio alterius.) Melius, acceſsio alterius. itaq; legitur in incorruptioribus exemplarib. Iis ipſis ſcilicet quæ nũc nos trademus.) Practamus non trademus.Intelligendum enim etiam de iam dictis. Quæ nos per genera uſus ſui differimus Rectius quem.ſ.cõmentarium. Quinimo tranſit in conuicium.) Lege, tran ſit cõuiciũ. nam hoc eſt quod mox dicit, ultroq́; qui periere arguunt᷑. At de iudice ipſo quales in conſiliũ eunt, ſtatim occaſuri.) occiſuri, non occaſuri. craſſum ſane erratũ, quod tamen non unam æditionem occupauit. Non deſeram Catonẽ tam ambitioſæ artis inuidiæ à me obiectum, utà ſenatu illum qui ita cenſebat.) Lege, aut ſenatum illum. nam aliquanto poſt
1“ 1 ita ſer

IN PLINII NATVRALEM
ita ſermonem hunc claudit. Hęc fuerint dicenda pro ſenatu illo. Non ſunt artis iſta, ſed ho minum.) Paruulum errarum, ſed non leuis momenti. Legendum enim, Non ſintartis iſta, ſed hominum. Archontio uulnerum medico.) Repoſuimus ex uetuſto codice, Alconti. Huius& Marrialis meminit: Oſtendit digitum ſed impudicum, Alconti Daſioq́; Symmachoq;. Et ab ijſdem deficiẽtibus cibo ſæpius die ingeſto.) Cibos ingeſtos lege, ut cum pręcedentibus cohæreat. Illa prodidere imperij mores.) Scribo, perdidere. Neq; enim dubi tauerim aliquibus faſtidio furura quæ dicuntur animalia, at non Virgilio nefas fuit.) nefas ſuperuacuum eſt.ſubintelligitur enim faſtidio. Ordiemur autem à confeſſis, hoc eſt lanis ouibusq;.) Lege lanis, ouisq;, de quibus ſecundo& tertio capitibus. Nec deeſſet materiæ pompa.) Blegantius, Nec deerat. Cap.II. Sanguinem in naribus ſiſtit cum oleo roſa ceo& allio, indita auribus obturatis modico ſpiſſius.) Legendum:& alio modo indita auribus obtiratis ſpiſſius, atq; ita legitur in probatis exemplaribus. Vulnera ex uino, uel acero, uel aqua frigida& oleo aſperſa ſanat.)llic legitur expreſſa, non aſperſa. Sordes quoq; cau darum concretæ in pilulas, ac ſiccatæ per ſe tuſæq; farina,& illitæ dentibus mire proſunt, eti am labentibus.) Lege, tuſæq́; in farinam. Item pro labentibus labantibus. i. uacillantibus. Cap. III. Sic& illita lienicis.)illita redundat. Cibis quot modis iuuent notum eſt, cum tranſmittant fauciũ̃ tumorẽ.) Vetus lectio, Cibo, quot modis iuuent notũ eſt, cũ tranſmeent fauciũ tumorẽ.ac mox: ſimulq; uim potus& cibi habeãt, nõ uini uſum. Quo fuerint ea excellentiora, hoc præſentaneum remediũ erit.) Scribo, hoc præſentius. Equitẽ Romanum euocatum.)pro euocatum legi debet e Vocontijs. nam Vocontij Gallię ciuitas eſt,& ouorũ genus, de quo loquitur, Gallis peculiare: atq; ita habent uetuſta exẽplaria. Multa præterea re media ſunt ex anſere, quod miror æqueq́; in coruis.) Atqui& coruis nõ admodum multare media traduntur, Vetuſti codices habent, æque quam in capris.& recte. nãq; id miratur Plinius, quod ex animalib. morbo obnoxijs tãta ſit remediorũ copia, anſere uidelicet& capra. Huc facit quod libri præcedentis cap. 1o. mox circa initium enumeratis aliquot&capra reme dijs ſubijcit, quod quidẽ miror, cum febri negetur carere. Verum errori occaſionẽ præbuit, quod& coruus aliquot mẽſibus ſingulis annis ægrotare dicatur, æque q́; anſer. Cap.IIIf. Præcipue in aſcenſu ſiderum.) aſſenſu, non aſcenſu. alioqui male quadrat quod ſequitur: cum lumine lunæ fibrarum numero creſcente ac decreſcẽte, ac mox, ſerpentes perſequitur, legendum non proſequitur. De muſtela. Tribuunt ei& ſucceſſus petitionum à poteſtatibus,& à dijs etiã precum, morborum remedia beneficiorũ munere.) Vera lectio. morborũ remedia, ueneficiorum amuleta. Propitiatis oratione dijs, fortunatam domum facere pro mittunt.)adoratione, non oratione. Itẽ ſi quis eam ipſam in uapore baculo ſuſtineat, aiunt eum futura præcinere.) Legendũ, aiunt enim pręcauere:atteſtantibus emendatis codicibus. alioqui nec præcedentia cõgruunt, nec ſequentia. Democritus quidẽ monſtrat quædã ex his confici.) Germanior lectio, Democritus quidẽ monſtra quædã ex his cõficit. Vnde mon ſtrificæ dicuntur ſagæ, quales Medea& Circe fuiſſe feruntur. Quidã oleo illo ſpumam ar gen eam decoquunt ad emplaſtri genus, atq; illa illinunt.)Lege, atq; ita illinũt. Cap.v. Oportet igne cõburi omnia, modo ut ſemel diximus.) Sincera lectio, Oportet aũt comburi omnia ecodem modo, ut ſemel dicamus. Cap. vI. Alij lacte mulierum cum braſſica cinerẽ muſcarũ ſubijciunt᷑, quidã mel tantũ.) Subigunt lege nõ ſubijciunt:& melle non mel. Additis duabus ſextis denarij ſextiui, ut omnia cœſypo illinantur.) e ſtibi, non ſextiuiPorrõ ſtibi quid ſit, ipſe Plinius docet in metallorũ tractatiõe. Cinis lacertæ uiridis, uel in uino albo ſole coactus.) Vetuſti codices, Lacertæ uiridis fel in uino albo ſole coactum. Quibus pluma aurium modo eminet,)Illic legitur, aurium modo emicat. Apollonius Tyanæus.) Lege, Pitanæus. Eſt autem Pitane Aeolidis oppidum in Aſia. Nam ut Tyaneite ſtimonio Plinius utatur, temporum ratio uix patitur: ad hocnon memorantur ulla Apollo nij Tyanei in hoc genere ſcripta. Et præcipue ſpelunca ipſa impoſita fronti ad duo tempora.) Antiqua ſcriptura:impoſita per frontẽ ad duo tẽpora. Venantur eum formicæ circũ Iligatæ capillo in cauernã eius coniectæ, efflato prius puluere ne ſeſe condat:& ita formicæ complexu extrahitur.) Antiquior lectio: Venãtur eum formica circũligato capillo in cauer nam eius coniecta, efflato prius puluere ne ſeſe condat: ita formicæ complexu extrahitur. At Hercule Diodorus& morbo regio& orthopnoicis reſtitiſſe tradit.) Rectius:At Hercule Diodorus& in morbo regio& orthopnoicis ſe id dediſſe tradit. G EX LIBRO TRIGESIMO. Cap. 1 I enim quiſqʒ; communi auditu ſaltem cognitos habet.) Melius quadrat uetus lectio: Quotus enim quiſqʒ auditu ſaltem cognitos habet. Siquidẽ Protea& Sirenũ cantus apud eum nõ ͤaliter intelligi uolũt: Circen utiq;& inferorũ euocationẽ ſolum hac agi.) Quanto elegantior antiqua lectio? Circe utiq;& inferorum euocatione hoc ſolum agi. Troianis itaq; temporibus quum Chironis medicinis contenta eſſet ſolo Marte fulminãte, miror equidem

HIS T. ANNOTATIONE S
equidem illis populis famam eius intantum adhwæſiſſe, ut Menander quoq; literarũ ſublitati bus peritus, in eadem Telmeſſo genitus Theſſalam cognominarit fabulam, cõplexam amPages fœminarum detrahentium lunam.) Non dubito quin& hic uetus lectio, tanto ſitueri or, quanto tum ſimplicior eſt tum planior, Sic enim habet. Troianis itaq; tẽporibus, Chironis medicinis cõtenta,& ſolo Marte fulminante, miror equidem Achillis populis famã eius in tantum adhæſiſſe, ut Menander quoq; literarum ſubtilitati genitus, Theſs.&c. Orphea putarem 8 propinquo primũ intuliſſe, ad uicinas uſq; ſuperſtitiones ac medicinæ profectũ, ſi nõ ex Perſis eſſet uis tota, in Thraciamq; magice delata fuiſſet.) Hic quoq; temere diſceſſum eſt ab archetypis, in quibus ſic legitur: ſi non expers ſedes eius tota Thrace magices fuiſſet. Voluminibus Dardani è ſepulchro eius petitis.) germana Plinij uerba ſunt, in ſepulchrũ eius petitis. ac mox: cætera in uiro illo probant: non, de uiro. Eſt& alia magices factio, à Moſe etiamnum& Iochabele Iudæis pendens.) Modo dixit, Eſt& alia, id eſt, etiã alia: quid igitur opus repetere etiamnum? Emenqdati certe codices aliud habent, nempe ſic: a Moſe& Jamne& Iotape Iudęis pendẽs. Is Iamnes in thaumaturgia antagoniſta Moſi fuit coram Pha raone, quod in Paulinis epiſtolis legimus, magus inſignis, quo factũ opinor ut Plinius Mo ſen quoq; ſimiliter magum fuiſſe putauerit. Caſtigatorem fetellit ſimilitudo ſcripturæ, dum ꝓro& iamne legit etiamnũ:tertium nomen etiam typis excuſa quædam exemplaria habent, recte quidem mea ſententia, cum Hebræum ſit& apud Hebræos autores reperiatur. Palamq;ʒ in tempus ſiluit ſacri prodigioſi celebratio.) Lege, palamq; in tempus illud ſacra prodi gioſa celebrata. Quid ipſe ego hanc memorem artem oceanũ quoq; tranſgreſſam,& ad na turæ inane peruectam in Britaniã, quæ hodie eam attonite celebrat.) Elegantior& germani or lectio: Sed quid ego hæc cõmemorem in arte oceanũ quoq; tranſgreſſa,& ad naturæ inane peruecta: Britannia hodieqʒ eam att. cel. Cap. III. Canum, qui rabiem præferũt caꝑPitum cinis.) Scribendũ, qui rabie perierunt. At in ſuperiore dolore duos ſuperiores adal ligant.) Lego, At in ſuperiorum dolore. Fit eodem modo& dentifricium e caninis dentibus.Cinis e murino fimo inditus.) Lege& diſtingue. Fit eodem modo& dentrifriciũ. Cauis dentibus cinis e murino fimo indit᷑. Vanũ eſſe arbitror, canis ortu angues cauda membra nam exuere, quontã neutrũ in Italia uiſum eſt.) Antiqua ſcriptura, uanũ arbitror eſſe, canis ortu angues candidos membranã exuere, quoniã nec in Italia uiſum eſt. Pruritum quidem intolerabilem facit:& ideo utilius eſt.) Vetus lectio:& ideo tolerabilius eſt. Cap. IIII. Hæc cum hircino ſeuo lichenas illita ex facie tollit ſmectica ui.) Scribo, Hæc cum hircino ſeuo illita lichenas ex facie tollit ſeptica ui. Sequẽti uerſu lege, cõtectusq; braſsica, pro cõten tusqʒ. Cap. vr. Iure pecudum ſtomachus recreatur.) Perdicum non pecudum. Item uipera porcelli modo inaſſata.) Viuerra non uipera. Caninus ſi uiuenti exprimat.) Lege, eximatur. Eliberat& lacerta uiridis eo dolore uiua, in olla ante cubiculũ dormitorij eius cui medetur ſuſpenſa.) Emendati codices, Eo liberat& lacerta uiridis, uiua in olla ante cubi culum dormitorium eius cui medetur ſuſpenſa. Cap. vII. Reſiſtit& cochlea ſicut dixi mus in ſuſpirioſis temperata.) Niſfi legas, ſiſtit aluum& cochlea, quemadmodum eſt in uetu ſtis iuxta atq; incorruptis exemplaribus, non quadrabit quod paulopoſt ſequit᷑: Siſtit& anatum maſcularũ ſanguis. Cap. vIII. Aluum cit& gallinaceorũ decoctum ius.) Legendum, Aluum ciet& gallinaceorum diſcoctorum ius. Vel herinacei, uel ueſpertilionis. Et anſerinus cũ cerebro,& alumine& œſypo.) Melior uetus lectio, uel herinacei cum ueſperti lionis cerebro,& alumine& œſypo. Loquit᷑ de cinere herinacei. Cochleas africanas cum ſua carne& teſta crematas pro cinere.) Scribo, iuxta fidem archetyporum, poto cinere:non, Pro cinere. Cap. ix. Fel arietis cum ſeuo muris diſſecti impoſiti.) Quis unq́; uidit ſeuũ muris? Lego& diſtinguo, Fel arietis cum ſeuo. Mures diſſecti impoſiti. Quod ſiputrida ulcera, cera ad cicatricem perducunt.) Lege, cera addita ad c.. Cap. x. Nunc autem reuertemur ad ea quæ totis corporibus medenda ſunt.) Antiqua lectio, Nuncreuertemur ad ea quæ totis corporibus metuenda ſunt. Si dexter pes circumſcribatur, ac ueſtigiũ id defodiatur.) Effodiatur, non defodiatur. Item fel cum melle pręcipue anguinũ.) Agninum, non anguinum. Ibidem, Lichen mulæ, non lien. Eadem omnia prædicant᷑ ex uipera.) Rur ſus uiuerra in uiperã eſt deprauata. Vult enim eadẽ eſſe remedia e ſylueſtri muſtela, uiuerra appellata, quæ iam& domeſtica cõmonſtrauit. Et ſequenti uerſu abſtergeant, Plinianũ erat non abſtergant: quod tamen ſemper mutatum eſt, ſicut ciet in cit,& cient in ciunt, balineum in balneum, aqua calda in calidam,& alia id genus non pauca. Cap. xl. Bubonis quidem oculorum cinerem.) Non male antiqua lectio, Bubonis certe oculorum. Si luna, raſis barbis eorum.) Vetus lectio, radijs barbisq; eorum. Quoniã eius erit copia ſpei de tecto.) Argutius eſt: quoniã miſeria ſpei delectat:ſuffragantibus uetuſtis exẽplaribus. Cap.xilI. Cinis cochlearũ terrenarum: ſed& ipſæ extractæ teſtis.) In emendatis exemplaribus non eſt mentio cineris.tantum eſt, Cochlearũ terrena: ſed& ipſæ extractæ teſtis. Sicut paulopoſt, - 8 8 eee Eadem

IN PLINII NATVRALEM Eãadem ratione& terrena cochlearũ proſunt: totæq́; exemptæ tuſæ& impoſitæ, recentia uul nera ſiſtunt. Quanq́;& hic poſterior locus in uulgatis editionibus deprauate legebat᷑, nimirum eiuſdem opera, cuius& ſuperior. Fimo quoq; ipſo ouium ſub teſta calefacto.) Sub teſto, non ſub teſta. Eſt aũt teſtum uas teſtaceum ſub quo placentæ coquuntur. Vtitur hacuoce Cato quoq; cap. 76. Adeo ad neruos quoq; abſciſſos illitis ſolidari infra ſeptimũ diem Democritus perſuaſerit: itaq; in melle ſeruãdos cenſet.) Antiqua ſcriptura:adeo ut neruos quoque abſciſos illitis ſolidari infra ſeptimũ diem perſuaſum ſit: itaq; in melle ſeruãdos cenſent. Bubonis cerebro cum adipe anſerino mire uulnera dicuntur glutinari, quæ uocantur caSdoethe. Cinis etiam fœminum arietis cum lacte muliebri diligenter prius elutus linteolis ſa nat. Vlula quoq; auis cocta in oleo, cui liquato miſcetur butyrũ ouillum& mel, ad ulcera ſananda ualet.) Operæpretium eſt& hic cõferendi cauſa ueterẽ adſcribere lectionẽ. Bubonis cerebrum cum adipe anſerino mire uulnera dicitur glutinare: quæ uero uocantur cacoethe, cinis fœminij arietis cum lacte muliebri, diligenter prius elutis linteolis: ulula auis cocta in oleo, cui liquato miſcetur butyrum ouillum& mel. Vides lectortotam hãc orationẽ pendere ab illis uerbis, dicitur glutinare: nihilq; opus eſſe tam multis adiectis, ut iam mutataac per peram diſtincta taceam Cap. XIIII. Muliebribus malis mẽbranæ à partu ouium pro ficiunt.) Lego, In muliebribus malis. Alio modo africanæ binæ cum fœnogræco quod tri bus digitis capiatur, additis melle cochlearibus quatuor.Illinunt᷑ aluo, prius irino ſucco per unctæ.) Lege addédo, diſtinctione quoq; mutata, hoc modo: Alio modo africanæ binæ trita cũ fœnigræci quod tribus digitis capiatur, additis mellis cochlearibus quatuor, illinunt᷑&c. Nliſcentur lomento æquis portionibus.) Vetus, æquis partibus. Putant& ter circundatas ouo perdicis, non inclinari.) Circumductas, non circundatas. Cap. Xv. Infantib.
qui lacte concreto uexantur, præſidium eſt anguinũ coagulum.) Quis unquam uidit anguinum coagulum? Scribo: præſidio eſt agninũ coagulum. Lacertæ uiridis admotę dormien tibus morſu emendantur.) Quid opus erat repetere uerbum emendantur, cum in proxime præcedenti uerſu habeatur? Et ſequenri uerſu lego, harundini alligata ſuſpenditur, non adalligata nam adalligata uocare ſolet, quæ Græci periapta, ſuperſtitioſa fere ac magica remedia quæ ſuſpenſa collo aut brachio alligata geſtatur. Cogunt cõcipere inuitas ſetæ ex cauda mulæ, ſi iunctis inter ſe colligent᷑ in coitu.) Antiqua! ectio:ſi iunctis euellant᷑, inter ſe colligatæ iñ coitu. Byturos uocari, qui uites in Campania rodant.) Scribo, erodant. G eeeLIBRO TRIGESIMOPRIAIOU ap. 1 8 Væ cauſa fulmina edidit.) elidit, non edidit Cap. 1I. Alibi frigidæ, alibi calidæ, ali1 2 bi inunctæ.) Lege, alibi iunctæ. i. una cum calidis frigidæ eodẽ in Ioco. Seſtias in Nar bonenſi prouincia.) Melius, Sextias. Ibicõpoſitis uoluminibus eiſdem nominibus.) Scri pbo: uoluminibus eiuſdẽ nominis. Lacus Amphion uitiligines tollit.) Imò Alphion nam ab hoc effectu etiã nomen inuenit. uitiligo enim& græcis dicitur. Tungri ciuitas Galliæ fontem habet inſignem, plurimis bullis ſtillantem.) Rectius, bullis ſtellantem: quod in emendatis exemplaribus legitur. Budicus in Heſtięa Euthice.) Scribendũ, in Heſtięotide. At Luſis Arcadiæ quodi tonte mures terreſtres bibere& conuerſari.) Viuere, nõ bibere. In Sicilia apud oppidum IJuſgum riuus fluit unus, ex quo bibentiũ ſubtiliores ſenſus fieri Varro tradit.) Triplex erratum, ned tanien cuiuis deprehendi facile, niſi ex collatione.Reſti tuimus autem hoc modo: In Cilicia apud oppidum Ceſcum riuus fluit Nus& c. unde prouerbium 2εσνον με˖anquam autem parœmiographi in hebetes ac ſtupidos id dici ſolitũ affirment, spwviwve tamen proculdubioò accipiendum eſt, quemadmodum illud Sapientum octauus, aut ο½οαμο dƷν. Mirum quoq́;& quod cum piſcibus tranſit.) Vetus lectio: mi rumq; ꝙ cum piſcibus tranſit. Leue hocuideri poterat, niſi hæc ipſa menda non uno loco oc curreret. Non procul ab Euripidis poetæ ſepulchro.)ab retundat. Sic enim Plinius loqui ſolet: non procul ſepulchro. Item calidæ aquæ in Eubœa: In Lebedo nanq; alluit riuus, in quo ſaxa in altitudinem creſcunt.) Antiqui codices Item calidæ aquę in Eubœæ Delio: nam quæ alluit riuus ſaxa in altitudinem creſeunt. In fine ſecundi cap.In quibuſdam ſpeluncis utroq; modo columnas faciũt.) Lego& diſtinguo, In quibuſdam ſpeluncis utroq; modo, co lumnasq; faciunt. nam hæ uoces utroq; modo, ad uerbum præcedens dureſcunt, referuntur. (Cap. 1ul. Curſu enim pro curſuq;ʒ ipſo extenuari atqʒ proſſcere.) Legendũ, Curſu em percuſſuq; ipſo. Et ut ſæpe ad uicina lactis accedens.) Scribo, ad uiciniam lactis. Quædã aquæ uere ſtatim incipiente ſunt, quarũ non in alto origo eſt, hybernis em̃ cõſtat imbribus: quædam canis ortu, ſicur in Macedonia apparet. Vtrunq; ante oppidum Pellam: Incipiẽte enim æſtare frigida eſt paluſtris, dein maximo æſtu in excelſioribus oppidi riget.) Malui ueteres codices ſequi, in quibus ſic legitur: quædam canis ortu, ſicut in Macedoniæ DPella utrunq;. Ante oppidum enim incipiente æſtate frigida eſt paluſtris,&c. Cap.v Illa mutatio mirabilis nulla euidente cauſa apparet.) Vera lectio: IIla mutatio mira, 1 nulla

HIS T. AKNNOSOTATIONES
nulla euidens cauſa apparet. Cap. vI. Cum alioqui lauari calida frequẽter indicarit.) Induceret, non indicarit Idem ad corpora ſiccanda. Qua de cauſa& frigidi mari utuntur. Præterea eſt alius uſus ſimplex.) Scribo iuxta fidem emendatorũ codicum, Item corpora fic
cant, qua de cauſa& frigido mari utunt᷑ Præterea eſt alius uſus multiplex. Difficilius perfrigeſcunt marina calefacta.) calefacti non calefacta. Ibidem pro mãmas rigentes, uetuſti co dices habent mãmas ſororiantes:nec dubito quin rectius, quandoquidẽ hoc uocabulo præter alios etiam Politianus utitur. Sequẽti uerſu lege: Aurium grauitatem, capitis dolores.
Cap. vII. Et in Capadociæ pureis ac fonte quem in ſalinas egerunt.) Congruentior 2 2 2.. 2. ¹ 2..—272 2 2 8“ 127 erit lectio ſi legas, Et in Cappadocia& puteis ac fonte aquã in ſalinas ingerũt. Quicunq; ligno conficitur ſal, niger eſt.) Vetus lectio, Quicunq; ligno confit ſal. Are ſtagnis Tarenti
nus ac ẽ riguis Phrygius.) Inuetuſtis exemplaribus tantum eſt, Até ſtagnis Tarentinus ac Phrygius. Salinarum ſinceritas ſummã fecit ſuam differentiam. Quædam enim fauilla ſalis, quæ leuiſsima ex eo eſt& candidiſsima, flos ſalis appellatur. Et flos quidẽ ſalis in totum diuerſa res.) Verboſior hæclectio eſt, at uetus multo elegantior ſimul& uerior. Salinarum inceritas ſummã fecit ſuam differentiã quadam fauilla ſalis, quæ leuiſſima ex eo eſt& candi ima:appellatur flos ſalis, in totum diuerſa res. Cap. vIlIl. Nunce ſcombro piſce lau daciſsimum in finibus Carthaginis ſpartariæ& cetarijs. ſociorum appellatur.)Antiqui codi ces melius: laudatiſsimũ in Carthaginis ſpartaria cetarijs, ſociorum id appellatur. Lauda tur& Clazomene garo.)Illic legitur, Laudãtur& Clazomenę. ac mox: ſicut muria Antipo lis ac Thurij, iam uero& Dalmatia. Quod prius non recte legebatur Antipolis ac Thuria. Iam uero in Dalmatia. Nãq;& alece ſcabies pectoris ſanatur.) Imò pecoris. Cap. IX.
Defuncta autem ac putreſcentia ita uendicans, ut durent ea per ſecula.) Sincera lectio:defuncta etiamd putreſcendo uendicant, ut durent ita per ſecula. Ad hoc maxime probatur Tragaſæus aut Caunites.) In uetuſtis codicib. pro Tragaſæo Tattæus legitur. Is in Phrygia
2
conficiebatur. Cap. x. Magnus& nitro uſus, qui dicetur ſuo loco.) Legendum& uitro:i.ad uitrũ. quod enim promittit ſuo loco ſe dicturũ, id lib. 36. ca. 2g in mẽtione uitri dicit.
Podagricis in balneis ungi ſolia nitro prodeſt.) Vetus lectio, Podagricis in balineis uti ſo lio nitri prodeſt. Cap.· xl. Item abſtergẽdæ lippitudini utiliſsimi. Eam quæ tenuiſſima eſt, molliſsimã quoqʒ eſſe oportet.) Rectius lidem abſtergendæ lippitudini utiliſsimi, eosq; tenuiſſimos& molliſſimos eſſe oportet. Imponuntur& integris partibus,& fluxione occulta laborantibus, quæ diſcutienda ſunt.) Vetus lectio, ſed fluctuatione occulta laborantibus, quæ diſcutienda ſit. Sed ſpleneticis e poſca, ignibus ſacris ex aceto. Efficaciores quan
do aliud imponi oportet, ſic ut ſanas quoq; partes ſpatioſe operiant.) Lege& diſtingue: Sed
ſpleneticis e poſca, ignibus ſacris ex aceto, efficacius quam aliud. Imponi Oportet ſic,&c. EXLIEBRO TRIGESIMO SECVNDO Cap. 1 e 1b Omines quibus in paſtu eſt, piſcem olent.) Vetus lectio, quibus impactus eſt. alioqui Ham quadrabit quod ſubiungitur: cætero moriunt᷑totidem diebus, quotuixerit lepus. Vitulos marinos ternas heminas capere.) Abſurda hercle lectio. Legi debet, mitulos ternas heminas capere. Id conchæ genus eſt. Cap. 11. Nouacula& ferrũ quæ piſce tacta ſunt, olent.) Codices antiqui, Nouacula piſce quæ tacta ſunt, ferrum olent. Item in Labra Gnidij Iouis fonte.) Legendum, Item in Labradij louis fonte. Nam in Lyciæ Limira fonte Apollinis, quem Cinum appellant.) Diſſentiunt ab hac lectione uetera exemplaria, quæ ſic habent. Nam in Lyciæ Myris, fonte Apollinis quem Curium appellant. Et Curius Apol linis eſt cognomen, non fontis nomen. Cap. III. Vrinã earũ aliter q́; in ueſica diſſe ctarum, inueniri poſſe non arbitror,& intra eam eſſe. Hæc quoq; portẽtoſa a magis demonſtratur, aduerſus aſpidum ictus ſingulare remediũ. Pfficacior eſt tamen ut aiunt cimicib. admixtis. Emendati codices:& inter ea hoc quoq; eſſe, quæ portentoſa magi demonſtrent, aduerſus aſpidum ictus ſingulare, efficaciore tamen ut aiunt cimicibus adm ixtis. Cap.v. Sæpius uero quantum ueneficium præſtaret menſtruis muli erũ.) Præſtaret redundat.
Adinueniri obiecta rana formicis.) Lege, id inueriri. Cinis eorum ſeruatus prodeſt pauori. Prodeſt periclitantibus ex canis rabioſi morſibus.) Germana lectio, C.é.prodeſt pauore Potus periclitantibus ex c.r.m. Cap. vH. Huius corporis humorẽ penicillis deraſum claritatem oculis inunctis narrãt afferre. Scribo iuxta fidem ueterum codicum, ſpecillis deraſum. Eſt autem ſpecillum inſtrumentũ inungendis oculis aptum: quemadmodũ legimus lib.7. cap. 53. 0. Iulius medicus dum inun git, ſpecillum per oculum trahens. In calice nouo lenta pruna decoquere, deinde ſpuma pennis deterſa.) Subinde, non deinde. Cap. Ix. Piſciculi minuti exuentre eius quos deuorauerit exempti.) Lego, Qui deuorauerit Itẽ uituli marini, cuius cinis& adeps prodeſt.) Cinis redundat per anadiploſin præcedentis uo cis paulum immutatæ natus. Morbos abigit ius mitulorum.) Hoc ius præcellit iuri Cæſareo pariter ac Pontificio, ſi uerum eſt quod hic legitur. Sed extra iocum, pro morbos abigit,

IN PLINII NATVRALEM
legi debet, Corpus auget. Cap. x. Neruos præciſos purpurarũ cauum quo ſe operiũt, tuſum glutinat.) Antiqua lectio: Neruos uel præciſos purpurarum callum quo ſe op. Intelli
go autem operculum quale& in terreſtribus cochleis conſpicimus, quoties intra calycem contractæ ſuo ſucco uictitant. Secari harundine: ferro enim intingi, uitiumq́; trahere
natura deſerente.) Ferro enim infici, legendum:& deſinente pro deſerente, atteſtantibus ue tuſtis codicib. Ita pueros pubeſcere negauit mango ſalpe obſtetrix.) Vera lectio, Ita pueros mãgonizauit Salpe obſtetrix. Iecur ranæ dryophyres& calamitæ.) Incorruptiores codices:Iecur ranæ diopetis uel calamitæ. Vidi equidem certis locis tantum numerum ranunculorum, ut cũ imbre delapſæ, uel certe ex imbre proueniſſe uideri poſſent. hos opinor hic
diopetes uocari, quod Græci qomxeꝛee nominent quicquid eſt ex aere delapſum, quaſid IJoue demiſſum Legitur hoc uocabulũ& ſupra. Pulmone marino ſi cõfricetur lignũ, ardere uidetur, adeo ut faculã ita præluceat.) Malo quod in uetuſtis eſt codicibus, adeo ut baculũ ita
præluceat. baculum aũt neutro genere dixit, quemadmodum Græci Bd&νπμπον ENX LIBRO TRIGESIMOTERTIO. PROOEM.
Idemusq; ſuperexcauatos montes, mirãtes.&c.) Sincera lectio, uiuimusq́;ʒ ſuper excaV uatam, mirantes.&c. Et in ſede manium opes quærimus, tanquam parum benigna
fertiliq; qua ſecetur.)pro qua ſecetur, melius leges quaqua calcatur, ut eſt in probatę fidei uo luminibus. Cui enim fodiendi cauſa medicina eſt?) Noſtra exemplaria elegantius, Quoto
enim cuiqʒ; fodiẽdi cauſa medicina eſt Quam innocẽs, q́; beata, imo uero& delicata eſſet uita, ſi nihil aliud de ea, niſi quod ſupra terras concupiſceret, haberetq; non niſi quod ſecum eſt?) Vetus lectio nonnihil uariat: ea ex uetuſtis exemplaribus totidẽ uerbis adſcribetur. Q. 1. q.P. i. u.& d. æu. ſi nihil aliud q́; ſupra terras concupiſceret, breuiterq; niſi quod ſecum eſt? Parum enim erat naturæ unam inueniſſe uitæ peſtem, niſi in pretio etiã eſſet ſanies auri.) Illic legitur: Parum em̃ erat unam uitæ inueniſſe peſtem, niſi in pretio eſſet auri etiã ſanies. Capa Manus& prorſus finiſtræ maximam autoritatem conciliauere auro, nõ quidem Romani, quorum more ferendum erat bellicæ uirtutis inſigne.) Quanto melius noſtri codices:non quidẽ Romanæ, quorũ more ferreum erat id& bellicæ uirtutis inſigne. Nec
preęter Numæ Seruijch Tullij alia, nec L. quidẽ Bruti. Leges ac ne Lqquidem B. Quanq́;&
de nomine ipſo ambigitur, id Græci à digitis appellauere.) Potior lectio, Quanq́;& de nomine ipſo ambigi uideo. Græcid digitis appellauere. Aequa fortuna triumphãtis& ſerui
coronam ſuſtinentis.) Antiqua ſcriptura magis arridettæque triumphantis& ſerui fortaſſe
coronam ſuſtinentis. Et conditas artes ueſtes ac uaſa aurea.) Alius pro artes ſcripſit arte, atq; ita locum belle caſtigatum putauit, cum legi debeat,& cõditas arcis ueſtes. Et qui primus inſtituit, cũctãter id fecit.) Melius, Et quiſquis primus inſtituit. Inter Cepionẽ quoq; & Druſum ex anulo in auctione nauali inimicitiæ cœpere.) Venali, nõ nauali. Multi præ tura functi in ferreo conſenuerint.) Lege addendo: mulri prætura quoq; functi. L. Fuſidiũ illum, quem Scaurus in uita ſua ſcribit.) Antiqui codices, ad quem Scaurus de uita ſua ſcripſit. Nullosq; omnino anulos maior pars gentium hominũq;, etiã qui ſub imperio noſtro
degunt, hodie habent.) Lego, hodieq́; habet. Alij uero& huic unum tãtum, quo ſignanda
ſignent. Cõditurqʒ ille ut res rara,& ad iniuriæ uſus indigna, uelute ſacrario promitur.) Præ tulerim& hic ueterem lectionem. A. u.& h. u, t. quo ſignantem ſignent. Conditus ille ut res rara,& iniuria uſus indigna, uelut e ſacrario promitur. p orrò, quo ſignantẽ ſignent, ſic dictũ
eſt, quemadmodũ illud apud Satyricum: ſed quis cuſtodiat ipſos cuſtodes. Alij bracteas in ferunt leuiore materia,& propter caſum gemmarũ tot ſollicitudinẽ putant.) Quis hæcuerpa obſecro pro Plinianis agnoſcat, cui modo Plinius uel mediocriter cognitus ſit? Imò quis non ſtatim ineptam orationem& uitioſam eſſe ſentiat? In noſtris exemplaribus legitur ſic. Alij bracteas infarcire leuiore materia, tutius propter caſium gẽmarum ſollicitudini putant. Demumqq uel plurimũ opum, ita ſcelera anulis fiunt.) Bene exercuit caſtigatorem& hoc caput, ut uideo, quamuis non honam gratiam meritũ. germana lectio eſt, Deniq; ut plurimũ opum ſcelera anulis fiunt. Hoc profecere mancipiorũ legiones,& in domo turba externa acta, Seruorũ quoq; cauſa nomenclator adhibendus. Sed aliter apud antiquos. Singuli Mat cipores etc.) Quid eſt in domo turba externa actas Sincera lectio,& in domo turba externa, ac ſeruorũ quoq; cauſa nomenclator adhibẽdus.Aliter apud antiquos, ſinguli& c. Nuncra piendæ cõparantur epulæ, pariterq́; qui rapiant eas. Sed& claues quoq; ipſas ſignare non eſt
ſatis.) Elegãtius abſq; cõiunctione ſed. Nuncr. c.e.ꝑ. q. q.r. eas:& c. i in. e. ſ. Et hoc eſt quod ſupra dixit: quo ſignantẽ ſignent. Celebratiorẽ quidem uſum cum fœnore cœpiſſe, argumẽ
to eſt conſuetudo uulgi, ad ſponſiones etiã num anulo exiliente, ab eo tẽpore quo nondum erat arra uelocior.) Nec hicuideo cur mutare libuerit ueterẽ lectionẽ: ea ſic hab et. Celebratior quidẽ uſus cum fœnore cœpiſſe debet: argumẽto eſt c. u. ad ſ.e.a. exiliente, tracta ab&c. Eadem loquendi forma lib.9. cap. 4¹ dixit, Pœnitentia hoc primũ debet inueniſſe. Serua“ tumch

HUIS T. ANNOTATIONES
eumqch in hodiernũ diem eſt.) Diem elegantius ſubintelligitur q́; exprimitur. Cap. II. Propter hoc etiamnum Nongenti uocabantur ex nominibus ſelecti, ad cuſtodienda ſuffragiorũ ſcita in comitijs.) Plebiſſcita paſſim legimus apud bonos latinæ linguæ autores, at ſuſtragiorũ ſcita equidem nuſq́; legere memini. præſtiterit igitur& hic ueterũ codicũ fidem ſequi, toties iam expertã, Præter hos etiamnum Nongenti uocabantur ex omnib. felecti ad cultodiendas ſuffragiorũ ciſtas in comitijs. Cũ C. Sulpitius Galba iuuenalem famã apud principẽ popinarũ pœnis aucuparetur, occupatusq; in his eſſet, quæſtus in ſenatu, uulgo inſtitores eius culpæ defendi anulis.) O bellum caſtigatorẽ. at quid erit corrũpere ueterũ monumenta, ſi hoc caſtigare dicitur. An illi parum integra uidebat᷑ hæc uetus lectio? Cũ C. Sulpicius Galba, dum iuuenalem famam apud principẽ popinarum pœnis aucupatur, queſtus eſſet in ſenatu&c. Quod ad equeſtrem ordinẽ pertinet.) Rectius, attinet. Cap. III. Antonius Sopus in contumeliã naturæ uilitatem auro fecit, opus proſcriptione dignũ.) Sopus redundat, nam triũuiro intelligendũ eſt, ad cuius tabulas proſcriptorias alluditur. Cap. III. Tum maxime Auguſtum de cruore eius cœnare.) Aliæ æditiones, de cruce eius. Vtraq; dictio uitioſa. Legendũ, de crure eius. Vt intelligamus huic in direptione fractaæ ſtatuæ crus obtigiſſe, cuius partem in hoſpitalẽ cœnã inſumpſerit. Cap. v. Hæc ſunt tenacia eius in colore blanda.) Melius,& colori blanda Cap. vI. Lineas ex argento nigras fieri produciqʒ; miramur.) Vetus lectio: Lineas ex argento nigras produci pleriqʒ; miran tur. Nãaq; ideo etiam platyophthalmon id appellauere, quoniã in collyrijs mulierumq́; epi phoris dilatet oculos,& fluxiones inhibeat oculorũ.) Tutius& hic uetuſta exẽplaria ſequemur, quæ ſic habent. Nanq; ideo etiam pleriqʒ platyophthalmon id appellauere, quoniam in calliblepharis mulierum dilatet oculos. Et fluxiones inhibet oculorum&c. Porrò calliblephari appellatione fucus palpebrarũ intelligitur. Quæq; ſubſidit in mortario abigiturq;.) Lege, abijciturq;. Alij tritum in aqua triplici linteo ſiccant, fecemq́; abijciunt.) Saccant, nõ ſiccant. Confractis tubulis ad magnitudinem auellanarum.) anulorum melius quadrat qum auellanarum: atq; ita legitur in emendatis exemplaribus. Temperare, purgare, explere, ulcerũ tumores lenire.) Scribe ex fide ueterum codicum: temperare, purgare, explere ulcera, tumores lenire. Itemq́; perniões cum myrto& cera& abdomine.) In exemplarib. quorum fidem ſequimur, tantum eſt cum myrtis& cera, abdominis nulla mentione. Cap.viI. Minium quoq;,& nunc inter pigmẽta magnæ autoritatis,& quondã apud Romanos nõ ſolum maximæ,, ſed etiam ſacræ religionis, ut autor eſt Verrius,& cuius ſit ne ceſſe credere autoritati. Iouis ipſius ſimulacri faciem diebus feſtis minio illini ſolitã.) Codices noſtri longe melius diſtingunt, ubi ſic legitur:& quondã apud Romanos nõ ſolum maximæ ſed etiam ſacræ. Enumerat autores Verrius, quibus credere ſit neceſſe, Iouis ipſius ſimulachri&cC. Cap. vIIi. Dum ne quid prætereat in uiſcera, ac uulnus attingat.) Lego, dum ne quid penetret. Cap.x. Quin etiam pocula ita figurantur, excultis intus cre pris ceu ſpeculis.) Alius excultis mutauit in exculptis, atq; ita rem acu ſe attigiſſe putauit, cum legendum eſſe expulſis, uetuſta exemplaria nobis indicent. Plurimumc; refert concaua ſint& poculi modo, an media depreſſa, an elata, an auerſa, an obliqua.) Antiqui codices ſic habent, Plurimumq́ʒ; refert concaua ſint& poculi modo, an parmæ threcidicæ, media depreſſa an elata, trauerſa an obliqua. Optima apud maiores fiebant brundiſina.) Fuerãt, non fiebant:atqʒ ita legitur in emendatiorib.uoluminibus. Conflatur in fictili circũlito ar gilla.) Lege addendo, Conflantur ita in fictili. Et falſum denarij ſpectatur exẽplar.) Falſi rectius q́; falſum. Cap.x. Eum qui primus acceperit hocë nomẽ, decoxiſſe.) Cognomẽ, non nomen. M. Craſſus negabat diuitẽ eſſe, niſi qui reditu annuo legionẽ tueri poſſet.) Nec hic uideo cur diuitem neſcio quis maluerit qᷓ; locupletẽ, quantumuis reclamantib. probatæ fidei exẽplaribus. Iuuat em̃ inſectari inexplebilem iſtam habẽdi cupiditatẽ.) Nihilo minus elegãàs eſt, habendi cupidinẽ, quod in noſtris legitur exẽplaribus. C. Afinio Gallo, C. Marcio Cyrino c o Ss.) Cenſorino, nõ Cyrino. Cap. XI. Nec copia tantũ argẽti fuerat uitæ, ſed ualidius pœnæ metu pretium.) Antiqua ſcriptura melius, ſed ualidius pene manus pretiã. Alioqui ex uulgata lectione quis ſenſus cõmodus elici poſſit, equidẽ nõ intel Iligo. PBarthica ſigna& tabulas pictas inuexit.) Demiror quid ſibi uelint hic parthica ſigna per Achaicã uictoriã Romã inuecta, niſi forte caſtigator iſte Achaiã, ex qua hæc ſpolia erãt, Parthorũ prouinciã fuiſſe exiſtimauit. Certe manudeſcripti codices pro parthica habẽt parta.ſ¶.uictoria.quam lectionẽ ſi recipimus, nihil ſupererit ſcrupuli. Vtliberet amplecti uitia, SLliceret peccare ex dignatione. Hinc aliqui ueterũ, ut C. Marius.) Lege& diſtingue ſic. ut li beret amplecti uitia& liceret peccare,& dignatione hinc alicui ueterũ. C. Marius&c. atq; ita Iegitur in emẽdatis codicibus. Cap.xlI. Vidimus& ipſi Valerium Fuſcum.) Arelli um, non Valerium, ſuffragantibus uetuſtis uoluminibus. Hunc Seneca inter claros ſui tem poris oratores annumerat. Boethi apud Lyndiã Mineruã in templo.) In tẽplo ſuperfluit. 1 eee 3 NMyos

I N. PLINII NAT VRALE M
Myos in eadem æde& Silenus& Cupido& uenatio in ſcyphis. Magna fama poſt hos ce lebratus eſt Antipater.) Exemplaria incorruptiora aliter hic habent ad hunc modum. Myos in eadem æde& Silenus& Cupido. Acragantis& uenario in ſcyphis magnam famam hapuit. Poſt hos celebratus eſt Calamis,& Antipater, quiq;&c. Nec dubito quin& hæc data opera deprauata ſint. Mox Cyzicenus Tauricus. Item Ariſton& Onychus Mitylene lau datur.) Legẽdum, Mox Cyzicenus Tauriſcus, item Ariſton& Eunicus Mityl enæi laudantur. Cap. xliI. Non obliti Demetrium tota Hellade Neronis principatu accuſatum.)
Sincera lectio. Demetrium à tota ſeplaſia Neronis principatu accuſatũ: atteſtantibus bonæ fidei exemplaribus. Cæterum Seplaſiæ nomine pigmentorum atq; aromaticarum ſpecierũ negociatores ſignificantur, origine uocabulià Campanis deducta, quorũ uicus erat Seplaſia, huiuſcemodi mercibus atributus.
EX LIBRO TRIGESIMOQVARTO Eap. 1 Moò uero ante argentum ac pene etiã ante aurum, Corinthium.) Lege, Corinthio. ſpretiũ eſt. Docuimus quandiu P. R. ære ſignato tantum uſus eſſet.) Scribo, ære tantũ ſignato. Cap. II Quippe cũ tradatur non alia de cauſa Verrẽ, quem Cicero dãnauerat, proſcriptum eſſe ab Antonio, q́; ꝙ Corinthijs ſe ei ceſſurũ negauiſſet.) Vetus lectio: proſcriptũ cũ eo ab Antonio:hoc eſt, cum Cicerone. Cũ antea in ſeculo fictores nobiles eſſe deſiſſent.) Rectius:cum ante ſeculo. i.ante centũ annos. Sunt ergo uaſa tantũ Corinthia, quæ iſti elegꝑantiores nũcæs ſculpendo traãsferunt modo in lucernas, modo in trullas.) Vetuſti codices ſic:quæ iſti elegantiores modo in eſculenta transferunt, modo in lucernas aut trulleos. Eſcu lenta dixit quæ alibi eſcaria. Inſula ipſa eſt, nec gignẽs, ſed officinarũ tẽperatura nobilitata.) Verus lectio melius quadrat, Inſula& ipſa, necæs gignens, ſed officinarũ temp. nobilita ta. Cap. iIiI. Accenſio cãdelabri talis fuit, ut autor eſt Dion. Iuſſu præconis Cleſippus fullo gibhere& pręterea alio fœdus aſpectu fabricatus eſt, emẽte id Gegania ſeſtertijs L. eodemq; oſtentante in cõuiuiõo emptum, ludibrij cauſa nudatus, atq; impudentia libidinis rece ptus in thorũ, mox in teſtamentũ, prædiues numinũ uice illud candelabrũ coluit.) Quis intelliget hæc) Nũc uide quantũ præſtãt uetera exẽplaria, in quibus ad hunc modum legitur. Acceſſio cãdelabri talis lrit Theonis iuſſu præconis Cleſippus fullo, gibbere præterea& alio fœdus aſpectu, emente id Gegania ſeſtertijs L eadẽq́; oſtentante cõuiuio emptũ ludibrij cauſa nudatus, atq; impotẽtia libidinis receptus in thorũ, m. i.. ꝑ. n. u. i.C. c. Quid nunc dici po tuit planius? Camillo em̃ crimini obiecit Sp. Caruilius.) Legendũ, Camillo inter crimina obiecit Sp. Caruilius. Cap. IIII. Et iã omniũ municipiorũ& fori ſtatuæ ornamentũ eſſe cœpere, prorogariq; memoria hominũ,& honores legi æuo& baſibus inſcribi.) Aliquanto melior eſt antiqua lectio:& iam omniũ municipiorũ Sris ſt. o. e. c. ꝑ. q;.· m.h.& honores legen
di æuo baſibus inſcribi. Cap. v. Togatæ effigies antiquitus ſtatuæ dicabant᷑.) Codices ueteres uerbis uariant, ſi non ſenſu. Togatæ effigies antiquitus ita dicabantur. Et ſequen ti uerſu pro, ab epheborum gymnicis exẽplaribus, illic legitur, ab epheborum e gymnaſijs exemplaribus. Mancinus eodem habitu ſibi inſtituit, quo deditus eſt.) ſtatuit, non inſtituit. Vnde& noſtri currus nati in his qui triumphaſſent.) In uetuſtis codicibus tantum eſt, Vnde& noſtris currus in his qui triumphaſſent. Neſcio an primo honor talis à popuIo.) Rectius, neſcio an primo honore taliꝗ populo. Equidem& Sibyllæ tres iuxta roſtra ſunt, minores ſint licet. una quã Pacuuius Taurus ædilis plebis inſtituit, duæ quas M. Meſſala.) Magis placet uetus ſcriptura, Equidem& Sibylle iuxta roſtra eſſe non miror, tres ſint licet. una quam Sex. Pacuuius Taurus&c. Cap. vI. Et ante ædem Caſtorum fuit M. Tremelij.) Lego, QMarcij Tremuli. Qui regem Antiochum, dilaturum ſe reſpõſum dicentem.) Noſtri codices. Hic regem Antiochum, daturum ſe reſponſum dicentem&cc.
Habuit e diuerſo Annius fœcialis. Equeſtrem ſtatuam contra louis Statoris ædem in ueſtibulo ſuperiore domus Valeriæ fuiſſe Publicolæ conſulis filiæ, eamq́; ſolam fugiſſe, Tiberimq; tranſnatauiſſe.) Sincera lectio ex antiquis exemplaribus repoſita eſt hæc. E diuerſo Annius Fœcialis, equeſtrem quæ fuerit contra Iouis Statoris ædem in ueſtibulo Superbi domus, Valeriæ fuiſſe Publicolæ conſulis filiæ: eamq́; ſolam refugiſſe, Tiberimq́; tranſna uiſſe. Paſſimq́; ſtatuæ in clientelas ſunt receptæ.) Deprauatam lectionem hoc modo ex fide archetyporum reſtituimus, Paſſimqʒ; clientes in clientelas ita ſunt recepti. Cap. v rr.
XYt trecentorum quinquaginta quinq; dierum nota.) Craſſum erratum, cum nunquã minus cccæα in anno numerati ſint. Deorum tantũ putarem eſſe, ni Metrodorus Scepſius, cui cognomen Romani nominis odio inditum eſt, Vulſinios pulſatos propter centum& decem ſtatuarũ ſigna obijceret.) Emendati codices: Deorũ tantum putarem ea fuiſſe, ni Me trodorus Scepſius, cui cognomenà Ro. nominis odio inditũ eſt, propter duo milia ſtatuarum Volſinios expugnatos obijceret. Signorum quoq; inexplicabili multitudine, cum
Lyſippus ad ſexcenta X opera feciſſe tradatur, ante omnia, ut arti claritatem poſſent dare uel “ ſingula

8 HIS T. ANNOTATIONES fingula.)Illic legitur, ſingulorum quoq; inexplicabili multitudine, cum Lyſippus ad ſexcen cta xX opera feciiſe prodatur, tantæ omnia artis, ut claritatem poſſent dare uel ſingula. Solitum enim ex immani pretio cuiuſq; ſigni.) Lege, ex manipretio. quod nuncuulgus illiteratum manufacturæ pretiũ uocat. Cap. vIII. Cephiſiodotus, Leochares, Epatodorus.) Scribo, Cephiſodotus, Leochares, Hypatodorus.& paulopoſt pro Tymoles Pimocles, atte ſtantibus uetuſtis exemplaribus. Proprium eiuſdem, ut uno crure inſiſterent ſigna excogitaſſe, ut ait Varro.) Plus uerborũ habent uetuſta exemplaria. P. e. u. u. c.i. ſ.excogitaſſe: quadrata tamen ea eſſe tradit Varro,& pene ad unum exemplum. Cuius ſigna ad ædem fortu næ huiuſce deæ ſunt ſeminunda, unde& laudata ſunt.) Malui ſequi archetypa, ubi ſcribitur hoc modo:cuius figna ad ædem fortunæ huiuſce deę ſeptem nuda,& ſenis unũ, laudata ſunt. Tale ſenile ſignum corinthiũ graphice deſcribit Plinius iunior in quadam epiſtola. nec nouum eſt fortunæ ſimulacra nuda depingi, ſicut& occaſionis. Quamobrem Athenienſes eam honore habere uolentes, ne tamen ſcortũ celebraſſe uiderentur, animal nominis eius fecere.) Antiqua lectio melior. Quamobrem Athenienſes& honorem ei habere uolentes, nec tamen ſcortũ celebraſſe, animal nominis eius fecere. Canachus Apollinem nudum, qui Phileſius cognominat᷑ in Didymæo Aeginetici æris temperatum.) Lege, æginetica æris temperatura. Et uirtutem egregiam, utraſq; coloſſeas.) Scribo, Et uirtutem& Græciam, utraſq; coloſſeas. Alioqui non eſt quod referat hæe dictio utraſq;. Eutychides FEurotam fecit, in quo artem ipſam amne liquidiorem plurimi dixere.) Noſtra exemplaria: Eutychides Eurotam, in quo artem ipſo amne liquidiorẽ plurimi dixere. Leocras aquilam ſentientem quid rapiat in Ganymede& quid ferat. Lego,& cui ferat. Boethi quanquam argento melior.) Melioris rectius quaàm melior. Haber quoqʒ huius gratiam doryphorus. Elegantius. Habet gratiam ſuam huius quoq; doryphorus. Vnam ſolummodo Zenonis Cypriam ſta tuam in expeditione non uendidit Cato.) Scribendum, Vnam ſolummodo Zenonis ſtatuã Cypria in expeditione non uendidit Cato. Cap. x. Cadmiqæ effectus, ſiccare, ſanare.) Melius, ſiccare, perſanare. Cap. XII. Prodeſt autem& dentium dolori, ſi contineatur atq; colluatur.) Imò colluat. Cap. XIII. Ariſtonidas artifex cũ exprimere uellet Atha mantis furorem, Clearchum filium præcipitare uolentis,& præcipitato illo reſidentis pœænitentiam, ferrum& æs miſcuit.) Incorrupta manuſcriptorum codicum lectio hæc eſt. Ariſtonidas artifex cum exprimere uellet Athamantis furorem, Learcho filio præcipitato reſidentem, pœnitentiamq́;, ferrum& æs miſcuit. 8 . EX LIBRO vIGESIMOQVINTO Gap. 11 Væ etiam dominis mutatis domus ornamenta erat.) Argutius eſt quod in uetuſtis ſimulac emendatis codicibus legitur hoc modo: triumphabantq; etiã dominis mutatis ipſæ domus. Cap.III. Omnes ab umbra hominis lineis circumducta.) Ab præpoſitio redundat. Primus inuenit eos colores, teſte(ut ferunt) Arato, Cleophantus. Quos nam co lores, cum modo dixerit, ſine ullo etiamnum colore. Deinde quoties ita loquimur, ut ferunt, rumori nos credere ſignificamus, nõ certo alicuius teſtimonio: quid igitur hic facit Aratus? qui tamen non eſt in enumeratione ſcriptorum quos in hoc libro Plinius ſequitur. Quo fit ut facile hic uetuſtis codicibus aſſentiar ubi ſic legitur. Primus inuenit eas colorare teſta, ut ferunt, trita Cleophantus Corinthius. Nimirum ſimpliciſsimus color cõueniebat rudimen tis artis, quandoquidem abſolutiſsimi etiam artifices, Apelles& eius ætatis alij, non niſi quatuor coloribus pinxiſſe leguntur. Durauere& cæterę, antiquiores& ipſæ.) Satis appa ret hanc dictionem cæteræ hic locum non habere. Antiqui codices habent, Durauere& Cæ re. Ea urbs eſt Hetruriæ, olim Agilla a Pelaſgis cultoribus uocitata. Niſi forte quis Turpi lium equitem Ro. e Venetia noſtræ ætatis belle referat.) Velit teferre melius quam belle referat, ſuffragãtibus antiquis exemplaribus. Paulo ante cum reſtringerent᷑ ſublatas.) Lege, cum reficerentur. ſthermæ. Cap.i X. Superatusq;ʒ eſt ab eo Pythis. Legendum, ſuperatus ab eo Pythijs.nam Pythia Delphis celebrabantur. Fecit& Penelopen, in qua amores pinxiſſe uidetur.) Vetus lectio eſt, in qua pinxiſſe mores uidetur. Cap. Xx. Ipſius au toritas tanta fuit, ut diuiſerit picturam in genera tria, quæ ante eum duo fuere, Helladicũ& Aſiaticum. Aſiaticum appellabant propter hũc qui erat Sicyonius. Dimiſſo Helladico tria facta ſunt, Ionicum, Sicyoniũ, Atticum.) Vitiatam lectionẽ caſtigauimus ex fide ueterum codicum in hunc modum:quæ ante eum duo fuere, Helladicum,& quod Aſiaticum appella bant.Propter hũc qui erat Sieyonius, diuiſo Helladico tria facta ſunt. Ionia Græcorũ fuit co lonia in Aſiã deducta: Athenæ aũt caput erãt ueræ Helladis, in qua eſt& Sicyon, altera poſt Athenas picturæ patria. unde mox generibus ipſis cognomina ſunt facta, Atticũ̃;, Sicyoniũ, & lonicum olim Aſiaticum appellatum. Vr pueri ingenui ante omnia graphicen, hoc eſt picturã, in buxo docerentur.) Secutus archetypa noſtra lego& diſtinguo: diagraphicen, hoc eſt pict. in huxo, docerent᷑. ut ea uoce rudimenta picturę intelligamus neq; enim oẽs pueri in egs 4 abſolutos

2
IN PLINII NATVRALEM abſolutos artifices euadebant.eſt autẽ Meοα, unde diagraphice deducitur, tabella buxea in qua pueri ſcribere uel pingere meditabãtur, ſubinde errata emendantes, quod Græci xꝓαιο uocant.& diagrammata proprie dicuntur deſcriptiones mathematicæ, deformationes ue architectonicæ. cæterum buxus ad id potiſsimum electa eſt propter materię leuorem ſimulq;ʒ denſitatẽ, quòd minime colores biberet, nec lineas fluidas redderet. Voluminibus editis, quæ doctrinã eam continent.) Lege addendo, uoluminibus etiam editis. Vndeut iam diximus ab alio pingi ſe uetuit inueterato edicto.) Melius aliquanto cohærebit oratio, ſi iuxta ueterem ſcripturam legamus hoc modo: nam ut diximus, ab alio pingi ſe uetuit edicto. porrò hæc dictio inueterato, haud dubie nata eſt ex uerbi uetuit literis aliquot ab oſcitante ſcriba repetitis, ac mox à caſtigatore quopiã quò ei tum uiſum eſt detortis. Imaginũ ille ſimilitudines adeo indiſcrete pinxit.) Rectius, imagines adeo ſimilitudinis indiſcretæ pinxit. Tantumq; ea in parte e facie oſtendit.) Melius uetus: tantumq; eam partem. Sed legentes meminerint, omnia ea conſtare quatuor coloribus. Immane tabulæ pretiũ accepit aureos menſura, nõ numero.) Cui hic ſuboleret mendum? Eſt tamen non ſimplex. Nam uetus ac ſincera lectio habet ſic. Sed legentes meminerint, omnia ea quatuor coloribus facta: manus pretium eius tabulę in auro menſura accepit non numero. Vt intelligamus, in opere artem fuiſſe pretioſam nõ colores. Eſt& equus eius ſine fine dictus in certamine.) Aptius quadrabit ad ſequentia, ſi legas, Eſt& equus eius, ſiue fuit, pictus in certamine. Viciſſe Ho meri uerſus uidetur idipſum ſcribentis.) Melius, deſcribentis. Vt idipſum repercuſſir elari tates oculorũ excitaret.) Colorum, non oculorũ. Ex illac;repoſuit ablatos colores.) Vetus lectio melius:& illa repoſuit a.c. Cyliſcum tragoœædiarum ſcriptorem.) Scribo Philiſcum. Impetus animi& libido in hæc quædã artis eum potius tulere.) Melior ordo, Impetus ani mi& quædam artis libido in hæc potius eum tulere. Tradunt nanq; conductum eum ab Kriſtrato Sicyoniorũ tyranno ad pingendum quod is faciebat Teleſti poetæ monumentũ.) Vera lectio, Tradunt nanq; conduxiſſe pingendum ab Ariſtrato Sicyoniorũ tyranno quod is faciebat Teleſti poetæ monumentum. Ariſtratus locauit pingendum, Nicomachus conduxit. Parua& Callides fecit.) Scribo Callicles. Vnde hoc genus picturæ gryllus uocat̃.) Vetus lectio, grylli uocantur. eſt enim picturæ nominatiuus,& hoc genus dixit pro huius generis. Plurimæ præterea faciles argutiæ.) Legendum: plurimæ præterea tales argutiæ. Quamobrem daturus celeritatis famã, abſoluit uno die tabellam.) Lege addendo, Quamobrem arti daturus& celeritatis famam. Quæ nobiliſsima tabula appellata eſt ſtephanoplocos.) Scribo: quæ& nobiliſsimis eius tabula appellata eſt ſteph. Quoniam Glycera coronas uenditando ſuſtinuerat paupertatem.) Vetus lectio: quoniã Glycera uenditando coronas ſuſtentauerat paupertatem. Cap. xI. Pinxit& ipſe penicillo parietes Thebis.) heſpijs non Thebis habentueteres codices. Imitati ſunt multi, æquauit aũt nemo.) Blegantius abſq; coniunctione, æquauit nemo. Hic primus uidetur& expreſsiſſe dignitates, inſignia heroum,& uſurpaſſe ſymmetriam.)In emendatis exemplaribus tantum eſt, Hic pri mus uidetur expreſsiſſe dignitates heroum,& uſurpaſſe ſymmetriam. Nobilis eius eſt tabula Epheſi, Vlixes ſimulata ueſania bouem cum equo iungens,& Palamedes dux faſce gla dium condens.) Antiqua ſcriptura uerior: Nobiles eius tabulæ Epheſi, Vlixes ſimulata inſa nia bouem cum equo iungens,& palliati cogitantes, dux gladium condens. Huius eſt ely peo dimicans Athenis.) Addidimus Athenis, quòd ibi pictura ea ſeruaretur. Non ſatis di ſcernitur alius eodem nomine. At hũc eundem quidam faciunt olympiade c XII.) Lege& diſtingue ſic. Non ſatis diſcernitur alium eodem nomine, an hunc eundem quidam faciant olymp.cx.I. Ioue Liberũ parturiẽte depicto mitrato& muliebriter ingemiſcẽte inter ob ſtetrices& dearũclamorem.) Antiqua lectio, inter obſtetricia dearũ. obſtetricia, ſicut famuli cia, ſeruitia. nec enim credendum pictorũ tanto deo alias obſtetrices q́; deas admouiſſe. Supereſt unum uerbum clamorem. pro eo repoſuimus, Cleon Admeto, ut ſit pictoris& pictu ræ appellatio,& referatur ad uerbum præcedens Innotuit. Nealces Venerem, ſolers hic arte ingenioſo operi ſuperpinxit. Siquidem cum prælium,&c.) Caſtigauimus ex manuſcripto exemplari ad hunc modum. Nealces Venerem, ingenioſus& ſolers in arte. ſiquidem cum prælium nauale,& reliqua. Theontius Epicurum cogitantem.) Vetera exemplaria, Leontium Epicuri cogitantem. ut ſit picturæ nomenclatura non pictoris,& tabula hæc Theodori operibus annumeretur. Fuit autem Leontium Epicuri concubina, philoſopha& ipſa nimirum ex amatoris domeſtica conſuetudine, in tantũ ut libros quoq; contra Ariſtotelem ſcripſerit, quemadmodum legitur in præfatione ad Veſpaſianum Imperatorem, à Plinio in operis huius frontiſpicio præfixa. Mydon ſolus.)lego, Mydon Soleus.i. Solenſis. Sunt enim 0⁶³αε Ciliciæ oppidum,& alterum eiuſdem nominis in Cypro. ac mox: Stadius non Tadius. Dianam in tabula, quæ Epheſi eſt in antiquiſsimis picturæ.) Melius, antiquiſsimæ picturæ. Diſcipulum eius fuiſſe Antobolum.) Scribe, — oc cum

HLI T. ANNOITATIONEIS
Hoccum fecere nõ apparet in uelis ſed in cortina pingi. In feruẽtes aquas merſa poſt momentum extrahuntur picta.) Incorruptiora exemplaria aliter diſtinguunt, mutata non nihil etiam lectione. Hoc cum fecere nõ apparet in uelis, ſed in cortinã pigmenti feruentis merſa peſtmomentum extrahunturpicta. Cap. xII. M. Varro tradit ſibi cognitum Roms Poſſumium nomine, à quo factas Romæ tubas. Item piſces, quos aſpectu diſcernere q ueris uix poſſes.) Crediderim noſtros potius codices germanã habere lectionem hoc modo. M. Varro tradit ſibi cognitum Romæ Poſim nomine, à quo factas Romæ uuas, item piſces, ita ut non ſit aſpectu diſcernere q ueris. Cuius proplaſticen pluris uenire ſolitam ab artificibus ipſis, quàm aliorum opera.) Hllic legitur: cuius proplaſmata pluris uenire ſolita artificib. 1.q. a.0. Eictilem eã fuiſſe,& ideo mirari ſolere.) Vetus lectio: Fictilem eum fuiſſe,& ideo mirari ſolitũ. Etarte firmitateq́; æui ſanctiora auro.) Scribo,& arte æuiq; firmitate certiora auro. Firmitate certiora magis quadrat q́; ſanctiora. Sequenti uerſu, Sed fictilibus proli batur ſympulis,) Antiqui codices pro ſympulis habent ſimpuuijs, quod uocabulũ& apud
Satyricũ in eodem ſignificatu reperitur. Quis auſit Simpuuiũ ridere Numæ, priſcũq; catinũ. Vter tenuiorẽ humum circũduceret.) Meliusducerer, hoc quidem in loco, aſſentientibus uetuſtæ ſcripturę uoluminibus. Exprobrauit patinarũ paludes Vitellio, memoria nõ ulla fœdiore, cuius ueneno Aſprenati reo Caſsius Seuerus accuſator obijciebat interiſſe cxα&αν conuiuas.) Hæc lectio nullo modo conſiſtit, cum neq; Aſprenas neq; Caſsius uſq; ad Vitelſij principatum uixerit. Emendati codices aliter habent. Exprobrauit patinarũ paludes Vicellij memoriæ, q́; illa fœdiores, cuius ueneno,&c. Vitellij memoriæ dicit nõ Vitellio, quia cum iam ſuppliciũ dederat Vitellius.ut ſit ſenſus fœdiorem fuiſſe in Vitellio principe tam immanem profuſionẽ, quam in Aſprenate priuato ueneficiũ. Parietes quos appellant fornaceos, quoniam fornacum modo circumdati utrinq; duabus rabulis infarciuntur.) Confer nunc ſinceram lectionem: formaceos, quoniam in forma circumdatis utrinq; duabus tabulis inferciũtur. Quos ædificijs non idoneos probant,) Tolle quos,& ſcribe, Aedificijs nõ niſi bimos probant. Halicarnaſsi mauſolea.) Lego Mauſoli. ſ.regiam pendet enim oratio à præcedentibus. nec de Mauſoleo hic loquitur, ſed de Mauſoli domo, cuius& ſequenti liPro cap.6 meminit. Cap. X v. Fungoſum atq; omnium ore dilui facile.) Legendum, omni humore dilui facile. is.“ “ EX LIBRO TRIGESIMOSEKXT Cap. III ¶Olumnas habuit in eodem atrio, Hymettias.) Lego, in eodem palatio. Quẽ M. Brutus in iurgijs ob id Venerem palatinâ appellauerat.) Quem redundat. Ante igitur artifices cenſehimus.) Melius, percenſebimus. Cap. v. Quod Hipponax indignatus, ama ritudinem carminſ diſtrinxit eos in tantũ, ut eredatur aliquos ex ijs ad laqueum cõpuliſſe.)
Melius, amaritudinem carminũ diſtrinxit in tantum, ut credatur aliquibus ad laqueum eos
compuliſſe. Quemadmodũ enim gladium diſtringimus petituri hoſtem, ita hic Hipponax metaphorice dicitur amaritudinem carminis, quæ illi pro telo fuit, in inimicos diſtrinxiſſe. Cuius opera Athenienſes cõplura in ædibus ſacris poſuere, præclaramq́; Veneris imaginem extra muros, quæ appellatur Aphròdite exopolis.) Ethic uetus lectio eſt incorruptior.
Cuius ſunt opera Athenis cõplura in ædibus ſacris, præclaraq; Venus extra muros, quæ apPpellatur Aphrodite v' luvis. Ep liie legendum pro exopolis, Pauſanias quoq; in Atticis
atteſtatur. Proferemus argumento paruo& ingenij tantum.) Argumenta parua, nõ argu
mento paruo. Scopæ uero laus cum his certantis. Fecit Venerem.) Legendũ, Scopæ laus
cum his certat. Is fecit Venerem. Et quencunq; alium locum nobilitant.) Scribo& quencunq; alium locum nobilitatura. neq; aliter legi cõmode poteſt. Romę quidem magnitudo
operum eſt iam obliterata d magnis officiorum negociorumq;ʒ; aceruis, quæ omnes qcõtemplatione talium abducunt.) Aeque fœdum& hoc mendum ſuſtulimus ex fide ueterum codicum hoc pacto. Romæ quidem magnitudo operum eam obliterat, ac magni officiorũ negociorumqh acerui omnes d c:t. a. Sinceritas lectionis euidentius in contextu apparebit, colſatis præcedentibus ac ſequentibus. Ex quibus unus Liberum patrem palla uelatus Vene ris præfert.) Vetuſti codices pro Veneris habent humeris. Hi ppiades& Hermerotes Tau riſei.) Vetus lectio Hippiades Srephani, Hermerotes Tauriſci. Eodẽ loco Liber pater Eu tychidis manu laudatur.) Manu fupereſt, nec habetur in probatæ fidei exemplaribus. Ex quo apparet in magni honoris autoritate habitum Lyſiæ opus.) Melius uetus ſcriptura. Ex honore apparet in magna autoritate h. l.o.& ſic rectius quadrabunt quæ ſequuntur. In honore eſt& in templo illo Hercules ad quem Pœni omnibus annis humana ſacrificauerunt uictima, humi ſtans ante aditum porticus agnitiones ſitæ. Euere& Theſpiades ad ædem Felicitatis.) Clariorem& hũc locum fecit collatio ad manuſcriptos codices, qui ſichabent.Inhonorus eſt nec in templo ullo Hercules, ad q. p. o.a.h. ſ. uictima, h. ſt. a. a.p. ad nationes. Sitæ fuere& Th.&c. Suffragatur huic lectioni quod mox in eodem capite legit᷑ his uerbis: Idem
&à

IN PLINII NATVRALE NM
d& Coponio quatuordecim nationes, quæ ſunt circa Pompei, factas autor eſt. Quarum unam amauit eques Ro. Iunius Piſciculus.) Scribendũ, adamauit. Alij calciarent ſoccos, & omnes ex uno lapide.) Lego alij calcearẽt ſoccis, omnes ex uno lapide. Nec minus Sauron atq; Batrachum obliterari conuenit.) Vox hæc, minus, delenda eſt ut hoc loco plane ſuperuacanea. Cap. vII. Argumento xvi liberis circa ludentibus, per quos totidem cu biti ſummi incrementi arguentes annos eius intelliguntur.) Emendata lectio. argumento Nili xvi.liberis circa ludentibus, per quos totidem cubiti ſummi incremẽti augentis ſe amnis intelliguntur. Onychem etiã tum in Arabiæ montibus, nec uſquã alibi, naſci putauere noſtri ueteres, ſed in Germania.) Pro ſed legendum Sudines, nomen ſcriptoris, qui& in catalogo recenſetur. ac mox Chiorum magnitudine cadorum, non& urceos m.c. Nos ampliores triginta uidimus in ſcena, quam Calliſtus Cæſaris Claudij libertorũ potentiſsimus exædificauerat.) Magis placet uetus lectio: N.a. t. u. in cœnatione, quã Caliſtus Cęſaris Clau dij libertorum potentia notus ſibi exædificauerat. Cap. vIII. Ad terenda collyria quadam utilitate naturæ alia cõueniens.) Lego, quadã utilitate naturali conueniens. Cap. X¼ Hac admiratione opus effectum eſt, ut cum op. id ex. Cambyſes&c.) Scribo, Hac admira tione operis, nõ opus. Pedalibus ſpatijs ex eodem lapide.) Spatijs redundat. Poſtea ege ſtis laterculis alleuata naue.) Scribo alleuatas naues. Et alij duo ſunt Alexandriæ ad portum in Cæſaris templo.) Lege, in portu ad Cæſaris templum. Cap. Xxl. Tertius eſt in Vaticano.) Recius, Tertius Romæ in Vaticano. Nam ſequenti uerſu in emendatis codicibus legitur:fractus eſt in molitione:non, fractus in molitudine eius. Cap. XIl. Alij lateribus e luto factis extracto contis in priuatas domos diſtributo.) Vera lectio:alij lateribus e luto factis extructos pontes, peracto opere in priuatas domos diſtributos. Minimã exti tiſſe laudatiſsimã Rhod mer. factam.) Melius, minimam ex his, ſed laudatiſs. Cap. XIII Refecit unus omnino pauca ibi ex monte Phado Thebis rex.) Longe aliter legitur inma nuſcriptis uoluminibus: Refecit unus omnino pauca ibi Circãmon ſpado Nectabis regis. Cap. xi. Leguntur& penſiles hortos, imò uero totum oppidum feciſſe Aegyptiæ Thebæ.) Reſtituimus: Legitur& penſilis hortus, imò uero totum oppidum, Aegyptiæ The bæ. Sequenti uerſu pro ſubito ſubter. Cap. X v. Id M. Agrippa fecit in ædilitate poſt conſulatum, per meatus corriuatis ſeptem amnibus, curſu præcipiti torrentiũ modo rapere atqʒ auferre omnia coactis. Inſuper mole imbrium cõcitati uada ac littora quatiunt.) Melius quadrat, mea quidem ſententia, uetus lectio. I M. Agrippa in ædilitate poſt conſulatum, per meatus corriuati ſeptem amnes, curſuq́; præcipiti torrentiũ modo rapere atq; auferre omnia coacti, inſuper mole imbrium concitati uada ac latera quatiunt:& reliqua. Is iuſſus à ſenatu aquarum Appiæ& Anienis tegula ductus reficere.) Vera lectio: Is ià ſ.aquarum, Appiæ, Anienis, Tepulæ, d.r. Inenarrabili profecto impendio& operariorum multitudine.) Elegantius,& operarum multitudine. Cap. Xvi. Et Magneſiacũ e Macedonia ei contermina.) Legendum, e Magneſia Macedoniæ contermina. Cap. XvII. Et ueſtes& calciamenta illita mortuis lapidea fieri.) Prodigioſa ſane lectio,& à; uetere multũ degenerans, quxæ ſic habet:& ueſtes& calciamẽta illata, omnia lapidea fieri. In pelliculis aegt animalium.) Ridiculum, pro ſacrificatorũ an. Paulopoſt pro, in uſtrina ter ſiccant᷑, duę tantũ uoces repoſitæ. ſ.trina uſtione. Cap. xxil. Græci e lapide duro ac ſilice æquo.) Melius ſi Ilice æquato. Cap. xx.IlI. Et ciſternas harena pura& aſpera quinq; partibus.) In antiquis exemplaribus eſt, Et ciſternas harenæ puræ aſperæ quinq; partibus. Cap. X XIIII. Et la pide ſpeculari, ſquamã uitalem habente.) Legendum, ſquamam ue talem habente. Quod malthatur, oleo perficitur ante.) Perfricatur non perficitur. Cap. XX v. In Italia e feſtu cis cannea: hoc aperte ex nomine ipſo intelligi poteſt.) Nihil ſimile eſt in uetuſtis uolumini bus, ubi ſic legitur:in Italia fiſtucis pauita:hoc certe ex n. i. i. p. Pulſa deinde ex humo paui menta in cameras tranſiere, ut pronum uitium. Et hoc certe inuentũ ab Agrippa in thermis quas Romæ fecit. Figlinũ opus encauſto pinxit.) Et hic uetus lectio magis arridet. Pulſa deinde ex humo pauimenta in cameras tranſiere e uitro: nouitium& hoc inuentum. Agrippa certe in thermis quas Romæ fecit, figlinũ opus encauſto pinxit. Cap. X XVI. Sex M. P. a littore inter Cumas atq; Lucrinum.)à præpoſitio redundat, non otioſa modo ſed& ſenſum uitians. Fit& intincturæ genere obſidianum, ad eſcaria uaſa totum rubens uitrũ, atq; non translucens, hæmation appellatum.) Legi debet: Eit& tincturæ genere obſidianum ad eſcaria uaſa,& totum rubens uitrum atq; non translucens, hæmatinon appellatum. Nam alterum& neceſſario addendum, cum diuerſa genera ſint obſidianum& hæmatinon, hocrubens, illud uero nigricans. Cap. xxXvII. Repente in foco comparuiſſe genitale.) Lege addendo. repente in foco eius comp. · EX LIBRO

ELENCHVS IN XXXNXVII
PLINIANAE HISTORIAE LIBROSS NGCVO CVIVSFVIS ANIMAN/
tis, plantæ aut metallicæ ſpeciei naturã ac uires medicas,& ſi quid præterea co gnitu utile iucundum ue, per ordinẽ alphabeti notasq; arithmeticas, primo paginas mox uerſus indicantes, facile reperias.
IBACVLIquid 8 652. uerſu 4 Abdomen quid
. 209. 41 abdomina ſuum lege inter dicka
149. 9 et inde
Abellinæ, nunc AUellanæ 262. 21 Abietis conſideratio 270.33 271.7
Abies Cachrn pillulam gignit 269. 34
Abietis cortex ad quem uſum 270. 8 Abies apta naul giſs ibidem Abies quæ loca amet Abieti folia non decidunt 274.4 Abieti folia pectinum modo ibid. 49 Abietis germinatio qualis 275.42
Abietis florcs quales& quando ſemen reddit 276. 23 Abietis rami quales 277. 46 Abies deciſis cacuminibus moritur ibid. 48 Abics palma, uuæ genus 228.34. Abies arborum altißima ex antennis utilis
274. 5.34 Abietes quibus in locis optime ibid. 14 Abietes ubi peſsimæ— ibid. 15 Abies ualide pondus ſuſtinct 286. 26 Abies quibus apta operibus ibid. 3 4
Abietis umbra noxia ſatis omnibus 297. 28 Abortus cauſa, lucernarum odor 110. 3 Abortũ faciẽtia 363.10 381.35 et 399 39 399.23 437.4 448.24 &ꝙ 463. 38 G 483. 26 491. 37 494. 20 G 505.29 550.11 ct 577.27 565. 48 et 251. 4& inde
Sbortus remedia 369. 8 Abrodietus quis cognominatus 620. 9 Abronis ſamij pictura 622. 8 Abrotconi herbæ conſideratio 391.11
Abrotoni genera, ſexus, natura, medicinæ 400. 30& inde Abrotonum ubi optimum ibid. 32 Abſentum ſermones aurium tinnitu præſentiuntur 500.3 Abſqdes ſtellarum quæ 7. 10.16& 8.3.14 17. 16. Abſides quæ altiſemæ breuiſsimæq; 7.15 Abſinthij herbæ conſideratio, natura, genera loca, uſis, medicinæ 488.34 Abſinthii qd'medicinæ aptiſsimi 219.26 Abſinthium contra uermes hortorum& ole rum 361. I11 Abſinthii in ſacris Romanorum 488.37 Abſinthij medicinæ 489. 17& inde 489. 22 G
Abſinthium marinum quale 5 74.25
Abſinthio pontico ueſcentia, felle carent 208. 12 b
Abſinthites uinum quomodo conficitur 250. 25
Abſyrtus Medcæ frater ubi interfectus 49.27 8
Abſtinentiæ exemplum 623. 1& 132.45 ““
Abſtinentia optima medicina 502. 43 & inde Acaciæ ſpinæ medicinæ 445.14 Acanthi herbæ deſcriptio 410.40 Acanthi ſpinæ medicinæ 445.11 Acanthicæ maſtix 395‧6 Acanthis auis generatio 186.39 Acanthis auis cui inimica 189. 46 Acapnon mellis genus 194. 39 Acarne piſcis 578. 36 Acaron arbor 256. 32
Acca Laurentia Romuli nutrix 314.24 Accendi quæ artor nequit. 218.23 Acciaci belli mirum 565.22 Accipitrũ cõſideratio, genera&c. 172. 7 Accipitrum ubi cum hominibus ſocietas ihi/ dem 16 Accipitres auium non edunt corda ibid. 21 Accipitres ne aues capiant Accipitrum generi contraria 508.34 Accipitres quo oculos ſuos ſanant 367. 28 Acenteta quid 655.13 Aceratæ Cocleæ quæ 542.19 Aceris arboris conſideratio& eiuſdem ge/
nera decem 273.33& inde Aceris arboris nobilitas ibidem Aceris arboris medicinæ 439-48 Acer quando germinet 27 33 Acer quo tẽpore ſemen eficit 276. 20 Aceſis, Chroſocollæ genus 588. 36 Acctabuli menſuræ genus 4⁰³3.8 Acetaria quæ& unde dictt 350.44 Aceti conſideratio 251.47
Acctũ cũ melle mixti, oxmel fit 250. 4 4
Acetum quomodo ex aqua ſiat 393.30
Aceti natura& medicinæ 424.31 eo inde
Aceto ſaxa rumpi ibid. 48
Aceti Scollini natura& medicinæ 425.7 & inde
Aceti fecis natura& medicina ibid. 35 Aceto facile gummi eluitur 435.30 Aceto margaritas reſolui 153.14 Aceti uis in murenis 158.35 Achaiæ uinum abortum faciens 251.3 5 Achaia uicta, Romanos corrupit 594.5 Achanon herba qualis 4⁰⁵,33 Achantis herba qualis 468.22
422210
Achates gemma& eius nomina 665.;34¾ & inde
Achates lapis qualis G85
Achates& annulus Pyrrhi qualis ibidem
Achates politura pingueſcit 669. 11 Achemenidon herba qualis 449-45 Achetæ cicadarum genus 199.6
Achilles quo Telephum ſanat 456.46 (7. 610.5 v“ Achilles quam reperit herbam, quaq́; uulne ra ſanabat 466. 46 457. 2 & inde 8 Achillis haſta ex fraxino 242.14 Achil. ſimulacrã 603. 28 635.27. 4 4 Achillis pictura 620.8 Achilis uirginis habitu occultati, vliſſe deprehendente, pictura 625.47 Achillcæ herbæ medicinga 474. 12&
481. 22 483.13.17 Achilleos herba unde dicta 455.46 Achilleum ſpongiarum genus 166. 4 Achemenidis herbæ uis 470. 45 Achor muſcarum deus 177. 15 Acidula pira 259.,11 Acidula aqua 553.17
Acilius Sthenelus quid circa uineas 245.5
Acilius M. conſul 11.49 G 18.20
Acinos herba 394.17 Acinorum conſideratio 263. 5. 17 Accipenſer piſcis 157.6 G/578.36 Acœton mellis genus 194.11 Aconiti quid 626.28
Aconiti conſideratio, natura, effeclus 485.2 ; 26& inde 1
Aconiti ſumpti remedia 405. 14 485. 8 G 428.4 568.5 513. 13. 18 - 539. 45
Aconiti deſcriptio 485. 28 Aconiti nomina plura ibid. 30 Aconitum unde dictum ibid. 33 Aconitum pantheras perimit 138. 13 485.17 Aconitum cerberi ſpumis ortum ibid. 6 Aconitum quos occidit ibidem 9 Acontiæ cometis genus 10. 26 Acopis gemma 666. 5 Acopos herba qualis 487.15 Acorna herba 394. 47 Acoros herba qualis 467.21
Acori herbæ mcdicin 471.45& 472. 32 476. 5. 29 G 477.30 G 481 5 482.1 484.2
Acragas ſculptor 59428 Acrocorion, bulbi genus 354.7 Acros agrios herba 497.27
4 2. Acle.

Adipem minuentia
Acte herba qualis 480.17 Acteæ herbæ deſcriptio 488.16 Acteonis cornua fabuloſa 202.5 Aſtia ceraſa qualia 263.30
Action, ſiue Krction herba qualis 487.33
Kctius Priſcus pictor 624. 35
Actius pocta ſibijpſt ſtatuã poſuit 595.32
Aclij Neuij ſtatua ibidem 43. 48
Actus, terræ ſpacium quot pedes habet 314. 37
Aculeata animalia quos nõ feriant 381.22
Aculeatorum ictuum remedia ibid. 383 34 G 411.9 424.37 430,21 er 433.37.49& inde
Aculcorum inſectorum cõſideratio 199. 43 e inde Aculeos extrahentia 381.25 443.30
Acylon arbor quæ 268.36
Acus piſcis qualis 167.46
Adamantis lapidis conſideratio 657.,37 per totum
Adamas ueneuairrita facit 658.18
Adamaas unde dictus 657. 49
Adumas ſan guine hirci frangitur 262. 25 2 558.9 1
Adamas d ſculptoribus expetitur 658·15
Adamantis genera ſex 657.41
Adamantis duritia nulli cedit ibid. 47
Adamantis magnitudo 657. 45 G 658.1
Adamantis cum magnete diſcordia 658.15 Adamante ſculpuntur gemmæ ocs 671.23 Adumantis herba qualis 450.2
Adarcha arun dinis aliquid 291. 33 Adarcha quid 578.12 Adarcha herba& eius effectus 383.4 Addax animal 102.12 Adelphides palmarum ſpecies 232.30
Adeps religioſus& in nuptijʒ habitus 510
44 Kdipis conſider. uſus, medicine ibidem 574.10 Adipe quæ animalia pingueſcant 209. 43 Adianti herba& ex ea medicinæ 409.21 Adianto herbæ æterna folia 395. 27 Aditiales cœnæ quales 529.38 t 174·24 Adoynamon uini fictitij genus 249. 45
Kdipſatheon arbor 445.32 Adipſos palmæ genus 226. 9 Adipſos herba quæ 4⁰5.42² Adonis piſcis 157.49 Adonis hortus nobilis 350.4 Adonium herba qualis 391.18 Adorationis mos 500.9 .“ Adoreum, ante fir diccbatur 381 A doreum ubi ſerendum 328.1 AKdorea quid& unde dicta 315.11 Adrachne herba 239.2
Adrachne arbor qualis ibid. 4 0C310.25 Adrachne arbor ſemper frondens 27425 Adramꝰtteum oppiqum unguentis delectaAdriana uina optima 245.43
181DIG18S
Aduenis nocentia animalia 151.4.
Kdulterini filij quomodo deprehenduntur 107.7 ◻ 171. 10
Adulteratio odorũ qbus fiut modis 219,48
Adulterio quidam nobilitati ſunt 524.45
Adulterij cuitandi exemplum 129. 21 G 132.28 171.10
Adalteros fœminæ ne diligant 559.44
Adadunephros gemma 670.5
Aduſtionis remedia 269. 22,2 7 et 408.7 Quære Ambuſtorum
AEDE Squaharena cõſtruũtur 649. 41 Aedium conſtruendarum leges ibidem Aedificia Romæ quæ nobiliſeima 642. 42 e inde per totum Aedificium ſine ferreo clauo 642.40 Acdilitas Cæſaris mira 585.5 Zedemon libertus lubam ulciſcitur 65.33 Aegiminij fenectus 121.13 Kegineta fictor 627.2 Aegꝰlops herba necans hordeum 327. 11
Aegolops glandis genus 268. 48 G 269. 48 Aegylops bulbi genus 87
Kegylopa herba& eius nominis morbus
466.24 Aegꝰlopis morbi remedia 375.40& 388
19 434.26 456.24 G 494
3 7535.472 616.17 Acgꝰptus accommodatiſtima ungucntis 211 Aegꝰptus qualis Alexandri tempore 234. 33
Aegꝰpti uina qualia 247.23 Aegꝰpti oliuæ quales 255. 23 Aegypti fäcticium oleum 256.45 Aegyptus non gerit ceraſos 203.29 Reg)ypti myrtus odoratiſßima 265.19
Aegꝰpti arbores ubi nullæ folia nunquã dimittant 274.10
Aegꝰ ptus æſtibus fertilis frugumfit 291 49 G 322. 7
Aegypti legumina die tertio naſcuntur
318. 20 Aegypti ſruges cito matureſcunt 319.9 Aegypti amylum 320.36
Aegoꝰptus ſimilaginem qualem conficit 321. 6
Kcgypti ob Nili incrementum fertilitas 328. 18
Aegꝰyptum ſeptem dicbus à Sicilia nauiga/
tur 345.48 Aegopti linum quale 346.47 Aegyptus nebuloſas 389.5
Aegopti flores ſine odore ibid.&ꝙ 392.13 Aegyptus Aethiopiam quondam expugnait 101.,8& inde Aegyptus frugum fertiliſſima 393. 49 Aegyptus colocaſiam nobiliſeimam habet
394.3 Aegyptus herbis nobilis Aegypti nitrum qualc
453.44 77²⁷37
PLINIANI
Aegypti oua ſine incubitu excludatur 184
Regyptia ficus 233,26 G 42(39 Aegꝰptia perſicus tbid. 48 Aegyptia prunus 234.17 Aegyptia ſpina 23 4. 11 24 Aegꝰptiæ coronæ 385. 49 Aegyptium cuminum 376. 16 Aegoptijunguentis delectati 229.15
Aegyptiæ mulieres ſeptem uno partu pariunt 10 9.6
Aegꝰptij quo corpora defunctorum ſeruent 271. 25 8—
Aegy ptus quando ficorum copiam habet 275,41
Aegypti calami quales 282.42
Ae gyptij omni menſe ſerunt 301. 29
Aegꝰptij cur ſingula milia annorum uixiſſe prodantur 121.20
Acgoptiorum ſacerdotum lineæ uestes quales 347.3
Aegyptij Raphanu mire celebrant 352. 38 C 353⸗11
Acgꝰptij cepas, alliumq́; inter deos habent 354.30
Aegyptij non edunt braſicam 370.8
Aegꝰptij medici quales 466.29
Aegyptiæ ſpinæ differentiæ,& medicinæ 445.14
Acgyptiæ literæ 639.16 Aegꝰptium argentum quale 592.15 Aegyꝰptij picturæ inuentores 614. 14
Acgyptiorum& Perſara præliũ 626.39
Acgꝰptij crocodilli adipe ægrotos ungunt 508. 1I1
Aegyptij numinis uice Apim bouem colunt 146. 30 per totuna
Aegꝰptij cadauera aſſeruant 207. 20
Aegoptij quæ inuenerunt 125. 21. 27,35 40. 42 126.11.13.30. 43
Kegoptij quibus herbis utantur in cibis 393.48
Aegoptiorum quis morbus peculiaris 4659. 48 1
Aegyptiorum regum ingẽtes pecuniæ 640 19& inde
Aegyptiorã annus dieri triginta 121.20
Reliqua quære parte ſecunda Aegyræ ſacerdotis in uaticinio mos 512˙1
Aegictus ab Oreſte perimitur 626.45 Aegythus auis cui inimica 189. 41.47 Aegle Aeſculapij filia ihbid. 15 Aegoceræ herbæ 472·7 Aegocephalus auis qualis 209. 11 Aegophthalmos gemma 67898
60.21
Aegritudo apud quos nulla Aelius Gallus primus Arabiam ſubigit Romanis 89.45 Aelius P.quo anno conſul 328.15 Aelius ſtolo ſcriptor 163.29
Aelius Catus conſul& eius parſimonia 593.20
Aemilij lepidi interitus 124:13
Aemilius

Kemilius Lucius cenſor 622. 23 Aemilius L. conſul quando 525. 18 Aemilius M. conſul 598.36 Kelij C. trib. pleb. ſtatua ibid.45
Kelius C. ſtatua& aurea corona donatus ibidem 45
Aemilius M. quando conſul 614.4 emilia Baſilica ibidem Aeneæ nutrix 112. Aencæ pictura 620.7 Aeolus quis 126.31 Keoli inuenta ibidem Aequinoctialis circulus 23.30 Aequinoctij ratio& quando fiat 9.18
Aequinoctiorum initia 333.3 G 335.13
Aes ubi primum repertum 57. 7 595 44 G 125.37 1
Aes à Seruio rege primo ſignatum 58 4.11 315. 1
Aes ſignatùum nota pecudum
Kes coronarium quod& quale 604. 32
Res alienum quod& unde dictum 592.30
ibidem 592.19
AKes alienum ingens 643.7 Aes ubi optimum 595.40 Aes Corinthium quale 596. 10& inde Aes regulare quod 604.33 Aes ubi nobile ibidem&x inde
Aes trabentia ad ſe 647.13 G 657. 29 Aes quo eruginem accipit 505.23 Aes ĩ maſſa mergitur, dilatatũ fluitatʒ o. 16 Aeris metallo rum cõſideratio 595.32. 44 Aeris effigies quæ apud ueterss 315. 2
584.11 Aeris pœna grauis 584.7 Keris nota, Janus geminus ibidem 17 Aeris inauratio quomodo 568.2 Reris effoſgio 595.36 Keris prima nobilitas 596.27
Aeris differẽtiæ 604. 32 E inde 604 45& inde
Keris ſeruandi ratio 605.5 Acris mixturæ 604 48 Keris uſus 604.5
Aeris floris conſideratio 605. 41& inde Aeris ſquammæ quæ ibidem 44 Aeris alieni comitem eſſe miſeriam 117.25 Aeris eruginis faciendi ratio, ac eius uſus 606. 1000 606. 36& inde KAeris metalla à Conira reperta 125.37 Aera conflare& temperare à quo repertum ibidem 45 Kera militum 595.34 Keræ limina ualuæq́; tẽplorũ fiut 596. 44 Aere quæ fiunt ibidem 3 4& inde Aere pu blice conſtitutionẽ incidunt 605. 6 Kerarium unde 595‧35 Aeraria fabrica à quibus reperta 125. 47
Aerariæ officinæ polline utuntur 321.35 Kerarij tribuni 595.35 Acroides gemmæ 659.46 Aerxuſa gemma 663,27.32
P 4A R G P R I M 4A
Aeſalon accipitrum genus Aeſchines quid de Demoſthene 116.32 Aeſchinis exilium ibidem 33 Aeſchꝰolus pocta teſtudinis caſu interijt 1 70 Aeſculapius de uita hominũ 122.3(43 Keſculapius cur filmine ictus 524.20 Aeſculapius Tyndaridam reuocauit ad uiibid. 11 Aeſculapij filiæ plures 926.16 Aeſculapij ædes habet theriacæ compoſitio
nem ſculptam 385.17 Aeſculapij ſimulacrum 602.38 603.20
172.10
Aeſculapij pictura 626.15 Aeſculapij ædes cur extra urbem 525.35 Aeſculapij inuentum 544.25
Aeſculapij& Dianæ ſimulacrum 635.22
Aeſculapio cur dicatur anguis 531.5
Aeſculapij anguis Romam aduectus& qualis ſit ibidem 6
Aeſopi hiſtrionis patina ingentis precij 183.34
Reſopi fiius quis& eius luxus, ibid. 38 Aeſopi hiſtrionis luxus 628.43 Aeſopi fabulari philoſophi conſerua 641.3 Aeſtatis tempeſtates 13. 2 per totum Keſtates ubi binæ anno uno 88.13 Aeſtiui flores qui 392.1 Keſtus aquarum cauſe 27. 39 per totum 28. 23 per totum Aetas in rebus differentiæ cauha 277.26
Aetates longiſsimæ quorundam 121.8. 49 Aetatis humanæ ratio 207. 19 Aethiop. nõ habet æſtiuos hombres 301. 30 Aethiopia miraculis ſcatet 107.36 Aethiopià quando Romana intrauere arma 101. 3 Acthiopiæ arbores 236.35 Aethiopiæ gemmæ 661. 22 7 663.21& 664.29 0 668.5.18.22 669.33 Reliqua ad hoc quære parte ſecunda. Kethiopicum Siſer optimum 365. 26 Aethiopica lina ex quibus 347.6 Aethiopes nõ aliam frugem qudm milij hor/ deiq; nouere* 322.29 AKethiopes quomodo aſtantes omnes uidean
tur 578. 18 AKethiops Vulcani filius 101.31 Aethiopidis herbæ inucntio 484.45 Aecthiopidis herbæ uis 470. 45 Aecthiopidis herbæ deſcriptio 485. 40
& inde& 450.7
Aetitis lapidis conſideratio, natura, genera,
locus 647. 24& inde Aetitis lapidis in medicinis uſus 550.20 ꝙ 171. 15
Aetites lapis in aquilarum nidis reperitur 647. 24 0 670.10 G 5750. 20 G
Keris elementi conſidera-(171.15
tio 2,3 G 12.32 per totum Aer purus ubi 2.48 Ker inani ſimilis Aere in ipſo quæ fiunt ibidem 35
Aer ſine ſapore, odore, ſucco 264.5 Aere ſolo paſcitur Chamæleon 140.25 Affectuũ hominis indicia, maxime in oculis
2.öö Afranius C. conſul 21.35 Africa quomodo uina condit 251.21
Africa ubi ſita,& in ea uinearum ſitus qualis eſſe debet 296.45 Africa æſtibus fertilis 291.49 Africa inobſeruatrix acſtrologiæ 332. 36
Africa unius dieci nauigatione à Roma 346. 3
Aſtica quomodo clephantes capit 130.26
Africa ſemper aliquid noui affert, prouerbium 132,27 Africa ceruos non gignit 140.18 Africæ arbores capitibus 15.16.17.19
libri 13 Africæ ficus qualis 260.38.45 Africæ campus apud Bixantium fertiliſimus 292.41
Africæ oleæ maxime fertiles 297.34
Africæ olea quem locum ament 301.9 Africæ triticum optimum 319.25 Africæ arua ubi fertiliſgima 330. 8& inde
Africæ tubera optima 348.38 Africæ ſcorpionts, dirum animal 68. 47 A fricæ animalia qualia 189. 25& inde Africæ noctes roſcidæ 19. 17 Africam prafatur qui in Africa aliquid de/
ſtinat 500. 5 Africa tota ſubacta 115.7
Reliqua quære parte ſecunda Africus uentus quem Graci liba dicunt qua⸗/ lis 15.2. 7 343.F Africus uentus fœminas facit concipere 343. 6 Africani cumini natura et medicinæ 376. 5 Aſricani maternus auus M. Valerius 265. Agamemnonis pictura 620.8(35 Agamemnonis Delphica platanus 287.39 A garicum fun gi genus 259.45 Agarici herbæ conſideratio 462.35 A garici herbæ medicinæ 472.19.24.27 44&ᷣ 473.14 476.9.21.23& 477.21.24 G 479.22.30. 42.49 ꝙ 480.13.38et 481.49 G 483.31
Agatarchi pictura ã26.43(47 A gelades ſtatuarius 600. 29 Agelaſtus quis dicatur 113.,25 Agerati deſcriptio 485.45 Ager quis& ubi optimus 292.20 Ager qualis&ſſe debeat 316. 11& inde
Agri colendi ratio ibidem 44& inde Agri prius culti quqm uinee ibidem 2 Agri imperatoru manib. colcbãtur 315,29 Agri pinguis ſigna 316 30et inde per totis Agrum male colere cenſorium probrum 314. 44 5 Agrũ optime colere nõ expedit 3 17. 11. 15
Agrorum limitatio 342.34 Agraria lex à quo promulgata 149,34 Agraris

8⸗*
Agricolis tempus uegetiſsimum Agriculturæ, oraculorum dicta
1D1IGEx8
Agraria lex qualis& à quo ſublata 117.11 A gricolæ quo die ocẽtur ad munia3 3 4.32 A gricolc non aſpiciant ſtellas: ſed ſigna habent alia 335.39 Agricolæ milites fortiſsimi 316.11 A gricolis quid fœdißinum 297.39
334.31
317.24
Axgriculturæ laus abunde 314. 37 ber totli, 316. 11 per totum
Agriculturæ quæ ſint neceſſaria 316. 2.11
Agriculturæ cœleſtium ſcientia neceſſaria 331. 36& inde
Agriculturæ totius breuis replicatio 333 48 per totum
Ageſander ſtatuarius 636.35 Agoptilla gemma 666.29 RK glaophon pictor 619.3 Aglaophotis herba qualis 4429.42
A glaus felix ab Apolline indicatus 120. 46
Eͤgnon arbor quulis 441.4 Agnos caſtrandi tempus 148.4 Sᷓgogæ quid. 587·8 Agonax Zoroaſtris præccptor 538,11
Agonis Teij Alcxandri præſccti luxus 58 4 Agoracriti ſculptoris opa 634.32(41
Agria uuæ genus 421.12 Agrion quid Græcis 352.49 Agrios Crethmos herbaqualis 467.12 Agrippa M. aceto pedes ſanat 425. 2
Agrippa M. temulentus aliquando 253.32
RKgrippa ab Auguſto bello Siculo corona donatus 8297.33
Agrippa Marcus Pantheum ædificat 5965 48 636.37.38
Agrippa M. ruſticitati quàm deliciſs propior 615.20
Agrippa M. picturis delectatus ibidem
Agrippæ M. Thermæ quales ibidem 24 601.,37 G 551.4
Kgrippæ M. ingentia opera 643. 2.10 ꝙ 644.38
Kgrippæ aquæ duclus 556.9.10
Agrippæ Menenij paupertas 593.3
Agrippa M. qualis 110.12
Agrippa quo anno mortuus ibid. 17
Agrippæ unde dicti ibidem 11& deinde
Agrippæ filiæ quæ ibidem 15
Agrippina Neronis mater& eius maritus 112.37 288.10
Agrippina uxor Toberium boleto perimit 412. 18
Agrippina Claudij imperatoris cõiunæx ibi. 178.5 181.31 2. 632. 41
Egrippinæ Claudij mirum paludamentum 585 47
Agrippina quoties peperit 1I11.27
Agrippina Neronis mater 112.37& 288 10& inde
Agrippinæ duæ 110.15 Agrium nardi ſpecies 220.43 &ͤgrium nitri genus 552,38
Aiacis cruore, hiacynthus flos natus 391. 45. 45 Kiacis picturã Cæſar Vencri dicat 615.20 619.700 620.12 G 626.7 Aigleuces uinum quod 248.9 Aixoi herbæ conſideratio nomina natura, uſus medicinæ 467.33.& inde Aizoon herba ad quid 327. 29 Aizoi ſuccus uermes hortoru uecat 361.12 Aixoi herbæ medicinæ 472. 21 473. 31.32 9 478.31 479.26 et 480 22.28 491.5. 12. 22 G 482.2. 27 0 484.17 8
RKlabandica roſa qualis 387.11 Alabandicus lapis qualis 639.9& inde Klabandici gemma 661.39
Alabaſtrum aptißimum un guentis ſcruãdis 230.23 0 638. 48
Alabaſtritis lapidis confideratio, uſus, locus, 638. 48& inde 648.18.559.27
Alabaſtritis bonitas uitiumq́; 639. 1 et inde
Alabaſtrites gemma 666.6
Alabetæ piſces 70. 5
Rlari odoris remedia 396.9 411. 41 & inde item 452. 23 G 563. 45 G
Alaternus arbor nullum ſe-(631.12
men aut fruckum fert 276. 31 Alaterni arboris fölia qualia ibidem Alauda auis 201.48 Albæ ſpinæ medicinæ 445. 10 Albana ficus unde&& quo 261.42. Albanum uinum 243.31 246.27 Albicandæ cutis remedia 364.5 Albicerata ficus 260.31 Albinus cenſor quando 121.27 Albinus rex ſacrorum 202,½7
Albini Spurij curulis circa Furium hiſtoria 117 8
Albo in hoc non eras, prouerbium prologo
1 libri uerſu 8 Albuco herba qualis 396.8 Albuelis uua 243.32 Albulæ aquæ quales 553.22
Alcamenis ſtatuarij opera 600. 28 et 602 32 634.29.34
Alcamenis et Agoracriti certamen 53 4.33
Alce ſcra 132.11
Alceæ herbæ cõſideratio 486. 29& inde
Alceæ herbæ medicinæ 473.33 G 481 10.17 471. 33
Alcidas Rhodius 635.14
Alcibiadis ſtutus Romæ 598. 17
Alcibiadis ſimulachri et eius mater 604. 6
AKlcibiades gloriã in bibẽdo meruit 253. 21
Alcibion herba quæ 488.6 Alcimachi pictoris opera 626.27 Alcinoi hortus nobilis 350.5 Blciſthene pictriæx 627. 15
Alcippe mulier elephantẽ peperit 109. 11 Aleman pediculari morbo cõſumptus 201. Alemenæ pictura 619.16. 20(10 Alecẽ qualẽ cacogitarit M.&picius 157,31
PE L INTI4NII
Alectoria gemma 666.8 Alectorolophos herba quæ 488.,9 Alex piſc is 5751.14
Alexander ubi equitatu pene orbatus eſt 219. 36
Klexander contra Iudæos
Alexander primũ Darij caſtris expugnatis cœpit ſcrinium unguentorum
229.
Alexander in Gedroſis 232. 49 Alexander Perſica arbore coronari nictores uoluit 258.15 Alexander hedera exercitum exemplo Bacchi coronat 276. 45
Alexander tinctis nelis nauium utebatur 3 47. 33
Alexander magnus apud Priapu oppidum 58.27
Alexander ubi planiciem intercidi iuſsit 77. 33.37
Alexander quoſdam uetuit piſcibus uiuere
92. 19 Klexander ubi inutiles milites religt 96. 38 Alexander magnus quando 600. 35 AKlexander magnus Thebas capit 601.27 Alexander à quo ſeruatus 602.13 Alexander magnus Campaſpen amicam Apelli dono dedit 6 21. 26 Alexander à quo in gẽma ſculpi uoluit 6533 19 118. 19 AKlexander ueneno obiſt 652,10 Alcxander Eyſimachum cum leone includit S Alexander quem Neptuni ſacerdotio præſe
cit 153. 44 Alexander magnus Apellis amicus, à quo tantum pingi uoluit 128. 19& 62*.
21& inde Alexander quibus uſus nauibus 127.5 Klexander quid cum ſcvinio Darij egerit 116. 127 Alexandri nauigatio qualis 21.27 AKlexandri apud Arbelam uictoria 22.48 Alexâder Homeri, Pindari, Kriſtotelis ama toꝝ 116, 15 per totumhs Alexandri terminus 218. 42 Alexandri pedagogus leonides 222. 22 Alexander puer ſine parſimonia axis thura ingerit ibidem Alexãdri milites palmis ſtrãgulati 232 49 Alexan. milites ꝗà de Indico mari 24031 Alexãder ſcipſum uincere cõſuetus 62¹,28 AKlexan dri crudelitas 133.37 Klexandri intemperantia arguiturx 245·4 Alexandri atauus Perſcus ſhiêit 258.15 AKlexan. milite ꝗd de Tolo inſula 286,19 Alexdãdri tẽpore Græcia feliciſsima 319,31 Alexandri magni apud Tyrũ geſta 73.10 Alexandri pictura 623.25 Alexandri magni cerui cum torquibus au reis 10411 Alexandri equus mirus& in eius honorem
condita urbs 143,33 2 9023 1 5 Klexandri
227.16

Alexandri claſsis Thonnorum multitudine infeſtata 151.35 Alexandri magni ſimularrum 601. 42 46& inde 602, 47 G 603. 10 G 622.,3& inde 8 Alexandro cancs dono dati quales 143.7
Alexandrum militia ſordidum tedebat unZuenti 116.20 Reliqua quære parte ſecunda Alexindriam ex Sicilia ſeptem diebus naui
gatur 345.49 Aalexandrina laurus qualis 266.4
ꝙ 434-14 Alexandrina uua 244.35 Zlexandrina pyra 259. 8 Alexandrina ficus 260. 21. 28 Alexandrinæ ueſtes quales 147. 45 Alexandrinus panis qualis 376.19 Alexipharmacon unguentũ quod 399.22 Alexis ſtatuarius 509.31 Algæ herbeæ deſcriptio 488. 26 Algæ herbæ conſaderatio, natura, genera,
uſus bonitas 571.17 155.49 Algæ herbæ medicinæ 240. 15
Algidenſis Raphanus qualis 352.45 Alicæ conſideratio,& bonitas 323.16 Alicæ genera tria ibidem 32 Alienis magis quam noſtris utimur 526.1 Alienarum rerum hominibus ſumma cupiditas, ſatietas ſuarum 224.2 Alimon uiſci genus 311.5 Alypon herba qualis 486333 Aliſma herba qualis 464. 28 Aloſſon herba,& eius medicinæ 444.12 Klites aues quæ 174.13 Allij conſideratio 355. 22 E inde
Allium Aegꝰptij pro deo colunt 354.30
AKllium coctum utilius crudo 366. 47
Allium ſemine etiam prouenire 355.35
Allium quomodo diutius ſcruari poteſt ibi/ dem 39. 43
Allium in aruis ſponte naſcens ibid. 43
Allium Magneti contrarium 362.25 Allium,& Helleborum contraria 457.32² Allium quæ animalia fugiunt 531.33
Allijj medicamenta ruris plura 355. 22
Allij medicinæ 366. 28& inde Allij uitia 367. 11& inde Kllij genera ibid. 25
Allij fetor quõ tollitur ibidem 33& inde Allij ſatio,& cura ibidem 29& inde Alliſs decoctis nullus ftor ibid. 34& inde Alnus arbor nullum ſemen, aut fructum ſert
276. 31 Alni arboris utilitas 282.11 Alni umbra qualis] Alni aquoſis gaudent 273.34 Alno folia craſiſzima 274.48
Aloes conſideratio, natura, uſus, loca 485 49& inde
Rloe in uino 246. 49
Klopecis uua 244.34 G 247423
Alopecias piſcis 578.36
Alopeconeſus op. ubi Tubera plura 349.3
Alopecuros herba qualis 395.28, 30
Alopeciæ, id eſt, humani capitis, barbæq́; uitij medicinæ 365. 45& 268.23 G& 373.13 G 382.43et 385.10 397 39 G 410. 13 402. 45 G 40934 427. 34 7 430. 25 G 433. 17 Et 436.28.35. 40 0 ,449.10 443 29 446. 272 411. 2 G 46570 468. 43 G 495. 45& 571.21 G 601.8 2 612. 26 0 509 27) 513.30.35. 44 G 534·13 G inde G 578. 16
Alphioſorum uel Alſioſori, id eſt, frigeſcentis naturæ, remedia 374. 2 Alpini quomodo uina condunt 252.22 Alpium feræ quales 140. 35.47 Alpi arbores optimæ 284.13 272.35 Alpeis Annibal exuperat 633.14
Reliqua quære parte ſecunda Alſines herbæ conſideratio 486. 36 Alſioſis quæ proſint 374.2 G 414.14 Altani uenti qui 14. 13 Altercangenum herba 45⁶.8 Altercum herba quæ ihidem
Althea maluæ genus 371.21. 49& inde
Altheeæ herbæ medicinæ 4 76.45 483 47 381.49
Alueariorum conſiderutio ſitus, materia 394184 1
Klum:, id eſt, Allii ſponte naſcens 355. 44
Alum herba qualis 488.15& inde
Aluminis conſideratio, genera, uſus natura 630. 48& inde
Klumen quid ibidem 49 Klumen ubi prouenit ibidem& inde Alumen quomodo fiat 631.3 Kluminis uſus in lanis ibidem 2 Aluminis ſpecies duæ ibid. 6 Kluminis probatio ibidem 7 Kluminis effectus ibidem 10. 25
Zlumen aurum purgat ibidem 2 Alutatio quid 586.18 Aluinis uel Alui morbo utiliu 401. 42 Aluum turbantia 418. 16 ZKlui materia qualis 208. 29.39 Aluus plurimum negocij exhibet 473.18 Aluum laxantia 351.43 vide, Venter.
Alui tumentis remedia 365. 24 357 33437. 44
Aluum firmantia, ſiſtentiaq; 365. 31 G 366. 27& 368. 4 359. 28 G 372.,34 379. 3 0 382. 1.24 G 383. 45 G 384. 49 G 397.7 400. 12 G 408. 11 409. 33& 411.13.412.14.414.30. 415. 29 &ꝙ 416.1.5.I1. 37. 47 G 417. I11. 13 7 420.23.39 G 422.39. 45 G 423.18 424.42 G 426. 45 G 42⁸. 30 A429,151354 G430
PS⸗KL I PE R I MH A
2. 14. 47 0 431.44 432.6:33 r 433.30 434.28. 30et435.42 e7 437.11 438. 4 439. 22 440. 35 G 441. 11 G 443. 1& 444·100445.37.,43.45 t 445 12.29 G 448.2 et 449.34. 451 41 G 473. 24. 31.37. 40. 49 G 474.2.12. 15.17 et 476.44. 477 4 G 478.4 471.35 483. 39 & 488.2.22 G 490.33. 49 ct 492 21 G 493.1 494.21.25 0 574 29 G 616. 11 630. 29 705. 2. &ꝙ̊10.29 496.29.
Alui doloris remedia 442.42. 456.40
Aluum mollientia purgantiaq́; 393. 16.29 364. 42 G 369.8 G 370.27.28 &ꝙ 377.30 382. 36 0 383. 15 398.49 G 401.36.46 406.40 e 366. 38 369. 28 en 381. 13 G† 382.24 et 396.43 398.25 et 251 10 G 357. 35 G 352. 43 409.F 45 414. 30. 37 417. 13. 43 44 421.26.36 423.18. 437 9 428. 18 430.,21 0 431. 14. e 423. 2. 4 29& inde, 433.29 302 434.172437.30.36. 41 GB 438.17 439.4 G440. 9:20.27
31 441.18 442. 42 G 443
150 444.4·17 et 445.39 et 447 27 448.7.38 456.39.40. 43 2̃ 457·49 G 474.21.27. 31. 34 e 43 475.22.43et 486.11.34 35 0 4814100 488.2.32 GC480.1. 24. 48 G 491.34 492. 19. 41 2 494.37 495.5.13.25 G 575 10 7 506.28. 31 7574.1.2.6. 2 26& inde,& 588. 3 509. 46 G 531.34 9 551.1
Amara non ſunt eadem omnibus 414.17
Amaraci cõſideratio, nomina, ſatio 391.25 7. 392.2
Amaracus idẽ quod ſampſucus 391.24&
AKmaracus ubi optimus,&(400. 4 4 ex eo meditinæ 400. 44& inde Amaraci odor qualis GGCG985 Amaracinum unguentum 229,15 Amaracinum oleum,& ex co medicinæ 400. 48 Kmarantum unde dictum 390. 6 Amaranti floris conſideratio ibidem 2 Amatorium, quære amor Amaſis regis mirus thorax 276. 41 Amaſis Aegꝰpti rex 640.30
Amazonu prælij cælatura à quo 634. 41 AmazLonum ſimulacra in Epheſiæ dianv tem
plo 600.44 0 602.48 Amazonum connubia unde 38.46 Ambraciote uinum 247.31 Ambroſiaca uuug 244·21
Ambroſiæ herbæ deſcrip. 487.6. 489.30 Ambroſia herba qualis 459. 44 G 407 Ambroſiæ diuerſi nomina 487.9(85
4 4 amkrotomi
——

I1 N D 1C 18
Ambrotoni herbæ odor qualis 389.10 Ambuxgia, id eſt, intubi genus 368.31 Ambuſtorum remedia 380. 47 381. 45 & 385.44 G 368.3 G 401. 27 410. 14 G 411. 14. 415.41 G◻ 416. 13 417. 29 G 420. 4 G 427.17.32. 456 G 430.45 G 431 5 434.33. 39. 41&ꝙ 436. 15& 438. 4 G 439.37. 42 G 440.10 442.42.45 443.2 G 445. 1 448.37 449.-7 G 481. 10 & 487. 5. 35 G 488. 2 0 571. 15 6C.æ 589.35 631. 36 G 645.33 647.12.17 506.19 G 511. 4 G 521.1 528.3.24 0 563.29
Amentia quo iuuetur 1u1““ Amerimnon herba 457.35 Amerina pyra 259.29 Kmerinæ arboris medicinæ 441.1 Amerinæ ſcopæ quales ibidem 3 6
Amethyſtus gemma qualis 664. 5& inde
Amethyſtus color 389.44 Amethyſti color qualis 154. 31& inde 389. 44 ◻ 660.12, Amethꝰtizontes gemmæ 661. 26 Amia piſcis 156.1 Amianti lapidis conſideratio 647.33
Amicæ res inter ſe 273.11 ct 359.20.352 19& inde, æ 408. 45 435.16 G deinde et 523.27& deinde et 173. 44 && 180. 18 596. 14& deinde& 117. 38& deinde& 189. 34 par totuũ
Amicitiæ ſummæ exempla plura 117. 38 & deinde e& 621.25
Amicitiæ pictura 262.32837
Amicitias conciliantia 463.3
Amicitiæ& inimicitiæ aquatiliu 169.44 & deinde 1
Amꝰclanum uinum intercidiſſe 446.18
Amoycus Bebrycum Rex ubi interfectus
287. 56 Amygdalarum medicinæ 432. 43 O inde Amy gdalus primo floret 276.5
Amꝰ gdalus facile fructum perdit 276.35 38 390.7
Amygdalus quando ſerenda 301.19
Amygdalæ amaræ quõ dulces fiant 312.17
Amygdalorum conſideratio 262,25 Amygdalina quæ dicantur 258.1 Amy gdalinum oleum 256. 25
Amy gdalini olei natura,& ex eo medicinæ 427. 22 C inde Amygdalitæ herbæ quæ 475.42 Amolon,& ex co medicinæ 416.37
Amolum quõ fiat,& quid ſit 320. 13 Amylum ubi optimum ibid.& inde Amymones mulieris ſculptura 653.,11
Amyncxa uua 241.410 244.29 G◻ Amiternina uua 244.11(245— Ammium in Theriaca 385.19
Ammi Cumini genus, et ex eo medicinæ 396 Ammochr)ſus gemma 670,14(16
L INAXA' Amomi fruticis conſideratio 221,8& inde
Amomis herbæ conſideratio ibid. 14 Amomon herba 472².28 Ammonis cornu gemma 668.18 Ammonitrum quid 651.31 Amor inuentionis cauſa 385.46 Amorem mitigantia, tollentigue 552.3 07 554.10 Amorem concitantia 560.5 Amorem inhibentia ibidem 7 Amores qua herba redeant 450.30 Amabilis qua ratione quis fit 405.23 Amatoria diſſoluentia 509.5
Amatorijs efficacia 240. 44 G 507. 27 & 508. 4& 158. 48 G 365·9 G& 457.34 489. 44 495.38 G 701.8 G 571.21 G 136.25
Amcœxnitates ſtudiorum quærimus, prologo libri 1 uerſu 51
Ampelitis terræ medicinæ 632.6
Ampelodeſme herba quæ 308.18
Ampelopraſon herba,& ex ea medicinæ
447. 41
Ampeloleuca uuæ genus 421.32 Ambpelos agria herba quæ 488.28 Ampelos agria quid 421.23 Ampelos herba à quo reperta 456.65
Amphiaraus quàdo,& ubi obicrit 287.38 Amphictyones quid 118.5 G 618.49 Amphimalla quæ,& quando 147.30 Amphimerinon febris genus,& eiuſdem re/medium— 520. 7 Amphion Catuli Qa interfector
632.36 Amphion pictor 620. 46 Amphionis ſimulacrum 636.17 Amphion quæ inuenerit 126. 31.33.34
Amphiſbenæ morſus remedia 380. 40& 548.18 550.12
Ampbhiſbenæ ſerpentis deſcriptio 136.35
Amphiſtrati ſtatuarij opera 636. 30
Amphiteatrum Romæ quale,& à quo 544.2
Amphitane gemma 666.24
Amphiteatrica charta unde 235.12
Amphitus Caſtoris,& pollucis auriga 83. 25
Amphoræ miræ lentuli 638.42
Amphoræ duæ conſecratæ 628,35
Amplitudo rerũ damno interdi eſt 24 1. 25
Ampullacca pyra 259. 11 Amuletum herba 463. 35 Amuletum, remedij genus*69) 18 Amulius pictor 624. 32 Amurcæ olei conſidcratio 2976
Amurca oliuæ quid 254. 45 255.17
Amurca ſemina perfundenda 32 7. 22
Amurcæ in arborũ medicaminibus 313. 17 E inde
Amurcæ medicinæ 426.23 inde
Anabaſis herba quæ 472.33 418.31 474·28 4590†29
Anagallis herba Ahacampterotis herba, qualis
Anachites, id eſt, Adamas 658.,19
Anacreontis poetæ mors 110.7
Anacdhomene uenus à quo picta621. 30. 46
Anaitidis deæ templum 587.36
Anagallidum herbarũ medicine 472.31 &ꝙ 475.29 477.28 G 480. 7. 14 G 474. 28
Anagallis herbæ conſideratio 466.— Anagyros herba qualis 487.14 Anaglo pha quæ 593.9 Anagnia capta Romanus populus ſtipendio
liberatur 598.5 Ananchitis gemma 670. 32
Anapauomenos ob amorem fratris moriens 622.37 623.22
Anaphoræ quæ 122. 2 Anarrhinos herba qualis 464.44 Anatarid aquilarum genus 170.40 Anatum incubatio mira 18511 Anatum uolatus qualis 180.59 Knates quo ſeſe purgant 138.22
Anates ex gallina natæ, mox aquam repe/
tunt 185.1 Anates futura præſagiunt 345.17 Knates Ponticæ ueneno uiuunt 453.15
Anatum in medicinis uſus 534.6 G 535.
Anaxagoras quando,& quid ab(1.48
eo prædictum 18. 34& inde Anaxagoræ de ſole opinio ibid. 39 Knaxander pictor 627. 7
Anaxarchi patientia, conſtantiaq;B 114.29 Anaxilaus medicus 630.,12 Anaximãder primus de cœlo ſcripſit 5.43
Anaximander quando ibidem Anaximander terræ motũ prædixit 24. 29 Anaxipolis poetæ carmen 249.21 Anaxilaus ſcriptor 347. 27 Anaximenes gnomonices inuentor 24.4 Ancæi pictura 622.9 Ancora nauis à quo reperta 127,1
Anchuſæ herbæ conſideratio, medicinæq; 408. 5. 19
Anchuſa herba quæ 490,1
Anchuſa herba qualis 229.22 G 393.43 Gꝙ395.19
Anconæ uinum quale 246.40
Ancus Martius Rex aquam in urbem ducit 555.9
Ancus Rex quot ſalis modia populo dedit
560. 37 Andrachne herba 239·3 Andrachne agria herba 467.43 Andreas medicus 413. 18 783.22
8TZ. Androbij pictoris opera 626.23 Andxrobulus ſculptor 603. 45 Androcydis ad Alexandru epiſtola de uino
246. 3 Androc des medicus cõtra ebrietatẽ 31118 Androc des pictor 619.28
Androdamas gemma unde dicta 666,1
C 547,12 ö Andro

Andvogni, id eſt, utriuſq; ſcxus homines 107.15 190.8 Andromedæ pictura 625.39 Andromedæ Cepheus pater ubi regnauit 101.10 Andromeda ubi beluæ obiecta 79.3.152.1 Andromeda liberta Iuliæ Auguſtæ 113.14 Androſacis herbæ conſideratio 486. 43 Androſemi herbæ conſideratio ibid. 45 Androſæmon herba quæ 488.1 Anemones hrrba 391. 41 395. 20 ꝙ 424.15 Anemones herbæ medicinæ 401. 3 per tota Anemona unde dicta ibidem 7 Anetha culinis et medicis naſcitur 369. 10 Anethum in Tyriaca 385. 19 Anethi natura, medicinaq; 379.3& inde Angeronæ deæ hiſtoria 39.49 Anginæ remedia 363.3 366. 4. 42 ꝙ475: 42 378.17 G383. 30. 440398.110 413.33 G 414.2 &ꝙ 429.18 G 425.18.38 ct 433.12 &7 439.2. 13 446. 6 451.4. 15 G 454.43 G. 457·8et 471.22 & 484.27 489.15 484. 49 & 495.47 502.1.4 G 506. 27 eꝙ 516. 4 541.9 G 558.39 G 573.33.35 588.34 G 607.15
Anguillarum conſideratio 158.17& 169.2 per totum Anguillis binæ pinnæ ibid. 11
Anguillæ& manu ueſcẽtes 66. 36& inde An guillarũ, nulla ſexus differentia 188.12 Anguillarum tergore prætextati uerberabantur 158.36 Anguillarum procreatio 167.14 An guillæ miræ magnitudinis 151.32
Anguin conſideratio, natura, medicinæ 531 2& inde& 541. 29 G 54 5. 27 Anguis quando ſine ueneno 531†2& inde Anguis cur Acſculapio dicatus ibid.5 Angues quando membranam exuunt& quo
modo ibidem 15& 138.9 G 139.19 Rngues ex ſpina hominis gigni 188.2 Angues ubi non nocrant 151.5 An guis paſcitur in ædibus Romæ 531.6 Anguium genus pulcherrimum ibid. 8 Angui inſunt multa remedia ibidem 4 Anguis qua herba oculis ſuccurrat 138.12 Angues et muſtelæ et ſues diſsidẽt 189.44 Anguinæ membranæ medicina 540. 13 Ahguinum ouum quod 529. 8& inde Anguini cucumeris cõſideratioz 63. 6p tota Anhelatorum remedia 413.33 Anicetum, id eſt, Aniſum 378. 12 Animal nullo cibo uiuens 509.7 Animal clariſsime omnium cernens ibid. 28 Rnimal per diem tantum uiuens 201.38 Animal quis primus occidit 127.15
Animal carens ſexus differentii 188.12
E inde Animali quolibet ubi ueſcantur 82,30
PE 4ARS P R I M A
Animalium nullus odoratus niſi pantheræ 389.17
Animaliumferitas quo mitigatur 450. 28
Animalia quam materià non attingant 272 23.31 0 273.8 32 G 280.26 313 320 322. 13 G 325. 32 427 19 &. 451.14
Animalium ſolertia 131. 27 per totum&
178. 40. gꝙ 373.27 Animalia ſapientiſrima quæ 415.8 Animalia omnia noſcunt ſibi ſalutaria præter hominem 1 485.25 Knimalia deus cur fecerit 497.33
Auimalium peregrinorum in medicina uſus 506.12 per totum
Animalium pauidiſsimum omnium 508.32
Animalium ferèẽ omnium in medicinis uſus 512. 23 per totũ&ꝙ 539. 36 per totum
Animaliũ inimicitiæ, amicitiæq́; 131. 22 per totum,& 180. 18& 189. 34 per totu
Animalium miracula 551. 49 per totum
Animalium terreſtrium cõſideratio, libro 8 per totum
Auimalium anima index 133.9
Animalia uiſu homines necantia 135. 47 x inde
Animalia quæq; commoda, aduerſaq́; natura norunt 137.20
Animalium pronoſtica 138.25
Animalia futura præſagientia 345. 13& inde 142. 7 138.25
Animalium prodigia 143.30
Animalia quæ uictimæ aptiſsima 146. 22 E inde
Animalia quæ ſacrificijs apta ibidem 46
Animalium quæ ſtultiſsima 148.9 1491
Animalia ſemifera quæ ibid. 26 per totum
Animalia media inter placida, feraq́; 150. 13 192.41
Animalia quæ quibus in locis non ſint 150.34
Animalia aduenis nocentia indigenis innoxia 151.4& inde
Animalia quæ minima 151. 16.20
Animalia maris cur maxima ibidem 2 0 per totum& 151. 45 per totum
Animalia putrefactione genita 167. 17& inde,& 188. 10 per totum
8
Animalia quæ nihil diſcunt 182. 24. per totum Animalia gula carcere coercere cœpit 183. 32 I in pedes naſci contra naturam 4.24 110. 11
anümain diuerſus coeundi modus 186. 28 &y inde
Animalia quæ ſingulos gignunt ibid. 38
Animalia cæcos fœtus parientia ibid. 45
Animalium uaria generatio 187. 29 per totum
Animqlinmi in tero ſitus ibidem per totum
Animalium aſtus 131. 27. per totum caput, e 136. 48& 137.14& inde& 138 46 G139.33 G141. 27 G 142. 5 & inde e 143. 1& inde& 148. 19 & inde&ꝙ 149.2&195.26 160. 49& inde 162. 14 165. 17 per totum 165. 33 per totum& 179.12 GB 566. 13 per totum
Animalium quorundam ſtoliditas 170.1 G &ꝙ148.9
Animalium ſenſus 188. 20 per toti,& 189 34& inde
Animalia terra uiuentiu 189. 7 eæ inde
Animalia in igne uiuentia 201.36 Animalium quorundam cibus& potus 189 16 per totum
Animalia ubi tota æſtate nõ bibunt ibid. 25 Animalia quæ diſsident conucniuntq; inter ſe ibidem 34 per totum Animalium ſomni deſc riptio 190,12 ber kotum caput Animalia quibus cibi exitus non eſt 201.18 per totum Animalium membrorum omnium deſcriptio 201. 44 per totum Animaliũ in pilis differentia 2 11.3 per tot Animalium per mammas differentia ibidem 24. per totum Animalia omnia à dextris partibus incedũt ſiniſtris incubant 213.24. Animali ex membris medicinæ 497. 42 per totum Animalia perfcctiora cæteris mundi partibus 105.2 5 Animalia cætera cur in ſuo genere ſimilia III. I 8 Anima carens, nihil uinit 216.33 Animæ poſt mortem conſideratio ſecundum Plinium 124. 47 per totum Animã cum corpore interire ſecundum Ply/nium ibidem per totum Animas humanas partem cœli ſecundũ Hipparchum 11.29 Animas quorundam relicto corpore erraſſe diu— 123.21& inde Animantia cætera, homine feliciora, ac eorũ cura qualis 3. 19& prologo libri 7 per totum Animi impetus cibo mollitur 414.20 Animi triſtitia quomodo tollitur 437.36 Animi pictura dà quo primum 622.30 Animi maxima indicia in oculis 203. 47 & inde
Animus in oculis inhabitat 204.1 Animus in corde 207.9 Animi ſubtilitas in ſanguine 211.3
Animi ſollicitudo quo propiciatur 500. 8 Animos miti gantia 414.14& inde Aniſi conſidcratio, natura, uſus, medicinæ
378.4 Aniſum uhi laudatiſtimum ibid. 12
Aniſum in Toriaca 385.19
Aniſo

1NDIb8
Aniſo panis conditur 328. 7 Anitiana pyra 259. 6 Anitianæ lapidicinæ 649. 13 Anitius Q. ædilis curulis 581.29 Anneus gerenus fungis peremptus 412. Anniam Roſcius ingenti emit(40 precio 118. 34 Annibal Alpeis exuperat 633. 14 Vide Hannibal Annius L. conſul 1212 Annij Plocami libertus 91. 7 Annij fœrcialis ſtatua 598.33 Annonqæ caritas unde 337. 29 Annorũ differentiæ apud uarios 121.18 & inde G Anni diem primũ lætis precationibus inuicem ſzuſtum ominamur 499. 43 Anni obſeruatio, ratioq; 4. 11& inde, e 121. 18& inde Annus ex quot diebus cenſtet 331. 48 Anni intercalares ibidem
Anni partes quatuor,& carum initia 333
& inde Annorum effectus 449.4 Annulorum conſideratio 580.27
ey inde per totum
Annulus à quo repertus fuerit ignora. tur ibidem Annul. cur ſiniſtramanu geſtatur ibid.31 Annul. antea unguli dicebatur ibid. 40 Annulus in gentis precij 660. 18 Annuli ferrei uſus 580. 29.36 e 652. 42
Annuli in quil us digitis geſtabantur 582.8 Annuli ex perſonarum conditione diſtincti
582. 32 e inde Annulis quidam uenena cludunt ibid. 17 Annulis qui literas ſignant 581. 48
Annulori gẽmæ uariæ ibid. 49& inde Annulorum autoritati forma quando conſtituta 582. 48 Annul. Romanoru tria modia 581. 41
Annulos maior pars gentium non habet ibidem 47
Anonymos arber 238.45
Anonymos herba qualis 417.20
175.3 ·per totum
Anonis herbæ deſcriptio Anſerum conſidcratio & 185. 33& inde Anſecres quo ſeſe purgant Ahnſeru cura ob capitoliu defenſum 529.30 Anſeribus, cibaria cenſores locãt Anſcris cum puero, puellaq́; amor e inde
138.22
175.4 ibid.
Anſerum iecoris bonitas ibid. 8 Anſeres in Germania optimi ibid. 17 Anſerum abſceſſus 176.5 Anſerum uolantium figura ibid. 6 Anſer pullis urtica mortif. 185.38. 40 Anſerum ingens auiditas ibid. 38 Anſeres fitura praſagiunt 345.24
Anſeris adipis medicinæ 363.41 22 365. 43
Anſeres quam herbã cxpaueſcait 391.31
Anſerum ouorum utilitates 529.21
Anſeres quo maxime ægrotant tempore ibidem 29
Anſcrum propter Gallos pulſos à Romanis honor ibid. 30& 175.·3
Anſerum in medicinis uſus 529.,20& inde 533. 34 G 5341 G 535.48 536.36 G 544. 45
Antæi,& Herculis certamen ubi 64. 35 Antachates gemma 665.37 Antandri balneæ 286.31 Antandri oppidi 8 in Platano 278. 4 6 Antelucanis quid agendum 334.24 Antennæ nauium ex abicte 284.5 Antennæ nauis repertor 127. 11 Anterotes gemmæ 664.19 Anthalium herba& eius uſis 394.10 Anthali herbæ medicinæ 4 ⁰0².2 Anthedon Meſpilorum genus 261. 45 Anthemis herba 395. 19. 36 477. 13
Ahtheræ medicamentum 441. 47 Anthericon herba 410.2 Anthermus ſcalptor 634.9 Antheus ſtatuarius 600. 40 Antheus medicus 498. 27 Anthiæ piſcis cõſid. 169. 15per totum Anthilis herba quæ 476. 48
Ant hollion herba, et eius medicinæ ibid. 47
Antho lon herba 4023 2 Antholo gicon libri 386. 43 Anthracitis lapis qualis 647. 20& 661. 49& inde, 670. 23 Anthriſc herba 394.15 G 411.16 Antropographus quis dictus 624.5 Antropophagi qui,& ubi 102.24. (7 106. 41. 45 Anthus auis 181.16 Anticellium herba 4⁰2. 3 Anticyricon quid 416. 19 Antidoti cõpoſitio 445.35 et 495·23 Antidoti Mithridatis cõpoſitio 433.21 Antidotum Mithridaticum 453. 14 526. 24. Antidotu in gredicẽtia 433.2100 434
4°& 458.46 et 471. 45 495 17 568.9 590.47 7165. 20 509. 20 526.24 537.27 ct 560.19 574. 15
Antidoti pictoris præceptor ac opera 625.30
Antigenes Tibicen 281.45
Antigonus ſcriptor 619.42
Antigonus ad quid uſus papyro 235.1
Antigonus ſtatuarius 603.36
Antigoni regis pictura 621, 42 et 622 20 621.24.
Antollides ad quid 484*3
PE ILII
Antimachus ſculptor 630.47
Antiochus rex cui ſimilis 11
Antiochi uxor ibid.
Antiochi regis dux quis 87. 10 88. 16
Antiocho perempto quid attum II1.2
Antiochus quo uſus contra uenena 385,22
Antiochus quintus regum 96.41 Antiochi geſta in India 88. 16 Antiochiæ lilium 388.; Antiochus rex à quo,& 4u0 Uras ſana
tus 524.31 Antiochi regis Elephantes 129. 11 Antiochi regis interitus 144.4
Antiochus Rex quoto urbis anno uictus 230. 45 Antiochi mater Apamia 96.7 Antiochus ab Octauio, antequam circnmm egrederetur reſpondere cogitur 598. 10& inde Antiochus Theombroto ſeruatus Antiochus ſeruus quidam Antipater ſculptor,& eius opa Antipater poeta, ac eius morbus Antipathes gemma 666.13 Antipathia quid 567. 27 658.7 Antipathes id eſtferri tẽperatura 609,44 Antiphilus pictor 624.7 G 636.18 Antipodum conſideratio 20.31 pertotã & 21.37 e inde e& 90. 42 Antiquoru uſus in unno 248. 42 per tou Antiquorum mira diligentia 429. 43 & 452. 36& inde 484. 35
118.8 632.32 59432 123.13
Antirrhinon herba qualis 464.44 4483.32
Antiſcoroden Alij genus 355.27
Antiſpodij conſideratio 608.15
Antiſtius Caius quando conſil 582. 49
Antobalis pictor 627. 22
Antoniam Druſi nunqua ſpuiſſe 113.32 Antoniæ Druſi erga murenâ amor 168. 31 Antonius M. patrem interfecit 253.34 Antonius M. librum edidit de ſua ebrictate ibid.& inde Antonius M. per temulentiam plurima orbi mala intulit ibid. 35 Anton. M. ſanguine ciuii ebrius, ibi. 35 Anton. M. uelo purpureo uſis 347.35 Antonius M. denario ferrũ miſcuit 592.·22 Antonius M. Nonium ſenatorem cur proſcripſit 660. 15 Antonius M. quando conſul 130*1 316. 23 0 12.19 Antonius M. iugo primus leones ſcbädit 1 133.37 Antonij M. cum Cleopatra epulæ fertili ſimæ 16 3. 5.& inde
Antonij M. de pueris ſa ſimilibus emptis hiſto ria
Antonij M. nauis Acciaco bello Eo heneide piſciculo retenta eſt
antonij I, bello quæ ſigna fata
111.16
555˙²3 12.3
Antonij

Antonij M. erga Cleopatraum in cena uenenum timentis hiſtoria 386.38 Antonij M. luxus 584·38 G 660.19 Antonij Mi. ſeritas, atq; luxuria 660.19 Antonius Caius in conſulatu Ciceronis collega 149. 27 Antonius Sopus,& eius luxus 584. 42 nnius Muſa Auguſti medicus 524.38
ꝙ 549210
Antonij Caſtoris laus,& hiſtoria 453.33
Antonij Caij ludi. 585.9 Antorides pictor S“ Anubis in argento ab Aegyptijs pingitur 592.1 6: Anulare color 617.27.38 Apamia Antiochi mater 96.7 Hpamenum uinum 247.26 Aparct as uentus 15.4 Aparine herba, qualis 487.27 Apate herba— 395,20 Kpathes qui dicantur 113.28 Apeliotes urntus 15,1 Rpeliotem, id eſt Subſolanum quæ ſpectare debent 343·8
Apelles pictor quo uſus colore 617.9 ꝙ 618. 1
Apelles magno precio didicit 620.30
Apelles quando,& eius excellentia ibid. 38 & inde ſæpe
Apelles quid erga Protogenem egerit, ibidem 48& inde& 621.31
A pelleʒ die quolibet lineam r ducebat 621. 14
1 expoſitis picturis, uitia quæ notaren tur in eiſdem auſcultabat ibid. 16
Apelles pinæit quæ pingi non poſſunt
862 2. 289
Apelles& in æmulos benignus 621.31
Epellis præceptor quis 621. 23& 624. 48
Abpellis nulla in tectorijs pictura 624. 27
Aᷓpellis aſtus, prologo 100
Apellis mors ucnere inexpleta 622, 1 E 627. 4 Kbelli tantum permiſſum Alexandrum pingere 621. 21 e inde& 118.19 Apelli Campaſpe Alexãdri amica dono data 621.265 Apenmnnus mons Cotinum arborem habet 293,20 Apenninus mons optimas habet arbores 284. 14 Reliqua quære parte ſecunda. Aper hedera ſeipſum curat 137. 3 Aper à quo ĩ epulis ſolidus poſitus 149.13 Apris indicis dentes cubitales ibiaem 23 Apri in medicinis uſis 516. 41 G517.25 E 517.17,27.34 G 520.29
Apri ubi non ſint 151. 1.2 Apri ubi muti 215.1 Aper fera 214.45 Apris fel non eſſe 208,2
“
Apri contra ſerpentes Fů12.23& inde
Apro ſuaurina grauiſsima eſt 516. 21 Aprorum ſapor cõmendatur 264.48 Apes 8 flores non attingunt 239.48 273.32 392. 23 E inde conſideratio plena capite quinto& ſequentibus libri undecimi Apes quos non pungant 3 71.30 Kpes quibus herbis delectentur 392. 18 per totum Apes præcipui quæſtus ibidem Apes oleæ flores non attingunt ibid. 2. Apes ægrotæ, quibus iuuentur ibid. 26 Apes ne fi giant 195. 29. 36 G399. 32 Apes quo flore maxime gaudent 399. 32 Apes Propolin ex quo ficiunt 440.6 Apes Crabronesq́; quos non ſerit 500. 48
Apes quo fugantur 505. 22 Apes ne quempiam attingant 552.2 Apes ſbarſe quomodo in aluearia reuertan/ tur ibidem 6 Apes precipuæ inter inſecta 191.37 Apes hominum cauſa genitæ ibidem Apes rempublicam conſilia, duces, moresq́; habent ibid. 40& inde Apes ſanguinem habent ibidem 45 Apes quando conduntur ibidem 47 per totum Apes unde mellig nem ſumant 192.5 A pes nullis floribus nocent ibid. 24 Apes quot diebus operantur ibid. 25 Apes prædiuinant futura ihid. 33 Apes caſtra imitantur ibidem 31 193,7 Apes quæ oderunt 194.35
Apes quomodo fœtus progenerent ibid. 40 e inde
Apes quot dicbus peragunt ſœtus 195. 8
Apum morſus remedia 364. 43 399 33 373. 28
Apum cibus, cum mel deficit 393.25
Apum exercitia, operaq; 191. 39& inde 192. 2& inde
Apum operis Hocabula 192. 10 per totum
Apum amatores ibidem 27 per totum
Apum in opere, ratio, curaq; ibidem 13 per totum
Apum prudentia ibid. per totum
Apum reges, imperatoresq́; 193. 17 195. 11& inde
Apum cellæ omnes ſexangulæ 193. 19
Apum ſomnus quando 194.29
Apum coitus uiſus eſt nunquam ibid. 41
Apum incubatio, fœtusq́; primus ibid. 40
Apum abortus quis 195.10 Apum mirum 392.28 Apibis qui nocui uermes 122
Apes furto detracłæ mqie ſruclifccant 356.33
Apum regis deſcriptio 195. 11.20 Apum oſtentum ibidem 32 Apum una dependens ibidem
Apes in ore Platonis inſintis ibidem 33 Abpes ſine rege eſſe non poſſunt ibid. 37 Apum inter ſe pugna ibid. 49& inde AKpum genera plura 198. 2 e inde
Apes ruſticæ,urbanæq́; ibidem
Epes quæ optimæ ibidem 3
Apes ubi albc ibidem Apibus cur datus aculeus ibidem 7 & inde
Abpum inimica ibidem 10. 26& inde . 392. 23 Apum morbi Apes definctas, aliæ ſepeliunt ibid. 20 KA pum continendarum ratio ibidem 41 per totum 1
Apibus auditum ineſſe ibidem
Apes æris tinnitu gaudent ibidem
Apum quæ uita longiſsima ibid. 44
Apes qua arte reuiuiſcant ibidem 45 Ex inde b
Apes quomodo reparentur ibidem, &x inde
Kpes iuuencorum corpore reparantur ibidem 27
AKpes nullum cadauer attingunt 197. 9
Apum lingua qualis 206.23
bᷓ pex quibus ineſt ö 201.46 & inde
Aphace herba qualis 394.17. 1800 395 20. 23. 41 488.2
Aphoe piſcis. 561.15 578.36 Aphytacores vphon⸗ 556.14. Aphrodes herba 495-10 Aphrodiſiace gemma 666.27 Aphrodiſtus ſtatuarius 636,37 Apbrodite Venus appellata 634.31 Aphron herba quæ 379.49 Aphronitri conſideratio 563.4 Aphronitrum quid 632.14
Apiaria quam partem ſpectare debeant 3315 1—
Apiaſtri arboris deſcriptio& medicinæ 372. 8
Apiaſtrum ubi uenenatum ibidem Apiaſtrum herba 390.30 Abpiaſtro herba, apes delectantur 392. 19 Apiatæ menſe Citreæ 237. 3 Apicæ quid 148.6
Apicij M. luxuria 357.6& 157.35 Apicij Marci inuentu 149. 56 G 157.38 2 182. 45
Apilaſcude aurum 586. 25 Apioſiſchas herba qu- 475. 46 Apyrina punica qualia 429.14
Aporinon punici mali ſpecies 238. 17 -& 429. 14
Apyron unguentum quale 391. 48 Apꝰron quid 630.6 Apyroti, gemmæ 661. 21
Apis bouis conſideratio 146. 30 per
totum, Apis bog deo ab Aegoptijs colitur ibid. Apis
106. 19. 26 per totum

Apis bœuis delubra ibidem 35 K pis bos, re ponſa priuatis dat ibid. 46 Abpis bouis natalis feſta ibid. 43 Apiſtos gemma 666.27
Apij herbæ conſideratio& medicinæ 359
26& inde,& 371. 40 per totum Apij mirum ibidem „pium tardiſgime naſcitur 366.7 Apij ſemine uinum conficiunt 250. 13 Apij uſus,& natura 362.4
Rpij ſatio, curꝭ,uſus&c. 359.25 G inde pij corona, coronantur uictores Nemeæ
ibidem 28 Apij ſumma auctoritas 371.44 Apij ſexuum aifferentia ibid. 45 Apij uſus in cibis nefas ibid. 47 Apium menſis feralibus defunctorum dicatum ibidem Apij nocumenta ihidem
Apium cur nã inter nefſtos fruticẽs 372.2
b Kpium in Toriaca 385.19 Aplyſiæ Spongiarum genus 166.15 Apocꝰni frutex qualis 444.23 Apoconon quid 570.4 Apodum auium conſideratio 180. 47
per totum& 213.48 A podis auis in medicinis uſu 543,38 Apographon pictura 625.11
Apollinaris herba quæ 456.8 g 482.13 Apollinaris herbæ medicinæ 482.45 Apollinis ſimulacrum ab Antonio Epheſis ſublati,& ab Auguſto reſtitutũ 601. 18 Apollinis ſimulacrũ 60z. 17. 25. 39,43 603. 17 634.5 G 635.20.21 pollini laurus ſacra 217.7 E pollini grata laurus 266.15 Apollinis templum Vticæ ex qua materia 285. 43 Apollinis cum Marſia certamen 287.89 A pollini Hyacinthus dilcctus 391.45 Apollinis& Neptuni ſimulacrum 635.18 Apollinis& Dianæ ſimulacrum 636. 28
Apollo Archilochi poetæ interftctores arguit 116. 24 Apollinis Delphici cortinæ 597.5
A pollo Delius ubi precipue colitur 60. 29 Apollinem Capitolinum Lucullus M. unde Romam aduexit ibid. 41 Apollinis Palatini templum 597.6 Apollinis Citharedi, ſerpentemq́; perimen/ tis ſimulacrum 601. 26 Apollinis marmoreum ſimulacrum à quo634. 5 88 Apollinis Palatina ædes ibid. 19 et 653.35
Apollinis filia Phœæmonoe 170. 40 Apollinis filius Arabus 125.43 Apollinis coloſſus unde Lucullo translatus
Romam 599.32 A pollinis palatini ſimulacrum 63 5. 23 Apollinis fons,& in eo mirum 566. 39
Apollinis oracuo, Socrates pralatus cun/1 N D ICI S
ctis 1127 1.32 A pollinis oraculum 120. 44 per totum A pollo Eboreus ubi 124.21 Apolloniatarum piæ fuſsilis. Apollo Dinus qui 566. 40 Apollodorus medicus qd de uino 247.29 Apollodorus ſculptor 603.25 Apollodorus pictor quando 619. 5.13 Apollodori medici duo 364.27 &pollodori in grãmatica excelltia 118. 4 Apollonides gemmarum ſculptor 553.21 A pollonij pictoris opera 636.18 Apollophanes medicus 4⁰9.5 Apoſtematum remedia 541·36.46
7 564. 24 Apoſcopenon quid 626.21 A. Poſtumius dictator quid apud Regillum
lacum 583.30 Apothecæ uinariæ 249.17 &ͤpoxyomenos quid 601.40 Appendix ſpina qualis 445.37 Appendices quid ibid.38 Appetentia in cibis 377. 7 378.10
400.21 0 418.26 420. 44
423.1432. 44 7 445.5 G 449. 20
Appetentiam ciborũ quæ reſtinguut 414. Appiana Braßica 357. 39(30 Appiana Cotonea 258.31 Appianæ uuæ unde 243.2 G 248.3 Appianum coloris genus 618.36.44 Appiæ aquæ cur dictæ 644.35 Appius lunius conſul 142.38
Appłus Claud. Cæci nepos quando conſul
254. 11 Appion Cymbalum mundi appellatus pro/ logo 95 Appion gramaticus 621.36 659.36
Appluda quid 322.26 2 Apronia herba& eius medicinæ 422. 6 Aproniana ceraſa qualia 263.29 Apronius Lucius 209.49 Aproxis herba qualis 449.34 Aprugni quid 149.13 Apua piſcis M 561.15 Apuleia M. Lepidi uxor 117.47
Apuliæ Atabulus uentus contrarius 310. 25
Apuſcorus magus 538.14
Aqua quo mox refrigeratur, nec feruet poſtea 570.25
Aqua quo feruere uideatur ibid. 4
Aquæ proprietates 19.29
Aquam rotundam eſſe 20.36& inde
Aquarum motus cauſam lunam eſſe 27.39 per totum
Aquarum miracula 30. 26 per totum 552.18 per totum
Aquæ colores mutantes 29. 48 G inde,
& 553 ·23& inde Aqua inebrians ubi 30.4 Aquæ potæ perimentes ubi ibid.7 Aquam ex lentre pellentia 49⁰0/23
HL 1 II1
Aquæ potus ſaluberrimus 252.43 Aquæ potu cuncta utuntur animalia præter Aquæ nullo ſapor. ſucusq&;, aut odor 264.1 Aquas quæ arbores odere 273.3 2 Aquas quæ arbores ament ibid.;4 Aqua ſuffoſſa quæ ligna diu durent 286.3 Aqua quæ ligna cito marceſcant ibid. ⸗7 Aqua quõ ex uino extrahi poſait 289.38
Aquarum differentia magna 330,16 Aquarum futurorum præſagia 345. 5 & inde
Aquas omnes, non omnibus licet bibere S.,8ö
Aquæ quæ optimæ ad ſata irriganda 36r 24& inde
Aquæ inſalubres potu quo purgantur 375. 21
Aqua quomodo addenſetur, atque lutrſcat 382& inde
Aqua miræ naturæ in qua ſcilicet nibil mer/ gitur 72. 31. 32 95.30 554 17& inde 8
Aqua pluuia tantum utentes 102.21 103. 16, Aqua pondus ſuſtinens omne 95.30
OH 554.17& inde Aquam, quã reges Parthorũ bibunt 35.22 Aquis herba naſcens Sion dicitur 411.28 Aquæ amaræ quomodo dulces fiãt 435.26 Aqua quo glacietur 445·47 449.²29 Kquæ mulſæ conſideratio& medicine
414 10
Aqua dentes decidere ficiens 45441 Aquæ inueniendaæ ſignum 472.4
Aqua quæ accendũtur 646. 41 G 662.3 e 588. 46
Aquarum impetus quo ſiſtitir 509:8
Aquarum uis maxima 552. 20& inde
Aquarum beneficia ibidem 27& inde
Aquarum differentiæ, diuerſitatesq; plures ibidem 34 per totum
Aquæ hominibus ſalubres ibid. 38& inde
Aquæ calidæ, balneisq; aptæ ibid. 34 et inde
Aquarum medicinæ ibidem per totum
Aquæ uini uſum adimẽtes, quæq; ebrietatem
inducunt 553. 427 E inde Aquæ quæ utiliſeimæ 555.4 E inde Aquarum leuitas ibid. 7 inde Aquæ quæ ſalubres, uel contra ibidem 4 per totum Aquarum toto orbe ſaluberrima quæ 655.4 Aqua uirgo Rome ibidem 10& inde
Aquas quærendi ratio ibid. 14 G inde
Aquarum ſubterranearum ſigna ibid. 15
Aquarum naſcentium, aut deficientinmtempus 557.5 ber totum
Aqua quando dulcior ibid. 11& inde
Aqucæ tales, quales terræ per quqs fluunt ibidem 13
Aquarum mira mutatio ibid. 25 ber totum
Aquarum

Kquarum calidarum uſus& medicinæ ibidem 49& inde. Aquæ marinæ in medicinis uſus & inde Aquæ ductus cõſideratio ad iaq; inſtrumẽta 557. 40& inde Kquæ ductus Romæ 4 quo Aquart ductus ex quibus lignis 286.32 Aquatica quæcunq; frigidiſima 285.17 Aquaticium quõ græce dicatur 248.24 Aquaticorum fruticum& calamorum conſideratio 280.39 per totum Aquatilium conſideratio libro9 per totum Aquatilium tegmẽta plura 155. 10& inde Aquatilium ſenſus 165. 22 Aquatilia inter initia uiſu carent 168.3 Aquatilium inimicitiæ e; amicitia 169. 44& inde Aquatilia pauca pulmonem habẽt 207.35 Aquileges qui 472.4. Aquatilium medicinæ 32 libro per totum
279 5
Aquifolij arboris Baccæ 263.23 et 273.19
Aquifolio arbori non decidunt folia 274. 5 Aquifölio folia aculeata ibid. 47 275.2
Aquifolius quando germinet 28354 Aquifoliæ arboris medicinæ 445.47 Aquifolia arbor quæ 490. 20
Aquilarum conſideratio, natura, genera capite 3& duobus ſequentibus libri 10 Aquilæ mirum 727
Aquilarum nidis actites lapis reperitur 171.15 G 547. 24
Aquilas non parere ſine aetite lapide 647. 26
Kquila pullos ad contuendum ſolem cogit 2196929 535.36
Aquilæ in medicinis uſus ibidem 37
Aquilæ fœtus ſuos nõ alunt, ſed fugant 170 32Go']
Rquilæ quo ingenio teſtudines frangunt 170. 42
Aquilæ ubi nidificant, quotue oua pariant 171. 17 8
Rquilarum pennæ, mixtas reliquarũ auium
pennas deuorant ibid. 28 Kquila non fulminatur ideo Iouis armiger
credita eſt 18.16 7 171.29 RKquila in Romanis legionibus 171.31 per totum Aquilarum prælia cum quibus ibid. 36 Aquilarum cum dracone puguna ibid. 38 Aquilæ cum uirgine mirum ibidem 41 per totum Aquila Ioui ſacra ibidem 44 Aquilarum oua quæ auis frangat 173.34 Aquila in Rhodo nulla 177. 22
Aquilarum incubatio, quotq́; pariant 185. 44& inde 1G
Aquila& olor inimici 189.36 Aquilæ piſces 158. 4 Aquilæ ſigni ortus 336. 9 G 337. 22
e 338. 24
9
6544.43
P R M 4A
P AN S
Aquilæ ſigni occaſus 146. 49 334.17 Aquilij C. equitis Romani ac iuriſperti domus 289.16 Aquilij ducis capti, aurum in os Mithrida⸗tes infundit 584.34 Aquilo uentus interdum Eteſias uocatur 343.2 Aquilo ſalubris 291.13 15.45 Aquilo uentus 15.4.43.46. 49 Aquilone flante quæ agenda& quæ non 342. 4;5& inde
Aquilone quæ gaudent 290. 2 342. 44& inde
Aquilonem uites& arbores ſpectare debent 291.9 343. 4.
Arabiam Romanorum quis primus ſubegit 89.46 101,3 221. 38. 222. 22
Krabia Klexandro uicta
Krabia fclix cur dicta 224. 20. per totum Arabiæ peculiaria 223.49 AKrabia ſuibus caret 149. 24
Arabiæ gemmæ 661. 10.12 662.5& 663,14 7 6564.49 666.17. 19 0 669.33 670. 41 1
Reliqua quære parte ſecunda
Arabica reſina qualis 251. 33
Krabica gemma qualis 666.15
Arabicæ arbores ex quibus ueſtes fiunt 220. 19
Krabicæ ſpinæ medicinæ 445.8 Krabicus adamas 657. 45 Krabicum linum ex quibus 347.6
Arabici maris fertilitas lapidum 224.27
Krabicæ alites quæ 666,20 Krabus lapis qualis 647.42 AKrabus Babolonis& Apollinis filius 125. Kracidna herba 394.13.““ Kracos herba 1 ibidem Krachnes mulieris inuenta 125. 42
Arancorum conſideratio, natura, genera
197. 43 per totum Araneorum in texendis telis fertilitas ibid.
49& inde
Kraneus uermis infeſtus oliuis, uitibusq; 310. 15
Kranei muſcarij in medicinis uſus 535.26 & 537:·8
Kraneus ædium ruinas præſentit 138.29 Aranei mures ůbi uenenati 150.45 Kraneus ſerpentibus inimicus 189. 49 Araneorum pedes quales I42
Araneorum telæ mirum artificium 198 & inde
Araneorum cum lacertis pugna
Aranegrum futuri præcognitio ibid. 18
Krancarum partus qualis ibidem 20
Kraneus Lycus 542. 48 G747. 4
Araneus Phalangius parentes conſumit 198.23 1
Araneus peſtiferum animal 166.44
Araneorũ morſus remedia 366,32 G 370
ibid. 16
1 C 372.16 G 373. 28 G 377,17
44 381.23 et 397.7 0399.1.34 401.3 409. 32 G 432. 2 G 434. 2 G44114 G 442. 6 G& 4464.16 568. 19 G 569.26& 675. 32
Araneus piſcs 578. 37 166.44
Arandi tempus quod 292.36& inde& 334.47 G 328. 45 per totum
AKrandi diſciplina 328. 15& inde per totu
Krandum quantum uno pare boum die una 339. 11
Arandus quoties ager ſit 328. 47& inde
Arare minus quaàm uerrere cenſoria caſtigatio 316.38 Krationis inſtrumenta plura 328.,33 Arator incuruus arare debet 229. 17 Aratoris prouerbium ibidem Kratrare& artare quid ibidem 33 Aratrum à quo repertum 126,10
Arbela celebris Alexandri uictoria 22. 48 Arbores piſces 151.-48 578.30 Arborum cultura à quo reperta 126. 9
Arborum ramis antea coronabantur in ſacris 385.43 Arbores inter ſe amicæ 373. 11 Arbores ſummum munus homini datũ olim
creditum 216.,37 Arborum uſus uarius ibidem 38.47 en inde per totum Arbores numins templa ibid. 4 7ct 217. 7 Arbores numinibus dicatg 216. 48 Arbores deorum ſimulacra ibidem
Arbores primum hominum alimentum ibidem 38& 217.3
Arbor uinum potat 217.21 Arborum abortus quomodo ibid. 43 Arborum magnitudo mira 218.12.31
7 334.20 ct 267. 15& inde, G272 13 per totum
Arbores Indicæ quales 218.12 G 107.38
Arbor quæ incendi nequit 218. 23 Arbores lanificæ ubi 220.13 Arboribus folia ubi non decidunt ibidem 24 0 274.11 Arboribus ſexu ineſſe 231. 23 276. 47 Arbores auſpicate 238. 45 Arbor peſtem denuncians& animalibus letalis 8 ibidem 47 Arbores neq; aqua, neq́; igne corruptibiles 239.1
Arbores in mari 240. 13& deinde
Arbores indociles quæ dicàtur 2 41. 6 Arborum liquores qui præcipui 253.45 Arborum frugiferarum natura 254. 5
per totum Arborum frucłus uix numerari poſſunt
257. 17 Arbores paruæ poſt autunmum fimo conte/
guntlir& quart 260. 41 Arborum ſucci conſideratio 264. 8
per totum 8 Arbores pomiferæ quales 266. 42
5 Arboribust

Arboribus ſine,qualis eſſet hominis nita ibi/ dem 49
Arbores ůbi nullæ 267. 2
Arborum fertilitas ferè alternat 268.30 Arbores boletos fe᷑rentes 259. 38 Arbores panos ferentes ibidem 48 Arborum quarũ ſint in uſu cortices 270, 8 per totum Arbores cur à natura genitæ 272.13 Arborum tuber ibidem 43& inde
Arbores quos ſitus& loca ament 273. 18 per totum
Arborum diuiſio per genera pber totum
Arbores quarum folia decidant,& quarum non ibidem&᷑ 46. ibid. per totum
Arbores ſylueſtres urbanæq; ibid. 42 Arbores urbanæ cur dictæ ibid. 43 Arbor non germinans ante mediam æſtatem
274.8 Arboribus nullis dbi nunquam decidunt fo/ lia ibidem 11 Arborum foliorum natura tempus&c. ibid. 13. per totum Krborum conceptus, partus, educatio 275. 17& inde G Arborum gaudium flos eſt biem r
Arbores quæ dam non florent ibid. 23
Arbores cito tardæq; germinanter ibid. 13 per totum
Arbores quo tempore fructus ferant 276. 20.& inde
Arbores ſemper fructum habentes ibid. 25
Arbores quæ nullum ſemen aut fructum ferunt ibidem 30
Arbores quæ& quare infelices dicatur ibi. 32 441. 43
Arbores quæ religione damnatæ 276.32
Arbores nouellæ quamdiu fructum non ferüt ibidem 35
Arbores quæ facillime fructum perdant ibid.
Arbores infructuoſæ interdum loci uitio ibidem 45
Arborum rami uarij
Arbores biferæ, triferæq;
tum& 330.14
Arborum partes uariæ ſructum gerunt 116
Arbores quæ maturius ferant
Arboris corticis conſideratio per totum
Arborum radicum conſideratio ibid. 19
Arbores prodigioſe ibid. 40 per totum
Arbores collapſas ſua ſponte reſurrexiſſe
tbidem
Arbores quibus naſcantur modis ibidem
479 294. 30
Arborum partes ſimiles partibus animaliu
2282. 48& inde& 309.14
Arborum cædendarum tempus 283. 27 & inde G
Arborum altiſ imæ larix, abiesq́;
278. 14
ibid. 18 278. 14
294:5
INDrTC;Ĩ8
Arbor ampliſsima ubi uiſa
UHrborum plantandarum ratio
Arbores robuſtæ& deteriores quibus locis ibidem 11 Arbores quas& cur teredines non attingat 286. 13& inde Arborum centra, id eſt durities dauo ſimilis inimica ſons 284.20 ibid. 28 Arbores ſpiſſæ, graues, lenes ibidem 45 & inde Arbores non fluitantes in aquis ibid. 47 Arbores duriores& earum uſus 285. 4 Arbores calidiſsimæ& ex quibus ignis excutiatur ibidem 13 Arbores ſiccæ& earum uſis ibid. 22 Arbores molles fragilesq; ibidem 25 Arbores cariem uel uetuſtatem non ſentien/ tes ibidem 28& inde Arbores æternæ quæ putentur ibid. 30 Arbores infeſtantium genera quatuor 276. 13 per totum Arbor arbore inte gitur luxus cauſa 287. Arborum atates& quæ arbores mi,(14 nime durent ibid. 24 per totum Arborum quarundam uita immenſa ibidem Arborum miraculum ibidem 40 G 311 44& inde& 25.34 Arborum uitæ breuiſsimæ 288. 3 Arbores quæ in terra gigni non poſſunt ibidem 15 8 289.34
Arborum pretia mirabilia
Arborum leges ibidem 39
Arbores quod cœlum naturaliter affectent 290.2 per totum
Arborum fitus& quas in oras ſpectare debent ibidem 41
Arborum cum cœlo& terra 29— per totum
Arbores quibus modis proueniunt 294.30
Arbores quibus modis ſerantur ibidem per totum
Arbores qualiter diſponendæ ſint 296.13 x inde
Krborum ſcrobes qualiter faciendæ ibid. 19
Arborum transferendarum cõſideratio ibidem 2. per totum
Arbores qua ætate transferendæ ibid. 35
Arbores translatæ eundem quem ante habebant ſitum ſeruent ibid. 38
Arborum quæ umbræ noxiæ& quæ utiles 297. 16
ibidem 11 per totum
Arborum inter ſe diſtantia atque interualla ibidem per totum
Arbores quæ tarde quæq; celeriter creſcant ibidem 42 per totum
AKrborum ſationis conſideratio 298. 16 per totum
Arbor una in alia ibidem 18
Arborum inoculatio quomodo reperta ibi/ dem 21 Arborum inſitio quomodo reperta ibid, 25
Arboribus infeſta
P L I MNIAX NF 8
Arbor omni genere pomor vnaſaz 360,13 Arborum ſerendarum tempora tria 301.31 Arbores quæ ſocietate gaudent ibid. 42 & inde ARrborum morbi 309. 6& inde Arbores quibus& quando proſunt frigora ibidem 9 290. 4. 3 Arbores hominibus ſimiles 309. 15& in Arbores quæ uermibus infeſtantur ibid. 23
Arbores quæ cortice detracto moriantur& quæ non ibidem 34
Arborum ultima uenena 311. 11
Arborum prodigia ibidem 14 per totum 25. 34
Arbores ſpeciem mutantes, ſeſeq; in alias uer tentes 311. 17
Arbores loquutæ interdum ibid. 24
Arbores in ſtatuis aris, uel in alijs natæ prodigij loco ibidem 27
Arborum morbi remedia ibidem 37 per totum e 312. 12& inde
Arbores ſteriles quomodo iuuentur ut fructum ſerant ibidem 21
Arborum medicamenta 313. 6 per totum
Arbores religioſæ qualiter ſuccidi poſſunt
ibidem 36 Arhbores ubi ſub ſeinuicem 330. 10& inde Arbores quo cædendæ tempore 341. 45 Arborum mira altitudo 103. 19 107.38 Arbores potum ferentes 103.23 Arborum utilitas 419.32& inde Arborum fructus, primus cibus hominum ibidem 34 Arborum e ad arbores attinentium medicinæ 428. 39 per totum Arborum urbanarum medicinæ libro 23 ber totum Arborum ſolueſtrium medicinæ libro 24 per totum
Arbores quomodo difjcilius eeah cele⸗/
riusq; areſcant 435. 2‧
Arbuſtorum cõſideratio& eoru ratio 307
17 per totum Arbuſtum qualiter diſponendi 296. 8.14
Arbuſtorum putatio quando& qualiter
307. 24 Arbuſtis cõuenietes arbores ibid. 21&inde
Arbutus id eſt unedo arbor 263. 16 G Arca uuæ ſpecies 243.36 Arcadia non gignit thymum 391.2 Arcadiæ uinum mirum 251.3 Arcadum anni trimeſtres 121.19
Reliqua quære parte ſecunda Archelaus Cappadociæ rex 656.47 Archelaus circa agros colendos intentus
315. 42 Archelai pictura Archeſilas pictor
622,20 627.8
Archeſilaus pictor Lnculli fimiliaris 6238
8 524,47
310. 11& circa
Archeſilai
—

—
Archibellion herba quæ 40⁰8. 19 Archibius ſcriptor 339.21 Archigalli pictura 620.1 Archilochi poetæ interfcctores Apollo arguit 116.24 Krchime dis laus interitusq; 118.14
Archeſclai ſtatuarij opera 636 As en inde Archeſitæ ſimulacrum 636.15 Archezoſtis quid 421.33
Krchexoſtis herba quæ qualisq; 479.35 & 484.28
Architecti materiæ idoneæ 286. 25& inde Arcios perſonata herba quc 462. 41
ꝙ 463. 29 Arction herba qualis 487.32 Arcion herba 463. 29 Arcturi exortus 1132
Arcturi occaſus quàdo 336. 7. 10 337 25 G 341. 2 146.49
Arcturi exortu tempeſtates ſierri 338.6
Arcturi ſydus procelloſum 1814
Arcturum herba qualis 87.382
Arcus cœleſtis conſideratio 18. 45 ber totum
Arcus cœlestis circa ſolem uiſus aliquando
11. 49
Arcus cœſeſtis quando aliquid portendit&
quando non 18. 45 per totum Arcus cœleſtis quid ibidem 46
Arcus ccœleſtis quando fiat& quando non
ibidem 49& inde Arcus cœleſtis ubi quotidie apbaret 19. 18 Arcu cœleſti tacta terra halitu mirum emit/ tit 292.33 Krcus cœleſtis duplex, pluuiã ſignat 344 Arcus cœleſtis mirum 226.40(32 Arcus cœleſtis uis 445.34 Arcus quo utimur à quo repertus 126. 15 Arcus ex genitalib. camelorũ ubi 214.17 Ardentia ſemper loca 30. 36 per totum G&31. S per totum Ardea auis futura præſagit 345. 25 Krdcolarum conſideratio 185. 42& inde . 189. 40 ◻ 203, 28& inde Ardeolarum quando optimum augurium 283329 Ardeolæ amicæ cornici Ardeolæ auis in medicinis uſus Ardices pictor 614. 19 Areæ diſpoſitio qualiter 329 25 Areæ meſsium amurca ſubiguntur 257.4 Krellius, pictor 624. 29 Areopagitarum ſculptura 504.36 Areſcon ex“ mas 109.20
190. 4 F. 18
Kreſcuſa mulier in marem uerſs ibidem Aretij oppidi uua qualis 244.5 Aretia uaſa 628. 32 Areum oleum ad quid 448. 44 Arganthonij regis ſenectus 121.12.21 Argathꝰlis auis qualis 179.9 Argematis morbi remedia 535.39 Argemæ morbi remedia 379. 45
P A4 P R I I
Argemon Mineruæ herba 451.26
Argemone herba 4⁰1.9
Argemoniæ herbæ conſideratio 462. 30 & inde
Argemoniæ herbæ medicine 471.23& 476. 13 G 477. 34 478. 32 G
479.34 G 481. 13 g 482. 44 G
483.6.
Argenos gemma 674. 48
Argenti conſideratio 589.3& inde
Argentum à quo repertum primo 125.47
Argenti copia ubi 89. 23 90. 7 C 6 589.7 92.32
Argentum quando primũ Romæ 684.13. 22
Argẽto à quo et quãdo æs immixtũ ibi. 24
Argentum ubi maxime reperitur 589.7 & inde.
Argentudà quo habendum inhibita 184.37
Argentum ſemper in auro reperiri 587. 25
Argentum quod optimum 589. 3& inde
Argento nigræ fiunt lineæ ibidem
Argenti ſpumæ conſideratio 590. 1& inde
Argentum quomodo inauretur 591.39 Argenti differentiæ duæ ibidem 47 Argenti bonitas ibidem 48 Argenti probatio ibidem Argentum Aegyptium quale 592. 16
Argentum in quibus ornamentis 594.20
ber totum Argenti cœlandi ars ibidem 25 Argentum quid 610. 36 Argentum in ſe trahentia 677.13
Argentum cælatum d quo Romæ 653.37 Argenti uiui cſi deratio 58 89.1 9& inde Argentum uiuũ omnium reru uenenũ ibid.
Argentaria Creta qualis 293.15. 632. 29 Argentea coronad quo primumm 386.6 Argenteus nummus quãdo Romæ 584.27 Argentei denarij nota qu ibid. 17& inde Argenteri uaſoru luxuria 593. 7& inde Argentei mulicrum lecti ib:d. 27 Argenteæ lances centum librarum ibid. 31 Argenteari ſtatuari uſus 59 4k 13 per toti
Argentei currus ibidem 15 Argenteæ ſœminarum compedes ibidem Argentoſum aurum quale 588.40
Argollæ albæ conſideratio 292. 2 per toti
Argolla uina condit Græcia 251.22 Argolla terra uineis utiliſima 291. 21 Argolla ex quaà imagines funt 627. 49
Argyritis quid 590, 2 E& inde Argyrodamas gẽma 666. 11 667.45 Argius ſtatuarius 600.,31 Argo nauis ex eone arbore fäcka 238.49 Argonautæ in Italia 46.37 Argonautarum ſimulacrum 603.14 Argonautarum pictura 128 Krgonautari lapis Cxici relictusẽ 42².34 Kriadnes pictura 522.38
Ariana gens,& in ea lachromaru ſpina 119 Arianis herba qualis 450.4
64
Ariciæ uitis maxima 242. 6 Aricinæ ualles 358.10 Ariena pomum 218. 42
Aries quõ fœminas uel mares generet 147. Arietis frrocia quo cohibetur ibid.)( Arietis cornua defoſſa, aſparagum gignunt
359.1 Krictis mirum G 552. 7 Arietis in medicinis uſus 545. 8. 28 545. 13 Krieti naturale agnas faſtidire 147. 4 Arietum optimorum forma ibid.8ͤ AKries machina bellica 126., 21
Arietis piſcis conſideratio 152. 13& 165. 38 per totum& 578. 32
Arinca frumenti genus in Gallia 321. 5
Arinca& ex ea medicinæ 415.18
Arion citharœdus à Delphino peruectus 154. 1
Aris herbæ deſcriptio& ex ea medicinæ 449.5
Ariſtaltea maluæ genus 381.21 Ariſtandri de oſtentis liber 311. 23 Ariſtarete pictrix 627.15
Ariſteus primus mel cum uino miſcuit 245
Ariſtei anima uiſa 123,23(28 Kriſtida herba qualis 492.34 Ariſtides ſtatuarius 600.31 Ariſtidis ſtatuarijopera 602.33 Kriſtidis pictoris opera 622. 29 2 623.38 Ariſtidis iris imperfccta 627. 3 Ariſtidis inuentum 624. 45 Ariſtidis præceptor 620.23
K riſtidis tabula ingenti empta precio 1184 22. 615. I11
Ariſtippus Philocharis flius 615. 36 Ariſtippi pictoris opera 623. 46 Kriſtobulus pictor b1 Ariſtocles pictor 623. 39 Arictoclides pictor 626.18 Ariſtodemus ſtatuarius 603.48 Ariſtodemus pictor 623.30 Ariſtogeton medicus 487. 22
Ariſtogiton torannicida 114,21 G 597. 19 602.24.35
Ariſtogitoni ſtatua poſita 597. 10& 602. 24. 35 Ariſtolaus pictor 626, 12. Ariſtolochiæ herbæ conſideratio 461. 42. 43 462.22 1 Kriſtolochiæ herbæ ætas 497. 22
Ariſtolochiæ herbæ medicinæ 472. 18.2 4 2 423.8& 475.13 G 479. 25&
480.6 481.2.49 483.28
Kriſtomachus apum amator 1988
Ariſtomachus ſcriptor 239.42 G 251.21 Ariſtomenis fortitudo 207.21 Ariſtomenis cor hiuſutum ibidem Ariſton ſculptor· 594:34 G 603. 41 Ariſtonidas ſtatuarius 609. 2 Ariſtonides pictor 627. 7 5 2 Ariſtophanes

388.23
Ariſtophanes poeta
Rriſtophanes Furipidi qd obijcit 41.15
Ariſtophanis grammatici amica 129.24
Ariſtophontis Ancaus ab apro uulncratus 626. 21
Rriſtotelis laus& eius quinquaginta de ani
malibus libri 132. 30& inde Ariſtotelem imitatus Plinius ibidem Rriſtotelis patria ab Alexandro reſtiluta 116. 23 Arxiſtoteles cõſcius Alcxddri mortis 552.11
A riſtoteles uir miræ ſubtilitatis 342.48 Kriſtotelis mater 623. 24. Ariſtotelis heres 628. 32 Ariſtotelis filia 524.31 Ariſtratus tyrannus 623.36 Armenica pruna quæ 257.45 Armeniaca arbor quando floret 276.5 Armenium color 615. 48 G 617. 30 Armillæ quibus dabantur 783.28 Armillæ fœminarum ibidem 44 Armoge qu 615.45
Armon, id eſt Krmoratia herba 352.49 Armoratiæ conſideratio ibidem& inde Armoratiæ medicinæ 364.18 Armorum crepitus quando à cœlo audilus 18. 29
Armorum plurium genera,ac eorundem repertores 126, 13& inde Aromatites uinum 250.18 Aromatites gemma 666. 17 Aron bulbi genus 354.10 Aros herba& eius medicine 448.14 eFH inde& 141. 11 Krretina uaſa qualia 628. 32 Arrogantiæ exemplum 620. 8& inde Arrugiæ quid 586. 30 587. 11 Arſen mandragoræ ſemen 446,32 Arfenogonon herba qualis 484. 13,15
Arſinoe Ptolomei uxor 639.37. 662.45
Arſinoe regina quæ 609. 35& inde 639. Artes immortalitatẽ efficiitz 41.23(37 Artes unde liberales dictæ ibidem 29 Krtes, deſidia perdidit 613.,18 Artium laus& inuentio quomodo 241.23 Artium inuentores dij habiti 293. 40. 41 Artium una medicina imperatoribus impe/rat 435.38 Artium plurimarum excellentia 118.2. per
totum& 22 per totum ibidem Artificum mira opera 118.22. per totum Hn 600.19 per totum
Artemiſia uxor Mauſoli regis 459. 38 E 535.47& inde Artemiſia herba qualis 459.33.39
Artemiſiæ herbæ medicinæ 464. 48 G
471.29.32.35 476.34 G 483. Artemon medicus 498.25(13.47 Artemon pictor 626.24 Artemon ſuppoſititius Antiochus 111.2 Artemonis ſimulacri 601. 10 636.37 Arteria conſaderatio 206. 33 g inde
8
Articulorum conſideratio
INUIGIEPELINIIWt
e 210. 18& inde 209. 27 Arteriarum morbi remedi 353,3 G 365. 35 G 366.25 et 374. 40 377.,32 &ꝙ381. 13 406. 38 0 413. 11 G& 415.32 ct 416.36 G4 21.7 G 432 11 0 496. 10 8 Arteriacæ medicamentum 4³2.8 Articularis morbi remedia 414. 37 G 418. 44 419. 45 G 421. 9& 426.29 G 427.16 G 434. 35 G &ꝙ 437.,15. 30 442.18 449. 23. 44 G 448.39 452. 21. 25 2ꝙ 457.48 461.9 478. 47. 49 481.12 G 510.10 519.17 e 545. 21 549.18 G, 596.10 574.11 630. 40 G 369. 15 G◻ 378. 44 G 399.36 400. 20 G 406. 35 210.16 Articulor remedia 371.9 G 384.43 ct Artopta panis genus 323.11(479:2 Artrare quid 329.33 Arua alternis annis ceſſare cupiunt, quod ſi ruris ſpacia non patiantur, quid agendum 330.2 Arua fertiliſsima ubi ibidem s per totum Aruis, ſtipulæ incenſc in eis mire proſunt 339. 45 Aruori ſtercorandoru ratio 33 0. 21 ptota Aruales ſacerdotes à Romulo inſtituti 314
Aruernori ſtatua 600. 14(23 Aruiſium uinum, id eſt Cchium 247.17 Arulæ quid 296211 Aruncus caprarum quid 148. 31
Arundinum cõſideratio 280. 39 per totum & 302. 27&n inde Arundinum uſus uarius 280. 40& inde Krundines in delicijs gratæ ibidem Arundinibus domus ubi teguntur ibid. 41 Arüdines Indiæ maximæ 281.11.107. 40 Arundinum in ſexu differentia 281.12 Krundines nauigiorü uicem præſtant 107 40 G 281. 13 8 Arundinis natura& medicinæ 443. 21 Arun dines quando ſerende- 343. 29 Arundinũ radix qualis 281.15ct 302.28 Arundinu genera plura 281. 20. 443.21 Arundinu uſus ad uineas maxime 282. 5& Arundines in humidis agris ſe(302.36 rendæ 8 282. 5& inde Krundo apta ligaminibus ibidem 22 AKrundinum cædendarum tempus 302.35 Arundo contraria ſilici 317. 48 Arundinis ſtirpes quo ex corpore trahitur Arundo ode rata ubi ibid. 2 4(441.23 Srundinis Cypriæ medicinæ ibidem 29 Krundo extractoriam uim habet ibid. 30 Arundines quamuis in palude nõ tamen ſine hymbre adoleſcunt 156.39
Araädines ubi maximæ 107. 40 Gh281.11
Arundineti cõſideratio Arundinis folia longa
302. 27& inde 274,48
Aſconius Pedianus
Arniſpicium A quo innentum 126. 28 Aſaron herba quæ& unde dickx 388. 28. 29 3 Aſarum herba nardi uim habet 221. 3 Aſari medicinæ 398.24 Aſarota quid 650:5 A ſbeſtinum linum 347.27 Aſbeſtos gemma 666.19 Aſcalabotes color 532. 35 Aſcalia herba 395. 11 Aſcaloniarum cõſideratio 364. 37 Aſcalonia cœpe unde dicta ibidem 31 Aſcalonia quando ſerenda 355.7 Aſcia dà quo reperta 126.4 Aſcia, id eſt loca umbra carentis 23.39 Aſcyroides herba qualis 487. 47
Aſcyron herbaquæ ibidem 486. 46 Aſclepias herba qualis 487., 40 Aſclepiadis lauls, excellẽtia, interitus 118. 10 Aſclepiadis medici ætas aſtusq; 470.18
ber totum Aſclepiodorus ſculptor 603. 45 Aſclepiodorus pictor 620. 47 Aſclepiodori opera 862375 7
Aſclepiõis, Panaciæ patris inuentu 455,38 121.38 Aſdrubalis elypeus qualis 614.9 Aſcllorum piſcium conſideratio, naturage/
nera 157* 10 G 575.38 B ſelli quando latent 156.46 ſelli ſtellæ quales 344.29
Aſid quo anno à Romanis uicta 230. 45
597.2. Aſia picem habet optimã 251.31 252 9
Aſiæ frutices quales 238.24 Aſia reſinam habet 251.37 Aſiæ hedera 279.,43 K ſiæ calami 280. 43 A ſiæ ſalices quales 282. 26 Aſiæ ſerendi tempus 318.12 Aſia ẽ geniſta lina facit 347 5
Aſia deuicta luxuriã miſit in Italiã 593.48 9OL 1 Aſiæ duodecim urbes quando terræmotu
merſe 25. 40 Aſiatica perſica 257.38 Aſiatica creta 616.37
Reliqua quære parte ſecunda Aſola herba qualis 466.19 Afilus uermis 199.43 9 201.2. Aſili quo fugantur 556.10 Aſinius Pollio conſul quando 582. 49
Zſinius Pollio Cl. Cæſaris procurator 638. 32. Aſinius Pollio primus bibliothecam Romæ
dicauit 613.3 7 117.4 Vide Pollio 1
Aſmnius Gallus conſul 592,37
Aſinius Celer 157.32
Aſinio Pollioni Plancus quid reſbonderit prologo 120 Aſinerum cõſideratio 14 4. A6 per totum
Aſinus

—
7
Aſininæ mammaæ à fœtu dolent 211.34 Aſinarum lac quale 212. 3& inde Aſina quo ſterileſcat 505.31 Aſinarum lac quale 212,3 Aſininum lac in archanis 610. 20 Aſinina pruna quæ 257. 45 Aſiniſca uua 244.34 Aſio noctuæ genus 535. 12 Aſio auis qualis 176.27 Aſius Quintus 144.45 Aſius lapis qualis 645.45 Aſmaticis utilia 382,6 G 472.26 Aſopodorts ſtatuarius 600. 31 Aſpalathum ſpinæ genus 445. 29 Aſpalatho oleum faciunt 256.42 Aſpalathos arbor 226.39 Aſparzgi conſideratio 358. 25 E inde
Aſinus ingentis precij ibid. 145. 13 Aſini ubi optimi ibidem 48 Bſinus naturæ frigidæ ibidem 49 Aſini ubi non generantur ibidem
Aſinus inter pilos habentia, tantũ à pediculis immunis 201.12 Aſinus ubi cornutus 292,27 Aſinorum dentes quales 206. 4 Aſinus Indicus qualis 213.,36 Sſini ſolueſtres ubi 139.6 Aſinis admiſfuræ tẽpore qd dandu 372.41 A ſinis ferulæ gratiſsimæ 435. 23 Aſini rabie inſtammantur 461. 42 Aſini crepitus quo faciunt 494.26 A ſinorum partus 145.2& inde Aſini quid timeant. ibidem 7 Aſinorum pullorum in epulis uſus ibid. 1⁵⁷ Aſinus ferus 132. 10
Aſini& anus opera Afri arant 292. 42 Aſinus Baccho cur aßignatur 435. 24 Aſinoru corpore ſcarabeos gigni 195. 48
Aſiniquot annis uiuant 145.5 AKſinis cor maximum 207. 15 Bſini fel non habent 208,2
Aſinus& ex eo medicinæ 515.18. 41 G 516.9& 519. 38& inde
Aſininum lac efficaciſsimum 509.42
Aſinini lactis remedia 5ů13. 2& inde 515 25 ꝙ 517. 28& 518. 10 G 610. 2 16.19 378.40
Aſinina oſſa contra uenena dantur 513.6
Aſini urina ad quid proſit 515. 41& 518 49. 519. 48
Aſinini renes ueſicæ medentur 518.23.35
Aſinini ſeui medicinæ 155.4 4 G 519.22
Aſinini pulli ſanguis& fimus quibus proſit
619. 49 e inde
Aſminæ carnes phthiſicis medẽtur 520.21
Aſinina pellis ĩpauidos infantes facit 523. 5
Aſparagus ſylueſtris g corruda dicitur ibid, 27.49 371. 30 G 282.7
Aſparago uinum conficiunt 250413 Aſparagus plueſter 358.27 49 Aſparagus trium librarum 350. 27
A&ᷓſparagorũ ſatio, cura&cibid. 29& inde
2 8
VS pRNI 8 A
Aſparagum ex arietis cornibus naſci 359.1 Aſparagus Gallicus quis 394.2 Aſparagi ſpinæ ibidem 26 Aſparagorum medicinæ 37ö Aſphaltion quid 390.35
Aſphaltitis lacus de bitumine mirum 112.8 Quære alia parte ſecunda Aſphodelus herba 409. 47 et 396.et inde
Aſphodeli herbæ medicinæ 499. 4 7 et inde ber totum& 482. 44 Aſphodeli radix 219. 26
Aſpides ſerpentes quõ mitigantur 399.27 Aſpides ſerpentes quõ ſopiantur 402. 42
Aſpidis ſerpentis deſcriptio 136. 38 Aſpidis cum ichneumone pugna ibidem 47 Aſpides quomodo fügantur 442.43 Aſpidis mirum 190.7 Abidum ueneno contrarid 378. 45
Aſpidi morſus remedia 418.22 G 424. 45& 448. 14 7 504. 40) 529. 46 530.6.23 0 568.26
A ſpilas gemma 666. 18 Aſplenum herba qualis 847. 35 Aſſabinus deus 2252 Aſsiduitas omnis fiſtidium parit 224.17 Aſpria malus qualis 218.1 Aſprias literas ſemper fuiſſe 125., 21
Reliqhua quære parte ſecunda Aſgis nimi cõſideratio 58 4. 7. 22& circa
Aſtaci cancrorum genus 160. 43 Aſtæ urbis qualia uaſa ſuerint 629. 32 Aſtaphis agria uuæ genus 421.12. Aſter herba qualis 487.43 Aſter terra qualis 631. 43 Aſteria gemma 665. 2 G& inde Aſteria ardeolarum genus 185.42 Aſteriace medicamentum quale 280. 4 Aſtericum herba qualis 4⁰7. 23 Aſterion uermis 532.16 Aſtolis lactucæ genus 357.4 Aſtolon ſimulacrum 8 601. 24 Aſtopale fœmina 626. 22 Aſtragali herbæ deſcriptio 473.34 Aſtragali herbæ medicinæ 481.22 Sx 482. 38. 45 Aſtragaliontes ſimulacra 601. 8 Aſtrapes pictura 6.22124 Aſtrapiæ gemmæ 670. 21 Aſtringentia 155 Aſtrios gemma 665. 6 Aſtroites gemma 665.10 Aſtrobolos gemma 665. 11 Aſtrologiæ inuentor quis 126. 29
Aſtrologiæ ſectæ quatuor 332. i⁷& inde Aſtrologiæ utilitas 337. 31& inde Aſtrologorũ inter ſe diſcordantia 332. 25 Aſtrologiæ excellentia 118.3 Aſtrologorum inconſtantia 122. 8& inde Aſtrorũ ſcientia occultiſima 331. 48 xinde“ Aſtrorum obſeruiandorum triplex ratio 332 A3& inde
Aſira non cogunt hominum more; 122,20 e inde Aſtris euentus aſsignantur,& naſcendi leges 3.12 121. 46 per totum Aſturcones equi quales 144.42 Aſtus animalium exempla 165. 17 per totu & 165. 33 per totũ e 56. 13 per totu Vide Animalium aſtus SEſtus Cleopatra 386. 36& inde Atabulus uentus Apuliæ contrarius 310.25 Atagen auis 182. 45 Atalantæ pictura 614.27 Ateramnum herba ubi fbam necat 327.13
Aterius Labeo prætorius 61 4.43 Athamantis füror 609.2 Athamas medicus 384.12 Athanati frtitudo 113, 45 Athara medicamentum 415.18 Athenaus ſtatuarius 600,4 1
Athenis ingens ſignorum copiaà 599. 19 Athenæ quo unguento delectatæ 229. 18 Athenienſium infauſtũ prælium ubi& quo omine nbngTnbb5 Athenienſium corone oleæ uſus 255. 41 Athenienſium pœna cicuta inuiſa 466. 46 Athenienſium contra Perſas prælij picturæ 618. 34 b Athenienſium demi pictura 619.45 Athenienſes iuuenes coronati comeſſabat ac ſapientum conuentus frequentabat 386. Athenienſuum naufragium 6.7(20 Athenienſium ad Romanos legati 116.42 Athenienſium armamentariũ quale 118.17 Reliqua quære parte ſecunda Athenionis pictoris opera Athenodorus ſtatuarius ã0οο. 31 et 636.35 Athletæ quo cibo paſcebantur 430. 38.39 Athletæ cibos ambulatiõe perficiit 216. 17 Atlantis montis arbores quales 236, 32 Atlas ſphærã primus reperit 3. 45 126 Rcliqhua quære parte ſecunda(29 Aticoes gemma 666. 22 Atractylis herba 394. 22, 4 7 et 402. 47 Atræ fici ſpecies 260. 38 Atramentum color 616.,3 617.1.13 Atramentum omne, ſole perficitur 617.13
Atriplex herba&y eius ſatio 360.22 Atriplicis herbæ ſemen quale 361. 21 Atriplicis herbæ uitia 381.3 Atriplicis natura& medicine ibidem Atropha quæ 418. 11 Attagenes ubi non ſint 151.1 Attalus medicus 573.23 Attalus de ſcorpione quid 500. 3
Attalus circa agros colendos quid 315. 42 Attalus centum talcntis Ariſtidis tabulam li citatus eſt 118.22 Attali regis inuentum 8 147.. Attali regis domus ex qua materia 629.4 1 Attali aduerſus Gallos præelia 603. 35 Attali mors quando 5943 Attalus ſex milibus ſectertium picturã emit b 3 615. 11
525.45

615. 11&ꝙ 622. 420 118. 22
Attalica ueſtis 644.3
Attalicæ ueſtes à quo Romam aduectæ 147 43 G 653. 37
Attelabi locuſtarum genus 532.45
Atticum thymum quale 390. 49
Attici liber de uiris illuſtribus 613. 40
Attilius regulus bis conſul de agro 316.15 Attilij reguli conſulatus 117. 43 Attilij reguli cumſerpente pugna 131.49 Attilus Padi piſcis qualis 155.31. Attilus captus non niſi boum iugis extrabi/
tur ibidem 32 Attinia eabor vimm genus 273.12.15 Attinia arbor nullum ſemen aut fructum fert
276. 31 Attinia iitibus minus apta 307. 22 Auaritiæ cauſa artes coluntur 241. 21 Auaritiæ mala ibidem
Auaritiæ uis 32.48 633. 6 per totum
Auaritiæ redargutio 579. 39 per totũ&
333. 24 584.30 G 592. 33 G inde&ᷓ 49 ibidem
Auaritiæ origo 58 4.30
Auaritiam ſequuta eſt auri fimes ibid. 31
Auaritiæ cauſa quæ fiunt 533:6 per totum
Kuaritiæ exemplum 150. 22 AKuaritid ad ima penetrat 979. 47 Audaciæ exemplum 137.24 166.22 Audaciæ ſignum in oculis 20z. 47 Auditus mirabile exemplum 114.15 Auditum quid obtundat 443.34 Auditus cui begetun negatur& ſermonis uſus 188. 23 Auellanæ Iuli inutiles 277.37
Auellanarum nucum conſideratio 262.22 Auellanæ græcæ quo ſerẽdæ tẽpore 301.43 Auellanæ nucis natura et medicinæ 43v3.24 Auena Græca cui non cadit ſemen 326.14 Kuena frumenti primum uitium ibidem 37 Kuena Germani pro pulte ueſcitur ibid. 38 Kuena ſponte proueniens en ea tantum ueſcentes 101.36 0 61. 8 Auencæ cibus quibus utilis 416.40 Auenæ panis utiliſsimus ibidem 41 Auenis uiuentes 61.8 181.36 Auentinus mons in quem plebs Romana ſeceſsit 350.32 Kufeia aqua ubi 556.6 Kufidius Cn. tribunus plebis 134.34 Aufidij C. interitus 124.14 Hufidius Marcus Lurco quis 174.26 Aufidius Marcus quis 614.12 Aufidius ſcriptor 84.35 Auge Demetrij ſerua 632.37 Augeas rex, fim uſis repertor 293. 39 Augentia corpus 441 17 428. 22 G
1433. 25 438. 38 216. 21 Augites gemma 666. 24 Auguria à quibus reperta& cur caria ap/ pellata 126. 27 Auguria ouorum 182. 43 per totum
1 N UIG18
203.28
Auguriorum materia 156. 30& inde &498. 37 per totum
Augurum collegium Romæ 138.30
Augures plurts 171. 48 G& 172.3. 5 8 173.38 per totum
Augurum diſciplina qualis 499.21
Auguriorum quæ aues aptæ 172.7
Auxguſtus imperator cõtra Aethiopes 101.3 Auguſti apud actium uictoria 208. 18 Auguſti ſtatua qualis 4⁰4.38 Auguſtus decurias qualiter ordinat 582. 37 Auguſto argenteæ ſtatuæ tributæ 594.12
Auguſti ſomnium 601.16 Au guſti forum& in eo picture 625.25 Auguſti imperatoris templum ibid. 36
Auguſtus hiaconthi pueri pictura delectatus 627.37 Auguſti pater quis 636.28 Auguſti marmor 638. 20& deinde Auguſti forum quale 642.49
Aug. imagines in cõcordiæ tẽplo 651. 40
Auguſtus qua gemma ſignabat 653.26. 30
Augucto ſacrificanti replicata iocinera ſunt 207. 44& inde
Auguſti imperatoris templum factum à con/
iuge 225.20 Augucti charta quæ 235. 11.28 Auguſti manu ſcriptus liber Plinij tempore
extabat ibidem 45 Auguſti de calceo augurium 3.16
Auguſtus militari ſeditione bwope afflictus ibidem 17
Auguſtus contra Antonium apud Actium 565. 23
Auguſti filius quis 166. 7& 98.47 et 21
Auguſti tempore cometes ui-(28 ſus qui& coli eum iuſsit 11.5
Auguſto principatum ineunte quæ ſtella uiſa ibidem 44
Auxguſtiauſpiciſs quæ maria nauigata 21.17
Auguſti principatu fames ingens 109. 4
Auguſtus neptis ſuæ nepotem uidit 111.29
Auguſti duodecimus conſulatus ibid.34
Auxguſtus virgilij carmina cremari uetuit
1“—
Augusti im peratorii geſta omtonis 120 24 per totum 8
Auguſti aduerſa plura ibidem& inde
Auguſti uotiui ludi quàdo celebrati 121.35
Auguſti in radendo conſuetudo 127.26 Auguſtus qd' uinũ cunctis prætulit 24 6. 15 Auguſti libertꝰ, uini optimus cẽſor2 4 ⁷. 11 Auguſto laurus è cœlo miſa 265.49 Augucti tempore mirum de lauro, aquila,
gallina 266. 27 Augucti uxoris de lauro mirum ibidem Auguſti uxoris Siculum belum 267. 33
Auguſtus ciuicam coronam ab humano ge/ nere accepit ibidem 37 Auguſtus quid erga Neapolitanos cum Alica 323236
P L I N I1 K MN I Augurium quando optimum
Auguſti undecimus conſulatus
Auguſtus Colonia Capuam deducit ibid. 37 Auguſtus eruo legumine curatus 325.47 Auguſti epiſtolæ ibidem 347. 42 Auguſtus lactuca in ægritudine ſeruatus 882.8 Auxguſti medicus Muſa ibidem 7& 460. 3 Auguſti erron 34.,37. Auguſti Italiæ deſcriptio, ac in undecim regiones diuiſio
37.45 Auxguſti trophæum in Alpibus 47.36 Auguſto Alpini ſubacti ibident Auguſti filiæ luxuria 386,22 Auguſti ex piſce augurium 156., 30 Auxguſti oculi quales 204.40 Auguſta laurus 265.45
Auiaria Turdorum apud ueteres 293. 41 Auiaria quis primus inſtituit 183.31 Auiditatem in cibis facictia 377. 7& 378
Vide Appetentia(10 Auiola quidam in rogo reuixit 123.16 Auium conſideratio libro ro per totum Aulanius Fuander ſtatuarius 636.9
Aues picta uua decepte 619. 26& inde Aues ne milium panicumue tangãt 32 7. 32. Aues quomodo manu capi poſſunt 355.45 AKucs ubi cum hominibus pugnant 85.20
1106.,38 177.8 G 182,19.20
Aues curſum nauium dirigentes 91.4 Aues uillaticæ quo tutæ fiant 422.11 Aues ne ſtrangulentur 451.17. Aues animalium minimæ 151.17.20 Aues nocte lucentes 183.39 Aue nouæ fabuloſeq; 183. 5 per totum
Aues quo ordine ex ouo generẽtur 18 4. 17 Aues omneg in pedes naſcuntur ibidem 24 Aues quot diebus incubẽt 185. 44& inde Aues quæ animal pariunt 186. 8 pen totum Aues pleræq; cur oculos appetant 204.15 Aues omnes praæter ueſpertilionem dentibus
carent 205.30 Aues quæ ſine pedibus 213. 48. Aues quæ& quando loquaciores 215.1
Aues uncos habẽtes as nocturnæ quales 173 10&ꝙ 134. 10 per totum
Aues incognitæ 173. 35 per totum
Aues à cauda de ouo exientes& quare ibid.
Aues auſpicijs aptæ ibid. 45 69 Aues quæ in cœnis prohibitæ 150.28 Aues geminos ſinus habentss 208. 4
Aues quæ quibus in locis non ſint 177.19 Aues colores mutantes in alias uerſæ ibidem 35 1 Aues dentatæ 182. 13 Auis quæ omniũ maxima 170. 3 et 175. 26. Auis quæ ſola à ſuo genere interimitur 172,2 1 Auium cantus quo cõpeſci poſeit 624 40 Auiũ diuerſarũ in medicinis uſus 540.20 Auium rex 137. 11. Auium multarum nomina naturaq;ʒ 184* As2 ber totum 1 Auium

Auium ſermones quomodo intelligi poſsint 531.6 183.14
Auium gencratio 183. 42 per totum
Auium oua qualia ibidem per totum Auium coitus qualis ibid. 46& inde Auium generationis incubatus, coitus, tempus 184.9 per totum vuium quod membrum primum gignitur
ibidem 18
Avium conceptus,& fœttuum numerus 185 16 per totum’
Auium pedum differentiæ 213. 42 per toti
Auium ungues quales ibidem 45& inde
Auii digeſtio per genera 172. 4 7 per totuũ
Auii inauſpicatarũ conſideratio 173. 2.27 per totum
Auium ex his quæ uncos ungues non habent hirundo ſola carne ueſcitur 176. 37
Auium temporis differentia magna 177.2 per totum
Aues quæ perennes, quæ ſemeſires ibidem
Auium mira 176. 5 per totum& 182 12 per totum
Auiũ cantus ꝙ ſuauiſrimus 177. 39& inde
Auium genituræ quando 178.22
Auium ingenia ibidem 32. 40& inde per
totum& 171. 11 Kuium uolatus inceſſus—;( 180. 32 per totu Auium loquentti conſideratio 181.14 per totum& 38 ibidem per totum Auium loquentiu lingua qualis ibidem 30
Auium potus 182. 27 per totum Auleticon calami genus g.237 Aulos piſcis 579.15 9 574.44 Aurata piſcis 578.,365 156.45 Auratæ piſcis medicinæ 569.17 Aurelius L. conſul quando 585. 15 Auricularum conſideratio 283,11 Auricularum indicia 7 Kuricularum remedia 371.8 377.5 e 514.40
RKhures animalium animi index 133.10 Aures iumentorü indicia 203. 17& inde
Auris memoriæ locus 213.19 Auvris dextra Nemeſi ſacra ibid. 20 Aurem tangentes atteſtamur ibid. 19
Aurium animaliũ deſcriptio 203 8& inde Aurium mulierum ornamenta ibidem 9 Auribus uniones geſtantur 162,2 5& 163 Auribus homines corpora tota in-(15 tegentes 61.,10 108.38 Auribus ubi quadrupedes oẽs carent 101.5 Auribus lignum ſonans 443.13 Rurem animalia in gredientia quo extrahuntur 501.15 536. 40 Aurium ſordes medentur morſui hominis 501.36 2 Auxibus contraria 439.42 443.34 Auriũ medicinæ 363. 37 364.39.366
12.4 4 G 369.25 et 373. 45 0375
60 376.30 G 377. 28 278. 17
“ 380.45 G 397.25 G
PA R 8E P R I. M 4 398. 7 GC 399. 40 401. 42 4⁰6. 70 412. 5 414.5.24 G 416.13. 16 421. 19 425.10. 19 G 426.26. 42 427. 30. 37 2 428.3.13 G 429. 26. 13 431 37. 49 433.19. 48 et 434. 11 436. 15 0 437. 44 439. 13 G 440.1. 47 443. 4 446. 10 &ꝙ 448.,31. 48 G 457. 49& inde ber totum& 473. 47 479.18 486. 42 G 487. 31 489.12 G 504. 45 G 509. 32 514. 49 G 540. 14 G 569.7.31 et 572.18.21 25& inde& 631.18.31 0 657.22 Ruxrium medicina multiplex 514.25& inde e 536.33& inde Auxrii ſurdari medicinæ 3 62. 38. 45 6.39 Aurium uermiculos necantia 374.37& 384.25.41&ꝙ417.41 0 504. 6 Auribus ambuſtis quid proſit 427.17 & 433: 13 Kures purulentas ſandtia 43 8 39 437 16.42 439.3 F 442. 31 et 443 49 446.45 494.39 563. 26.568.41 G 607. 15 AKuxium grauitatem rmendantia 3 72. 4& 373. 13 G 401. 14 G 427.25 G& 714. 42 G 606. 6. 607. 40 AKürium ſonitum ſedantia 3 55.42& 368. 18.375.14 G 437.37 G 507. 5 Auribus infäntium medicina 372.38 Aurum qui hominũ ſoli oderunt 96. 12 Aurum quo politur 64 7.37 e 667.32 Aurum ubi à förmicis eruitur cuſtoditurq́; 200.44 666. 20 Aurum quo conſumitur, ac eius uenenui 531. 40& inde Aurum implexum crinibus 781.8 Aurum exiguum apud Romanos ibid. 9 AKuru mulicres pedib. geſtabat 83. 41. 47 Aurum cuius in os miſſum 584.3 2& inde Aurum habere Spartacus uetuit ibid. 37 Kurum igne proficit 585·31& inde Auxrum cur tanti precij ibid. 33& inde Auru tribus modis inueniri 589. 11 et inde Aurum fluminum optimumm ibidem 12 Aurum quibus in locis reperitur ibid. 10 per totum Aurum quanto labore effoditur ibid. 28 & deinde per totum Aurum quo conglutinatur 588. 43& inde Aurum quod optimum 589.17 Kurum argento uiuo purgatur ibid. 29 &æ inde Auxrum quo ligno inducitir 616.25 Aurum alumine purgari 631.2 Aurum ueſtibus intexere à quibus 147. 43 Auri ingens copia ubi 7⁷. 10& 89.23 G 90. 5 92. 31. 101. 4²2 ¶ 102. 41 ꝙ 585.2. 592. 28 per totum Auri conflaturam quis reperit 125. 47 Auriſacra fimes, qujd mali hominibus affeö 580.20. mde Auri uſus qualis 583.38& inde Auri abuſus 584.38
Auri igne nihil deperit 585.33
Auri bonitas quo cognoſcitur ibidem 31
& inde.““ Auri percuſgio in bracteas ſubtiliſtimas ibidem 37& inde
Auri proprietates ibidem z0& inde Auxi naturalis inuentio ibidem 43 Auri purgatio 607. 14 Auxro ſignare literas quado repertũ 582.6 Auvro repenſum caput ö68485 Auro cuilibet, argentum ineſſe 587. 25 Aureum delubrum ubi 662. 47
Aureus nummus quando Romie bercuſſus 58 4. 26
Auxea corona ſeptem pondo 585. 1 3
AKurearum bractearum differentiæ lbidem 37& inde
AKuxca ſtatua prima quc 597.24. 41 Kurei currus 8 594.15 Aureæ compedes ibidem 16
Auvrea felis ubi pro deo colitur 109.36
Aurea corona quæ 403. 48 267.31
Aureum poculum quid apud medicos 444·17
Aurichalci conſideratio 595. 45
Auripigmentum quid 587.24& 616. F ꝙ 617.44
Auſpiciad quo reperta 126. 28
Auſpiciorum materia 150. 25& 173.17
Auſter uentus qualis 342. 23 G inde& 15,132. 41.4 4.45
Auſtri uenti quibus nocent 290.3&inde &ꝙ 342.23
Auſtro uento rupes ſacra ibi 14.21. Kuſtrinus uertex 21.49 Autolꝰci ſimulacrum 603. 15. Autopyros quid 416.45
Autorũ nomina nõ ſupprimẽda prologo 80 Autor grauis falſæ rei, lapſum fidei parit
ingentem 55. 38 Autores in dubijs citandi 106,29 27 498. 4
Autores in eadem ſeicntia ſepe diſsident 332. 25
Autorem quem ſequi dchemnu 32.41
Autoritäs in quo ſumma 177.2 Autumnus an ſerenus futurus ſit 344.2 4 Autumni initium quando 337. 49& inde
ꝙ 338. 20 G 340.31 G& indec. Auxiliares milites torquibus aurtis donabantur 583.27 Axinomantia magicæ ſpecies 646. 4 4
Axin fera 8.21. 16 Axungiæ conſi Eö ec. 289. 56 & inde
B Abiæ uinum quale 247. 1 Babillius præfectus Rom. 345. 49 Babolonis ſpina qualis 239. 38
EbZ Babolo;

294.31
Babylonis palma Bab)lonis fertilitas 327. 40 328.29 Babylonij quomodo ſegetes curẽt,& earum
ſertilitas 327.40 Babolonij de terræmotu quid 24.26 Babꝰlonij ſyderum obſeruationis repertores
I11““
Balolonica terra nõ gignit herbas 327. 44 Babylonicæ ueſtes quales 147. 44 Reliqua quære parte ſecunda 8 Baccalia laurus 265. 47 Baccar,& ex eo un guentum 388.22 Baccar ruſticum quidl ibidem 26.27 Baccaris medicinæ 398.17. 479.36 Baccaris, id eſt, nardus ructicus 220. 44 Baccarã,& pomorũ natura eadẽ 264. 20 Baccarum conſideratio 263.5.22. 24
25 4. 19 Bacchus ubi educatus“ Bacchus primo coronam hederæ ſibi impoſuit 267.40 Bacchus quamdiu ante Klexaãdrum magnum
88. 23 Bacchus cur ex fœmine Iouis natus creditur Bacchus cantharis uſus 594.9(90.31 Bacchus à Mercurio nutritus 603. 49 Bacchus cũ elephantis triumphu ducit 128 Bacchus quæ reperit 125.,18(20 Bacchi comites qui 635. 41 inde Bacchi templum in Samo 134. 7 Bacchi Thorſos, galeas, ſcuta, hedera ornãt
Bacchi ſacra cum hedera ibid.(279.46 Bacchi ſacra cum hedera quæ 52.32 Bacchi nutrix Noſa ubi ſepulta 72. 48
Bacchi ſimulacrum 602. 20 G 653.10
41 636.19 1 Bacchi mira piclura 615. 12 62 0.3.36 H 524.9 G 622. 37 525.34
Baccho Aſinus cur aſignatur 435. 24 Baccho ferulæ ſacræ ibidem 23 Baccharum effigies ſculptaæ 594.30 Bacchica hedera 8. Bacchi piſces. 157.10 Bactris genera tritici ingentu 320.9
Baculus ruſticorũ qualis eſſe debet 4 42.16
Bagoi, id eſt, Spadones 232.I Baiana foſſa à Nerone facta 264.19 Baianæ aquæ quales 552.39 Balanina oleũ quale 229.25.26 G 427. Balanus piſcis 578.37(42 Balani arbores 232.42 Balani Sardiani quid 262.42 Balanitis caſtaneæ genus ibidem 44 Balanita gemma 666. 30 Balatum pecori quid concitat 376. 29 Balauſtinæ ueſtes unde dictæ 238.21 Balauſtium punici mali flos ibidem Balauſtium quid 439. 45 Balbus L. conſul 26.13
Balbus Cornelius quis,& eius conſulatus A1“
Balbus Cornel. Garamantes ſuperat 6⁸.14
NPD 1 8
P LI N IANI
Balearicd uina 247.10
Balenarum piſcium conſideratio, natura, ma gnitudo, loca 151. 30. 46 G inde,& 152. 20& inde t
Balenis branchiæ non ſunt 153.5 Balenæ pilo ueſtiuntur 155.15 Balena piſcis 578.31 Balenæ in medicinis uſus 576.1
Balenari ci Orcis pugna 152. 22.& inde Balenarum ora in frontibus ibidem 37 Balenæ ſumma aqua annatantes in ſublime
nimbos efflant ibidem Balenæ qualiter ſpirent 153.6 Balenæ cum muſculo amicitiu 169. 49
Balenæ muſculus piſcis iter dirigit ibidem & inde
Balincium mulſi genus 247.47 Balis herba qualis 454.7 Balliſta à quo reperta 126.20 Ballotis herbæ conſideratio 489.31
Balnearum plurium conſideratio 552·3 4 per totum, æ 557. 49& inde
Balnearum æſtus quo arcetur 555.45
Balnearum pluriũ uſus,& medicinæ quando 537. 49& inde
Balnearum penſilium uſus quando 268. 13
Balnearum damnatio 1“ Balnca Agrippæ 644.43 Balſami conſideratio 226. 46
Balſamum uni terrarum ludeæ conceſſum ibidem& 279.3 Balſami olei natura& medicinæ 256. 42
Balſamodes arbor 225.32(& 428.1 Balux quid 587.14 Branchus piſcis 578. 37 Branchi piſcis medicinæ 572.19 Bannanica uua 244,11 Baptes gemma 666. 33 Farba ne naſcatur quomodo 401.32 G 541. 48. 577.35 Barba Ilouis arboris genus.“ Barhbata Aquilarum genus 171.14
Barbari faciem formæ gratia pingunt 403
25 per totum Barbarica pora 259.12 Barbarica quid 388.24 Baroptenus gemma 666. 37 Baſaltes marmor 638.34 Baſanites lapis 648.14 Baſilicon nucis genus 262, 15 Baſilicum quære Ocimum Baſilica uua B24 Baſiliſci ſerpentis deſcriptio 135.48 Baſiliſci uiſu uiſa necant 530.24 Baſſus Licanius quis 469. 38 Batis herba qualis 394.1 401.45 Batis herbæ me dicinæ 401. 46 Batis piſcis. 328.37 Batis piſcis medicinæ 572. 18 Batos Cynos arbor 446. 25 Batrachus piſcis 578.37 Batrachi ſtatuarij opera 637. 3
Batrachion herta quæ 494.28. 468. 38
Batrachij herbæ medicinæ 483.39 Batrachita gemma 666,52 Batti ſimulacrum 602.39 0 604. 17 Battiadcs qui 627. 39 Beatiſzimi qui à Dijs iudicati 120. 44
per totum,& 121. 2 per totum
Bebius M. conſul 236,3 Bebij Pamphili interitus 124.16.,19 Bechion herba quæ 472. 6 Bedas ſtatuarius 602.7. 39 Bedellium arbor 219. 42 Belgarũ ex calamis uſus 280. 48 281.9 Belloncæ ædes 614. 1 Belli inuentores 72,2
Bellicorum inſtrumentoru inuentores 126. 13& inde 1
Bellorum expertes homines 69. 18 Belonæ piſces 5778. 37 Belonæ partus 167. 46
Belus rex ſoderalis ſcientiæ inuentor 95.,2 666. 35,
Beli oculus gemma 666.3 4 e7 667,35
Beluæ marinæ maximæ 151. 32. 40◻◻ inde e& 152.3 per totum
Beluæ marinæ in terra ſe paſcentes 151.43
Beneficium deus ſecundu Democriti 2. 26 Beneficiorum gratitudo 315. 17.19 Berenices crinis ſtella 22.33 Berenicæ reginæ lapis 662.45
Berollorum labidum conſideratio 659. 39
Berotium uinum 24252 Berytia uua quomodo ſeruetur 206. 12 Beroſi aſtrologi laus ſtatuaq; 118.3
Beſtiæ hominil us interdum prudentiores
660. 21 b Beſtiæ quo fugantur 506.25 Beſtiæ qualiter hominem fugiàt 530. 49
Beſtiæ ne noceant 464. 35
Beſtias euocantia 668. 39
Beſtiolæ corpori innaſcentes quomodo necentur 372. 45
Betæ conſideratio, genera, natura, Oc. 357 23.& inde
Betæ genera, natura, medicinæ per totum
Beta ſolueſtris,& ex ea medicinæ ibid. 25
Betæ ſemina non tota ſimul naſci 356,10
Bete ſatio cura, uſus&c. 357. 26& inde
Betæ folijs uino ſapor reſtituitur ibid. 35
Betæ ſemen quale 761.20
Betæ aquæ ſalſe proſunt, ibrdem 23& inde
Betam appoſitam non deguſtaſſe religio eſt
368.14
Beterrarum uina 246.46(357.30 Betica regio tritici fertiliſſima 322.7 Beticæ oleum quale 254.37 Bæticæ olea maxima 297.34
Bætica uberrimas meſſes inter olcas metit
ibidem 37 Reliqua quære parte ſecunda
Betonicæ her. mira conſideratio 450,41
G 452. 19 8 Betoni/

Betoniræ mira uis contra ſerpètes 462, 20 Petonica contra beſtiarum morſus 464.,35 Betonica contra mala medicamenta ibid. 40 Betonicæ medicinæ 471. 42 0. 472.15.
17.23. 29. 44 473.7. 15. 29 G
474 ·28 G 476.4.12.20.23.25 G.
478. 48 G 479:I1. 21. 31.3 4.48 480.4.9.12.38 G 481.44. 48 & 483.5.16 484. 13 Betuli gegme⸗ 665.13 Betula arbor qualis, quemq; loc amet 273. Betulla apta ſcutis 285. 19(16 Betulla uirgæ magiſtratuũ fiunt 273. 27 Betulla ligaminibus apta 282222 Biaæon uinum,& eius ſeptem genera 247. 34 per totum
Biæon uinum& ex eo medicinæ 424. 27
Bibendi cauſa quæ fiant 252. 48
Bibendi cauſa quædam præſumuntur ibidem
Eibendi gratia niues,& glacies ſeruant 350. 29
Bibendo quidam gloriam duerunt 253.20 & 558. 8& inde.
Bibere quædam ne mors incidat, cogunt 252.49
Bibere ante cibum quando inſtitutum ibid. E 253. 19
Bibunt homines non ſitientes 4 23.23
Bibliotheca quæ in orbe nobiliſtima 117.3 & 613. 39
Bibliotheca Romæ à quo dicata 613. 37
Bibliothecæ plures ubi ibidem
Bibliothecis imagines illuſtrium uirori ponebantur ibidem 34 Bibliotheca Pollionis Aſinij Romæ 117.4. Biferæ arbores 277. 8 per totum
2 330 14 Bigas quis primus iunxit 126.24 Bigæ in nummis ſignatæ 584.22 Bigati nummi ibidem Bilis morbus unde 208. 9 Bilem augentia 414.6
Bilis remedia 364.16 369.22. 28 G373: 4 G 383. 17 0 397. 13& 401.36 G 402. 12 406. 12 498.9.35 G 411.25 G& 416.17 ◻â 428. 18 432. 40 G 438. 20& 447.28 G 456. 44 ct 457·48 G 472·32 G473.5 G 474.15. 22. 27.3 4.,3 7.39. 43 G 475.22.32 G 476.,3& 487.2 488. 2. 48 ◻ 491.16.35 G 493.9 G 495,13 G 497.3 g 558.25 G 574˙⁵
Bimammiæ uuæ quales 244.42 Biremi quis primus uſis eſt 12732 Biſontes heſtiæ quales 132.8 Biſontis feræ in medicinis uſws 513. 10
Boſinum linum,& eius ingens precium 8— 42728. Pyſgini tingendiratio 165. 6 per totum
4¹12²2 45
Bythinia fungos uenales mittit reliqua quære parte ſecunda
E A RS EISI 4
Bituminis conſideratio 30. 23 e inde
Bitumen calcis uſum præbet ibid. 45 Bitumen ad lucernarum lumina ibid. 30 Bitumen ludææ quale 505.26& 112.7 Bituminis fᷣns ubi 100.39 Bituminis probatio 630. 32& inde Bituminis effectus, ac uis, ibidem 34 en inde Bitumine ſtatuæ tinguntur ibidem 45
Bitumine ferrum clauiq́; tingutur ibid. 47 Bitumen quibus in locis prouenit ibid. 24.
Bituri animalia 551.46 Byantij Africæ campus fertiliſsimus 292 41 322. 3 Blapſigonia apum morbus 196.26 Blattaria herba qualis 463.9
Blattæ qua arte conueniant omnes 376,49
Blattæ quomodo contrahuntur 463.9
Blattæ uermis conſideratio, natura, genera 537. 14& inde,& 198.38
Blattæ in medicinis uſus 537.14& inde
Blechnon herba 491. 26
Blechnon quid 3 7.30
Bliti natura, uitia, medicinæ, conuitia 384.8
Boa ſerpens unde dictz 132.4 Boa morbus unde dictus 125.39 Boa morbus& eius curatio 400. 30 Boa morbus quis 480. 21 521. 39 Boæ ſerpentes 132,2 Boarium forum 599.4
Boario in foro ſtatua fuit Herculis ibidem 3 Boario in föro mirum 498. 49 Boarium forum Romæ à boue æreo dictum
596. 30 Bocchus hiſtoricus 285. 45 Bocchi regis ſæuitia 129130 Boeticorum aduerſus Lacedæmonios uictoria“] Boctus ſculptor 594. 29 G 603. 37 Bolbiton quid 520.31 Bolenie Lgemma 66 6.441 Boleti natura, uenenumq; 11 Boleti arboris 269.38
Boleti ueneni remedia. Ware ſin gorum ue
neni remedia Boletus unde uenenum trahit Boletorum ætas dicrum ſcptem Bolides cœli faces Bolite radix quæ 4⁰1. 38 Bombix Coa qualis 197. 31 per totum Bombocum uermium conſideratio, 129 23.& inde Bombicina ueſtis à qua reperta ibidem 28
412. 29 ibid. 34
11.31
& inde Bombꝰcinæ arundines 281. 41 Bomboꝰlis uermis qualis 197. 27 Fona præſentia multos perdunt 119.2 Bona, malis paria non ſunt ibid. 4 Bonaſiis fera 132. 16
Bononiæ fluuius Rhenus 1 abundat 281. 8
Bootes cœli ſignum 13. 37 Bopyrus piſcis 6ö8 Borea uento flante quid agendum,& à quo
cauendum 242. 44& inde Boreas uentus 15.4 Borea gemma 663. 3 2 Borſycites gemma 670.30 Boſtrychites gemma 666.38 Botaniſmos quid 328. 26 Botrites cadmiæ genus 695216 Botryon medicamentum 502.5 Botrypes gemma 666.37 Botrꝰs herba quæ 487.9 489.35
& 459- 44
Botrotes gemma 2777. 38 Boum conſideratio, natura, dinerſitas, precium 145.49 per totum Bouis capiti mirum lapillum ineſſe 551.10 Boum honor apud ueteres 314.49 Boum efigies in ære habebatur 31532 Boues araturi quomodo iungendi 329. 7 Boues quas herbas maxime expetit 330.18 Boues fütura præſagiunt 7 Boum fimum utile aluearijs 393. Boum ſcabies quomodo curetur 402. 45 Boum medicinæ 449.14 Boum cornua quomodo curantur 202. 23 Bobus bis mutantur dentes 206.5 Boues grauidæ ubi ferant partum 209. 35 Boum uenenum Boum morbi remedia
47 9 552.5 Bouis lac quale
15 897. 513. 12 Boues lucæ quæ Boues indici quales
II. 2. 365.32 GC444
509.44 G 510.12
129.,34. 135.24:32. 39
14 5. 42½ 1.“ Boues retro paſcentes 146.3 Boum ætas bidem 4 Boues quo pinueſcunt ibidem 5 Boum domitura ibidem Ir Boum apud priſcog cura ibidem 13
Boues occidere à priſcis pr rohibitumil ibidem
Bouem locutum aliquando„ ibid. 27 Bouis apis conſideratio ibidem 39 ber totum.. Bouem quis primus occidit 127.15 Boue arare à quo imnuentum 125. 10
Bubus quæ fölia utilia 8.8& 418. 5 427- 10
Bouis in medicinis nſus 515.8 ꝙ 516.9 2ꝙꝓ 517.18 G 519.·12 551.10
Boues piſces 158.4 Box piſcis 578. 37 Brabla quæ 489.37 Brachiorum conſideratio 212. 40 Brance Galliæ fär 319.19 Branchiæ quibus piſcibus inſunt
I 5 2 41 & 153.5 157.42 Braßsica corrumpitur in dolio uini ſapor 377.39 116 BPBruſiice

Braßicæ conſideratio, laus, genera, c. ibidem 38& inde Braſꝛica toto ſeritur ac metitur anno ibid. Braſsicæ translatio, ibid. 41(40 Braßicæ cymæ quæ, qualesq; ibidem 42 Braſsicæ genera plura 354. 2& inde Braſʒica in rapam uertitur 360. 49 Praſsicæ laus& de ea ſcriptores plures, ac ex ea medicinæ 369. 3 per totum Braſsicæ ſpecies tres ibidem 6 Praſsica inimica uino uitibusq; ibidem 29 370. 11 ibidem 22& inde
Braßʒicæ uſus
Braßiccæ ſtirpis uſus 370.4 Braßicæ nocumenta ibidem 7 Braſsica ubi non editur ibidem 8
Braſsicæ ſolueſtris medicine ibidem? Braſsicæ uires miræ ibidem 13& inde 23 Braſsica marina qualis ibidem 27 Braſsica& uitis inimicæ ibidem 20 Braſicæ,& Coclaminum inimicæ ibidem
Brath), id eſt, Sabina herba 44435 Brechmaſis quid 219.7 Breuis uitæ homines 102.28 Breuitate uitæ nihil melius 122. 37& inde Brya frutex 38
Prianea arbor quæ& eius uſss 441. 45 e inde
Bryaxis ſtatuarius 599 ·47 602. 38 7 635.10. 45
Bryoniæ herbæ deſcriptio et medicinæ 421
440 422. 5
Bryon ex quo oleum fit in unguentorum uſu 220. 25
Bryon& ex eo medicinæ 437.45
Bryon herba qualis 489.38
Britannia quam terram amat 292. 47 293. 4.17
Britaniæ quo digito geſtat annulos 582.10 Britãni glaſto ſuas cõiuges pingũt 403.28 Britanniæ clectrum 655-44 Britannia magicã exercere conſueta 539.4 Britãanica herba qualis 454. 43. 462.13 Britannicæ herbæ inuentio 484.44 Bromos ſili ginis genus 321.48 Bromos herba quæ& ex ea medicinæ 419.
Bronci unde dicti 205. 5(9 Brontia gemma 666. 40 G 569.7. 8 Brontis fabri pictura 622.24 Brumale tempus quale 15.36 Brumalis circulus 22,28 Brumales dies, hyemem ſuturam oſtendunt 33 4*3 Brumæ initiu quando 333.8
Brumæ tempore quid agricolæ facere debẽt
Bruſcum Tuber 272². 43(334·8 Bruta arbor 224.2 Brutia pix optima 7 Brutia pix quæ 271. 27 Bruta ſunt quibus cor durum riget 207.13 Brutorum arma 314.4 Brutorum animalium remedia 374;24
ND ICGC1
P; L. INTIAN
Brutis tempus pariendi ſtatutum 109. 28 Brutus L. Conſul primus 643. 38
Brutus L. apud Delphos terram exoſculatur ex oraculi reſponſo 266.17 Brutus L. publ. meruit libertatem ibidem Bruti epictolæ ex auro 583.40
Bruti Philippen. erga puerũ amor 503. 30
Bruti& Craſsi oratoris iurgia 633. 39 & inde Bruti Callaici templum 635.30
Bruto qui reges expulit nulla decreta ſtatua
598. 29 BVBALI animalia 133. 9 Bulbatio quid 609.33 Bubonion herba quæ 487.43 Bubonis auis conſideratio 173. 20
Bubonis in medicinis uſus 531. 43& inde 27) 536.8 542. 47 25742
Bubonum aures quales 203.,16 Bubonis cordis mirum 531. 45 Bubulæ Cunilæ her. medicinæ 462. 14 Bubalo qualis pulmo 209.3 PBubulæ carnes quomodo facile pereoquun/
tur 431. 18 Bubulum femur berba quæ 491.41 Bubulum fel quid 219. 26 Bubulæ linguæ herbæ uſus 299. 25 Bucardia gemma 666.39 Bucca quid in homine 205.2
Buccinã purpurarũ genus 164.3& inde Bucephalos Alexandri Magni equus 143.
33 0 90. 23 Buceræ herbæ 1 452.7 Euceros, id eſt, fænumgræcum 389. 8 Bucolicon herba quæ 455.42 Bucciniates uuæ quales 244.17
Bugloſſos, id eſt,lingua bouis her. 460.25 Bugloſsi medicinæ 479. 45 Bulapathon herba et ex ea medicinæ3 82. 25
Bularchi pictoris mira tabula 118. 24 & 618. 33
Bulbinæa herbæ deſcriptio,& ex ea medicinæ 371. 18
Eulbinæ bulbi genus 354.7
Bulborum medicinæ 371.1.& inde
Bulborum ſolueſtriũ conſideratio 391.39 Eulborum ſolueſtrium medicinæ 371.14 Bulborum conſideratio,& genera plura 353. 45& inde Bulborum floris medicinæ 371. 16 Bulborũ effoſio& maturitas quàdo 354. Bulbus Vomitorius cur 371. 20(11 Bulbus non niſi ex ſemine prouenit,& ubi ſponte 8654.14 Bulbi genus ex quo mapalia,& ueſtes fiunt 248.24
Buleuterion quid 642.39 Bulla aurea cui primum donata 580. 37 Bulla aurea cui dabatur ibidem 2 Bumaſti uua qualis 244.30 Bumelia fraxinus 272. 17 Bunion Napi genus 364. 10,12
Bupalus ſculptor 634.5 Bupetij qui,& unde dicti 315,2 Buphthalmos herba 460. 31 467.33 Bupleurum herba quæ 489. 42 Bupleuron herba 410. 45
Bupreſtis herbæ conſideratio& medicinæ ibidem 49
Bupreſtis uermis qualis& unde dicta 5 40 42. 43
Bupreſtis remedia 422. 18 G 425.21 G 427. 6. 34 G 50449 G 510. 14 &.ꝙ 512.39 54°.44
Buſelini herbæ medicinæ 372. 20
Buteoncs ques 214.25
Buteo accipitris genus,& familia ab eo cognominata 172.9 183.7
Buth)rei ſtatuarij opera
Butꝰri conſideratio, uſus, medicinæ 510.35 & inde& 512. 23 per totum
But) ri natura 710.42 Putꝰri effectus ibidem 43 Butyrum unde diclum ibidem 35 But)rum quomodo fiat ibidem Butrum quid 212. 14 Butyrum olei uim habere ibidem 16 Buxus ubi plurima 273. 6
Buxi arboris conſideratio,& genera tris ibidem 1
Buxus montes amat ihidem 19
Buxo non decidunt folia 274. 6
Buxo folia qualia 273.5
Buxi ſemen Carthegon dicitur 277.39
Buxus grauiſsima,& ſpiſsiſsima arborum
284. 46 Buxus non ſentit cariem, neq́; uctuſtatem 285.28.30 C C Abureæ fontis mirum 266. 39 Cacaliæ herbæ medicinæ 484.21 Cacaliæ herbæ uſs 465. 15 G 4721 Cachla herba 46⁰.33 Cachros quid 476. 40 Cachrꝰs pillula in medicina 269. 34
Cocoethe morbi remedia 423.14 437 48 0 442.40 482.42.495.4 ꝙ 521.35 G 549.13 57547
Cacoethe morbus 416. 15 0 417.48
Cactos herba 395. 7.3
Cadauera qualiter in aquis ſeſe habent 30 18 113.17
Cadauera ubi medicata aſſcruaãtur 207. 20
Cadotas herba in Sria qualis 288.17 Cadmia quid S Cadmiæ medicinæ 605. 8 per totum Cadmiæ genera ibidem 1o
cadmie ficiendæ ratio ibidem& inde Cadmia ubi cptima jbidem 22 Cadmiæ cffectus qui, ibidem 29 Cadmus ſolutæ orationis inuentor 77,11
& 114.40. 41 1 cad. in græciã quas literas attulit 12523 cadmus quæ reperit ibid. 39. 48.114.42 Cadmi
603,12
reFeemesggemeenneeeeeee
EETebe““
Ha ARA

Cadmi patria 77.10 Cadmi pictura 624. 9 caduceum cur cum ſerbente 529. 19 Cadurci populi ex lino uela texunt 346.2 Caæcias uentus. 15.9.42 Cæyces alites 573,16 Cæcitas quo tolli poteſt 138., 50 204.17
& inde. Cæcitate quidam poſt longum tempus libe/ rati 204. 17& inde Cæcilia Caia quæ 147.33 Cæciliana lactucæ genus 357·3
Caciliana ceraſa qualia 263.30 Cæcilius M. Calfurnij beſtiæ hoſtis 485.5 Cæcilius C. conſul 12.14 Cæcilij T. fortitudo 115,36 Cæacubi uini generoſitas 246. 17 Cæcubum uinum quale 422. 43 Cædendæ quando arbores 282. 45 per
totum& 283. 23 per totum Cædendæ materiæ tempus 341.45 Cæduæ arbores quæ 303. 2& circa Cæliacis utilia, quære Cœliacorum remedia Celatores imaginum clari recenſentur 600 19 per totum Cælaturæ mirabiles deſcribuntur 594.12 & inde Cælius Tubero à rogo reuixit Celius ſenator Cælius Marcus Celius Ruffus orator 122. 22 Cælum nullo modo quit flecti 279. 9 Cæli cõſideratio, magnitudo, æternitas, con tinentia, menſura&c. 1. 7 per totum
Cali formam globatã eſſe ibid. 25 per totũ Cælorum motus qualis ibid. 32. per totum Cælorum ob motum ſonitus concentusq; ibi/
dem 34.& inde Cælum à quo primum deſeriptum 3.43 Caælo animalium ommium impreſſ(inde fjus efigies, 1, 38& inde
123.18 142.36 629.2
Celo rerum omnium ſemina ineſſe ibid: 4 0
Celum unde dictum ibid. 45 Cælo quæ nobiſcum ſocietas- 8ö3z Cali notitiam quis primo habuit ibid. 33 Celi ſigna duodecim à quo primũ ibid. 44 Cæli faces quales 1 11.27 Cæli colores ibid. 35. per totum Cæli ſpecies ſanguinei coloris uiſw 10.24 Celi flammæ 11. 43 Cæli coronæ circa Solem& Lunam quando ibidem& 4ͤ8. ibidem Cæli repentini circuli 1 Celi oſtentum ibid. 18. per totum Celi ſcintilla quando cadere uiſu ibidem Cælum pro acre ibidem 32 Celi in terris inſuxus 13.23& inde &24. 26 per totum Cæli animalin effigies quot habeant 13.34 Cælum in partes ſedecim diuiditur 1 7.44 Celum ardere ſæpe uiſitim 18.32
8½
celi proprietas in locis 19.17 per totum
PARSIZ Cælo omnis infirmitas accidit 277. 35 Cæli natura ad arbores 290. 2 per totum Cælũ quod arbuſta ſpectare debeat ibid. 42 Cæli ad arbores ſocietas 290. 5 per totum Cælum terræ parere quidam cogunt ibidem Cælo conſtat operis ficultas 292. 39 Cælo maxime agriculturã conſtare 331. 41 Cæli cum terra ſocietas 339. 32 Calum ſpectare quomodo inducti homines
419. 35 Cæli uiolentia quo tollitur 505. 11 Cælum quæ aues crebro aſpiciunt 174.35 Cæleſtis iniuriæ duo genera 338. 3 Cæleſtium obſeruationes à quibus 5. 43 per totum Celeſtiũ corpor motus cur diſtimiles 7. 4 Celeſtibus natura æterna 3.38 Cæleſtium ad terrã potentia ibid. 39 Caleſti diſtãtia nõ ueſtigada 10. 2& inde Cæleſtium cognitio obſcuriſsima 331. 48 e inde Cæleſtium cognitio ex multis haberi poteſt 337. 10.& inde Ceſaris ciuile bellum, quæ prodigia præceſſerunt 311. 25.29 Cæſar quo anno cenſor 230. 46 Cæſaris rulij de uino ſententiu 246. 37 Caſar L. cenſor quando,& quid cenſuit 249.22
Cæſaris Tulij munus gladiatorium 261.18
Cæſaris domus lautum habuit 265.; 7 Cæſaris uilla ubi 266.38 Caſar ex qua lauro triumphare ſolitus,& cur ibidem 31 Cæſaris föorum Romæ 287. 33 x 3 47. 39 Ceſar annu ad solis curſum redegita 22. 18 Cæſaris ſydus quando oriatur,& occidat 334. 15& inde Cæſar Idus Martias ferales ſabi annotauit ibidem 25 Caſar förum Romæ totum texit, ac ſacram uiã,& eius gladiatorii munus 347.39 Cæſaris carmen de olere 358. 23& inde Cæſar lapſana apud Dyrrachium uixit ibidem 24 Caſar dictator Peloponneſum inſulam tentauit efficere 51.3 Ceſar Ptolemæum perimit 65. 32 Cæſar Aedemonem debellat ibid. 33 Caſar C. Triarium ubi ſuperat 82. 41 Cæſar Caius Aug. filius 98. 46 21. 28 æ 221. 43 0 566. 7 3 8 Caſaris exercitus in pharſalia fmem ſenſit bb2 Cæſaris ædilitas,& ingentes diuitiæ 585.6 Cæſar C. ærarium ſpoliat ibid. 18 Cæſaris lorica cui dicata 597. 29
Cæſar Aiacem&& Medca Veneri dicat 615
19 I118. 23 Cæſaris lulitemplũ& curia 615.27. 721 Cæſaris domus incenſa 621.11(45 Caſaris ſtatuæ marmoreæ 639331
Caſaris in Alexandria templium 638.39 Cæſar circum maximum extruit 642.456 643.14 Cæſaris aquæductus ibid. 644. 44 Cæſar ubi Pompcium ulcit 646.8 Ceſar ſex dactlothecas Veneri genitrici conſecrat 653,3 4 Cæſaris dictatoris ſpẽctaculau 130. 9 Cæſaris tertius conſulatus libid. 15 Cæſaris dictatoris mirus equus- 143. 39 Cæſaris thorax ex margaritis dicatus Ves neri 162.41 Cæſaris piſcinæ 168. 6& 188. 30 Cæſaris triumphalis cœna 168.27
Ceſari ſacrificati bis in extis defuit cor 207
Cæſar inimicorum literas nec le-(28 ctas concremabat 115. 1 Cæſar Ciceronis hoſtis 116.16 Cæſaris pater qua morte extinctus 12 4,10 Cæſaris ex uehiculo caſus,& eius ne iterum caderet incantatio 499.4 Caſaris uillis piſces manu hominis ueſcuna tur 566. 35 Ceæſaris ciuili bello cometes uiſus 10. 45& Cæſaris anima in deorum nu-(inde mero recepta ibidem 11. 1r Cæſaris crinita ſtella quando uiſa ibidem Cæſare occiſo anno toto ſol paluit 12. 5 Caſaris thronos ſtella 22. 34 Caſar unde dictus EWö Cæſaris geſta ommia breui compendio 11 36 per totum& 115.26— Cæſaris ingenium omnium cupax 114.3⁸ Cæſar ſimul ſcriberc, legere, dictare, audirẽ ſolitus bbbvia.;9 Ceſar quaternas, ſeptenasq; cpiſtolas ſimul dictabut ibid. 40 Caſar ſignis collatis quinqquagies dimicauit ibidem 41 8 Cæſaris ductu quot hominum milia occiſe ibidem 43 1 Ceſari fuit clementia peculiaris ibid. 4 Cæſaris magnanimitas ibidem 47 Cæſones unde dicti 116.23 Cæſonia C. Imp. uxor 109.36 Caia Cæcilia quæ 147.33 Caiæ ueſtalis ſtatua 598.14 Caius Valerius conſul 349.13 Caius Cenſius prætor 249.27 C. Portius conſil 18.2 1 Caius Africanus conſul 21.35 Caius Imp. obeliſcum in circo Vaticano ſtatuit 284.35 Caij principis luxus in unguentis 230.39 Caij luxus in ædificiſ 643.33 Caij principis mirum de platano 217. 31 Caius Imp. Peloponneſum inſulam tentauit cfficere F Caius Cæſar Auguſti filius 98146 Quare Cæſar Caius 8 Caius princeps decuriam quintam adiccit Caij principis luli 585.,.9 7583.6 Caius
4

caius princeps auri auidiſsimus 587.22 Caius princes ſuper omnia muliebria ſocculos induchat& mar garitis 654.12 caij imperatoris matrona 162.43 Caij Imp. oculi quales 204. 42 Caij Imp. gladiatores quales ibid.43
caio Imp. immolanti iecur defuit in extis 207.42
caij Imp. conſulatus,& interitus ibidem
Caij Oratij filiæ Sedigitæ appellatæ 212.33
Caij Imp·nauis, Eechneide piſce retenta,& eiuſdem Caij in urbe interitus 565.26
Caius princeps quãdo interfectus 207. 43
Caij Imp. uxor 109.36 Caij Imp· mater 110.15 Caius Imp. generis humani fax. ibidem 16 Calaces pictor 624.5 Calais gemma 666.42. 43
Calamidis ſtatuarijopera õ00. 15 G& 602 30 636. 29
Calamites gemma 666.45 Calamitæ ranæ genus 5776. 25 G 578 70 571.40 Calamochnus quid 578.12 Calamus odoratus 226.12 235.2 Calami oleum 256.42 Cadlami in medicinis uſus 578.14 Calamo ubi folia non decidunt 274.7
Calamorum aquaticorum conſideratio 280 39 per totum Calamorum Aegꝰptiorum uſus ibid. 42
Calamorum comæ pro pluma ibid. 47 Calamis orientis populi bella conficiunt ibidem 49 Calamorum armis quæ gentes uictæ 281. 5 Calamus Italiæ ſagittis aptiſeimus ibi. 7. 27 Calamorum differentiæ plures,& qui apti fiſtulis ibidem 20& inde Calathiana uiola qualis 388.19 Calcas contra Lucanos 43.-44 Calciamenta quibus uertantur in lapides 645. 41 8 Calciantes ſe quidã repente mortui 124.9
Calcifraga herba quæ 491.14 Calcoſthenes imaginum fictor 628.6 Calculi conſideratio 259.29
Calculorum cruciatus aſperrimus 45318 Calculorum remedia 364. 19 G,371.27 372,7. 12 G 378.24 G 381.44 e 382.48 383. 40 G 384.32.36 C397.3 G398: 22 401. 43 G 40⁰2.12. 2007 405. 46 4056. 2. 408.34.36 409. 8. 30 G 411.
24. 31. 47 418. 2 G 433,1. 42 & 435.3 436,3 4 ct 444·19 G 445. 41 ct 446.10.20 G 451.40
E 475.22.24.32.35 G 477.5*11 13.16 G. 487. 13 491.18 493 25& 495. 42. 43 G 557. 22 G 574.30&ꝙ646, 45 657. 32 G◻ 669. 43 0 607. 28 518. 17&æB 528,9 0 544,5,11. 13.17. 55333
1 D I1 G 8
P LINIANI
Calculis notare diem 118. 48 Calena uina 246,34 Calenus uates 499.12 Caligo unde cauſetur ö1 caligines oculorum quo tollantur 373.37 Calippus ſcriptor 340. 44 Calꝰpſo pictrix 625.39 627.15
caliſti liberti Cæſaris ſcæna 636. 3 0 inde
Callarias piſcis 578.38 157.10 Callaſſes ſtatuarius 603.41 Callæ herbæ deſcriptio 489.45 Callias Athenienſis 590,365 Callicles ſtatuarius 69 4·3 Call cles pictor.324.5 Callicrates ſtatuarius 637.12 114.11 Calliblepharis utiia 632;8 514·4 Calliblephara 428. 27 Calliblepharum unguentum 397.28 Callicia herba qualis 449‧29 Calli gonon herba 49 4.33 Callimachus pictor 604. 22 Callimachus medicus 386.33 Callimachus dux 618.37 Callimus lapis 647.34 Callion herba quæ 402.19 Callionymus piſcis 578. 42 Callionꝰmi piſcis medicinæ 571.32 572. 19 Caliſthenes hiſtoricus 636,30 Caliſtratus ſtatuarius 600. 40 Calliſtruthiæ ficus quales 260.26
Calliſtus ſeruus ditiſs. 592 736 638. 45 Callitricha herba 455. 8 Callitriches feræ quales 149.44 Callitrichon herba qualis 477.9 Callitrichon herba& ex ea medicinæ 409
Callitrix herba qualis 482.45(23 Callixenus ſtatuarius 600. 41 Callon ſtatuarius ibidem 29
Callora corporis remedia 400.19 415 43 G 416.40 G 440. 41 0 443 37 527.,33 G 5567.49 et 5610.17 ꝙ 607.19
Calor olei cauſa eſt 255. 2
Calorem inducentia facientiaq; 427. 28.
43 G 431.4 G 433.35 et 440‧32
& 480. 5 Calorem ſedantia, tollentiaq; 375. 13 424-31
Calphurnius Beſtia aconito uxores peremit 485.4
Cdphurnij flammæ in sicilia geſta,& qua
corona donatus 4⁰04. 25 Calphurnij anulus 8 581. 44 Calthauiolæ genus 388.19
calua quædã animaliu naturaliter 202. 38
Caluitium homini proprium ibid.40 Caluus orator 593.11 Caluus orator quo nocturnam pollutionem ſuſtulit 612.23 Calx aqua accenditur 588, 45 6424.38
Calcis conſideratio 649.,3 4& inde
Calcis& arenæ mixtura ibidem 38
Calæ quibus utilis 293.26
Calce uina condiunt Afri 251. 22 649.7* 1
Calce ubi agros fertiles reddunt 293.24 Calcis in medicina magnus uſus 650. 13 & inde
Calcis natura qualis ibidem Calci oleum ſolum miſcetur 435. 29 Camb)ſes rex obeliſco pepercit, qui urbi nõ pehercerat 1 639.25 Camelopardalis animal quando primum Ro meæ 135.8.
Camelorum conſideratio 13 4:46& inde 2 205.30 1 Camelorum uſus in prælijs ibidem 49 cameli partium in medicinis uſus 506.25 &x inde Cameli quot annis uiuant 135.4 Cameli quot menſibus fcrant uterũ 187,11 Cameli lac quale 211. 49 509.41 Camelinum lac dulciſeimum 509. 41 Camelorum cum cquis inimicitia 135:2 Camelos ne aſilio id eſt, Tabani lædant 566. 10 Cameli fel non habent 208.2 Cameræ quando primum 651. 3& inde
Cameræ à quo primum pictæ 625.4 Camerina poma 258. 35 Camillus quo die Veios cæpit 46. 24
Camillus aurum Ioui Capitolino donut 581. 12 Camillus minio illitus triumphauit 590.30
Camillo quid crimini Caruilins obiccit 596,4
Camilli domus qualis ibidem Camilli ſtatua 798.4 Cammaron herba unde 28.3 Cammarus piſci· 578. 47 Camoœnarum ædes 597,32 Campaniæ caſtancæ 262. 48 Campaniæ uitium magnitudo 24 9 ,48
Campaniæ uua qualis 244. 1& 247*2 Campaniqæ ceraſa 263. 32 Campaniæ ſiligo 321,3 E inde. Campaniæ ex milio uſus 322.25
Campaniæ campus laudatißimus 323. 19 Campaniæ firtilitas 322.36 per totum, ꝙ 37.18 39 G 281. 33 Campaniæ terra pulla 291. 20 Campana roſa 383.9.14.30
Reliqua quære parte ſecunda Campaſpe Klexandri amica Apelli data 621. 26 Canabis conſideratio,& medicinæ ex es
384. 40 1
Cannabis ubi primum nata ibidem
Cannabis genituram uirorum extinguit ibidem 1
Cannabis aquam coagilat ibiqdem 42
Cannabis: natura, uſus; ſatio, cuulſio 50·35 1 Canna

cannabis ingens magnitudo ilidem 41 ꝙ351.2 Canachus ſtatuarius 600.33 602. 43 Canachi ſtatuarij opera 637. 2 Canalitium, uel Canalienſe aurum quod 586. 20 Canaria herbaqueæ 541. 23 461. 20 Canaria Auguſti feſta 313.12 Cancamum arbor. 225.39 Canchr)s roſmarini ſemẽ 4 44. 25 et inde Canchros genera plura ibidem 33 Cancrorũ conſideratio 150. 40 per totum Cancris uita longa ibidem 44 Cancris omnibus octoni pedes ibidem 45 Cancrorum fœxminæ à maribus differentia, ibidem Cancrorum multitudo Cancris retrorſum inceſſis Cancrorum coitus Cancrorum oculi quales 204.30 Cancri tergora exuunt 160.33 Cancrorum genera ibid. 44 G 578.43 Cancrorum inter ſe pugnæ 161.2 Cancri contra ſerpentu ictus medentur ibid. 3 G 138. 4 Cancros in ſcorpiones transfigurari 161. 4 Cancrorũ in medicinis uſis 575. 44& 576.9. 12.13.14.40.45 G 577.10 16 570. 11 et 572.26.573.22.27 Cancri oculi ad quid utiles 572. 8 Candace regina ubi regnauit 101.26 Candaules rex ingenti precio picturam mer catus eſt 118.24 Candaules quando obiſt 618.26 Candaulis regis prælium 618.24 Candelabrorũ conſid. 596. 3 4 per totum Candelabrorum pretia ibidem 37 Cania urticæ genus 394.33 Canities homini,& equo tantum prouenit 202. 490 Cani à quo inficiuntur Cani à pueritia ubi 106. 48 Canicies præpoſtera 108.30 Canicula ſtella procyon Græce dicitur 337. 13 Caniculæ ſtellæ exortu quæ in terris fiant 13 16 15.27 251. I11 Canis ſtellæ ortu uina mutantuxr 251.11 Canis ſtellæ ortu, ſcindenda ligna 243.40 Canis ſtelle occaſus quando 335. 23. 26 . 338. 33. Canis ſigni exortus 337.18 13.16 Canis ſigni exortu quæq; immutantur 337 20 156.48 Canis ſigni ueneratio 1“ Canicularum piſcium conſideratio 166.17 per totum Caniculæ piſces 578.34 Canicularum piſcium ingès copia ubi 240 30 166.17 Canicularum cum natantibus dimicatio 166 17& inde
ibidem 7 161.2 167.14
336.28
5 4 R38 pbhR IANA Caniculæ pauent hominem æque ac terrent ibidem 23 Caniculæ piſcis medicinæ Canum piſcium generatio 167.14 Canis lingua herba qualis 460.28 Canum deſcriptio natura,& erga dominos fides 142. 22 per totum,& 186. 47 & inde Canes homini inter ola fideliſgimi 142. 22 Canis cũ elephanto pugna 143. 13& inde Canes pro dominis pugnant aliquando ibidem 23 Canum miracula bluri ibid. per totum Canum in bellis uſus ubi ibidem 272& inde Canes ſoli dominos nouere ibid. 43 Canes ſoli nomina noſcunt ſuu ibid. 4 4 Canum ſæuitia quo mitigatur ibidem 46 2 570.5. Canes ex tigribus concipinnt 143.2 Canes êe lupis concipere ibidem 4 Canes dono Alexandro dati quales fuerint ibidem 7 Canũ partis,& gencratio, ibid. 17e inde Canã rabies quando peſtifrra ibid. 23 Canem locutum aliquando ibid. 30 Canes Melitei quales 49.33 Canes quæ loca non intrant 98. 24 G& ö“ Canes ubi pro regibus habentur· 102.10 Canum magnorum copia ubi 103.28 Canes indici cæteris grandiores 107. 37 Canes quaſdam ædes non ingrediuntur 17r Canum genera plura Canum generatio Canum prodigia. Canes quandiu uiuant ihidem 6 Canes quibus infeſtentur 201.22 Canes degeneres ſub aluum caudas refleckunt 214.36 Canum impetus quo cohibetur 570.5 Canes quando maxime in rabiem aguntur 13. 19 1 Canis mordens lapidem, Prouerbii 533.43 Canis morſus remedium quomodo repertu 454. 23 Cane morſus, quæ pauet Canes qua herba ſeſe purgant 461.20 Canis malignitas,& inuidia ibidem 22 Canib. ne cauda creſcat 143. 30 uide Anno. Canes quos non latrent 464. 37 0 507 23 G 533.26 551. 48 Canis dente læſus, uulnera agrauat uulnerati . 1 Canis mira picturd 623. 3 Canes quo rabidi fiant 112.6 Canes ne rabidi fiant 50595& 533. 32 &ꝙ143.30 444.13 Canum ſcabiei remedia 521.39 Canum annuad apud Romanos ſupplicia 529.3 4 8 Canis in cibum uſus
572.29
186. 47& inde ibidem 187.3
ibidem
ibidem 35
Canis in placandis numinibus pro hoſtia im molabatur ihidem Canes fugantia 533.26 545.40 Canes quo cibo necentur 370.19 C 371. 17& 444.24 407.40 Canibis maxime inimicum 589.17 Canis urina in ceſpite perfuſaherba ibi nata ad quid utilis 451.4. Canum uermes, id eſt, Ricini quo necentur 407. 45 Canis mirum ſimulacrum 599. 28 Canis in medicinis uſus 529.39 533.22 & inde,& 539. 45 G 542. 43 G 544‧24 G545.39 547. 45 550.38 G 457.42 Canis rabidi morſus remedia 143. 24.27 e 363. 22 G 365. 39 366. 33& 370.19 G̃ 371.2 372. 13 375 29 383. 23 0 384. 35 399. 3 37 G 406. 24 G 412. 49 G 413. 25 G 420. 11 G 424. 3700 425. 4⁰0 430. 27 431. 21 432. 48 433.15.23 G 440.21. 447 44 454.23 454.33 G 49933 G 498. 27 01. 40 5 4-. 16 505.38 507. 43 512. 41 Er 527. 13 533.21& inde, et 569. 33 G 570.16.26 G 574·14. 31& 589.35 610. 3 Canephorus ubi. Canina capita habentes homines Caniſtij uelocitas Cannenſis clades Romanorum Canon ſimulachrum Canopus Menelai gubernator 68.47 Canopus ſydus quale 22. 33& inde Cantabrica her. undt 4 60. 4 6 t 462, 22 Cantharias gemna 6570. 11 Cantharidum uermium cõſideratio 532. 48 & inde“ Cantharides Catoni obiectæ ſunt quod cas uendidiſſet 533.14 Cantharides quo fugantur 70518 Cantharides ex qua gignantur materia 201. 28““ Cantharidum in medicinis uſus 534.3 4 C. 545. 3 Cantharidum ueheni remedia 201. 29 e 381.9 G 373.28 422.16 425 21 G 427.6.34 510.14 513. 13.19 G. 531.23 Cantharite uinum Cantharolethrus Cantharus ſtatuarius Cantharus piſcis 578. 42 Cantherium lapathum herba 382.9 Cantharis Bacchus,& MNarius C. uſi ſunt 11111“ Cantharis uermis frumẽta erodens 326. 48 Capanei ducis pictura 626.49 Capellæ cœleſtis ſigni ortus quando 339.25 2340. 45
635.25 102.25 113. 49 261. 6
201.5
247.24 199.41 603, 41
6 Capillatæ

.
Capillatæ deæ ara quare dicatur 287. 30 Capillus uirginum quo defertba’. ibidem 31 Capillus ubi probro exiimatur 85.31 Capillorum conſideratio 202.33 2 inde
ber totum
Capillis quæ gens careat ibidem 35
Capillorum defuuiũ quibus ineſt ibid. 39
Capillus pueroruũ primus contra podagram 501.38 2 inde
Capillus uirorũ cõtra canis morſus 501. 40
504 30
Capilli mulieris utiles & inde Capilli ne caneſcant 550.41 Capillorum animalia perimentia 631.3 4 &. 558.33 563.25. Capilli quo criſpi fit 409.4 G 410.24 7ꝙ 531.49 505.28 437.45 Capillum ad lunæ dies contrectari 500.2 4 Capilli quando tondendi 284.4 capilli quo uario colore inficiutur 366. 28 &ꝙ 381.14 409. 24 432,3 439.24 G 440.23 G 444·110 445. 22& 446. 28 G 484. 4 G 632. 8 282.42 Capillos denigrantia 418.19 428 33 2̊ 434.29. 45 436. 18.37& 442.43 G 484. 23 g 499. 21 G 53 4.31 G 571.25 Capillus quo ruffatur 262,17& 425. 8. GC427.46 Capillum flauum faciugt ꝙ 24. 17 Capillorum color unde 24. 17 E inde Capilli ne cadänt, uel defluant 354.34 G 359. 47 G 409. 25 434.33 G 435. 43 455.9 G& 473. 45& 486.16 G 496. 45 G 500. 24 G& F11. 16 G§13. 29 514. 46 653427 141. 4 Capillos nutrientia 471.22 427.18 & 433. 16 448.11 G 465.9 G 496. 45— Capiſtrari quid Capito Oppius quis
484.—
329.9 I12.,1
Capitoliu obſeſſum à Gallis ſeruaturà Man
lio Capitolino 115.-48
Capitolium cura Anſerum defenſum 175.3
(. 529.30.34 Capitolij ornamentum 585. 22& inde Capitolium à Vitellianis incenſum 599.27 Capitolium quando incenſum 614. 10 CE 236. 17 Capitolij mira ædificiaw Capitolij ædium columnæ unde Capitolij dedicatio à quo 347. 38 Capitolinæ ædis incendium 581. 21 capikolinus Manlius“ corona dona/ tus 268.10 Capitolinus Nãlius regnu affectat 115. 49 Capitolini Manlij ac geſta 11 4 2 2 inde
643.8 537. 23
111“]“ Capitolini Iouis ædes ex quo ære 596.31
PV ILINII1’]
Capitulum Capnias gemma Capniæ uuæ quales Capnites gemma Capnitis Cadmiæ genus 605.15 Capnij herbæ medicinæ 472.32 Capnos her.qualis 467. 16.18. 474.38 Capnumargos argollæ genus 293.9 Cappadoces qua herba coronãtur 487. 10 Cappadociæ oleum quale 256. 47 Reliqua quære parte ſecunda Capparis herbæ conſid. 359. 44& inde Capparis excellentia ubi ibidem 49 Capparis fruticis conſideratio 239. 32 H 264. 41 Capparis ſtomacho mutilis 367. 33 Capparis natura,& medicinæ eius, ibidem 24& inde Capra oleæ inimica 257,14 Caprarum conſideratio, natura, generatio 148. 13 per totum Capræ pinguedine ſterileſcunt ibidem 14 Capræ quaternos ædunt ibidem 13 Capræ adhuc lactantes generant ibidem 15 Capræ pariunt octonis annis ibid. 18 Cabris cornua non omnibus,& in his indicia annorum ibidem 24 Capris mutilis lactis maior ubertas, ibid. 25 Caprarum ſolertia ibidem 19 Caprarum generoſitatis ſix8num ibid. 23 Capræ auribus ſpirant, non naribus, ibid. 25 Capras febri nunquam carere ibid. 26 ꝙ 512. 29 Capreæ noctu ut interdiu cernunt 148.27 (.7 14.13 204. 27. Caprarum morſis exitialis arbori 148.33 Capra cur Mineruæ immolatur ibid. 34 Caprarum genera plura 149.30& inde Capræ malefici frondilus animal quid erga Ladanum 1 3 Capras ocimum aſpernari 372. 23. 29 Caprarum balatus quo concitatur 375.29 Capra quo necatur 443.44 Caprarum cornu ſerpentes fu“ 512 26& inde capræ cur non lippiant ibidem 514. 1 Caprarum in medicinis uſus 512. 28 82 inde per totum Caprinus Caſeus in medicinis 0 467 520.36.38 Caprinus ſan guis in medicina 520.34 Caprinum fal in medicina
EEöS 663. 46 664.39 244.17 666. 44
lbidem 28 513.30
514.17
Capræ 8 non habent“ quoſdam
208. Caprinum ch, in wexenn520. 24 Caprinum caput in medicina 518.8 Caprini fellis cinis calculos expellit,& caprarum fimus ihidem 26 caprarũ fimus in medicina ibid- 5ů19. 16
518. 5
caprarum urina in medicina 519. 3 Caprinum cornu uuluis utile 522. 41 Caprinum lac ſtomachoutile 509. 43 8 510. 2 2 518.4 Caprinum iecur quibus proſit Caprarienſe plumbi genus Caprea ftra ueheno uluit 189. 2 Capreæ ubi non ſint 151,2 Capriftcalis dies vulcano ſater 19 4.19 Caprificationis arborum cõſideratio 26. 21 per totum Caprifici arboris conſide. ibid. per totum Caprificus nunquam floret 275. 25 Caprificus ubi trifera 277.9 Caprifici quibus infeſtentur 312.27 Caprifeci qui laudantur ibidem 34 Caprifici natura, o ex co mediciuæ 431. 11& inde Caprificus taurori ferociã mitigat vba 2 Caprimul gi aues quales 181. 4 per totum Caprimulgi nocturni fures ibidem Caprimulgi interdiu uiſu carent ibidem Capſis quæ apta materia 287.2 Capua unguentis dclectata 229.14 Capuam àquo colonia deduchta 323.37 Capuli, id eſt, gladiorum manubria cbore &æ argento ornantur 534.19 Caput homininis inuentum in Tarpeio delubro⸗ 409,12 Capitis animalium conſideratio &æ inde. Capitum animalium Apices Capitibus quæ animalia carent 8b.öö Capitum oſsium differentiæ Capita piſcium conſiderata ibid. 31 Capita hominum in cœlo uiſa 12.29 Capita præciſa repfiſſe aliquando 208.25 Capitis iudicium ubi primũ actum 126.15 Capitibus carentes homines 69.19 Capitis dolor qualis 4559 Capita aperiri magiſtratibus cur inſtitutum b 503, 29 Capitis“ 384. 47 398. 2 8 Capiti contraria 417. 26 418.15 G 420. 38.47 G 422. 17 426.33 0 433.11. 24 436. 48 456. 11.15 462.38 00 510.24 Capitis doloris remcdia 366.13 368. 17.30 2 369.11.372. 32 G 373.6. 12.38 374.39 et 375. 4.5.17·13 40 G 377. 44 378.14. 26 G 379.24 380. 19 383.28. 35 G 397.27 G 398.9. 18 G 399. 40 G 401.11 409. 2. 33 G 412. 49 2ꝙ 415.36.40 G 419.44 G 420 21. 22 G 421. 18 426. 44 G 431.42. 49 432. 45 433.39 434. 8. 26 435. 3 0 436.35 ꝙ 437:,39 g 438,1 G439. 25 G 4½ 4 1.1 2
18 611, 11
ibidem 45 203.,32
262. 42

4 41.17 9 442.15.24 445.10 447,24 G 450.47 G 451. 23 47 G465.12.,31.33 G 467.47 G& 486. 17& 490.37 492. 48 G 495.1 G 496. 12 502. 28. G.
505.9.48 506. 16. 43 G 508. 48.513.45 G 527.18 0534.39 G 569.7 G 616. 40 G 638. 25 G 664. 48
capitis ulcerum remedia 366.36 368. 22.23 G 370.46 377.29 6 381 29 398. 16. 48 417. 44 G 427. 45 G 437·15 444. 5 G 449-,21& 463. 15 G7 515.37. 40 e. 568. 30 569.9 G 571. 14 G 607.15 6 48.4
Caput purgantia 368.22 G 397.33 G 379·5 G& 421,12 G 442.30.455. 43 G 466.17 0 607.34
Capitis ardores refrigeranti 363. 42
Caput ſi à ſole doleat, quid imponendum 436.36
Capitis uulneribus quid medetur 438. 43 ̊ 465. 41 1 1
Capitis dolorẽ ex ebrietate ſedãtia 441.16
Capitis oſſa fracta extrahẽtia 465.30. 42
Carabi cancrorum genus 160. 43 Carbaſa ubi reperta 346.33 Carbaſina uela 347.38 Carbilius Pollio 155.7 Carbones faciendi ratio 268. 49& inde Carbonibus apta materia ibidem Carbonis natura,& uis 588.48 Carbonis in medicinis uſus 652. 19 & inde Carbo Cneus conſul. 121.26 122.21 Carbo L.cum Pompeio conſul 40. 22. Carboni Imp. oſtentum 150. 18
Carbiculi morbi defrrip. 459.36& inde
Carbunculus Narbonenſis peculiare malum ibidem
Carbunculus morbus quando primum in Ita liam uenit ibidem
Carbunculorum gemmarum cõſideratio, ge nera&c. 661. 20& inde
Carbunculi gemmæ ubi 687
Carbunculi unde dicti 661.20
carbunculi frugũ morbi remediu 337.30
Carbunculus quid in floribus eſſe dicatur ibidem 28
Carbunculi ne uitibus noceant ibidem&
inde 339. 18 Carbunculus terræ genus 291,36 Carbunculatio qualis morbus 309. 28 2
Carbunculorum remedia 373. 15 374 14 379. 45 380. 45 413. 24 0 421.9 426.40. 46. 428 45 430. 48 G 433.28 439.5 G 444-4 G 447.35 480.9 G 652.18 G 521.35 543·3 G 577 2 G 418. 10
P A R S PR i M 4 Carchedonij gemmæ 661.22 Carcinetron herba 494.34 Carcinites gemma 670. 8.
Carcinoma, id eſt, cancer morbus quo tantuũ ſanari poteſt 369.17 0 373.11
Carcinomatis morbi remedia 399. 43& 406.25 418. 43 G 430. 49 G 439.38 4 41.37 448. 37 G 451.24 G 452.27 483.5. 491 44 493.36 501.23 502. 5 527.39 G 574·13 G 575.43
Cardamomi conſideratio 221.16 Cardamomi medicinæ rüibidem Cardamomi oleum 256. 42
Cardiacorum remedium 368. 45 369. 38 0 374.5 424.14 ct 434.25 & 445·8 G 507. 17
Cardiſce gemma 667.29
Cardo temporum quadripartita diſtinctio
333. 3
Cardueles imperata faciunt 181.14 Carduelis auis conſideratio ibid. e inde Carduus herba qualis s.
Cardui in cibis,& ingens precium 359.3 Carduorum ſatio, cultura, uſus,&c. ibidem 6
Carduorum medicinæ 385.5 Carduorum ſolueſtrium genera duo ibid. 5 Carduus frugibus inimicus 327.4 Carduis ueſci plebeis non licet 350. 28 Car)atidum ſimulachrum 635. 17 Caryatides ſtatuæ 636.38 Caricæ ficus 233. 4 261. 40
Cariem quæ arbores non ſentiant 285. 28 292. 16
Cariem impedientia 257. 4 Carynum oleum quid 427. 35 ꝗ& 256.34 Carote herba quæ 475.25 Caryon nucis genus unde 262.16 Caryopum, id eſt, nucis ſuccusu 228.37 Carioſa terra peſsima 292.14 Cariotarum medicinæ 428. 25 Caryotæ ubi 264.38 Caritatem annonæ infcrentia 337.29 Carmanides pictor 627. 8
Carmina incantantium an aliquid ualeant 498.37 per totum Carmina talia uim habere
totum Carmina hæc contra morbos 500, 31 504. 26 Carmina contra grandines 500, 31 Carmen heroicum à quo repertum 126.38 Carneadis eloquentia,& quid erga eundem
ibidem per
actum Romæ 116.43 Carneades zenonis libris reſponſurus Helleborum ſumpſit 457.36
Caro quo æſtate incorrüpta ſeruetur 381.3
Caro quo tenerior in coquẽdo fiat 39 4,39 & 431.1 8
Caro ab oſeibus recedens, quibus inuctun 41527 416.,24 G 425. 44 452. 25
Carnis deſcctus remedia 426. 36 Carne humana ueſcentes 102.26 Quære Humana carne Carnes Bubulæ quomodo facile percoquantur 3 431. 18 Carnes ſuauiores facientia 444.4
Carnes quo abſumantur in ollis 458. 15 Carnes cum coquuntur conglutinantia 488 23 G 492 ‧39
Carnes alentia 433. 30 Carpathij maris Echini quales 570. 32 Carpheoton thuris genus 22 2,12 Carphos, id eſt, feenum Grecum 452. 7 Carpinus arbor 272. 4 1
Carpinus montes amat᷑ 2.73. 20.25
Carpino nuptiales faces faciunt ibidem 29
Carpophylon lauri genus“
Carrucæ ex argento 593,12
Carthago uicta quantum,& quid Romanis ſoluere coacta 584. 43 o inde
Carthago cum deleta fuit quantum argentum habuit 593. 15
Carthago quando capta 244.45 260. 45& inde
Carthago quot annis Romæ æmula 261.5
Carthago fici argumento deleta 260. 4 7
Carthaginem quis primus irrupit 115. 5 110. 24
Carthaginenſe bellum tertiũ quomodo ſum/ ptum 261. E
Carthaginenſium contra Romanos uictoriæ ibidem 6
Carthaginenſium in sicilia uictorũ pictura 617. 1. 6
Carthaginenſes Herculi humana hoſtia ſacrificabant 636. 40
Carthaginis Hiſpaniæ roſæ quales 387.26
Carthegon buxi ſemen 277. 39
Cartilaginei piſces 158. 43 210.9 & inde 1 Carthilago rupta non ſolideſcit 210. 17 Caruilius Samnites ſuperat 599.49 Caruilij pollionis repertum 593. 28
Caruilius Sp. quæſtor contra Camillum
596. 49
Caruilius Sp. Iouem in Capitolio fœcit
599.49
Caſcorum conſideratio, diuerſitasq́; 212.5 &ꝙ 17 ibidem per totum 8
Caſcorum genera, uſus, bonitas, medicinæ 510. 27& inde
Caſcum ſeruandi ratio
Caſeus ne corrumpatur, aut ne à muribus attingatur 551.35 Caſei ubi optimi 212. 17 per totum Caſiæ ſruticis conſideratio 224.34
225. 22 Caſia in Septentrione uiuit 279.9 Caſia apes delectari 392.20
6 3 Caſignetis
448.45

450.17
Caſtignetis herba qualis Caſſander Gallos obſidet 557.18 Caſſandrus rex 623. 40 Caſſandreæ pictura 626.46
Caſsʒiteron, id eſt, candidum plumbum 510. 23. 33
Caßius longinus conſul 109. 18 Caſsius orator I111.15 Caſgius Seuerus 628. 48 Caßius Parmenſis 553.29 Caßius hemina auctor uetuſtiſzimus
235. 49 Caſsius Sollanus 600. 15
Caſßius Spurius regni affectator à patre pe/ rimitur 597. 11 G 598.39 Caſsius Syllanus Caſsij C. cenſura,& in ea prodigium 31152
Caſtitatis cxemplum 72. 38822 117. 34
per totum& 135.5 G 145.4 G 221
35 441.4 G 459.45 Caſtitatem ſeruantia 4 41. 4 459.45
Caſtor Romanorum uictoriæ nuncius I14. 16
Caſtoris aurigæ qui 83.26 Caſtorum ædes Romæ 598-4 Caſtoris pictura ubi 615.27 Caſtoris& Pollucis pictura 622.10
Caſtoris& Pollucis ſimulachrum 603.12 Caſtor cur à nautis inuocatur 12.29 Caſtori ſtellæ quales ibid. 23 per totum Caſtor medicus 377.12 383.20 Caſtores animalia 567. 35& inde Caſtores an teſticulos ſibi amputent, ibidem e inde, 139. 9 Caſtorea, id eſt, Fibrorum teſtes quo ſeruentur optime 567.39 568.9 Caſtorea quæ 557. 35 E inde, 2̊△ 139. 10
Caſtoreorum medicineæ 567. 43 571 30 G 577. 23. 26. 44 573. 31
9 574 221 Caſtrata frumenti genus 321. 24 Caſtratio quibus facienda diebus 341. 41
Caſtrorum uallus ex ceſpitibun 629. 26 Catagrapha à quo inuenta 618.32 Cataguſc ſimulachrum 602. 20 Catanance herba quæ 489.43 Cataplaſmatum, id eſt emplactri genus, remedia 419.12 Catapulta à quo inuenta 126.19 Cataractæ aues 182. 13 Cati corculi dicti 117.20
Catienus P. quid erga philotimum ſeruum 117. 48 Catilina Ciceronis ingenium fugit 117.14
Catilinæ prodigia 17. 7 Catilinæ proauus quis 116.2 Catinius Labeo e plebis qd erga Me
S— tellum 120.3. 22
catohlepas fera 135,45
4 DHI1s
Catochites gemma 666. 46
Catopyriter gemma ibidem 47
Cato primus, quoties accuſatus cauſam dixit,& abſolutus eſt 115. 32
Catonis primi laus ibidem 29 per totum 244. 40
Cato primus, optimus orator, optimus impe rator, optimus ſenator
Catoniz primi triumphus, cenſura, ſcientia 244. 40
Cato primus quando mortuus ibidem 49
Catonis de uitibus, uuisq́; ſentẽtia 24 4.47
Cato codem uino uſus quo remiges 249.1
Catonis ex Hiſpania triumphus ibidem
Cato de uino condendo 252. 11
Catonis de oliua præcepta 255. 43 per totum& 256.1 per totum
Cato de amurca quid 257. S per totum
Cato nil de Prunis ſolueſtribus locutus 25829
Cato de ficis ſerendis 260.36 cato, fici argumento uſus Hin delenda Cartha
gine ibidem 47 Cato Carthaginis inimicus ibidem Cato de Myrti generibus 265. 14.19 Cato de lauro ibidem 38 Cato de cupreſſo 279.23.33 Cato ſummus in omhi uſu 283. 46
Cato de terræ uitijs atque optimo agro 292. 14. 20
cato de plantandis arboribus, ac ſcrobibus
faciendis 296.27 catonis præcepta de inſitione arborum 299.17 Cato de uite inſerenda ibidem 35 Cato de olearum ſationt 300,39
& inde
Catonis de agricultura præcepta 316. 1 b
per totum Catonis præcepta ubi unum quoac ſrumen/ tum ſit ſerendum 327.47 Catonis præcepta de arandi tempore 328 45& inde Catonis Cenſorij cenſura Cato de Braſsica
347. 43
Cato Vticæ ſe perimit 66. 48 Catonis M. laus 453.·5 Cato M. de herbis ibidem
Cato quid erga Zenonis ſtatuam 604.26
Cato contra Græcos 525 22 e inde
Cato contra medicos ibidem 25 ey inde
Cato quando obijt,& eius ætas ibid. 29
Catoni cantharides obicctæ ſunt quod eas
uendidiſſet 533.14 Cato Cenſorius octuageſimo anno filium ge/ nuit III. 41 Catonis duplex propago ibidem 42
cato cenſorins quid de legatione Athenienerre. 42
ſuum
PELINIETANI
115.29
357.38 369.5
cato Greæcorum hoſtis ibidem 45 ꝙ 525 22& inde
Cato Vticenſis pronepos Catonis primi 116. 45
Cato Vticenſis Græcorum amicus
Cato ambitus hoſtis, ac repulſis gaudens,
ibidem
prologo 1.,33
Catonem rem improbam nemo audet petere ibidem 36
Cati, catones,& corculi qui dicti 117.20
Catus Aclius conſul,& eius parfimonia 573. 20
Catulina Minerua cur dicta 603. 5 Catulitio quid 275.16 Catulus Q. conſul 174. 48
Catulus Qaꝛconſul quando 637. 39& inde & 643. 26
Catulus Q. qui Cimbros uicit& eius nobilis domus 289.15 Catulus Qu. Capitoliu dedicat,& eius inuentum 347. 38 Catulus Luctacius Mineruæ ſimulachrum dicat 603,6 Catulus tegulas Capitolij inaurat 585.24 Catullus Veronenſis poeta contra quem 63 7. 36 Catullus poeta quid erga ſtrumam Noniüm
660. 17 Catuli incantationes 499.31 Cauaticæ cocleæ 742.15 142. 14 Caucalisherba 394.15 Cauchorum uita 267.33& inde Caucon herba 472.33 Caudarum animalium cõſideratio 214.29 per totum Caudarum animalium diuerſitas ibidem per totum
Caudæ quibus amputatæ renaſcuntur ibidem 31. Caudæ præter hominem, ac Simias omnibus
fere inſunt animalibus ibidem 22 Cauda uilloſa ubi in homine 198.37 Cauda animalium, animi index 133,11 Caulias quid 349.25 Caulina uina 247. 4 Caulis leguminum qnalis 318. 45
&x inde Caulis herbarum differentiæ
356. 41 Caulis pro Braſsica ibidem 42 Caule reciſo quæ regerminent 356. 27 Caulodis Braſsicæ genus 369.8 Cauneæ pomorum genus 261. 41 Cauponæ animalia in mari 166. 37
Cauſæ rerum omnium, afferri non poſſunt I0. 11 Cauſc quorundam noſci non poſſunt 27.9 & inde Cea 2n Coa neſtis qualis 197.28 G 31 ibidem per totum
Cecinnaꝭ

Cecinnæ pater, opio periſt 176. 38 12796119
Cedrelæon oleum 256.34
Cedrelates cedri ſemen 233. 11
cedrelaten uocant cedrum magnam
436. Cedri uſus in ſacris 228.49 Cedrus minor,& eius genera 233.7 Cedri maioris genera ibidem 9
Cedro cur ſimulachra dcorum fiant ibid. 12 Cedrus libros tineis conſeruut 236.9
Cedyrus picem fundit 251.33
Cedrus montes amat 273. 19—f 279. 12
Cedro folia non decidunt 274.4
Cedri folia capillata ibidem 45 275.2
Cedrus quo tempore ſemen gerat 276. 25 Cedri ubi optimæ 284.16 Cedxri oleo peruncta non ſentiunt cariem, aut
tineam ibidem 17 Cedri ufus ad daſſes in Aegopto, ſoriaq́; ibidem 42 1 Cedyus non tenet clauum 285. 10
Cedrus non ſentit cariem, neque uetuſtatem ibidem 28
Cedri magnæ natura, ct medicinæ 436. 45
Cedria picis genus ibid. 45
Cedrium quid,& quomodo fiat 271.25
Cedrides, id eſt, cedri fructus, ad quid utilis 437. 18
Cedrinæ menſæ nobiliſsimæ 236.33
Cclebothras rex 93.21
Celeres equites à Romulo inſtituti 53.20
Celetixontes pueri 602. 47& 603. 11
Celetum teſtudinis genus 155‧2
Cellæ uinariæ quales eſſe debeant 252. 22 per totum Cellaria agris maiora 643. 36 Celia potus genus 419.18 Celocem nauem Rhodij nuenerunt 127.9 Celtis arbor, id eſt, lotos 239733 Cementa qud ratione cõponantur 649. 41 Cemos herba 489.46 Cenchramis ſtatuarius 604.3 Cenchris ſerpentis morſus remedium 38326 Cenchridis accipitris in medicinis uſus 536. 10 1
Cenchrites gemma 670.15 Cenchron Adamantis genus 658.1 Cenſius C. prætor 249.27 Cenſorius Piſo hiſtoricus 237. 11
Cenſoria notatur, qui quinque pondo argen ti poſeidet 593.19
Cenſorum officium circa quid 314.45 G 316. 38.
Cenſu Senator quando legi cæptus 241. 26
Cenſus moribus,& uirtutibus inimicus ibidem
P A R S P R 1 MH A
Cenſu magiſtratus omnis exornatus ibidem
Centaretus quis 144.3
Centaureæ herbæ conſideratio 459. 3 462. 16
Centaurij herbæ ætas 497.,21
Centaurium maius& minus 483.21.22
Ccntaurij medicinæ 471.41 472.16. 23 G 473.9 474·21 G 478.48 & 479 · 23 489. 38 481. 47 & 482.15 483.21. 22.
Centaurion herba unde
Centaurion lepton herba
Centaurium herba contra quæ 454.39& 465.46
Centaurorum ſimulachrum 634. 43 C 63 6. 15 3
455. 49
Centiſölia roſa 387.13.18 Centipedes piſces 165.33 Centipelliones quid 512.14
Centumcapitæ herbæ deſcriptio,& ex ea
medicinæ 405 20 per totum Centunculum herba qualis 448.1 Centunculi herbæ medicinæ ibidem
Centurionum inſigne, uitis erat 242. 33
Centuripinum crocum quale 388.34 Ceparum colores plures 354. 41 Cepas Aegꝰptij pro dco colunt ibid. 30 Cape genera plura ibidem& 41 Cepis omnitus odor lachrymoſus ibid. 32 Ceparum ſapores uarij ibid. 43 Cæparum bonitas ibidem 47 Cæpe quo tempore ſerantur ibidem 45 Cæpe ubi optimæ ſeruentur 355. 3 Cæpe qualiter ſeri debent ibidem 4
Caparum ſemen quando colligi debet, ihidem7
Cæpe quomodo diutius ſeruari poſſunt ibidem 39
Capas ſolueſtres non eſſe 365.36 Cæparum remedia ibidem 37 Cæpe ſomnum faciunt ibidem 38 Cæaparum nocumenta ibidem 48 Capis nuces aduerſantur 433.13 Cephenes Apum genus 195.3
Cepheus Andromedæ pater ubi regnauerit 101.10
Cephis ſtatuarius
Cephiſiodotus ſtatuarius
Cephiſodori duo
604.3 600. 33. 38 603. 48
Cephiſodorus ſtatuarius Praxitelis filius
635.18 G 602 42
Cephiſodorus pictor 619.3 Cephus animal quale 135.13 Cepio ſcriptor 387.18 Cepionis& Druſi inimicitic 581. 41 e 512. 4 Cepionides gemmæ 667. 17 Cepites gemma 666. 48 Cepocapites gemma ibidem Cera quomodo fiat 393.30& inde Cera quæ optima ibidem 33& inde Cera quomo do alba fiat ibid, 41.,42
459. 12.16
ccræ uſus ad quid tzidem 44 Ceras ex quibus floribus apes confingunt 102.21
Ceræ imagines à quo reperte 627. 49 Ceris pingere conſuetudo 624. 44 Cerachates gemma 665.36 Ceramicos locus 628. 6 634.49 Ceramites gemma 666.49 Ceras Amaltheas, librorum titulus. Prologo 89
ceraſtes, id e&t, uermes ficus infeſtantes 309.25
Ceraſtes ne noceant 364.24 Ceraſtis ſerpentis deſcriptio 136.33 Ceraſtis cornua quadrigemina ibideni
e 102.18 Ceraſtis ſcorpionibus aduerſatur 364.2 4 Ceraſtis ſerpentis morſus remedia 376. 22 & 439.2 0 561. 35 568. 3 559. 30
Ceraſus peregrina arbor 217.48
Ceraſorum conſideratio 263. 27 ber totum
Ceraſorum Baccæ ibidem 23
Ceraſi quando,& unde primum in Italiam ibidem 8
2 Ceraſi ubi non proueniunt ibidem 89 Ceraſorum nomina plura ibidem 27 per totum“ Ceraſus in lauro inſeritur ibid. 34 Ceraſi ſuccus qualis 264. 10 Ceraſa quibus conſtent ibidem 295 Ceraſus quæ loca amet 273.23
Ceraſis rami miræ magnitudinis 278.12
Ceraſi inſitio quomodo fiat 299. 13 Ceraſi quomodo præcoces iant 313.2 Ceratiæ herbæ medicina 474. 13 Ceratias cometis genus 10.31 Ceratitis herba quæ 379.42 Ceratitis medicinæ ibidem Ceraunia gemmau 665. 9. 12& inde, 669. 7
Ceraunia ſiliqua 233. 40 per totum
Ceraunij montes ubi Mortus primum uiſa 265. 1.
Ceraunium genus Tuberis 348.47
Ceraunobolon quid 622.24
Cerberum Hercules ubi extraxit ab inferis 485. 6
Cerberi ſpumis aconitumortum ibidem Cercopitheci feræ deſcriptio 135. 25 Cercuron Co prij inuenerunt 127.9 Cerebri conſideratio 202. 45& inde Cerebrum quibus inſit ibidem Cerebrum hominis portione maximum humidiſgimumqᷓ; ibidem 47 Cerchri materia qualis ibid. 47& inde Cerebrum ſenſuum arx 203,3 Cerebrum uenarum terminus ibidem Cerebro propria ibidem,& inde Cerebrum mentis regimen ibid. 4 Cerebrum ſomni cauſa ibidem 5 8 3 Cerebrs

cerebro carentia non dormiunt ibidem 6 Cerebrum ſecundo loco formatur in corpore 207.5 Cerebri medicinæ 440.22 44 2.24 cerephollon herba,& eius natura 360.23 Ceres quæ prima reperit 125. 19 Ceres cur dea iudicata ibidem 2 0 Cereris ædes Romæ ubi,& à quo exculta 628.1
Cereris ſacrad caſtis ſolum 441‧4 cereris ſimulachrum ex peculio Caſrij Sp. factum Romæ 597-11 Cereris ſimulachrum 604. 14 635.16 Ceria potus genus 419.18 Cerini gemmæ 659.45 Cerinthe herba qualis 218.23 Cerinthe Apes delectantur ibidem Cerinthum quid 192.16 Cerion quid 363.8 Cerion libri titulus. Prologo 88 Cerites gemma 667.2 Ceroſtrata cornua 822 Cerulci pigmenti conſideratio 594· 43 2 Ceruleus föns Romæ 644.46 Cerri glans qualis 268. 38 259. 13 Cerrus arbor 468. 24.32 Certaminum ſacrorum uictores, coronabantur 267. 41
Certaminum ſacrorum coroneæ 368.11
Certi nihil eſſe, certiſsimum eſt 3.18 Ceruarij lupi quales 136. 28 Ceruarium uenenum quid 493.31 Ceruiſia quando, à quibus,& ex qua materia 253.40
Ceruiſta qua arte uetuſtatem ferat ibid. 42 Ceruiſta mera non diluta bibitur ibid. 44 Ceruiſiam uti uinum inebriare homines 14 22. 45 Ceruiſia potus genus 419.18 ceruiſiæ uſus ubi,& ex ea medicine ibidem 19 Ceruix quæ corporis pars 206. 38 Ceruicis deſcriptio ibidem& inde Ceruicis remedia 383. 47 405.31& 422. 10 G 471.34 G 503. 33 G 516.,12 528.23 573.31 Ceruorum conſideratio 139. 23 per totum Cerui canibus ur gentibus ab hominem ultro
confugiunt ibidem Cerui ægroti quo ſe iuuant 138.2.20 Ceruorum conceptus quando 139.25
Ceruæ qua herba ſe poſt partum purgant ibidem 28
Cerui quid agant depoſitis cornibus, ibidem 42 inde
Ceruorum cornua ad quid utilia, ibid. 46
Cerua Sertorij qualis 140.7
Ceruorum uitalonga, 140,11 G 121.11
Cerui ſchres non ſentiunt
I N Pf C18
140,12
P LINI A N Ceruos Africa non gignit ibidem 18 Cerui ſerpentes mandunt 512.8 G 140.8
Cerui ubi non ſint 150.37. 49 G 151. 2 140.18
Cerui ubi fiſsis auribus 150.38
Ceruorum coitus qualis 186. 36
Ceruæ parituræ quo paſcantur 365. 30
Cerui cicurati raro concipiunt 187. 25
Ceruorum cornua qualia 202. 7. 23. 30
ceruorum capiti, uermiculi inſunt 203. 5
Ceruorum anima ſerpentes urit 215.49
Cerui qua herba ſerpentibus reſiſtunt 411. 10
Ceruorum ætas diſcerni nõ poteſt 139.48
Ceruis cor maximum 207. 15 Ceruo fel eſſe in cauda ibidem 5 Ceruis ubi quaterni renes 209. 16
Ceruorum, et ſerpentum inimicitiæ 138,20 188.38 G7 512.8
Ceruorum cum ſerpente pugna 140.8
Ceruino ſanguine contrahi ſerpentes 512. 16
Ceruini cornus odore ſerp gãtur 188.18
Ceruini cornus in medicinis uſus 513. 47 48 515. 1. 43 G 517. 15 G 518. 10.13 520.39
Ceruinus pulmo in medicina 5716. 19 &. 520. 2 8 Ceruinus ſanguis aluũ ſiſtit 517.15
Ceruorum coagulum inteſtinis utile 518.3 Ceruinus fimus in medicina 520. 30 Ceruæ cum ſenſerint ſe grauidas lapilli denorant 321.49 Cerui dictamum herbam monſtrarunt primum 138.1 461.25 ceruſſa color 616. 2.33 G 617. 44
ey inde
Ceſelij iuris periti præceptor 142. 34
Ceſenatia uina 247. 42 Ceſtius C. conſul 182.3 Ceſtij C. Corinthium ſignum 600. 23 Ceſtros herba qualis 460. 42 Cethegus conſul quando 236.3 Cethegi menſa nobilis 236. 37 Ceti piſcis magnitudo 566. 8 Chalaſtricum nitri genus 62. 30 Chalaſtricum nitrum uice ſalis 563. 16 Chalaias gemma 670. 18 Chalceos herba 364. 42 Chalceti herbæ medicine 473,2 Chalcanti æris conſideratio 607., 22
x inde Chalcides ſerpentes 568.3
Chalcidicæ ficus quales 260.24. 35
Chalci pondus 4⁰³. 8 Chalcis piſcis 578.38 Chalcis ter anno parit 167. 29 Chalcitis lapidis conſideratio 595. 44
e 606. 42& inde, 670.30
Chalcitis aluminis ſbecies 631,16 Chalcophonos gemma 667.6 Chalcoſmaragdos gemma 659,30
—
Chamcleon ſolo aere paſcitur
chamædaphnes herhæ deſcriptio,& mediChamæſp ces herbæ deſcriptio,& medicinæ
ex ea Chameceraſi conſideratio
447831
Chalcoſthenes ſtatuarius 604. 3 Chalcoſthenes imaginum fickor 628. 6 Chaldæorum doctrina 95. 10.12 Chaldzorum gemmæ 669. 28 Chamæacte herbæ medicinæ 480.19 Chamæactæ Sambuci genus 44⁰.19. Chameciſti herbæ deſcriptio,& ex ea medi cinæ 447.34 chamæciſſos arbor,& ex ea medicinæ 443. 5 Chamæciſſos hederæ ſpecies 280.28 Chamaciſſos herba 463. 42 Chamædaphnes medicinæ 401. 40 per totum
ecihnæ ex ea 447.13 Chamæ daphne laurus 266.3 Chamd daphne herba quæ 392.10 Chamelæa herba qualis 460.12 Chamelææ herbæ deſcriptio,& medicineæ Chameleuces herbæ deſcriptio,& ex ea me⸗/ dicinæ ibidem ʒ7 Chamaltuce herba quæ 472.56. Chamæmilon herba 408.29 Chamamili medicinæ ibidem 33 Chamæ moyrſine herba 256.32 Chamemoꝰrſine quid,& ex ea medicinæ 434. 48 Chamamorſinæ olei natura,& ex eo medicinæ 427. 35 Chamæpeuces herbæ deſcriptio,& medicinæ 427.39 Chamæpilys herbæ medicine 43³8‧8
263.36
Chamecy pariſſos herba,& ex ea medicine
447. 40 Chamadrys herbæ deſcriptio,& ex eamedi
cinæ ibid. 1 4& inde Chamedropis herbæ deſcriptio,& medicinæ ex ea ibidem Chamelca frutex 238. 30 Chamelæa arbor,& ex ea fickicium oleum 256. 19 Chamaleon herba unde dicta 4⁰7.36 Chamaleon herba quæ 394.·43 G 508. 44
Chamaleonis herbæ conſideratio, genera,
medicinæ 4°7. 32 per totum Chamaleonis herbæ ætas 497‧21 Chamaleonis oculi quales 204.30 Chamæleconi pulmo maximus 204. 40
Chameleontis conſideratio& ex ea medicinæ 5 68. 29 Chamælcontis miraculaà ibid.& inde Chamaleontis beſtiæ uenenum 138.19
Chamaleontis animalis deſcriptio 149
& inde
Chamelcon multicolor ibid. 2 6& 508.35 Chamelcvntis
ibidem 25

chꝛmeleontis oua qualia 183.43 Chameleos piſcis 578.43 Chamepitys herba 4 ⁰².4. Chamepit)s herba 479 49 477.2 Chaherops herba 473.13 482.3 Chamæ terum ſimulachrum 635. 24 Chumetrachea piſcis 578.43 Chamæelos herba 463. 12 Chumæxelon herba qualis 492.25 Chanæ piſces uuluas habent 168.2 Channe piſcis 579.22 Characia arundinis genus 281.33 Characias tithymali genus 473: 11 482. 41 Chares ſtatuarius 599. 40 600. 4 Chuvritutis cxempla 154.265 171.21
& 172.16& inde,&& 173.6 196. 20&197. 14& inde& 566. 14 E inde
Charitoblepharon ßutex 240.44 Charitum ſimulachra 636.12 Charmidæ ingens memoria 114.28
Charmis medicus qualis 525.,Set 526.14. Charoneæ ſcrobes 27.5 Chartarum conſideratio 23 4. 32 235. 10 per totum& As ibid. per totum Chartarũ uſus maxime neceſſarius 234.32 Charta quando reperta ibid.&ꝙ 236. 18 Chartæ quomodo ex papro præparentur 235.5 Chartarũ genera plura,& quomodo fiant ibidem ro per totum Charta religioſis uoluminibus apta ibid. 11 Charta Auguſti cur dicta ibidem& 28 Chartæ bonitas in quibus ibidem 27 Chartæ glutinum quale eſſe debet ibid. 39 22 321,36 415. 45 Chartarũ farinæ, et ex eis medicinæ 415.45 Chartariæ oficinæ polline utuntur 321. 36 Chaſma quid
11.33 Chaus animal quale 135.12 Chelidonia ficus 260.33
Chelidoniæ herbæ medicine 47128& 482.22 G 483. 19 462.19
Chelidonia oculis utilis 465. 48
Chelidonia uiſui ſaluberrima 138. 5
Chelidoniam herbam hirundines inuenere 461.13 138.5
Chelidonia collyria quare 461.20
Chelidonia, id eſt, zephyrus uentus 15.23
chelidoniæ gemma 667. 7 670. 14 Chelidonij lapilli 209. 5 Chelonia gemma 667.9 Chelonitides gemmæ ibidem 12 Chenalopeces aues 175.24 Chenom)chon berba3 391.31 Chenopodis herba 192.21 Cheramides gemma 666. 42 Cherias medicus 385212
Chereas ſtatuarius& eius opera 602. 47 Chernites lapis
Cherſinæ genus teſtudinum 1554
Chirocineta Democriti liber
Chironia herba
Chironium contra cicutam
645·-43
P R4 K 8 FRI M A Chiæ terræ medicinæ 632.2 Chij inſulæ uuæ quales 243. 7
Chios inſala optimu amylum habet 320. 31 Chium uini quale 247.17 e 249.28 Chium oppidũ obſeſſum glandibus durauit Reliqua quære parteſecuda(268. 21 Chydæas quid dicant 250.3 Chiliodynama herba 458. 47 Chilon philoſophus gaudio obiſt 117. 26 ct Chilonis laus, auctoritas, di/(124.5 cta, mors 17.23 per totum Chiragræ morbi remedia 510.2. 452.25 449.41 Chiron Herculis ſagittis uulneratus& qua ſanatus herba 459.3 Chironis parentes eo eius inuenta 125. 44 Chixronis ſimulachrum 635. 44 Chironecon herba 455-465 Chironis herba centaurion ibid. 49 Chironis medicina Troianis temporibus 538.22 456.6& 462.14 Chironia herba& medicinæ ex cea 422.5 G 482., 10 Chironia P)xacanthos ſppina 446. 40 Chironium pyxacanthum quid 219. 28 Chironii Panaces herbæ genus 455.45 2 453.4. 465.4 Chlœliæ uirginis ſtatua qualis 598.28.31 Chlcliæ ſtatua quare poſita ibidem Chlorei auis cum coruo inimicitia 189.36
Chlorion auis 178.17 Chlorites gemma 667.14 Choaſpites gemma 667. 16 Cholan quid 659. 26
Choleræ remedia 3 68. 4. 372. 35 428 42 445.45 et 446.16.494.41
chondris herba 461.30 Chondvris herbæ medicinæ 473.49 Chortinon oleum 256.45
Chorus uentus qualis et quibus nocuus 343
Qucxre Corus(16 Chreſillæ ſtatuarij opera 600. 46 Chreſton, id eſt cichorium herba 368.38 Chroſalis uermis qualis 201. 5.29 Chroſanthemi herbæ medicine 477.13 Chryſermus medicus 17 Chroſippeæ herbæ medicina 477.42 Chrꝰſippi garrulitas 524.30
Chroſippimedici, laus, ætasq; 470. 18
Chrꝰſippi de Braſsica liber 369.3 Chryſites lapis 648. 14 669. 22 Chryſitis quid 590. 2.4 Chraoſitis flos 390.15 Chroſoberolli gemmæ 659. 42 Chro ſocarpum hæderæ ſpecies 280.9
Chroſocollæ conſideratio 588. 7 per totum Chro ſocolla unde dicta 580. 6 588.36 Chro ſocolla ubi optima 788·S E& inde
Chroſocolla quid ibidem 12 615, 48
0 666, 25
Chroſocolle in ſpectaculis uſus 588. 24 Chryſocoll? genera tria ibidem 26 Chrſocolla herbacea ibidem 27 Chryſocollæ medicinæ ibidem 32 Chryſocomes herbæ medieina- 399. 29 Chroſocomæ flos quialis 300. 15
Chryſodis ſerpentibus contraria 405,14.
Chryſogonus Syllæ ſeruus 632.36 Chryſolachanum herba quæ 490.28 Chryſolampis gemma 667. 18
Chroſolectrum quid 65 7. 20& 664.34. Chryſolitus gemma 664. 29. 30.670.26 Chryſomela cotonea poma 256. 28 Chryſopis gemma 66 7. 17 Chryſoprafius gemma 659. 44 962.
49 eg 663.17 G 570. 27
Chryſopteros Topacij genus 662.49 Chryſothales herba 467. 37 Chryꝰſos piſcis 579.21 Chrombori piſces 578.38 Chromis piſcis 156.34 579.24 Cyamea, id eſt fabaria gemma 670.17C Cyamon herba 39 4.,42
Cyancus color 664. 4 et 680.21 G 420
Cyanùs gemma 663. 47(2 1 Cyani flores 390.700 392·8 Chathus pondus quale 403,8
Cobele quo anno Romam dueccta 315. 20 Cybeles in leone ſcdentis pictura 623.33 Cobelcs ſacerdotes quo uirilitatem ampus
tant 62 9.E Cybeles ſpecus mirus
Cybele à Claudia inducta Romam 11 11“]
Cobium quid 155.49 578.40 ◻ 579.17& inde Cybij piſcis medicinæ 56 9.3 1 Cobiorũ medicine 572. 22 G 75 4. Cibus ſimplex utiliſßimus 216,12 Cibi qui auidiores 208. 40 Ciborum luxuria multiplex 350.1+. Cibi quorundam miri GCrr
Cibo quod animal nunquã ueſcitur 14 ,25
Cibos alios, alia appetunt 188. 43& inde
Cibos uarie ab animalibus peti ibid.& inde
Cibo ultra undecimũ dien pleroſq; caruiſſe, 216. 23
Ciborum appetentia quomodo ſiat. Quære Appetentia in cibis
Cibis interdum nitantur morbi 408. 43 Cibo homo maxime perit 473.2606 Ciborum temperantia utiliſsdima 503.13
Cibum ſomno concoquere, corpulentiæ prodeſt, non uiribus 216,165 Cibi ambulatione perficiuntur ilid. 17 Cibi priuilegio uincuntur ibidem.·
Cicadarum conſideratio 199. 3& inde & 199.19 bertotum& 206.23
Cicadarum in medicinis uſus 544. 2 5
Cicadarũ cantus quàdo acerrinus 411.39
Cicadæ quæ mutæ, quæq́; canunt 199·5 & inde Cicadis ueſcentes homines ibidem e 4 Cicadæ

I1 N
cicadæ ore& excrementorum pramine ca/ rent ibidem 11. 15 cicadæ ubi non proueniât 199. 10. per tot Cicadæ ubi mutæ,& ubi canoræ ibid. 22 Cicadas oculis carere 203.30 Cicatrici quibus color redit 364. 35 G 372. 46 418. 32 G 442. 31 G 447. 33 483.8 G 494·8. 17& 504·5& 511.15 521.42 557 27 G) 568. 38 G 588.35 G 731.32 649·3 Cicatricum ulcera quid tollat 2& 494·28 Cicatrices oculorum tollentia 588.35 Cicatricum remedia 367.31 374.19 .375.36 420. 16 G 421. 20. 41& 437. 28 G 506. 47 0 514· 19 GI1. 21& inde Cicatrices reducunt 3 70. 16 G 426.37
““
7 428.32 433.5 G 432.24 G
689.47 G 605. 20 G 650.15 Cocæ quid e palma factum 232.38 Ciceris conſideratio,& ex eo medicinæ
412,u142 Cicer quando ſeritur Ciccris differentiæ, natura&c. ibidem Cicer in religionis uſu ibidem 34 Ciceri tantum, nullæ bectiolæ ia horreis inna
ſcuntur 34.24 Cicer uermibus inimicum 361. 11 Ciceris radix qualis 318.18 Cicerculæ deſcriptio 32 4. 24 Cicerculum quid 616.,8
324.31
Cicero quando conſul Ciceronis academia ubi Cicero extra omnẽ in genij alea prologo 27
552 48
Ciceronis laus ingens 553. 6 Ciceronis acta Ciceronis uxor centum& tribus uixit annis 121.32 Cicero fatetur ſemper pa⸗ ſequatur autores prologo 84 Ciceronis libri De officijʒ, quales ibid. 85 Cicero de unguentis 230. 33 292.28 Ciceronis manu ſcriptus liber Plinij tempo/ G re extabat 235.47 ciceronis cedrinæ menſe nobiles 236. 34 & 237. 29 Ciceronem potatorem maximum, Tergilla arguit 253.32.34 Cicero lux doctrinarum 262. 28 Cicerones unde ditti 1 314. 42 Ciceronis uerſus de lentiſco 338137 Ciceronis Tuſculana uilla cuus 404.31 & inde Ciceronis filij conſulatus Ciceronis hoſtis Cæſar dictator e inde Cicero equectre nomen ſtabiliuit Ciceronis conſulatus ibid. Ciceronis dictum de Sphinge
117. 9& inde
ibid. 38 117. 16
783. 15 (& inde 600.20
164.42
117. 9& inde
821“
Cicero Verri ſimulachrum Cupidinis obijcit 635.12 Ciceronis facetum diclum 63 7. 28 Cicer. conſulatus& eius collega 149. 14 27 164. 42 ciceronianæ aquw, uillaq́; 552. 46 Cichorium herba quæ 357.14 Cichorion herba qualiter frondet 395.32 Cichorium quod& iatubum erraticum 39 4 ·9 Cichorium& eius uſus & inde Cichramus auis quæ Cicindelæ uermes nocdtu lucentes 41. 42 Cicini olei natura& medicine 427. 15 e inde Cicis arboris facticium dhene 256. 20 Coclamini herbæ conſideratio 390.23 Cyclaminum braſsicæ inimicum 435.20 Coclaminos herba quæ 463.31.38.42 G◻ 464.33 465.18.15 466.6 Cyclamini herbæ medicine 474.25& 477428 G 478,29 480.20.40 7 481.12.19 G 482.32 473.4 484.12.21 Coclonis ſtatuarius Coclopis pictura 620, 18 Coclopes populi 106.34 Cclopum reperta 325. 41. 47 126.3 Ciconiarum conſideratio 165. 43& inde Ciconiæ unde ad nos ueniant, ignoratur ibidem 44 Ciconiæ æſtatis aduenæ ibidem 45 Ciconiæ ceu lege prædicta die recedunt ibidem 48 Ciconiarum diſcedentium agmen nemo ui/ dit ibidem Ciconias non uenire ſed ueniſſe cernimus ibidem 49 Ciconiæ nouiſzime uenientè lacerant 176.; Ciconiſs non ineſſe linguas ibidem 4 Ciconiæ ſerpentum exitium ibid. 4 Ciconias occidiſſe ubi capitale ibid.ʒ Ciconiæ nidos eoſdem repetunt ibid. 9 Ciconiæ ubi non ſunt 177.30 Ciconia quomodo cum ſexpentibus dimicat 882.27
ihidem 3 68. 32
176. 21& inde 335.37
600. 47
Ciconiarum uentriculus in“ 534*
5548. 11 Cicutæ herbæ cõſideratio, uſus& ex ea me/dicinæ 466. 45 Cicutæ ubi uis maxima 457.11 Cicuta homini uenenum 246. 5 Cicuta ſumpta, bibere cogit ſumentem 252. 49 Cicutam præſumunt qui multum bibere cupiunt ibidem 48 Cicuta rutæ contraria 373.23 Cicutæ contrarium 406.20 Cicuta inuiſa Athenienſium pana 466. 45& inde
P I I NIA88I
Cicutæ herbæ medicine 422.19 423, 26 437.38 467.3 G 489. 10 & 490. 48 G 510.15 513.3
Cicuta quibus proſit 478.30 480. 22 34 481,.21. 43 G 482.37.505. 1 Codias pictor& eius opera ibidem Codippes pictura 623,23 Cydonea poma quæ 25726 Cogni in medicinis ulus 544. 26.3 Quære Olorum conſideratio Cilicia lactuca 357.11 Cilicum Irinum optimum 389.31 Cilicum crocum optimum 388.33 Olindri lapides 660,1 G 663.19 Coliſci tragœdi pictura 623.23 Cilium quid. 204. 47 Cimbam nauem quis reperit 127.9 Cymbia uaſa ex qua materia 663.19 Cimbri d quibus uicti 289.15 Cimbricis bellis portentum 278. 41 Cymhbrica uictoria 114. 16 Combricæ pugnæ ululatus 470.48 Cima in Braſsicis quæ& carum uſus 357. 42& inde,& 370.2 cimicis animalis in medicinis uſus·5 Cimices necantia 2ꝙ 577.44 Cymindis accipitrum genus 172.22 Cymini conſideratio, natura, ſatio e c. 359 35 E inde Cominum condimentum faſtidij ibidem Cyminum ſlueſtre, ſiue ruſticum ibid. 37 Cominum ſtomachi dolorem expellit ibidem 38 Cyminum ubi optimum ibidem Cmini medicineæ 473.5 Cmini radix& eius herbæ degeneratio 360.49 Cymini morbus ſcabies 361.2 Cimmerius Eoſphorus laurum non nutrit 279. 14 Cimmerius Boſphorus quibus arboribus ab/ undet ibidem Cimolia creta 616. 27. 63 2. 6. 11& inde Cimolia terra ueſtes tinguntur 632. 18 G Cimoliæ terræ uſus ibidem cinde Cimoliæ terræ medicinæ 632.6.11 Cimon pictor 618.31 Cinnabaris color 615.48 Cinaædi piſces 578.42 Cinamomi conſideratio 22 4.32 Cinnamomum idemq́; cimnamum ibid.7 Cinamomum ubi colligitur ibid.& 228. 37 0279.5 Cinamomum quo deuchitur Cinnamomi duo genera Cinamomi corona à primum Cinamologus auis
Cinamum quõ è nidis decutiunt ibid. 14
Cinami oleum 256.43
cinare herba cenus uenenatis pabulis reina 238,z0
Cincinnatus
530.3 491.39 G
100.17 927.11 ibidem 18 179.13

Cynrinnatus arans dictator factus 315.34 Cynædia gemma 666. 49 Cyneæ legati ingens memoria 114.26 Cyneæ Pyrrhi legati in uitem ficetum dicium 242.5 Cynegirus dux 618.37 Cinerea uua qualis 244.34 ° Cynæ arbores.20 Cinis in medicinalibus 652. 20 Cinis immobilis uento 811'8 Cinis ficus medicinæ 431.1 Cineris uſus 293. 23 per totum cincres loco fimi ubi ibidem& 313.7 cincribus ſemina ante ſationem aſper genda 327. 20
Coyniras tegularum inuentor 125. 36 Coniræ ſcnectus 121.13 Cinnabaris pigmenti cõſideratio 590. 44
E inde Cinabaris in unguentis
Chynocephalia herba
Cynocephali feræ natura
Coynogloſſos herba quæ
Cynoides herba qualis 465.34 Cynom)ais herba qualis ibidem 35
Cynomorion herba,& ex ea medicinaæ
419. 13— 6 nops herba Conopus piſcis 578. 47 Cynorho dos flos 388.2 Cynorhodos, id eſt roſa ſolueſtris ad quid
454. 29 143. 28 per totum Cynorhodos ad canis morſus 464. 34
143.27 per totum Cynoſbaton frutex,& ex eo medicinæ NbS 6
23& inde Onoſbatos frutex quid
Chynoſdexia piſcis 578.47 Enoſorchis herba 490.22
Cynoſpaſtos arbor& eius medicinæ 4456
23& inde
Cynoſura oua quæ Cynozolon herba quæ Cypariſcias herba quæ 475.40 Cyperos quid 396.37.42
Copirus arbor omnium ocoſcima 297.45
Copirus herba quæ 395. 46 ct 396.13.32
e inde
Cippi Romani cornua fabuloſa eſſe 202.5 Cyprinus piſcis 156. 48 Cyprinus ſexies anno parit 167.29
Cyprinum olcum 256. 35 Cyprinum unguentum 229,16.38 Oprij unguentis delectati ibidem 14 Cpria ficus 233.35 250.5
Coypriæ uites maximæ 3 41. 44 Cyprium uinum 247.22 Copria reſina optima 251.35
Capria laurus 265.42 Cypri ſamſucus uel amaracus optimus
400. 45
öö 539.30 149. 43 460. 28
395‧28
239.35
186.5 407. 47
Coypros herba Cex ea eoles ad gd 427,42
““ Cypriæ arundinis medicinæ Cyprium quid Coprus arbor Reliqua quære parte ſecunda Cypſellus tyrannus Copſcli aues Circæa herba qualis Circe herbarum perita Circei agri quales— Circeienſis ager magnas lackucas habet 357 33 Circeium, id eſt mandragora 466.29 Circes odoramenta““ Circenſes ludos, myrto coronati ſpectabant 265. 34 8 Circenſibus ludis, circus quo ſternitur 648. 40 Circius uentus ubi utilis,& contra 291.2 Circius uentus ubi uiolentus ibidem 3 Circius uentus qualis 15.14 Circos gemma 667.3 Circos accipitrum genus 172.7 Circi Maximi Romæ deſcriptio 742. 46 Cyrenaica prouincia Mißyhabet 348.45 Cyrenaica prouincia Baſiliſcum ſerpentem gignit 135.48 Cyrenaicæ regionis Laſſerpitium 279.40 Crene oppidum quando cõditum 349.17 Cyrenaicæ arbores 238.12 Cyrenis roſæ atq; unguentum 387.26 Cyrenis crocum quale 388. 32 Reliqua quære parte ſecunda Cyrus quando regnare in perſis cœpit 633. 48 Cyri poſt uictam Aſiam ingentes diuitiæ 384.45 8 Cori ingens memoria Cirri auium deſcriptio Cirſion herba qualis Ciſalpinæ uineæ fertiliſsimæ Ciſibilites mulſi genus 247147 Cyſanthemos herba 463. 38 Cyſanthemi herbæ medicinæ 4 72. 25& 483.35 48412 476. 15 Ciſßites gemma 667. 6 670.16 Ciſſos arbor& ex ea medicina 443.3 Ciſſos hæderæ ſpecies ibid.& 280.27 Ciſtarum materia quæ 285.20 Ciſteolithi lapides quales 646.46 Ciſternarum conſtruendari ratio 6 49.31 Ciſternarum aqua qualis 535. 5& inde Ciſthos arbor& eius natura, genera, medicinæ Citharæ eæ eius cordarũ repertores 126. Citharus piſcis 578. 38 64 Cytheris mima 133.40 Citieus medicus 364. 27 Cytinus, id eſt, primus Punici mali flos 429. 35 Cotiſt fruticis conſqderatio Otiſi folia qualia Cytiſic icolor
632.14 226.35
614.24 180.47 49⁰0.3
114.25 201. 47& inde
490.7 290.49
239. 42 275.·7 284. 49
443.29
453·44 ibidem 41
442. 48& inde
Cytiſus perba uel legumen 326.19 Cotiſo herba apes delectantur 392.20 Citori montis buxus 2273.5 Citra pulueris iactum, prouerbium 62 6. 28— Citrea quomodo ſerantur 295,8 Citreorum odor,& ſapor qualis 264.1 5 Citreorum malorum medicinc 429. 10 Citreum oleum quale 42²7.36 Citrus arbor à Græcis medica dicitur 2512 19& inde Citri uſus in ſacris 228. 48 Citrinum olcum 256. 33 cinẽ ſernare melius ᷓ hoſtẽ occidere 268. 4 Ciuem ſeruantis priuilegia ibidem g Ciuium fortium quæ dona maxima apud ueteres 314.29 Ciuile bellum Pompeij magni oſtento prædictum 311. 25.39. ciuicæ coronæ conſid. 267. 29 per totum Ciuica corona quæ 4⁰3. 48 Ciuica corona cui dabatur 404.5 Ciuitatẽ regiã Aegyptij inuenerit 126. 11 Ciuitatem popularẽ Attici inuenerũt ibid. Ciuitates ab animalibus delete 138.36 Coicena terra qualis 629. 1L Coiceni unguentis delectati aliquando 22 9. 13 Coxici obſi dionem quod prodigium preceſs ſit 311. 28 Clamatoria auis 173, 32. Clarigare quid 403. 44 Claſsis prima Romæ 584.13 Claudiana ſtruthia 258.31.32 Claudiæ pudicitia inducta in urbem Cybele 117736 Claudius imperator in Sicum oppidum ueteranos miſit 48. 17 Claudij imperatoris colonia ibid. 4 6. Claudij imperatoris e Britannia triumphus & eius inſignis nauis 45. 40 Claudij imperatoris in Africa belli 66.32 0 66. 27 claudij imperatoris oculi quales 204. 41, Claudij imperatoris de Britannia triumphus & eius ludi 585. 10 Claudij imperatoris aquæductus 644.4 Claudius imp. ſmaragdos induebat ꝗ& ſardonicas 650.34 claudius imp. quid cumorca piſce 152.3 claudius imp· ſcaro piſce delectatus· 57.,12 Claudius imp. quando cenſor 170. 3 3 Claudij imp. Meſſalinauxorx 185. 23 Claudij principatu lapides pingere inuentum eſt 613.4 Claudij principis inſtitutio 584.1 Claudij prin. conſulatu plures ſoles uiſi tClaudij Cæſaris hiſtoriæ 22 4.4(10 Claudij charta 235.33 Clau dij cſaris lucdi 144. 11.585.10 Claudius Appius quando conſul 613.49 claudius Appius primus clopeos in hacro dicauit ibidem claudij

D k E 18
cludij pulchri ſcena qualis 615.8 Claudij Pulchri ædilitas 130.1 claudij lIſadori teſtamentum 592.38
claudij Agrippina uxor 632. 41 G 181.
31 178.5 412.18 8 claudi libertus potentiſsimus 638.45
claudij imperatoris ſerui tres ditiſzimi 592. 36
claudius piſcem octo milibus nummum mer/ catuis 157. 33
Claudio immolqti, in extis iecur deſuit 207
Clauiculæ uitiũ quæ 420 8(44 clauis inuentor 126.6 Clauorum pedum remedia.“ Quæxre Pedum clauorum clauſa omnia, cuius tactu aperiuntur 470. 45
Clauus, id eſt morbus arborum 309. 34
Clauus latus ab Hoſtilio rege repertus 154. 37
Clauorum remedia 437. 31 440. 41 e 479.6 502. 25 G 511. 20 G
519.23 562. 9 Claxomenium uinum 247·19 Cleantes picturæ inuentor 614 clearchi præcipitatio à patre 609.2
Cleemporus medicus 4 49.38·40et 412
Clema herba 494.34(6 Clematitis herba 465.47 Clematis hderæ genus 443.14 Clematis herba qualis 448.2.12 clementia dea 2.25 Clementiæ exemplum 128. 43 per totum 133.3. 44 14. 45 Cleomenis ſimulachrum 636.15 Cleon Katuarius 604.3 Cleonicion herba 447.45
Cleopatra capta Romam ducitur 103. 19 cleopatræ uniones, ac cum Antonio epulæ ibidem5& inde Cleopatræ hiſtoria de cœna& ueneno erga M. Antonium 386.36& inde Cleopatræ aſtus ibidem,& inde Cleophantus medicus 448. 30 470. 28 355. 5
Cleophantus pictor 614. 22 Cleoſtratus primus de ſignis cæli 3. 44 Clerus ceræ portio 195.9 196.25 Cleſtas ſtatuarius 603.41 Cleſides pictor 626. 31 cleſippus falo 595.37 Clidium quid 155. 44 Cliduchi ſtatua ſimulachrumq́; 601.1 Cliduchi ſimulachrum 603.8 Climacteræ leges 122.7 Clymenus rex 459.25 Clymenos herba unde dicta ibidem Clymeni herbæ medicinæ 476.19 Clinice medicina 524.27 458.,20 Clinopodij herbæ deſcriptio 447.45
Clypeus ardens quãdo in cœlo uiſus 12.15 Clopei in ſacro dicabantur 613. 48
Clopei unde dicti 614.5 Clopei ex auro ibidem 8 Clopei à quibus inuenti 126.14 Clypeus Haſdrubalis 614.9 Clyſter inuentum Ibidis 137. 48 Clotarchus quando fuerit 102.41 Clytemneſtræ pictura 626. 48 Clyti Alexandri amici pictura 622.7 Clitorius ſtatuarius 600, 32 Cliuina auis 173.32 Cloacarum Romæ deſcriptio 643.9 Clodiæ Ofelli ſenectus 121.32 Clodia lex 584. 24 Clodiana uaſa 593. 8
Clodius Keſopi filius,& eius luxus 153.22
clodij Aeſopi precioſa patina 183. 34 Clodij Seruij dolor 455.14 clodij interitus edictum 608. 49
Clodij P. domus qualis, ac eius interitus 643 Cloſterfuſos inuenit 125. 41(5 Cluacina Venus ubi Romæ 265.5
Cluere quid ibidem Clupea piſcis 155.33 Cluſinæ uuæ quales 244.12 Cnecinum oleum 256.49
Cneoron herba et corona ex ea 390. 29.39 Cneoron, fiue cnectron quid 238.,1
Cneus Domitius quid de muliere ebria 248. 47 b Cneus Terentius ſcriba quis 236.1 Cnicon herba& eius uſus 394.19 Cnicum herba qualis 4⁰2. 47 Cnide piſcis 578.42 Cnidi oleum quale 427. 39 Cnidos herba 394.43.45 Coa uua quomodo ſeruetur 260.12 Coa uaſa qualia vEö Coa bombꝰx qualis 197. 31 per totum
Coa ueſtis. Quære Cea
Coaguli lactis materia 282. 45 212.9 Coagulum lactis quando uenenum 513. 4 Coaſpites gemma 667. 16 Cobaris prafteti opere, Euphrates fluuius
deductus 94. 43 Cobio piſcis 578.38 Cobion herba 475.44
Cocci grani conſideratio, natura, medicinæ 490. 47
Cocci tingendi ratio 165. 6 per totum Cocco imperatorum paludamenta tingun/
tur 4⁰03.32 Coccum quid 165.11. 12 Coccus arboris quid 269. 41
Coccineus color 349.43 402. 19 Coccycis quis cõſideratio 172². 25 per totis Cocles Oratius. Quære Oratius
Coclites unde dicłi 204.15 Coclearum conſideratio 145.13& inde
161.12 per totum
Cocleæ quæ optimæ 542.13 Cochleæ in ſe equori capita habent 151.28 Cochlegrum dentes 205.32
P L I1 N 1 4A NI cochlearu differẽtiæ plures 168. 34 ptotüůü
Cocheæ altiles ibidem 38
Cochleæ quando naſcantur 167. 41
Cochlearum uiuaria 158.3 4 per totum
Cocleæ quam herbam perſequuntur 410. 4
Cochleis cur dantur cornua 202. 17 2. 203. 30
Cochlturum in medicinis uſus 518.13 x*⁴
53 4.·39 536.9 G 537.3 G 540. 11.12.39 G 541.3.4 G 742.9.22. 28 543.14·17545.13 g 550 2. 48& inde& 570°. 22& inde&
Cochlites gemmæ 670.40(576.3 Cocolobis uua 243.28 Coctiuæ caſtaneæ 1 2624 Cocorum luxus pulchre notatus 157.35
Cocis ſuis Parthi mores dederunt 183.30 Coci ſumme quibuſdam grati 157. 35 Coci quando non erãt in ſeruitijʒ, ſed cx ma/cello conducebantur 323.14 Codiamini herbæ conſideratio 391.37 Cœle Soria iuncum odoratũ habet 397.9 Cœliace quæ 37. Cœliacorum remedia 367. 48 G 369. 33
̃ 372. 35 374.44 378,22.
29 382.21 383. 45 G 399. 37
e 408.2 418. 42 ct 420.21.48 ꝙ 421.2 428.42 7 429.3.24 431. 4 434.32 0 436.12 G 441.49 443.48 G 445.4 et 446.46 443. 49 et 474.7˙14 493. 40& 495. 16 504. 35 G 510. 33 717. 24. 42 G 528. 15ü 42 543.34 563.48
Cœlon quid
Cœlum. Quære Cælum
Cœna lautiſsima
Cœnarum lex 567.6
Cœnarum ſumma lautiſgima 628.40
Cœnarum cenſoriæ leges 73 3.24 G 149 8 ◻ 150.27 G 183. 21
72
163. 4& inde
Coeundo quæ cchærtant 186.32 Coggy gria arbor 239.5 Co gitatio quid faciat 115. 47 Cogitationum uelocitas ibidem
cognomina prima unde ſumpta 314·41 Coitus concitantia 187.34 G 400.41 ꝙ447. 45 per totum Coitu primo, morbi multi ſoluuntur 502.5 Coitus animaliũ differẽtiæ 186,28.& inde Coitus auerſus quibuſdam eſt ibidem Coire nõ potentiũ remedia 4 00. a1 et inde Coitus quando remiſſus A11. 39. 40 Coitu ſeptuageno quo libido durct 4 78·22
Colchicon uenenum 510‧15
Colchi in Italia 46. 45 Reliqua quære parte ſecunda
Coleræ remedia. Vide Choleræ
Collycia conchiliorum genus 573·5
Coll)riũ medicamentã 398.44. 428·27 Colicorum remedia 364·30
Colymbade; ad quid ütiles 426.20 — Collc ctio
0 ꝙ
vn b
„,.„,„„„

“
11.“
2
Ccolocaſia herba quæ
1““ olledionum remedias 415. 20& 416 Columbarum ingens precium ibidem 28 42 417.14 425.40 427. Columbæ ubi optimæ ibidem 29 45 431. 19. 48 G 432. 28 eæꝙ Columbæ quoties anno pariant 184.13 434.36 G 435. 28 G437.12. 49 Columbis cibus quis gratiſeimus 326. 10 ꝗꝙ438.23 439.20. 40 440. Columbis quæ herba fimiliaris 454. 36 10. 45 e 442.1et 443,31 ek 444 Columbis gratiſsimum ſemen 475.37 10. 38 G 445. 23. 42 G 446. 39 Columbarum in medicinis uſis 531. 43 er 4 48. 40 451.9 455. 40 Columbarum finus in medicina 535.47 (7431. 20 G 481. 10 G 486. 40 535.8 &ꝙ 489.40& 490. 18 494. 22 Columbarum fimus optimus 293. 44. O 496,2.14.29 Columbe ſoſe oſculantur ante coitum, quotq; Collina tribus Romæ 315.8 oua pariant 165.16 colliciæ, uel collectitiæ, id eſt ſulci maiores Columbæ pauonibus amicæ 190. 3 in agris 1 329. 21 Columbarum fœtus quid necet 206.8 Colli deſcriptio 206. 38& inde Columbina creta 293,21 394.4 Columbinæ uuæ 244.24 Colocaſiæ medicinæ 401. 49 Colum morbus 470.3 colocnthis, id eſt cucurbitæ genus& eius Coli morbi remedia 371.23 Ge 372.35 medicinæ 363.28 376. 12 433. 2 510. 13 ◻ colon quid 208.49 5432 41. 48 colonus honus maxime laudabatur 13 4. 45 Columellares dentes quales 206.2 & · inde Ccolumnarum conſideratio 65ο,1& inde colophonia reſia qualis 251.35 0C 633. 27 colophonius Dionoſodorus 62⁷.9 Comagena galla optima 436, 11 Coloſzicon 601.3 Comagenum medicamen 175.,21 2 62 9 Coloris conſidecratio, nomina, genera, uſs 21& inde 615. 47 per totum Comagine herba qualis 529.23 Color quilibet qd amet, quidue 617 Comaron unedonis ſpecies 263. 16 43 E inde Combreti herbæ conſideratio, natura, meColores præcipui tres 389. 42& inde dicinæ 388.26 398.23 colores animalium mutantia 140.26.,32 Combuſtorum remedia 3 63.44 417.8 34& 553.35& inde& inde Colorum naturales quidam, fäce alij 615 Quere Ambuſtorum remedia 47 per totum Come herba coloribus quatuor uſi ueterrr 617. 48 Cometarũ conſideratio, natura, gencra&c. Colorem inducentia reducentiaq́; 367.10 10.2 4 per totum“ eꝙ 371.5 C 372.5 398.6 et 409 Cometæ Gracé, Latine Crinite ibidem 19& 412. 1 e 418. 15. 21. 31 G& Cometes quid portendant ibidem 41 4 22.2 425·10427. 18.22 Comotes ubi colitux 11.5 432. 44 445. 5 476. 43 G Cometarum materia quæ ibidem 16 479. 11 550. 10 515. 25 per Comitialem morbum, quem caducum noſtratotum fere tes uocant, inducentiu 371. 49 Colos quid 616.33. 44 Comitialem morbum præter hominem, ſolæ Coloſgi ſtatue quales 599.35 coturnices ſentiunt 176.32 Coloſsi mira ma gnitudo ibidem 37 Comitialis morbus quos non corripit 288. coloſſorum plurium deſcriptio ibidem 3 9 33& inde
A inde Comit. morbus quo aeprebèditam 139.46
coloſtra, coloſtratiq; infantes qui 509..39 Comitialem morbum habentes apertis etiam & inde oculis nihil cernunt 204.6 coloſtratio quid 212. 5 Comitialis morbi clauus ferreus abſolutoriũ Colotes pictor bIS.2.2 503. 1— Colotos color 532.35 Comitiales morhi calua interfecti quomodo Colotus uermis vb“ 498. 26 Coluber in aqua uiuens ad quid 570.9 Comitialis morbi remediu 139. 18& inde Columbarum conſideratio 179. 43& 288. 210 365.8 0357.7 ct 359 Columbarum pudicitia ibidem 39 G 374.1 G. 375.21O377. 12 columhæ quo ſeſe purgant 139.22 2ꝙ 380.2.30 381.44 2 382. 35. Columbæ quot annis uiuant 180. 8 37 385. 3 398. 11 400. 15 Columbarum gloria in quo ibidem 12 9 405,27 413.35 416.22 G Columbæ ne ſedes mutent ibidem 21 417. 45 421. 42 425. 11 Columbæ interdum internunciæ epiſtolas ſe 430. 40 432. 47 435.43 G e ibidem 34 436. 56 G 437.17. 40 440*3
Conchæ populatio morum
394.16 G 497.·17
8IE
e7 457. 38 458. 27 458. 29. & 479.33 G 487.14 G 492. 42 & 498. 10 0 501.9.1 4 ct 502.1. 7 7̃ 505.42 506. 18.33.27. 29 e 507.18 G 508.16 G510.9. 33. 4 4¾ 2ꝙ 523.11 541.16 545. 25& 567.49 568:31.35. 40& 630. 12.43 G 647.40 G 667.,20 comitia quando habere non licebat 315.9 & inde Comitiorũ Romanorũ csſtctaan 582. 45 Comitij Romani mirum 2061. 12 “ feſta à qno et quibus primum inſtituta. 652.25 cõᷣplexu ſata necãtes herbæ 327.9 ex inde Conceptus iuuantia 365. 11 41 1,26 &ꝙ484.15 362. 44 8 Conceptionis tempus in ſatis 275. 17 Conceptus& generationis hominum conſideratio 110. 2 7 112. 2 Conceptum quæ ſigna ſequantur 109. 4 ½ per totum Concipere fœmina qua ratione poſcit 11““ 26 667. 49 669.25. 375. 23 Concipere etiã inuitas cogentia 551.28. Concharum conſideratio II1“ ibidem 27 ibid. 35 ibidem 42 8
Concha ueſcimur& ueſtimur Conchæ origo
Concharum partus margaritæ ibid. 44
Conchæ ſilicum duricia teguntur 155.11 Concharu abortus 162.1(& inde Concha comprimit ſe manum uidens, eamq́; præueniens abſcindit ibidem 10 Conchæ comitantur marinis canibus, duces 1 habent ut apes ibidem 12. 13. Conchæ coluntur apud Gnidiam Venerem 159. 6 b 8 Conchas ful ure minui 161.48 Conchæ Arabicæ quales 162.33& inda Concharu genera plura 578ꝓꝙ45 164. 3 Conchæ maris tempeſtatẽ prædicut 3 45,15 Conchæ piſees, lunæ narietate uariantur 13 29 28.39 Concharum conſideratio, genera, duvrictas ec. 161.1 et inde& 161.32 per totis Concha canere quãdo Triton uiſus 152.418½ ʒ́ inde Concharum luxus Conchilij color
151.28 per totum 389. 46, Conchiliorum copia ubi 30. 43 2 Conchiliori medicinæ 572.21 573. 4 Conchilia luna augeri 28.39
Conchilia in cornis prohibita per totum Conchiliorum luxus 161231, ex inde Concinnari uerbum apud Catonem 252,12 Concionantibus utile 663..44. Concoctioni utilia 365. 31 C 377.5& 412. 16 G 413. 18 415. 25 C. 479.20& 486. 25& 489. 3 G. 496:37 503 E inde
Concordia

1NDICGC;I S
Concordia dea 2.25 cConcordiæ pictura 626. 36 Concordia domeſticorum qua ratione haberi poſʒit 507. 16 Concordiæ ædes Romæ à quo 581.350 602. 39 603.8. 2100 604.9. 15 619.35 651. 41 G 553.3 Concubinus quis 146.14 Condilomatis utilia 420. 4 G 425.43 & 446.19 Condilomatum, id eſt tuberculorum ex in/ flammatione naſcentium, remedia 399 10 405.44 415. 44 G 420 4 G 426.6. 43 G 427.27.33. 45 e 429. 1 431. 45 433. 70 434.38 g 444.27 446. 10 477.28 G 486. 23 G 489.34 527. 377 528. 24 G 544.29& 575-1 510.11 et 611. 40. 612.33 Cõdrollon, fiue cõdrille herba qualis 412.9 Condrolla herbz 394. 15 395.41 Condurdi herbæ medicinæ 471.36 Confiteri ſcelus noxij quomodo cogantur 449.47 G 531.45 conger piſcis Conger piſcis longus Congris pinnæ binæ ibidem 11 Conger locuſtam lacerat 169. 45 Conger& murena inuicẽ mimici 169.45 Coniades ſcriptor 251.21
156.44 158.8
Conixæ herbæ conſideratio, genera, ſexus uſus Conixæ in coronis uſus
391. 6 ibidem Conixa herba 390. 30 Conixa herba apes delectantur 392. 20 Conizæ herbæ medicinæ 484.2 Conniuere quibus animalibus cõueniat 204 44& inde Et quibus non Conon ſcriptor Conopas nanus Conſeminia uua Conſenſus gentium plures Conſentiæ urbis uina 246,49 Conſentini agri malus trifrra 277.13 Conſidiæ Seruilij M. filiæ curatio 439.31 Conſqliginis herbæ medicine 472. 41 Conſonge Nicomedis regis uxor à cane per/ empta 142. 33 Conſiligo herba quæ 461.3 Conſtantiæ exempla 113. 25 per totum Conſtitutiões publicæ ere incidũtur 605. 5 Conſuetudinis uis 113.20.& inde Conſul Romanorum quis primus externorum 119. 22. Conſulatus Latio quoq; negatus ibid. 23 Conſules purpura utebantur 163.42 Conſule intraturo domum quampiam fõres à lictore percutiebantur 116.41 Conſules primi Romani qui 643.38 Conſules Romanorum, quorum facit Plynius mentionem 5. 44 G 10.40 G 11
203. 45 340⁰.44 113.3
127.17.23
244.5
PHIL INII
48 12.2. 8. 12.14.16.20 18.5 21.25.30 G 21.35 ct 23.,1 25.29 & 26.13 G 40. 22 G 47.45 G 65 45 109. 18 111. 10. 34. 44 45& 114. 2 115. 20 117. 43 119.21 121.34.36 122. 21 ̃ 124.11.18 h 125.2007 127.38. 42²2.44 130.1.2. 15 134.36. 37 G 141.20 G 142.38 et 149.27 150.27 G 160.10 164. 42 170.31.32 173.25.28et 174.48 & 182.3 G 183.24 0 207.1 ct 210 4 ⁰ 213. 22 230. 48 236.3 245.36 0242.22 254·11.15 258.21 G 267.49 G 288. 10 316.16.39 7 317. 11 328. 15 G 346. 4 347.42 349.13.359· 19 404.29.36.38 525. 18 G 535.49 581.11.12.29.35 ct 582 49 583.32 G 584. 13 G 585.15 ꝙr 592.37 593. 2. 20 597.39 598.36 600.4 0 608.4200 613. 42 G 614. 45“49 G 615.5 & inde,& 628. 47 637. 39. 43 e 643. 26.38 653. 44 Conterraneus caſtrenſe uerbũ prologo 1. 6 Contractionum membrori remedia 375.23 G 409.6 0 413.32 7 420. 10. Cõtraxia inter ſe 373. 22. 435. 16& inde Contuſorũ remedia 406. 48 ct 431.2 G 444-5 452.10.496.7 6t 527.6 Conuerſio rerum in alias 240. 13 per totũ ꝙ 645. 40& inde Conuiuarum conſuetudo 500. 11.12 Conuiuæ plures fungis perempti 412.40 Conuoluulus flos qualis 187. 47 Conuulſorũ remedia 365.27& 368.2 G 369. 48 G 371. 11 G 374. 49 G 375.34 G 377.26 379.7 0 382 5 383.14 384. 31 398. 20 & 400. 33 407. 13 410. 31. 44 G 411. 8 431. 3 437. 11. 14 G 443.25 444·31 ct 447 18.45 462. 10et 481. 4700 4865 33 488.21 492.38 496. 7 34 0 652.16 Copia rerum quid mali affrrat 618.4 Coponius Quintus cur damnatus 628. 38 Coponius ſtatuarius 637. 2 Coquinaria uaſa ex argento 593.11 Cor primu in omni animali gignitur 184 18 207. 3 g inde. Cordis conſideratio 207. 3& inde Cor nouiſsime moritur ibidem 6 Cor per ſingulos annos augeri in homine ibidem 17 Cor aliquando in hoſtijs defuiſſe ibidem 28 Cordis bubonis mirum 531.45(ex inde Cor caninũ habentem fugiunt cancs 533. 26 Cordis talpæ mirum 539·38& inde Cor animi et ſanguinis ſedes 207⁷7.9 et inde Cor paruum audaciæ ſignum ibid. 14
cor maximum habenti ibidem 15 Cor duplex in perdicibus ubi ibidem 16 Cor hirſutum habentes, förtiſimi ſunt ibidem 20& inde Cor quando in extis aſpici cæpt ibid.28 cor an ſit neceſſarium uiuentibus ibid.30 Cor in quibus cremari non poteſt ibid.31 Cordi proficua 165. 19 et 378.24 ct 4050 25 0 411.23 468.25 et 472. 30 Corculi qui dicti à Romanis 117. 20 coracini piſces 70.5 156. 41.43 e7 570.23& inde 3 coracini piſcis in medicinis uſus 577.2. 4 C 570.24 Coracinus ubi optimus Coracini marini 578.35 Coraliticus lapis qualis 639.7 Corallij conſideratio, natura, precium, uvſus, loca, bonitas 567.9& inde& 646. 22& inde e 668. 3 Corallij geſtamen religioſum 567.19 Corallium ubi pronenit 646. 22& inde Coraliij uſus et medicinæ ibi. 26& inde& Corallij cffectus 646. 26(567.22 Corallis gemma 667.4 Coralloachates gemma 665. 38 T 667.; Corbulo Domitius contra Armenos 84.16 Corbulo dux 23. 2(&⁷ 86.9 Corbulo conſul 109.35 Corchorus herba 394.16 466.12 Corchori natura& medicinæ 402.44 Cordilla piſces 578. 41 155.42 Cor dum, id eſt ſecundarium fœnũ 336. 41 Cordi animalia quæ 147,1 Cordnbenſe æs 596.1 Corelij cquitis Romani caſtaneæ inſitio 300. 23 Corelliana caſtanea ibid.& 262.46 Corfidius funere locato reuixit 123.33,35 Coriaceſia herba qualis 449.29 Coriandri natura& medicinæe 380.39 ʒ inde Coriandri ſatio Corian dri femen quale Corias piſcis Corybantia quid Coribas pictor Corici montis crocum quale Corion herba qualis Corolus arbor quæ loca amet 273.24 Corꝰlo nuptiales fices ficiunt ibid. 30 Corymbi hederæ fœmina uel eius acini 280 Corymbi quid 360.44(G Corombia herba ibidem Corymborum hæderæ medicinæ 442.28 Corymbicæ coronæ 390.37 Corymbitæ herba quæ 475.42² Corinthas herba qualis 449.31 Corinthus quando à Rom. capta 2 44.45 Corinthu; incenſa 596.,11(595.15 Corinthia uafa qualia ibidem 10 Corinthia ſigna quæ 6500. 19 corinthum
157.40
360,22 361.20 57³8˙39 204·7 627:8 388.33 4775

25 6
2
40 35
9, 6.
Corinthum Mummius diruit 596. 43 627.37 1 3 Corinthium æs quale 596& inde
Corinthij unguentis delectabantur 229.12
Coriolana pyra 259.11
Corion herba quc 477,3 484·23 7 481.12
Coris herba 477.5 480.17
Cor)ythia conchiliorum genus 573.5
corij in medicinis uſus 519.26 0545. 28
Cornelia ſexageſimoſecundo anno genuit, II11. 44
Corneliæ Grachoru matris ſtatua 598.42
Cornelia Grachorum mater qualis 111. 44 112.26& 117. 45& inde
Cornelius Bocchus 655.45 Cornelius Cn. quo anno conſul 236.3 Cornelius P. conſul 236.,3 Cornelij Balbi theatrum 638. 44
Cornelius Balbus quis,& eius conſulatus 119. 21 Cornelius Balbus Garamantes ſuperat
68.14 Cornelius M. conſul 170.31 Cornelius Orfitus conſul 12.10
Cornelius Nepos quando obierit 164.38 Cornelius Tacitus eques Romanus Belgicæ procurator,& eius filius 113.10
Cornelius Caluus orator 122. 22 Cornelij Galli interitus 124. 26 Cornelius Pinus pictor 6524.35
Cornelius Coſſus cõſul d quo ſeruatus 267 Cornelius Ruffus dormiens excæ-(48
catus 122. 26 Cornelius Cethegus conſul rutatum muſtum dedit 359.19
Cornelius Nepos Padi accola 46.35
Cornelius merenda corona donatus 583.32
Cornicis conſideratio, aſtusq́; 1783
Cornix inter inauſpicatas aues ibidem 4
Cornix miræ loquacitatis 182. 4
Cornicis cum noctua inimicitia 190. 37
Cornix Ardeolæ amica 190.4.
Cornicis in medicinis uſus 534. 43 87 535.4 547.38
Cornix fütura præſagit 345.23
Cornices uitæ longiſsimæ 121. 10
Cornuum animalium conſideratio 101.3
& inde
Cornuum animalium diuerſituas ibidem 6 & inde
Cornuum animalium uſus ibidemꝰ& inde Cornibus carentia ibidem 32 Cornua pro manibus ad ſtabendum corpus ibidem 17 Cornua boum quomodo curantur ibidem 23 Cornua quomodo cera flectantur ibid. 24 & inde Cornua ceruorum cuti enaſcuntur ibid. 30 Cornua ceruorum& eorumuſus 139. 42 E inde
Cornu unum aſino Indico 202. 27
P A R S
¹
P K
Corhua bina quæ habeant ibidem 28
Cornigera animalia quæ ſauo pingueſcant 209242
Cornua animalium tingi ſolita 287.16
Cornei homines quales 113.33
Cornuti Manlij morbus qualis 469.31
Cornucopiæ, librorum inſcriptiones prologo 1.89 Corni arboris conſideratio 263.39 276. 17& inde Cornus arbor apes perimit 392‧,25 Corni baccæ 293.22 Corni ſuccus qualis 264.10
Cornus arbor mõtes amat 273. 20. 22.24 Cornus primo Fauonio germinat 275. 32
Cornus nullam habet medullam 276. 8 Cornus ſpiſʒiſsima arborum 285.5 Corni ligni uſus ad quid ihidem Corni arboris medicinæ 433.33
Corollæ& corollaria unde dicti 386. 2. 3 Corolla argentea à quo primum ibidem 7
Corollæ Hetruſcæ quales ibidem 8 Corollarium Lolliæ Paulinæ 163.12. Coronæ aſtri exortus quando 340. 45 Coronæ aſtri exortu quæ fiant ibidem Corona quando occidit 337. 16
Corona ciuica qui donati 25 7. 29 per totu Coronarum militarium ſpecies plures ibid. Corona non niſi deo olim dabatur ibid. 38 corona Bacchus primus uſus ex hædera ibi. Coronæa uſus apud ueteres 385.40 Coronæ uſus in ſacris ibidem 14. 44 Coronarum denominatio ibid. 42& inde Corona ex odoratis floribus à quo primum ibidem 45 Coronæ Aegꝰptiæ atq; bobernæ 386.1 Coronarum lex duodecim tabularũ ibid. 12 Coronaâs mortuis imponebant ibid. 14. 28 Coronis ſeueritas ſeruata ibid. 16& inde Coronæ deorum, larium, manium, ſepulchro rumq; ibid.27 Coronæ pactilis& ſutilis honor ibidem 29 & inde
Coronæ roſariæ gratia ibidem 30 Coronæ ab Indis petitæ ibid. 3t Corona ex nardo laudatiſtima ibidem
Coronarum ſcriptores ibidem 33. 42. 43
Coronæ quæ capiti noceant ibidem 34 Coronas bibendi ůſus ibidem 38 Coronas ſcribere friuolum eſſe ibid. 45
Coronarũ honor, genera, mattria 390,20
Coronæ quæ principatum obtinent ibid. 25
Coronæ nominibus græcis nũcupatæ ibi. 26
Coronarum pluriã nomina uſusq; 403. 31
per totum
Coronarum materia 23 4. 13 G 244.32 257.24& 258. 16 265,30.& inde 41& 267. 29 per totu,&ꝙ 272. 31 280.2 e 288.1 0314.24 per totum,& 359. 28 375. 11 383. 33& libro 21 capitibus 2. 3. 4. 9 per totum,& 390⁶ G 391. 1o0 et inde,&
398.42 401.25. 45 402.17 403. 47& inde, e& 408. 32 443.8 445. 10 G 451. 23& 487·10& 492. 48 604. 34 G 650.25 2 652. 49
Coronamenta in hortis ſerenda 385. 27 Coronarium æs quale 592 ·19& 604.33 Coroneola roſa 387.25 Coronopus herba 395. 18 Coronopus herba&ex ea medicinæ 804. 2 Corpus augentia 210. 21 423. 17& 428. 22 438. 39 433.25 Corpus obſtupefacientia 638.29 G 429. Corporum inſignia 113. 13(43 Corporis totius hiſtoria 201. 4 4 per totii Corporis magnitudo unde accidit 24.20 Corpora ſignantes notis populi 82.46 Corpora cremare quando ceeptum Romæ 124. 41 Corporis nitor quo fiit 410.37 Corpora defunctorum intorrupta conſer/ uans 436. 48 Corpora tota tingentes homines 101.47 Corporis humani magnitudinis conſid. 112 Corpus quadragintaſex cu(41& inde bitorum muentum ibidem 44 Corporis totius morbori remedia 465,6 e inde Corpora defunctorum quibus lapidibus cito abſumuntur 6 45 38 per totum Corpori infixa extrahẽ᷑tia 398. 4& 400 40 405. 28 407. Quære infra corpori Corpulẽtia quibus augetur minuiturq; 216 21 per totum Corrudaunde aſparagi fiunt 8.) Corruda, id eʒt, aſparagus ſolueſtris 371 302 358.27. 40
Corrugi unde dicti 486. 46 Corſi à quo Romanorum prima uicti,& de eis primus triumphus 265.34 Corſica laurum non habuit 266.11. Corſica buxo abundat 273. 7 Corſicum mel cur inuiſum ibidem Corſica cæra qualis 393.36 Reliqua quære parte ſecunda Corſoides gemma 666. 3
Corticum arborum conſideratio& differen tiæ 278.14 per totum, e 310.34 Cortices ꝗ detracti necent arbores 310.3 4 Cortices quæ arbores mittant ibidem Corticum arborum uſuis 270 per totum Cortina caldarij genus 271.27 e& 627. Cortinæ tripodum 597.4(27 Cortina quid 617.,26 Coricanius legatus perimitur et eius ſtatua Corus uentus 15.3.33. 43. 44(598.8 Corus uentus qualis& quibus nocuus 343 16& inde Coruus quo tẽpore morbis afficitur 529.29
Coruus quo ſeſe purgat 138.23 Eoruorum uita longa 121.11 t cbruorum

1ND IgGbbS
Coruorum conſideratio,natura,&c. 173.8 e indc,& 181.38 per totum Corui e cloræ auis inimicitia 189.3 5., 44 Corui fœtus ſuos fugant 173.9 corui ore concipere à quibuſdam crediti ibidem 13 Coruorum ouum contra grauidus fœæminas ibidem 14 Coruorum auguxia, auſpiciaq; ibidem 15 Coruorum intelligentia 181. 38 per totum Corui imperatores nominatim ſalutantes ibidem 42 Corui exequitiæ celebratæ ibid. 45 Coruorũ incubatio, quotq́; pariant 185.49 Corui aquatici natura. caluent 202.38 Corui futura præſagiunt 345.19 Coruus piſcis 578.38 Coſsi uermes in medicinis 548.48 Coſʒi uermes ex ligno gignuntur 201.7 Coſsi uermes in cibo 309.12 Coſſus Cornelius conſul à quo ſeruatus 267.,49 Coſsini Romani hiſtoria 532. 49& inde Coſtarum conſideratio 209.1 4& inde Coſtæ homini tantum octonæ ibidem Coſtarum fractarum remedia 520. 4 Coſti arboris conſideratio 220.28 Coſto dijs ſupplicant 41¹5.,3 Coticulæ lapidis conſideratio 591.42
Cotledon herba qualis 467. 28 et 468.2
Cotiledonis herbæ medicinæ 472 · 20& 47653,1 GC 477.29 G 479. 5 G 48.17 G 481.1
Cotinus arbor qualis& ubi 273. vr
Cotis agricolarum conſideratio 336. 32 e inde,& 6 48. 37& inde
Cotes inſulæ Copri quales
Cotes Armeniæ
Cotium genera plura
Cotes ubi optimæ ibidem
Cotonei mali conſideratio 257. 25 per totum& 259.31 per totum
Cotoneorum pomorũ ſapor& odor qualis
Cotonei ſerẽdi tẽpus 301. 42(264.·16
Cotoncorũ natura& medicinæ ex eis 428 41& inde
Cotonea poma in cubilibus ſalutatorijs ſerabantur 257.32
Cotonea quomodo condiantur ſeruenturq́; 259.31 G 428. 41& inde
Cotonea herba öö
Cottana, id eſt, caricæ 233.5 G 261.40
Coturnicis auis conſideratio
Coturnices cur damnatæ menſis ibidem 31
Coturnices comitiali morbo infeſtaàtur ibid.
Coturnicibus uenenum pro cibo gratiſsimu
176. 31& inde, e& 189.2
Coum uinum in Italia fieri 247.41
Coxæ doloris remedia 363.35
Coxendici morbi remedia 3270.4& 373 16 G 382. 40 383.3 0399.4 G 40020 ct 413,3 5et 417. 9 G 418
638.15 ibidem 16 648. 47
17 6,14 Craterus Alexandri magni dux
29 421.24 G 443.4 461.8 7 487.46 G 491.23 Crabronum uermium conſideratio 197.1 eg inde Crabronum ictus qualis ibidem 10& inde Crabronum ictus remedia 364. 43 G inde& 551.37 Crabrones quos non feriunt 500.48 Crabrones equorũ corpore naſci 195. 48 Cracca leguminis genus columbis gratiſsima 326.10 Crambe braſsicæ genus Crapula ne accidat qua arte 251.42 Crapula unde dicta 423.43 Crapulam inhibẽtia tollentiaq́; 359.30 G& 373.44 G 398110.41 Gꝙ 399.5 G 405.30 G442.38 479.30 craſciuenium aceris arboris genus 272. 38 Craſci Romani auns nunquam riſit 113. 25 Craſſus diues primus coronas ex argẽto re/ perit 386.7 Craſsi in Parthos tendentis omen malum 261. 41— Craſſus contra fugitiuos,& Spartacum& eius ouatio 365.31 Craſſus apud Carras peremptus 74.18 Craſſum Orodes ubi ſuperat 87.,4 Craßʒi oratoris ſcyphi quales 593.45 Craſsi oratoris diuitie ibidem& inde Craſſus nobilis orator& eius nobilis do/mus 28913,31 Craßi oratoris ærea triclinia& eius hæres 597.3 Craſci oratoris pictura 615.15 Craſgi L. oratoris columnæ quales 633.39 Craſſus Licinius quo anno cenſor 230. 45 Craſsi Licinij aquæ 552.44 Craſſus Licinius conſuh 109.17 Craſsi L.& Domitij Aenobarbi inimicitia 289.18.20 Craſſus L. quando cenſor ibidem Craſſus L. quãdo cõſul 538.49 et 172. 28 Craſsi M. prodigiũ ac interitus& eius mili Craſsi M. laurea 265.31(tes 18.33 Craſſus L. orator quando 168.11 Craſſus M. conſul aurum ex capitolio rapit 581. I11 Craſſus M. quẽ᷑ eſſe diuitẽ dicebat 592.,32 Cratæogonon herba qualis 490.11.19 Crategis herba qualis 478.19 Crateia herba 360. 2 Crateuas medicus 367.38 Crateuas ſcriptor 410.38 623. 18 567.4 636.,36 626., 34 627.14 62G. 22
359.9
Craterites gemma Craterus ſtatuarius Cratinus pictor Credulitatis pictura Credulitas Græca 136.20 Creditur optime experimentis 291. 18 Cremare corpora quando cœæptum Romæ 124. 41
P L I NIANI
Cremutius ſcriptor Crepis herba Crepitus aſini quo ficiunt 494.21 Creſilæ ſtatuarij opera 602. 40 Cretæ terræ conſideratio, genera&c. 632 31& inde Creta terra apta uineis 291.21 Creta cimolia 632. 11& inde 61 6.27 Creta eretri 616.1.32.,39 Creta ſelinuſia 617.27 Creta anularia ibidem Creta argentaria 293. 15 632.29 Cretæ quæ genus terræ eſt, genera pluna 632. 11& inde Cretæ terræ uſus in uictoria ibidem 30 Creta tragion gignit contra ſagittarũ ictus 238. 32 Cretæ cupreſſus plurima 279.33 Cretæ montes Ida,& quos Albos uocant ibidem 36 Creta terra ſeruori pedes dealbantur 632. Cretenſes in bellis calamis utun- 39 tur 281.6 10.17 Cretenſis calamus qualis 281.27 Cretenſes quo ueſtem tingunt 478. 40 Cretica terra qualis 393.35 Creticum amylum 320.35 Creticum ſiſer optimum 365.26 Creticum Heracleum optimum 377.24 Creticum aniſum optimum 378.13 Cretica cæra qualis 393.35 Cretica cupreſſus quæ 444.37 Reliqua quare parte ſecunda Crethmos herba qualis 484.3 Crethmos agrios herba quæ 467. 12 G. 477.49 Crethmi herbæ medicinæ ibidem Cribrorum inſtrumentorũ conſid. 323.14 Crinitæ ſtellæ, id eſt, cometes 10. 24 & inde Crinon, id eſt, rubens lilium 388.2 Criſpa omnia fragilia. 285.26 Criſpinus Hylarius ingentem poſteroru numerum poſt ſe reliquit 111.35. Criſpus Paſiienus bis conſul qualis 288.10 Criſpus Vibius conſul prologo 346‧4 Croſtallios herba qualis 495335 Croſtalli gemma conſideratio, natura, uſus loca 654. 39& inde Cryſtallum quid ibidem 4 1& inde Cryſtallus miræ magnitudinis 655.5 Cryſtallo contraria 655. 10& inde Cryoſtallina uaſa 580. 3 Criſta herba quæ 48⁸˙,9 Criſtas galearum quis reperit 126.15 Criſtarum auii deſcriptio 201. 49 G inde Critias ſtatuarius— 600.28 critobolus Philippi Naced, cæcitatem do cte curat 118.9 Criton ſcriptor 340.45 Crocallis gemma 667. 18 Crocia gemma 670, 15 rocinum
276.,33 395.20

△ ͤZNͤ Z“
☛ ZBah
w86 Rͤͤ11114141411“
Crocinum unguentum ibid.&ꝙ 229,14.32
Crocinum collyrium 298. 44 Crocisʒ herba qualis 450.27 Crocodilea quid 508.13& inde Crocodilion herba qualis 490. 20 Crocodili deſcriptio 137. 3& inde
Crocodili ubi& quas fabas timent 324.21 Crocodili ubi gignuntur 65.25.28 Crocod.humani corporis auidiſeimi 90.9 Crocodilis Tentiritæ populi terrori ſunt. 137.23 500.42 Crocodili marini 578.35 crocodilorum genera duo& eorum in medicinis uſus 50s. 6& inde,& 578. 8 crocodilos uenantes quo utantur 474·12 & 570·9
Crocodili quibus non noceant 770·10
Crocodilorum magnitudo, partusq́; 137.5
Crocodili ichneumone perimuntur ibid. 13 Crocodilorum cum delphinis inimicitia pu/ gnaq; ibidem 17 Crocodili qu2ando Romam aduecti ibid. 40 Crocodilorum mirum 146.44 Crocodilus tantum maxillas ſuperiores mouet 205. 10 Crocodilorum morſus remedia 418. 7 425. 40 G 474. 11 560. 32 G 570.9 G 561. 25 G 562. 16 Crocomagma unguentum 398.44 Croci cõſideratio, natura, genera 388.30 Crocum cum dulci non ſoluitur 398. 36 Croci medicinæ ibidem 38& inde Crocus quo optime ſeruectur ibidem 37 Crocum quod peſsimum 388.36 Croci uſus nunquam in coronis ibidem 41 Croõci uſus in uino theatri ibid. 42 Croci florum laus ibidem 47 Crocum ubi optimim ibidem 33& inde Croci adulteratio ibidem 34 Croci probatio an bonu ſit ibid.ʒ5& inde Crocum quod optimum ibid. 38 Crocum quando& ubi odoratius 389. 4.5 Crocum prius floret, quàm frondeat ibidem
Croci coronæ 398. 42 Crocum optimum quo noſcitur ibid. 45 Croci iuuenis fabula 280.34
Crocutæferæ deſcriptio 135,24 G 139.2 Crœſi filius ſemeſtris loquutus 215.8 Cræſi regnum quo prodigio concidit ibid.
Crœſi auri copia 584.46 592. 48 Crœæſi domus ex qua materia 629.42 Cronius gemmarum ſculptor 6353. 21 Crotalia quæ 162.26 Croton arbor 256. 20 274. 26.30 Cruciatus aſperrimi qui 4558 Crudaria argenti uena 589.15
Crudelitatis exemplum 54. 30& 55.7& 539.·1& inde, 498.17& inde Crudelitatis pictura 626.22 Crudelitatis remedia 373. 40 et 379. 5&
380.25 472.38 G 479.29 Crura animalium qualia 213.11.,22
P R I M A
BàR S Crura& ab his cognomina ibidem 27 Cruribus utilia 645.47 G 474.9 Cruſtumina pyra 258.49 crucih. corpora defunctora afixa 6 43. 20 Cteſibij inuentum 118.16 Cteſidemus pictor 624. 11 626.30 Cteſilai ſtatuarij opera 602. 48 Cteſilochi pictoris opera 626.28 Cteſiphon architecton 642.19
Cteſiphon Epheſiæ Dianæ ædem“ ibidem e& 118. 16
Cubitus qualiter habendus 552.49 Cubitorum octonum homines 101.49 Cucubalum herba qualis 490.34 Cuculi auis conſid. 172. 26 per totum Cuculi auis mirum 146.6 Cuculi in medicinis uſus 551.17 Cuculi prouerbium 335.30 Cuculus auis temporaria ibidem Cucumerum genera tria 351.44
Cucumeres quõ toto anno ſcruẽtur ibid. 43 Cucumeres ut ſine ſemine naſcãtur ibid. 46 Cucumeris an guini, ſiue erratici cõſideratio & medicinæ ex eo 363. 6 per totum cucumis conſideratio 351.24 362.29 Cucumis oleum natura odit 351132 Cucumis qua arte diu cibis ſeruatur 352.15 Cucumis ſemen quale 361.34 Cucumis medicinæ 362.29 per totum Cucumis ſolueſtris medicinæ ibidem Cucumis ſeminis, fucci, radicisq́; medicinæ ibidem 32& inde
Cucumis ubi optimus ibidem 45 Cucumis piſcis 578.47 Cucurbitæ, id eſt, ſanguinem extrahendi inſtrumenta 576.30 Cucurbitana pyra 259.11
Cucurbitaru hortenſium conſid. 351. 46 Cucurbitarũ genera, cultus, magnitudo&c. ibidem& inde Cucurbitarum uſus in cibis 352. 31& inde Cucurbitæ quomodo diu ſeruentur ibid. 21 cucurbitæ ſylueſt.& earui medelæ ibid. 22 Cucurbitæ ſemen quale.2 Cucurbitæ ſolueſtris conſideratio&eæ ex ea medicinæ 363.26 per totum Cuturbitæ quam ſolueſtrem uocant, deſcriptio et ex ea medicinæ 463.29& inde Cucuxrbita ſolueſtris, id eſt, perſolata ibidem Culcus menſuræ genus 245.23.24
Culices ueſpertilioni gratiſsimi 286.10 Culices acida petunt 188.40 culicis mira ſubtilitas 190. 47& inde culices quibus moleſti ſintſatis 310. 21 Culices quo pelluntur ab hortis 361.17
culices quo necantur, fuganturie 3 78.4 & 418.38 G 430. 6G 489. 20 culices ex qua materia gignantur 201.2 8
eE inde,& 157.21 Culicum mirum in caprifico 26 1.23 Culix herba& eius affectus 351.45 Culmus leguminum qualis 318. 43& inde
Culter arandi inſtrumentum Culturæ terræ conſid. 329.39 per totum Cumanum linum quale 346.35.37 Cumini conſid.& medic.ex eo. 375.43 Cuminum pallorem ſumentibus inducit ibidem 45 376. 22 Cuminum ſolueſtre& ex co medic. 3276. 10 Cumini ſpecies plures ibidem 6& inde Cumini Aethiopici& Africani natura& medicinæ 376& inde Cuniculorum animalium conſid. 149. 49 Cuniculus unde dictus 150.5
328. 33
Cuniculi ubi gignuntur& ubinon 41.11
Cuniculorum ubi exta bina 208.20 Cuniculi interdũ oppida ſuffodiut 138.36
Cuniculi ubi nõ ſint 15 6. 42(150.3 Cunila herba quæ 360.2 Cunila ferro tangi non uult 361.6 Cunilæ ſemen quale ibidem 20.23. 24 Cunilæ ſuccus ibidem 35 Cunilæ natura, genera, medicinæe 376:38 Cunila bubula qualis ibid.& 138.9 Cunilæ gallinaceæ medicinæ 276. 43
Cunila, id eſt, ori ganum Heracleoticum ſecundum Gracos ibidem 44 Cunilæ genera plura ibid. 38 per totum Cunilago herba& ex ea medicinæ ibid. 45 Cunila maſcula quæ ibid. 45 Cunilæ bubulæ herbæ medicinæ 462.14
Cunila apes delectantur 392.20 Cunilago herba quæ 360. 3 Cunixamis herba 360.3 Cupidinis ſimulachrum verri à Cicerone obiectum 635.12.36 Cupreſsi conſid. plena 279. 22 per totum Cupreſsi picem fundunt 251 1 Cupreſsi oleum 256. 33 Cupreſſus aquas odit 263.,31 Cupreſſo non decidunt ſolia ibid. 46 Cupreſgi folia carnoſa 274. 47 Cupreſſis trifera 277. 14 Cupreſſus Diti ſacra 279. 29 Cupreſ. ante domu defincti poni ſolita ibid. Cupreſſus mas fœminaq; ibidem 2g
cupreſſus ubi ſucciſa regerminet ibid.34 Cupreſei ubi maxime proueniunt ibid. 33 cupreſſus in tempore prouenit ibid.37 Cupreſſus non ſentit cariem aut uctuſtatem 285.28.30 286.30 cupreſſus ſemper nitorem ſeruat 285.40 Cupreſsi ſemen paruiſsimum 295.33. 40 Cupreſsi ſemen foörmicis maxime expetitur ibidem 40 Cupreſſus quõ& quando ſeratur ibid. 45 Cupreſſus quæ odiat 311.43 Cupreſsi folia tuſa ſemina à uermiculis ſerUant 327.24. Cupreſſus Cretica quæ 4443237 Cupreſsinum oleu, ex eoq́; medic. 4 2 7. 3 5 Cura fertilitatem affert 277.33 315,31 e 317. 25& inde 8 curæ& diligẽtiæ exempli nobile 317. 28 d 2 curallium

767216. 109.2
Curallium, pro corallio Curiatij tergemini b Curius M. non niſi guttum faginum ex præ/
da attigit uöu““ curij N. parſimonia et dictũ nobile 315.20 Curius M. Imperator rapum torrens aurum
repudiat 353.19 Curius M. cur dentatus dictus 112. 22
Curionum familia et in ea oratores 119, 10
II1I1
1NDSJvIL1bS P L I
Dameqs ſtatuarius 600.32 Defuncli pili creſcunt 211.25 Damion medicus 371.8 Defuünctis ungues creſcunt 213,3 Danaus puteorum repertor 125.38 Defunctorum corpora pondcroſiora quqm Dandonis ſenectus 121.16 uiuentium 113, 16 Danacs pictura 616.24 Defunct. corpora crucibus affica 643. 20 Daphne laurus 266. 4 Deianiræ fœminæ pictura 626.24 Daphnias gemma 667. 20 Deiphobi pictura ibidem 23 Daphnidis ſerui precii ingens 118.32 Deliades ſtatuarius 603. 42 Daphnoides arbor 225.35 Deliciæ ciborum exquiſitæ taxantur 350. Daphnoides lauri genus 266.7 14& inde
Curio C. pello ciuili obiſt 64 4. 7& inde
Curionis Caij patris funehre munus quale ibidem b
Currus rotæ axungia inunguntur 511.26
Currus abies apta materia 286. 37 G 287.4
Currus ita paruus ut muſca alis contegeret 603.33 G 637.12 G 114. 13
Curruũ ornamenta ex quibus 611.4
Curſores uelociſsimi 123. 48& inde
Curſus peculiare impedimentum 209.12
Curtius fons Romæ 644.46
Curuli in ſella quis ſemel& uicies ſedit 121.30.
Cuſpides in pralijs quo tingebãtur 4 02. 27
Cuſtos in uite quid dicatur 306. 40. 45
Cutem ſceminarũ in facie nutriens 419.19
Cutem leuigantia 364.5 Cutis ſenſu caret 211.10 Cutem emendantia 377.39 397.45 &411.32 G 421.41 422. 2 G& 427.23 G 428. 13 G 432. 43. 48 G 433.48 G 439.38-45 G 440.
11.42 484.284221 488.32 C
511.12 Gꝙ 515.35& inde, et 540.27 G571.14.22 673,8 G 632.3
D
Abulad palmæ genus 331.36
poma uiliſsima 258. 45 Daci fäciem ſuam pingunt 4⁰3.28
Reliqua quære parte ſecunda
Dactylides uuæ 244 53 Dactylidis ſtatuarij opera 636.30 Dactlos herba qualis 451.48
Dact)lothecam quis primus Romæ habuit 653.31& inde
Dactolus piſcis& miracula eius 169.39 per totum, 579. 15
Dædalus in Creta Labyrinthum fecit 641. 19
Dædalo reperta plura 126. 4& inde Daædali filius 43˙37 Daædali ſtatuarij opera 603. 2 Dædali ſimulachrum 636.26 Dami pictura 619.45 Dahippi ſtatuarij opera 604.4 Dalion herbarius 378.30 Damaſcena pruna 233.5 258.4 Damaſi Democriti fratris uaticin. 343.27 Damaſonij herbæ medicinæ 477. 35 & 482.30 G 471.32.
Damaſonios herba qualis 464.28 Dame animalia
149.35 G 150,13
Decij P. Muris honores
Daphnoidis lauri natura& medicina 434.15 Daphnoides herba qualis 448.12 Dardanium aurum 783. 43 Darius Xerxis pater per Boſphorum Thra cium duxit exercitum 58.30 Darius ubi ab Alexandro magno uictus 86. Darij Hoſtaſpes pater 96.9(18 Darius in quo lapide ſepultus 645.43 Dario regi platanus& uitis aurea dono dan tur 592.45 Darij ab Alexandro uicti ſpolia 116.18 Darij uicti ab Alcexandro pictura 623. 40
Daſipus animal 150.9
Daſo podes beſtiæ omni menſe pariut ſuper/ fœtantq; 187. 9. 27
Dathiathum thuris genus“
Dauci herbæ deſcriptio 463. 15& 464.10 465. 14
Dauci herbæ medicinæ 471.45 473 32 475.5.46 G 477.18. 22 Gâ 481.7& 482.3 G 483. 41
Daucon paſtinacæ genus
Decapolis Soriæ oliua qualis 255.24
Decima deo dicanda 222,25& 225.4
Decimianus tractus qualis 259.3
Decius P. ab exercitu corona donatus 267.47
Deciorum deuotionis cuarmen
353·30
498,47 404.14. Pecius P. quoties graminea corona donatus & eius pro uictoria deuotio ibid. et inde Decumana pora 259‧2 Decumanus limes quis 342. 26 343. 7 Decumi populi à Romulo uicti 287.32 Decuriarum ab Auguſto ordinatio 582.37 Decuriarũ nomina& differentiæ ibid. 44 Defloreſcendi tẽpus 276.11(CO& inde Deſtutum quo tempore fieri debet 252.39 97 341.24 Defrutum quomodo fiat 247. 46 G 252 39841.24 Defunctorũ corpora quõ ſeruentur 271. 25 Defunctorum menſis feralibus dicatum api 321. 44 Definctorum corpora incorrupta conſer/ Uans 436. 48 Defunctorum mentio cur 499.47
Defunctorum corpora in fictilibus condie/
bantur 628.29 Defunctorum corpora in quibus condita cito abſumuntur 645˙39
Deliciæ quanti conſtant 224.29 Deliratio unde dicta 329.29 Deli in ſulæ palma uetuſtiſsima 288,1
Delius Apollo ubi præcipue colitur 60.29 Delphica laurus qualis 265. 39. 40
Delphica platanus A gamemnonis manu ſata
287.39
Delphico templo Raphanus aureus dicatus 353.17
Delphicum templum 4 quo pietã 618.47 ꝙ 626. 18
Delphicæ cortinæ cur dictæ 597.5
Delphicæ lauri medicinæ 434.9& inde
Delphoru ingens ſignorum copia 599,19
Delphini aſtri occaſus 33 4.1 7 et 340, 33
Delphis uictores lauro coronabantur. 265. 41
Delphinorum piſcium conſideratio, natura &c. 153. 9 per totum
Delphini piſces, maris tempeſtates praſagiunt. 345.,13
Delphini piſcis medicinæ 573:2& inde
Delphin animalium omnium uelociſsimus 153. 9
Delphinorum coniugia ibidem 15 Delphinorum partus ibid.& 167,3 Delphini quamdiu uiuant ibidem 18 Delphini förmæ deſcriptio ibid. 22
Delphini gimonis nomine appellari cupi ibidem 24&ꝙ 154.11
Delphini Muſica delcctantur ibidem 25 G
1454& inde, 203.14 Delphinus hominum amicus ibidem Delphinorum erga pueros amor ibid. 27
&æ inde 1
Delphini cum hominibus piſcantur 154.5 ibidem 32
Delphini uinum appetunt Delphinoru auditus qualis 203. 13& indeẽ Delphinori charitas erga partum 153.17 Delphini tellure tacta ſtatim moriuntur ibidem 21 Delphinus ex hominum manibus ieſcess, 39& inde Delphini corio teguntur 155.11.25 Delphinorum olfactus 203.15 Delphinifel non habent ſecundum quoſdam 208.3
Delphini ingenti empti precio 593.45.
Delphinorum in medicinis uſus 575,36 G
575.5&ꝙ577.11.46 Delphinorum cum crocodilis pugna 137 17& inde—1 Delphiri

0
2 13 de
22
ge
Demenetus in lupum conuerſus
136.21
Demaratus Tarquinij Priſci pater 61 4.23 Fr 627. 39
Demaratus exul ĩ Etrurid Jprofa git 62 7.39
DPemarete Alcibiadis mater 604.8
Pemetrius rex propter Protogenis picturã
Rhodijs parcit 523. 13 7 118.25 Demetrius rex Peloponeſum inſulam tentaAit efficere 571.3 Demetrius cur accuſatus 595.24 Demctrius Pomp.ſeruus 632.36 Pemetrij pictura 626.47 Demetrij Phalerij ſtatuæ plures 597.23 Demetrij ſimulachrum 602.13 Demetrij ſtatuarij opera ibid. 48 Demetrij arbor maxima 3
Democrates Seruilius medicus 461.4 Democritus de herbis 454.4 471. 5 Democriti frater Damaſus& hiſtoria eorũ
de ſegcte 342.27 Democritus quid de Rapo 364.1 Democritus cuncta ſibi Græciæ cognita pro
fiſſus 57
Democriti de empto toto oleo hiſt. 33 7. 37 Democritus primus magicam in noſtro or/
be celebrauit 449·28 539.34 Democriti Chirocineta 449⸗41 Democriti peregrinatio 454.4. 538.·34 Democriti uolumen de quaternario numero Democritum cur Plinius arguit Democriti miræ cõmentationes
509·10 498.22
Democritus futuram poſuit reſurrectionem
127.26 Demodamas dux 87.19 Demophilus bictor 619.12
Demoſtenes uenenũ ſub annulo portat 582 Demoſthenis ab hoſte laus 116.33(17 Denarius argenteus quanti ponderis apud
Romanos 403.5 Denarij qurei conſideratio 584.5
Denarij prima ſignatio ignota ibidem Denariorun probandorum lex 592.23 Dendrachates gemma 665. 37 Dendritis gemma 670.33 Dendroides herba 475.44
Dentium conſideratio 112.20 205. 11 Dentium decidendorum tempus 112. 21 Dentes quibuſdam ineſſe cum naſcuntur ibi. Dentium uice quidam continuo oſſe gignun
tur ibidem 27 Dentes inuicti ignibus ibidem 28 Dentium neceſsitas ibidem 31
Dentes primores ſermonem regunt ibidem Dentium auguria ibidem 33 Dentes quot unicuiq; inſint ibidem 34 Dentes canini quales ibidem 36& 205. 15. 40.47 Dentibus nondum genitis, homo non crema tur 112.37 Dentium genera ac uſus 205. 13& inde Dentes qulbus mutantur ibidem 39
Dentes genuini qui ibidem 41
Dentes multis octogeſimo anno renaſcuntur ibidem 42
Dentes plures maribus q ſœminis ibid. 45
Dentes quando homini naſcuntur ibid. 38
Dentibus ueterinoru ætas indicatur ibi. 49
Dentes nulli uolucrum, præter ueſpertilio/
nem 205.30 Dentium tria genera, ſerrati, continui, ex/ erti ibidem 11 Dentes in palato naſci ibidem 47
Dentibus hominum uirus quoddam ineſſe 206. 8
Dentis puerorum mirum 501. 42& inde
Dentium candor quomodo hiat 397. 31& 410. 37 G 415. 17 416. 26 G 427.1
Dentes ut cito naſcantur 550,44.551.1
Dentes trium inter ſe ordinum 135.30 139. 4
Dentes lædentii 370,8 444.49
Dentes pullini qui 145.25
Dentes corruptos quid confirmet 515.11
Dentes quomodo firmentur 363.34. 39 365.33 380.25 381. 30 382 23 G 402. 33 G 407. 45 42444 425.9 ct 426.22.29 ct 429 22. 40 G 445.,12 458.11.33 514.49 515·8 G 572. 41
Dentes extrahentia 426.30 436. 47
442.46 0 540.5 7 572:51 Dentes aqua decidere faciens 454 ·41 Dens cauus quomodo inuritur 433.15 Dentium doloris remedia 234. 27 362
36 363.34.39 7365. 13 362.
44 366. 410 367. 26 0 368.
19 G 370.37 G 371. 38 373. 14
F373·-45 G 376. 39 G 377. 14.
31.40. 46 380.24 G 372.14.33
46 G 397. 32 G 401. 13 407.
12 9 410. 15 413.39 0. 421.
19 G 426. 17.26.39 G 427. 3107C
429.40 431.6. 16. 27 G 43226.28 G 436. 16. 4 6 ct 437.15.29
& 438.3 G 439.21.23. 40 et 442
4.37.46& 448.11 G 449.13 G
451.39 468. 6& inde per totum,
& 32 ibidem,& inde,& 475. 19&
487.13.34 G 492.31 494. 14
& 498.2 4 et 502. 11& inde, et 503
9 G 506.48 G 509. 25 ct 514.49
& inde,& 527.39 540.6. 11. 18
20& 561. 46 562. 18 563.
24 568. 7. 36 572. 28& inde,
ꝙ574. 15 607. 10 G 630. 37
631.19 646. 43& inde Dentatos naſci homines e
Dentatæ natæ fœminæ inauſpicatiſs. ibid. 23 Dentientes tarde pueros iuuantia 540.1 Dentifricia ex qua materia
647.42 G 648. 5 Dentitionem facilem reddentia 550ꝙ44
540.2
Deprecationumuis 498. 37 per totum Derceto dea ubi 83. 40 Deſidia artes perdidit 613.18
Dei conſideratio 2, 22 per totum Dei förmam quærere imbecillitatis eſt ibid.
Deus quid ibidem 23 Deus eſt quicquid eſt ibidem Dij innumeri ibidem 24
Dij ex uirtutibus uitijsq́; numerãtur ibi. 25
Deorum plurium nomina ibidem,& inde ber totum
Deorum pluralitatem deridet Plinius 2.22 ber totum
Deorum multitudo cur credita thiaem 24 & inde 1
Dij inferi 1 ihidem 29
Deorũ populus maior aᷓ hominum ihid. 32
Deorum locoʒ animalia obſccena cibiq; colun tur ibidem 34
Deorum matrimonia ibidem 35
Deorum alij iuuenes, ſenes alij alafi, cdlaudi, c. ibidem 36
Deorum adulteria, odia, pella, egc. ibid. 39
Deus eſt mortali iuuare mortalem, prouer/
bium ibidem 40 Deorum deliramenta ibid. 35& inde Dij curam mortalium anagant ibid. 45
&3. 21
Devrum in terris nullus reſpectus 2. 48
Deorum aria hominum opinio ibidem 22 ber totum
Dij maleficijs pœnas tribuunt
Dij cur tarde puniunt delinquentes ibidem
Deos non omnia poſſe ibidem 24& inde
Dij quod ius habeant in praterita ibid. 2⸗⁷
Deus& natura idem ibidẽ 20& 485.23
Diß lacte& mola ſalſa ſacrificant prologo 1. 42.
Dij dicata precioſa uidentur ibid. 74
Deorum ſimulachra ex arboribus olim 1424*
Dij ſine parſimonia ſacrificandum 2 22.2 E
Dijs decima dicata 222. 25 225. 4.
Dij paruis ſuplicationibus placatiores fiunt 22 4.26
Dij flore papori coronabantur 234.46
Deorum ſimulachra cur ex cedro arbore 233 12
Deo tantum ueteres coronam dabant 267.38
Djſs quibus libant ber totum
Dijs quibus uti fis non ſit ibid. 15 per toti
Dijſruge, mola ſalſa, farréue colebantur 314. 29
Dceorum corona ex qua materia 401. 2 5
Deorum beneficia plura 4⁰6.15 &48 81 4⁰
Deus reri inuentor 484.38 ꝙ 485. 22
Deori euocandori ma gis ratio 449.45
Dij inuentores rerũ habiti ſunt 452,44
Deus animalia cur fecerit 497. 33
4d 3 Djj an
251. 8& 15 ibidem

Dijan preces exaudiant 499.5 G& 500 16& inde
Deorum euocatio 499.27 Dij omnibus interſunt negotiſt 500. 16 Drorum fabricæ cultus 581.5
Deorum ſimulachra cur in annulis 582.10 Peorũ ſacra& in eis hoſtia iualis 583.38 G. 146.22 Deorũ ſimulachra minio ubi pitta 590.33 Deorum ſimulachra ex ære 596.30 Deorum ſimulachra lignea aut fictilia quam/ diu 599-11 Deorum duodecim pictura 632.30 Deorum efigies fictiles 628. 16& inde Deorum offenſorũ uindicta 63 4. 1& inde Peorũ imagines quibus euocantur 670. 32 Dij quibus modis euocantur 507.41 Deorũ ccenis catulus apponebatur 529.37 Deorum reuerentiæ exempla 27 per totum & 107. 30 0 504· 24 G 148. 42 172. 42 177. 31 Peorum mater. Quære Cbele Deuterium uinum 248.24 Dextræ hominis religionem ineſſe 213. 18
Dextræ uires maiores 113. 14
Dextrum etiam in arboribus 303.19
Diacheton arbor 445-32
Diach)ton uinum 248.15
Diacodion medicamentum 376. 23 G 380. 4
Piadema regum Bacchus primus inuenit 125.18
Diadochos gemma 667.21
Diadumeni iuuenis ſimulachrum 601.4
Diaglaucion collirium 492.8
Dialutenſe purpuræ genus 164.13
Dialeucon crocum 388.37
Dianæ templum in Hiſpania uetuſtiſsimum 285. 45
Dianæ ædes in Aulide uetuſtiſzima ibid. 48 Dianæ lucus in Latio& in eo uetuſtæ arbo
res 288.8 Dianæ pictura 622. 22& 13&G 627. 33& inde
Dianæ ſimulachrum marmoreum à quibus 634. 5 Dianæ ſimulachrum à quibus 18 636. 8 Dianæ E bheſi ie templi eſeriptio 642.1 4 &æ inde Dianæ Epheſiæ templum quale 241.44 & 285.31 636.10 Dianæ Epheſiæ templum à quibus et ex qua
ibidem 17.
materia 185.31 Dianæ Epheſiæ templi columm« 650.7 Dianæ Epheſiæ ædis mirum 26.2 Diapaſmata quæ 230.21 Diapaſon quid 9.41 Diaxꝰlon arbor 4475.32 Dibapha purpura 164.40.43 Dibutades plaſtices inuentor 62 7.3 4. 42 Dicæus Apollo cur dictus 602,27
† NS 1C 12
Dictamumq ceruis repertum 461. 25
Dictamum ſine flore& ſemine 461. 27
Dictamum tantum in Creta inſula ibidem
Dictami medicine 462. 22 479.25 ꝙ482.23 483.24 484. 10
138. 1 G
Dict)otheton quid 649.26 Didoron laterum genus 629.31 Diei lux quando nocte uiſa 12.14
Dierũ inæqualitas unde 23.8.1 8et 24.10 Diei lucis ratio 23. 8 per totum Dies ubi longiſtimus breuiſcimusq; ibidem
44. per totum. Dies ſex menſium ibidem 48& 60.19 Dici obſeruatio apud diuerſps 24·8
per totum
Diei initium finisq; quõ accipitur ibidem
Dies alius de alio iudicat 119.3 Diebus nullis credendum ibidem 4 Dierum numerus computatur ibid.6
Dierum omnium anni inexplicabilis ratio 331. 48
Diebus trecentis ſexagintaquinq;& quadrante annum conſtare ibidem 49
Dierum unde augmenta& decrementa 333 3 E inde, 336. 45
Dies longiſsima totius anni quando 33 6. 13
Dies ubi nullus aliquando 62. 5
Dierum diuerſitas 104. 22& inde
Dierum magnitudo quomodo deprehenditur 640. 3& inde
Dieuches medicus 365.5 369.4
Digeſtionis facilis quæ ſint 416.33
Digeſtioni utilia. Quære Concoctioni
Digitellum herba ad quid 327.29& 467. 36& inde.
Digito uno, quoſdã hoſtẽ ſuperaſſe 113. 38
Digitorum conſideratio 212. 32 G inde,& 213.4
Digiti quibuſdam in manu una ſex 212. 32
Digitorum articuli quot ibidem 34& inde
Digitorum morbi remedia 421. 48 G 486.27 612.33
Dignitatis fůma qualiter acquiri poteſt 389.36
Dij. Quære Deus
Diligentiæ cexemplum nobile 3. 7.28 E inde Diligentia antiquorum mira 429. 43
Diligentiam nimiam ſæpe nocere 620.45
Dilutum quid 448. 43 Dimophilus pictor 628.1 Dino ſtatuarius 600.31 Dinocrates architectus 71.20 118. 18 605.35 Donomenis ſtatuarij opera 603.3 Dinus Apollo qui 569.40 Diocles quid de rapo ſenſerit 364.2 Diocles medicus 365.19 391.23 Dioclis medici laus ætasq; 470. 10 per totum Diodotus Petronins medicus 368.47
Pr LtNIAN1
Hiodori bibliothecæ prologo 1. 9) Diodori philoſophi mira mors 124.7 Diogenes conicus qualis 113.30 Diogenes ſtatuarius 936. 38 Diogenes pictor 628.9
Diomedeæ aues quales 182. 13 per totum Diomedis& Glauci armorum commutatio
680. 25 Diomedis ſocer 43. 36 Diomedis Palladium ſurripientis effigies 594.37 Diomedis delubrum 182.19
Diomedis ſocij in aues uerſi cur fictũ ibi.22
Reliqua quære parte ſecunda
Dion)ſias gemma 667.22 Dionyſiodorus ſtatuarius 603.42 Dionoſiodorus pictor 627.9 Dionꝰſiodori de inferis epiſtolan 32.32 per totum. Dionꝰſinymphas herba qualis 450. 18 Dionꝰſius trannus gaudio obiſt 124.6
Dionyꝰſio t)ranno pulſo, dulce fuit mare
Dionoſius quid erga Platonem. 116.30 Dion)ꝰſius pictor 1 627.20 Dion)ſius ſtatuarius 636.23.24 Dionꝰſi oſtentum atq; tyrannis 144·8 Dion)ſius Saluſtius medicus 572.36 Dionoſius ſcriptor in India 88.18 Dionꝰſius quid de Rapo 364.2 Dionoſius prior Siciliæ tyrannus& eiu
domus 217.17 Dion)ſius medicus 371.46 Dionvoſius geographus ubi natus 69.48
Dion)ſius geographus Auguſti temporibus in orientem miſſus ibidem Dion)ꝰſius pictor non niſi hominem pingere
potuit 62 4.5 Dioptre quid 22.22 Diſcoboli pictura 626.48 Dioſpꝰron herba qualis 493.17 Dioxippi pictura 626.27 Diphryges quid 608. 23 E inde Diphris gemma 667.21 Dipœnus marmorarius· 633. 47
22) 634.4.21 Dipondius, id eſt, aſsis 584.7 Dipſacon quid 445.32² Dipſacos herba qualis 490.49
Dipſadis ſerpentis morſus remedia 433,37 ꝙ 569. 30
Dirces fœminæ ſimulachrum historiaqʒ 636., 17
Diſcens ſine magistro 600,37 Diſcobolon ſimulachrum 501.15 Diſcoboli pictura 626. 45
Diſcordias facit Siderites gemma 669.33
Diſcordia ubi ignota 60.21
Doꝰſpnoea morbus 42²‧²
Dʒo ſpnoicis utilia ibidem,& 437·29 472. 22
Poſentericii utile 219.31
Dyſenteris

Ꝙ
[8U2& œ h8 90£ ꝙ 902[⏑& 8
A ₰ 8
11111“—““ EZTäqEqEETT;;;;S
sb68aenenNͤä8öäöeöö
Doſenteria ne infeſtet 408.43 Dʒyſentericorum remedia 363.14 G 354 11 0365.6. 45 367. 49 G 3658 18,28. 40 369. 33 G 371. 100 372.36 G 374 8 E 378.27 g 380 29 382. 16.21,26 383. 45 ◻ 397.21 399. 37 0 406:8. 408. 43 G 410.33 G 414. 4° 416. 10& 417. 23. 37 419. 45 G 420.17.21..48 et 421.2.10 G 427 31 428. 42 G 429: 49 G 431. 4.48 433.19 0 434.24.·35 G 435.43.45 G 436.1.3.13 G 442 41 443.1 445. 45 446. 13 G 447.5 448. 70 450. 2 473.25-32.38 G 474.47.14. 19& 481.35 486.25.32 et 491 14 G 492.27 G 494.412 496. LEEEEüö’ 28 ꝙ 507. 47 ꝙ 510.11.13.26 G 517.28.41. 4²2 ꝙ 528. 15. 27. 46 G 543. 11 G 574.33 G 589.48 G 610. 5 et 638 38 h 631.35 Diſtillationum remedia 366.45 G 416. 44 433. 26 G 439. 3 0 445.5 e 501. 45 G 741.6 0 571. 12 Diſtillationibus infantium medicina 409. 5
Diſtillationum capitis remedia 372. 39 380. 38 Diſtillationi uentris utilia 4⁰⁶6.39
Diſtillationes ſtomachi inhibentia 372.35 Diuinatiohis ſpecics 126.27& inde Diuinationi dediti 3.12 Diuinationis artis periti 457.15 Diuinatio qua ratione haberi poteſt 667. 10.34.35 668.9.2107 539.38 Diuinitas in quibuſdam 117. 28 per totum Diuitiæ multos perdunt 119.2 Diuitiæ ingentes& qui diues eſſe dicatur 592.28 per totũ& 6 48. 11 per totum Quaxre Locorum uls Piuitiarum exprobratio 22. 11& circa Doci, id eſt cœli faces 11332 Docilitatis exemplum 128. 27 per totum
592. 48 G
Dodecatheon herba qualis 455 29 & 479.9
Dol)chos herba qualis 288.19
Dolobella P. conſul 12.9
Dolobelliana pyra 259.3
Dolores pellentia 375.15
Dolores aſperrimi qui 4558
Domini frons plus prodeſt quàm occipitium Prouerbium 316. 34 Domini oculus fertiliſsimus, Prouerbium
317.,38 Domitius Cn. conſul 12.12 Domitius Cn. quære Cneus Domitius Domitij Cn. delubrum 635.26
Domitij L. interitus 124.33
Domitius Nero peloponneſum Hinſulam tentauit cffcere 5124
PeSA R 8 KR I MR A
Domitius Nero Achaiam libertate donat 52.12
Domitius Corhulo contra Armenos 8 4. 16 &. 86.9
Domitius Romanus 581.29
Domitius Aenobarbus ædilis curulis 141.20
Domitij Kenobarbus conſulatus cenſura& eius cum Craſſo inimiciti 289. 12 &æ inde
Domitius Aenobarbus quo anno cenſer ibidem 18
Domitij Aenobarbi ſex Loti ingentis previj ibidem 2 6
Domus Lale ubi conſtruuntur 68.5
Domibus carentes homines 69. 16
Domus lateritia à quibus reperta 125.32
Domuvs teſtudinibus piſcihus contectæ 154.34
Domus ubi tectæ ſcandulis 270. 1 4.
Domus ubi tectæ ſcirpis 282. 30.33
Domus plures nobiles Rome 289. 14 E inde
Domus quomodo purgantur, luſtranturq; 462.45 Domin quæ pulcherrima Romæ 643.29 Domus arundinibus ubi tecte 280.41 Domus regiæ lautiſtime adornatæ 637. 26 Dona maxima Imperatorum, ac fortium ciulum quæ 314.39 Donax piſcis 579-·15 Donax Calami genus 281.26 578.15
Donax, id eſt Cypria Arundo 443. 29 Dorcadum animalium mirum 514.12 Dorcadis in medicinis uſus 535.49 Dorcades ubi non ſint 150.36 Dor)oychnium uenenum 513.4 Dorꝰchijueneni remediu 570. 32. 33 574·15 G 510. 13 Dorycnion uenenum 4⁰02.27 Doripetron herba 47414
Doriphori ſimulachrum 601.5& 60z. 48 G 503.49
Doris herba qua 408. 12 Dorius tonus 9. 42 Dorij moduli à quo reperti 126. 33 Doron quid 629.33 Dora, id eſt munera ibidem Dormiendi regula 502. 48.& inde Dormiſſe quendam annos ſeptem& quin/ quaginta 123.25 Dorothcus medicus 412.15 Dorotheus pictor 622.1 Dorſennus Fabius poeta 249.6 Dos filiarum plantaria 279.3 2² Poſiades ſcriptor 56.17 Doſitheus ſcriptor 340. 44 Drachma quid continet 4⁰3. 6 Draco ſine ueneno& cius in medicinis uſus 530.28 536.12 1 Draconis mira 530. 28& inde
Draco mortuus ad uitam reuocatus 454.3
Drico quo ſe ægrotum ſimat Draco hominem ſcruans
190.7
Draconum cum elephantibus diſcordia
131.24 Draconum mira magnitudo ibidem 24. 28 39 131. 42 per totum
Dracones ubi proueniunt 131. 42 ber totum Draconum criſtæ 202.3
Dracones ſerpentum oua hauriunt 189.3 & inde
Draconis morſus remedia 451. 42 et 472 1002 489.11 0 569.22.35
Dracones ſopientia 667.25 Draco palmitis genus 307. 48 Draco piſcis 578.47 159.16 Draconis marini medicinæ 572.28 Draconites gemma 657.23 Dracontias gemma ibidem 24 Dracontium herba 448.17 Dracunculus herba& ex eis medicinæ ibidem& inde,& 454.31
Dracunculus herba quando effoditun 4 48. 45
Drepanis auis qualis 213.49 Dryites gemma 670. 15 Dryos hyphear uiſci genus 288.24 Dryophotes Ranæ genus 578. 7 ꝙ571. 40 8 Dryophonon herba quæ 491.8 Dr)opteris herba qualis ibidem 5 Dropetæ quæ 254.27 Dromones piſces 578.34
Druidas cur Romani ſuſtulcrint 539.3
Druidæ qui,& qualiter uiſco utantur 288237
Druidæ unde dicti ibidem 40
PDruidarũ religio, obſeruatio, ſacrificiumq; ibidem per totum
Druidarum ſuperſtitio 444. 44 inde e 529. 18 Drupa quid 228. 19 254. 27
e 256. 26
Druſillanus ſeruus ditiſszimums 593. 34
Druſillæ Liuiæ Auguſti uxoris mirum 266.26
Druſi Imperatoris caſtris, apes ſcaere 195.34
Druſi Imperatoris proſperrima nictoria ibidem
Druſus imperator uinoſus ut pater 253726
Druſi uxor Antonia 168.31 Druſus Toberij filius 357. 43 Druſus de Braſsicæ Cma ibidem 4 2
Druſi primi laus& cius à morbo liberatid
467. 36
Druſi,& Cepionis inimicitiæ quando 581. 42
Druſus quid in tribunatu ſuo tum nunmis 584. 23
Pruſi i Liuij tribunatus& eius argentum 793.19 3
d 4 Vrſis

I N D. I GC I1 8&.
Druſiu Trib. pleb. cur caprinũ ſanguinem biberit 512.3 Dubijs fidem dare res ardua prologo 1.55 Duillij Imp. Claſtis ſexaginta diebus parata 383. 43 Duillij C. triumphus& eiuſdem ſtatua 697. 4 Dulcis uini natura Dulcia odore carere 264.13 Dulcibus rarum odor 387.49 Dulcia non ſunt eadem omnibus 414. 17 Duodecim tabulæ à quo ſcriptæ 34.5.16 Duodecim Tabularumleges 268.17 0G 7 289 39 204.49& inde
247·45
Duodecim Tabulæ nullãà mentionem de uilla
350. 7 2 42. 18 G
habent Duracina uua unde dicta 244. 22 Duracina keraſa 263.31 Duriciarum corporis remedia 415. 25 evy 416. 42. 381. 10. 7 427. 12 & 428. 3. 42 2 417.27 48& 437.,32.35 et 430.12 et 45 G 474 11 G 481.3 440,3 ct 458.36.30 7 520.42 G 491. 44 49 Duritia corporis quomodo tollitur 398.5 &ꝙ 399.9 G 401. 27 Duris Samius hiſtoricus 64. 36 et 142.31 601. 32 Purij L. medici interitus Duſaritis Myrrha 1““ Dux qualis eſſe debet 458. 18 Ducis eligendi exemplum 175 3 4 E inde E
Ale fera qualis F Ebrietas uitanda omnino per totum Ebrietatis mala Ebrietatis effectus 1. 10.1 Ebrietas uitæ premium apud Ausſaeh 47 Bbrij poſt uomitum ſæpe bibunt 253.4 Ebrietas multis mortis cauſa ibid. 12 Ebrioſorum opera 253.10,33. 40 Ebrietas nulla in purte mundi ceſſat ibi. 43 Ebrietatem aqua quædam inducit ibid. 45 brietatis ſimulachrum 602. 20 Ebrietatem fäcientia 463.36 Ebrietas quomodo non ſentiatur 433.3 e 441.15 G 551. 38& inde Fbrietatem diſcutientia 366.19 369 29.30 398. 41 et 664.20 ct 667 23 449.43 523.24 Ebuli herbæ medicinæ 464. 70 476 32 480.17,21 Ebur quid 128.36 Eboris excogitatio prima 217.9 Ehore quæ fiant ibidem& 131. 15 e inde Eboris ſecatio luxus cauſa 287. 16 & 431. 15 Eboris foſrilis conſid.
124.23
135.29 262.43
ibidem per totum ibidem 46 ‧ 253
646. 7E inde
Ecbolina uua mira Echeneidis piſcis conſideratio per totum
171.11 158. 47
dicinis uſus 578. 4 Echencis piſciculus nauem retinet 556.17 36 G 158. 47 Echini herbæ conſideratio Echinometræ piſces
452.39 161.6
Echinorum piſcium conſideratio ibidem;
Echini, maris ſæuitiam Ureſegüa Ftem 9 345. 15 jchinus animal in mari Echini quando pariunt 167.40 Echini piſcis in medicinis uſſs 577.15 Echini medicinæ 570.32 2 571. 23. 46 573.2 6 u“ Echini Carpathij maris quales Echini cruſtis& ſpinis teguntur Echinorum dentes 205. 33 Echinophoræ piſces 3578. 45 Echion ſtatuarius
579.1
u““
Echion pictor quibts uſus coloribus 618.1
620.35 ibidem 525.24
Echion pictor quando
Bchionis pictoris opera
Echion medicamentum
Echite herba qualis 448·5
Echites gemma 670. 8
Echo quid,& qua ratione reddatur 1 4.15 per totum& 642. 37
Ecliptica in zodiaco quæ 7.40
Eclipſium ſolis& Lunæ conſwo deratio 89
ber totum&: 6. 15 per totum& 22. 45& inde
Eclipſes etià quadrupedes pauẽt 149.40
Ecnephias quid 16333
Ectypa quæ 627.44 668.48
Eſtrapeli qui 113.11
Ectromatium uinum 250.32
Ederæ conſideratio. Vide Hedera
Edypnous genus intubi 368. 39
Educationis puerorum exemplum 154.28
Effaſcinantes homines ubi 107.17 e inde
Effaſcinationes prohibet Antipaihes 656. 15
Effigies hominum miræ 101. 31 per totum &ꝙ 106. 17 per totum& 32. ibidem per totum
Effigies hominum cur exprimebantur
597.15
Egelaſte ſal Hiſpaniæ
Egilai in uineis colendis laus
Egolops, Vide Aegylops
Egnatius caluinus præfectus
Egnatij Mecennij uxor
Egula ſulphuris genus
Electicia quid
Elaphoboſci herba,& ex ea medicinæ 411
5 461.24.
Flapis ſerpentis morſus remeaia 5769.30
Elate arbor 228.34
Elaterium medicamentum& eins uſus 3602
559. 45 245.8
248.42 630.11
Electri conſideratio
Flectrum quid& quale
Electrides arbores ubi
155-12
600.35
209. 36. 40
P IL INI4A NI
30 E& inde e 363. 10 Elaterium diu durat Elatine herba qualis Elatites lapis Elleborine frutex
497. 2G
491.11
647. 17
238.24 491.19
655. 26& inde
ibidem 30
G1.2 62.5 787,28 G inde*
Electrides inſulæ Elcctrum ubi prouenit
655.21& inde Flectri uſus Elcctrum Corinthium quale
587.32 657,11 655.44 Elegia arundinis genus 281.33 Eleliſphacos herba 454.14 483.13
Bleliſphacos herba& ex ca medicina
417.33. 4o. Elementorum conſi. deratio, numerus, nomina. ſitus, natura&c. 22 per totum Elementa tria ſine ſaporc, odore, a uccoq 254.4 Blementorum nexus 2. 5 e inde& 20.29 Elementi ſedes non niſi in elemento e 20,.28 Elementorum figura qualis & inde Elenchi unionis genus 162.23 Eleomelitis olci uſus 428. 17& 257.2 & inde Eleomeli oleum ubi 257.2 Elephantiaſis morbi deſcriptio 469. 44 Elephãtiæ morbi remedia 371.29 374 31 G 379.12 G 437. 6 458. 28 GC 510.10 Gſ 515 40 549. 16 Elephantorum conſideratio libri octaui, capitibus duodecim primis Elephãtorũ uenatores, domitoresq́; 89,15 Elephas animalium terreſtrium maimun 128. 4 Elephantis intellectus per totum Elephas in quibus homini ſi milis ber totum 3 Elephantes Lunam adorant ibid. g.& inde
ibidem 29
ibidem 5.129.9
128. 4
Flcphantes quando primum iunci Romæ
128. 18’ dIe- ut hominũ certamen 129. 1 ber totum Elephantes per funes incedunt) 28.24,28 Elephantum docilitas ibidem 2 7. per totum Elephantes ſcribere diſcunt iid. 30 Elephantum cornua qualia ibid. 34 Elephantum oſsium uſus ibid.ʒʒ Elephantum dentes ibidem& inde q 205.34 G 131.15 Elephantum clementia 128. 44 per totum Ꝙ 130. 18 Elephantum memoria 129. 9 per totum Elephantes quibus gaudent ibidem 16 G& 131.1& inde Elephantum pudor Elephantum amor
129. 18
ibidem 12 g inde Elcph an

2 Elephantes quando brim in ltalia uiſi 129 34 per totum Elephantum pugna ibidem 44 per totum Elephantes hordei ſucco celerrime mitigan/ tur 130.22 Flephantes quvomodo capiuntux 135. 24 Elephantes fœminæ maribus pauidiores ibidem 38. Elephantes quõ õ domantur ibid. 40ο& inde Elephantes Indi, Afriq́; quales ibidem 45 & 128. 17 Elephantum partus,& reliqua natura 130 4s per totum Elephantes quot annis uiuant ibidem 49 Elephantes quæ pati non poſſunt 131.2 Elephantum manus quæ ibidem s Elephantum cutis qualis ibidem 13& inde Elephantum dentium magnitudo ibidem 18 Elephantes ubi naſcãtur 131. 22 per totum Elephantum cum uraconibus diſcordia 23 ibidem Elephantum ſanguis frigidiſcimus ibid. 35 Elephantum cum Rhmocerote belua inimi/ citia 135. 16 Elephas chameleonte deuorato, Oleaſtro ſibi occurrit 138.19 Elephantes iuſſa faciunt 182.25 Elephantum partus 186.38 187.10 Elephantum uenter qualis 209.3 Elephantum digiti quales 213. 3& inde Elephantum ſonus qualis 215.4
Elephantu anima ſerpẽtes extrahit ibi. 49 Elephantem mulier quædã peperit 109.11 Elephantes quis primus Romam in triumphum duxit 118.36 Elcphantes ubi nobiles 90.44 Elephantis ueſcentes homines 101.44
102.7 Elephantum uenatus ubi 99.45 Elephantes Africi ubi incipiant 100.48 Elephanto lingua qualis 206.25
Elephanti,& ad cum pertinentium in medicinis uſus 506. 14& inde Elephantum color ex quo 617.9 Elephantum uſus in bellis 89.16
Elephãtes ĩ arbores cornua exacuũt 314.4
Elephantum in Africa multitudo 67. 13 Elephanti piſces 578.31 579. 1 Ꝙ 1572. 18
Elephantis Thebaidis op. ubi nulli arbori decidunt folia 274.10
Eleuſinæ deæ templu 626,46 627.15
Elidis Irinum optimum 389.30
Blico faber 217. 11
Ellochnia quæ& ex ea medicinæ 42 7.19 630. 11
Elops piſcis 157.8 Elops ubi optimus 168.15 Elopis ſerpentis morſus remedia 5659.30 Eloquentiæ uis 116.36
Elpenoris tumulus ubi MNyrtus niſa primum 26 5* 1
R PbRI N* A Elucia quid 610.27 Emere Liber pater primus inſtituit 125. 18 Emptum male ſemper pœnitet 316.13 Emydeæ teſtudines 568.15 Empedocles magus,& eius peregrinatio
538.34
Enipetrum herba qualis 491.14
Empirice medicina d quo& ubi 52 4.33
Emplaſtris conuenientia 538.49
Emplaſtrationis conſideratio 300. 2 per totum
Emplaſtri ratio unde nata ibidem 2
Emplaſtra quæ arbores non recipiunt ibi/ dem 18 Emplaſtratio omniũ fertiliſzima ibidem 20 Emplecton quid 649.23 Encardia gemma 667. 28 Encauſtica Pamphilus pingere docuit 624. 48 Encauſticæ picturæ duo genera Encauſtum picturæ genus & inde Enchiridia librorum inſcriptiones prologo 1. 90 Enchuſa herba quæ 408. 12.26 Enc)clopediæ quæ dicantur prologo 1.53
627. 22 524. 44
Encrinomenos ſimulachrum 602.33 Eneate uinum 247.30 Endymionis fabula de Luna 4 39 Enguini quod oleüm uendunt 428. 17 Enhæmon medicamentum 423, 47 Enhydros gemma 670.23 Enhyꝰdris ſerpens 539.46
Enhodris, id eſt coluber in aquis uiuens ad quid ibidem&ᷓ 574. 38 Enneaphꝰllon herba quæ 491. 23 Ennius uates antiquiſsimus de offa 321.14 Ennij ſtatua in Scipionis ſepulchro 116.49 Enochis gemma 667.31 Enterocclarum, id eſt inteſtinorum dilabentium remedia 364.3 2 0 476.28.34 ꝙ 47718 481.37 0 494.27 Entochij ſimulachrum 636.15 Entomon herba quæ 457.33 Eone arbor, ex qua Argo nauis facta 238.4
Epaminundæ ducis pictura 126. 12 Epaticorum remedia 375. 32 G 472. 47 496.9 G 510. 24 Epatizon quid 396.24 Epato dorus ſtatuarius 600.34 Ephedra herba 72233 Ephedrus herba qualis 480. 47 Ephemeron herba 468.31
Ephemeris herbæ medicinæ 480.34
Epheſiæ Dianæ templi deſcriptio 6 4 2.14
Epheſiæ Dianæ ſimulachrum à Mentore hactum 118.29
Epheſiæ Dianæ templum quale 241.44 285.32 636.10
Epheſiæ Dianæ ſimulachra ex* materia 285,33
Epheſts Diane ſimlachrum à Canetia hictum ibidem 3 5 Epheſiæ Dianæ templum quando conſtructum ibidem 32.39
Epheſiæ Dian templi à quibus;,& ex qua
materia ibidem 31& 118.16 Ephæſtion Alexandri amicus 601.45 Ephydvros herba qualis 481.31 Epicharmus quas literas reperit 125.2 5 Epichemaſis quid 35223 Epicurus hortorum magiſter 3 50.12
Epicuri uultus per cubicula geſtant 613.15 Epicuri natali quando ſacrificant ibid. 16
Epicuri pictura 626. 47 Epidij C. commentaria 311. 24 Epigloſsis quid 206. 32& inde Epimedion herba qualis 491. 20 Epimelas gemma 667. 4 G Epimenidis ſenectus 121. 13
Epimenidis anima uiſa poſt mortẽ 123.25
Epimenidium Scollæ genus 353.48 Epin)ctis morbus quis 66.9 Epinꝰ ctidas morbum ſanantin 363.22
Epinꝰctidis morbi remedia 366.9 369 44 G 374.15 G 377.35 et 380. 41 383.35 G 421. 10 egt 426. 7, 43.
ꝙ 431.21 432 470 333.47 e 434. 38 442. 3 488. 15& 514:1 G 548. 43 G 571. 48& 646.37.
Epipactis frutex 238.24
Epipactis herba quæ 491.19
Epipetron herba 394·17
Epiphoræ remedia 353., 17& 365: 4 0et 367.32 368. 310 371. 5. 42 G 372.33 G 373.38 G 375. 50 376 2.20&377.45& 378. 14 379 3 G 380.12.,21. 46 G 382.19 et 383 36.42 397. 29.34 398.9. 19 &399. 22. 28 G 400. 23. 47& 401.13 G 410.8 G 415.9 416 37& 417.15 G 427.21 0429.31 431.35 g 436.7 0 440. 35 G. 446. 33 448. 28 G 45t. 39 G 456.40 465. 49 466.1. 45.7 G 457. 7. 8.45 468. 30& 485. 41 489. 12 492. 7& 495·1 ꝙ 496.3 G 504.39 505 8137 G 513. 47 0 514. 10. 22&◻ 427.45.·47& 535. 19 607. 37 610. 13 616. 15 G 631. 27 G 645. 33
Epiphoris teſtium medicina 397,465
Epiphoras uteri gd leniat 48 4.8& 517.
Epirotica poma 258.39(4
Epitherſes ſimulachrum 603. 23
Epithꝰ)mon thymi flos 474.29.32
Epith)ymi herbæ medicinæ 479. 6 481.15
Epodes piſces 579.,22
Epoptidum, libri sorani inſcriptio, prologo 1. in fine Epuls

I N
Epulas inter incendio noͤminato quid fit 590. II Epulantium conſuetudo Equiſetum herba qualis 481.26 Equiſelis herba qualis 336.28 Equeſtris ordinis conſideratio 582. 44 per totum 8 Equeſtris ordo cur dictus 581.32& inde Equeſter ordo quando in unitatem uenit 582. 48 Equestris ordinis quis eſſe poterat 583:3 Equeſtres ſtatuæ quales 597.33 Equorum conſideratio 143. 33 ber totum Equorum plurium ſepulchra ibidem 39 & inde Equoru erga dominos amor ibid. per totũ Equorum intellectus ibid. 48 144.10 Equorum docilitas ibidem 143. 49 Equi quot annis uiuant 144. 10 &æ inde Equorum forma qualis eſſe debeat ibid. 21 Equorum conceptus quando 187. 12 FEquñ equitare quis primus reperit 126.22 Equorum ornamenta quis reperit ibidem Equi qui aries appellatur in muralibus quis reperit 126.21 Equo pugnare à quo repertum ibidem 23 Equæ prægnantes coeunt 187.27 Equorum corpore ueſpæ naſcuntur, atq; Cra brones 196.48 Equorum dentes quales 205. 13. 48 & inde Equæ caput afficum palo, erucas fugat 361. 14 3 Equæ fꝛuonio uento concipiunt 63.34 14439 Equarum lacte, uel ſanguine pultem Sarmatæ fäciunt 322. 22 Equis admiſſuræ tempore quid dandum 372. 41 Equi ueſtigium qualiter ſingultum tollat 523. 27 Equi, ueſtigia luporum ſub equite ſequentes, rumpuntur ibidem 29 Equorum coitus, partusq́; 144.24 Equarum libido quo extinguitur ibid. 30 Equarum Hippomanes quid ibid. 33 Equi quo in curſu infatigabiles fiant 523.3 Equi feri ubi 132.10 Squo fere qui homini morbi' 144.44 Equifel non habẽt ſecundũ quoſdam 208.2 Equo fel eſſe in aluo libidem 4 Equos ſaginantia 4⁰6. 3 Equi ubi rabie inflammantur 461. 41 Equi coire non potentes, quo iuuentur 478.17 Equorum ornamenta ex quo 611.3 Equæ grauidæ, quo abortum patiuntur 505. 24 G Equus publicis ſacris immolabatur 511.48 Equorum cum Camelis odium 135.2 Equi alati, cornutiq́;ʒ ibid. 23
ibidem& inde
275.15
PD I1Gb1
Eryſiſceptrum arbor qualis
P L. I NI15N1 Equi fluuiatilis deſcriptio Equorum ſcabiem tollentia Hn 135. 29 Equi homini fideliſgimi Equi quos gradarios dicimus & inde Equæ ubi uento concipiunt ibidem 39 Equinos pedes homines habentes 61. 8 Equina ſpecies qualiter in hominibus mon/ ſtrifice uideatur 515.17 Equi,& ad equum attinentium in medicinis uſus 433 Equi lingua 517.4 Equini fimi cinis in medicina ibidem 18.30 Equi coagulum in medicina ibid. 18. 30 Equini lichenes calculos renum pellunt 518.24 S Equæ ungulæ cinis in medicina ibidem 25 49 9 520. 37 Equi ſanguis in medicina 519.1 Equi /puma, ſetæ, dentes, in medicina ibidem 5.6.20 G 520,37 Equi ſigni ccœleſtis ortus Equi ſigni cœleſtis occaſus Equites qui dicti Equitum nomen ſepe uariatum 58z3.19 Equites flexumines ibidem 20 atarc ſtomacho utilis&coxis 502. 47 quitatus artem quis primus ſcripſit 6 03.1 Equitantibus utile Eranthemon herba 408.28.37 Eraphius rex 639.27 Eraſiſtratus nobilis medicus quãdo 247.18 470. 10 per totum Eraſiſtratus medicus 369.32 G 524.31 Eraſiſtrati medici laus, ætasca6 470.10 per totum Eratoſthenis laus 32.16 Eræ herbæ granum uertiginem facit cum in pane eſt 327.15 Eretria creta 616.1.32.39 Eretria terra qualis 631.45 Ereuthodanus herba 444.7 Erice herba 194.22. 25 Ericis fruticis medicinæ 441.24. Erigeron herba qualis 468. 16 0 475 33 G 481.14 Erigonus pictor 626.48 Erinna poetria 1 601.18 Erineon herba& ex ea medicinæ 431.33 e inde Eringes herbæ medicina 405.11.34 Eryngion herba qualis 394. 27.405· 11& inde& 33 ibidem Eriophoron lini genus Eriphia herba qualis Eryſimon frugis genus Eroſimonis herbæ medicinæ Erꝰyſimum triticum quale
137. 26 578.9
142.23 144.42
340. 33 334,30 582-,38
519·4& inde
348. 27 45⁰.33 418.39 483.44 322.I11 226. 42 ꝙ445. 32
Eroſithale herba qualis 482,3
Eriſtalis gemma Erithace quid Erithacus auis Erithales herba Erꝰthinus piſcis 169.2 Erꝰthini piſcis medicinæ 574.33 Erꝰthrani Ciſii 443 Erothrodanus herba, medicinæ quæ ex ea 444.7 9 477.23 Erothraicon herba 478.13 Erꝰothrocomis Punici mali ſpecies 238. 20 Erothrodani herbæ medicinc 444.7 Erothron quid 402.29 Erythros Rhus qualis 444-2 447.8 Erophilus medicus qualis 524.35 Erotylos gemma 667.33 Erucæ herbæ natura 359.11 Brucæ menſtruo fœm. fügantur 313.31 Eruca concitatrix ueneris 359. 12 G& 187.25.373.2 Erucæ herbæ ſemen quale Erucæ ſlueſtris medicinæ 372.45 Erucæ uermes peſsimi 310.,11 Erucæ unde& quando naſcantur ibid. 13 Erucæ ne ſata læedant 313.31 361.14 Eruca uermis quomodo naſcitur 201.2 per totum Eruditorum reiectio prologo Erugo in medicinis 455.46 Erugo quo compeſcitur 610. 40 Eruginis faciendæ ratio, uſus, ac medicine ex ea 606.9. 36 inde Eruiliæ herbæ folium quale 319.2 Eruiliam pinſendi ratio 322.20 Eruilia apes delectantur 392. 20 Eruptionum remedia 427.32 Erui leguminis conſideratio, natura, medicinæ 325. 46 Eruo legumine Cæſar Auguſtus curatus ibidem 47 Erui leguminis medicinæ 418.5 Eruum legumen uermes necantes 327.17 Eruum in Toriaca 385. 20 Eſalon auis cui inimica 189.44 Eſcariæ uuarum genus 244.30 Eſchynomene herba qualis 45⁰‧²7 Eſculum ab Eſca dictam putant, idcirco ſne diphthongo ſcribere libuit Eſculus arbor Ioui ſacra 217.1. 267.49 Eſculi arboris corona 267.49 Eſculus glandes fert 268.31 Eſculus quo tempore ſemen efficit 276.22 Eſculi radices profundiſsime 278.22 Eſculeti diſpoſitio qualiter 303. 2 0 inde Eſernini Marceli libertus ditiſs. 217.39 Eſopon lactucæ genus 387328 Eſoponis medicine ibidem 21& inde Eſox piſcis Rheni ingens 155˙33 Eſubopes Colchorum rex 5851 Bteſtarum uentorum initium 3.72 2*
Eteſiarum deſitio 340*36. 42 Ettſia
667.32 19 2.1 178.14 467.36 578.48 G 156.34
3G61.20
I.26

Steſte uenti fdem quod 4 quil 343,2 Eteſtis uentis maxime harenæ mouentur
658.39
Eteſiæ uenti ques 15.30. 47 G 88. 13 E inde. Eteſiaca uua 244.6 Ethe quid 622.31 Etheſius lapis 648. 12 Etionis gigantis corpus 112.45 Euander Aug. ſtatuarius 6536.9 Euantes ſcriptor 136.14 Euboea abietes peſcimas habet 284.15
Euboeæ Olimpias uẽtus peculiaris 310. 26 Reliqua quære parte ſecunda
Euchir ſtatuarius 604.17 Euchir fictor 627.41 Eucnemon quid 603.29 Eudorus pictor, ſtatuariusq́; 526.35
Eudoxus Lathyrum regem fugiens 21.32
Euenor pictor 619.3
Euentus aſtris aſsi gnantur 3,12
Euentus honi ſimulacrum quale Romeæ 603 6 G 635. 16
Eugalacton herba 491.46 Eugenia uuæ genus 243.9 Eugrammus fictor 627.41 Euhemerus ſcriptor 540. 35 FEumarus pictor 618.30 Eumeces balſami genus 227. 9
Eumenis cum Ptolemæo æmulatio 23 4. 40
Eumenis aduerſus Gallos prælia 603.35 Eumetris gemma 667.34 Eunicus ſtatuarius 603. 42
Eunuchi in Perſide regnare ſoliti 232.14
Eunuchion lactucæ genus 357.4 Euocandori deoru à Magis ratio 4 49.45 Eupatoria herba qualis 458.49
Eupatoris currus aurei, argẽtei- c6 594.14
Eupetalos lauri genus 266. 8 Eupetalos gemma 6637 Euphorbiæ herbæ conſideratio 460.,3 Fuphorbiæ herbæ inuentio 484.43 Euphorbia& ex ea medicinæ 66.9 Euphorbij medicina 466. 2 0 474 Euphorbus medicus 460.3 Euphorion ſtatuarius 603. 42
Euphranor ſtatuarius& eius opera 600. 34 603.3
Euphranor pictor 623.,47 G 625.20
Euphranoris pictoris opera 625.20 & inde
Euphrates fluuius papyrum gignit 235. 4
Euphratis fluuij de loti ſcapo mirum 238.4
Euphrates non inuchit limum ut Nilus 327. 43
Euphratis fiuuij reſtagnatio&y fertilitas 328. 30
Euphrates fluuius coharis præficti opere de
ductus 3 24 43 Reliqua quære parte ſecunda
-ARS FRIf HI 4 Euphronides ſzatuariis 2 600.36
Euphronius ſcriptor de uino condendo 251.21
Euphroſinum herba 460.27 Euplea herba qualis 454.47 Eupompus pictor 619.24 620. 23 Euroclides pictor 626.34 Eurtos gemma 667. 37
Euripidi quid obijcit Ariſtophanes 41.15
Euripidis mater qualis 411.15
Euripidis poetæ ſepulchrum ubi 554.42
Euripus. Quere parte ſecunda
Furonotus uentus 17. 10
Europa ubi primum cum loue concubuit 217. 36
Europæ pictura 624.10 Reliqua quære parte ſecunda Eurotias gemma 667.38 Eurus uentus 15.1 Euſebes gemma 667.39 Eutheriſton Balſami geis 227. 8. 10
Euthymus beatiſcimus à Dijs iudicatus 121. per totum
Eut)chides ſtatuarius 600. 38& 603.10 636. 19
Eutchides pictor 625.34
Eutyche fœmina 109.10
Euthꝰcrates ſtatuarius 600, 38 602. 7
Eutymedes pictor 62 7.9 Euxinidas pictor 620.22 Euzomon quid 372. 49 Exacon herba quæ 459. 17 Exaluminati uniones 2 162. 23 Exalburnatum quid 284.48 Excarificatio arborum quid 312.13 Excreationes pectoris adiuuantiu 379·8
2f 439. 4.15 Excreationes ſanguinis ſanantia 44⁶ 46 Excreationis purulentæ remedia 374.7 383.31 Excreſcentium in corpore remedia 370. 16 399. 100 426. 365 G 429.40 430.29 G 436.11 646.3 Excreſcentibus circa ſedem medicina 409. 17.413. 25— Exedum herba qualis 451.20 Exequiæ pompoſiſimæ 119. A8 per totum Exercitatio optima medicina 502.45 Exercitationis exemplum 621.14 Exercitus ordinem quis primus reperit 126.2 5 Exebenus gemma 667.31 Exilij conſuetudo 525. 49& inde Exiſtimantibus nibil incredibile 208.2 4
Exoccœti piſcis conſideratio 157. 48 ber totum— Exocceto nullæ branchiæ ibidem 49 Expenſa quæ 584.8 Experimentis optime creditur 291.18 Expuentium purulenta remedia 363.15
Expuit nunquam Antonia Druſi Expuere ubi nemo ſolet
113.32
107.42
Exqullina tribus Romæ 1“ 15.3 Extorum conſideratio animalium 2 07. 41 & inde e 208. 22 1. Exta non prandentium celerius ſeneſcunt 503. 12. Exta quibus bina anlmalibus E& inde Extorum caput ibidem 41.47 Extis quando capita uel corda adimuntur,
207.42
uel geminantur. 498.46 Extenuandi uim habentia 647. 49 Extrahentia affixa corpori 383.49
Abæ conſideratio 324:2& inde Faba quomodo ſerenda 329.39
Fabis cauatis ſemina incluſa ſiſerantur mire
proueniünt 361.39 Faba ut diu duret 340. 2 1 Fab maximæ 324.22
Faba ubi ſponte ſua naſcitur ibid. 18& 61.
Fabæ ſerendæ cura 327.22(20 Faba ubi ſerenda 238.2. Faba quando metitur—336. 36
Fabæ ſcapus unus cent fab s onuſtus 322.8
Fabam quidam omni pani addunt ibid. 30
Fabæ maximus honor 324.2
Fabæ in ſacris apud ueteres ibidem 6
Faba contra ſenſus quæ& ſomnia facit ibidem 7
Fabad Pythagora cur damnata ibidem 8
Fabæ animas mortuorum ineſſe ibidem
Faba flamen non ueſcitur ibidem 9
Faba cur refrina dicta ihidem 11
Fabæ ſatio quando ibidem 13 333.,33 334.42
Fabæ radix qualis 318.1 8
Faba quota die naſcitur pot ſatum ibid. 20
Fabæ augmentum qualiter ibidem 43 Fabæ caulis qualis ibidem 46 Fabæ folia qualia 319.1 Fabæ quot diebus forent ibidem 3 Faba apes delectantur 392.290 Faba& ex ea medicinæ 417.4 & inde b Faba Græca arbor qualis 278.2 Faba Græca& ex ea medicina 435.42 Fabianus de oleæ natura 254.18 Fabianus ager 312.—
Fahianus naturæ rer peritiſcimus 645. 8 Fahij cõſulatu quæ facta ſigna fuerit 11. 49 Fabiorum fimilia,& in ea tres cõtinui brin cipes ſenatus 119.10 Fabij plures Ambuſtus, Rutilianus, Serge ibidem Fabius Q. M. ſexaginta tribus annis Augur ſuit 121.23 Fabij cum Allobrog gente præliu 122. 2 9 Fabius Max quo ſibre liberatus ibidem Fabij. Qu. mors qualis 12 4. 10&ꝙ110. 18 Fabius Dorſenus poeta 249. 5 Fabij unde dicci 314. 42. Fabij cunctator ¶̃ honores 404. 1 et inde Fabins

qqq——— &
Faciei morbi quales
1 D 1IEE Fabius rem Romanam hnon pugnando reſtituit ibidem Fabius quando,& à quibus pater patriæ dictus 8 ibidem 21 Fabij Qu. conſulatus quando 584.13 Fabius Q. dictator ibidem 19
Fabius pictor quando ædes ſalutis pinxit
Eabiæ fimiliæ princeps ibidem Fabius Max. conſul 134.37 Fabij genatoris mors 110.8 Fabius Verrucoſus Herculem Romam tranſfert 599.38
Fabricius obſqdione liberans exercitum ſta/ tua donatur 598.47 Fabricius quantum unicuiq; argenti concedebat 694.23 Fabricij parſimonia ibidem Eabri piſces 579·2 157.40
Fabricam ferrarid inuenere cyclopes 126.2
PFabricã materiã Dædalus reperit ibid. 4 Fabula eadem ubiq; reperitur 247.11 Faves nuptiari ex qua materia 273. 30 Facies non niſi homini ineſt 203. 10
Faciei loco, cæteris ab homine, os& roſtra ibidem
Facies ne Sole uratur 528.2
Faciei cutis quo ſeruetur 4⁰0.6
Faciem ſuam pingentes, formæ gratia 403
25 per totum
469.13& inde
Faciei albicandæ remedium 364.5
Faciei maculæ quo tollantur 363. 11
Faciei morbi remedia 371.6 372 46 377.38 E 383.37. 42 et 400 6 410. 13 G 411. 32 0 412 48
& 421.24 427.10. 22 G 428.
13 0 440. 11. 42 G 446. 45 G
449.21 469.5& 13 ibidem ferẽ
per totum& 484. 20. 22 488.32 &505. 3 506. 15 508. 15 G. 515.25.29 G 540.34.39 et 573.4
Facticia uina qucx 249.37 per totum Factus quid 256.13 Fagea glandis genus 268.17 269.10 Fageus lucus, Ioui Italo dicatus& ubi fuerit 270.16 Faginæ glandis conſideratio 268. 27 Fagi glans dulciſsima ibidem 21 Fagi cortex ad quid ualet 270. 8. 11 Fagi reuerentia ibidem 15 Fagus quæ loca amet 273.24 Fago uaſa faciunt honorata 283. 14 Fagi uas in ſacrificij 283.14 Fagus quibus apta operibus 287.1
Fagi arboris medicinæ 436.34& inde
Falcium agricolarum conſideratio 33 6.34 & inde
Falernæ uuæ quales 244. 15 246.20
Falerni uini nobilitas 246. 20 Falerna pora cur dicta 258.49 Falernum uinum quale 422. 30
P L INIA NI Fama qua ratiõe homini acquiri poteſt 389 36 464. 48 1
Famam ex malo quærunt aliqui 498. 18
Famem ſedantia 2 460.35 Famem portẽdit prodigioſus partus 109. 4 Famem cuniculi afferentes 150.1 Famem medicina 416.34 Familiæ ne malæ ſint, laborandum eſt
317.42
216.25 G 406.42
235.13.25
Fannij officina qualis
Fannius C. conſul 183.24 Farfugium herba qualis 447.37 Far adoreum antea dicebatur 321.4
Far duriſsimum,& frigorum patiens, ibidem 11
Far in Latio, antiquus cibus ibidem 12 Far ſine ariſta in Aegꝰpto eſt ibidem 47
Far ubi ſerendum 328. 10 329.39 Far quando ſerendum 331. 25.38 Farriʒ uſis in ſacris-1“
Farreum nouæ nuptæ præferebant ibidem Farris torrendi ferias Numa institui
ihidem 31 Farris honor apud ueteres 315. 10 Farris modius aſſe ueniſt ibidem 22 Far quomodo differt ab alio frumento
321. 10 Farri genicula ſena 318.39 Farre tantum pro pane Romani diu uſi ſunt
319. 21 Farris mirus uermiculus 415. 16 Farinæ tritici quibus proſint ibidem 10 Farina& ex ea medicinæ ibidem 41
Farinæ chartari& ex eis medicinæ, ibi. 45
Farina à Farre dicta 321.30 Farraginis conſideratio 325. 48 Farrago tritici genus 318. 15 Farranum herba qeualis 447.37 Faſces Romanorum Imp. Lauro coronabantur 266. 13
Faſces Romanorum ex quibus uirgis 273. 27 Faſces conſulum purpura ornabantur
163. 41 Faſcinationibus quõ occurritur 499. 45
Faſcinationis remedium 232. 10& 507. 25 Faſcinis utilia 478.8 7 501.14
Faſeolorum leguminum deſcriptio 324.37 Faſeoli legumina quando ſereni 331.26 Faſeolorum fõlia qualia 319.2 Faſtiditis gratiam dare, res ardua prologo 1.8— Faſtorum Romæ prima publicatio 181. 25 Fatigationis remedia 434:3 G436.29 &ꝙ 437.33 479.16 G 483.15
Vide laſsitudo Fatuorum remedia 494‧9 Fauces lædentiu 421. 17 425., 11
2 432.40 27 574. 12
Fauci morbi remedia 333. 43 G 382.47
&ꝙ 400.10 G405. 41 413.31 G 414.1. 415. 11 et 430.36 437 35 G 471.26 488. 19 509. 48 G 501.17 G 616. 6 528. 13 -ꝙ541. 4 G 612. 26 G 646. 37 656. 41 3
Fauentinum linum optimum 346.28 Fauere linguis quid 498.44 Fauni Dij 217.2
Faunorũd æmonũ ludibrij remedia 455.35
Fauonius uentus 15.2.44
Fauonius uentus quando flare incipit ibid. 44 334:32 7 333.14
Fauonio uento maritãtur uineſcẽ᷑tia de terra 275. 13. 14
Fauonio uento equæ concipiunt n 63. 34
Fauonij flatus quando 255. 14 275.13
Fauonius ſatorum pater 275. 13& inde ¶343.6
Fauonio incipiente quid agendum 334. 25 q inde
275. 13
Fauonius an frumento conferat 340.6 Fauonij uenti effectus 343. 10 Fauonius unde dictus 275,15 Fauonia pyra 259.5 Fauorabiles nobis, quibus rebus homines fiant 368. 37 Fauorum Apium ſtabilimentum 192.16
Fauſta mulier quatuor uno partu peperit Fauſtianus uicus 246.23.26(109.4 Febre quædã alalia nunquã carent 5 12,29 Febrim cerui non ſentiunt 140.12 Febris Deæ fanum ubi Romæ 2.31 Febrium leges 122. 45 123.12 Febrium uices& tempora 122.,45 Febris omni anno die natalis Antipatri 123 Febris quibuſdã perpetua, ibid. 12(13 Febrim incitantia 420. 34 Febricitantibus nociua ibidem 43 Febricitantibus ſiuinum dandum 424 ² Febrium omnium remedia 14 0. 12 363 36. 44 0369.49 et 380, 28 G 397 28 405. 13 408. 8 41442 37 G 415. 29 G 418. 24 G 427. 14 G 428. 5. 43 432. 45 G& 434.11.32 G 441. 8 4 42*27 & 456. 17 G 41 463.3 G 472 43& inde, G& 496. 12 G 504.36* 37 G& 506. 3 E inde,& 508. 10 G 710.18 520-,5& 530. 17 0 531* 34 547.3 7 564·31 G 575.36 ber totum Febris tertianæ remedia 375.26& 380* 43 450. 49 G 494.40 G 505. 400506.3 Febris quartanæ remedia 501. 41 G 520* 8.12 506. 3& inde& 25 ibidem
Febres ſtatas arcent 5⁰8.8 Febrium genus Amphimerinum& eius me dicina 52²0.7
Felis, ig eſt Cattæ animqlis in medicinis uſus 52 28* 41

52² 0. 8. 11 1 Felis aurea ubi pro Deo colitur 100. 36 Felibus lingua qualis 206.16 Felis cinere mures abiguntur 327. 25 Felium oculi quales 294. 26& 659. 11 Felium coitus qualis 186. 24. ☚ 187. 8
Felium in capiendis auibis, cæterisq́; aſtus 189.20& inde Feles cur excrementa ſua defõdiunt ibid. 31
Felix mortalium nemo eſt 118.20 ber totum 8 Felicis cognomen ſolus ſibi Solla Rom. aſſeruit 119. 26
Felices qui à diſs indicati 120. 20 per totũ Feliciſsimus quis Romæ creditus 119.,37 Felicitas, res decem exigit ibidem e inde Felicitas ſolida non eß, quam contumelia ulla
rumpit 120, 20 Felicitatis ædes Romæ 602. 21& 636. 42
Felicitatis ſimulachru à quo factum 628. 11
Felicitatis exempla 111. 30& inde,& 119. 8 per totum,& 119. 33& inde, & 119. 48& inde,& 120. 44 per to tum,& 122. 40
Fel terræ herba quare dicta 459.16
Fellis animalium conſideratio 207. 49 æ inde,& 511. 43& inde
Felle bubulo tincta ſemina mures non tan/
gunt 327.36 Fellis in medicinis uſus 514.21.23& inde Fel ubi nulli animali ineſt 208. 1
& inde.
Fel ubi geminum ibidem 2 Fel quid ibidem 6 FPellis uirus maximum ibidem 9 Felle ubi animalia carent omnia ibidem 12 Fel Neptuno dicatum ibidem 17 Felle ſuffuſorum remedia 409. 365
ꝙ.1 410. 21 Fellis natura, uſusq́; 511.43& inde Felli contraria 417. 26 Fellis remedia 413-30 G 574.11 Femuur bubulum herba quæ 491. 41 Feneſtella de olca, ſiue oliua 547 Feneſtella hiſtoricus 581.45 Feneſtella quando obiſt 593.39
Ferarum impetus quo fugitur 531.,30 Feras paſcere quis primus inſtituit 149 18 Feræ miti gatæ non concipiunt 187.25
Feras mitigantia 479.28 Feras mulceri alloquijs 133.8 Ferijs latinis quæ fiant dom? 488. 38 Ferina carne Nomades uiuunt 99.1
Feritas animalium quo mitigatu-x 450 28 G 479. 28
Fermentorum conſideratio, differentiæq; 322. 26& inde
Fermenta ex qua materia fiant ibidem
Fermentatus panis magis alit ibidem 47
PEA 8 FRI M 4
Feroniæ Deæ ædes 18.17
Ferri conſideratio uſus, commoditas,&c. 608.39 per totum
Ferri mala plura ibidem 42
Ferro quæ ftant ibidem 509.5
Ferrum ubiq; reperiri ibhidem 8
Ferri differentiæ ibidem 12& inde
Ferri temperatio, ibidem 21& 42 ibidem per totum
Ferrum ubi optimum ihidem 24
Ferrum mox humano ſan guine rubiginẽ tra
hit ibidem 28 Ferri& Magnetis concordia ibidem 29 &̊645‧15 G 352, 25 Ferrum uiuum quod 609.31
Ferri uena largiſsima metallorum omnium ibidem 37
Ferrum quo à rubigine uindicatur ibid. 43
Ferri medicinæ ibidem 4 7& inde
Ferri rubiginis medicinæ 610. 5
Ferri ſquamæ uſus ibidem 12
Ferrum uis domitrix rerum omnium 647. 16
Ferrum, lapis Theamedes abigit ibid.3 4 Ferrum ad ſe trahentia ibidem 12& inde &647.14 G 362.24& 65. 29 Ferro quæ herbæ tangi uolunt 361. 5
& inde Ferrum Magnes ad ſe trahit 362, 25& 645. 15& inde
Ferrum quo temperatur 474. 20 Ferrum ubi monti hæret, abigiturq́; 27.31 Ferrum à quo repertum 125. 45 Ferruminandi herba 487.34
Fertilia loca 322. 2& inde, 317.49 330. 8 per totum,& 39. 19& inde Quaære locorum uis
Fertilitas arborum, fere alternat 268.30
Fertilitatis cauſa, cura eſt“ &ꝙ 315. 29& inde
Fertilitas ſenectutem affert 277.33
Fertilitas nimia ſæpe nocet 327.8
Fextilitatis fuctuum cauſa qucx 338.19 & inde
Fertiliſcimus locus 268.14
Ferulæ arboris cõſideratio 239.9 264 40& 303. 12& inde,& 360.42
Ferulæ herbæ cõſideratio, et medicinæ ex ea
384.45& inde Ferula Murenis infeſtiſsima 385‧4 Ferulæ coronæ 390.37 Ferula aſinis gratiſsima 435.33 Ferulæ iumentis uenenum ibidem Ferula Baccho ſacra ibidem 34 Ferula ſanguinem ſiſtit 481.42 Feruorum, calorumq́; remedia 451.9 Ferus oculus herba qualis 466.20 Feſcenninæ nuptiæ qualiter 262. 10 Fecatum uinum quid 248.29 Fecis uini conſideratio 25210
Fecis aceti natura,& medicinæ ex ca 425* 35
Fiber id eſt, Caſtor & 578.33
Fiber pragnantibus abortus cauſa 5 7⁷. 26
Fibri feræ deſcriptio 139.10& inde
Pibri periculi cauſa ſe ipſos caſtrant ibidem
5767. 34
Fibri ingenium ibidem 17 Fibri animalis in medicinis uſis= 576.38 Ficcdulæ auis conſideratio 178. 12
& inde.
Ficorum conſideratio,& earum genera 260. 19 per totum
Ficorum lactis medicinæ 430.2 1
Ficus Aegoptia, Copriaq; 233. 26 per totum& 260. 20
Ficus Cypria 23326 per totum & 250. 5
Ficus miræ fertilitatis 260.22
Ficus quo præcoces fiant ibidem 41
Ficus ubi Romæ colitur- ihidem 261.9
Ficus ubi Romulus, Remusq; nutriti ibidem 10
Ficus unius Romæ mirum ibidem Ir
Fici quæ in ſe habent ibidem 3 3
Ficus quando primum in Galliam allata 217. 10& inde
Ficus Indica qualis 218. 28 107. 39
Ficus mira magnitudo 218.33
Ficus ubi optimæ 261.35
Ficorum ſeruatio,& carum uſus ibid. 39 & inde
Ficorum ſuccus qualis 264.9
Ficus nullus odor ihidem 16
Fici argumento Carthago deleta eſt 260. 47
Fico fõlia latiſsima 274. 46 Eicus non floret 275.25 Ficus abortus ibidem 26 Ficus quando,& ubi plurima excat ibi. 4⁰ Ficus facile fructum perdit 276. 39 Ficus pomum qualiter gerat 277.,3 Fici mirum in Cilicia, Cypro, Hellade ibidem 5 Ficus ubi maxima ibidem ẽ
Ficus, parte inferiore fertilion ibid. 17
Ficus ſola omnium arborum fœtu maturita
tis cauſa medicatur ibidem 25 Ficus ſuccus lacteus quo pro coagulo utimur 282. 4 Ficus apta ſcutis 285.17. Fico uita breuis 288.,3 G 297. 43 Fici inſitio in onmi genere 300.18 Ficus omnibus modis naſcens ibhidem 28 Picus quæ apta uitibus 307. 23 Ficorumuermes, qui Ceraſtes dicuntur
309. 24 Fico uermiculatio mire nocet ibidem 33 Ficorum morbi ibidem 45 Fici qua arte ſerotinæ fiant 312. 24 Ficos infeſtantia,& carum remedii ibid. 32 Ficorum ubertas qua arte fiat ibidem 33 Ficorum,& ad eas attinentium natura, ac medicina 430.17& inde 6 Ficus
—
—ü—

1“
431.1 454.17
Ficus Cineris medicinæ Picus ne putreſcant Ficulnei caules quales 164. 41 Ficulnei caulis medicinæ 4 71.14 ride carent plurima priuſqquam facta, uel uiſa ſint. 106. 21 Fidei ædes in Capitolio 622.40 Fidei lapſus in gens ubi falſæ rei grauis autor exiſtit 65.38 Fidem dare dubijs res ardua, prologo 1.55 Fides Dea G 2. 62 Fiducia aliena uiuere 404-47 Fiducia mira 118-12 Fidenates ciues Legatos Romanorum peri/ munt 598.7 Fidiculæ ſigni exortus 334. 18·21 335 24 G 336. 8 Fidiculæ ſigni occaſus 337.25 G 338.49 Fidiculæ occaſus, initium Kutumni 339. 20 Fiduſtius Marc. cur proſcriptus à Solla 119. 16 Fieri quedam nequeunt 3.24 Figlinar opera quo franguntur 628 2. 38 Figlinarum operum uſus 629.26 Figulina ars à quo reperta 126.3 Figulorum colle gium 4 quo Romæ 628.29 pigura quæ perfectiſima 1. 25 per totum Filij barentibus interdi ſimiles 110.33. 40 per totum Filij patribus raro proceriores 112. 42 Filij pulchri boniq;ʒ qua ratione generantur 450.22 E inde Filij qua ratione noſcuntur an legitimi ſint 107.7 171.10 Filij quo pulchri, boni, fartunatiq; gignantur 471.6 Filiorum erga genitores obligatio 159.39 & 173.,10& 176. 10 G 179.21& 197.1 4& inde Filia una erga matrem gratiſsima 117.38 e inde Filiæ Melampodis quo ſanate 457.17 Filicis herbæ conſideratio, genera, nomina 491. 25 Filix herba qua ratione interit 317. 45 Filicis ſemen nullum ibidem Fllicis ſtixps quomodo è corpore extrahitir 443. 23 Filicula herba qualis 474.39 Fimeta ſupra, naſcens herba ad quid utilis X““ Fimi conſideratio, genera,uſus,&ς 293.,38 & inde Fimi uſus ab Augea rege repertus ibidem 39 Fimi honitas ibidem 41& inde Fimi ſtercus unde eſſe fieriq́; debet 294. 10 x inde Fimns quando ponendus in agris 330, 28 & inde
333.12 G
P LITIö
Fiſiularum muſicalium materia quæ 22& inde
Fiſtulam Pan deus reperit 126. 31
Fiſtularum morbi remedia 357.4& 359 19 411. 10 418. 45 G 420. 9 426.15.28 et 437.44 0440 13 443. 35 449.8 G 458. 3 2ꝙ 480,47 copioſe, 491.3 G 493 35 G 496.43 0527.20 530.15
0n- 588.1 0 606.32 G 610,17
Flaccus Vibij Criſpi legatus 346.4
Flaccus Pompeius in Hiſpania 262.34
Flaccus cenſor quando 121.27
Flaccorum familia unde dicta 203. 8
Flaminius circus Romæ 596.46
Flaminius Caius Cenſor 632. 23
Flaminij Qu. conſulatus 359.20
Flamini ſacerdoti fabæ uſus interdictus 324. 9
Famini equinum fil tangere non licet 511.47
Flammæ præſagia 345.1.2
Flatus repentini 16. 18 per totum
Flauianus Africæ proconſul 153.38
Flauius Cn. Annij filius, faſtos primus Pon. publicat 581.25
Flauius Cn. tribunus plebis ibidem 30
Flauij Cn. cum patribus indignatio ijbidem 31
Flauius ædem Concordiæ uouit ibidem 35
Flauius Proculus 583.10
Flegmatis morbi remedia 422.11
Fleſſe quoſdam nunquam 113.26
Flexumines equites 583.20
Floralia feſta cur, à quo,& quando inſtituta 338. 35
Floræ Deæ ſimulachrum
Florentiæ urbis uuæ 244.5
Flos arborum gaudium eſt 275. 11
Floribus uinum quomodo conficiunt 250. 38
Florum Hortenſium differenti 354. 28
Flores cotidie gigni
Flores hominem mortis admonent ibidem 32.
Flores, qui Troiano tempore laudentu 388. 47
Plorum odoris differentie ibidem ber totum
Flores in funere uirorum illuſtrium 368.27
Flcres ubi ſine odore
Florum colores præcipui tres
Flos primus, uer nuncians
Flores maxime durantes
Flores uerni qui
Flores trans maria ibidem ̊& circa
Florum inter ſe in naſcendo ordo ibidem
Florum olearum medicinæ 426., & ·inde
Floreſcendi ſatorum tempus,& differentiæ 275·13 per totum 8
281
635. 16
389.65 ibidem 42 391.35
385.31
ibidem 42 291.49& circa
Floreſcendi, defioreſcẽdiq́; tenpus 276.11
Floreſcentibus inimicus homber 310. 19
Floreſcentibus ſatis quando uenti nocent 329. 44
Floreſcendi Hortenſium tempus
354. 25& inde 8
Floreſcentia ſpectatiſsime, celerrime mareeſcunt 385.33 Fluuiorum miracula 29. 12 per totum, q 552434 per totum Flumina, res in lapidem uertentia ey inde,& 554. 47& inde Flumina retrofluentia 30.14 Fluminum erumpentium remedium 282. ir Fluminum afflatus qualitas 291,15 Flumina iuxta naſcentes herbæ ad quid utiles 450. 47 Flumina quo mox ſiccantur 470. 45 Flumina incantationibus ſiſti poſſunt 508. 8 666, 1 Reliqua quære parte ſecunda Fluxiones quæ 4⁰7.42 Fluxionis alui remedia 412.45 447 3 460. 25 G 632,12 Qucære Aluum Fluxv, refluxus q́; mariũ conſideratio 272 39 per totum Foci conſideratio 652. 17& inde Foco comparuit genitale in cinere ibid. 28 Fœcunda minus, quæ maiora ſunt corpore 186. 38 Foœcunditas rerum 388.1 Facunditas ſenctlutem, as interitum affert 277.27 285.27 G 305.22 Fœcun ditatis remedium 288. 48 505. 33 507. 31 G 522. 11 G. 550. 23. 28 8 Fœdera Theſcus reperit 126. 26 Pœminæ quanti uiris conſtant 214. 29.46 Fœminarum erga mares in quibuſdam amor 281.37 Fœminis uini uſus interdictus 248. 42 Fœxæminæ oſculabantur olim, an temetum olerent 248.45 FEœmina mulctata ob uini potum ibidem 47 Fœminæ quo grauidæ,& facida fiant 251 3. 4 276.42 Fqœminæ quo ſteriles fiant 251.4.,5 Fœxminam cur cortices arborum Gruci apbellant 270. 4 Fœxmina conciti menſis qualiter Erucas uermes fügat. 313.31 FEœxminæ qua ratione concipiuntur 342* 32 0 342.6 Fœminarum purgationibus utilia 19. 31 8 Foœmine duplices pupillas habentes, ubiq; uiſis nocent 107.21 Fœminæ Bithꝰæ faſcinatrices ibidem 22 Fœminæ ſemel tantum in uita parientes lhi. 49 108. 31— Fœnnnc ubi paruiſsimæ
ihidem 9 Fgxmi⸗

öböe
TFamine ſeptimo anno parientes ibidem 33,37
Faminas mutari in mares non eſt fabuloſum 109.17
Fœminæ celerius ſeneſcunt ꝗᷓ mar. ibid.3 4
Fœminæ celerius gignuntur, uti& ſeneſcũt celerius ibidem
Fœminas in uteri ſiniſtra parte moueri, mares in dextra ibidem
Fœminarum partum geſtantium ſigna ibid. 42 per totum
Faxminæ nunquam ambidextræ ſunt 113. 15
Fœminarum quarundam fcœælicitas ber totum
Fœminarum pluriu longa ſenectus 121.31 & inde, e 122.13
Fqœminas mortuas ſæpe reuiuiſcere 123.28
Fœminarum fœæcunditas quomodo fiat 366. 23. 42
Fœminarum Venus quo maxime accenditur 381. 40& inde
119.8
Fœminarum conuicia 384.5
Fæminis in nuptijs quis conceſſus color 389.49
Fœminæ ubi communes omnibus 69.17
Fcœxminis ubi uiri carent 72.38
Fœminæ ubi regnant 101.2 102, 13 Fœæminæ quando libidinis auidißimæ 411.39 Fœæminæ quomodo decorem ſeruare poſint 419. 19 Fœæminæ herbarum uiris peritiores 4 53.38 Fœxminarum auri uſus qualis 583. 44 & inde Fœxminarum luxus 594.15. 20 Fcæminis ſtatuæ etiam dicabantur 598. 27. 42 Fœxminæ fœcundiores abortu fiunt 611,13 Eœxminis candor quo inducitur 612.21 Fœminarũ libidines quo inhibentur 5 08. 30 Foxœminarum ſccreta quo ſciri poſſunt 531. 45 559.41 Fœminæ ne concipiant Fœmind ex ſeipſa concipiens 579.22 &ꝙ 138. 43 150. 8 187. 32&G inde,& 39 ibidem Fominarum cauſa prælia pernicialia fieri 129. 21 Fœxœmina æſtate Veneris auidior, uir hyeme 186. 27 Fcxminis interdictum ne malas raderent 205. 1 Fœæminæ adulteros ne diligant 569·44 Fœminæ qua ratione gigni poſſunt 456. 32 G 478. 13 490. 29 495. 39 E 147.5 Fœminæ ubi quinquennes concipiunt 109.36 Fœminas octauum annu non excedere ibid. Fœœmina peperit ſimul duos mares, toti/ demq; fœminas 109.4 Fœxminæ reſpiratio partu impeqdit ibiu. 49
532.12
14 bbhbE
Fœxminæ oſcitatio in enixu letalis ibidem
Fœxminæ ſternutatio à coitu abortus cauſa ibidem
Fqœminæ à lucernarum extinctu abortiuntur I110. 3
Fœxminarum hirta corpora 103.8
Fœminis cauenda 491. 22.37 497.5
FϾminarum purgationes 364. 10& 368 9 369. 35 G 372. 15 G 374-3 43& 377. 38 380. 31 381. 36 399.35 398. 22. 34 399. 36 & 630. 45
Fœminarum remedia 382. 48 397 14.29 411.25 412.11. 48 413.5 0. 414. 38 G 430. 44 G 444-6&ꝙ447. 43 G 452.9& 456.36& inde,& 459.40 483 ber totum, e& 488. 28 493. 40. 48& 496.36 522.6& inde,& 549. 38 per totu& 590.21 632.3
Fœminarum morbi remedia 410. 24 ꝙ 437.47.
Fœniculi herbæ conſideratio 360. 34 e inde
Fœniculus ſerpentibus gratiſs imus ibidem
Fœniculum in tyriaca 385.19
Fœniculo ſerpentes ſenectam exeiit 384. 17 138.9
Eœniculum nobilitauere ſerpentes ibidem
Fœniculos colligendi tempus 384.19 Fcœniculus ubi optimus ibidem 20 Fœxniculus ſolueſtris ibidem 20 Fœniculorum uſus ibidem 24& inde Eœnoris excogitatio 584·30
Fœnum quo ſecandum tempore 336. 22.36 Fœxnigræci conſideratio,& medicinæ ex eo 452·6& 326. 2& inde Fœtor quo tollitur 378.·8 Folia quibus decidant arboribus,& quibus non 273:2 G& 45 ibidem, per totum, &274.4 per totum Foliorum cadentiũ natura, ac eorundem colores uarij 274. 13 per totum Folia arborũ quando cadũt ibid. 16& inde Foliorum figuræ mutatio ibidem 31 Folia quo tempore circumaguntur ibid. 3 4 Foliorum differentiæ diuerſæ 38 per totum Foliorum diſpoſitio ibhidem 38 per totum Foliorum uarij colores ibidem Folia omnium ad ſolem oſcitant ibid. 41 Foliorum lanugo ibidem 42 Folia latiſ„ima,& anguſtiſsima quibus ibidem 46 Folia ad quid data plantis 27⁷. 2& inde
Folia quando uertuntur 377 2
Foliorum herbarum differenti 395. 16 & inde,& 392. 21& inde
Foliatum unguentum quale 230. 4
Fons debris miræ naturæ 68.12
Fontes miræ naturæ plures 28.26& inde e 29.30& inde per totu,& 330, 10 C 552,34 per totum,& 68,12
Fontes aſtate q beme fiigidiores 38.13 Fontes exiliunt cum omnis aqua deorſum fẽ/ratur ibidem 23 Fontes potui inutiles 555.31 Fons iucũdiſzimæ aquæ in toto orbe ibid. 36 Fontes quando naſcuntur 557. 17 Reliqua quære parte ſecunda
Fonteius conſul 23.1 G 114.2 Forceps à quo primum repertus 125.37 Forenſes uuarum genus 24 4.33 Formæ fauentia 400.24
Formicarum noſtratium conſideratio 200 31 per totum
Formicarum Indicarum conſideratio 200 44 per totum
Formicarum uires ibidem 33
Formicarum Reipub. ratio, memoria, cura ibidem 34
Formicæ lingua qualis 206. 24
Formicæ ꝗd nõ attingaàt in rubetis 208. 21
Formicæ peſtes arborum 313.28
Formicæ ne arbores lædant 313. 31& inde 361. 7
Formicæ quo tempore quieſcant 339.10 345.28
Formicæ futura præſagiunt 345·28
Formicæ hortorum exitium,& contra eds
remedium 361. 7 Formicæ quibus necentur ibidem per totum Formicæ ſculptæ miræ paruitatis 637. 13
12 ̃ 114. 11 Formicæ ubi aurum eruunt 666.25 Formicæ uenenatæ ubi 532. 46
Formicarum in medicinis uſs 536. 35& 550.40 138. 20 Formicæ in annum cibum condunt 189.14
Formicæ ſe inuicem ſepeliunt 200. 42 Formicæ Herculeæ quales 540. 41 Formicæ Indicæ cornutæ 200. 44
Formicæ Indicæ aurum è cauernis egerunt ibidem 666.25
Formicarum Indicarum mira magnitudo 200.46.
Formicæ interlunium ſentiunt 13.31
Fornacaliorum feſtorum à Numa rege inſti⸗tutio,& quæ feriæ 314.,31 Fornacei parietes quales 629.2E Fornix à quo reperta 426 9
Fortitudinis conſideratio,& exempla 113 35& 115.35 per totum e& 404. 12 per totum& 25 ibidem,& 137. 23
Fortitudo quibus maxime ineſt 207.14
Fortunæ potentia 119. 16 per totum,& 120. 224 per totum
Fortuna multis in pœnam parcit 267.14
Fortunæ ædes Romæ 601. 2.30
Fortunæ ædes à quo,& quibus lapidibus fa/
.dᷣH. 648.42 G 651.2 0147.35
Fortunæ Bonæ ſimulachrum Romæ 635,16
Fortunæ gaudid ex malis,& cõtra 119,13 per totum
Fortuna mala templum Romæ
6 2
852 Fortu

1B118
Fortunæ uaria exempla 119. 13 per totum x 120. 24 per totum Fortunæ numen quale Fortunæ deæ tribuuntur omnia per totum Fraces oliuæ quid 256.6 Frœnos equorum quis reperit 126.22 Fraga herba 394⸗·1 Fraterni amoris exempli 172.29& inde Fraudis exemplum 172. 29& inde Fraus ingenioſiſsima in ommi uita 591.40 Fraxini arboris cõſideratio,& eius genera 272. 13 ber totum Fraxinus iumentis mortifera ibidem 19 Praxinus ſerpentibus inimiciſtima ibid. 22 Fraxinus quæ loca amet 273.22.24 Fraxinus quo tẽpore ſemen reddat 275. 20 Fraxinus obedientiſsima in opere 28 6. 48 Praxinus apta haſtis 272.14& 286.48 Fraxinus, quando,& qualiter plantanda 296.13. Fraxinus uitibus apta Fraxini arboris medicinæ 439.43 Fricqationis utilitas 502.45 Frigora tempeſtiua arboribus proſunt 290 4& 309.9 Prigora quibus nocent 290*30& 309.8 Frigorum remedia 375.37 499.39 Frigore aduſtis remedia 37 4. 10& 439 42·ꝙ 506.19 519.21 Frigus, cauſa omnis urcdinis in frugibus 337. 40 Frigidis gaudentia Pritilla ex pulte in ſacris Frondes quando præparandæ Frondium conſideratio, quære folia Fronditius Ro. unde.& eius geſta 239.36 Frontis deſcriptio& ei propria 203. 19 ey inde Frons quorum indeæꝝ 215.30 Frons domini plus prodeſt quàm occipitiũ prouerbium 316.34 Frons triſtitiæ, ilaritatis, clementiæ, ſeueri tatis, index 203. 19 Fructuum ſucci conſideratio 264. 8 per totum Fructum nullum, quæ arbores ferãt 275.,30 Fructuum arborum conſideratio ibidem 17 per totum Fructus quæ arbores facile perdant ibid. 35 Fructus quo in matre ſituentur ordine ibidem 48& inde Fructus caduca res Fructus ne decidant, putreſcantq́; Fructus quis maxime probandus Fructuum uredo unde accidat Fructus quibus de cauſis pereunt e · inde Eructibus tria tempora metuenda ibidem Fructuum arboris tempus 276. 17& inde Fructuum tegminis conſideratio 264.17 & inde
3.7
2. 22.
307.23
280.39 321.16
3 41.6
305.24 313.9 316.29 33211 ibidem
Fructum commendantia
Fructuum diuerſæ proprietates ibidem ey inde per totum Fructus uarie arboribus inhærent ibid. 33 ibidem 37 ibidem 276. 41 331.16
Fructu in unoquoq; quid placeat Prugiperda, id eſt Salix arbor Fruge quo ſerendæ tempore e inde Fruges in ſacris 31 4. 29.34 Frugum fures qua pœrna puniebantur 3 15.3 Frugum uitia plura 326.37& inde Fruges, Orobanche herba circunligando necat 327. 10 419.12. Fruges quæq; ubi ſerendæ ſint & inde Frugumoſtenta plura 328. 15& inde Fruges quando maxime ledantur 337.37 Prugum matureſcendi tempbus 319. 6 & inde Frugum gencra,& natura totum.. Frugum fertiliſtimum quod ibidem 35 Frugum florendi, deflorendiq́; tempus ibi/ demq́; 41& inde Frugum occatio, Sarritio, Runcatio,&c. 329.39 per totum Pruges inſecuturo hombre ſerendæ 343,30 Fruges& ex eis medicine 415. 8 per totum Frugum peſtes quæ Frugibus qui potus fiant ibidem 15 Frugum excantatio 499.24 Frumenta cum defloruerint craſſeſcunt 319. 6 Prumenti genera plura Frumentorum radix qualis ibidem 18 Frumentorum folia qualia ibidem 47 Frumenta quot diebus proficiunt priuſquam defloruerunt 319. 7 Frumenta unde Romam aduehunt ibid. 36 Frumenti genera omnia, nõ ubiq; naſci 321 3 per totum EFrumenta uul gatiſsima quæ ibidem Frumenta propria quibuſdam locis ibid. 3 ber totum Frumentum quis primus Romæ populo donauilt 315.15 Frumentum ex quo centum& quinquaginta modij ex uno proueniunt 322. 4.5 PFrumenti uitia plura 326. 37& inde Frumenti uitium auena eſt ibidem Frumento quando uenti nocent ibid. 44 Frumentum in quo agro ſerendum 327. 47 Frugum morbi ibidem Frumentum quando in arboribus natum 328. 15 8 Frumenti occatio, Sarritio, Runcatio, e;c. 329.39 per totum Frumenti quantum ſerendum in iugere uno 331. 8 8 Frumenta ſeruandi ratio 339. 48& inde Frumenta optime ſeruantur in ſcrobibuʒ
319. 7 ber
419. 2& inde
318.9
e“
b L 1 1I11
340. 17 8 Frumenta ut diu durent ibidem 20& inde Frumenta grandeſcunt creſcente Luna ibidem 28 Frumentum à Cerere primo inuentum 125.19 Pruteta, igne optime tolluntur 1 Frutex arbor ubi 233.14 Fruticibus plurimis uinum faciunt 250.36 Fruticum aquaticorum cõſideratio 280. 39 per totum Fucus marinus herba 418.10 1 Fucorum apium conſideratio ber totum 1 Fuci apum dicti 195.36 Fugitiui à M. Craſſo uicti,& de eis ouatio 265. 31 Fulgetra quid 13.49 Fulgetras Poppoſmis adorare cõſenſus ger tium eſt 500.10 Ful getri& fulguris pictura 622. 24 Fulgetrum prius cexnitur quàm tonitruums audiatur 17.38 Fulgurum conſideratio 13. 45 per totum Fulgura quomodo cauſantur 16. 20.43 Ful gurum genera,& eorum miracula 17. 2 per totum* Fulgurum Catholica ibidem 38 per totum Fulgura quando expiari nequeunt 259,18 Fulgurum religio prohibet morum in ulmo inſeri 300.33 pulgurationis præſagia 344 33 E inde Fulgura Sulphurei odoris 630. 22 Fulgura quomodo abiguntur ibidem Fulicæ aues maris tempeſtatem præſogiumnt 345.16 Fulicæ cirri ſunt 202.,1 Fuligine qui colores ſiant 617. 4 E inde Fullo Scarabei genus 546.22 Fullonia Creta qualis 293. 18 Fullonum gleba quid 630.9 Fullonibus quæ dicta lex 632. 23 Fullones podagra non tentantur 504. 10 Fullonibus utilißima 586.29 Fullonia ars Nicia inuenta 125.,42 Fulmine tacta uite dijs libare neiz 251. 15 Fulmina quas frequenter iciunt quercus 269.6 Fulminum euocatio Fulmina Sulphuris odorem habent 630. 22. Fulminum Catholica
478.,37 G
193. 9
8
499.7
1 7. 38 per totum Fulmina quæ proſpera, uel contra ibidem 47& inde Fulmine quæ non feriantur 18. 13 per totum Fulmen nunquam altius quinq; pedibus de/
ſcen dit in terra ibidem Fulmine ictus locus, quas gemmas habeat
665.19 8 Fulminum cauſs 552.24 v“ Fulmen

Fulmen quid 9.25 rulmina omnis fortuita 14.6 Fulminibus reſiſtentia 668. 4
& inde Fuluiana herba qualis 477. 19
Fuluius L. cur in carcerẽ adductus 386.16 Fuluius L. quis,& eius conſulatus 119. 42 Fuluius Qu. quando conſul 614.11 Fuluius Nobilior picturã ex Ambracia Romam tranſert 618.34 Fuluij Lippini inuentum 149.18 Fuluius Lippinus quis 168.34 Fuluij Flacci uxor 117.,35 Funda à quo reperta 126.20 Fundana uina 246.34 Funerum ad uſum Picea arbor 270. 28
Funera quo ſeruentur ne putreant 271.25 Funera cum ſcirporum luminibus effereban/
tur 282.31 Funera imagines comitabantur 613.21 Funerum ftrcula 172. 41 Funerum precia quanta ſabis 224. 21
&ʒ inde Funerationis exemplum 196. 20&
200. 42 Funeta uitium quæ 305.5 Fungi arborum quales 269. 38. 46 Fungus arborum morbus 309.34
Fungori remedia cum nocuerint 354.25 Fun gorum natura, genera, uſus 412.37 ber totum& 3 493 Fungorum origo quæ ibidem C 413.5 Fungi qui tutiſsimi 412. 38 413. 4 Fungi in quibus arboribus 412. 41 Fungi fimilias interemere ibidem 4 0 Fungi quomodo ſiccantur ibidem 45 Fungorum coquendo obſcruationes 413.1
Fungi noxij, innoxijq; ibidem 3 Fungi quo tutiortes fiant ibidem5 Fungi ne noceant ibidem Fungorum ueneni remedia 364. 26
366. 19 G 359. 36 G 370. 20& 373.-26 et 382.31 0 397. 41 et 402 48 G 406. 21 414. 4 423. 28 G 324.32 430.12.15 ct 434 22.35 G 465.4 G 489. 10 0 533 48 G 563.35 G 568. 23
Funium Cordarumq́; materia multiplex 3 4 8. 22
Furfurum capitis remedia 370. 45& 381. 30 G 397. 45 G 409.35 G 415. I11. 33 G 424. 36 G 425. 31 G 426. 10 427.2 6.33 et 431 21 G 432. 432. 48 433. 48 G◻ 434.33 G 438. 22 G 440. 49 G
443.25 G 472.10.54 473.47 A513.43 631.35 Furorem inducentia 40⁰2.39 Furij Creſini de agro ab eo culto hiſtoria no bilis 317.37 Furniana uaſa 593.8
Furentes, ut uaticinari uideantur quo utun111“ tur— 4⁰².39
Furandi quædan cupidiſſima 150.23
Furti exemplum 177. 25 181. 4& 356.22 1—
Furti miraculum 581.17 Furto deprchendi imfelicis ingenij eſt, prologo 1. 87 Furto ſublata quædam fertilius proueniunt 356. 32 Furto ſublatæ apes male— 33 Furem apes odere 35 Furum nocturnori, qui ruges Kujtaufn pœna 315.3 Furunculorum morbi remedia 373. 15 ꝙ377. 36& 381. 10 416. 27 & 417.6& 419.1 0 427.26. 42 ꝙ 437. 15 442. 5 480. 45 & 505.37 5ůrI. 19 G 520.44 G& 548. 8 G 551. 47 G 563. 28 G 646. 27 Fuſidius quis
““ Fuſui ſaluij förtitudo
113.43
Fuſos torquere mulieres per itinera non dc,
bent 500. 25 Fuſos in lanificio Cloſter reperit 125. 41 Futura praſagientia 138.30 141.32
G& 161.9 192.,33 198. 18 Füturarum tempeſtatum præſagia 343.31
344:I& inde per totum Futurorum præcognitio 17.33 G& 192.33
& 197.,18 G 200.14 G 503.40 ◻
646. 45 66 7. 10. 35. 668. 22 Futurorum præcognitio ex aſtris deſumitur
8112 Futurorum curam habentia
191. 19
G Abalium Aroma 225. 43 Gabata Gigas 112. 49 Gabieni mira hiſtoria 123. 41& inde Gæodes lapis qualis 646.34
Gagates lapis qualis ibidem 38& 171.15
Gagates lapis unde dictus 646.38 Galactites gemma 667.,41. 42. 46 Galaicos gemma ibidem 46 Galaxia gemma ibidem 40 Galatiæ ſpinæ medicinæ 445-15 CGalbanum quid,& ubi 227.48
Galbani natura& ex co medicinæ 437.13 Galbano accenſo culices figantur 361.17
Galea capitis à quo reperta· 126.15 Galedragon herba qualis 491.28 Galena quid 589. 5 610. 37 612.5 Ealeobdolon herba quæ 491.42 Galcopſis herba ibidem Galcos piſcis 589,3 567.29 Galeotes color 532.35 Galerij uilla 174.49 Ealerius præfectus Rom. 345. 48 Ealeritæ auis in medicinis uſus 543. 41 Galerita auis qualis 201. 48 Ealgulus auis qualis
746.48 ¶◻ 177,3 179„11——
Gafle quercunt ſructus coᷣſideratio 269.19
Gallam quæ arbores procreant 269.15 Galla ubi optima ibidem 22 Gallæ genera, medicinæq́; 43 6. 10& inde
Eallion herba quæ 491.42 Gallio Anncus conſul 558. 19 Gallia comata unde 202.35 Gallia Betulla arbort abundat 273.27 Galliæ qualiter panes facinnt. 319. 47
Galli populi Capitolium obſident 115.49 Ealli ſæpiſrime à Romanis ſuperati 116. 8 Gallorum ex corallijs uſus 767.20 Galli qua moti cauſa primum Italiam inua/ſerunt 217.10 Galli quando primum ficum, uuã& uinum habuerunt ibidem 12 Galli quam terrã ament 291. 47 et 293. 4 Eallos Aſtrologiq minime obſeruaſſe Gallor meſgis qualis 339. 28 Galli linum maxime ſerunt Gallorum in Italia tunultus 47.46 Galli quibus ueſtes tin gant 3 52 Galli dininandi arte utuntur& ad quid ner
332* I“ 356.20.22
benaca utantur 463,1 Ealli quo in uenatu ſagittas tingit 493,50 Ealli cum auro pugnant 58 1.10
Galli quo digito geſtant annulos 582.10 Ealli anſerum clangore ẽ Capitolio reiecti 529.30.34 175.3
Galli hominem immolare ſueti 539. 1
106. 34 Galli à Caſſandro ubi obſeſi 557. 18 Gallorum inuentum 147.27 Sallorum ueſtes quales ihidem 45
Reliqua quære parte ſecunda Galli ſacerdotes genitalia ſbi amputãt 214 18 629.1
Salli Cornclij interitus 124. 26 Galli Pollionis cedrinæ menſe 236.35 Gallica uua in Italia placet 244.19 Gallica Perſica 257.,38
Galliarum Glandiferæ arbores quid ſerant
269. 45 Gallicum Buxum 3 Gallica ulmus ibidem 13 Gallicum far quid 319.,19 Gallica terebra qualis 299.40 Gallica genus paſtinacæ 353.29
Eallicum Aſparagum quid uocent 394. 2 Gallici, ucl ei ſimiis morbi deſcriptio 499 13& inde Eallinæ mirum 286.25 Gallinarum fimus optimus 293. 4 4 Gallinis quando& quot oua ſupponenda 33 4. 2 Gallinari incubitus quo uiciantur 500.45 Gallina ne ab Aſpide perimatur
539.5 Sallinarum in medicinis uſus 531. 31 &æ inde& 535. 41 Gallinarum finus in medicina 533. 48 2) 535. 43 Callinis rcligionem ineſſe 181.11 6 Sallinx

1NP ICG1
Callinæ quando ſaginari cœptæ 183.22 Gallina cœnis interdictalege ibidem 23 Gallinæ omni tempore coeunt 184.9
Sallinarum fœcunditas ibidem 45& inde e 18 4. 11 G inde
Gallinæ uexatæ penna euulſa ſanantur 184.16
Gallina quot oua incubare debet ibidem 26
Sallinæ quæ& ubi optime 185. per totum
Sallinæ ad rem diuinam quales ibidem 7
Gallinarum pumiliones ibidem 8
Galinarum pituita inimiciſeima ibidem 11 Gallinarum morbi& remedia ibidem per totum Gallinæ pituitam ſanantia 367.13 Gallinaceori in medicinis uſus 513. 30& inde e 535.40 537. 12 et 542. 20 Gallinacei Galli quas gemmas in uentriculis habent 666.9 Gallinacei pedes herbæ genus 457.16 Gallinacei lactis hauſtus, prouerbium prologo 1.89
Gallinacei qualiter Vulpibus non attingun/ tur 523.39 Gallinacei quomodo ſeſe purgant 138,22 Gallinaccorum inſigne peculiare 202. 2 Gallinaceorum Gallorum pituita quomodo ſanetur 442.20 G 444·40367 1u“ Gallorum alitum conſideratio, natura, conſuetudo,&c. 174.27 per totum Galli Gallinacri quo pugnaciores fiant 409.40 3 Gallus ne cantet unquam 531.42 Galli alites cur natura geniti 174.28 Galli alites ſydera, ac tempus norunt ibid. Gallorum alitum inter ſe dimicatio ibidem 32 Galli Leonibus terrori ſunt ibidem 36& 133. 26 Galli ubi nobiles 174.37 Gallorum alitum apud Romanos autoritas ibidem 30 Gallorum alitum caſtratio, qualiter ibidem 45 Galli caſtrati deſinunt canere ibidem Gallorum alitum ubi annis omnibus ſpecta/ culum ibidem 47 Gallus Eallinaceus quando locutus ibid. 49 Gallus cibis lacte addito paſcitur 183.25 Galli mortua Gallina oua fouent 184.49 Gallorum criſta ex qua materia Gangrenæ morbi remedia 183. 17& 384.2 415.35 416. 20. 417 47 418. 34 G 421. 10. 37& 430. 29 433.18 434. 3 G& 4 42. 2 G 482. 41 491. 45& 721227 608.32 Gan)ymedis rapti ſimulachrum 603, 14 Gandæ Germanorum lingua anſeres
17
202.1
Garumantum regem, canes ab exilio reduXerunt 14 2526
Reliqqua quære parte ſecunda Earamantites gemma 662.4 Garyophylon 219.21 Garon quid 561.46 157.30 Earus piſcis 579.3
Gari piſcis medicinæ 5 72.22 G 573.35
Eaſidanes gemma 667.47
Gaudium afferentia hominibus 400. 26 & 460.27 G 479.27
Eaudium interdum mortis cauſa 117.27 124. 5& inde
Sauiæ aues quæ 177.,36& 189.40 Gauranæ uuæ ubi 244.15 246.25 Gauſape quid 147.30.31 Gegania quæ 796.38 Gei herbæ medicinæ 472.37 Gellianus ſcriptor 4411 Gelotophꝰllis herba qualis 450.14 Gemella mala unde dicta 258.36 Gemitus gemma 670.31 Gemma uitium quid ſit 303.17
Gemmarum conſideratio lib. 37 per totum
Gemmarum“ ratio 671.14 ber totum
Gemmifera flumina quæ ibidem 24 Gemmea pocula 580. 15 Gemmarum origo 652.32
Gemmas ſignis uiolari nefas ducebant ibidem 34
Gemmarum auctoritas quando eœxpit ihidem 45
Gemma in qua Apollo cum nouem muſis na tura impreſſus 653.6
Gemmarum ſculptores nobiles plures ibid. 15& inde
Gemme ſuccino facile adulterantur 657.24
Gemmaæ quibus poliuntur 663. 2
Gemmarum niridium conſideratio 662.39 & inde
Gemmarum genera plurima per Alphabeti ordinem 665. 34 per totum
Gemmæ à membris hominum cognominatæ 670. 4 per totum
Gemma quæ à Soris colitur
Gemmce repente natæ ibidem 38
Gemmæ mellis decocto niteſcunt ibidem 45
Gemmarum quæ figura probetur 671.5 & inde
Gemme ueræ à falſis quo diſcernantur ibidem 6
Gemmata corona quæ 4⁰03.48 Gemonides gemmæ 669,25 Gemonij gradus 142.40 Gemurſa morbus 470.1 Genarum deſcriptio 204. 43.49 Genæ quibus non ſint ibid.35& inde
Genas à fœminis radi interdictum 205.1 Genæ pudoris ſedes ibidem Senarum morbi remedia 416,38 G 425
ibidem 6
PE LIIIIIIIIII 1 4 G514.8 G 527. 25.35 59
21 G 564. 41 G 571. 42 606. 29 619. 8. 16 362. 34 0 381 44 420.15.24 486.19 Senerationis cauſa Veneri tribuitur 4. 20 Generationis ratio 111,25 per totum Ecnerationem iuuantia
Generatio quo impeditur 374. 22 Genianes gemma 668.5
Geniſta frutex grata apibus 392.27 8 393:229
Geniſtæ natura, uſus medicinæ 44 32 26.35 8 Geniſtæ tingendis ueſtibus apte 273.26 Geniſtæ ligandis rebus utiles 282.22. Geniſtæ ex quibus linum fit 347.5 Geniſtæ fiorum coronæ 390.21 Genitali cõcreto quaſdam naſci ſœminas inſauſto omine 112,26 Genitale non continentium remedia 381.39
Genitalium animalium conſideratio 21 4¼ 14 per totum
Genitale maſculini ſexus& cinere comparuiſſe 652.22
Genitalia quibuſdam oſſea ſunt ibidem 15
Genitalium morbi remedia 365. 41& 369. 47 G 377. 37 G 383. 14 G 396,49 401.45 405. 44 G
414.24 G 415. 26 0 417. 7.17
& 420.14 425. 34 0 426. 27 G& 429. 26. 30. 48 G 438. 43 G 439·30 445.25.35 G 446.2 30.47 G 447. 2. 43 G 452.25 C 474·18 476.31. 34 477.20 &486.23. 42 G 504. 14 51033 518. 26 G 519. 5 G 527. 36 40. 528.37 0 544-34 0 545. 4 607.20 631.20
Genituræ effluentis remedia 368. 41.47
Genituram augentia 384.32 Genituræ uirorum medicine 411. 26 Genituræ contraria 379.5 æ 399⸗9
Genituram uirorum extinguentia 384.40 &. 412. 16
Gentiana herba à quo Fepente 45930
Gentianæ herbæ“ 462. 17 & 466.10 471. 49 482.360G 476. 6 418. 47 G 482. 17 G 484. 20
Gentilium de Dijs opiniones 2. 22 ber totum
Gentium differentiæ pro cœli diuerſitate 24. 14 per totum
Gentium, Romana præſtantiſsima 118.40
ber totum Gentium conſenſus plures 127.17,22 Gentius Noricorum rex 459·30 Genuæ uina optima 246. 44 Genuum conſideratio 213. 8& inde
Genibus hominis religionem ineſſe Uügr
13 E jnde cem
Feee eeeee
„.“
„„„„ à—
—„„G
—

Genua grauantia 418·17 454.41
Genibus utilia 437.47 Geometriæ excellentia 118.14 Geranij herbæ medicinæ 483.45 Geranion herba qualis 479. 12 Geranites gemma 670. 10 Germaniæ miracula 267.14 Germaniæ prædonum naues magnæ ex ligno uno 284. 45 Germaniæ pabula laudatiſdima 291. 27 Germaniæ terra harenoſa ibidem 28
Eermaniæ raphani magnitudo mira 353.3 Germania aſparagis& corruda abundat 358·27 Germaniæ anſeres quales 175. 17 Germania hyeme turdorum copiam cernit 176. 45 Eermaniæ mella qualia Germani auenæ pulte uiuunt 326.38 Germani ſub terra linũ præparãàt 346. 45 Germanorum uictorum mos Germani ex qua materia potoria uaſa faciunt 638.40 Reliqua quære parte ſecunda Germanici Cæſaris trans Rhenum caſtra 454.40 Eermanici Cæſaris carmen 143. 42 Germanici Cæſaris cor cur cremari non po/ tuit 207.34 Eermanici Cæſaris ludi 11. 28 Germanici Cæſaris tempore faces cœli uiſæ ibidem Germinatiões præcoces ſæpe frigoribus exu
antur 290.29 Germinationis differentiæ 275.30 Germinatio cur dicatur ihidem 19
Germinationis ſatorum tempus ibidem 36 Germinatio qulbuſdam geminatur ibid. 35 Germinatio nimia claſſeſcit ibidem 37 Germinans non ante æſtatem mediam arbor
ubi 274.8 Gerres piſces 579,3 Eeruſia quæ 629. 42 Geſtius Romanus quis 258.30 Gethion cæpæ genus 354.44 G◻
355·3& inde Geth)i ſemen quale 361,22 Gibberum gallinarum genus 177.8 Gigantes miræ magnitudinis 112. 43
& inde Gigantum prælij ſculptura 634.42 Goyges rex oraculum conſulit 120. 46
Eigidion herba& ex ea medicinæ 365.15.
& inde Gymnaſia oleo utuntur 2755.39 Eomnaſiorum oleum quale 256. 41
Somnoſophiſtæ philoſophi quo ueſcantur cibo Symnoſophiſtæ philoſophi quales 10⁷7. 43 & inde Eynechantis herba Eingiber aroma
422.5 219,10
193. 40
4°04. 10
218.39
PE R““
Eingidion herba qualis 355. 15
ingiuarum morbi remedia 370. 37& 377.14 380. 23 0. 397. 27& 425-9 49 G 426.22 0 427.1. 31 42 429. 40 436. 12.34 G 43923 G 446.2. 46% 468.10 0 473.39 486.20 494.47 523. 13 527. 39 G 561. 45& 574-15 G& 577-45 606. 30. 48& inde
Gingiuas ſanari dente hominis occiſt 498 24 ·& inde
Eingiuas lædentia 429.15
Gypſeæ imagines à quo primum 62 7. 45
Gypſi conſideratio, genera, uſus 650.18 eæ inde
Gypſi uenenum quo extinguitur 377.29 &ʒ inde 8
Eypſi ueneni remedia 427. 5 510.16
Gypſi uſus 632.29 Gypſum ubi e terra foditur 650.19 Gypſo uina condit Africa 251.21 Gyrini, id eſt ranarum partus 167.16 Eoyth herba difficilime naſcitur 355.20 Gyth e eius uſus 360. 10.15
Glacian di aquam ratio 445. 47 449 29& inde
Slacies quidam potant 3750.29 Gladiatores cur hordcurij dicti 320. 16 Gladiatores hordeo ueſcebantur ibidem
Gladiatorum munus quando Romæ 251. 18 Gladiatorum ſanguis cur bibitur 498.9 Gladiatores picti uehebantur 617. 47 (T 618. 10 Gladiatoria munera à quo picta exponi cœ/ pta ſunt 618,10 Gladiatores cum deluſerint qua potione iuUantur 652.17 Gladiatores cur hominum ſanguinem bibunt 498.11& inde Gladij ſoderis exortus 5 41. 2 236.11 Sladij ſigni occaſus 335. 16 336.9.12
Eladij piſces 566. 33 G 578. 34 156. 26
EGladius à quo repertus 126.15
Gladiolus herba 391.41, 3395. 45
Slani piſcis conſideratio aſtusq; 165.35
Glani piſcis in medicinis uſus 577.5 & 579.2
Glans optima 268.37 269.10
Slans in ſecundis menſis apud Hiſpanos 268. 16
Glandis medicineæ 435. 48 per totum Glandium color 268. 44 EGlandes quando germinent 275.34 Glandium lignum quid fõrtius 268. 47 Slandiũ excelſiſsima Aegylops ibid. 48 Glandium tegumenta 264. 24
Glandes non eſſe inter poma numerandas 2833 1
Glandibus primo homines ueſcebantur 26G 47 G 125, 19
Glandiu genera tredecim 268, i 4 per toti
Glandibus modo etiam panem fieri ihidem
Glandem quam licet colligere lege duodecim tabularum ibidem 16
Glandium differentiæ unde ſumptæ ibid. 18
Glandem quæ arbores proprie ſcrant ibidem 31
Glandium folia qualia ibidem 34
Glandium figura ibidem 43
Glandiferæ quo tempore ſemen edant 276. 21 1
Slandiſeræ in ſummo honore apud Romanos 267. 27 Glandulæ in ſue quæ 206.30 Slarcoſum ſolum quibus aptiſrimum& ubt 292,22 Glaſtum herba quo Britanni corpora pingunt in ſacris quibuſdam 4⁰3.18 Glaſtum lactucæ genus& ex eo medicinæ 367. 23 Glaucias medicus 385.12 Glaucides ſtatuarius 604.17 Slauco quis 615,36 Glaucion herba quæ 379·47 G 492. 3& inde Glauciſcus piſcis 577.8& 579.2
Glaucomatum morbi remedia 506. 47&◻ 509·2 G 514.19 G 535.11.568.2F
Glaux herba qualis 491.46 Elaucus piſcis 579.23 116,46 Glauci& Diomedis armorum commutatio 690.25 Gleſſum quid 656. 29 Gleucinum oleum quale 427.49 Sleucino muſtum incoquitur 256.38 Sloceræ coronariæ inuentum 385.45 ꝙ625. 7 Glocimerides piſces 578. 44 Glycyrrhiſa herba 405.35 Glycyrrhixon herba 8394.,27 Glocorrhion herba famem ſitimq; ſedat edentis 216.27 Glycyſide herba 455.32 Glocyſide herba qualis 492.9&æ inde Glinon aceris arboris genus 272.39 Glirium animalium conſideratio 150.26
Glires non congregantur niſi ciuſdem ſoluæ ibidem 29 G Glires dimicaâtes contra alienigenas, ibi.0
Glirium pietas in genitores ibidem 3 ¼ Glires æſtate iuueneſcunt ibidem 32 Glires ubi non reperiuntur ibidem 35
Gliris animalis in medicinis uſus 536. 42
Glires in cœnis prohibiti 633, 2 4 2 150. 26
Gliribus gratiſsimus cibis quis 268. 29
Gliſchromargos Cretæ genus 293. 18
Slobata figura qualis 1.25 per totum
Gloriam appetentia 174. 16& inde
& 27 ibidem,& 180.12 8
Gloriæ æternæ uia que 4
Sloriæ humanæ ꝗ anguſtus locus 6
22. 12 Slorid

1 N D 1 SG 1 S
Gloria qua ratiore homini acquiri poteſt 39149 399.17 G 400.25 Eloſſopetra gemma 668.1 Glottis auis conſideratio 176.21 Glutinandæ materiæ conſideratio 286. 40 ber totum 1 Glutinandi ratio 588. 37& inde Glutinum charta quale eſſe debet 235. 37 Elutinum præſtantiſtimum ex quo 5 20.49 ex inde Elutini in medicinis uſus Glutinum à quo repertum Gnaphalion herba qualis Gneſios aduilarum genus Enidium uinum Enidium oleum Gni dij calami Gnidius fons 629.13 Gnomica diei ratio 23. 18 per totum Gnomon quid ibidem per totum& 24.4 Enomonices inuentor quis 24.4 Enomonis umbræ pro loci diuerſitate uaria tio 23. 18 per totum Gnomon obeliſcus 6 40.3& inde Gobiones piſces 169.4 Gonger piſcis 5§H79.2 Sorgaſus ſtatuarius pictorq; 628.1 Gorgias orator quando floruit 587.42 Gorgias in templo Delphico ſtatuã auream ſibi poſuit ibidem Gor gias ſtatuarius 600.30 Gorgiæ ſenectus 121.23 Gorgonia gemma 668.3 Gorgonis monſtri pictura 526.11 Gorgoſthenis pictura 622,9 Gortꝰynæ mira platanus 217.33 Goſſampinus arbor ubi 220. 18 Goſsʒipion lini genus 1 347-1 Gracanus Iunius hiſtoricus 583.23 Gracchorum mater quodecies peperit III. 27 Gracchorum mater concreto genitali nata 112.26 Gracchi erga Corneliam repertis anguibus, bietas 117.44 Gracchorum matris ſtatua 598.42 Eracchorum mater Africani filia, ibidem Eracchorum manu ſcripta, Plonij tempore extabant 235.44 Gracchi C. interitu uini honitas fuit 245.36
521.2.38 126.5 492.25 170.48 247.24 256.34 280.43
Gracchus C. quo anno interemptus ibidem
Gracchi C. caput repenſum auro 584. 31 Gracchi C. Delphini quals 593.45 Gracculi lauro ſeſe purgant 138. 21 Graccula Turannius ſcriptor 33,4 Gracculi aues futura præſagiunt 345.21 EGracculi aues ubi& quando pro deo colun/tur 200. 24 Græcanicus color 605 ·2 Græcinus ſcriptor qualis 243. 40
FELINIANI
288.5 Græcia à Philippo infeſtata 11.36 Græciæ frutices quales 238.24. Græciæ uinum clariſsimum quod 247.34 Græcus rex, à quo Græcia dicta eſt 52. 49 Græciæ ſerendi tempus 318.12 Graæcia Alexandri magni tempore fecliciſti/ ma potentiſtimaq; 319.31 Eræcauanitas 32. 23 per totu&ꝙ 508.31 Ereca uina in Italiam afferre quando uetitum 429.33 Græca uina non apta ſacrificijs 351. 18 Græca pyraà qualia 259.9 Græca faba qualis arbor 1 Græca auena cui non cadit ſemen 326.14 Græcæ nucis natura& ex ea medicinæ 433. 6 Graæca res eſt nihil uelare 597.28 Graæca credulitas 136.20 Græcæ literæ ueteres, Latinis literis ſi miles 127.19 ber totum EGræcæ literæ à quo repertæ &ʒ inde Eræca uina ubi gratiſsima e inde Græci qualiter libros ſuos inſcribunt prologo 1.88 Græcorum diligentia 106.30 Græcorum præcepta de uino condendo 251.19 Græcorum quis in bibendo gloriam meruit 253. 25 Græci uitiorum omnium genitores 255.38 Græci oleaſtri corona utuntur olympiæ ibidem 42 Græci quomodo uuas ſeruant 261.11 Græcis utendu nominibus ubi res cogit 268 25 390.9& 403. 5 per totum Græcorum doctrina, quibus nihil intentatum eſſe 283.2 Græcis puls ignota 321,16 Greci fœni conſideratio& ex eo medicinæ 452. 6 Grecum fœnum Græci herbarum ſcriptores & inde Eræcos ex Italiz pellendos Cato cenſuit 116. 45 Græcorum literæ inſpiciendæ non perdiſcendæ 1“ Græcorum gens quandocunq; ſuas literas dabit omnia corrumpet ibidem 3 5 Greci in ſupplicando mentũ tangũt 213.18 Reliqua quære parte ſecunda Eræcoſtaſis locus Romæ 127. 31 et 581.37 Græcula poma 258. 26 Gratia qua ratiõe alicui acquiri poteſt 291 49 399.17 400.26.506. 20 Gratiana uaſa 593.8 Gramen herba qualis 471.31 Graminea corona nobiliſtima 403.47 per totum
126. 22
749. 23
326.2 453.24
Grauiſcana uina
Graminea corona cui dabatur ber totum Graminea corona ex qua materia 8. 40& inde Eraminea corona cui et à quo dabatur bii.; Graminea corona qui donati ſint ibidem 12 per totum& 25 ibidem& inde Grammaticæ excellentia 3 Grammatias gemma Granaria qualia eſſe debent e inde Granatum malum quod punicum 238. 16 Srandinis conſideratio 19.9& inde Grandines carmine auerti 3 13. 3 4 et 66 4 28 G 500.310 505. 10 Grandines quæ carmina tollant Grandines unde decidunt 12.36.39 Graphice quid 620. 32 Gratitudinis exemplum 13 4.6. 12& inde I171. 41 per totum& 19⁰0.8 Graue quodlibct minui utiliſs. eſt 216. 27 Grauidis à quo cauendi 109.49 G 433. Grauidis proſicuu 45.3(41 Erauida pauca præter mulierem noſcut coi/ tum 110.29 Grauidis fluxiſſe menſtrua letale eſt 112. 14 e& inde
4⁰₰4. 82
ibidem
118,4 663. 42 340. 14
700. 31
V 246,43 Grollus pictura genus 62 4.10 Grolli uermis in medicinis uſus 537.9& inde,& 54 118 8 Gryphorum ſtrarum deſcriptio & 183.9 Grom phena auis qualis 551,42 Groſgi ficorum medicinæ 431. 9.19.22 Gruum alitum conſid. 175. 32& inde Grues unde ad nos uolent ibidem 33 Grues futura præſagiunt 348.18 Gruis alitis mirum 552˙8 Grues quo ſeſe purgant 138.23 Gruum cum pygmaæis certamen 108. 18 27 54.43 Gula quæ animalis pars 46 ibidem Gulæ gratia quæ fiant 15 7. 17 e 263.39 per totum e& 350.13& inde Gulæ proceres Gulæ exemplum 164.16 Gulæ redargutio 263. 39 per totum& 350°.13 163.27 per totum& 173 36& 175. 9& inde& 183. 22 G inde& 34 ibidem& 561 per totum Gulæ exprobratio 219.15 Gulam leges coercentes 633. 24 EGulam laædentia 4164,37 Gummi conſidtratio 234. 24 275 34 G 656.32 Gummi uſus in unguentis Gummi oleum 256. 48 Gummi medicinæ 444.48& inde Gummi bonitas ex quibus arborib. 445˙3 Eumphenæ herbæ medicinc- 472.49 . Ehx gulio
106,38
206.35& inde
167. 29
229.23

Eur gulio uermis 340.5 Guſtus cunctis cömunis animalibus 188. 43 Guſtus in lingua aut palato eſt 206.30 Eutturis deſcriptio ibidem 45 Gutturis morbi remedia 417. 30&B 425·‧19 G& 430.36 407. 20 H
Abron pictor 626. 36 Hadriana uaſa qualia 628. 37 Hadrobolum quid 219.44 Hadvroſperum quid 220.39 Hædorum ſidus quale 3.14
Hædorum ſigni exortus 340. 46 Hædorum ſoderis tempore, tempeſtates fieri 338. 6 Hædorum animalium in medicinis uſus 517 12 517. 48 G 518,35 G 522.45 & inde Hæmachates gemma 665.37 Haæmatinon uitri genus 651.45 Hæmatites lapis qualis 645.300 647 2& Mde Heæmatitis lapidis medicinæ 648.15 Næmatites gemma 668.22 Hæmantopodis auis deſcriptio 182.32 Hæmorrhoidum remedia 366.3. 31 G& 380.16 406.8& 421.7 G 422 17 423. 28 431. 42 G 434. 37 444·27 446.3 9 448. 10. 29 G 477. 30 486.24& 628.13 54 4.31 588.1 0 607 36 610, 15 G 611. 39 647. 18. 42 Halcyoneum medicamentum, quotq́; eius ge
nera& ad quid 573. 15& inde Halcyoneum mileſium quid ibidem 19 Halcyonei medicinæ ibidem 15
Halcyonum auium conſideratio 178. 25 per totum& 573 · 16 Halcyonum auium fœtura quando& eius
effeckus 15.37 G 334.6 Halcyonides dies 178.32 Haliatus aquilarum genus 170. 49 aliætus pullos ſuos ſolem intueri compellit 171.8 Hali herbæ medicinæ 473-10 Halica frumenti genus 318.14 Halica res Romana& ex ea medicinæ 415
45,416.331 Halicacabo herbæ contraria 414. 24
e inde Halicacabon herba qualis 402.19 Halicacabum ſoporiferum ilidem 30 Halieuticon Ouidij liber 566.13 Halimon herba quæ 410.28 Halionis linum 346.27 Halipleumon piſcis 579.3 Halitus oris remedia 399.8
Halitus quibus grauis peſtilens&; 215. 41 & inde
Halitus hominis pluribus modis infectus ibidem 42
EAAö1u 7 KRI M àA Halex piſcis et eius in medicinis aſus 577.6 Halmirhaga quid 562.27 Halmꝰridia quæ 358.15 Hammitis gemma 16“ Hammocryſos gemma ibidem Hammoniaci arboris natura, proprietas, me
dicinæ 437. 27& inde Hammoniacum lachryma übi 226.24. Hammonis cornu gemma 669. 18 Hannibal quæ& quanta contra Romanos
egerit 116. 4& inde Hannihal Alpes exuperat 633. 14
Hannibal captiuos Romunos inter ſe,& cum elephante pugnare cogit 129.4 4 x inde Hannibal eo anno quo ſuperatus eſt quod
oſtentum uiſum 328.15 Hannibal ad tertium Romæ lapidem peruenit g1ö Hannibal Hiſpaniæ Dianæ templo pepercit 285. 47 Hannibalis tumulus ubi 81.16
Hannibalis in Hiſpania fodine 589.10 Hannibalis Romæ ſtatuæ tres 598. 48 Hannibal intra muros urbis ſolus hoſtium emiſit haſtam ibidem 49 Hanno dux Carthaginenſium primus leones manſuefecit 133. 42 Hanno curdà Carthaginenſibus damnatus ibidem Hannonis Carthaginenſis commentaria 65. 14 Harenacea Creta 293.23 Harenæ conſi ideratio, gencra, uſus 649.38 x inde Harenæ faciendæ ratio 638. 1& inde Harena Aethiopica ibidem Harenæ renum morbi remedia 411.24 Qucre Calculorum remedia Harmonij tyrannicidæ hiſtoria 11 4.20& 507.19 602.24.34 Harmodio tyrannicidæ ſtatua poſita ibidem & inde
Harmonia quid 9. 41 Harpa auis quibus inimica 189.40 Bö“
Harundinum conſideratio. Vide Rrundo
Harpagones, id ect adunca ex ferro inſtrumenta à quo repertæ 127. 13
Harpalus Rex quid circa hederam egerit 279. 44
Harpaæ quid 656. 4 Harpacticon quid 630.17 Haſdrubalis clopeus qualis 614.9 Haſta qua homo, aper, urſa interfecti ſint ad
quid 505. 5& inde Haſta& quo reperta 126.16
Haſtas uelitares quis inuenerit ibidem 18 Haſtæ ex qua materia optime 272.14 . 286. 48
Haſtula quid 271.33.44 Haſtula regiaherba 396.7
Hebenis anbor uhi& quglis 218,12 Hebenus quando Rome lhbidem 22 Hebenus arbor ſpiſsiſsima grauißimaêg 284. 45 Hebenus non ſentit cariem neq; uetuctatem
285.28 Heheni copia ubi 102.3 4 Hebeni medicinæ 443. 38& inde Hecale anus Theſeo quam herbam apponit
411. 44 1 Hecale ruſtica 476.38 Hecates ſimulachrum 636.10
Hecatæus ſculptor 594.3 4 603. 42
Hechecratidis Theſſali equa 187. 19
Hector e Polydamas eadem nocte nati 122. 20
Hederæa conſideratio plena 279. 43 per totum Hederæ Acini quales. 263. 19
Hederæ corona prima reperta 267. 40
Hederæ non decidunt folia 273. 45 Hederæ fölia qualia 274.40. 49 Hedera Baccho ſacra 279.46 Hederæ Bacchi Thorſos, galcas, ſcuta ornant ibiden
Hedera quibus inimica& amica ibidem 47 280. 18
Hederd amica ſerpentum frigori 279. 48 ey inde
Hedera mas faminaq; ibidem Hederæ differentiæ tres 280.2 Hederæ corymbi ibidem ʒ
Hedera qua coronantur poetæ qualis ibid. ⁰ Hederæ magnitudo ibidem; 20 Hedera arbores necat ibidem 18. 25
288.13 Hederæ fructus quales 280. 25 Hederæ ſmilacis conſideratio 280.30 per totum
Hedera uina experiuntur ſint ne diluta aqua ihidem 38 Hedera cum lauro ignem excutit 285.15 Hedera ſeipſam propagat 298.2 Hederæ quid noxium& exitiale 335.10 Hederæ in coronis uſus 390. 24 Hederaà contra apum morſus 393.7 Hederæ coromborum medicin 442.28 Hederæ chrſocarpi medicinæ ibidem 34 Hederæ natura, genera, effectus e ibidem 21& inde Hedꝰpnois genus intubi 368.39 Hedꝰſmata quæ b 229. 21 Hedui populi calce agros uberrimos faciunt 293. 26
Hegiæ ſtatuarij opera 603.,11 Hegleas ſtatuarius 5600.29 Hegon)chon herba qualis 493.17 Helacatenes piſce 579.4 Helcſma, id eſt ſcoria 589.46 Helenæ calix ex electieo 587. 31
Helenæ pictura qualis 6ᷓ1 4. 27 618 34 G 626, 22 Nelena

1NDlGb1 89
Helenæ ſtella qualis 12.28 Helenij herbæ oleum 256. 42 Helenium herba ex lachr)mis Helenæ,& ex co medicinæ 4⁰⁰.24 Helenium herba quæ& unde 391.11 Heliathe herba qualis 45⁰,19 Heliocallis herba qualis ibidem 21 Heliochryſi herbæ natura, medicinæq; 4°1. 23 Heliochr)ſos herba 391. 40.47 Heliodorus ſtatuarius 63 6. 25 G& 604,18 Helion ſambuci genus 440. 19 Helioſelini medicinæ 372.15 Helioſelinum herba 356.38 Helioſtrophium herba 4⁰8.47 Heliotropium qualiter foreat 354.28 HNeliotropion herba formicas necat 351.9 &x inde Heliotropinm herba ſemper ſe ad ſolem uertit 335.45 G 408.44 13.28 Helitropijfloreſcendi cauſa 395.23 Heliotropio folia æterna ibidem 27 Heliotropij conſideratio, natura, genera, me dicinæ 408. 44& inde Heliotropium gemma 669.5 Heliocopion herba qualis 475.36 Helius L. quis 582.34 Helix hederæ ſpecies 280.3.9 G 282. 29& inde Helleborine herba 1 491.19 Helleborites uinum quomodõ conficitur 250.29 Hellebori natura, uſus, genera, loca, medicinæ 457. 15& inde Helleborus qualiter dandus 458.18 9 inde* Helleborus quibus non dand ibid.35 Helleborus ſtudiorum gratia ſumitur 457 35& inde Helleborus duci förtiſsimo comparatur 458*18 Hellcboro uenatores ſagittas tingũt ibid.35 Hellebori uſus 466. 45 Helleborum Oeta mons habet 457.54 Helleborus& allium contraria interſe ibidem 32 Hellebori medicinæ 568.6.473.3 Helleſpontias uentus Helops piſcis Helpis ſamius quid cum leone Helxine herba qualis 395·4& 407.15 Hemerocalles herba& ex ea medicinæ 400. 21 Hemeris glandis genus Hemereſios pictura Hemerobios uermis qualis Hemerocalles herba 391.10 Hemina quid 403.9 Hemina Caſsius hiſtoricus netuſtiſsimus 235. 49.
485.14
15.13 579 ·24 133. 48
138.22 G
269. 15
625·7 201.39
P L I1IIIvEV1'
487.35 473·8 340. 47
Hemionios herba qualis Hemionij herbæ medicinæ Heniochi aſtri occaſus Henui gemma 668.27 Hepar piſcis 57923 Hepaticorum remedia. Vide Epaticorum er Iocinoris morbi remedia Hepatites gemma 670. 4 Hepaticon quid 596.24 Hephæſtion Alexandri amicus 601. 45 Hephaæſtites gemma 668.11 Hepſema uinum 247. 48 Heptapleuros herba quæ 460. 23 Heraclion herba et ex ea medicinæ 482.13 Heraclion Herculis herba 455‧44 eꝙ 419. 453 Heraclion ſiderion herba Heracleon, id eſt magnes 645.18 Heracleos herba qualis 493. 18 Heraclij herbæ genera, natura, medicinæ ec. 377.21& inde,& 379.·48 Heraclium ubi optimum 377.23 Heracleoticum origanum quod 455. 45 Heracleotici cancrorum genus 160. 43 Heraclides pictor 625· 40 62 7. 10 Heraclidis pictoris opera 625. 49 Heraclitus Phyſicus qualis 113. 30 Herbacea Chroſocolle genus 588.27 Herbaceum oleum quod& ad quid utile 426. 16 Herbarum ſponte naſcentiũ deſcriptio 393 48 per totum& 452. 34 pey totum Herbæ in aqua naſcentes, non tamen aluntur niſi imbribus 330.19 Herbæ Hortenſes quando florcant 354.25 & inde Herbæ quæ in hortis ſatæ cito naſcantur 356. 3 G inde Herbarum quædam ſemine, quædam auulſio/ ne naſcuntur libidem 23 Herbæ quæ ubiq; æque bonæ ibid.82 Herbæ quæ ferro tangi nonuolunt 361.6 Herbarum ſeminum differenti 356. 13 361.19 per totum Herbis quibus proſit translatio e inde Herbarum hortorum ſucci& ſapores ibid. 41& inde— Herbæ uinis conficiendis aptæ inde per totum Herba ſe ſatis circumligans ſataq́; necans. 327. 10& inde Herbarum ſemina quibus iuuantur ante ſatio nes ibidem 19 Herba ſæpe colorem mutans 389.37 Herba nocte lucens 391.30. 32. Herborum differentiæ plurss 394. 19 x inde Herbæ ſpinoſæ ibidem 25& 42 per totum Herbarum differentiæ in quibus 388. 48 Herbæ Sabinæ conſideratio& medicinæ ex 6 444 ,35
456,3
361.32
250. 12
Herbarum benes caules differẽtiæ 39 4. 42 per totum Herba æſtate tota floreſcens 395,3 Herbarum per folia differentiæ ibidem 8 ex 27 ibidem per totum Herbis quibus æterna filia 365.27 Herbæ quo ordine floreant 395.2) Herbarum ſuccis quidam ficiem ilinũt a03 25 per totum Herbis ueſtes infici ibidem 31 per totum Herbarum latini ſcriptores 453.4 ber totum. Herbar Græaci ſcriptores ibid. 2 4 e inde Herbarum picturæ à quibus ibid. 26 Herbarum pictura fallax ibidem 2) Herbarum uis ibidem 37& inde per tot Herbarum fœminæ uiris peritiores ibid. 38 e inde Herbæ à uarijs gentibus repertæ 460.41 e inde Herbqæ ab animalibus repertæ inde&᷑ 461.13& inde Herbæ magicæ plures 442. 27 per totum Herbis Aegꝰ ptus nobilis Herba inter omnes mirabilior Herba lapillos generans Herbarum ætates Herbæ quando colligendæ E inde Herbæ ubi meliores 27 Herbæ quibus ueneficia tolluntur 539,31 Herba cuneos extrahens 173,49 Herbaria ars à chirone reperta 125. 43 Herhariorum ſcelus 399.12 Hercoyniæ ſoluæ arbores miræ magnitudinis 1“ Herculanea ficus Herculis ſodus quod 4.7 Herculis delubrum iuxta Gades 28.25 Hercules eodem cum Iphiclo natum utero 110. 32 1 Hercules Ruſticellus qualis Herculis dicata arbor populus 217.1 Herculis manu ſatæ quercus ubi 287.45 Hercules quo oleaſtro primo coronatus eſt 288. 1 Hercules ſtercorandi artem in Italia diuul/ gauit 293.40 Herculis patria 72².32 Hercules unde boues abquxerit 654. 12 Herculis& Antæi certamen ubi ibidem 40 Herculis ara apud hortos Heſperidũ ibid. 43 69. 22. Hercules in Atlante monte 65. 14 Herculis pictura 620.,11 622.14 Herculis filia 90.14 Hercules apud Taprobanam inſulam ccli tur 91.35 Herculis Heraclion herba 455˙44 & 456. 3. 7 1
138,1 0
453.44 493.17 ibidem 19
. 497. 20 ibidem 24
260. 31. 38
113.41
Herculis zelotopig nompha mortua
459245 3 Hercalis

Herculis ſagittis Chiron nulneratus& qud ſanatus herba ibidem ʒ
Hercules cererum ubi extraxit ab inferis 485.5
Herculis ædes& ſtatua in foro Boario 599 3 G 614.38 177.31
Herculis ſimulachrum in capitolio 599.38
Herculis&æ Antæi luctæ ſimulachrum 601. 10
Hexculis ſimulachrum aliud ibidem 17& 602. 8 603. 12 G 609. 5 G 628 18 636.10
Herculis ſtatuæ ubi Romæ 604. 28
Herculis dracones ſtrangulantis pictura
619. 19
Herculis in Oeta monte exuſtio 626. 25
Herculis in cœlum tralatio ibidem
Herculis cum laomedonte hiſtoria ibid. 26
Herculis triſtis inſaniæ pœnitentia pictura ibidem 38 1
Herculis ædes ex qua materiu 629. 40
Herculis marmoreum ſimulachrum d quibus 634. 6
Herculis templum in Tyro& ex qua materia 659.34 667.39
Herculis ſimulachrum cui Pœni humana ho ſtia ſacriftcabant 636. 40
Herculis nodus 503. 45
Herculis cinctus qualis ibidem
Herculis ædem in foro Boario, nulla muſca
aut canis in greditur 177.31 Herculis in Erythris ædes 200.44 Herculanea urticæ genus 39 4.33 Herculaneus riuus ubi 556.,11 Herdicius C. Romanus 109.33 Herennius M. conſul 349.13
Herennius M. ſereno die ictus fulmine 17.8 Herices frutices contra ſerpentes 238.25 Rerinæ herbæ medicinæ 415.34 Herinaccorum cõſideratio 141. 30& inde
Herinaceorum præſagia ibidem 32 Herinaceorum cutis uſus ibidem 43 Herinacei ubi non ſint 151.1 Herinacei caro quo fit iucundior 544.6 Herinacei in medicinis uſus 534.21 G. 535. 8 Hermaphroditi ſimulachrum 109.7&◻ inde& 603. 22. lermaphroditi quales 214.19
Hermaphroditi in quadrupedi genere quan
do uiſi ihidem 20 Hermerotes ſimulachrum 636. 16 Hermeſias herba qualis 450.22 Hermiæ reguli tumulus 658. 46
Hermiã pueri delphinus adamauit 153. 45
Hermion herba qualis 457.9 Hermodori duodecim tabularum interpretis ſtatua 597. 44 Hermolaus ſtatuarius 536.37 Hermotimi anima relicto corpore diu er/rauit 123.30 Hermupoa herba qua 456⁷25
A Hero ſeruus, Luculli interfector Herodotus quando& ubi ſcripſit Herodotus Ppadum non eſſe dicit 219.18 Herodotus fabulator 224.32 Herodotus quid de caſia et conamomo ibid. Heroides gemmæ 659. 45 Heroion herba qualis 409. 47 Herophilus medicus 210. 23 454 13 G,524.35 Herophili medici laus ætasq́; 470.12 Herpes animal& eius in medicina uſus 549.5
HR IA* 632.36 218.17
Heſio dus de animalium uitæ ſpacijs 121.9
Heſiodus præcepta agricolis pandere orſis
primus 241.17 25 4.15 Heſiodus de cultu& tarditate oliuæ 11“
Heſiodus princeps omnium de Agricultura 331. 21
Heſio dus ubi ſcripſit ibidem 22 Heſiodus de herbis 454-‧1 Heſione pictura 624.7 Heſperidum horti 350. 4 351. 18 6756. 11 Quære Herculis Heſperis herba qualis et unde dicta 389.16 Hetruriæ pictura qualis 322.14 Hetruriæ uates 499.12 Hetruriæ uina quæ optia 246.44 Hetruſcæ coronæ quales 386. 8 Hetruſci unde dicti 38. 18
Hetruſcorum uatum aſtus 499. 11& inde Reliqua quære parte ſecunda
Hexagon legatus 500.39 Hexecontalithos gemma 668. 15 Hacinthi floris laus 388. 48 G◻
389.45
Hyacinthu fiorem maxime durare 391. 42
Hyacinthus puer Apollini dilcctus ibid. 45
Hyacinthi pueri pictura Auguſtus delectatuis 626.35
Hꝰcinthi pueri fabula duplecx 391.45
Hyacinthus flos ex Kiacis cruore æditus ibidem 45
Hyacinthi floris literæ 2 ibidem
Hacinthi floris natura& medicinæ ex eo 401. 31 5
Hyacinthi gemmæ conſideratio x inde
Hyacinthi gemmæ quibus proueniunt locis ibidem 15. 29
664. 13
Hyacinthixontes gemmæ 659. 45 Hyades ſtellæ unde dictæ 335. 20 Hyadum ſydus quale 13.13 Hiberis herba quæ 461.5
Hiberis herbæ medicinæ 46513 456. 3 G 473.30 478.28 479.21
Ho berna frumenta quæ 318 10 Hybernæ ficus 260.38.40 Hoybernum tempus quando 290.39 Hibiſcum herba quæ 353.28
Hibiſci herhæ medicinæ 364.41&ꝙ 472
14&æ inde Hibridæ ſues quæ 49. 26 Hycanus ſtatuarius 604.18 Hiceſius ſcriptor 251.21 Hiceſius medicus 365. 210 407 129 487. 21 Hydrargori pigmenti cõſideratio 592.32 ber totum
Hoꝰdraulica organa à quo reperta 118. 18
Hydri maximi ubi 92.36 Hydri ſerpentes quales 531.8 Hydrocelicorum remedia 54 4. 43 Hꝰydrolapathon herba 382.12 Hydromeli quid 558.48 Hꝰdromelis conſideratio 250.40 Hydropiſin inducentia 381. 4. Hꝰydrophobus ne quis fiat 533,28 Hoꝰ dropici ne ſitim ſentiant 370,39
& 405. 43
Hꝰdropicoru remedia 363. 3 364. 28 &365.7 366.3.17.37 et 367. 18 & 370.42 G.371.36 G 372.35 373- 41 G 377. 27 G 378.20. 382 36 G 384.31 G, 397.3 G 398. 22. 33 G 399.20.31 G 400. 48 ct 402½ 40& 405. 27 G 406. 13& 407. 37 G 409.362 410. 21 ꝗ 413. 30& 417. 47 G 421. 26 0 428. 49 430. 40. 45 G 434. 37& 437 49 G 438.17 G440. 26. 441. 11 443. 260 444. 2 G. 447·19 G 457. 48 G 458. 4. 28 2 475. 2 G 480. 11 G 486. 44 & 488.32 G 492.42 G 493.8 G. 495‧5 496.37(t 520,25 G, 533 14 GC 547. 43 G 562. 13 574. 10 G 606.9 631.31
Hꝰeme rara fiunt filmina 16.4 2E Hyeme ubi uiola prouenit 391.35 Hyemis initium quando 240.32.
343.14 15.35 1 Hyemem piſces omnes ſentiunt 156. 40 & inde
Hyæna piſcis 679.,31 Hyænæ feræ ubi plurimæ 139.5 Hyænæ oculi quales 204. 27&: 138.49& inde Hyænæ fcræ conſid. 568.21 0 138.43 Hyænæ feræ in magicaà uſus 506. 32
Hycæna fera ſexũ mutat ibid. 34& 138.43 Hyænæ uſus in medicinis 506. 43 G inde
multa ſuperſtitioſa Hyænis cor maximum 207.16 Hyæniæ gemmæ quæ 668. 21 Hierobotane herba quæ 462. 44 Hieracités gemma 668.15 G& 670 10& inde Hieracia lactucæ genus 367.2 98 Hieracium collyrium 606.25
Hiero rex quid circa agriculturã 315. 4A2 Hieronem regem Romani ſuperant 383·43 Hieronis regis; canis qualis 142.32.
Hieronig

Hieronis uicti pictura 615.1 Hieronmemon gemma 667. 33 Hygia Aeſculapij filia 626.16 Hy giæ ſimulachrum 603. 21.22 Hygiemon monochromae 618. 29 Hꝰygremplaſtrum 610.16 Hilaritatem afferentia 400.26 Vide Gaudium Hilaritatis ſedes ubi 208.30 Hilaritatẽ inducẽtia 450.156 479.27 Eliſcus apum amator 192.29 Himantopodes loripedes 69.21 Hymber quorum cibus 290.14
mymbres quando expetendi ibidem 12.18 & inde Hꝰymbres quando nocent ibidem 6 † 18&
310. 10 324.17 Homb. nocturni utiliores diurnis 290. 41 Hoymbres æſtiui ubi nulli 301.30 Mmbribus aluntur quædam ĩn aqua naſcentia 330.19 Hoymbres præcipue ſata aunt 361.27 Fymbres qua arte fieri poſſint 50s.35
Hym. unde decidunt 12.36. 39 13.29 Hymettium marmor quando primum Romæ
289.32 Hymettiæ columnæ 633.40 Ninuli mulorum genus 145. 27 Hinus muli genus ibidem 33 Hyoſcyamus herba 456.8 Hyoſcyami oleum 256. 44 Hoyoſcyami oleum ad quid utile 428. 10
Hyoſcyamo cõtraria 406. 22 414. 23 Moſciami herbæ ueneni remedia 364. 26 e 366. 33 462. 43 465.49 &ꝙ 471.39 477. 20 473. 28 479·3 483.16 et 505·1 G 513.7 Hyoſciris herba qualis 492.34 Mpagum Salaminij inuenerunt 127.11 Hoꝰpelates lauri genus 2698.4 Hoꝰperbius Martis filius primus animal occidit 127.15 Hoypericon herba qualis 477.2.527 & 480. 17 481. 12.16 G 483. 43 484.23
Hyphear 277.40 288.22.25 Hypochæris herba 394.15 Hypociʒſthos arbor 4 43.3 Hypociſthis herba quæ 473.40
Hopociſthis herbæ medicinæ 477.24& 482.39 G 484.5
Hopicon herba qualis 493.49 Hoꝰpogeſos herba quæ 467.34 Hꝰpogloſſa herba qualis 492.47 Hoꝰ penemia oua qualia 185.26.49 Hippopheon quid 474.29 Hypophæaſton herba qualis 492. 39 Hippace ſimem ſitimq; ſedat 216.15
Hlippacem quid uocent 510.29 G517.30 Hipparchus Antonij ſeruus 632.37 Hipparchus de eclipſibus 6.1 Hipparchi laus& de anima opinio 11,19
1 NDOIö1'8
Hippeus cometis genus 10.32 Hippiades ſculptura 636.16 Hippice herba quæ 460.37 Hippocampi piſces 635. 27 579‧3
Hip pocampi piſcis in medicinis uſus 570 31.573. 48 9 575.35
Hippocentaurus ubi et quãdo uiſus 109. 13
Hippocratis lib. de laudib. ptiſanæ 320. 26
Hippocratis medici laus ætasq; 470.,10 per totum& 524.24 Hippocrates princeps medicinæ 123. 7
Hippocrates peſtilentiam præuidit& ei ob
hoc collati honores 118.5 Hippodamantium uinum 247.24 Hip pœ cancrorum genus 160. 44 Hippoglottion lauri genus 266.4
Hippolapati herbæ natura& ex eo medicinæ 382. 12 G inde
Hippol)ti iunenis pictura 624.9
Hippomanes equarum uirus quale 144. 33 G 5153 18
Hippomarathron, id eſt ſoluectre fœnniculũ 38 4.21.23.36. 39
Hippomarathrum herba 390.37 Hipponax poeta quando 634. 10& inde Hippopæ herbæ medicinæ 406.10 Hyppophæſton herba qualis 288.20 Hyppophies herba 394.29 Hppophies herbæ medic. 406. 10 per to. Hippophoruqas herba quæ 449.48
Hopoplomon mandragoræ ſemen 466.33 Hippopotami animalis conſid. 137.33 Hip popotami quando Ro. aduecti ibid. 40 Hippopotami qualiter ſibi ſanguinem extra
hunt ibidem 44 Hippopotami ubi plurimi 509.23 Hippopotami animalis medicinæ ibid.&
Hippopotami piſces 578.35(578.4 Hippopotami pilis teguntur 155.10 Hippoſclini herba 356.39 359.42 Hippoſelini herbæ ſatio curaq; ilidem Hippoſelini herbæ medicine 372. 10
Hippuris herba et medicinæ ex eu 481.26 372 483.45
Hippurus piſcis 156. 43 G 579‧3 Hippus piſcis ibidem Hircaniæ arbores quales 219.40 Hircaniæ ficus qualis 260.23 Hircanus canis 142.31
Reliqua quære parte ſecunda Hircorum rabies mitigatur ſi eorum mulcea tur barba F16.42 Hircorum ſanguinis uis 5ů12. 5& inde Hircino ſanguine adamas frangitur 658.9 362.26 Hircorum in medicinis uſus 516. 36. 42 ey inde,& 517. 19 519.3. 11. 15 27 520.34 G 521.18.24.540. 47 Hirculus herba quæ 220. 49 Hirius Caius quis 168.26
Hirudinis, id eſt ſanguiſugæ in medicinis
uſus 575.29
P I. 1 NI1
Hirudinum generatio
C11u“ 169,2 Hirundinum auium conſideratio 175.35
& inde e 178. 41& inde Hirundincs quo hinc abeutes diſcedit 176
Hirundines cur Thebarum te⸗(36 cta non ſubeunt ibidem 37 Hirundines uictoriaru nuntiæ mittuntur in, terdum ibidem 39& inde Hirundinum uolatus qualis ibidem 47 Hirundines cæterarum alitum rapinæ non
obnoxiæ ibidem 48 Hirundinum nidi quales 178.41 Hirundines quid in ripis fluminum ibidem
48& inde Hirundines omnino indocile; 182. 24 Hirundines bis anno pariunt 184.14 Hirundinum lapilli 209.4. Hirundinum prima apparitio 234.26
Hirundina à nobis receſſus quãdo 3 40. 40 Hirundines faturam tempeſtatem præſagiunt 345. 23 Hirundines quæ loca oderunt 55.7 Hirundinum aduentus 15.23 33 4.26 Hirundines excæcatis carum pullis uiſum re ſtituunt 536.14 0 138.5 G 204. 33 Hirundines ripariæ quæ 541.12 Hirundines chelidoniam herbam inuenere 451.13 138.5 Hirundinu in medicinis uſus 531. 43& 533.38 G 535.10 G,536.146540 310 541.3.16 054423 G 546. 31. 33
Hirundinum genus alterum 178. 45 HNirundo piſcis 579.3 0 169.12 Hyſginum quid 617. 20
Hꝰyſſopites uinum quõ confſicitur 250*27 Hſſopi herbæ conſideratio& ex eo medicine 471. 23 G 472. 2. 11. 25 G 473.3 G 47. 4. 25 G 475. 17 G 479. 38 G 480. 43 G 485. 4 U 482.33 G 484.5.27 Hiſpana uua qualis 244.29 G 247·9 Hiſpania quando primnum piſtatia habuit
262.3 Hiſpani glandibus in ſecundis meuſis ueſcum tur 268. 15
Hiſpania uaſtas iuniperos habet 284,18 Hiſpania Dianæ templum uetuſtißimum ha
bet 285. 4 Hiſpaniæ olea maxima 297.54 Hiſpaniæ panis qualiter fiat 319.47
Hiſpania ftraciſima 3 22. 7& 671.37
Hiſpania aſtrologiæ inobſeruatrix 332.35
Hiſpania quot dicrum nauigatione à Roma 346. 3
Hiſpaniæ linum optinum 346.31 Hiſpaniæ gemmæ 664.35 G 569.16 Hiſpani herbarum repertores 460. 41 & inde Reliqua quære parte ſecunda Hiſtaſpis Darij pater 96.9 126.41
Hiſtoriæ repertor primus 88 1“ Hiſtricis

PE111141414A4“
Fiſtricis ahHimalis conſideratio 140. 41
per totum Hiſtricis in medicinis uſus 549.41 Hiſtrionum luxus& eoru diuitic 163.,21 eæ inde,& 183.3 4 per totum
Holcus herba qualis 492.32 Molochryſi herbæ medicina 399.28 Holochroſi herbæ flos 390. 7 Holoſchœnos iunci genis 396. 2 4.25 Holoſchœni herbæ medicinæ 397.6 Holoſphꝰraton quid 587.36 Holoſteon herba qualis 492.35 Holothurij piſees 166.36 Homeromaſtix quis prologo 1.107 Homerus quid de ſole 2.20
Homerus quatuor tantum uentos poſuit 142 488
Homerus, quam diu ante Plynium 112.45
Homeri ilias in nuce contenta 114.7
Homero nemo felicior extitit 116. 16. 21
Homeri libri ubi ab Alexandro ſeruati ibid. 18& inde
Homerus qd de maronæo uino 245. 27.30
Homerus quæ uina celebret 274.16
Homerus de militaribus coronis quid
267. 39 Homerus in geniorum fons,& quid de armis Achillis 292.25 Homerus quos flores laudet 388. 47 Homeri laus 453.43 2 116.16.21 Homerus de auro e annulis 580. 23 ꝙ758141 Homeri necromantiæ pictura 625. 37 Homeri magica 538.17
Homerus unde& ex quibus parentibus 539.32
Homerus calidorum fontium non meminit 557.49
Hominis conſideratio, libro 7 per totum
Hominum partium medicinæ 498.8 &x inde
Hominu ſanguinem quidam bibunt ibid.9
Hominum carnibus ueſcentes 102.25& 106.32 G 409. 11& inde
Hominis noxij dens ad quid 498.23
Hominis fel ad quid ibidem 25
Homine nihil miſcrius, nilq́; ſuperbius 3. 18 &x prologo libri 7 per totum& cap. 50 libri ̊ per totum
Homini quid data optim 3. 25 22.37
Homo quibus uenenum eſt 566.5 Homo non ſemper fulmine extinguitur, cætera illico 18.6
Hominis cauſa natura cuncta genuit 105. 38 0 363.11 403.18
NHomo tantum cunctorum animalium uinum bibit*52.43
Hominis miſeria 105. 41& inde 110.2 per totu, ct 122. 26 per toti, et 455.11
Homo cunctis rebus miſerior ibidem
Homo ad lachrymas natus prologo libri 7 per totum
“ omini non ineſſe riſum ante quadrageſiP A R
mum diem 105.46
Homini non naſci, aut cito mori, optimum
106. 8
Homini plurima ex homine ſunt mala ibi. 15
Hominum mores tot, quot hominum ccœtus ibidem 13
Hominum in membris inter ſe differentiæ ibidem 27
Homo ubi imolatur ibidem 35 636.40 &. 539. 1
Hominu mirabiles figuræ ritusq; 106.32 ex inde per totum caput
Homines ſolueſtres ubi 108.7 149.29
Hominum capita ubi pro poculis 106. 47
Homines ſtatim cani ibidem 48
Homines nocte cernentes ibidem 49
Homines quos ſerpentes fugiunt 107.2
E inde
Homines utriuſq; ſexus ubi 107. 15& inde & 109.7 b
Hominem habere quicqquid mali in orbe eſt
107. 30& inde
Hominũ miræ naturæ 106. 32 ptotu cap.
Homines canina capita habentes 107.47
Homines monſtroſi plurimi 106. 29 per totum caput
Homines ubi maximi 107. 41 108.9 26. 41 112.43& inde
Homines nullo utentes cibo 103.13
Homines longiſsimæ uitæ ubi ibidem 23.27 35 121. 8& inde per totum
106. 42 ◻
Homines uitæ breuiſsimæ ubi 108. 37 Homines cum feris coeuntes ibidem 36 Homines ſenuftri ibidem Homines caudam habentes ibidem 37 Homines ubi uelociſsimi ibidem 38. 41 Homines bipalmes ibidem
Homines momento euaneſcentes ubi ibi. 46 Homo toto gignitur anno& incerto ſpacio 109.28 Homo quot menſibus geſtetur in utero ibid. per totum caput
Hominis conceptus miſerabilis 110.2 per totum caput Homo ritu naturæ capite gignitur, pedibus
effertur ibidem 20 Homines cur inter ſe minus ſimiles cæteris animantihbus ibidem 48 Homini generando materia 112.13 Homini quando dimidia menſura ineſt, ibidem 40. 41 Homines in dies minores fieri ibidem 42 Homines miræ magnitudinis ibidem 43 ey inde,&& 101. 49. Vide ſupra Homines ubi maximi Homines miræ paruitatis 113. 3& inde Hominis menſuratio quomodo ibidem 13 Hominum à natura munera incerta 122.31 Hominis ſalutis ſecuritatisq; ſigna nulla 123. 8
Hominum plurium repentinæ mortes 124 3 per totum caput 1
Hominis uitæ dicta ſecundum Ariſtotelem 215. 20 per totum
Hominis audacia 224. 42. 44 Homini diuerſi affectus 241.21 Hominis uentri nata onmia 263.39
Homines primi glandibus neſcebantur 266. 46
Homines ubi miſerrimi 267. 6
Hominem ſeruare ſumma laus 368. 11
Hominem ſeruare lucri cauſa, nefis eſt ibidem 12
Hominum natura nouitatis, ac peregrinatio nis auida 295.16
Hominum malicia 314,2& inde
Homines pedes equinos habentes 61.8
Homines auribus corpora tota integentes ibidem 10
Hominum uita floribus Cõparatur 285.32
Hominibus nil intentatum 390.48
Hominis urina apes medentur 382. 26
Homines facies ſuas tingentes formæ gratia 403. 25 per totum
Hominis cauſa cuncta excogitata 405.9
Homines à ritu humano degeneres 69,13 & inde 106. 32 per totum
Homines miræ figuræ 69. 25 per totum&
libro 7 capite i& 2 per totum
Hominum aſperi cultus ubi 3z.30
Homines toto, præter capita, hirti corpore 93. 44
Hominũ effigies miræ 101. 31 per totum e 69. 12& libro 7 cap. 1& 2 per totã
Homines bibunt nõ ſitientes tamen 423.23
Hominum luxus redargutio 414. 44 Homo cibo maxime perit 472.20 Hominis excrementi medicinæ 485. 18
Hominum effigies cur ante exprimebantur 797. 15
Hominis cauſa quæ natura genuit 633. 8 &ʒ inde 1
Hominem Pœni ſacrificabant 636.40
Hominis morſus inter aſperrimos 501.35
Homines ut equi apparcant 17
Hominem immolari quando uctit 538. 49
Hominis ſanguine quæ animalia naſcuntur
482. 5
Homines in lupos uerti 136. 11
Homini ante oĩa canes fideliſsimi 142.,21
Homo inter bipeda ſolus, animal gignit. 186. 20 3
Homini tantu primi coitus pœnitentia ibid.
Hominis origo à pœnitentia incipit, ibidem ̊105.46& inde
Hominis concubitus tempore omni 119.28 &. 186. 22
Hominum in uenereis diuerticula 186,26
Hominis affectuum indicia 303. 4 7& inde
Hominis oculorum differentia ibidem 33 x inde
Hominis lingud qualis
5 206.15 fmomo

I NDIGI8
Homo cur ultra centeſimũ annum non uiuat 297.19 8 8
Homo Öin longitudinem ad annos uſq; ter ſeptenos 210.12
Hominis membrorum à cæteris differentiæ 212,31 per totum
Homo terreſtrium ſolus bipes ibidem
Hominis partibus quibuſdam religionem in/ eſſe 213.13 G inde
Homo marinus ubi& quando uiſus 152.9
Hominis ſanguinem gladiatores bibunt 408.·9& inde
Hominem haſta uulnerans ad quid gor. 5
Nomini uita longiſeima 121. 8 per totum
eEx ibidem 46 per totum
4¹⁸8 8&
Hominum morſus remedia
433. 15 512. 45. Homines biſces 578.31 Homines marini 152˙9 Humana Vvide infra 1 Honor deus apud ueteres 2.25
Honoris dei ædes Romana à quo picka 624. 36
Honor præmium dignum uirtutis, non aurum 258.11
Hoplitides pu giles 620. 6
Hora diei, quo nubilo etiam tempore digno
ſci poteſt 325.22 Horæ æquinoctiales quæ 333. 6 Horarum uarietus ibidem Horolo gij inuentio, uſus, q c. 24.4 G
127,,28 per totum G Horologij uſus quando Rome 127.29
Horatius cocles ſublicio hoſtes arcuit 597
45 22 642. 42 Horatij coclitis ſtatua 59 7. 45 ct 5 98.30
Horatij ter gemini 109.2 Horatij Flacci de ouis ſententiu 194.5 Horconia uua quæ 243.49
Hordearia pruna cur dicta 257.44 Hordeaccus Hans ex quo fermento confici/ tur 322.43
Hor dei besſeha ratio 322.18 Hordeum tantum& milium Aethiopes habent ibidem 29 Hordeum frugum molliſsimum 320.42 Horqdei ſtramentum optimum ibidem 44
Hordeum minime calamitoſum ibidem Hordeum bis anno naſcitur ibidem 46 Hordeum quæ herba necat 329,11
Hordeum ubi ſerendum 328. 4 G 329.39 Hordei quantũ ſcri debet uno iugero 231. 7 Hordeum quando ſerendum ibidem 25 Hordeum optimum& ex eo medicinæ 416 22& inde Hordeum quot diebus naſcitur 318.19.20 Horqdei ſpica qualis ibidem 25 Hordei genicula octo ibidem 39 Horqdei uſus in cibis apud quos 320.15.27
Horqdei differentiæ ibidem 40 Hordei palcarum medicinæ 415. 15 Nordei farinæ remedia ibidem 19
Hordei Murinũ et ex eo medicinæ 416.29 Horæum mellis genus 194.2 Hormeſion gemma 668.19 Horminodes gemma cur dicta ibidem 13 Horminum frumẽti genus quando ſerendum 318. 12 Horminum triticum quale Horminij herbæ medicinæ Horologium. Quære Hora Horrca qualia eſſe debent 339.48& inde Horrores frigidos tollentia 373.43 Horoſcopa uaſa quæ& ad quid 23. 18 Hortenſius Quintus dictator legem in Ae/ ſculeto ad plebem tulit 270. 17 Hortenſius quot cados uini hæredi reliquit
249.29
322.12 371.31
Hortenſius orator Sphingem Verris rei habuit 600, 20 Hortenſii& Ciceronis altercatio de Verris Sphinge ibidem
Hortenſius orator Argonautaru picturam
quanti emit, ac eius Tuſculanum 625. 29 Hortenſti uiuarium piſcium 168.20 Hortenſii oratoris piſcina ubñ ibidem 30 Hortenſius primus pauonem Romæ occidit
174.23 Hortenſia quæ odoratiſsima 389.11 Hortenſia quæ maxime laudentur 362. 5 Hortenſium herbarum coſi qeratio 354-·18
per totum Hortenſium floreſcendi tempus 25& inde Hortenſium fucci conſideratio 361. 41 e inde Hortenſium medicinæ libro z20 per totum Hortenſꝛum herbarum quæ cito, quæq; tarde
naſcuntur Hortenſia quibus delectentur& eorum cura
357.19 Hortenſium morbi atq́; remedia 390.47
ber totum Hortenſibus gbus translatio proſit 361.32
& deinde Hortorum conſideratio 350. 3 per totum Hortos quos ſit mirata antiquitas ibid. 4 Hortos à regibus coli ſolitos ibid. 6 Horti nobhiliſsinni ibidem 3& deinde Horti quo à fiſcinatione tutantur ibid.9 Hortos in Veneris tutela eſſe ibidem 11 Horti quando primum in urbibus ibidem Horti cur maxime quondam placebant
ibidem 42 Horti in feneſtris habebantur ibidem 47
Horti quibuſdam dedere cognomina ibidem
429& inde Hortorum ſitus& eorum cura 3751. 3 Hortis maxime apes conueniunt 392.18
Horus Aſſoriorum Rex& eius inuentum S1. 41
Hoſtes mox in fugã uertens herba 4 70. 45
Hoſtes qualiter uinci poſsint ibid. 508. 46
Hoſtiæ cornua deaurabantur 783.38
Hoſtiæ opimkI vÄhlidem
37643 per totum
P LI NIXNT
8
Hoſtilius Tullus Se.Fene ickus
17.29 &ꝙ 499‧8 Hoſtilij Tulli regis auus 267. 47 Hoſtilius Tullus latum clauu Roma tranſtulit 164.3
Hoſtilius L. Mancinus primus Carthaginẽ irrupit 615. Hoſtilius L. Mancinus qua arte conſul hchn ibidem 7
Hoſtus Hoſtilius à Romulo coronatus 267. 45
Humana carne ueſcentes homines 102 24 87.36 G 136. 22 106, z2 & 107. 28
Humana hoſtia ſacriicantes 106. 35 G 636. 40
Humano ſanguine quidam medicinamtemberant 469.49
Humanæ miſcriæ exempla 1 38.35 per totu e 111. 47 per totum& 118. 40 per totum& 120. 2 4 per totũ& 122. 26 per totum& 124.3 ber totum
Humanæ miſeriæ conſideratio prologo li⸗bri 7 per totum& pag. 110. 2 per totii
Humanum ſermonem feræ quædam aſsimu⸗lant 138. 46 00. 139.3
Humani corporis magnitudinis cõſideratio 112.40& inde
Humanitatis exemplum 139.38 G 142. 22 per totum Humatus quis intelligitur 124.46
Humerorum remedia 382.4 G 477.259 Humor& ſuccus arborum ſanguis eſt
282. 45
Humorum arborum conſideratio ibidem per totum Humorum malorum medicinæ 363.9
Humor ſtellarum alimentũ eſt 3.36& 5.5
1 R uiolæ ſpecies 388.17 399.47 II ne ſcriendo erret 507.21 Laculum ſerpens 136.36 laculum cum amento à quo repertum 116. 17 Iades ſtatuarius 600.39
Ianiculus mons, in quem plebs Romana ſeceſsit irata 270. 18
Lanthina ueſtis unde 388.17 389. 45
Ianus in pacis belliq; argumentum colitur 599.4
Ianus anni deus ibidem 7
Iani gemini ſtatua in foro Boario ibid.
Iani ſtatua ita figurata ut in digitis trecentorum quinquaginta quinq; dierum nota
eſſet ibidem õ Iani ſimulachrum 635.33 Iaſione herba 411.18 Iaſtone unum plium habet 395·-42
laſon primus longa naue nauigauit 127.1 8
Iaſcnis canis mirus erga dominum 142.32
Laſo Aeſculapij flia 526.16
8 8 Iaſpidis

Iappidts gemme co ſid. 663. 27& ine
Iaſpidum genera ibidem 4*&inde Iaſpides miræ magnitudinis ibidem 46 Iaſponix gemma ibidem 44 Iatraleptice medicina 524.29 Iberis herba. Quære Hiberis Ibices caprarum genus 149.31 Ibis auis qualis 173.15 G177.15 Ibi auis cloſterem reperit 137. 48
ibidem 177.15
Ibis ſibi roſtro uentrem purgat
Ibis contra ſerpentes inuocatur per totum
rbili cineres in medicinis 551.25 et 54.25
Ibis ubi nigra candidaq; 178.19
Icades feriæ quæ 613.17
Ichneumonis ſerpentis conſideratio& ecius cum aſpide pugna 136. 47 per totum & 187.8
Ichneumon crocodilum perimit
Ichncumonis morſus remedia 530.38
chneumon cui inimicus
Reliqua quære parte ſecunda Ichthiophagi ex piſcib. ole faciut 256. 37 Ichthyocolla piſcis qualis 571.48. 573.7
137. 13 665. 29
189.39
Ichthyocolla à quo reperta 126.5 Icones quid 9 7.18 Icteri auis medicinæ 546.47 Icterias gemma 668.29 Ictericorum remedia 379.40 Ictides Græce, Latine muſtele 529. 45 Ida Troadis mons Larice abundat 271. 5
Ida Troadis mons qualem habet fraxinum
272. 15 Ida Cretæ cupreſsis abundat 279.34 Idaa ficus qualis 260.20 Idæa lauru 266. 4. 7 434.14 Idæa herba qualis 492.49 Idæi dactli gemmæ 698.28
Iecoris animalis conſid. 207. 40& inde
Lecur deeſſe in extis immolanti letale ſigna ibidem A1& inde
lecur quibus non ſit 208.6
Iecur uetuſtatis maxime patiens ibidem 21
Tecur caprinum quibus proſit 148.28 Iecur ranæ geminum 559.45 Vide locincra
leiuni ſaliuaad qd 501. 12 et inde per totu Ignis qxi aqua accenditur, extinguitur terra 30.39.27 2 31. 13 Ignis elementi ſitus Ignis ſtellarum materia ibidem Igni cum quibuu magna cognatio 30.33 Ignis miracula ibidem 2 6 per totum Ignis fœccunditas ingensq́; incrementu 31. 6 per totum Ignis optime ſeruatur ſerulis 239.30 Igne ambulantes Hirpiæ, non aduruntur 197. 32 Ignis ſine ſapore, odore ſuccoq 264.5 Igne quæ ligna non exurantur 273,9& 29‧5
2.2 30.26
1
F11118“”“ Ignis ex gbus excutiatur lignis 285.13.14 Ignes in terra apparentes quid ſignificent
344.48
Ignis præſagia 345& inde Igne quod linum non comburitur 347.21 Ignis ubi primũ repertus 5 7. 21& 126. 7 Igne factæ maculæ quo tollantur 371.17 Ignis actiuitas quanta— 101.33 Ignis quibuſdam ignotus diu ibidem 38 Ignem è longinquo concipientia 449.34 Ignis ſacri morbi genera plura 480. 25 Ignis quo maxime reſtin guitur· 588.47 Ignis miracula, medicinæ, prodigia 652.8
ber totum Ignis actiuitas atq; Nis ibidem& inde Igunem rapaciſsime atrahentiu 657. 21 Igne quæ non calefiant 670.19 Ignem quod animal extinguat 531.24
Ignis leonibis terrorem affert 133.26 Igne ætites lapis nihil deperdit 171.16 Ignem ſalamandra tactu extinguit 188.6 Igne quædam animalia uiuunt 201.36 Ignem quis primusẽ ſilice excuſsit 126.7 Ignem aſſeruare inferula Prometheus reperit ibidem Ignis ſacri plura genera 480.25 Ignis ſacri morbi remediau 363. 42 q& 365.30 367.5.25 G 368.2. 21 et 374.·14 C 379.26 G 380.23 ct 381 11.45 397.3347 398.18. 43 & 402.13 G 406.49 407.19. 20 416. 18 417.26 420.5 & 425.38 G 426.6.22 427.20 &ꝙ 434. 32 439. 23 443. 30 ̃ 444·400ꝙ 445.23 446.33 450.40 480.22.35 490. 2 493.16 494.-39 G 504.34 505.37 G 520.34 G 527.49 ect 528.8 G 562. 1002 569.9 G 576. 15 G 590.13 610.9 616.23 Igniſpicia diuinatto à quo reperta 126.28 Ignordtiæ pudore, mentiri nõ piget 65.37 Ignorans ſe, nihil ſcire poteſt 1.23 Ilei morbi, id eſt gracilioris inteſtini remedia 374 ·6 G 375˙3 543. 28 Heos pellentia 574.31 Ile quid 208. 48 Ile uentriculus in uentre 208.39 Hlignæ glandis figura 268.18
lligna glans ſuem anguſtam facit 269.11
Ilibus utilia 365.,5 479. 19 & 489.17— Ilex arbor, glandem fert 268.32.36 Ilioſis quid dandum 164.29 Ilium conſideratio 209218 Hex pro ſubere quibus 255 Hiicis genera duo 268.34 Hliici folia non decidunt 292,. Hicis folia aculeata 274. 47 Hiici pediculus breuis 275.2 Hex non floret. 275.24 Llex quo tempore ſemen ſrat 276. 25
Uex Rome letuſtiſsima& qualis 285. 35
Ilex ingens Romæ 288.12 Iiicis cocci medicinæ 43⁶. 7& inde Uignea corona 267.49
lli regis tumulus& quercus in co 387. 43 Ilium quando Troia uocari cæpta ibidem Uium quando captum vide Troia Ilias Homeri in nuce conteta 114.7 Ilecebra herba qualis 367.43 Illuſiones ſpecierum inducentiu 449.27 per totum 1 Iluſtrium uirorum libros qui ſcripſerint 613.42 b Imaginum honor apud ueteres per totum— 1 Imaxgines in funeribus comitabãtur ibid. 21 Imaxgines illuſtrium uirorum in bibliothecis ponebantur ibidem 3 ¼ imagines quibus ponebantur& quare ibid. Imagines quæ præter ſpecula reddit 6 ⁶8⁸. 8
613. 9
Imagines animorum nullæ 613.18
Imagines ex qua materia ibidem 34
Imantopodes loripedes 69.2L Imber Vide Hymber
Immuſulus auis qualis 171. 2 per totum
Impares numeri uehementiores 499.48
Impendia quæ 584.8
Imperatores Romani post uictorià laurum in Iouis gremio ponebât 266. 12 et inde Imperatorum förtium apud ueteres dona 314.39— Imperatorum manibus agri colebantur 315.39 imperatorum faſces lauro decorabantur 266. 12— Imperatores graminea corona donati 404% 12 per totum Imperatoribus artium una imperat 4 35. 38 Imperia atcepta q multos aflixere 119.2 Imperitiæ cœleſtem diuinitatem miſceri ſpes ardua b 331. 42 Impetiginis morbi remedia 369. 16& 375*6& 418.13 G 419.4 420 3 G 431. 28 493.29 Impetrandi quæ uolueris ratio 463. 2 Impetrare hominum fauorem qua arte poſſumus 368.37 Impetris regis ſenccttz 121.17 Impia herba qualis& cur ſic dicta 4 51.11 Impreſſores quo atramento utantur 617. 4 E inde Incantamenta an aliquid ualeant 498.;3 271 Incantamenta uim habere ibidem per totum Incantamentis qui& in quibus uſi ſunt ibid.
Incantationes impedientia 471.31 Incantationes tollendi ars 370.49 Incantationes quibus tolluntur 464.38 46 G 471.31 504. 25
Incantatorum pœna 499.23
Incendia quo facilius extrahuntur 52331
Incendiaria auis qualis 1227 pber totum
F 2 inceh

1NDSOIGvgELS8
Incendio nolato inter epulas qà fit 500. 11
Incendiorum deprecatio 499.34 Incendijs contraria 531.24 Incendia puniunt luxum 643.30 Incontinentiæ exemplui 186. 22& inde
Incubantiũ uitia& eorũ remedia 18 4.35 Incus à quo reperta 125:38(& inde Incudibus adamas deprehenditur 65 7. 47 India terrarum omnium maxime gemmiftra 671.15 India miraculis ſcatet 107. 37& inde Indiæ omniafere magna ibidem& inde Indieæ animalia arboresq́; maximæ ibidem Indiæ arbores quales 218.12.27 G, 39 ibidem per totum& 107. 38& inde Indiæ lintea nobiliſsima 220.20 Indiæ odoramenta ibidem 28 India non habet æſtiuos hymbres 301.29 India an hederam nutriat 279.43 Indiæ milium in Italiam aduectum 318.35 Indiæ arundo qualis 443.23 107. 40 Indiæ adamas 657.42(& 281.10 India quomodo elephantes cabit 130.24 41 131.24. Indiæ miræ magnitudinis ſerpẽtes 131. 46 Indiæ mira animalia 135. 22 per totum Indiæ gemmæ 661.12. 21 et 662, 4.9.18 &ꝙ 66z3. 3. 19. 26 0 664. 6. 11.30. 41.48 665.5.6.41 666.22. 25 G 667. 4 G 668. 28.32. 34 G 669.15. 48
Indi quo utantur uino 250.2 Indi ex caſtaneis oleum faciunt 256.35 Indos ſuæ arbores ueſtiunt 220.20 Indorum calami haſtarum uice 281.11
Indorum regum potentia 89‧9 per totum er 37 ibidem per totum Reliqua quære parte ſecunda Indici boues quales 13 5.2 4.30.39 ct 145 41& ·inde
Indica ficus ſpinaq; 218.27. 28 Indica gemma qualis 668.32 Indici apri quales 149.23
Indici maris beluæ quales 151. 30 per totũ Indicæ teſtudines maximæ 154.34 Indici oceani margaritarum copia 161.37 Indicũ coloris genus 615. 48 et 617. 7. 10 Induciæ à quo repertæ 126.26 Inedia homini ante diẽ ſeptimi letalis nõ eſt Inerticula uua 243.33(216,23 Infans reuerſus in uterum aliquàdo 109.15 Infantes quod tempus infeſtet ibidem 47 Infantes quando unguibus carent ibid. 48 Infan. ferarũ lacte nutriti aliquãdo 134.23 Infantium ulcera in capite quomodo ſanentur 374.45 Infantium ægrotantium remedia 376.2 Infantibus comitialẽ patientibus utilia 378.
32 G 523.5.
Infantium cuſtos quis deus creditus 501. 32 Infantium faſcinatio ibidem 31 Infantiũ ulcerũ remediũ 234.26,631.30
eeeeeeel—
— qqqẽqg a
Infantium auribus utiliſsimum 372. 28
Infantes coloſtrati 509.,38
Infantibus quæ proſint ad dentitionem& gingiuas& oris ulcera 523,1 0 550 44& inde
Infantium morbi remedia 380. 20 39 47 409.5.38 415.19 418 43 G 426.23 G 440. 17 492. 25& 504. 11& inde,& 33 ibidem, ect 523. 1& inde, 528. 50 550. 42 &y inde plura,& 587.44 G 657.18 & 663. 24
Infantibus urinam mouentia 384.16 Infantium lichenas ſanantia 445-4 Infantes impauidos quid faciat 523.2.5
Infantibus contra lippitudines remedium 527. 48
Infantes ſi lacte concreto uexentur 550. 42
Infantium pericula prohibẽs lapis 663. 24
Infantibus ſaliuam facientia 667.44
Infelicia ligna quæ 238.38
Inferos non eſſe ſecundum quoſdam 20.4
Inferos tantum colentes homines 69. 18 Inferi quibus euocantur ad nos 607.33 Infirmitas omnis cœlo accidit 277.35 Infirmitas apud quos nulla 60. 21 Infixa corpori extrahentia 413.49
̊ 445·45 G 451¼19 G 481.6 482.23.26 0 578.19
Inflammationis corporum remedia 372.32 398.8.38.40 401. 11.27. 49 & 415. 26 418. 28 419.44 & 425.28.49 G 425. 35 G 437. 21 431.33 G 437.12 G 439.27 & 440. 21 0 451.37 45830 & 461.12 465. 40 474.30 & 481.3 G 486. 40 G. 489. 41 G 455. 2 G 511.25 519. 28 G 533. 49
Inflationis corporum remedia 365. 35&◻.
397.41 370.13 0372.33 373 40&ꝙ 375.33. 44 G 376. 20. 34 ̃ 381.44 397.13 G 400. 18& 405.25.408.34 G411.9 ct 489.8 & 496. 11 G 507.34 G 557.49 2.574.11. 31 Inflationes corporibus facientia 36 7. 12& 413.12. 18 G 414. 35 G 417. 43 & 418. 11 G 429. 15 G 440.34 2ꝙ 445.25 446.26 479.18 Ingenium ultra artem eſſe 620.21 Ingeniorum laudes 116.21 Ingenium humanum neſcit modum 471.7 Ingenium humani omnia exquirit 250. 49 Ingenui pudoris eſt fateri per quos profece/ ris prologo 81 Inguinariæ herbæ medicinæ 477.34 Inguinis morbi remedia 414. 42 477 33.35 G 487.43. 45 G 489.18 e& 497.7 et 501. 44 ct 502.22 0 599 6& 545.4 368.11 266.27 Ingratitudinis exemplum
185. 160 A.
P L INIAN1
198.23.27. 46 117.,30 per totum
Inimicæ res interſe 131.8.23 135,2 16 136. 5 G 47 ibidem per totum ꝙ142. 18 G 152. 20 per totum,& 156.27 169. 44A per totu, G& 171. 38 172.22 180.18 G& 189.34 & inde,& 272. 22 279. 47& 280. 19 E inde,& 435. 13& inde per totum,& 505. 35 G 508. 33 G 523.27 per totum, G& 532.43 567 37& inde
Inimici qua ratioe pœxna affici poſrĩt 66.
Inimicitiam iumentorum tollentia 459. 36 en inde, 508. 7
Inimicorum odium quo concilictur 509.7
Inoculationem quæ arbores non recipiunt 300 per totum
Inoculatio omnium fertiliſsima ibidem 20
Inoculatio arborum ſeminumq́; quomodo re perta 298.20
mopia inopes ſæpe cogit 256.37
Inſaniam inducentia 372. 23 G 402. 23 39) 456.11 G 553. 47
Inſania quomõ tollitur 375.10& 381.43 ꝙ 400.14 444·13 0 457.47 2ꝙ 458.28 G 480.5 504.49 G C 553,16 371. 16
Inſania liquando uti optimum eſt 316.3z2
Inſanientium remedia 371.16 Inſatiabilia quæ ſint animalia 209.1 Inſcitia quæ maaime pudenda 297.37
Inſectorum animalium conſideratio libro in per totum
Inſectorum animalium differentiæ 190,37 per totum
Inſecta unde dicta ihidem 39
Inſectorum ſubtilitas ibidem 54 per totum
Inſccta an ſpirent habeantq; ſanguinem 191
10 per totum
Inſectorum corpus quale ibid. 2 7 per totum
Inſectorum aculeorum conſideratio 194 43& inde.
Inſecta oĩa oleo exanimatur1 9 6.33. 216.2
Inſectorum pennara conſideratio 199.25
Inſectorum pedes quales ibidem 47 Inſectorum diuerſitus 201. 2 per totum Inſectorum oculi quales 204.33
Inſectorũ pedum diuerſitas 21 42 per totu Inſitionis conſid. inuentio, q&c. 298.24 Inſitionis ratio duplex ibidem 28 Inſitionis obſeruationes ibidem 33& inde Inſitionis tempus 299.19& inde Inſitorum conſiderqatio 259.15 Inſitoru quæ arbores capaciſsimæ 300.17 Inſolatio quid 1 393.42 Inſonmia quibus tollantur 369.10 378 100 477.46 G 458.9 Inſonmia non uidentes homines 69.15 Intentio in omni actione expetitur 500.5 Ihtentatum homini nibil in uita 250.49 Interaneor animalium remedia 407,38 Interancorum morbi remedig 371⁴4 4²⁷

42²5. 37 448. 270 476. 6& 479.10 G 488. 210 543. 49 G 544.33 551·2 C 575‧2
Interlucatio arborum qualiter 312.36
Interlunio ſata non læduntur uermibus 327.25 Interlunium quid 283.36 0 342.2
Interlunio quid agendum 341. 43
Interrogata omnia quomodo ſciri poſſunt 759.42²
Intertrigo, id eſt, membrorum inter ſefricatio, quomodo tollitur 395. 41 435. 16 438.4 440.2 441.24 2ꝙ 442.19 477.31
Interualla plantarum arborumq́; qualia eſſe debent 29 7. 11 per totum
Inteſtinorum animalia quomodo pelluntur 364.32 373 ·8 406. 34
Inteſtinorum remedia 363.3 0& 370. 47 361.24 375.18.45 Et 378.26 38& 380. 47 381. 47 384.4 415. 26 428. 25 G 429. 42 & 43 4- 13 G 481.37 510. 12& 518. 2. 7
Inteſtinorum ulcera ſanantia 364. 30
Inteſtinorum torminibus remedia 378.21
Intubi herbæ conſideratio 357.12& inde 368. 29& inde
Intubi herbæ medicine 368.29& inde
Intubum erraticum, id eſt, ambugia ibid. 31
Inuentio rerum dijs tribuitur 484.39.48
Inuentionis cauſa amor 385.46
Inuentores rerum dij habiti ſunt 452. 44
Inuentores uariar rerum 125.17 per totũ
Inuidiæ redargutio 452 ‧39& inde,& 454.20
Inuidia citra iudicium eſſe debet 116.17
Inuidiæ exemplum 139. 18& inde,& 42 ibidem,& I141.35 142.5 545. 20 657. 27 G 667. 25
Inulæ herbæ conſideratio, uſus,&c. 353.36 & inde,& 365. 33
Inulæ herbæ medicinaæ 365.33& inde
ILochabela Iudæus magus 538.44
Locineris conſid. 207. 40& inde copioſe
Iocinora ubi bina leporibus ibidem 48
Vide iecur
Locinoris morbi remedia 363. 15 C364. 28 368.30.34 373. 43 374 45 G 376. 7.,32.44 379·49 G 383.31. 45 384428et 398.2 4.33 39 G 399. 30 405. 26. 42 G 408.9.2 4. 34 G 409. 35 G 411. 14.24 415. 21 417. 45 G&◻ 418. 10 0 420. 21 0 422. 18 B 428.,32 G 429.3 430.38 G 432 48 G 433.2. 42 G 434·3 g 437. 40. 45& 438.5·13 438.44.49 &ꝙ442.28 G& 443.25 444. 21 452,11 G 468. 25 472. 26. 28.30.31.32. 40. 49 481. 48& 489.·8 G 490.2 G 515.34 G542
11164“ 24& 573. 29. 45 G 574. 12 G 612.7 647. 15
Io ubi in uaccam mutata 287.44
Io ad quam quercum ab Argo ligata ibidem
lo pictura 625,39 Iollas medicus 378·14& 379.13 Ion ſcriptor 340.45 Ion ſtatuarius 600.36 Ion gemma 668.34
Ionum literis uti coſpirarit omnes 127. 17
Iouetanum genus plumbi 611,11
Iouis. Quvære lupiter
Iphiclus Herculis frater 110.32.
Iphicratis leænæ ſimulachrum 602. 34
Iphigeniæ ad aras ſtantis pictura 62 0.15 626.9
Iphis pictor 626.35 Iracundiæ cauſa 210.32 Iracundias hominum domat androdamas la
pis 666.12 Iram cuiq; ineſſc,& quando ad iracundiam
proniores 414.17& inde Irene pictrix 627.14 Irinum optimum ubi 389.30 Irio quando ſerenda 318.12 Irionis folia qualia 319.2 Irionis frugis medicinæ 418.39 Irionis tritici natura 322.11 lris pictura imperſeccta 667.3 Iris gemma 665. 20& inde Iris oleum 256.42 Iris herba odoratiſsima 389. 19& inde Iris ubi optima ibidem 24& inde Iris genera duo ibidem 23& inde Iris cur dicta ibidem 45
Iris herba quæ optima& ex ea medicinæ 398. 45
Irium unguentum quibus gratum 229. 12 & 258. 42 322. 11
Irtiola uua ubi peculiaris 544.10
Iatis lactucæ genus& ex ea medicinæ 367. 22
Iſchæmon herba qualis 460,38 ct 481.22
Iſchias herba quæ 4⁰04.11
Iſchiadicis utilia 42 4. 19 427. 29& 437. 14. 30 G 440. 1.37 441 33.34 G444-9 447.36. 458 29 G 468. 25 573-14 G 477. 23. 26 481. 38 487. 25. 488 1.33 G 493.13 G 496.34 497 4. 6 G 499.39 595.18 G 508 20& 516.48 G 710. 16 543.9 &ꝙ 552.15 G 557.47 0. 573-48
Iſia frumẽti genus ſecundũ quoſdã 321. 49
Iſiaci ſacerdotes quid in ſacris 489.23 Iſidis ſydus quod 4.20
Iſidis ſimulachrũ quãdo ſublat Romæ 261
Iſidis plocamon 24 0. 42(14 Iſidomos quid 649. 22 Iſigonus ſtatuarius 603.36 Iſmenias muſicus 653.9 Vocynamum arbopabx 225. 35
ludaæi in uitam ſuam ſauiunt
Iſocrates uiginti talentis una orationem uen
didit 116.3½ iſoetes herba 467. 37 Iſopyron herba qualis 493.3 Iſthmiaca corona ex pino 257.2 4 Iſtriæ oleum optimum 254.37
Reliqua quære parte ſecunda Italiæ quæ pars fulminibus obnoxia 18.17 Italiæ gentes diu uiucre 122. 1& Iinde Italiæ laus, temperantia, rerum copia,&c. 671. 27& inde Italia quæ non gignat 29.18 Italia ſteriles palmas habet 231.6. 279.4
Italia peculiaris arborum parens 241.8 Italiæ principatus in uitibus ibid. 3italia quas uites amat 243.39 Italiæ quæ uua placeat 244.19 Italiæ generoſa uina quæ 248.32 Italia quomodo uina condit 251.23
Italia quando primũ oleum habuit 254.5 Italiæ oleum optimum ibidem 33 Italiæ locis piperis arbor uiuit 279.9 Italiæ calamus ſagittis aptiſtimus 281. 7 Italiæ ſitus optimus 292. 21 Italiæ terram quidam iam laſſam eſſe dixerunt ibidem 39 Italia infeſtata ſæpe locuſtis 200. 20 Italia à quo fimi uſum accepit 293. 40
Italiæ ratio in diſtributione temporis quo ſe rendæ arbores ſint 301. 40 Italiæ cultores deni in centena iugera uinca rum
1—. 309.3 Italiam latifundia perdidere 317. 2 Italiæ triticum optimum 319.24.32
Italia ex quibus prouincijs triticum recipit
ibidem 3 6 Italiæ pinſendi modus 322.16 Italiæ arandi cõſuetudo 328.31 ½28.29 Italia luauria Aſiæ corrupta eſt 593. 48 Italia quando primũ elephantes uidit 129
3 4 ber totum
Reliqua quære parte ſecunda
Itali à pelaſgis literas receperunt 125,31 Italicarum ſtatuarum uctuſta- 599.3.10 Ithacomelis uinum 250. 35 Ithacea arbor uinculis utilis 292.22 Iuba cui librũ ſuũ inſcripſit 221. 43.97. 4 nubæ libriad Claudiũ Cæſarem ſcripti ibid. lubæ Mauritanæ regis primi laus 66. 7 Iudaica reſina qualis 251.34 Iudæa tantum balſamum habet 226. 46
279.3 Iudæa Ro. ſeruit et tributa pendit 226. 49 Iudæa ab Alexandro magno uicta 22 7, 16 Iudæa palmis inclota 231.5 Iudæa gens contumelia numinum inſignis Iudæa fluuius qui ſabbatis omnibus ſiccatun
554.24—
Reliqua quære parte ſecunda 227. 5
538·44
ludæorum magica 1 3 Iudæorum

1 N P I gGH8
Iudæorum ſuperſtitid 561.19 Iudcæis dicatus piſcis ibidem Iudicem quis ſortiatur, n eligat, reſert plurimum. Prologo 1.31 rudicum decuriæ 582445& inde Iudicium capitis ubi primum actum 125.13 Iugerum quid 314.37
Iugera duo uni olim tantũ conceſſa ibid. 26 Iuglans et quercus inter ſe inimicæ 435. 18
Iuglandis nucis coſideratio 262. per totũ Iuglans quæ loca amet 273·23 Iuglandes aquas oderunt ibidem 31
ruglans inferiore parte fertilior 277.17 Iuglans non facile ſentit cariem aut uetuſtatem 285.30 luglandes nuces quomodo ſerantur 285.5 Iuglandis umbræ cunctis noxiæ 297. 16 Iuglãdis nuces quo ſerendæ tẽpore 301. 43 luglandis nucis oleum ad quid 427. 35 Iuglandes nuces unde dictæ,& earum natu⸗ra, ac medicinaæ 433·8 E inde luglandium nucum nocumenta plura ibid. & inde Iulia Auguſta quotidie inula ueſcebatur 353. 41
Iulia Auguſti neptis 133.4 Iulia lex theatralis 583.5 Iuliana ceraſa qualia 263.30 Iulianus Neronis curator 656.44
Tulius uindex quid erga Neronem 375.48 Iulij Imperatoris carmen de olere 358.23
Tulius Viator eques Romanus 113.31 Iulius Lupus prafectus 346.40 Iulij Rufi mors qualis 469.38 Iulius Sex. conſul 585.17 25.29 Iulius L. conſul 12.2 Tulij medici interitus 124.22 Iulus quid 277.37 lumentis ferulæ uenenum ſunt 435·23
Iumentis poma quõ portatu facilia ibid. 12
Ilumentis utilia 418.18 ITumentorũ un gulas indurantia 553.35 Iumentorum urinam mouentia 367. 13
Jumentorum morbi medicinæ 491.38 G& 493.32 G 551.35& inde Iumentorum ulcera ſanantia 410.26& 505.465 ITumentorum oculis ſalutaria 447. 31 Lumentorum in pituita& ſtranguria reme/ dia 458.5 476.47 lumenta diſcordatia quid cohibeat 459.37 IJumentorum febribus medicina 480.2 Lunci conſideratio, genera, ſatio, uſus, nomina 396.19 per totum
Lunco funes faciunt 3481 22
Luncus odoratus ubi 226.15, 21 G 396. 47 397.9
runci uſus 396& inde
Iunci copia ubi ibidem 34
ILunci medicinæ ibidem 36& inde
luncinum oleum 256. 44
Iuniperi urboris conſideratio 275,26
luniperus non ſentit cariem neq; uetuſtatem 285. 29. 47
Iuniperus quo tempore ſemenfcrat 2 76. 25
lunipero eadem uirtus quæ cedro 28 4.17
Iuniperus ubi maxima ibidem 18 Iuniperi natura, genera, medicinæ 4 40.32 luniperus montes amat 273.20 lunipero non decidunt flia 274.4 Iunipero ſpina pro folio ibidem 47 Iuniperus non floret 275.26 lunior quo quis effici poſit 378.9
Tuniora fertiliora ſed tardius fructum ferunt
Iunius Piſciculus eques Romanus 636. 42
Iunius Appius conſul 142. 38 Iunius L. quando conſul 254.11 Iunius Graccanus hiſtoricus 583.22 Iunius P. legatus perimitur 598·8 Iunij Valentis fõrtitudo 113.39 Iunius M. prætor 622.39 Iunius Sollanus conſul 26.13 Iunonis ſydus quod 4.19 lunonis ædes Romæ fulmine ita 18.5
Iunonis templũ Metaponti quale 241.43 Iunonis lucus Nuceriæ& in eo portentum
278. 42 Iunonis cella in Capitolio 599.27 Iunonis ſimulachrum 602.39 lunonis Laciniæ templum 519.22 ITunonis Laciniæ mirum 31.18 Iunonis Ardeæ templum 624.14 Iuno quo fonte perfuſa 555.37 Iuppiter hoſpitalis 636.16 Iuppiter ubi cum Europa primum concubuit 217. 35 Iouis circuli ſyderisq́; conſideratio 4.6 Iouis ſtellæ per odiacum motus 7. 34 Iouis ſtellæ color qualis 9.8 Ioui cur fulmina aſsignantur ibidem 27 Ioui quæ fulmina tributa 17.10 Iouis cognomina ibidem 30 Iouis ſimulachrum ex uite 241.41 Loui eſculus ſacra 216.49 Iouis in gremio Romani Imperatores laurũ ponunt 266 13 Touis barba arbor 273.,33 Iouis ſpelunca in Creta inſula,& circa eam mirum 276. 44 Iouis ſimulachrum Romæ ex qua materia& quando dicatum 285. 42 G 118, 28 Iouis glandes 262.32
Iouis menſa uerbenaca uerritur 462.4 5 Iouem ccœlo deuocare conabantur 499.9 Iouis ſimulacrũ minio pingitur 590.39 Iouis Statoris ædes Romæ ubi 598.33 Iouis coloſſus à Claudio imperatore dicatus 599.33 Iouis flamma flos 488.30 Iouis Olympij ſimulachrum à quo 600. 26.47 604.2 G 118.28 634 38& inde
Louii Seruatoris templum 602,43
PL. INIANI
Iouis Tonantis ædes 603. 12& 537. 48 Iouis Tonantis ſimulachrum 603. 16 Iouis ſimulachrum 604.14 63 5. 24.44 Iouis pictura 610.19. Iouis Liberum parturiẽtis pictura 62 5.29 Iouis effigies in Capitolio qualis&e à quo 628.16 Iouis ædes ex qua materia 629.40 Iouis Olompij templum Athenis 637.23 Iouis Vltoris templum, id eſt, Pantheon 643. 2 Iouis gemma 668.,32 Ioui Lcæo hilana hoſtia ſacrificãt 136.22
Iouis armiger aquila credita 18. 16& 171. 29 Ioui aquila ſacra 171.44
Iouis labradei fons& eius mirum 566. 37 luppiter eburneus 642.,31 luppiter quare caprino lacte nutritus fingi/
tur 7⁰09.41 Iuppiter Stratios, id eſt, militaris, ubi&
cur ſic dictus 287.45 Iurandi mos per res fœdiſsimas 2. 35 Iurgia concitantia 570. 5
Iuuencorum corpore exanimato, apes gigni 186. 48
juuenis fœminini generis contra quoſdam 117. 45
Iuuẽtutis deæ ædicula in Capitolio 623,31
Iuuentutis ædes 529.34
Iuuentius M. cõſul ac eius interitus 12 4. 18
Ixia herba quæ 407.32.35 K 2MOX Grace, Latinè ornamentum 3 1.44
L
Abeones unde dicti 207.5 Labeo Aterius prætorius 624. 43
Labyrinthorum conſideratio 6421. 14 ber totum
Labꝰyrinthus Aeg)ptius ibidem 15
Labyrinthi plures ubi& quales ibidem
Labyrinthus Samius d quo 603.31
Labiorum morbi remedia 436.34&
540.30 606.31 Laborinus Campaniæ campus fertiliſsimus 291.34 8 Labradei Iouis föns& ibid. mirũ 566.37
Labrus piſcis 579.22² Labrum uenereum herba qualis 458.35 Labrorum conſideratio 205.6 Labrorum ſciſſuræ remedia 515.48 Labro carentes homines 101. 35& inde Labruſcæ uua Oenanthe dicitur 228. 28
Labruſcæ uuæ conſideratio& medicinæ ex ea 421.22
Laburnum arbor, aquas odit 273,31 Lac ubi nigrum Lacte aſinino cutis pulchra redditur 212.7 Lacte quando pluit 18.20
Lactis ubertas intermiſſa reſtituitur 492 ·-8 Lactis copiã facientia 384 29 G 421339 441

441,11 0 444.31.35 448. 10 484.18 G 491. 42 G 495. 25 9 497.13 0 522. 21.577.7.22 actis abundantiã ouibus facientia 450.35
Lactis copia ex qua materia 239.45
Lactis ſapor qualis 263.49
Tactis gallinacei hauſtus prouerbium prologo 1. 88
Lac ne coaguletur 374·41
Lactis ubertatem puerperis ficientia 354. 34 369.34 522.15
Lactis mulierũ copia quomõ fiat 377. 48 &ꝙ 401.12 411. 21 0 412.1&
577,7 G 667.44 1 Lacte uiuentes homines 101. 48 G 146.1 Lac coagulantia 431.12 Lac optimum medicamentum 461.38 Lac uaccarum cur optimum ibidem 39
Lactis ficorum in medicinis uſis 430.21 Lactis materni uſus utiliſsimus, exitioſus uero poſt conceptum 509.38 Lac quod maxime nutrit ibidem 40 Lactis conſideratio 211.48& inde Lactis bonitas 212.1& inde Lac mulierum ſaluberrimum 510.26 Lactis coagulum quando uenenum 513.4 Lactis mulierum medicinæ 365. 42 504. 35& inde Lacti contraria idq́; extinguctia 414.41 e 422.19 G 457·9 490.7 Lactes quæ in homine dicantur 208.38 Lacedæmonij quo annulo utebàtur 580.35 Lacedæmonis tectorium opus 629. 42 Lacedæmonij quando imperium amiſerunt, ex quod tunc portentum uiſum 11.32
Lacertarum magnarum copia 103.26 Lacertæ deſcriptio 142.18 Lacertæ natura qualis 531.23 Lacerti ubi maximi 142.19 Lacerti uiridis gemma 669.30 Lacertis lin gua qualis 205.13 Lacertarum ætas 142.19 Lacerati Arabiæ cubitales ibidem
Lacertæ Indiæ uigintiquatuor pedum ibid.
Lacertorum color ibidem 2 0o Lacertarum oua 183.43 Lacertorum piſcium genera 579.4
Eacertã ore parere uulgo creditur 18 7. 47 Lacertis nulla memoria neq; incubant ibid. Lacertarum in medicinis uſus 534.25&◻
535·9& 536. 18& inde,& 541.25
27ꝙ 542-45 547. 17
Lachryma uitis qualis& ex ca medicinæ
) Lachrymæ miſeriæ indices 204. 2& inde Lachrymarum remedia 42²26.4 Lachromæ herbæ conſideratio 359.40 Lacydi philoſophd anſer perpetuus comes
Lacon ſtatuarius 600. 30(175.5 Laconica purpura 389.44& 617.29 Laconica arundo qualis 281.29 Laconicæ canes qualcs 185,47
P5 R S PRI M 4 Laconico agro ficus maximæ 27726 Lacta herba 225.31 Lacteus in cœlo eirculus& eius effectus 338
15& inde Lacteus circulus cur dictus ibidem Lactoris herba qualis 45⁰.35
Lactucini quidã Romani nominati& quare 351.1
Lactucæ genera tria
Lactuca ſomnum inducit 357.1
Lactuca unde dicta ibidem 2
Lactuca onmis refrigerans eæ eius in cibis uſus ibidem Lactuca ſeruatus à Muſa medico ibidem 6 8
Lactucam ueteres religionis cauſa non com/ manducabant ibidem 7
Lactuca quomodo ſeruetur in omnes menſes ibidem 8
Lactuca ſanguinem augere creditur ibid. 9
256. 42& inde
Lactuca caprina ibidem 3 6 7. 16 Lactucæ toto anno ſeruntur 357.17 Lactucæ qua arte amplæ fiant ibidem 20 Lactucæ ſatio translatioq́; ibidem Lactucæ genera& mrdicinæ 362.15
Lactucæ ſponte naſcentis deſcriptio ibidem
Lactucæ ſucci uſus ibidem 28 Lactucæ peculiares uires ibidem 39 Lacunaria à quo primum picta 625.3 Lacuturres Braſsicæ quales 258.9 Lada herba 223.37 473.41 Ladani conſideratio 223.25
Ladani herbæ medicinæ 473. 4000 476
5479-43 et 480. 49.483.9.41 Lælius Strabo quis 183.31 Lælius decimus prologo 1.28
Lætitia nec ullo minimo mœrore penſanda
Lætitiã afferentia 460. 27(119.5 Lagarina uua 247.2 Lageæ uuæ 244.29 Laginis herbæ etripio 448.5 Lagonis pueri ſimulachrum 603.17 Lagopus auls 182.48 Lagopi herbæ medicinæ 474·17 Lagonoponos morbus& eius remedium 264.21
Lahippus ſtatuarius 600. 38 602. 7 Lais medica 505.30 Lala mulier pictriæ 627.15 Laletana uina 247·9 Lalixiones onagrorum genus 145.36 Lamia quidam in rogo reuixit 123. 17 Lamiæ piſces 558.40 Lamium urticæ genus 394.39
Lamij herbæ conſideratio& medicinæ ex eo
4 06. 47 per totum
Lamirus piſcis 579.4 Lampades cometæ 10.30 11.29 Lampſaci gemmæ 670.38
Lampido felix fœmina credita 119.8
Lampꝰrides uermes ignium modo noctu lu 199·35 G 335·35.41
centes
Lana quando pluit 18.25 Lanis tin gendis apta 571.19 Lanarum colorum genera plura 147.15 Lanarum genera ibid. 19 per totum Lanas tingendi uſus ibid.23& inde
Lanæ nigræ nullum colorem bibunt ibid. 37 Lanas inficere, Lodorum repertũ 125. 41
Lanæ medicinaæ 527. 2 per totum Lanæ uſis in nuptiſs ibidem Lanæ ubi optimæ 147.11. 19& inde Lana in foͤlijs arborum 274. 42
Lanæ quibus tinguntur 444.7 G 407 19 0 408. 6 617. 16
Lanaria herba qualis 450.35
Lanatæ uuæ ubi 242.46
Lanata arbor cur dicta et ubi inuẽta 258.25
Lanati dicuntur lupi piſces 157.10 Lancead quibus reperta 126.17 Lanigeræ arbores ubi 220.13. 19 Langæ beſtiæ 655. 42 Langoris remedia 44⁰.34¼ Langurium quid 655. 4 1 Languriæ beſtiæ ibidem 42
Laocoontis& filioru à draconibus innexorum ſtatua 636.33 Laodamiæ mulicris pictura 626.,31 Laodice uxor Antiochi 111.3 Laodiceæ lilium quàle* 388.3
Lapati herbæ natura genera medic. 382. 7 Lapati conſideratio ibidem& inde
Lapatum quod& rumex dicitur ibidem 35 G 382.9
Lapati radix maxima 354.10
Lapati ſatio quando 360.23
Lapatum ſolueſtre melius reliquo 361.35 Eapati uſus& ex eo medicinæ ibid. 3 7. 38
Lapidum conſideratio 633. 6 per totum Lapides intra arbores reperti ad quid proſint 284.2 1 Lapis fi gitiuut ubi 642.3 4¼
Lapides uiua corpora erodentes 645.42 Lapides ubi translucidi ſint ibidem 45& 648.A1.45 551.38
Lapidis flos qualis 645. 48 Lapides quoſdam parere alios 646. 6 Lapides oſſei ibidem 8 Lapides palmati qualts& ubi ibidem 8 Lapidum differentiæ plures ibidem 6 Lapides ẽ puluere 629. 10& inde Lapideſcere terram ubi ibidem Lapidem integrum fluctuare, comminutum mergi 645.38 Lapides uiui qales 646.28
Lapidũ mortariorũ conſideratio 6 48. 11 Lapides g ſecari poſſunt ibid. 25 et 649.9 Lapides monumentis apti ibid. 549.1 4 Lapis uiridis qualis ibidem 15 Lapides qui ædificijs apti& qui nõ ibid. ½ Lapides è cœllo cadentes 18.3 4 Lapides herbis tingi 403.38 Eapides pingere quando inuentum 613.3 Lap cur pluant 12.49 18.34 per toti
f 4 Iapides

I1IDb8
Lapides ſtatim coſumentes corpora 27. 29 &eꝙ 6 45.39 per totum Lapis ubi creſcat 29.27 646.7 Lapidea quædam fieri ſolo taftu 645·4.1 Lapidicinæ à Cadmo repertæ 125.39 Lapilli& ſetæ in ueſicis- 209.28. 29 Lapillos herba generans 493.20 Lapillo Thraces dies quales ſint computant 118. 49 Lapitharum ſimulachrum Lappa Boaria herba ad quid Lappa frugibus inimica Lappæ flores quales 395.37 Lappago herba qualis 478·33 Lapſanæ deſcriptio& ex ea medicinæ 270 26& inde Lapſorum remedia 374.·10&407.26 & 409.49 Laquearia ubi auro intecta 585.21 Larbaſon quid 589.29 Laribus compitalia cur inſtituta 652. 25 Lar gitionis exemplum 390.4 Lariæ quæ non repullulat 270.48 Laricis arboris medicinæ 438.3 Larix montes amat 273.19 Laricis arboris conſideratio 270.37 Laricem non ardere ibidem 43 Larici non decidunt folia 274.4 Larici folia qualia 276.2 Larix non floret ibidem 24 Laricis germinatio qualis ibidem 43 Laricis arboris natura qualis 283.23 Larix arbor altiſsima 284.530 Larix neq; cariem, neque uctuſtatem ſentit 285. 29 VLarix ualide pondus ſuſtinet 286.28 Lartius Licinius legatus 554.26 Lartio Licinio ꝗd circa tubera accidit 348 Laſer quid 349:5& inde(40 Laſerpitij conſideratio ibidem 5 Laſeris medicinæ 369.13 Laſer piſcis 567.32 Laſſorum remedia 377. 35 0 378 36 406. 29 Laſsitudinem ne quis ſentiaut 406. 29& 427.7 G 436.29 437.33. 441 9 482.13 0 495.47 496.13 &ꝙ 511.5 G 663.34 Lataces herbæ 470.47 Latcriana pyra 259.5 Lateribus quæ cõueniens materia 629.28 Lateres quando fugiendi ibidem 29 Latericias domos qui inuenerint 125.32 Lateribus quando pluit. 18.37 Laterum genera tria 629.31 Lathyrum regem, eudoxus fugit 21.32 Latyrus Ptolomeus rex 101.38 Lathꝰris herba qualis 493·5 Latiarius Iuppiter 660.2 Lati claui tunica quæ 147.31 Latifolia quercus genus 268. 40, 49 & 269. 16“
63 4.43 479-4 327.5
9
1 8 HP L I NI
Latinis literis Græcæ literæ ueteres ſimiles 127. 19 per totum Latinis feris quæ fiunt Romæ Latini priſci à quo uicti Latinæ literæ antiquæ 624.17 Latinæ linguæ nouitas 245.3 Latini primi Italorum uinum habuerunt 248.40 Latini herbarũ ſcriptores 453. 4 per tota Latinorum caſtra à quo capta 583230 Latinienſia uina 246. 43 Latium farre pro cibo utebatur 321. 12 Latonæ puerperæ ſimulachrum 603.7 Latonæ ſtatua 635.20 Latonæ& Dianæ ſimulachrum 636.21 Latrocinijs contraria 508.42 Latronũ impetus quo uitari poteſt 531.30 Lateris uocis contentione læſi remedium 488. 48— Laterum doloris remedia 370.35 372. 12 373. 42 G 376. 45 et 377.37 e 379·7& 383.7 G 398. 22.35 G 400.13.406.31 G 407.12 G410 16 411.8 415.26 G 421.47 e 434.11 G 437.14 439.44 440.33 G 444·23 G 44718 440.17 472.9.15.26.38.39 ꝙ 473. 11. 12 G 481. 48 488. 18 G 495·8 G 542 ·49 G 573·47 ꝙ 610.3 Lauer herba& ex eo medicinæ Lauicana Romana porta Laurea pyra Laurea ceraſa Laurea, id eſt lauri folia Lauretum ubi Romæ ibidem 36 Laurentina uua quæ 244.15 Laurinum oleum 256.26.28 427.28 Laurices quid 150.3 Lauxriotis quid 608.13 Lauri arboris conſideratio& eius genera 265.37 per totum Lauri baccæ Laurus Apollini ſacra Laurus optima quæ Lauri ſuccus qualis 264.9 Lauri in triumphis uſus 265.37& inde Laurus ante Cæſarum& pontificu domum Romæ ibidem Laurus Delphica quæ ibidem 39 Lauro coronabantur triumphantes Romæ ibidem 41 Laurus cypria qualis Laurus ſolueſtris qualis Laurus regia quæ Laurus Auguſta Laurus è cœlo miſſa ibidem 49 Laurus paciftra 266.11 Laurus inter armatos hoſtes quietis indiciũ ibidem Lauri uſus in militia apud Romanos ibi. 12 Laurus in gremio Ioui Romani Imperato/
488.35 597.38
474‧5 635.31 259. 10 263.34 266.35
263.22 217.1 256.28
ibidem 39. 42 ibidem 43 ibidem 44 ibidem 45
1 res ponunt ibidem 13 Laurus ſpectatiſsima in mote Parnaſo ibi.i 5 Lauru Romani Apollini Delphico dono mit tebant,& quare ibidem 16 Lauxrus fulmine nõ icitur ibid. 25& 18.13 Lauriv, ſuffimentum cædis hoſtiumatq; pur gatio 266.29 Laurum in profanis uſibus pollui fis non eſt ibidem 21 Laurus non incenditur in ſacris ibid. 22 Laurus inimica igni ibidem eo inde Laurus ad gallinas ubi& quare ibid. 31 Lauri nomen ad uiros trans ferri ibidem 4 & inde Laurus purificationibus adhibetur ibi. 47 Laurus ramo quoq; ſeri poſt ibidem Laurus quæ loca amct 273,25 Lauro non decidunt folia 273,416 Laurus primo Fauonio germinat 275.,32 Laurus cur mas exiſtimctur 277.36 Lauro frigus inimicum 279.13 Laurus plurima in Olompo monte ibidem Laurus in ſacris ibidem 15⁷ Laurus cum hedera ignem excutit 285,15 Laurus inſana ubi et quare ſic dicta287. 46 Laurus quibus modis ſeritur 294.39 Laurus quando ſerenda 301,22 Laurus contra rubiginem ſatorum 327337 Lauri Daphnoidis natura& ex ea medi/ cinæ 434.17 Lauri natura& medicinæ ex eu 433,35 & inde Lauri Delphicæ medicinæ 43 4.9& inde Laurus Idæa& Alexandrina qualis ibi. 14 Lauro aues quædam ſeſe purgant 138.21 &x inde Lea braſsicæ genus Leænæ meretricis patientia Leæna quot uno fœtu pariat Lebadiæ prodigium 281.40 Lecanius Baſſus quis 469. 38 Lec)thion agilitatis exercitator 626,9 Lectiſphagites uinum 250,35 Lectis argentum addere Caruilius tradidit 693. 28 Legati Romanorum ſagmina portabant 4⁰³3. 42& inde,& 452.45 Legatorum Romanorum mos 403.43 Legati Romanorum uerbenacam ad hoſtes portant 462·45 Legati Romanorum perimuntur 598· ʒ inde Legatorum quorundam audacia Leges. Quære lex Legumina quæ herba necat 419‧13 Leguminibus quæ beſtiolie innaſcuntur ibidem 15 Leguminum radix qualis Legumina quota die ſata naſcantur ibidem 19 1
369.8 114.20 132,38
ibid. 10
318,17
ibid. 44 ibidem& inde TLegumins
Leguminum culmus qualis Legumintam caulis qualis

a*“
lit
43 es
15 7
4
de
519.3 ibidem 5
Tegumina diutlis florent Legumina quando ſiliquentur
Legumina quot dicbus matureſcunt ibid. 5
Leguminum conſideratio 32 4. 2 per totum
Leguminũ ſatio ibid.26& 328.3& inde
Legumen unde dietum 328.7
Legumina quomodo diu ſeruentur 340.21
Leguminum occatio, ſarritio, runcatio,&c. 329.39 per totum
Leguminibus ne maleficia innaſcantur ibid. 35& inde, ꝙ 350. 47 per totum
2
Lembus nauis à quo repertus 127.9 Lenmiſci in coronis 386.8 Lemonium herba qualis 463.9
Lendes beſtiæ quibus perimitur 414.5& 442.7 513,39.43 534.37 2G 538.,37 559.32 0630.19 531
Lenæxus medicus 4 41.35(34
Lenæus Pompeius quis 265. 39 453.9
Lenæi Pompeij liber 453.9.22
Lens legumen quando ſerenda 331. 26. 333
Lens ubi ſerenda 328.3(34
Lentem pinſendi ratio 322.19
Lens quãdo ſeritur&eiuſdem genera plura
324. 26& inde
Lente ueſcentes æquanimes fiunt ibidem 28
Lentem necans herba ſecuridaca 327.12
Lentis natura,& medicinæ ex ea 417.11
Lens paluſtris& per ſe naſcens ibidem 30
Lentiſcus arbor picem fundit“
Lentiſci oleum 255.25 427.39
Lentiſci baccæ 263.22 263.30
Lentiſcus qua ratione ſemper uiridis& ſerti lis ſecundum Ciceronem 333.36
Lentiſci medicinæ 439.21
Lentigines maculæ quo tollantur 363.11
Lentigines facientia 381.7
Lentiginis maculæ remedia 367.5 371 72 372. 46 G376.15 et 377.377 47 G 402. 45 t 408,9:25 G 411 32 G 412. 48 ct 415.30 418.30 & 421. 41 427. 42 G 431. 15
E 433.47 0 434.28. 45 G 439 38 0 441.20 444.300 448. 29 G 452. 16 492. 42 508. 16 G 515. 45& 73. 11. 210 574 14.19
Lentuli unde dicti 314. 42
Lentulus Spinter quid in theatro& ludis
Lentuli Spinteris miræ am/(6347.39 phoræ urceiq; 638. 41
Lentulus Cornelius quando conſul 538. 49 Lentuli Spinteris Dibapha& ob hoc repre
henſio 164. 40& inde Lentulus. L. cõſul contra Sammites 583.32
Lentulus P. conſul 600. 4 Lentulus conſul 111.10 Leochares ſtatuarius 600,34
635. 46& inde Leocaras ſtatuarius ac eius opera 603.14 Leonatus Alexãdri duæx 9 2,27 et 629.17 Leones cancrorum genus
160,43
1““ 161“
Leonum feritas inter ſe nõ dimicat 106.14
Leones iugum ſubeunt 182.25 Leonibus lingua qualis 206.15 Leones& thoes inimici 189.48
Leonum pugnam quis Romæ dederit 133. 28& inde Leones quomodo capi facile poſsint ibidem 32& inde Leonem qui primus manu trattare auſus, ac manſuetum oſtendere 133.41 Leones quis primus iugo ſubdidit ibid. 37
Leo læſus ab homine medelam petit ibid. 45
Leones ubi nigri 134.27(& inde Leonis caput fortiſrimum 141.14 Leonis adipis aliarumq; partium in medici/
nis uſus 506, 18& inde Leonum dentis uſus ibidem 22 Leones quos non attingant 531.33
Leones qua arte ungues cuſtodiant 132,19 Leonis conſideratio ibidem 22 per totum Leones quibus in locis reperiantur ibid. 41 Leonum genera duo ibidem 42 Leorum natura conſuetudoq; ibid. 43 Leones quando hominẽ appetunt ibid. 49 Leonum clementia 133.3. 44 Leonis irati ſigna ibidem 11 Leõis generoſitas quo deprehèditur ibi. 14 Leo limis oculis non intuetur ibidem 23 Leo quæ timeat ibidem 25
Leones ne mordeant 607.41 Leonibus quæ herba contraria 450. 3 Leonis animæ uirus graue 215.41
Leonu carnibus uiuentes homines 102.24
Leo piſci 579.·5 Leones cancrorum genus 165.43 Leon ſtatuarius 604.18
Lconides Alexandri pedagogus 222.22
Leontice herba qualis 465.16 Leontij ſtatuarij opera 601.23
Leontion pictor 622,36 Leontios gemma*670.26 Leontiſci pictura 626.36 Leontopetalon herba qualis 493-10 Leontophoni conſid. 141. 47 per totum Leontopodion herba qualis 474.14
Leontopodij herbæ medicinæ 481. 70 482. 39 Leopardus à leone gignitur 132.22.17 Lcpidij conſideratio 360. 6& hde Lepidij herbæ natura& medicinæ 3 77.38 Lepidotes gemma 668.35 Lepidus M. conſul& eius domus 637.39 &æ inde, 5 43. 2600 174. 48 Lepidi M. interitus 124.38 Lepidi KAemilij interitus ibidem 13 Lepidus M. ob caritatem Apulciæ coniugis obiſt 117.47
Lepido quid in trituiratu accidit 62 4. 40
Lepidorum familia 3 110.40 Lepræ morbi remedia 367. 4 369 45 370. 18 374. 12 377. 39,47 G 382,26,43 G 397.45 G
406.44 408.9.25 411.38 et 415. 35& 419. 47 G 421. 39& 424.35 425. 32 G 431. 15& 440‧8& 443. 14 444. 19 G 452.16. 18 458. 28 468. 42 475.7 501. 22 F10. 10 515.39 G 533.13 563. 49 et 573 21.22 G 574.14.18 606.34 630. 17.36
Lepton centaurionherra 459.12.16 Leptophꝰllon herba 475.45 Leptoragæ 242.22 Lepus marinus qualis 565.45
Eeporis marini conſid. uenenumq́; 166. 4 t Leporis marini uenenum& eius remedia 381.26 429.27 437. 5.12& 454.32 504. 48 G 515.15 G&
Leporis marini in medi, F13.3. 7.9 cinis uſus 577.37 G 573. 25 Lepus piſcis 579.4 G 565.46
Leporu terreſtriu cõᷣſid. 149. 47 per toti Lepores candidi& niue ueſcentes ibidem
Lepus omnium prædeæ naſcens 150.9 Lepus ſuperſœtat ibidem Lepores in Ithacã inſula illati moriitur 15 Lepores ubi uiuere nequeut ibid. 632 Lepores apertis oculis dormiunt 204.7 Lepores omni menſe pariunt 187.9. 27 Leporibus cor maximum 207. 15
Lepores ubi bina iotinera habent 207. 48
Lepores non pingueſcunt 209.46
Lepus ſurdus facilius pingueſcit 523.3 4
Lepus animalium uelociſsimus 211.18
Leporis membra contra ſerpentes& eiuſaẽ in medicinis uſus 513. 45 516. 22 69 G517.1.18 518.3.7.22.35 et 519.18 522. 5 7 523.13 1
Leporis coagulum in medicina 512.37& 514·44 G 515.4 G 516.21 et 517 38 G 523.4
Lepores in cibo ſumpti ſomnioſos faciunt 523. 14
Leporis carnes edens fõrmoſus fit 523,14
Leporinæ pelles pro ueſtibus 150.1E
Leſbias gemma 668.35
Leſbium uinum quale 247. 18.19
Leſbocles pictor 603. 43
Lethargicum morbum facientia 372, 23 07 420. 35
Lethargicorum remedia 364. 29 366. 4 372.31 374.1 382.39& 383. 29 0 466. 23 427. 12 cf432. 46 437.39.439.9 G 441 23 G 480.7 508. 49 520. 18 & 530.13 0 547.9 G 557. 45& 576.1.20 638.26
Leucacanthos herba 387.42 Leucacantha herba 495.33 Leucachates gemma 665337 Eeucadis Irinum optimim 389.30 Leucadium uinum 247.30 Leucanthe herba 4⁰²9
Leuca

1 1öPSOö16GC1S8
Leucacantha herba& ex ea medicinæ 407
I1 per totum Leu canthemis herba 408.28 Leucanthemum ibidem Leucanthemon herba 485-32 Leucargollion quid 293,2 Leucanthemum herba 391.19
Leucanthemi herbæ medicing 400.44 Leuce, id eſt armoratia 352.49 Leuceron herba qualis 474·14 Leucochryſus gemma 654. 38 et 668.41
Leucocomis punici mali ſpecies 238.20 Leucochrum uinum 247.,39 Leuccœnium uinum ibid. ſecundum quoſdam Leucogæd gemma 667.42 Leucographia gemma ibidem 43 Leucographis herba 493.38 Leuco geus collis ubi 323.35 Leucoion quid 607.29 Leucon arbor 283. 26 ſecundum quoſdam Leucon ardeolarum genus 185.42 Leuci aues altero carent oculo 203.28 Leucopetalos gemma 668.37 Leucophæus pannus 575. 44 Leucophoron quid 616. 25 Leucophthalmos gemma 668.36 Leucoſt)ctos marmor 638.31 Leucocrutæ feræ deſcriptio 135.26 Leuſon arbor 283.25 Lex à Cerere primum reperta 125.20 Leges plures de ſacris fiendis 248. 35
8
per totum Leges plures ad res uarias 149.·8& 183 24 200. 21& 255˙5 G 270. 18 2 314. 49& inde, G& 500. 25& 587.28& 591.9 0 592.23 G 597 44 G 529.47 549.42 Legis cenſoriæ principes 150.27 Leges cenſoriæ cœnarum ibidem& 149. 8 e 150.27& 183.23 633. 24 Leges duodecim tabularu 204. 49 et inde & 268. 17 289.39 316. 4 386.12 499.23 G 538.48
Leges agrariæ 117.11 149.14 Lex Papyriana 584.23 Lex Clodiana ibidem 2 4 Lex Metella 632.23 Lexipyretæ quæ 379.2Libadion herba quæ 459.12 Libaneos quo dijs libant 261. 8 Libanochros gemma 668.38 Libs uentus 15.2.7 0 343.5 Libonotos uentus 15.8
Libanotis herbæ cõſideratio 361.7& inde Libanotis herbæ uſus ibidem 8 Libanotis quæ& roſmarinus dicitur 352.1 Libanotidis herbæ conſideratio medicinæq́;
ex ea 377.3 391.9 Libella inſtrumenta à quo reperta 126.5 Libella quid 584.8 Liber pater. Quære Bacchum
Libera Bacchi amica 635.42
Liberales artes ſeruitia diſcere non porcrant 620, 32& inde Liberalium artium prima ibidem Liberales artes unde dictæ 2 41.29 Liberi, pulchri, boniq́; qua ratione generan tur 45°,22 Re inde Liberi quo pulchri boni fortunati gignantur 471.5 Libri pumice poliuntur 647.45 Librorũ ſuperbas inſcriptiones arguit prologo 8 1. 88& inde Libros theſauros eſſe prologo 1.65 Libycum aſparagi genus& ex eo medicinæ 371. 30 Libido in ſomno quo compeſcitur 368.10 Libidinem in poculis cælari 580.11 Libidinum tabellæ à quo piſta 620.14 Libidinis impatiẽtia 179. 25 et inde et 180 Libidinis quæ cauſa ſit 211. 17(10 Libidinis intemperantiam coercentia 440 49 G 441.15 442.2
Libꝰs pueri ſimulachrum 601.24 Libonis ludi 643.3 Libræ cœleſtis ſigni occaſus 335.15 Libhralia pyra quæ 257.35 Libripendes unde dicti 684.9 Libs uentus 15.2 Liburnicæ naues 152.24 ꝙ 159.45
Liburnicæ naues ex qua materia 270.27
Lycaonis ſeræ conſideratio 140.32 Lꝰcaonum gentis inuenta 550.25 Locæo Joui hiana hoſtia ſacrificàt 13 6. 22 Liceriana pyra 259. 4 Liche arbor& ex ea medicine 431.45 Lichen morbus qui 362. 37
Lichenæ morbi deſcriptio 459. 13 per toti
Lich. morbus nouus, Latine mẽtagra ibi. 19
Lichenæ morbus quæſtuoſus medicis ibi. 30
Lichenis morbi remedia multa 471. 12 e inde
Lichenis herbæ deſcriptio, genera& unde dicta 471.16.19 480.43
Lichenæ morbi, id eſt mẽtagræ remedia 353 37 G 367. 4 G 371. 4 373. 17 et 381.29 G 383.14 et397.45 0 399 29 407.44 ct 410.6. 22 G 411 38 G41535 417.49 et 419.47 424. 42 425.31 426. 10 e 430.21.25 G 431.15 et 433.19 34 G 435. 49.2. 439·4 441. 20 4449 445.4 459.13 ſere per totum 471. 12. 16. 22 499. 1100 701,22 715.37.740 37 G 561. 47 et 572. 49 ect597.49 & 630.16.36 632. 13
Lichen quid in equo 515.12 Lochnis roſæ genus 387.20 Lochnis agria herba qualis 454. 45 Lꝰchnis flos 392.1 Loꝰchni penſiles ærei 597.5 Lochnitis herba 464.15 Lochnites marmor quale 63 4.22
1“
Lychnites gemma 662, 17& inde Lochnite gemma uaſa potoria fiit 662,26 Loꝰciæ mira platanus 217.23 Lꝰcia cedrum habet 279.12 Lꝰciæ narciſus qualis 998.
Loꝰcij montis crocum optimum ibidem 33 Leij croci cura qualis ibidem 409 Reliqua quære parte ſecunda Lꝰcium medicamentum 4488 Loꝰciũ quod medicinæ aptiſsimũ ibid. 40et
Locion medicamentum ibid.(219.26 Licij ſtatuarij opera 663.18 Licinianu oleum optimum 254.34
Licinius Lartius 348.40 Licinius Publius quado conſul 538.49 ꝙ
170.31 G 249.22 Licinij inuenta 168,20 Liciniana propago Catonis 111.42 Lꝰycophthalmos gemma 670.11 Lꝰcopſis herba qualis 493.,14
Lictores, fores percutiebant cum conſul domum aliquam intraturus erat 111.41 Locos aranei genus 542.48 G547,4
Lycus medicus 381.9 Lydi Pelaſgos pellunt 38. 17 Loꝰ diæ ficus quales 260. 25 Lydiæ thus 279.10 Lydios modulos quis inuenerit 126.33 Loy dius lapis, qui& Heraclius 591.43
Reliqua quære parte ſecunda
Lien quibus hominibus nullis 202.37 Lien quomodo totus amittitur 376. 28 Lienis in medicinis uſus 517. 44& 518. Lienis conſideratio 209.8(24 Lien in ſiniſtra aduerſus iecur ibidem Lien quibus inſit animalibis ibidem Lien peculiare curſus impedimentu ibid. 2 Lien per uulnus exenptus non adimit uitam Lienis magnitudo riſus io-(ibid. 13
ciq; intemperantiam parit ibidem 14
Liene adempto, riſus adimitur üilidem
Lienoſi ubi 202.37
Liene carent ſues aliquando 441.,40 457.12
Lienis morbi remedia 209. 15 G365,5 G 367. 26& 373.6. 11 375.7.33 ch 376. 26 G 377.33 g 379.9 G 282 21 383. 310 384.7 397. 43 ꝙ 388.15 G 399. 38 g 405. 29 G 406.31.36 408.9 G◻ 4⁰9. 36 ct
410. 25 411.24. 29 2 418.35
e 420. 4.6 œ 428.49 430‧38 G 434˙3 437.30.32 G441.11.235 & 444.21 452. 26 476. 10
46 488.18.21 G 489.9 G 495
19 496.33 510. 22 G 517.7
ꝙ528.20 574.35 G 610.15 G
616.18 631. 13 1 Tienes lienibus mederi 507. 29 G 51723 Lieni curandorũ magi/
ca præcepta 5 42 ·40& inde Lienem curſorum extinguentis
491.27 Lienem
—
(& 523⸗5
—έ—
+8 8⏑⁸α
△8

Lienem quæ extenuant 164. 28 G& 398.15& inde Lienem abſumentia 386. 40 G 418
8 436.17& 441.38 G inde,& 447.18 457 11. 12 476.16. 18 490.22 G 567.25 G 568.18 Lien quo abſumatur per quadraginta dies 9 476.15 G 487.35 Lienem emitti totu per aluu trigintaquinq;
dicbis 376.28 Lienes ut triduo abſumantur 497.10 Ligaminum materia apta 282. 10
per totum 1 Ligamina contuſo ligno fint ibidem 24 & inde.
Ligaturis utilia ac materia 282. 10 per totum Ly gdinus lapis qualis 639. 5& inde Lignum ouo perfuſum non aret 529. 5 E inde Ligna oſſea quæ 283.19 Ligna duriſßrima ibidem& 23 ibidem e inde
Ligna quo cædi debent tempore ibidem 27 & inde
Ligna quæ in aqua, terrãue diu durent 286.2& inde
Ligna cur teredines uermes qᷓ non attin gant ibidem 13& inde
Ligna liguis integuntur ut precioſiora fidt 287. 14
Ligni bracteæ ibidem 16
Lignum auribus ſonans 443.13
Ligna quomodo ſine igne accendi poſſunt 450.5
Lignum quæ procreet animalia 201. 7 Ligna nocte lucentia 207.28.,29 Lygon arbor qualis 441.4
Liguriæ muſti utilitas quo noſcitur 251. 43 &æ inde
Liguriæ uina nobiliſsima G 260. 9
Reliqua quære parte ſecunda
Liguſtici herbæ natura& medicinæ ex eo 396.34 378.13
Liguſticam quidam panacem dicunt 359 49 379. 37
Liguſtrum arbor 226.58 273.34
Liguſtri arboris natura& ex co medicinæ 442. 17
Lilij conſideratio, natura, genera 387. 40 per totum
Lilium roſc nobilitate proximum ibidem e inde 3
Lilij mira magnitudo ibidem 42
Lilij ſermæ deſcriptio ibidem 43
Lilij unguentum ac ex eo oleum ibidem 46 & inde
246. 44
Liliorum ſatio ibidem 49
Llij fæcunditas 388.1
Lilium rubens ibidem ibidem 2
Lilium ubi laudatiſꝛimum
1b11 n I H*H 4 Lilta purpurca qualia ibidem 4 Llliorum floreſcendi tempus ibidem 7 Lilij ſcrendi ratio& tempvus ibidem 8
Liliorum tingendorum ratio ibidem 10
Lilij genera plura 391. 38 392.1.5
Lilio apes delectari 382.20 Liliorum medicinæ 397.40 Lilij oleum 256.46 387.49 Lilij olei medicinæ 428.14 Limaces ne ſata lædant 333.35 Limacis lapillus ad quid 551.13 Limacis generatio 167.27 Limacis oſs iculum ad quid ualeat 534.45 Quære Coclea Limeum herba qualis 493.30 Lomiræ fontis mirum 566.39 Limon librorũ inſcriptiones prologo 1.90 Limonia herba 381.41 Limoniates gemimnd 666.38 Limonion, id eſt beta herba 368.26
Lymphationes nocturnæ quo tollantur 610.1 8
Lomphatici quo homines fiant 450.12
Loymphaticorum remedia 458. 28 ◻ 519.44 G 545. 49 G 657. 19 658. 18& inde
Limus arbor& ex ea medicinæe 431.45
Loncei fabula cernendi unde ſumpta
9. 47
Lyncis conſideratio 142.3& inde Lonx animal quale 213.44 Lynces beſtiæ 657.27& 655. 4
Loncis beſtiæ medicine 509. 28& inde
Lyncis feræ deſcriptio 135. 22 142. 3
Loncurij gemmæ conſideratio 657. 26 &æ inde
Lyncurion gemma quid 655.45
Lyncurium quid 142.4
Lin guarum animalium cõſideratio 206. 11 & inde
Linguarum animalium diuerſitas ibidem Lin gua inexplanata ibidem 26 Linguæ morbi remedia 444 5&
716.3 7 561.45 Linguæ diſsimiles trecentæ 83.24
Lingua carentes homincs 101. 35& inde
Lin gua quod animal careat 137. 4 Lingua, guſius ſedes 206.36 Linguarum toto orbe diutrſitus 216.16 Lin guis fauere quid 498. 44 Linguæ bubulæ herbæ uſus 299.24 Lingua herba qualis 450. 49 Lingulacæ herbæ medicinæ 4655.9 Linearum ueſtii uſus 346. 23& inde Lini herbæ conſideratio 345.47 G 346. 18 Linum, agrum ſterilem facit 346. 14
Linum quæ gentes præcipue ſcrant ibidem 19& inde“ Linum ubi optimum
ibidem 27 Linum inſacris
Lini maturitat ibidem 7 Lini medicinæ ibidem 10 Linum quo ſerendum tempore 331.36 Lini maceratio ibidem 13 Linum nere uiris decorum ibidem 18
Linũ non ardens quod uiuũ uocatur, ibi. 22
Lino cui principatus tribuitur ibidem 29 & inde Linum ubi ſerendum 346. 18 G&G 328.9 Lina quo fiant æſtate ſplendida 389.32 Lini ſeminis medicinæ 383. 41 Lina quo nigreſcunt 505. 22 Linum Arachne mulier reperit 125. 41 Liniferæ arbores ubi 236.25 Linoſtrophon, id eſt Marrubium 383.6 e inde
Linozoſtis herba quc 456.25.480.28 42 G 483.7
Linternum rus Scipionis exilium 245.9 287.25
Liothaſium Napi genus 392. 29 Liparæ medicamenta 434.34 ◻
789. 49 Lipuris gemma 669.39 Liparis piſcis 579.4 Lippitudinis remedia 371.5 434
25 466.3.22 454. 5 500. 28.30 0 501.23. 45 503.10. 48 506. 44 507.34 710. 22 &̊ 514. 10 05 36. 7 per toti et 572. 8
Lippitudo infantium quo tollitur 527.,48 & inde
Lirare quid 329426 Lirinum unguentum, ſius oleum& eius medicinæ 387.400 428.14 Loros herba qualis 464.28 Loſandri regis ſomnium 116.26 Loſiæ ſtatuarij opera 63 6. 29
Lyſimaches ſace᷑rdotis ſimulachrũ 602. 48 Loſimachiam herbam Loſimachus rex repe
rit 45934 462.18 Loſimachus gemma 668. 40 Loſimachiæ herbæ medicina 481. 20
&ꝙ 482.19.17 484. 22 1
Loſimachi regis canis qualis 142. 21 Loſimachus cum leone incluſus 133.3 6 Loſipbus pictor 624. 47 627. 4
Loſippi ſtatuarij opera 599.22. 34. 46 600.35 0 601.23. 41 118.26
Loſiſtratus ſtatuarius 600, 36 627 46& inde 1 8 Lſon ſtatuarius 604.18 Litis comitem eſſe miſeriam 117.25 Lis qualiter tollitur 629.19 Literarum inuentores 7²2.10 125 21& inde Literarum uſus æternus 125.3 1 Literæ quo à muſculis tutantur 489.21 ʒ inde
Literæ adulterarũ quæ non ſemper legi pof
ſunt, ex quo ſucco 479.9 Literæ Aegꝰ ptia 639. 17 1.“ Liihaniei

1 1C1 8
Lithanici morbi remedia 382.43 Lithixontes gemmæ 661.32 Lithoſpermum herba mira 493.17 Lithoſtrata quæ 650.29 551.1 Lotta uermis qualis 533.31 Liuianum æs unde 595.48 Liuia Auguſta 655.5 Liuia Auguſt: criſtallum in capitolio dicauit, ibidem Liuiæ Auguſti uxoris de gallina mirum 266. 26 Liuiæ Auguſtæ ex ouo augurium 184. 43 Liuiæ charta 235.12 Liuia fœcunda antea cum Augu- ſto ſterilis 111.26 1 Liuiæ porticus,& in ea uitis maxima 242 4& inde Liuiæ ficus qualis Liuiæ Rutilij ſenecta Liuiux M. conſul quando 525.18 Liuium hiſtoricum taxat prologo 1.59 Liuoris remedia 383.1 417. 8 G 418 Lix quid 652.15(28 Lobæ quales 318.36 Locorum mulicbriũ conſideratio 209.32 Locor mutatio utilis lõgo morbo 502. 49 Loca naturam interdum mutant 279 ⁸ Loci mutatio plerunq; prodeſt 295.15 Locorum uis 274. 10& 275.30 275 45 227. 14 G 279. 1. 8& inde, † 286.1& inde, 290.44 G 291 5 per totum& 12 ibidem per totum,&; 309. 37 319.9 G 322.,3& inde, A 327. 40& inde, ꝙ 330. 8 per totu e 392. 13 G 552.34 per totum,& 570. 37& inde,& 2 4. 14 per totum, „& 27. 4& inde per totũ,& 29.12 per totum& 31. 5 per totum,& 39.19 7 60. 15& inde Locares ſtatuarius 635. 45 Locupletes qui& unde 314. 45 592 28 per totum Locuſtarum terreſtriu conſideratio 200.2 per totum Locuſtæ moriuntur ci pepererint ibid. 5.11 Locuſta ſerpentes interimunt ibidem 8 Locuſtæ ubi naſcantur ibidem 9 Locuſtæ ubi maximæ ibidem Locuſtæ ternum pedum in India ibidem Locuſtæ ſerrarumuſum præbent cum inarue rint ibidem 10 Locuſtæ Italiaã ex Africa ſæpe infeſtãt ibi. 20 Locuſtæ quot orbis partibus uagãtur ibi. 25 Locuſtæ Parthis in cibo ibidem Locuſtarum coitus qualis ibidem 28 Locuſtæ uiſu carent 293.30 Locuſtarum oculi quales 204.31 Locuſt. infeſtatiõe oppida derelicta 138.38 Locuſtæ miræ magnitudinis 151.31 Locuſtarum cibo tantum uiuentes homines 102.27 108. 32 Locuſtas auertentia
260.30 121.31
664. 23
P LINIANI Locuſtarum piſcium conſideratio 160.31 e inde,& 167.35 Locuſta Polꝰpo inimica 159. 45 Locuſtæ piſces 579.4 Locuſtæ aquatiles cruſtis teguntur 155.12 Locuſtæ ſenectutem excunt 160.34 Locuſtarum coitus 167.14 Locuſtæ quaternoru cubitorum 151.31 Loligo piſcis uolitans 559. 25 0 592 C 4 13 Loligo piſcis tempeſtatẽ prædicit 345.15 Loliginis magnitudo 160.24 Loliginum coitus& partus 167.12.39 Loligines piſces quales 566.34 155 17 159.21 Lolium frugibus inimicum 327.4 Lolium infelix& ex eo medicinæ 419.3 Lollia Paulina Caij imperatoris matrona ac eius ornatus 162. 42 Lollius cur inſamatus ibidem 48 Lomentum& ex eo medicinæ 417.7 Lomentum ad pingendum abtum 505·12 Lomentum ex ceruleo fit ibidem Lonchitis herba que 465. 23 470 17.20 2 480.13 Longæ uitæ homines Lophon ſtatuarius Loquela carentes homines Lorauinum quomo do fiat 248.24 Lorica d quo reperta 126.15 Loti arboris conſideratio 237. 33 per toti Lotos herba ibidem 45 435.41
60. 16 108,35 604.18 101.37
Lotos& ex ea medicinæ 435.41 per totii
Lotos herba e ex ea medicinæ 408. 38 2 483.18 Loti ſcapus radixq; Loto herba quæ fiunt Loti arboris baccæ 263.22 Lotos quæ faba Græca dicitur 278.1 Lotos non ſentit cariem aut uetuſtatem 285. 28. Lotos uetuſtiſsima Rom« 287. 27.31 Loti ſex ingentis precij& ætatis Romæ 289.26 Loti arboris floris laus Lotometra herba qualis Lucana uina Lucani Scarabæorum genus 190. 32 Lucæ boues cur dicti 129.34 Lucernarum fungi quid præſagiant 345·1 Lucernarum luminibus apta 464.16 Lucernarum odor, abortus cauſa 110.3 Lucernæ piſces 159.14 570.4 Luceiæ Mimæ ſenecta 33 Lucifer ſtella qualis 4.14 Lucilius primus condidit ſtoli naſum prologo“ Lucilij de pauimentis uerſus 650.38 Lucina dea unde dicta 287.29 Lucinæ deæ area Romæ quando condita 287.27 Lucos religioſos ſuccidi qualiter permiſſum
238.4 per totum
250.1
388. 47 408. 40 1“
Ludius pictor
313.36& inde Lucini unde dicti Lucinius Caluus orator Lucius Portius conſul Lucius lunius quando conſul Lucius Piſo potator maximus Quere Piſo L. Sicius dentatus. Qucre Sicius L. Papyrij prætoris ſententia lata pro mu/ liere, quæ in decimoquarto menſe poſt obitum mariti peperit 109.,38 Vide Papꝰrius Lucius Cæſar cenſor quando& quid cenſiit 249.22 3 Lucius Plocius proſcriptus unguenti odorne proditus 230 48 Lucius Plocius bis conſul cenſorq; ibiden Qucre Plocius Lucius Balbus conſul 26,13 Luciſci ſtatuarij opera 603.17 Lucorum quorundam reuerentia 216. 48 Lucretiæ nulla decreta ſtatua 598.29 Luctatius Q- clypeos ubi dicauit 614.4 Luctatius Q. Mincruam dicat 603.,5 Luctus triſtitiæ cuiq; eſſe 414.26 Lucullo quid Samoſatam oppugnanti accidit 30.29 Lucullus L. Herculis ſtatuà dicat 604.29 Luculli uilla ſine agro 316.38 Lucullus L. primũ ceraſum in Italiam uexit 263.27 Luculli contra Mithridatem uictoria quao ibidem Lucullus quot cadorum uini Greci duiſſt 24926 Lucullus M. Apollinem capitolina undeho mam aduexit 60. 41 Lucullus Imper. amatorio perijt 455,1* Luculli uictoriæ 470.49 Lucullus ſigna multa Romam inuexit 599 18& inde. Lucullus ex&pollonia oppido Apollinem transfert ibidem 32& inde Lacullus L. duobus talentis picturam emi 625.11 1“
204.15 122.,22
1“ 254.11 253,25
Lucullus L. ſignum felicitatis locat 628. i
Luculli mira marmoris colunna 633,32 Lucullus L. conſul quando 637,4 Lucullus ſeruo quid de temperantia dedert 503,13& inde Lucullus L. quid de polopo 161ℳ8 Lucul. Xerſes togatus appellatus 168.2” Luculleum marmor cur dictum 637.44 Ludos ſpectãdi cõſuetudo 642.45 G indt Ludorum gomnicoru repertores 1 26.41 Ludos funebres quis inuenerit ibidem Ludorum ſacrorum uictores coronabanti 267. A1& inde Ludorũ ſacrorz in circo cõſuetudo 386,11 Ludorum genera plura& eorum ¹⁰ eeg res 26. 49 Lumborum

2,1
4 1e jde 41 lem
111
mde Am
Lumlb orum morbi remedia 363.8 364 28 365. 5.36. 46 366. 15 370. 48 371.25.27 372.3. 12 373.16. 43 374.37 0376.28 378.28 G379.9.46 G 392. 40 & 383.3 G 399.4.400. 33 G 401. 28 G 455. 27 407. 13& 409. 17 G 413.35(t 418.29.42 G 421 25 438. 18 443. 4 447. 40 478.49 ꝙ 490.37 491. 25 503.44 G 507.,8. 26 G 508 26 516. 49 G 527. 15 7543.1 611,21 630.16. 40
Lumbrici omnes oculis carent 203,11
Lumbricis pinnæ binæ 158. 11
Lumbrici quibus ſunt nationibus 497.29
Lunaris rationis conſideratio 341. 35 per totum
Lun. annus apud Aegyptios qualis 121. 20
Lunaris ratio in infinitum refert 283.35
Lunæ conſideratio, natura, motus, effectus, miracula 4.31 per totum Lunæ infinitæ ſecundum quoſdam 1.18 Lunæ amore Endymion cut captus hmigitur 4.39 Lunamà ſole lucem accipere ibidem 48 Lunæ macula quid& unde 5.6 Lunæ eclipſis cauſa que ibid. 9& inde Luna cur non certo temporis ſpatio obſcure tur ibidem 9 Lund ſuper omnia pura luceq; plena ibid. 18 Lunã minorem eſſe qudm terrã ibid. 25.39 Lunæ defictus inuentor ibidem 43 Luna obſcurante cur æra pulſant 6. 6 Lunæ defectus quando fiunt ibidem 15 Lunæ coitus quid ibidem 16 Luncæ eclopſis aliquando ipſa& ſole ſuper terram exiſtentibus ibidem 24 Lunam minorem eſſe alijs ſtellis errantibus ibidem 31 Lunæ motus, augmentum decrementumq; 6. 28 per totum,& 9. 13
Luna quomo do ſolem ſpectet 6,28 Luna intra quatuordecim partes ſolis ſemper occulta eſt ibidem 39 Lunæ in zodiaco motus 7. 35
Luna tant in geminis bis coitũ ficit 5. 45
Luna prima et noua quo in ſigno eodem die uidetur ibid. 46
Lunæ color qualis 9. 9
Lunæ plures quando ſimul uiſc 12. 12 ber totum
Lunæ in terris influxus 13.30
Lunæ augmenti decrementiq́; cauſa in con/chis ibidem 29& 28.39
Luna motus marium cauſa 27.39 per totũ
Lunæ poteſtas in rebus 28. 37 per totum& 29.2 per totum
Lunæ obſeruatio 417. 48 432. 16 & 436. 25 G 500. 25 G. 519. 42 559.56 667.11
Lunæ ſydus rerum eſſe biritum 28.37
P. A8 11“”“
Luncæ uim qucæ ſentiunt ibidem 39& 29.2
Luna fœæmineum ſodus 29.2
Luna ſub terra exiſtente, ſata allia non ferent 355.33& inde
Luna creſcente, frumenta grandeſcunt 340 281 3 41. 36 per totum
Luna ſilente quæ ſerenda ſunt 3 41.6
Luna decreſcente quæ agenda ibidem 39
Lunæ ad opera peragenda leges ibidem
Luna creſcens, decreſcens plenaq́; quomodo
cognoſcitur ibidem 46& inde Lunæ præſagia quo ad temporis diſpoſitionem 344.1& inde
Lunæ dierum obſeruatio âà quibus 288. 42 &æ inde, 344. 1& inde
Lunæ ſilentis tẽpus ad quid 283. 35& inde
Luna decreſcente ſtercorandi agri 29 4 G inde,& 341. 40
Lunæ obſeruatio in inſitione, religiõis cauſa
299.5
Lunæ obſeruatio in ſatione rapari 325.15
Lunæ obſeruatio in ſeminando 331.17
Lunæ interlunio ac plenilunio quæ fiunt 337.43
Lunæ plenæ tempore quæ hiant ibidem
Luna ſtatus quando nocuus 339.13 Luna ubi raro uidetur 92.22 Lunam contra non mingendum 504.24 Luna conchæ augeſcunt 183— Luna cancri pingueſcunt 160. 41 Lunæ gemma 669.31 Lupercorum ſacerdotum habitus 597.30 Lupini leguminis confideratio 325. 20 per kotum
Lupinus ſemper ſe ad ſolemuertit ibid. 22 335.45
Lupini uſus communis quadrupedum& ho minum 318. 16
Lupini caulis qualis ibidem 46
Lupino folia decidunt ibidem 319.3
Lupini fimus optimus 294. 10 G 312 49 325.25& inde
Lupini medicamine formicæ auertuntur 313.26
Lupinus quo macereatur ut homini in cibo ſit 32 7.32
Lupinus puerorum remedium in uentribus ibidem 37
Lupinus ubi ſerendus 327.49 Lupinorum oleum 256. 44 Lupini medicinæ 418.19 Lupini ſolueſtris medicinæ ibidem
Lupinorũ therminum oleũ ad quid 428.11 Lupinoru conſideratio 136. 9 per totum Luporum oculi ſplendentes 204. 27 Lupi dexter canimus dens ad ꝗ- 205. 40 Lupus contra ueneficia 12. 47& inde Luporũ capita cur portis præfigũtur ibid. Luporum ueſtigijs calcatis torpe-(48 ſcunt equi 513.3 Lupi in medicinis uſus 513. 49 514. 23 G. 515,3 G 517,21 G 518,11&
519. 14 67 520.6. 20 522. 4
582.1. Lupi ubi non ſint 150.47 Luporu iecur, equinæ ungulæ ſimile 523.39 Luporu ueſtigijs equi rumpuntur ibidem Lupi ne in agrum accedant ibidem. 4 2 Lupus ne alicui animali noceat ibidem 45 Lupi homini uiſo uocem adimunt 136. 9 Lupi ubi maxime proueniunt ibidem 10 Lupi in quos uertuntur homines, ibidem I11
Lupi caudæ amatoriu ineſſe ibidem 24 Lupi quo coeant tempore ibidem 26 Lupi in fame terra ueſcuntur ibidem Luporum augurium ibidem 27 Lupi ceruarij quales ibidem 28 Lupi ceruarij inſatiabiles 209.2. Luporum lapilli in ueſica ibidem 28
Lupor ubi cũ hominibus ſocietas 172. 20
Lupi piſcis aſtus 566.17. 22
Lupi piſcis cum mugili inimicitia 169. 44
Luporum piſciũ conſideratio, natura,&c157. 8& inde
Lupus piſcis 551.17 Lupus piſcis bis anno parit 167. 28 Lupi piſces, lanati appellati 157.10 Lupus piſcis ubi optimus 168. 15 Lupus herba quæ 394.3 Lupi araneorũ genus 197. 46
Luſcioforũ remedia 431. 5 514.14
Luſciniæ auis conſideratio, natura, cantus 177.39& inde
Luſciniæ aues Græcèͦ Latineq́; loquẽtes 1827
Luſcinia candida 178. 4 633 Luſitana ceraſa 263.32 Reliqua quære parte ſecunda Luſtri publici conſuetudo 499.44 Luteus color in nuptijs 389.49 Luteæ uiolæ deſcriptio 388.17 Lutea herba qualis 5788.13 Lutei ædificij repertor 125.33 Lutræ 578.32 0 139. 12 Lux ſonitu uelocior 17.39
Luxatis, id eſt, membra à ſuo loco amota habentibus, utilia 368. 2 G 377. 8. 17 e 382.5 G 398.4 G 401. 1 406. 25 G 408. 10 410. 35. 44 414:25&416. 45 420. 4& 426.27 427. 33. 46 433.14 & 441.210 443.32 G 445. 46 2 448.38 G 45145& 452.26& 480. 32& inde, q 488.202 ,449. 39 G 509.48 G F11.20ct 520,39.
527.,5.6& 562. 17 q 650,15.652
Luxuxriam aduerſus fraudem mu-(17
niri decet 671.14
Luxuriæ uis maxima quaàdo ſentitur 5 6. 40
Luxuria mater quid pariat 163.32
Luxuriæ exemplum 385.22
Luxuria maxima in auro Sargento 593. 7
Luxuriã Kſia miſit in Italiã ibi. 4s8& inde
Luxuria multa uariauit 581. 49 Luxus exprobratio 65. 40& inde 216

Z1““
40& 217. 12 et inde, et 230 28 p totũ Luxus materlaà 28 Luxus cauſa quæ hiuũt ibi. et in de eꝙ 593.11 Luxui omni deditiſsimus M. Apicius 157.
Vide Apicius(30 Luxus luxuriæq́; reprebenſio 287.14 eæ inde, 571.10 Luxus reprehenſio 4 0z per totum Luxus hominum redargutio 414. 44
Luxus redargutio 15 7. 30& inde&ꝙ 161 32 per totũ& 162. 25 et inde, q&ꝙ 154 49 579·40 per totum. G 584.35 & inde,& 593. 7& inde 633.6 per totum,& 643.3
M
Acedonia quando ficorum habet co — piam 275.·41
Macedoniæ pix qualis 271.49 Macedoniæ adamas 658.1 Macedoniæ gemmæ 669.26 Macedonia ceraſa 263.35 Macedonica ſaliunca qualis 389.21
Macelli uecti gal maximum Romæ 350.34 Nacir arbor 219.30 Machlis ſtra 132.12 Maciem inducentia 216.21 0 439. 45 Macula, id eſt, telicardios gemma 559. 40 Maculæ corporis quõ tollantur 373. 10&
374.19 418.15 429.31.484
21 508.16 510.3 4 ct 646.37
Maculas e facie tollentiu 353.11 515 41 540.33
Madon uitis genus 421.33
Madon herba quæ 459.27
Manadum ſimulachrum 635.17
Mænomenon mel quod 392. 47
Maxgica fraudulentiſsima artium omnium 837 44 Magicæ autoritas maxima ibidem 46 Magicæ prima origo ex medicina ibid. 48 Magica ftre in orbe toto 638.3& inde Magica in Perſide orta creditur ibidem 5 Nagicæ ſpecies plures 539.10 ber totum Ma gica ars à qbus in noſtro orbe 449.28 Magicæ herbæ plures ibidem 27 per totum Magicis nihil mirabilius ibidem Magicæ uis 4 70. 4 4 G inde& 507.41 ¶665.49 Magicæ artis deriſio 470. 4 4 per totum 520.11 Magicæ artes quibus impediitur 454.38 & 507. 45 Magicæ uanitatis redargutio 663, 43 G& 664. 20 G 667.9.14 G 668. 9& 506.20. 32 G 351.44& inde NMagi quibus utantur herbis 391.30. 48 &464. 46& inde 1 Magi qua herba pota diuinent 450. 13 Magi qua berba perunguntur ibidem 21 Magorũ ueneficijs quo reſiſtitur 646.34 506.1. 2.. NMagorum ſuperſtitio
409,19
P L. 1
Magorum circa uerbenacã inſania 463.2 Magi qbus in Axinomãtia utãtur 646.44 Magorum aſtus 529.13 Magi plures uetuſtiſ:imi 537. 41 per totũ Magides quæ 593. 43 Magꝰ daris herba 349.30.34 M. godaris ubi maxime naſcitur ibidem 34
Magiriſcia quc 59 4.38 Magmata unguenti feces 230.22 Magnanimitatis exemplum 114.47
Magnetis lapidis conſideratio, genera, mira cula, medicinæ 645.12 per totum
Magnes unde dictus& ubi repertus primu ibidem 10
Magnetis nomina plura ibidem 18& inde
Magnes quibus in locis reperitur ibidem 19 & inde
Magnes ferrum ad ſe trahit 362.25&G 545.15 G 657. 8
Magncti allium contrarium 362. 25
Magnetis& ferri concorvdlin 609.29
Magnetis cum ferro mirum ibidem 30
Maxgnes ubi naſcitur ibidem 32
Magnes in ſe uitri liquorem ut ferrum trahit 651.20 Magnetis cum adamante diſcordia 658.16
Magnes adamante praæſente ferrum non attrahit ibidem Magnetis exemplum 609.34 Magnete ſimulachrum Arſinoes in aere pen
dere uidetur ibidem 35 Magnitudinis homines miræ 101.49 Magnitudinis corporum cauſu 24.20
Magnitudinis humani corporis conſideratio 112. 42 Eo inde Magiſtratus Romanorum betulla arborc uir
gas faciunt 273.27 Magiſtratitus quo anno Roma caruit 287
Magiſtratuũ aſpeclu capita aperi(27 ri cur inſtitutum 503. 28 Maiæ cancrorum genus 160. 43
Maiora in quibus præcocia portenti loco 227.26
Malache maluæ genus 381.20 Malachra arbor 219.44 Mala gmatum, id eſt, ſementorum dura mollientium uſis 440. 4 441.22 27 444.20 Malas ſculptor 634. 8 Maldacon 219.44 Malicorium quid 429.21 Malina quæ dicatur 258.2
Malleolus uiti quid et unde dictus 303. Malobathri an boris conſ. deratio 228.11 Malcbathri arbor is medicinæ
428.6 Malope maluæ genus 88Maltha qualiter fit 650. 16&o inde Malthæ mirum 30. 26 per totum Malus cei caulis roſa 387. 23 Malua herba ubi arboreſcqt 351.16 Maluæ mira magnituda ibidem& inde Maluæ ſatio quando 360, 23
Maluæ herbæ conſideratio, genera, meducina 281. 18 per totum Maluæ terram binguem faciunt ibidem 22 Maluæ ſuccus contra apium morſus 393 7 Malæ nulli 8 æter hominem Malæ animalis membri de, criptio
49& inde
205. 10 240.
Malorum arborum conſideratio 258.,19
per totum Malorum arborum uaria denominatio ibid. ber totum Mali cotonei conſideratio 257. 2 6.& inde Mala quæ proprie dicantur fructus arboru ibidem 33 Malus AſP ria qualis 218.1 Malus medica ibidem Malorum omni genere uinum faciunt 251 20& inde Mali punici conſideratio 238. 15 Mala poma quomodo ſeruentur 258.26 48 260.4
Malorum ſuccus qualis 274.11 Malorum odor ibidem 12 Malus quæ loca amet 273.25 Malo folia mucronata 274.49 Malus quando germinet 275.35
Malus quo tempore ſemen efficit 276. 36
Malus facile fructum perdit ibidem
Malus quæ bifera 277.10
NMalus celerrime ſeneſcit, tuncq; detericrem fructum fert ibidem 2z
Malo arbori uita breuis 288. 3 et 207.43
Mali inſitio quando 299.21
Malus quo plantanda uel ſerenda tempere 301. 41
Mala ferentii medicinæ 428. 29 per totu
Mala quæ bona maãue ſint ibidem
Malorum genera plura& ex eis medicine 429.7& inde
Mali pt nici genera& ex cis nrcleineg
13& inde
Malum terræ herba Walum nullum ſine aliquo bono 485,37 Malis, bona p⸗ ria non eſſe 19. Malus nauis à Dædalo reperta 127 11
Mala non monſtrada alijs 455410& inde Mammarum conſideratio 211.28 G inde
3 4 ibidem per totum Mammas homo ſolus in maribus habet 211.28
Mamma ne fœminæ quidem omni- 9
Mammas uolucrum ueſpertilio tantum habet ibidem 31
Mammaæ binæ quibus un gula ſolida ibid. 35 Mammas boues quaternas, oues capra 3 biibidem 35
nas habent Mammas ſues toto uentre duplici ordine ibidem 38
Mamma ut uirgini perpetuo ſtent 522,12S
467:9.. Mammas uirginum cohibentia 491·23
Manmæ mulierum ne creſcaut 488. 9G

522. 17 G 577. 11
Mammam ö“ eæ muliebrem habattes 107. 1
ö’ mulierum remedia 374. 40
Hg 375. 3 480. 26 G 381.33 G
415,34 417. 27 418.19& 427. 21 428. 49 g 433. 14 G 438.32 439.10 483.18.19 G 484·17& inde, 487. 22 G 490
19& 497.13 G 504.39 G577·9 27† 646.1.33.35
Mammarum duritiam emollientia 370. 22 e 372.2 G 511.19 G 571. 14
Mammis turgentibus medicina 374.1 6 . 421. 1
Mammarum inflammationes tollentia 382 2 G& 410.17 425.28
Mammarum doloribus poſt partu remedia 398.19 G 400. 23 Mammas lactis ſui impatientes extinguentia
435.38 G Vide lac Mammillanæ ficus unde dicta 269.25 Mammoſa pora 259.4
Mamurra Romanus quis,& eius domus 637. 34& inde
Mandragoræ herbæ conſideratio 466. 29 &æ mde per totum
Mandragoræ tiſus& medicine 466. 38 &ꝙ471.29 G 477.41 478. 43 & 479.1 480. 22 G 482-36 G◻ 483.3,37.
Mangones quo pubertatem iuuenu inhibent 401.32 541. 48 G 577.35
Mangones gemmarum 671. 21 Mangonum cura 438.37 Manicon quid 4 ⁰2. 28
Manilij Cornuti morbus qualis 469.30
Manilius Marij legatus 581.44 Manilius mathematicus quis 640. 7 Manilius ſenator 170,23,29 Manilij Cn. ex Aſia triumphus 597.2 Manius cques Romanus breuis ſtaturæ ho/
mo 113.5 Manilius Romanus 258.30 M nilius conſul quando 40 4.36,614.11 Manlius ſeruus 632.32 Manlius mathematicus 640.7 Manlius quid Romam attulit 653.37 Manlius natus cæſa matre 110.24
Manlius primus Carthaginèẽ ingreſſis ibid.
Manlij Capitolini fortitudo et geſta eius 115 45& inde
Manlius Capitolinus regna affectat ibi. 49
Manlij Torquati interitus 124.23
Manius Martius ædilis plebis frumentũ populo primus donat 315.15 Manos piſcis genus 186.4 Mantichoræ feræ deſcriptio 135.36
2 139.5
Manubria ruſticorum ex qud materia 287.9
Manus animalis conſideratio 212,31
1111A14“
Manuum morbi rvemedia 39.9.40 Mapalia ſcirpis tegi 282.33 Mappæ lineæ non ardentes 347.22 Marathrum herba 390. 37 138.12 Marcellus conſul 5.44
Marcellus M. quoties dimicauerit 114. 41 Marcelli theatrum ubi Rom« 117.43 Marcellus quid erga Archimedenñ mathema ticum 1t 118.15 Marcello M. cum perijt iecur im extis defuit 207. 41— Marcellus Syracuſas urbem capit 118. 15 Marcelli uectij prodigium 311.34 Marcellus Auguſti nepos&æ eius ædilitas 347. 41 Marcellus Octauiæ filius quid Apollini conſecrat 653.,35 Marcelli theatri dedicatio 134.37 Marcus Agribpa temulentus aliquãdo 253
Quære Agrippa(32 Marcus Acilius conſul 18.20 Marcus Seruius quando ædilis 254.13 Marcus Curius. Vide Curius Marcus Valerius 265.35 Marci Craſsi laurea ibidem 31 M. Tullij equitis Rom. ſtatua 113. 5 Marcus Herennius conſul 349.13 Marcus Ant. Quære Antonius Marcus Ludius pictor 624. 15 Marci Othonis inuentum 230.,37 Marculi repertor 11 Mareotidæ uuæ 244.20 Mare concuſſum ſedantia 668. 4 Mare quid è ſe pellit 646.36 Maris nauſcu quomõ arcetur 489.18.
Maris afflatus quibus locis noxius 291.15
Maris tempeſtatum ſigna plura 344.8 & 345.5
Maris nauigatio mortis cauſa 346. 8
Maris dij plures 635.2 6,
Maris aqqua ſalubris 558.22& inde
Maris aqua uina condiunt aliqui 251.22
Maris fruticum confid. 240. 13 per totum
Maris mira 565. 6 per totum
Mari nihil uiolentius ihidem 40
Mare quando Halconum fœtüræ ſternitur 15.,37—
Mare nauigare coegit auaritia ibid. 40
Mare cur non creſcat acceſſu tot fiuminum
22. 19
Mare terram undiq; circumdat ibidem 12
Maris nauigatio ibidem 15 per totum
Mare quoq; terræ motum ſentit 25.9
Maxria quibus locis receſſerint ibidem 49 per totum
Mare fuiſſe ubi nunc terra cſt
Mavria quas terras irruperint per totum
Mari quæ terræ ſublatæ ſamt ibidem 30 per totum
Maris acceſſus receſſusq; qua ratione fiant
27. 39 ber totum
ibidem 26. 15
Maris fluxus& refiuxus quando maiores uel minores 28. 4 C inde Maria quæ maxime intumeſcant ibidem 14 e inde Maris miracula plura ibidem 32 per totum Marium purgatio ibidem per totum Mare cur ſalſum ibidem 4 4 per totum Mare quo tempore dulce uiſum ibidem 49 Mare ubi altiſimum 29. s per totum Maris qua grauior dulci ibid. 13.& inde Mare ſubeuntia flumina ibidem i8& inde Maris aqua dulcis locis pluribus ibidem 32
Mare oleo tranquillatur 30.21 Mari urinantium conſuetudo ibidem 22 Mari in alto non cadunt niues ibidem
Maris animalia maxima 151.20 per totum
Mare habet quicquid in natura reperitur, ibidem 25& 166.37
Maria canis exortum maxime ſentiunt 156.48 8
Maris ſeuitiã praſagientia 161⁄9 344 8345.5& inde
Marinæ diuitiæ 161.27 per totum,& 31 ibidem,& inde
Mare uentri dimnoßimum ibidem 29 Mare quando tranquillum 178.31 Maritima terreſtritus notiora 578.24+
Marinæ aquæ proprietates plures 30. 20 Marina animalia uenenata 166. 41 per to.
Marini homines 152,9 578.31 Marina prælia inter beluas 252.27 Narinorum ueneni remedia 431.18 Marinum olus 574. 1 Marinus uitulus qualis 125.15
Margaà terræ genus& qualis ſit 882 293. 37 Margaritarum conſideratio, luxus, precia, exæc. 161. 31& inde Margaritari copia ubi 93. 4 7& 161.3 7 Margaritarum inſula Tolos 97.34 Margaritæ in herbis quibuſdam 493.20 Margaritarum in gentia precia 163. 37 Margaritarum origo qualis ibidem ar Mar garitæ ubi optimæ, ibidem 41& inde ꝙ 658. 21 1 Margaritas aceto reſolui Margaritarum luxus notatur inde,& 162. 25& inde Margaritas Indicus maxime mittit Oceanus 161.37
163,1 4 161.31&
Margaritæ Indicæ 638. 4 Margaritæ Britannic 162. 40&2 inde Margaritæ partus concharum 161 44.
Mar garitis cœli maior ſocietas quàm maris ibidem 46
Margaritæ colorem quomodo perdunt 162 3& inde,& 17 ibidem
Margaritæ craſſeſcunt ſenecta ibidem 6
Margaritas urinantũ cura peti ibidem 15
Margaritas ſeneſcere dicunt ibidem 36
Margaritæ pedibus calcantur ibid. 28,29.
Margaritiferæ conchæ 578. 45
½ 2 Marianunz

1 NDIĆIS8
Marianum æs 596.1 Marianus Valerius prætor 346.1 Mariani horti 618.7 Mariana ſodalitia 644. 10
Maria referta ſoluis quæ 240. 13 per totũ Mariſca ficus 260.332& 277·3 Mariſcon iunci genus 396.19 Maritorum erga cõiuges ſuas ſcitu dignum 569.41. Mario Gratidiano dicatæ ſtatuæ 592, 27 598.25 Marius C. Varicem ſtans ſibi extrahi paſſus eſt 213.22 Marij C. ſepties conſulis uill ubi 316.,39 Narium C. cæcum dicere conuenit ibid. 40 Marij C. ex Rhodano foſſa 36.32 Marij C. de lugurtha triumphus 580.45 Marius filius aurum Roma Præneſte detulit 81:22 Marij C. cadauer erutum 124.44 Marij C. Cimbrica uictoria& uſus cantha⸗rorum 594.9 Marius primus aquilam legionibus Romanis dicauit 171.31 Marius C.conſul 173.28 G 12.15 G◻ 121.36 122.2 Mario C. cum immolarct iecur defuit in extis
Marius ſepties cõſul 213,22(297.42 Marmaridius magus 538.15 Marmaritis herba qualis 449.44
Marmor Numidicum Sinnadicumq́; 513,5
&. 637.40 1 Marmoris cauſa quæ fiant 633. 17 per totũ Marmoris mira ædificia 63 3,27 per totum
633.38 per totum Marmor quis primus Rome in publicis ope
ribus oſtenderit 633. 27 per totum&
633. 38 per totum Marmore ſcalpendo qui primo inclaruerunt
ibidem 47 per totum
Marmor ubi nobile 634. 22 ey inde Marmor ſculpi ante picturam ac ſtatuariam repertum ibidem 26
Marmoris artifices nobiles plures 633. 47 634. S per totum Maxrmoris ſtatuæ plures Marmoris columnæ in templis 637.21 Marmoris ſecandi in cruſtas ubi inuentum ibidem 63 7.36.49 Marmoris genera& colores 638.16.251. 22& inde Marmore quidam uina condiunt 251.22 Marmora in lapidicinis creſcere 645.8 Maroneum uinum nobiliſſimum 245.27 Marrubij herbæ conſideratio, natura, medi637.18 ◻
cineæ 383.5 Marrubij uaria nomina ibidem Marrubij genera duo ibidem 20 Marrubio uina conficiunt 150.13 Marrucinæ ficus nobiles 261.36
Marrucini agri prodigiũ Neronis tempore 311.33 8
7
ibidem
Marſpoas Lydorum dux 44.12 Marſoc reli gati pictura 619.35 Marſod ubi& in qua arbore ſuſpenſus
287.47 Marſyæ cum Apolline certamen ibid. 49
Marſyæ adempta corona 386.18
Marſqci belli ſignum& omen 265. 12 150.17
Marſqci belli cauſa 457.38
Marſici belli portentum 19.12.
Marſorũ contra ſerpentes nis 393.10.499 33 500. 38
Martia Rom. aqua qualis 556.5 Martia icta fulmine 17. 6 Martis circuli oderisq́; cõſideratio 4. 6
Mar. ſtellæ motus, exortus, occultatio 6. 42 Martis ſtellæ per vodiacum motus 7.34 Martis ſtellæ curſus maxime obſeruabilis 8 Martis ſtellæ color qualis 9. 8(39 Martis ſimulachrum 604.·9 G 635.30
Martis ultoris templum 609.6 Martis filius 126.18 127 15 Martion medicus 51. 27
Martius Picus quid cum Pœæonia herba 455.35 Martij Pici de herba quadã mirum 492,15 Vide Picus Martius
Martij Qu. cenſura 469.35 Martius Qu. Scipionum ultor 6514.9 Martij cumpi obeliſcus 640. 3& inde
Martius Qu. Appias aquas Romæ ducit 64 4. 36& inde
Martius Q. Rex prætor 555.9 Martius Qu. conſul 12.8 Martius conſul 18.30 Martius L. conſul 25.29 Martij L. caput arſit 31.21 Martij diuinitas 117.29 Martius Philippus cenſor 127. 41 Marum arbor qualis 226. 43
Mares foœminis fortiores præterquà in pan/ theris eæ urſis 1113““ Mares in quibus animalibus non reperiuntur 156.,34 Mares præſtant pondere 113.15 Marium cadauera ſupina fluitant fœminarumq; prona ibidem 17 Mares qua ratione concipi poſſunt 343. 4 & 456. 31& 462.6 478. 13 G 484·15 490.13. 25 G 49539 27) 522.9.38 Maſaris uua quæ 228. 33 Maſiniſſæ regnum 66.36 Maſiniſſa poſt octuaginta ſex annos genuit I11. 40
Maſiniſſæ filius matymathnus ibidem Maſiniſſa quot annis regnauit 121. 22 Maſpetum quid 349. 20 Maſſaris herba 420.27 Maſsica uina nobiliſsima 246.31 Maſſoliæ patera ex nite 241.42 Maſſoliæ ning ibidem 44
PLINIANI
Maſsilienſe ſiſer optimum
Maſſuriüs augur Maſtices herbæ conſideratio 223.20
Maſtix lentiſcum quidam uocant 251,32 Maſtix nigra ubi
172.3 Maſtos herba qualis 484.19 Maſurius ſcriptor 109.38 273.,30 Materia quo cædenda tempore 341. 45
Maternæ reuerentiæ exemplum 143.45
Materni amoris exemplii 134. 42 inde .ꝙ341. 44 144.32.34 0 145. 6 149.41 150.30 et 153. 15 et inde,& 173. 6 ꝙ 179. 37& inde
Matius Cn, eques Romanus 217.45 Matius Romanus 258.30 Matricis remedia 492.20
Matrimonij fidei exẽplum 129.21 G 136 40& 139.7 G 153415 GI171.1o0 ct 179. 43 G inde,& 107.7 ct 117.34 per totum,& 4 4 ibidem,& inde Matrimonium neſcientes homines 69.17 Mauſolus Cariæ Rexæ& eius ſepulchrum 535. 48 Mauſolus rex quoanno obijt ibid. 637,32 Mauſoli regis Artemiſia uxwor 469.38 G Mauſ. domus qualis 63 7. 3½2(625.47 Mauſolea ex qua materia 629.42 Mauſoleon ſepulchrum à quibus factum 635 45& inde
Maxillarum morbi remedia 399.39 G& 425.44 2 430. 43 Maxillarum conſideratio 205,10 Maxillares dentes ibidem 41 Maximus pictor 619.3 Mecœnatiana uina 245.42 Mechopanes pictor 626.13 Meconium quid 502.40 Meconis lactucæ genus 357.1 Meconis, id eſt, papauerix ſuccus 389,31 Mecon herba& ex ca me dicinæ 380ꝙ9 Meconion herba 4951⁹
Meconij remedia 422.19 G 423. 25 G 425.18 427.5
Meconites gemma 668.43 Medea herbarum perita 453˙39 Medeæ frater ubi interfectus 48.27
Medeæ quadrigarum ſimulachri 602.11 Medeæ picturam Cæſar Veneri dicat 61 19 G 626.7 Medeæ pictura imperfteta 627.4 Medea quibus pellicem exuſsit 30.34 Medea gemma à Medeareperta 668.42 Medica malus unde 218. 1 258·19 Medica herba unde aduccta 326,16 Medicæ res paratæ natura ſint 435331 Medicamenta mala quo tollantur 370.49 Medicamẽta mala quibis nocere nõ poſſunt 463.35 ät 464.38. 42.45.569. 23 Medicamenta ſi forte in menſa ponantur nõ prodeſſe 700.22 Medicamenta noxia ne noceunt 507. 48
2 545,40& 609. 49

Medicamẽtaria d Chirone reperta 125.44
Medicamina ubi quærenda“ e inde
Medicaminibus non utendum 461.38
Medicina unde nata 435.3 1& inde
Medicinam non tam præbentes qudm reperientes proſunt 498.6
Medicinæ uſus,& ex quibus eſſe debẽt 414 43& inde
Medicina qualiter fiat utilis 435.36
Medicina ex fraudibus hominu ibidem 32
Medicina imperat imperatoribus ibid. 38
Medicina uera in cœnis quotidianis ibid. 35
Medicina antiqua quæ 454.15
Medicina nullam artii inconſtantiorem eſſe 524. 19
Medicina noua 470. 28& inde
Medicinæ auæilia cõmunia quæ ibidem 23
Medicina, abſtinentia& fimes ibidem& 502. 42 416.34
Medicinæ ab animo hominis pendentes non omittendæ 502.42
Medicina ab oraculis petitur 4275.20
Medicinarum optima quæ 502. 43 inde
Medicinæ à Dijs inuentæ 524.19& inde
Medicinæ preæmia ingentia ibidem 31 e inde
Medicinæ origo atq; inuentio ibidem 10 ber totum.
Medicina ex qua magicaâ nata eſt 537. 47
Medicina& magia pariter effloruerunt 531 41
Medicinæ plures ab animalibus repertæ 13 7 48 per totum
Medic inæ animalium ex membris 49 7. 24 per totum
Medicina à quo reperta 125. 42 126.1
Medicinam Romani damnauerunt 525.15
Medicam rem priſci non damnabant, ſed artem ibidem 35
Medicina luem morum induxit 526.35
Medicinæ Graci autores recenſentur
543.24 Medicinæ fidem fieri abrogaſſet magica uanitas 470. 44
Medicinæ longe naſcentia non placent 4¹15. 1
Medicinæ prodigia 652.8& inde
Medicina an ualeat per incantamenta 498 37
Medicorum crudelitas ibidem 17
Medicorum literæ inſpiciendæ non perdiſcendæ 525.24
Medicina pollens Hippocrates, quomodo honoratus 118.5 Medicus omnium clariſs. Aſclepiadts,& mira huius fiducia ibidem 10 Medicorum ſtudium non in uerbis& gar/ rulitate 470.14 Medicorum priſcorum diligentia 429.43 Medici excellentes plures 118. 5& inde Medicos ar guit 605. 48 E inde
M*“
Medici ueteres plures 2 4. 10 per totum
Medici periculis noſtris diſcunt,& hominem occidiſſe ſumma impunitas 525.45 & inde
Medico cuiq; ſtatim creditur ibidem 42
Medicis milia gentium carent ibidem 14
Medicorum turba ſe periſſe monumenti in/ ſcriptio ibidem 11
Medicorum pluriu laus 470. 10 per totã & 118. 5& inde
Medici Aegyptij quales 469. 29
Medici cuiq; uenalem uitam promittunt 435.32
Medicorum aſtus ibidem 32
Medicorum inter ſe contrarietas 368.48 ̃ 372. 28 4 70. 10 per totum& I18 ibidem per totum
Medicorum conſuctudo arguitur 414.43 ey inde
Medion herba qualis 493. 45& inde
Medullæ conſideratio, uſus medicinæ 511 40& inde
Medullæ arborum 276. 7& 323.13
Medullæ effectus,& ex quibus optima ibid. &x inde
Medullæ in medicinis uſus 515.36 GSI7.38
Medullæ conſideratio 210. I& inde
Medulla quæ careant ibidem& 113. 19
Megabizi ſacerdotis pictura 622. 6& 635.35
Megalium unguentum 229 15
Megaris excidiũ prædicti oraculo 28 4. 22
Megaſthenes ſcriptor in India 8s. 17 Meges quis 572.14. Mel cor pora conſeruat 109.14. Mellis probatio 194. 10 per totum
Mel qua ratione extrabitur ibid. 32& inde Mel quod auribus utiliſsimium 537.29 Mellis in quo ſunt Apes immortuæ in medi/cinis uſus 543-40 544. 49 Mellis natura qualis& unde 193. 22 per totum Mel ex apum uomitu ibidem 29
Mel optimum ex quibus folijs ibidem 24& 149. 12
Mellis genera, e diuerſitas 193. 38 per totum,&ᷓ 194. 21 per totum
Mella etiam cx ſparto& olcis carpuntur
192.22 Mel ut muſtum ſe purgat 193.34 Mel uiceſimo die er. ſeſcit ibidem Mel quomo do ſorbetur ibidem 35 Mel uernu cur anthinum uocant ibid. 42 Mel aſtiuum, horæum uocatur 194.1 Mellis in medic inis uſus ibidem 6& ,40
414& inde 8 Mellis megicamenta, dond cæleſtia 19 4. 6 Mel quando uberius,& pinguius capitur,
ibidem 10 Mellis tertium genus, Ericæit uocât ibid. 12 Melladà puris eximenda ibidem 35
Mella farem,& menſes odere ilidem Mella unde areſcunt ihidem 33 Mel uenenatum ubi naſcitur,& eius remedia. 569. 17
Mel qui primis cum uino miſcuit 245.28 Mel cum aceto mixtum Oximel 250.4 4 Mel uenenatum unde 392. 34 per totum
Mellis uenenati ſigna ibidem 39 Mellis uenenati remedia ibi. 42 et 533.19 Mel inſanum quod 392.47 Mel quod muſcæ non attingunt 393. 13 Mel, id eſt, ſuccus florum lilij 398.47 Mel à putredine ſeruat 413.49. Mellis natura qualis ibid.& inde per totit Mel quibus nocet 414. 6& inde
Mellis diſpumati uütilitas in medicina ibi. Ir Mella à quo reperta 126.10 Mella quæ optima 193. 32 per totum.&†
193.38 per totum Mellis copiæ ſignum ibidem 39 Mella quõ probentur 194. 10 per totum
Mela equeſtris ordinis uir qualiter,& quo
ſe perimit 355.19
Melampho llum herba 410. 43
Melampodis diuinatio, atq́; inuentum 45 7 15 117.29
Melampodis filiæ quo ſana 457.17 Melampodion herba 8 ibidem 16 Melampſythium paſsi genus 247.46 Melancholicorum remedia 367. 48&
370. 13 G 381. 42 0 400. 15,&
425. 11 509. 5 510. 9& 520
18 4 58.27 496.12 Melancholiæ inſanæ remedia Melancoryphi aues
416.21 5627.15 G 178.13
& 185. 47 Melancranis iunci genus 396. 23. 24 Melandrya piſcis 155.46 Melandri herbæ medicinæ 462. 49 Melania herba 483.5 Melaniarum remedid 439.39 Melanion herbaà 391.40 Melanthemon herbi 40⁰8. 29 Melanthion, id eſt, Gith 32 r
Melanthius pictor qbus uſus colorib. 618. 1 Melanthius ingenti precio didicit 620. 30
Melanurus piſcis 579.5 Melappia poma— 818.37 Melaſpermon, id eſt, Gith 32 1—41 Meleager Alexandri dux 629. 18 Meleagri pictura 619.49 Meleagri tumulus 656.23 Melcagrides aues 656.9 20 1771.8 Melænætos aquilarum genus 170.35 Nelfrugum panici genus 416.10 Melicembales piſces 578. 46 Meliceridum morbi remedia 382. 20& 399. 44 1 Melichlores gemma 670.27 Melichryſus gemma 664-4 1 Melichrota gemma 670. 27 Mehlkot' herbe medicinæ 399.39 8 8½ 2 Meir

Mrliloton herba Meliloto apes delectantur Melilotos herba qualis 391.33 g inde Melimela unde 258.38 259.29 Melimela poma in medicinis 429.7 Melinti color 616.,1, 29 x inde,& 617 Melini oleum ad quid utile 429. 4(44 Melinum uaguentum 229.16.37 Melis animalis conſideratio 1 42². 6& inde Meliſſophyllon herba 380.30 Meliſſophollon, id eſt, Apiaſtrum,& ex eo medicinæ 372.8 Meliſophollo aluearia illinuntur 393.28 Meliſſophollo apes delectantur 392.21&
390.30 392.20
Meliſſophylli medic. 399.21(399.31 Melitæi canes 49.33 Melitena herba qualis ibidem Melites gemma 670. 29 Melitites uinum quo fiat mocdo 2498. 18
Melitites uini,& ex eo medicinæ 414.35 Melitites lapis qualis 646.,36 Melius Sp.A quo argutus 315.16
Melli go unde ab Apibus ſumatur- 192.5 Meliloti oleum 256. 42 Melopepones quales 351.38 Melothron corona 390 29 Melothros quid 421.32
Membränaru animaliu gen. plura 209.29 Membrana ubi reperta 234. 41(& inde Membranarũ maculæ quo tollũtur 368. 29
Membrorum fractorum remedia 374.,18
Membrorum ſin gulori animalis deſcriptio 201. 44 per totum
Memecylon unedonis ſpecies 263.16 Memnon Aethiopiæ rex 101.9 Memnonis regia 71.11 Memnonis ſtatuæ mirum 638.38 Memnonis in Aethiopia regia 177. 6
Menmonis ſepulchru, et ibid. de auibus miru Memnonides aues ibidem 6(ibid.5 Memnonia gemma 668.42 Memoriæ conſid. exempla 114. 34 per totu Memoria excellentes plures ibidem Memoriæ ars à quib · reperta ibi. 29 et inde
Memoria Fragiliſsima ibidem 31 Memoria quibus modis amittitur ibidem Memoriam adimentia 667. 45 Memoriam aqua aufferens 553.45 Memphin circad miræ arbores 234. 20
Memphis arbores nunquam perdunt folia
Mena ſeruus 632.38(274.10 Menais herba qualis 449.30 Menander quid de Allijſetore 355.34
Menader dili gentiſs. luxuriæ interpres 637
Nenandri ſynariſtuſæ 434.23(20 Menandri regis pictura 622.9 Menandri fabulæ quales 538.24 Menandri honor 116.37 Mena animal marinum 579.65 Nenæ piſces colorem mutant 159,10
Menarum piſcium in medicinis uſus 577,15 11 G 573˙33 G,574 28
7
1 ND I1 6 1
Mendacium nullum teſte caret 136. 20 Menæachmi ſtatuarij uitulus 603.18 Menecrates ſeruus 632.38 Menelai canopus gubernator 78.47 Menelai domus ex quibus 587.30 Menelai imago 651.43 Menenij Agrippæ paupertas 593.3 Meneſtrati ſimulachrum 636.10 Menius C. latinos deuicit 597.38 Menius C. quando conſul ibidem 39 Menodorus ſtatuarius 604.5 Menogenes ſtatuarius ibidem Menogenes cocus I1I11.6 Menon quas literas reperit 125127
Menſarũ præcioſari inſania 23 6. 32 ptotũ Menſe cedrinæ ibidem 33 Menſarum ingens præcium ibid. 34. Menſa Ptolomæi regis mauritan. ibidem 39 Menſa Tiberij principis ibidem 43 Menſarum dotes præcipuæ 237— Menſe pantherinæ, et apiatæ ibid. 4A et inde Menſa in una plura uitia iuuant ibidem 8 Menſa quamobrem non linquenda 500., 12 Menſis ſeruatæ auguria& ſuperſtitiones, ibidem& inde Menſcæ ſecundæ arborum fructus 217. 4 Menſtrua muliebria hort. mire nocẽt 361.3 Menſtrui confideratios natura, tempus, effe/ctus 111. 47 per totum Menſtrua non niſi mulieri cõuenit ibid. 34 Menſtruu quando in muliere ceſſat ibid. 39
Menſtruum in uiris ſcirron 112.1 Menſtruo mulierum nihil magis monſtrificum ibidem 2
Menſtruoru miri, et pernitioſi effectus ibi.3 Menſtruu quando&&ᷓ diu in muliere ibi. 11 Menſtruũ generando homini materia ibi. 13 Menſtrui grauidarum fluxus inualidos red/dit partus ibidem 14 Menſtruo primo fœminarum plures morbi
ſanantur 502.5 Menſtrua mulieris mira perficiunt 505.10 Menſtrua mulier denudata tempeſtates abigit ibidem Menſtrui portentoſa mala ibid. 12& inde
Menſtrua coeuntibus maribus nonnunquam
peſtifera Menſtruo purpuram pollui Menſtruum quando ſcgetibus nocet Menſtrui tactu uitislæditur 20 Menſtruũ bitumen ludææ ſuperat 26 Menſtruo nitorem ſpeculorum hebetari 34 menſtruoru mulierũ in medicinis uſus ibid.
ibidem 14 ibid. 15 19
36& inde per totum Menſtruo tactis poſtibus irritas magorum artes 506.1 Menſtrui continendi mira ratio 381. 1
Menſtruorum remcdia 375.19.38 384 8.35 397. 43 398.13 G 400. 45 405.27 0 406. 40 408. 34 410.15 G 411. 29 418.35 & 423,44 G425,37 G 426,5 G
ILI NIAN1
428.30 429.2 G 429.46. 432 17 433.38. 43 et 434. 16 G435 43 G 435.17 G 440. 179 441. 49 G 442·8 C 4446.30et 445 9.24. 44 G 445. 40 448. 10 & 483.17. 33& inde,& 484.,5 G& 489. 48 G 492. 18. 27 G 493. 2 47.-48 G497.17 G 522. 24. 527 13 G 528.21.31.43 G 607,21,610 10.14 616.12.18,6 47.5.18.43 Menſes citantia 372. 4. 15 G 376. 2 G 382.36 383-15 0 599.31 et 400 17 401,12.26.48 G 409.37& 411. 25 G 413. 15 416. 29& 417.,36.37. 45 G 421. 46 430 19 431. 14 432. 45 G 436. 45 437·-39 G 441. 10 442. 29 443. 25 G 444-10 447 19.25 4 48.40. 47 G 449. 19 451.29 G 452.19 G 456.38 et 483.15.22·‧24.27.28.30,34. 35 & inde, q 487.18 489.13.494 21 495.10 496.1719 et 497 5 G 502.34 G 504.7 505. 3 G 507. 20 708. 17 G 533. 13 G.
567. 45 Menſurarum nomina 4⁰3³,5 Menſurarum inuentores 126,6 Mens Dea 2.25 Mentis ſedes in homine ubi 207.10 Mentis ſubtilitas unde 208.29 Mens in omni actione 500.5 Mentes commotas ſedantia 373:6 Mentis alienatio quo iuuetur 400.14 Mentis inſtabilitas 450,1
Mentem turbantia 442.22 G 456., 11. 17.18 706. 39
Mente cömotis utilia 421.42 457,18 492.21 7503. 23 G 507.,12 G 853.15 547.39 G 400.14
Mentæ natura, ſatio,&c. 359. 28& inde
Menta herba unde dicta ibidem 31 Menta antea mintha dicta ihidem Menta ferro tangi non uult 361.6
Mentæ conſid. natura, medicinæ 37439 Menta generationi contraria ibidem 42 Mentaſtri herbæ conſideratio,& medicinæ
374. 29& mde 3 Mentaſtrum lueſtre puleium ibidem 30 Mentaſtri natura, ſatio,& c. 359.30 et inde
Mentaſtro uinum conficiunt 250.13 Mentagra morbus 469.21 Mentiri pudore ignorantiæ 65,37 Mentor ſculptor 539.46 G,594‧26 Mentoris mirum opus 138.29
Mentor Syracuſanus ꝗd c Leone 133.45
Menti conſideratio 205.9& inde
Mentum nulli præter hominem ibidets
Mentum in ſupplicando tangunt Graci213. 29
Mepicoros gemma
Nercatura à quibus reperta
126.8 Merche

Mercuxialis herbæ conſideratio 456.26 Mercurij p deris conſideratio 4.24& inde, e 7.3 Mercurij ſtelle per Lodiacum motus 7. 31 Mercurij ſtella quantum à ſole elongatur 8. 13& inde „Mercurij ſtellæ color qualis 9.8 Mercurius quam herbam reperit 456. 25 Mercurij ſimulachrum 601.9 604.9
Mercurius Bacchi nutritor 603. 49 Mercurij delubrum ubi 657. 40 Mercurius literarum inuentor 125.22 Mexretrix quæ ditiſsima 6 41.3 Meretricis conſtantia ac fides 114. 28
ꝙ 602. 34 3 Meretrici cui honor tributus 602.34 Mergi aues inſatiabiles 209.2 Mergi aues futura præſagiunt 345. 16
18 G 178. 37 182.35 Meridiem quæ ſpectare non debent 308. 43
Merox piſcis 579.6 Meroctes gemma 668.45 Mcrois herba quæ qualisq́; 450.7 Merops auis qualis 170.20
Merulæ auis conſideratio 177.37& inde
Merulæ in medicinis uſus 543.27 Merula auis hyeme abit 176.43 Merulæ ubi albæ 178.19 Merulæ bis anno pariunt 184.14 Merula amica turdo 190.4 Merulæ lauro ſeſe purgant 138.21 Merula piſcis 579.·5 156.18 leſes uentus 15.9 Meſogite uinum quale 247·25 Meſoleucon herba quæ 493.34 Meſoleucos gemma 669.2 Meſomelas gemma ibidemʒ Meſoſphærum quid 220.40 Meſphees Rex 639.39
Meſpilorum conſideratio, genera,&c. 261 45 per totum Meſpilus quando primũ in Italiam ibid. 48
Meſpilus uermibus infeſtatur 309. 260 Meſpilorum putamen quale 264.23 Meſpilorum natura, medicinæq; 432.32 Meſſalinæ adulterium 524-45 Meſſdlinæ mira libido 186.23
Meſſalimuis cõſularis quo perẽptus 576.35 Meſſala Val. vac i 127.39 Meſſala orator ſui nominis oblitus 114. 34 Meſſala quid prohibuit genti ſuæ 613.27 Meſſala conſul quando& quid de pictura
Carthaginis uictæ 614. 49.47 Meſſala M. conſul qu2ando 653. 44 G 141.20 0 115. 20
Meſſala Marcus Sobillis ſtatuas inſtituit 597.48
Meſſala quo uino uſus 24 7.2
Meſſalæ M. cenſura et ĩ ea prodigiã 311.31
Meſſala orator de M. Ant. quid 584.38
Meſsis conſideratio 339.28& inde
Meſsis trituratio
ibidem 35
P A R 8
bP-R I M 4 Meſſes ubi binæ anno uno
86.12
Metallorũ conſideratio 579. 39 per totum Metallum unde dictum 589.10 Metallis opes conſtant 612.39
Metallorum æris conſideratio 595.32 per totum e 44 ibidem per totum
Metalla æris quis inuenerit 125.37
Metaponti Iunonis templum quale 2 41. 43 Metæ figura qualis 5.14 Metella Sollæ mater 644.9 Metellus Quintus triclinaria Scipioni uen/
didit 147. 45 Metellus conſul 111,10 Metellus Qu. Celer conſul 21.35 Metelli L de Pœnis triumphus 129.37
Metellus pontifcx lingua impeditus 206. 265
Metellus Macedoniam uicit 601.49 Metelli L. triumphus 315.22 Metelli ædes ubi 636.45
Metellus Qu. quot filios nepotesq́; reliquit
111.32 G 119.34& inde
Metelli Qu geſta, honores, ac felicitas 119 34. 48& inde
Metellus Qu. cæcus factus cum Palladium ex
incendio raperet ibidem 43 Metellus unus Rom. curru uchebatur ad curiam ibidem 46
Metelli Macedõici felicitas, geſta,mors,&c. ibidem 48 ey inde
Metellus Macedonicus Scipionis inimicus 120. 10
Metello Macedonico à Catinio illata iniuria ibidem 3& inde
Metelli pontificis ſenectus 121. 30 Metendi diuerſitas 339.30 Metendi tempus ibidem 36 Meterana caſtanea 262. 46 Metymathnus Maſiniſſæ filius 111. 41 Metopion arbor 226.25 G 256.25 Metopion factitium oleum 256.25 Metopoſcopi qui 621.36 Metrodorus medicus 380.34. Metrodori cognomentum 599.9
Metrodorus pictor philoſophusq́; 626.2 Metrodorus de memoriæ arte 114.30 Metuentiũ nocte remedia 376. 39. 410.3 Metus felicitatem adimit 118.45 Metus uanos expellit à mente adamas 658. 18 Meu herbæ conſideratio, genera, natura, me dicinæ inuentor 384. 11& inde Meuanatis uua qualis 244.,10 Mexentius rex cur cõtra Latinos 248.,40 Macanthon quid 359.1 Mꝰaces piſces quales& ex eis medicinæ 574‧65
Myagros herba qualis 494.5 Myagri herbæ oleum ibidem 6 Myagrus ſtatuarius 604.18 Micciades ſculptor 634.8 Mꝰconij qui 202.36 Mocomum uinum 247. 27
Mocon medicus 384.35 Mocon pictor 595.5 G& 617.8 G& 618 48 G 619. 1 1 Mycon ſtatuarius 600.,30 604.5 Moyconis lactucæ genus 368. 6 Micropſochi qui 414.15 Microſbærum quid 220. 40 Midæ annulus mirus 580.30 Midæ auri copia 684.45 Moydon pictor 627.10 Mꝰæ concharum genus 162.,31 Moſcæ piſces quales 574.17 Milciades dux 618.37 Mileſia roſa 387.9.30 Mileti Erucæ oliuas erodunt 310.12 Miletus medicus 498.2 4 Miliariæ oleæ cur dictæ 297.34 Militaris panis qualis 319,21 Militaris herba 45037
Militaribus ſignis argenteus color familiarior 584.21 E inde Milites förtiſsimi ex agricolis 3164,11 Militum præmia uaria 115.40 G
inde,& 404. 12 583.27 Milium quando ſerendum Milij ſpica qualis ibidem Milij panis ibidem 32& inde Milium ex india quando in Italiam adueciis ibidem 34 Milij uſus apud diuerſos& ex eo Sann 3 22. 26 Milij farina ciᷣ lacte apud garmatas ibid. 29⁷ Milium tantum& hordeum Aethiopes habent 322.29 Militum ubi ſeri non debet 1bid. 32 Milium quomodo ſeructur ab auibus ac uermibus 327.25,32 Milium ubi ſerendum Ibidem 48
318.14
Milium quando eæ ubi ſerendum 339.33 Milij ſemine quod uinum fiat 249.48 Milium in Tyriaca 385,18
Milefolij herbæ conſideratio& medicina 449.10& inde
Millefolia herba quæ 456.49 Millefölij medicinæ 476.25 Millcpeda in medicina 541.17.
Millepes animal& contra eius uenenum remedia 263.22 G 536448 Molœcon blattæ genus 537.20 Mollus piſcis 579. 8
Milo Crotoniates qua gema uſus 666.10 Milonis Crotoniatæ fortitudo
113. 47
Milo Clodium perimit& ſumma eius æris alieni 6 43.57 Milonis interitus 18.26 Milton, id eſt minium 590.44 4. Miltites lapis 64½ 7ꝓι7 Miluago piſcis qualis 566131
Miluorum conſideratio 170 4 ο ber totum Milui in medicinis uſus 3 5 4 7 et 5451 Miluus ex funerũ ſerculis, aut olompiæz ara
nihil rapit ibidem a1
iiilaus
§ 4

1 N P 1Eghhh G8
Miluus cui in imicus 189.37.4 4 et 190.5 Milui ſigni cœleſtis exortus 33 4.29.,30 Milui piſces. 1 159.14 Nimmuli herbæ 336.27 Mina pondus quale 4⁰³.10 Mineruæ ædis mirum 2F. 28 Mineruæ& Neptuni certamen& olca prima cius 288.3 Mincruæ templum in Lindo 587.30 Mineruæ ſimulachru 600. 48 G 601.16 602. 42.49 603.5.11 5704 14 G 63 4.4°0& 635.11 Mineruæ muſica cur dicta Mineruæ Gorgonis ſimulachrum Mineruæ delubrum in Capitolio 613.31 Mineruæ pictura à quo 624.32 Minerucæ ſimulachrum è cœlo tactũ 63 4. 5 Mineruæ ædes in elide qualis 49.48 Mineruæ cur immolatur capra 148. 34 Mineruæ ſacra olea 217. 1 Mineruæ quæ herba ſacra 4⁰7.28 Mineruæ argemon herba 451.27 Mineruæ herba 456.7 Minyanthes quid 390.35 399.49 Ninij conſideratio 590.27& inde Minij in ſacris uſus ibidem Minium à quo inuentum ibidem 35 Minimum quibus reperitur locis ibidem 37 Minij præparatio ihidem 41 Minimum ad libros ſcribendos 591.28 inij color 615.48 Minium uchenum eſſe 526.28 Minora expreſsiꝰ naturæ uim 1dicat 191.5
602. 49 ibidem
Minos princeps claſſe depugnauit 127.14
Mintha, id eſt menta 359.31 Minutius Augurinus quid contra Sp. Melli um& eius Ktatua 315. 165 Minutius Qu. conſul 12.8 Minutio P. ſtipes collata 597.41 Myoctonon herba 485.32 Myodes muſcarum deus 534 ·20 Moophonum herba 390. 37 Moſota herba qualis 493. 48 Mooſotis herba quæ ibidem 49 Myoſoton herba quæ 486.36 Miracula orbis ſeptem Babloniæ muri Dianæ Epheſiæ templum Quare Epheſiæ Dianæ louis Olompici ſimulachrum Queære Olompij Iouis ſimulachrum pyramides Acgyptiæ 640. 19 per totum Solis coloſſus Rhodi 599,39 Mauſoli ſepulchrum 635.48 cyri Medorum regis domus, quæ à Mennone illigatis auro lapidibus fabricata dicitur, cuius Plynius nõ meminit. alij aliter hæc orbis miracula enumerant Miracula fil gurum 17. 2 per totum Mixracula montiã inter ſe cõcurrẽtiiu 25.28 Miracula terrarũ uaria 26. 45 per totum ̊ 27. 25 per totum
9446
P LINIANI
Miracula inſularum ſemper fluitantium 27. 16 per totum Miracula multa in aquis 554 ·14 G& per totum caput Miracula inuicta QMartij regis 644.36 Miracula aquarũ fontium& fluminũ 29.12 per totum Miracula uariarũ gentiu 106. 33 per totũ Miraculum de auditu 114.15 Miracula de his qui elati reuixerut 123.16 per totum Miracula animalium quæ aduenas interimũt c. 151. 4 per totum Miracula Delphinorum 133.26 inde Miracula de Echineide 158. 47 per totum Miracula de Phœnice 170. 19 per totum Miracula de Diomedæis auibus 182.13 Miraculum de aſpide 190.7 Miracula de apibus 195.32& inde
Mliracula in uino 251. 3 per totũ 252.2.3
Miracula de prodigioſis arboribus 278. 4 e inde,& 311.14 per totum Miraculum de caprifico arbore 431.40 Miraculum mellis 393.8.13 Miracula herbarum 449.27 per totum & 470. 44& inde Miracula ſerpent 462.20 464. 25 Mirum in panis ſanandis 477.38& inde Miracula prodigioſa circa Venerem 477 45 per totum Miracula circa precationes, incantamenta ey ſortilegia 498. 42& inde per to/ tum, † 501. 2 per totum Mirum dorcadum animalium Miracula in eiſaem animalibus 523.27 Miracuvla quarundam beſtiarum 551.48 Miracula rubri maris 565.16 per totum Miracula piſcium 566. 13 per totum Miracula Igniũ& medicinæ prodigia 652 s per totum Miracula naturæ alia in Plinio 12.22 per totum,& 32 ibidem per totum,& 20 37 0 60. 13& inde,& 65.5& inde e̊ 72.31 G 101.31 per totu,& 112. 2& inde,& 137. 7 et inde, 159.4¹ &̊ 167.17& 173.30 237. 49& 238.4 239.40 240.27.31 G& inde. e& 24 4. 19 G 261. 11 266. 28 9 272.23 295.34& inde,& 312. 8& 330. 9 per totum, G 33. 29 e 339.18 C inde, 347.21 348 30 0 351.34 376. 48 382. 5 2ꝙ 389. 36 393.· 8 407. 25 G inde,& 409. 21 420. 45 435 10.31 E inde, 4 4 lbidem, 435 48 440.2. 4 G 441.24.39 G 442.109 443-39 444. 14 G 445 46-479 449.9 G 454.20 33 G 455.4°& 456. 31 457. 22 459.19-37 460.35 ct 461 14 462. 7.20 563.2.3 0485 11 488:23 G 492.15 ct 498.42
514.12
e inde per totum,& 506. 34& 508 34 G 515.16& inde, Gꝙ 579 44 G& 531229. 45 G 562. 42 G 569. 11 40. 43 G 570.1. 2. 18 G 677. 27 ꝙ 578. 18 610. 40 0 634. 1F inde,& 638.37 639.22 per totum, e 6 40. 18 per totum,& 6 42. 10 per totum,& 64 5. 12 per totum, 0 40 ihidem,& 646. 41 et 652,60& inde C 662.3 G66 41.49 G 667.10 35 9 668 10 ,670,19 Et 169,11 &o inde,& 34 ibidem per totũ ʒ9 ilid. e ind,&æ 4 4 ibidem Myrice frutex 238. 36 Moricis medicinæ 441.36 Myrinus piſcis 158.29 Moriophꝰlon herba et ex eo medicinæa 49 10& inde Myrmecides ſtatuarius Moyrmecidis ſtatuarij opera Myrmecites gemma Moyrmecias gemma 669.1 Moyrmecion uermis 632.19 Myrobalani aroma 225.45 226.8.11 Myrobalani medicinæ 428.29 Moron ſculptor quo ære uſis 596.31 G 600.32 626.13 Myronis opera Moyronis bucula 1bidem 14 Morrhapia pyra 259.10 Morrhæ conſideratio 222. 39 per totum 223.5 per totum Morrhæ genera, natura, preti 223. 5 pto. Morrha quibus naſcatur locis ibidem Myrrha ex ſpina in India ib dem 18 Morrha quidaà in coquẽdo utuntur 22 4.15 Morrhæ uinum 249.4 Myrrha quo confertur 100.13 Morrha herba qualis 449 17 Morrhis herba qualis ibidem 479.12 Morrhites gemma 6689. 48 Morſilus quis 618.24 Morſinite herba 475.,25 lyrſinites gemma 669.1 Myrtatum obſonium 246.,48 Mortca uerbena in ſœdere Romanorum a binorun: q; 3 265.3 Morteæ Veneris ara Romæ ihidem 13 Mortei olei natura& medicinæ 427.30 Mortidanum uinum 250.11 264.45 Moyrtidani medicinæ 434.: 43 Mortites uinum quomodo 250.8 G 264 45 265.19 Mortus ſacra Vchneri 217.1 Myrti conſidcratio 264. 45 ber totum Myrtus ſlueſtris& ex ea medicina iki. 47 Myrti gencra, natura& medicinæ ibid. 21 per totum Morti oleum quomodo Myrtus ſatiua Myrtus ueſtris Myrti Baccaæ
114. 12 637.,11 970,11
601.13 inde
256.29 ibidem 31 ibidem& 434·47
Wyrti

264.8 ibidem 45
Moyrti ſuccus qualis Morti genera uiginti nouem per totum Morti ſucci natura Movrti Baccæ piperis uice ibidem 46 Moyrtus ubi primum uiſa 265.1 Moyrtus Romæ erat cum cõderetur primum ihidem 2 Mortus prima arbor Rome ſata Mortus in Romuli delubro ibidem 8 Morti mirum Romæ ibidem Morti genera tria apud Catonem ibid. 14 Morti utilitates plures ibidem 22 Mortus in ouatione& triumphis ibid. 28 Mortus quæ loca amat 273,25 Morto non decidunt folia ibidem 45 Moyrti folia anguſta 274. 45 275.5 Myrtus in ſacris 279.15 Mortus quibus modis ſeritur 29 4. 45& 300.33. 32 Moꝰvrto uita breuis Moyrtus ubi odoratiſcima Moyrtopetalon herba Moys ſculptor M piſcis Mliſenenſis ager ubi Marij uilla Miſy conſideratio G 607.11 Moſincũ, id eſt ſolueſtre fœæniculi 384.22 Moꝰſticum uinum 247. 24 Myſtus piſcis 579.6 Mitrax gemma 668. 44 Mitres Acgypti rex 639. 15 Mithridatis ingens memoria 114.27 Mithridates quid erga Aquilium ducem 784.34 Mithridatis curr aurei argcẽ᷑teiq́;g ⁷59 4. 14. Mithridates quàãdo à Lucul. uictus 263. 27 MMithridates quid circa laurum& myrtum egit 279.13 Mithridates quo confi git 83.30 Mithridates antidoti compoſitio 433.20 e 526. 24 Mithridatis laus 473.11 Mithridates quotidie uenenũ bibit ibid. 13 Mithridates uigintiduabus linguis loquutus ibidem 17& 114.27 Mithridates quot annis regnauit ibidem Mithridatis diligentia 453. 11& inde Mithridatis ſcrinium& libri ibidem 21 Mithridatẽ Pomp. Enecus ſuperat 433.20 115. 23 Mithridatis gemma qualis 653.32 Michridates Aquilio duci aurum in os infu dit 584.34 Mithridatico bello ubi ciues ſaluati 27. 19 Mithridaticum antidotum 453. 11& inde Mithridationherba mithridati reperta 58 4X& inde, 464.39 Mo tuli piſces quales Motuli piſcis medicinæ Notulorum generatio
ibidem
ibid.7
297. 44 392.13
494. 34
594. 26& inde 579.6 316. 39 348. 46& inde
574·16 ibidem 18
157,19
P R I N 4 Moxa prunorum genus 233. 6 295 49 9 259.1 264. 29 Mxon piſcis 628. 41 572.19 Mnaſidemus pictor 627. 11 Mnaſitheus piclor ibidem 45 Mna pondus quid 4⁰3.10 Mnaſon tyrannus qui 62 2.3 5 623.28 wnemoſones pictura 626. 43 Mneſtheus medicus 386. 33 Mneuidis regia 639.19 Modulorum muſicorum ſpecies plures 126 33& inde Modus rerum omnium utiliſsimum 317.15 Modum ſeruare neſcit humanum ingenium 471. 8 Mqæcenas Meliſsius triennio ſabi ſilentii im/ berat 58 703.39 Moccenatis inſtitutum ut in epulis pulli aſinarum apponerentur 145. 15 Mœcenatis febris 123.12 Mœxcenati annos tres nõ cõti git ſomnus ibi. Mœœrlca uua 2 44.1 Moœris Aegꝰpti rex 69.48 Mqœridis regis ſepulchrum 641.18 Maſiæ ficus quales 260. 40 Molarum uerſatilium conſideratio ac prodi gia ex eis Molqæ lapideæ ubi optimæ Molcæ mulieris conſideratio 178. 32& inde Mola mulierum quomodo gignitur 178.,32 Molam uteri rumpentia 550.29 Mola ſalſa in ſacris ſemper 560.39 Molemonium herba& ex eo medic. 473.4 Molere Ceres prima reperit 125.19 Moly herbæ conſideratio 455.22 Molꝰ laudatiſsima herbarum ibidem Moly herba uenenata 4⁰². 31 Moly contra magicas artes 464.38 Molybdena herba 457.14 Molobdenæ conſaderatio 612. 4 Molob ditis quid 590.2& inde Molituræ frumentorum cõſideratio 321.29 Molliendi uim habentia 87 Molochon agria quid 364.41 Molochites gemma qualis& unde dicta 663. 23 Molon herba qualis et ex ea medic. 472·21 Molluſcum tuber 272. 43 Molluſcæ nuces 262.31 Monaulum quis reperit 126.31 Monedula ſationis inuentrix 298.19 Monedularum furacitas 177.29 Monocerotis feræ deſcriptio 135.41 Monochromata quæ 590.49 514. 17 & 615. 40 618.29 G 619.23 Monopodia ex ære 597,1 Monſtra plura 101. 31 per totum Monſtroſi homines plurimi 105. 32 per totum,& 110. 22 ber totum Monter inter ſe cöcurrentes quando uiſi 25 2s per totum 2
“
ibidem 111. 47◻
646.12.
Montes quæ ament 29118 Montes ferrũ retinẽtes reiſcienteś; 27 30 Montibus nubes exiſtentes quid præſagiant 344.47 G Reliqua quære parte ſecunda Monumenta quibus lapidibus ſculpi debent 549.15 1“ Morbi noui quibus locis hominibusq́; peculiares 469. 13 per totum Morbos carminibus tolli 500. 27& inde Morbi quidam dij crediti 2.30 Morhorũ exempla uaria 122. 26 per totiẽ e 123. 10 Morbis nihil caret 309.6 Morbi qualiter uitari poſint 391. 28 Morbi omnes quomodo pellantur 394.38 Morbi qui aſperrimi* 455·8 Morbos omnes tollens ibidem 30. 37 2 459. 11 463.3 Morbus quibus inftlammatur 454. 15 Morbori corporis totius remedia 465.,6 & inde,& 507.28& 545. 45 Morbis lõgis locorũ mutatio utilis 502,48 Morchion Græcus de Raphano librum ædidit 353.290 Mores corrumpentia 282.̊11% Mores ciuiles proſtrauit M. ſcauri ædilitas 643,43 2 633.28 Moreg pudicos inducentia 509. 5 Morum dinerſorũ cxcpla 113. 25 per totũ Morum maieſtas Morion quid Morion mandragoræ ſemen Norion gemma Mormyræ piſces 579.21 Morphnos aquilarum genus 170.39 Mortariorum lapidi conſideratio 6 48.11 Mortem nunquam contingere niſi æſtu maris recedente 28 110.6
117.20 per totum 402.31 499.33 668.45
8
Mortem ex minimis accidere Mors ſæpiſc imæ inuocatur 122.36 Mortis ſigna plurima 123. 4 per totum Mortes repentinæ plures 124.3 per totum Mortem ſponte petentes 60. 2E Morti ubi non ſubiſciuntur homines ibidem Mortem ſibi inftrentes iucundi doloris cauſa 379.19. 20 Mortem ſponte accerſentes 89.1 4 Mortis prædictio 507.45 Mortem ſibi ob terrorem cõſcientes 450. 9 Mortem ſibi conſcientium corpora crucibus affixa 643.19 Mori interdum optimum 455-·11 Mortis quid optimum- 498. 34 Mors tempeſtiua optima ibidem Mortis cauſe 449.9 g 450.9. 455.9 Mortis ſignum in ægrotante 50 4.1. 18 Mors ex nauigandi inuentione 34 6.8. 11 Mortales æternitate deus donare non poteſt 3. 26 8 Mortuis cum laruas luctari, prouerbium prologo 1.121 Mortuos

NMortuos ad uitam herbis reuocari 454.7 Mortui cum coronis efferebantur 386.14
ö111144*“ Mulierum ſoccunditas uaria ibidem 25 Mundus Latinè, Græcè caſmes ilidem per totum Murales coronæ 267,31. Mulier quamdiu parit ibidem 39.45 Muralis corona quæ
Moxtui nonnulli pro charis 8 117.44
88 inde
Mor/us beſtiarũ remedia 372.44 G 381 21 399. 46& inde, G 546·3
Morſus omnium animaliũ remedia 385.16
per totum Morticini quid 413. 26 Mororum arborum conſideratio 263.5 Mororum colores tres ibidem Morus quando ſerenda plantandäue ſit 301. 40
Mori ſuctus qualis 264.8·10
Mora quibus conſtent ibidem 24
Morus quæ loca amet 273.23
Morus“ 274. 20&◻ 276.2 G 336.
Morus cur gpintſſim⸗ cenſeatur 276.3 Morus tardiſtime ſeneſcit 277.30. 286.2
Mori ſuccus à medicis expetitur 282.49 Morus talea tantum ſeritur 300.32 Morum in ulmo inſeri religio ful gurũ pro/
hibet ibidem ora& ex eis medicinæ 431.45 Mori arboris prudentia 432.6 Mori arboris mirum ibidem 12 NMos. Qaære mores Moſceuton roſæ genus 387.23
Moſes magus ſecundum Plonium 538.44 Motherudis regia 6 41.18 Muceſcere inter liquores uino proprium 252. 18 Mucula gemma 669.40 Mugilis piſcis conſideratio 157. 2& inde v“ Mugilum piſcium ubi multitudo 154. 5 Mugil& lupus piſces inter ſe hoſte; 159
Muxgilis piſcis aſtus 566.21(44 Mulæ mirum 553˙3 Mula ne calcitret ibidem 8 Mulæ ungula uenenum quo Alexander obiſjt
retentum eſt ibidem 9
Mulorum conſideratio 145.18 per totum Muli ex aſino& equa gignuntur ibidem Mulam peperiſſe prodigium eſt ibidem 30
Mulæ ubi uul go pariunt ibidem Mulæ quare non pariant 145.29 Muli fel non habent 208.2 Mulæ calcitratus quo inhibetur 145.31 Mulorum longa ætas ibidem 37
Mulæ in medicinis uſus 534·13 G 544 37 545. 30 G 18¹
Nuleori calciamentorũ nomẽ unde 157. 27
Mulctatio in quibus apud ueteres 314. 48 ꝙ 580. 265
Muliere excepta pauca grauida nouere coitum 110.29
Mulier interdum ſuperfœtat ibidem
Mulier non cum quolibet concipit 111.25
Mulier plerunq; alternat in pro is ſexu ibidem 27 8
Mulier ſola menſtruale animal ibidem 47
Mulier ſeptima die concipere Hacillime creditur 178.14
Mulier ex ſemetipſa concipiens ibidem 32
Muliebris ornatus brecioſiſsimus 162. 41
eEH inde
Mulicrum infirmitatum remedia 354. 10 365.1 368.9.35
Mulierum partubus quibus in remedijs utun
tur 504. 28 per totum
Mulier menſtrua denudata tempeſtates abi/
git 505.10 Mulierum remedia 363.10 420.1.
Quære Fœminarum remedia Muliones culicum genus Muliones uno tantum die uuuunt 551. 49 Mulſæ aqua conſideratio& medicinæ 414
10& inde
196.13
Mulſi conſaderatio& ex co medicinæ ibid.
28& inde Mulſi bonitas ibidem Mulli piſcis conſideratio 157. 20. 28 2 579.5 Mullus piſcis in cibo inutilis 576.21 Mulli piſcis in medicinis uſus 577.3 G&
578.3 G 559.21 2) 573.37 Mullus octuaginta librarum 157.38 Mullorum copia ubi ibidem 20 Mulli expirantes uerſicolores ibidem 28 Mullus piſcis ter anno parit 167.29 Mullus piſcis quomodo ueſcitur 586.1 Multipedæ uermis in medicinis uſus 541.,4 27 544.49 Muluiana cotonca 257.31 Mu'lus. Quære Mula Mummius L. cenſor 585.23 Mummius L. ex Corintho miras picturas refert 615.10
Mummius L. vuia Romam attulit 653.38 Mummius Corinthum diruit 596.43 G
627. 38 Mummius ſignis urbem Romam repleuit
599.16
Mummius cxceſsit e uiuis non relicturus filiæ dotem 617. 10 Mundus qualis ſit 1. 1 per totum Mundus numen quoddam ibidem
Mundus æternus, immenſus, ingenitus, incor ibidem 9.· 37& inde Mundi extera indagare mens humana non ibidem 10 ibidem 11 Mundus certus incerto tamen ſimilis ibi. 13
ibidem ibid. 14 Mundi menſura noſci non poteſt ab homine
ruptibilis
poteſt Mundus ſacer
Mun dus cuncta complezus inſe Mundum naturam rerum eſſe
ibidem 15
Mundi infiniti ſecundum quoſdam ibid. 16 Mundus unde dictus ibidem A4 per totum
Murenis piſcibus ferula herba vh 1 285. 4 Murenæ piſcis aſtus 566.18, 24& inde Murenæ in luxu 628. 40 Murencæ molle tegmentum 155.13 Murcna piſcis quando capiatur 156. 44 Murenæ exeunt in terram
8 8 178.L Murenæ piſces longi ibidem Murenæ pinnis& branchijs carent ibidem Murenarum oua creſcunt 157.10
Murena tantum ſexus fœæminei quæ& eſer, pentibus concipit, cuiq́; anima in cauda, & quõ cxtinguitur 566. 27& inde.
Murena piſcis 179. 5& 158. 27 per totũ
Murenam cum ſerpentibus coire 158. 28 2 566. 27& inde 1
Murenarum uiuarium quis primus Bzengi tauit 128.26 per totum
Murena& conger piſces hoſtes inter ſe
166. 45
Murenæ morſus remedia 770,28 Murenæ ad quid utiles 572.48 Nurenæ L. ludi 785.9
Murex piſcis& eius in medicinis uſis
577.65.9 Muvricis piſcis conſideratio 163. zs g inde
159.3 G 161. 17 Muricum genera 573.5 Muricum pariendi tempus 167.40 Muricum generatio ibidem 20 Nuricum piſcium medicinæ 573.4 Mur gentina uua 243.48 Muria quid 561.13 G 576,23
Murinum inter uina ac dulcia nominatum 249. 7& inde t Murinũ hordeu& ex eo medicinæ 416.29.
Muros ædium Thraſon primus reperit 125. 40 8 Mu rus lattricius 629.47. Murrhina uaſa qualia 590.13 Murrhina uaſa&y fictilia 628,45
Murrhina uaſoa d quo primum Romam adUecta 654.15 Murrhinaingentis pretij c capacitatis clidem 19.28 Muxrhina quibus in locis reperiantur ilid. 30& inde Murrhina quid ibidtm Murtiæ Veneris ara Romæ 265.14 Mus qui centũ& uiginti genuit 187.39
Murium fœctus ac mira generatio ibid. 36. per totum
Mures lambendo coneipiunt ibidem 38
Mures prægnantes in parentis re pertæ ibidem 40
Mures cur praægnantes guſtatu ſalis fiant ibidem
Murium agreſtium unde uis tanta bid. 4
Mures ubt incolas fugant ibidem 44.
Mares
1

Mures qbus necẽtur 400,30 G 407. 40
Mures quo trahantur 40°7.40
Mures qua herba eſcuntur contra ſerpentes 12.13
Mures quibus pelluntur 327.3 4& 410.27 G 552. 4 Mures ne quæuis attingant 363.7 b urium natura non ſpernenda 529,42 Muribus cor maximum 207. 15 Murium aliqui fel non habent 208.3
Murium fibræ creſcunt decreſcunt cum luna
ibidem& 208.18 Mures omnino indociles 182.24. Murium conſideratio 141. 24& inde Mures ubi albi ibidem& 150. 24 Mus marinus ubi oua parit 167. 47 Muribus quæ glans gratiſcima 268. 29
Muvres ruinis imminentibus preæmigrant 138.30 Mures urbium incolas interdu pellunt 138 38 G 150.20 187. 44 Murium conſideratio, natura, generatio, oſtenta 150. 16 per totum Mus mgenti emptus precio ibidem 23 Mures marini 158.1 Muris marini partus 167.47
Mures Nili quales 187. 45 Muxribus ar! neis ubi ueneni ineſt 150. 45 Maris aranei morſus remedia 416.25& 424. 37) 430. 28 G 489. 11 er 512.37 532.25 ct 539.42 0 365 32 G370.1 372.45 381.23 Mures necâtia 400. 30 ct 466.1 458 34 485-33 Muris in medicinis uſus 529.4 4 535 15 q 536. 39 G 541. 190 542. 7 27 545.34 2 551.9
160.I per totum&
Murinus fimus in medicina 534.14
535.5 0 5445.26.48 Murium morſus remedia 410.27 uſarum pictura 619.33 Muſarum nouem ſimulachrum 636. 21 Muſca quæ 647.44 Muſa Auguſti medicus 450.3 357.5 Muſcxus de herbis 453-49 Muſei imago 65 4.4
Muſcaru in medicinis uſus 534.15& inde 2 546.40 G 548.12 Muſca omnino indocilis 534.18 Muſcarũ deus Myodes nuncupatur ibid. 20 Muſcæ quomodo fugantur ibidem Muſcarum deus alius 177.15 Muſcæ quas ædes non intrent ibidem 31 Muſcæ quo mortuæ reuiuiſcant 201. 42 Muſca alis uehiculum& curru totum conte gens 114.13 G. 603.33 637.12 Muſcæ ubi non reperiantur 393. 13.14. 8 Muſcæ quod mel non attingunt ibidem 14 Muſcæ quæ maxime appetunt 437.43 Muſcæ ſuperſtitio 500. 30
g1ö1ö1““
Muſcæ quo necentur 440,30&458,36
Muſtelis contraria
Napis uinum conficiunt
Muſcerdæ fimus murinus 534.1 Muſculus piſcis balenæ iter dirigit 169.4 Muaſculi piſces 578. 22 205.36 Muſicæ repertor 126.31& inde
PE ASS8 P
K1
Muſici gemmas geſtare ſoliti 653.13
Muſica Delphini delectantur 153.25 G 154. 1& inde
Muſimonis animalis conſideratio 148.6
Muſta ut feruere deſinant 648.7
Muſtacea laurus 265.39
Muſtea pora 259.14
Muſtelarum circa catulos ſuos, ac perſequen
do ſerpentes conſuetudo 529.45 Muſtelæ quomodo in unum congregari poſſunt 531. 13 2 509.3 Muſtelæ ueneficia 533.-45 Muſtelis excæcatis uiſus reuertitur 536.23 Muſtelæ ne Gallinis aut columbis noceant
571.35 Muſtela baſiliſcum perimit 136.5 Muſtelæ ubi non ſint 150.39 Muſtelarum in cibis uſus 157.19
Muſtela cui inimica 189.39.4 4.567.30 Muſtelis cor maximum 207.15 Muſtelarum morſus remedia 567.35 Muſtelarum cinere uel felle, mures pelluntur 327334 Muſtela cum dimicat cum ſerpentibus rutam prius edit 373.27 G 138.7 509.3 Muſtelaru genera& earu in medicinis uſus 529. 45 G 534. 45 G 535.18 G 536. 23 541. 15& inde Muſtelarum feluenenum eſſe 529. 46 Muſtum quõ condatur 251.23.39. 44 Muſti medicamina 25 1.25(252.14 Muſti utilitas quomodo noſcatur ibid. 43 Muſti uitium quo noſcatur modo ibidem 45 x 252.15& inde Muſti differentiæ plures 422. 12& inde Muſtum ſtomacho inutile uenis iucundum ibidem 14
Muſta pumice feruere deſinunt 648.7 Muſta pice condiuntur 649.8 Mutiani P. de corona hiſtoria 386.18 Mutiani de muſca ſuperſtitio 500,29 Mutiani conſulatus 628. 47 Mutina uuæ genus 244.13 Mutinenſi bello Bolides fices 11.30
Nutinenſi obſidione columbæ epiſtolas attulerunt 180. 24
Mutitatis homini remedia 375.20 et 495
Mutius augur 172.5(48 8 N
JAbis fera qualis 135.7 Næuij Polliõis magnitudo 112.47
Næuorum remedia 11.41 Naphtha quid 30. 32 per totum,& 44935 G 630. 31“ Naphtha igni cognata materiaz 0. 32 p tot. Napy herba 497.6
25015
Nqpi ubi optimi 362.31 Naporum ſatio 341.4 Naporum genera quinca; 352.26 Naporum à locis denominatio ibidem
Napi Kthenienſes ſinapi nominant 3 60. 28 Naporum cõtra uermes remedium 361.10 Naporum differentiæ& ex eis medicinæ 364⸗9 per totum Narbonenſis thomum herba 391.4 Narbonenſis carbunculus morbus peculiare malum 469.36 Narbonenſia uina qualia 245,46 Narbonica uua mira 244.37& inde Narbonenſis prouinciæ fons mirus 330. 17 Reliqua quære parte ſecunda Nurcæ herbæ medicinæ 398.2 Narciſsi floris conſideratio 391.38 Narciſei genera& medieinæ ex eo 397. 49 Narciſſus à Narce non à Narciſſo puero di
ctus eſt 398. 2 Narciſſum lilij genus 388.5 Narciſsi à lilißs differentia ibidem Narciſsinum oleum 428.12 Narciſsinum unguentum 229.19
Narciſsini olei medicinæ 397. 49 e&y inde
Narciſsi oleum 256. 444 Narciſſus ſeruus ditiſsimus 59235898 Narciſsites gemma 670.15
Narqdi herbæ conſideratio 220.30 230 4 279. 6
Nardi Gallici oleum 276. 42
Nardi Gallici ſeu ruſtici medicinæ 398.,30 eæ inde
Nardus ruſticus 388.23 Nardo uinum confic iunt 250,18 Nardi coroncæ latis 396.31 Nardina pyra 259.10 Nardinum unguentum ex quibus 230. 4
Narium animaltũ conſideratio differentiæq; 205,3& inde
Narium loco foramina tantu habentes, ibidẽ
Nares flexili mollicia
220.10 Narium ſanguis quibus ſiſtitur 366.7 Narium ſanguinis alia remedia 371.3 ex
375 41& 3765.1 G 377.32. 44 G 406.25.27.41 G 452.5(t 481.35 43 494.30 503.39 G2 527.8 548.,30& inde, ꝙ 553. 45 et 576 27.39 G 627. 35
Naribus ſanguinem copioſum craſſumq́; pel lentia 490.2
Narium morbi remedia 370. 1000 375 2.378.14.-15& 383.17 2 429. 26 ꝙ442,30 446.48 448.37 468. 5 606. 5
Naritia pix optima 25 2.8
Narthecia ſeu narthex ferulæ genus 239. 13& inde 3—
Naſamonites gemma 669.3
Naſcentium herbarum differentiæ, id es ſemine, auulſione,&c. 356 Naſci ubi nõ omnia poſſunt 22⁷29. 1& mde . Naſcun2

1“
Naſcuntur plura non ſata, multa etiam miNaſica Scipio uir optimus iudicatus 117.30 Naſicæ Scipionis repulſa exiliumq́; ibid. 31 Naſicæ Scipionis conſulatus& eius inuen/ tum 127.44 Naſpercenite uinum 247.30 Naſturtij herbu conſideratio 359. 14 Naſturtium Venerem inhibet 3733 Naſturtij genera ibidem 4 Naſturtium Babolonicum optimum ibid. 18 Naſturtium unde dictum 359.14 Naſturtij prouerbium ibidem Naſturtij ſemen quale 361.20 Naſturtij medicinæ plures 373.3 G inde Naſturtiũ ſolueſtre ac medicinæ eius ibi. 18 Naſi conſideratio 305.3& inde Naſus quibus non ſit ibidem Naſi cognomina ibidem 4 Naſo carentes homines 101.34& inde Natalium feſtum cum pulte celcbrãt 321.15 Natandi periti homines 100. 26 Natrix herba qualis 494.8 Naturas rerum infinitas eſſe ſecidum quoſdam 1.97 Natura in quibus ſeipſam uincit 655.9 Naturæ ſpiritus quis 14.27 Natura parens an nouerca ſit ambigitur 105.40 Naturæ uis fide caret 106.22 Naturæ mira uis 17 per totum& 108.47 Naturæ opus ad quid 250.47 Naturæ beneficia diu occulta 216,33 Naturæ prouidentia 54.30 257·20 &᷑Ꝙ 208.28 Naturam in ijſdem locis mutari 279.11 Natura tantum ſimilia coherent 286.43 Naturam omnem experimento aſſequi non bo Ha mils 300.15 Naturæ erga homines beneficia 313.44 ꝙ1150.8 Natura cur cuncta genuit 385.30 Naturd reru nihil ſine cauſa ficere 403.21 Naturæ prouidẽtia& eius beneficia 4⁰5. 3 Naturæ parentis beneficid 4 35.13 per totũ Natura multorum procax eſt 469.20 Natura& deus idem 3.29 485.22 Natura plura ne abſumat uel pariat 65 2. 13 Natuxram fieri conſuetudine 113,22 Naturæ mira benignitas 272.23 Naturæ potentia 129.65 Naturam nil fruſtra facere 530.15 Natura docet quæ timenda ſint 129.7 Naturæ mala uel bona plura ſint, ambigitur 136.43 Naturæ ſublimitas in multis 190. 45 ptotu Naturæ in contemplatione nihil ſuperuacuũ ibidem 191.8 Naturæ omnia fere poſsibilia Nauale quid Naualium inuentores Nauarchi pictura
ibidem 15 11 72.1
619. 48
L 1 N 18 Nauceri ſtatuarij opera 603.20 Naucydes ſtatuarius 600, 33 Naues quo tardius cant 5759.11 Nauibus ful gurum effigies inhærent aliquan do 12.24 Nauium roſtra ubi Romæ affira 267.34 Nauibus apta materia 270.33 Nauium pix xopiſſa dicitur 271.40 Nauium multarum ſubita præparatio 283 42& inde Nauium antennæ ex abiete 284.5 Nauis una maxima ibidem 36. 43 0 639 41& inde Naues Germaniæ ex uno ligno 284.45 Naues ex qua materia diu durent 286.20 Nauium uelorũ conſideratio 347.·5& 347. 28& inde Nauis imperatoriæ inſigne Naues ex corio ubi 62.9 Naues papyraceæ ubi 90.49 Nauecs ex papyro 126.49 G 234.49 Naues ubi ex ſcirpo& arundine 126. 46 Naues uitiles ibidem Naues Sparto fiebant 441.27 Nauis roſtrum ære ſculptum 584.18 Naues quo colore pinguntur 615.35 G 617.46 G& 622.65 Nauium mira magnitudo 639.41& inde Naues ex teſtudinibus 154.35 Naues marmoris cauſa fiunt 633.17 Nauis quã apicula pinnis abſcondebat 114. Nauem echeneis piſciculus ui rwee-(13 tinet 565.16.36 Nauem quis primus reperit 126.44 Naues ubi inuentæ ibidem Nauium differentiæ plures ibidem Nauẽ onerarià quis primus reperit 127. 8 Nauis amminicula gubernandi Tophis primus reperit ibidem 14 Nauium& ad naues attimentium conſideratio 126. 44& inde per totum Nauigatio maris ftuminũq́; 21. 15 per totũ Nauigantiũ peſtis præcipua 16.25.35.37 Nauigatur iſſdem uentis in contrariu 16.5 Naui gantium audacia 146. 4 Nauigantibus utilia 505.,11 Nauigatio utilis corporib. 558. 18& inde Nauigantes qualiter dulcem aquam habere poſſunt 559. 2& inde Nauigatio unde cœpta 159.41& inde& 160.25& inde,& 161.23 Nautæ ſydera ubi non ſeruant, ſed auium uo/ latus 91.34. Nauij actij ſtatua 597.43.48 Naumachiarium pontem Toberius Imperator reficit 283.37 0 294.28 Nauplius piſcis qualis 160.27 Nauſea maris quo arcetur 489.18 Nauſeam fäcientin 397.28 G 400. 21 Nauſeâ tollentia 375.16 et 376.11 0 381 33 387. 27 420.21. 424:33 et 434 31 G 479,29.489.18.571·9
347.37
1
Nauſicrates Nauticus panis ad quid utilis Nautili piſcis mirum Nautij Sp. ſtatua Nealcis pictoris opera 38 67 627.1 Neapolis urbs unguentis quondam Felectata 220.13 Neapolitana cotonea qualia 267,29 Neapolitanæ caſtancæ 262.48 Reliqua quære parte ſecunda Nebrides gemma Nebularum conſideratio Nebulæ ne noceant 339. 16 Nebulæ malum 166,21 Neceſsitas ad inimicum cõfugere cogit 133, 4& inde& 13 4. 12& inde Neco dalus uermis qualis 197.26 Necromantia quibus deos euocat 670. 32 2ꝙ 449.45 G 499.5.25 Nectabis rex 639.29 Nectarites uinum 270.23 Negligentiam quibuſdam prodeſſe dinumdo 326.3 Nemcæa fæminæ pictura 615. 29 et 625.33 Nemei certaminis uictores apio coronantu 359. 28 Nemeſis dea ad quid inuocabatur& eius Romæ templum 499.47 Nemeſis deæ pictura 626,44 Nemeſis deæ ſimulachrum 634335 Nemeſi deæ dextra auris ſacra 21320
127.,21 416.46 150. 41
596.6 623,11 G. 626
669.4 19,11
Nemeſis Latinum nomen nõ reperit ibiden
499-46 Nemora incolentes homines 50.20 Neocles pictor 627.12 Neoptolemi aduerſus Perſas piclura 622. Nepenthes herba 453.47(20 Nepẽthes herba apud Homeri qd 409.27 Nepetæ herbæ conſider.& medicinæ ex ea 1 Nepeta herba uinum conficiunt 250.13 Neptuni& Mineruæ certamen,& euſdmm Mineruæ prima olea 288,2 Neptuni fiſtum 325.15 Neptuni in Caria templum 557·²⁸ Neptuni ſimulachrum 635,19. 25 Neptuno fel dicatum 208.17 Nereidum nompharũ ſimulachri 635.27 Nereides piſces quales 578.31 152.4 Nereides ubi multæ 152.14 Nere linum uiris decorum 347,18⁸ Nerios herba arborq́; 273. 48. 443.43 Neritæ concharũ genus 161,23 Nerone principatum ineunte cometes Uiſis mirum 10.48 Nero hoſtis humani generis 110.19 Neronis principatu arbores ſedes ſponte mutarunt 25.35 Neronis principatu flumina retro fuxenmt 30.14..
Neronis mater quæ 110⁰,18
Nero

vlNN*“
Nero in pedes natus ibidem Nero quid erga Tyridatem 118.36 Nero plumbi laminis ad quid uſuu 611.24 Neronis principatu marmor tingere iuuen
tum 613. 4 Neronis uxoris Poppeæ luxus 593. 12 2 557.14 Nero imperator Coloſſeum ſeſe pingere hacit- 618.6 Neronis imperatoris luæus ac pompa 654 13& inde Nero imperator rapinæ gratia quos necaFbat 654.26
Nero amiſi imperij nuncio accepto quid egerit 655. 15
Nero gladiatorum pugnas ſpectabat ſmaragdo 658.35
Neronis thorax ex Iaſpide 663. 47
Nero quo recreari ſolitus 521.9 555 47
Neronis imperatoris uituperatio 539.12 E inde Nero magicæ arti deditus ibidem Neronis inuentum aquã decoquere 555·4⁷ Neronis ueſtis ingentis pretij 147. 47 Nero Tiberij bater 1 184.43 Neronis imperatoris oculi quales 204. 43 Neronis principatu quæ portenta uiſa 214 20& inde
Neronis diuitiæ ac ludi eius 585.12 Neronis ſpectacula 588.24 Neronis luxus in ædificiſs 643.33 Neronis luxus in unguentis 230.37
Neronis imperatoris ſerui luxus ibidem 40 Neronis uxoris pompa finebris 224.23
Nero in initio imperij ſæpe uerberatus&
quo faciem linibat 239.28 Nero imperator Thapſiæ nomen dedit ibid. Neronis foſſa 246.19 Neronis tempore luxus cauſa quæ inuenta
287·18 G 314. 27 Neronis circa ſuprema, prolapſa cupreſſus
Romnæ 287.34 Neronis poſtremò tempore portentum ibid. Nero Paſsieni priuignus 288.10 Neronis mater Aggrippina& eius maritus
alter ibidem Neronis principatu ruina ingens& de oliueto prodigium 311.39 Neronis imperatoris uela qualia in ædibus
347-44 Nero imperator ſectiuo porro autoritatem
dedit 355.9 Nero domitius Peloponneſum inſulam tentauit efficere 51.40 Neronis in Acthiopiam miſii exploratores
& quare 101. 2.17 Nero imperator terrarũ uenenum 412.19 Neronis cõminatio ad portas Caſpias 86. 11 Neruorum conſideratio 210. 14
Neruis uulneratis ſummus dolor, praſectis
nullus ibidem 17
PIIR S PRIHMA4 Neruis inimica 398.2 Neruorum in quibuſdam mira conncxio
113.37 Neruis utile oleum quod 256. 48 Neruorum cruciatus etiam in arboribus
309.38
Neruorum contractionibus remediu 410 40 415.1002 420. 10 7371.1 375. 23
Neruorum læſorum remedia 367.19 359.16.23.32 371. 12.0 378 25 380. 33 G 381. 46 383. 2. 47& 399. 3 G 400. 33. 49 G& 410.5 G 413.15. 48 G& 414.37& 415.26.39& 416.5 417.10&& 420. 10 422. 40 423-1σ 425.13 G 427. 43 434. 11 436. 38 G 437.37 439. 15 G& 440.48 G 441.22 2 442.18.22 45443 G 452. 11 468. 23 & 478. 48 G 481,12.14 0 491. 41 495-30. 31 0 507.2. 27&. 521,3 G 527-5 G 548.170 549 45 562. 4 563.47 0 666.16
Neruos præciſos conglutinantia 397.44. &ꝙ 457.4 G 481.15& 490. 28 G& 4295*˙30et 549-1et 576.19,630. 42
Neruos boum abſciſſos ſolidantia 449.14
Neruis contraria 414.27 417. 26 & 422. 40& 423. 1 424. 44
G. 428.10.35. 40 442. 22. Neſcas pictor 619.12 Neſſus pictor 627.11 Neſtocles ſtatuarius 600.29 Neſtorianum pigmentum 595.14 Neuradaherbz 454. 27 495.25 Neuxrida quid 402. 29
Neuroides, id eſt beta ſolueſtris 368.26 Neuroſpaſtos& ex eo medicinæ 446.23
Nicæarcus pictor 626.37 Nicanor pictor 624. 47 Niceas pictor quo colore uſis= 6ů16.37 Niceds poeta 110. 44 Nicerati ſtatuarijopera 603.20. 604.7 Niceros pictor 623. 46 Nicias Athenienſium imperator opes Athe/nienſium afflixit 6. 7 Niciæ pictoris præceptor, ac cius opera 625.32.41 Nicolai palmarum genus 232.28 Nicomachus muſicus& cius gemæ 653. 15 Nicomachus pictor 616. 39 618 I1 623.29 Nicomachi Tondaridæ imperfecti 62 7. 3 Nicomachi diſcipulus Coribas pictor ibid. a
Nicomedes ingenti pretio à Gnidijs Venerem mercari uoluit 635.5 G& 118 Nicomedis regis uxor cur â cane perempta 83
Nicomedis regis equus mirus 144.3 Nicomedis regis interitus ibidem Nicophanes pickon 623.42
Nicophoros, id eſt ſmilax hædera& ex cea medicinæ 443.7 Nicoſthenes pictor S27.,12 Noctalopes qui, horum remedia 514.14 ꝙ 148. 28 Noõctalopes quo curantur 526.6. 571. 4 4 Nictare quibus animalibus conueniat 204 44& inde Noctegretum herba qualis& eius in magia vſus 391. 27 Nycteris auis 213.49 Nictilopa herba qualis& unde dicta 391.32 Nidus cœna quare Caio principi dicta Nigina herba qualis 494.7 Nihil nimis, chilonis præceptum 117.2 4 Nili augumentum quando&æ eius fertilitas 328. 18 1 Nili minimu maximumq́; augmentum ibid. Nili mures quales 269. 11 per totum Nili aqqua genitalem uim habet ibidem per totum Reliqua quære parte ſecunda
Nilios gemma qualis 663. 19 Nimium quodlibet in omni uita pernicioſiſsi
mum 1 216.26 Noympharena gemma 959.5
Nompha, Herculis zclotpia mortua 459.45
Nymphæ apum genus 195.3
Nomphqæa herba unde dicka 459. 44 & 460.1
Nymphaapteris herba 491.28
Nompheæ herbæ medicinæ 465. 7 et 472 10 G 473. 26.30 474. 34& · 475.15.36 477.45. 481.39& 482. 31. 47 G 483.33 G 484.20
Nymphodorus medicus 605.25
Niobes& eius filiorũ ſimulachrũ 635.37
Noſa Bacchi nutrix ubi ſepulta 72. 48
Niſcas pictor 619. 12 Nitor corporis quo fiat 410.,37 Nitri conſideratio, naturi, uſus, medicinæ
562²2.25 651.17& inde Nitrum ubi optimum 662. 30& inde
Nitro ſemina aſpergenda 227122 Nitro muſta condiri 261.44 Nitri ſpuma 562.49 Nitri probatio 593.0
Nitrum quomodo in lapidem uertitur 554. 1
Nitroſce acqguæ ubi- 562. 29 Niuis conſideratio 19.10 Niues ubi non cadant 30.12 Niuem quidam potant 359.29
Niue aquam refrigerant 555. 48& inde Nix diutina ſedens cur noceat 290. 20 Nix aquarum cœleſtium ſpuma eſt ibid, 18
Nix uetuſtate rubeſcit 201.,32
Nobilitatis incommodi 469. 25& inde Nobilitatm neri titali ſunt liberi 61 4.2 82 Nocentes
1 1

1 N D I C 1 8
Nocentes fugiendi omxmnino 822 327 Noctua. Quære poſt Nox
Nodia herba qualis 451.20 Nodorum corporis conſideratio 210.15
Nomades lacte& ferina carne uiuunt 99.1
Nomades uagi circa Arabiam 97.15 Religua quære parte ſecunda Nomas quid uocent 370.16
Nomarum morbi, id eſt ulcerum corpus depaſcentium, remedia 426. 46 G 427 48 429.25 432. 25 G, 444 39 G 449·8 451.21 G 475.33 ꝙ 481.9 482. 21 482.35. 33 7 494.48 G 504.14 G 548.39 45.48 568.39 575.47 Nomina ubi non imponuntur 69.14 Nominum imponendorum ratio 501.2 Nomius Tꝰberij imperatoris libertus et eius menſa 239.41 Nonius cur ab Antonio ꝓpſcriptus 660.15 Norma inſtrumentum à quo repertũ 126.5 Noſce teipſum, Chilonis præceptu 117.24
Notia gemma 669.7 Notus uentus 151.10 Noualia quc 292. 360 329.7
Nouellus proconſul cur Tricongius dictus 11“ Nouiani Seruilij ſuperſtitio 500.27 Nouis autoritatem dare res ardua prologo primi 54 Nouitatis homo natura quidus eſt 217.35 OHn 295.15
Nox quid 5.13 Nocte quando lux diei uiſa 12.14 Noctium inæqualitas unde 23.4 Nox ubi longiſsima breuiſgimaq; ibidem 44 per totum Nox ſex menſium ubi ibidem 48 Nox ubi nulla aliquando 62.6 Nocte ubi uidetur ſol
Noctium magnitudo 640.4 Nox totius anni breuiſsi
deprehenditur
Noctium augmenta decrenitaq́; e inde Noctes media nitæ gaudia auftrunt 633.,23 122 122. 33 Nocte ut die cernentia animalia 204.25 Noctuæ futura præſagiunt 245.19 Noctua quibus auibus inimica 532.43
Noctuarum in medicinis uſs 535. 13& 527.31 541.9
Noctuaru auium conſid. 173. 42 per tota
Noctuaru contra aues ſolers dimicatio ibid.
Noctuari cum accipitre amicitia ibid. 44
Noctua in Creta inſula nulla eſt 177.18 Noctuæ& cornicis inimicitiu 189.37 Nocturna uigilia ad agendum 334. 12
Nocturnæ oppreſsionis remedia 492.22
Noxij confiteri quõ cogi poſint 440. 46
Nubentes colus& fuſus comitabantur 147.,39
Nubes quid præſagiunt 34 4.29& inde Nubes quantum aſcendunt 9. A8& inde Nubes quomodo cauſentur 13. 40 Nubila quantum aſcendunt 9. 48& inde
Nubium imagines unde 19.15
Nudi homines ſemper incedentes 659. 18 & 101.47
Nuditatis cælandæ exemplum 504.24
Numantina pyra 259.8
Numæ libri quales& ubi reperti 235,48 per totum
Numa Pythagoricus 23 6. 10
Numa philoſophia ac iure pontificio delectatus ibidem
Numæ lex poſthumia quæ 248.35
Numæ de dcorum cultu inſtitutio 314. 29
Numa Fornacalia feſta inſtituit ibidem 31
Numa quando Rubigalia feſta inſtituit 338.29 b
Numa Rex, figulorum collegium Romæ inſtituit 628.28 Numam ſepe filmen impetraſſe 17.28 Numæ de uſu piſcium lex 567.5 Numaæ ſtatua 582.9 Nuncorcus Seſoſtridis filius 640.16 Numenij præfecti geſta 98.8 Numeri paris uirtus ac uis 363.36
Numeri impares uehementiores 499.48,
Numerus par in conuiuijs 500.18 Numerus apud antiquos non erat ultra centum milia 592,28 Numeri quaternarij uis 503.47 Numidiana pyra 259.9 Numidici urſi Romam allati 141.21 Numidicæ aues 182.43 Numidicum marmor 63 7. 49& inde & 613. 5
Reliqqᷣua quære parte ſecunda Nummorum conſideratio, notæ, diuerſitas, uariatio 582.38 per totum Nummus aureus quando primum Romæ 584-26 Nundinarum tempore quæ fieri licita& quæ non 315.9 7 500.23 Nundinarum tempore ungues nõ reſecaban tur 599‧23 Nuptiales faces ex qua arbore 273. 29.30 Nuptiarum tempore quo utebantur colore
389.49 G 147.37
Nuptijs adeps adhibebatur 310.,45& 511. 32.
Nuptiæ cur cum lana fiebunt 527.2 145.35
Nuptiæ non niſi augurijs fiebant 172.7
Nuptijs nuces iuglandes adhibebantur 272.29
Nuptæ nouæ farrei præferebant 314. 44
Nurſini napi optimi 352.33 Nurſinæ rapæ miræ 325.10 Nuxæ bifera ubi 262.32 Nuces Ponticæ quales ibidem 23 Nuces Aſiaticæ ibidem
P LINIANI
Nucum arborum umbræ Hoxiæ
88 3 297.16 Nucis iuglandis conſid. 262. 9 per totum
Nucis iuglandis ſuccus qualis 26 4
Nux quibus conſtet ibidem 21.23
Nuces quæ ſtatim à ligno recedunt ibid. 25
Nucis iuglandis uſus in nuptijs& quare 262.9. 12
Nuce lanæ tinguntur
Nucis auellanæ conſideratio
Nucis ſuccus caryopon dicitur
Nucum pinearum conſideratio per totum e 432,35 E inde
ibidem 21 228.37 257,19
Nucipruna quæ 257,48 Nux cito germinat 276.3 ¾ Nux quo tempore ſemen efficit 276.20 Nux quo tempore ſerenda 301.43 Nuces cæpis aduerſantur 433,13
Nucis Græcæ natura& medicinæ exca ibidem 6
Nuces iuglandes unde dictæ,& carum natura ac me dicinæ ihidem&
Nucum iuglandium nocumenta pluraibidem & inde
Nucis oleum ad quid 42²7.35
Nucis piheæ medicinæ 43²˙36
Nucis auellanæ natura& ex ea medicihe
433·24& inde G 809 9. Bærati unde dicti 595.35 Obeliſcus quid 639.13 Obeliſci ſolis ibidem
Obeliſci à radio dicti Aegꝰptijs ibidem 14
Obeliſco parcit Cambyſes, qui urbi non pepercerat ibidem 25
Obeliſci Aegyptij plures ibidem& inde
Obeliſcorum conſideratio 639. 21& inde
Obeliſcus in campo Martio à quo 640 E inde
Obeliſcus gnomonis uice ibidem Obeliſcus Romæ in Vaticano ibidem 15 Obeliſcus precioſiſsimus 659,32
Obeliſcus Vaticani Circi à Caio imperatore
284. 35 Obliuionis aqqua 553.49 Obliuioſum quod maxime animal 136.30
Ohmuteſcentium remcdia 375. 20 C 495.48
Obolus quanti ponderis 4⁰3.8
Obriſum quid 585.33
Obſcœnũ uitii non niſi in hominib. 186.25 Obſcuris lucẽ dare res ardua prologo 1,55
Obſidiana uitri genus 651.37 Obſidianus lapis 669.14 Obſidionalis corona qualis 4⁰4·˙5. O bſidius lapis 651. 38& inde
Obſoletis nitorem dare res ardua pro. 155 Obſtetrices quibus medicamentis utuntur
504. 12
Obſtupefaciẽtia corpus 638, 29.456.43
Occandi diſciplina& ars 339,24 per totum 98 Occaſus ſoderum cognitio bifariã 3324,45 Occhi

Occhi arbores ubi 219.40 Oceani qui piſces maximi i 5§⁸.45 per totũ Oceani totius nauigatio 21. 15& inde Oceani magnitudo 21. 4 2 per totum Oceani fluxꝰ refluxusq́; cur maiores 28. 14 Oceani meatus ubi mirus 267,4.37
Ochra color 616.2.22. 42 Ocimũ herba quando præcidendi 356.20 Ocimum difcilime naſcitur ibidem Ocimũ quando& qualiter floret 354.27 Ocimo nihil fœcundius ibidem 17 Ocimum cum maledictis ſerendi eſt ibid. 18 Ocimum quando& quomodo ſerendum
35910
Ocimum unde dicatur 307. 14 Ocimum in quid degenerat 360.45 Ocimum quando palleſcit 361.2 Ocimum ferro tangi non uult ibidem 6 Ocimi ſemen quale ibidem 21
Ocimum quomodo rigandum ibidem 30 Ocimum herba in uineis ſerendum 307.5 14 G 326. 12. 15 Ocimi uitia 3724,21 Ocimum hominibus uitandum iĩbidem 24 Ocimo ſcorpiones gignuntur ibidem Ocimo pediculi generantur ibidem 28 Ocimi medicinæ ibidem 29& inde Ocimi ſolueſtris medicinæ ibid. 4 3er totũ Ocꝰs quid 326.16 Ocijfugiendi exempl 19.3. 37 et inde per to. G 193.13 196.36 640. 21
Ocnos Aeſculapij filius 626.12
Ocreas quis primus reperit 126.16
Ocriſia ancilla miro modo grauida facta 252.23
Octqauo menſe an homo naſci poſsit 109.28 ber totum
Octauia porticus 626. 25 635.81
ꝙ 636. 20
Octauiæ in ſcholis ſtatuarum opera plura 634.28 637.13.,21.39 et 636.20 ꝙ,634.4
Octauiæ porticus à quibus 637.4 Octauia Marcelli mater 635.3 5.3 47. 43 Octauio conſule cometes uiſus 10.46 Octauius Cn. conſul 12.20 Octauius C. Antiochuũ reſponſum mox dare
coegit 598.10 Octauianus Romanus eques 628,12 Octauius Auguſti pater 636.28 Oculata piſcis 679.7
Oculorum conſideratio 293. 23& inde Oculi ad comminationem non conniuentes ibidem 44 Oculi nictantes pauoris indicium ibid. 45 Oculi nictare non ceſſantes ibidem 45 Oculi unicolores nulli ibidem Oculos cum binis pupillis habentes 197.21 Oculorum uiſus exempla 114. 7 per totum Oculi tantũ homini deprauantur 204.23 Oculi fimilijs cognomen dedere ibidem 24 & inde 1
aSIEEEE1u14*
Oculi nocturno tempore cernenter ibid. 26 Oculi nouiſtime formatur ĩ corpore 207.5 Oculi primum moriuntur ibidem 6 Oculorum indicia 215.34 O culi operiuntur morientibus, patefiunt in
rogo 204.21 Oculorum mira compoſitio ibid. 8& inde Oculorum pupillæ conſid. ibid. 10& inde Oculis abſoluta uis ſpcculi ibid. 14 Oculos aues& manibus cur appetũt ibid. 15 Oculos ternos quaternosq́; habètes cur cre/
ditum 102.18 Oculi quibuſdam in pectore 69.19 Oculos in humeris habentes 108. 4 Oculum unicum habentes 102.23 Oculorum dolores ne ſentiantur 429. 39 Oculis ſalubres aquæc 552. 46& inde Oculis onmem uim ineſſe 111.36
Oculi precioſiſrima corporis pars 203. 23
Oculi non omnibus ſunt animalibus ibidem 24& inde
Oculi diuerſorum colorum non niſi homini
& equo ibidem 31 Oculi maximqa animi indiciu ibidem 47 Oculi animi ſedes 204.1
Oculi quomodo ſeſe purificant ibidem 9 Oculi in arborum ſurculis qui proprie dicanturn 303.21 Oculorum acies quo excitatur 364.38 Oculos excæcans liquor 219.38
Oculus domini fertiliſsimus in agro 317.38 Oculori pilos incõmodos replicãtia 6 30.3 7 Oculorum albugo quo tollitur 401.38 630.35 Oculus ferus herba qualis 466.20 Oculi nigri naſcentium ſi placeant 6 50. 40 Oculis cõtraria 3 79. 21& 412.16.414 72 422.39 G 423.107 439. 42 Oculorum claritati inimica 368.12& 371.48 G 372. 22 Oculorii aciem hebetantia 366. 20 367 11 371.17 379.·5 380.38 G 416.37 0 417. 12 671.37 Oculis utilia 373& inde,& 376. 44& 424.35 G504.5 G27.33 535 2& circa copioſe,& 32 ibidem, et 658 27& inde,& A8 ibidem,& 665. 43 Oculorũ claritati conferentia 66.9 362 34 368.7 369. 300 370. 30 & inde,& 371.23 et 372. 49 G 373 6 383. 20 385. 507 400. 8& 15 G 427.13 G 428.2 437.28 2 439. 14 G 444. 21 G 460. 9 & 465.16& inde per totum,& 467 20 489.11 506.23. 45 et 608 23 G 535.15.25.34& inde, G&ꝙ 536 8.15.35 G 553.14. 23 0 568.8. 38 G 571.31.49 G 572.10 Oculorum aciem excitãtia 364. 38 383 42 G 384. 18 425.11 444. 28 G 469. 45& inde per totum
2
Oculorz caligines diſcutientia 365., 37&
367. 28.,32 369.12 384. 18& 399.38 G 428:2 429.26.436. 42 ꝙ443·40& 447.22.32 G 448 35 458.2 G 461.19 G 465.45 per toti,& 466.14 467.17. 28 & 488.11. 12, 504.5 G 506. 45 & 508. 14 514. 1. 18& inde, e& 535.21.23.36.37 ct 536. 13 574 200 606.29 G 607.35 et 657.23 Oculorũ ſcintilationib. quid proſit 369.12 Oculorum aduſtionis remedia 367. 3 E Oculorum inftammationes ſedantia 398.15 38 400. 36 Gꝙ 405. 49 429. 42 426. 36 G 433. 39 G 439. 27& 527.33& inde Oculorum plumbum tollentiu 467.15 Oculori nubeculas diſcutientia 367. 31& 408.40& 494.17 G 535.37 Oculorum cicatrices emendantia 365. 41 ꝙ 357. 31& 408. 40 494. 17 & 504·5 G 506. 47 508.24& 514.2.19 535.4 7 et 571.32.44 & 573·22 588. 35 G 648.3 Oculoru epiphoras inhibentia 365.17& 365.37. 40& 371. 41 376. 1 378.14 380.21 382.19 385 42²2 G597·34 G 398.5 G 400.23 & 416. 37 417.15 427. 21 ct 428. 7 465. 49& inde per totũ, & 467.7.45 489.12 C 513.47 G 514.22 535.19 2 536, 22.25 & inde, et 31 ihid. 621.26.645.32 Oculoru lachrymationes emendantia 420 24 G 4 25.4 G,535.17.6 47.9.38 Oculis lachrymoſis fricare ſrontem prodevt 5⁰3. 49 1 Oculis fine fine lachrymantibus utiliſcima 536.25 Oculorum lippitudines curatia 491. 12 x 504. 42 G 5064, 44 514.25 536.12.15.21 563.14& 57226 8& 665. 29& inde Oculis lippis altes fricare prodeſt 503. 48 Oculos luſcioſos, ſiue noctalopas emendantia 148. 28 G 431.5. 40 536.6 -.ꝙ571.44 Oculorum ægolopas curantia 535. 47 Vide Aegolopis morbi remedia Oculorum pterogia tollentia 571. 45 605.59 420. 26 Oculorum epinyctidas ſanantia 363. 22& 366.9 G 426.43 G 514.1 2 571 48 G 572.1 Oculorũ ulcera purgâtia 397.3 4 G 414 7 418.5 420.25 426.3 xC 431. 11 G 467. 46 527. 35 536.2 605.31 G 606.29.648,2 Oculorum glaucomata curantia 506,47 & 525. 11& inde 53 6. 2.23 Oculorũ ſuffuſiones diſcutientia 398.35& 399.2 4 Et 467.27& 498.24.506 v, 2 47
1 1 I

45& 508.14 535. 13.18.23. 37 39 571.356 G 630. 35 Oculorum argema ſiue albuginem tollentia 365. 41 495.31 G 408. 40 418. 48 G437. 7. 28 G 443. 40 &ꝙ 447. 30& 455. 48& inde,& 504.5 506. 46 ct 508.38 514 3.19 535.14. 35.39. 44. 47 G 536. 9.10. 29 G 571.37 G 572.5 G 574.20 Oculorum ſcabriciei remedium 607. 15 35 631. 25 Oculorum ruptas tuniculas adiuuantia 535 34. 42 Oculis ictu eruentatis remedia 406. 8&◻ 535.48 2 535.15 Oculoru tumorem ruboremq; ſedantia 417 1e 467. 13 7 571. 41 Oculis cruore ſuffuſis conuenientia 6 4⁷. 4 Oculorum nimium uigilijs fatigatorum re/media 608.11 Oculis ſi quid incidexit 3 78. 16& 503.30 Oculorum ſordes purgantia 378.2& 440. 44 0) 605. 29 Oculorum morbiremedia 362.34 363 17.39 365.41 G 367.28& inde ꝙ 368.7·8& 371. 41& 380. 21& 399. 39 G 05. 48 415. 39 e 416. 14 G 420. 15 G 425. 33 G 436.2.9.41& inde,& 427. 256 G& 436.15.48 G 439.·41 443. 39 444·45 G4 45.6.21.26. 445 6.9. 44.45. 46& inde per toti,& 466. 14 467. 7& inde multa,& 485.25& 486.19. 28 e 493. 40 & 494.16.39 G 504-42 505. 44& inde 508. 13.23 511. 45 et 512.49 E inde, q& 1 4.13& inde,& 527. 20 528. 10& 535& inde copioſe,& 536.1& inde plura,& 553. 34 G 567.26 G 568.43 0571.31 E inde copioſe, q 605. 17. 29 et 606 29 608. 1. 11 612. 26 631. 19.29. 46 G 645,32 G 646.35 G& 64 7. 3& inde, et 22. 38 ibid. 548.15 Oculis iumentorum pecorumq; claritatem ſa cientia 8 447.31 535.21 Oculorum iumentorum albugines emendan tia 571.45 Oculort iumentoru medicamenta 466.16 Oculorum ſuperſtitioſa medicamenta 429 36& inde,& 447. 29 G 502.8& 504.44 535. 11 536. 12.26 571.49 572.5 Odinolontes piſces 565.39 Odiſſeæ Homeri materia 538.17 Odium ex æmulatione auidiſsimi 289. 20 Odium qua ratione incurritur 507. 49 Odontites herba qualis 494.11 Odoramentoru differentiæ in 2bus 388.49 O doratorum ſapor amarus Odoratiſßima quæſiaut
389,11NDUFIHI
ibidem
PLINI A N
Odoratorum copia 22 4.14 Oderatum reducentia 372.31 Odor quid ſit 153.4 Odorum conſideratio 264.3. 12
Odorũ adulteratio quib. fiat modis 219. 49 Odorum materia, tractatur toto 12 libro et
prologo 13 Odorem celerrime cuaneſcere 229. 24 Odores optime ſcruantur in oleoo 230. 23 Odorem non ſentit qui gerit ibidem 32 Odorum fructuum diuerſitas 264.14 Odor e ſapor non ſimul in eodem ibid. 15 Odores quotidie gigni 385.31 Odor ſolertiam potu tollit 386.35 Odorum differentiæ, natura, diuerſitas 388
47 per totum Odore tantum uiuentes homines 108.13 Odorem grauem tollentia 427. 33 G 428.9 4 Odorem bonum facientia 42²8.9 Oecon quid 650.31 Oenanthæ auis deſcriptio 178.16
Oenanthe herba&ex ca medicinæ 405.19 ꝙ 420.18 Oenanthe quid 2756.38 Oenanthes flos maxime durat 391.40. 43
228. 28 249.39 G
Oenanthe unde dicta ibidem 44. Oenanthe ubi optima 420.18 Oenanthinum unguentum 229.14 ꝙ 249. 39 Oenanthinum oleum 296.38 Oenanthini olei natura& medicinæ ex eo 42522 Oeneate uinum 247.30 Oenias pictor 626.41 Oenothera herba qualis 479.27& 482. 43. Oenotheris herba qualis 450.28 Oenotri frater quis 43.22 Oeſopi in medicinis uſus 535.4 G& 540.31.33 571.16 Oeſpum quid 527.26 Oeſtrus apum genus 194.48 Oetum herba qualis 39412 Ofelli Clodiæ ſenectus 121.32 Ofilij hiſtrionis interitus 124.29
Oleacum ab oleo deductũ nomen 630. 28 Oleagina uua quare dicatur 244.13 Oleagini gemmæ 659.46 Olea Mincruæ ſacra Oleæ non decidunt folia 273.46
Oleum non accendebatur in ſacris 266. 21 Oleam pollui prophanis uſibus fas non eſt ibidem Oleæ corona ubi in uſu 255.40 Oleæ conſideratio 254. 4& inde Olea quando primum in Italia ibidem 7 Oleæ genera tria ibidem 8 Oleæ fructum ſator eius nullus uidit ibid. ¹ Olea tarde creſcit ibidem 17 Oleæ natura qualis ibidem 41 per totum
I
Oledm he ſtringito, neue uerberato, uetax
lex 8 255.5 Oleam morſ capræ ſterileſcere 257,14
310.46 8
Oleæ frondes quales 27 4. 40. 46. 275.2 Oled quando germinet 276.10 Olea quando floreſcat ibidem 1r
Olea nõ ſentit cariẽ neq; uetuſtatẽ 285.29 Olea apta ualuarum cardinibus 2 87,8 Olea prima in certamine Mineruæ& Ne/
ptuni 288.2 Oleam ducentis annis uiuers ibidem 7 Oleæ quando maxime nocet pluuia 299,8
310. 10 Olearum conceptus quando 290. 8 Olea quibus gaudet 294.6
Oleæ plantæ quantum inter ſe diſtare debent
297.32 8 Olea in Betica maxima arborum ibidem34
Olea miliaria cur dicatur ſibidem
Olearum inſitio 399. 22.27
Olearum plantationis conſideratio 300,39 per totum
Olcarum taleæ quales eſſe debent& quom
do ponendæ ibidem Oleæ quibus locis& quo tempore ſercnde
301. 6
Olea ubi non bene ponitur ibidem 14 Olea quæ uitibus apta 307,23 Oleari morbus 309.33 310. 11 E inde Olea quam capra lambit ſterileſcit 310. 46
Oleæ qualiter fertiles fiunt 313213
Olca ubi non naſcitur 391.3
Olearum arborum medicine 425. 47 per totum
Olearum florum medicinæ 4 26. 7& inde
Oleæ radicis medicinæ ibidem 13
Oleis ſolum quod optimum 292.2
Oleæ& quercus inter ſe inimicæ 435,17
Oleum quid ſit 254.42
Olei liquor membra recreat 217.3
Oleum aptiſsimum ad unguenta ſeruands 230.23
Olei conſideratio 25 4. 30& inde per iatx
Oleo uetuſtas tædium affert ibidem Oleum in ltalia optimum ibidem 33 Oleum in unguentis ibidem 35 Olei augmentum qaando ibidem 43
Oleum quando e quibus uitiatur ibid. 45
Olei cauſa calor eſt 2551 Olei paucæ differentiæ ibidem 34 Oleo ut uino palati gratia nulla ibiden
Olei naturæ deſcriptio ibid. 37 per totum Olei utilitas ibidem Olei in gymnaſiis uſus ibidem 3 Oleum quomodo faciendum 25 6. 2 per totis Olei ueteris uſus 25753 Olei fictitij conſideratio 256. 16 per totum 926. 47& inde per totum Olcum quidam è piſcibus ficiunt 256,³37 Oleo Saturni ſimulachrum rcpletum Romu
Oleum
252
9

8Z112121212A62
88ß111
d
1
₰
Oleum calci ſolum miſcetur
Oleum unds ſeruat ne à ueſpis tangantur 260. 17
Olei liquor foris hominibus gratiſgimus 253:45
Olei liquor neceſſarius ihidem
Olei caritas futura quomodo dignoſcitur 33 7. 33
Oleum ante tempus emptum, à Thalete Democritoq ibidem 31 Oleum quæ odiunt 351.32 Oleum ex caſtaneis ubi 256.36 Oleum ex Raphani ſemine 352.38 Oleum Seſamæ ubi 99.2
Olei balſamini natura& medicinæ ex co 428.1 Oleum herbaceum quid& ad quid utile ibidem 15 8 Oleum laurini& ex eo medicinæ 427.28 Olei medicinæ 426. 47& inde per totum Oleum quod optimum ibidem 48 Olei omphacij natura,& medicinæ ex eo 427. 1 Olei œnanthini natura& ex co medicinæ ibidem 2 1 Olei effectus libidem Olei cicini natura& ex eo medicinæ ibi. 15 Olei factitij medicinæ 426. 47 per totum Oleum picem e pannis extrahit 435.28 ibidem 29 Oleo quædam reſtinguntur 588.47 Oleo extinguntur quædam quæ aqua accen/ duntux 646.42 Oleum in quibuſdã reperiri fontibus 554.2 e inde Olco apes& reliqua inſecta exanimantur 196.33 Oleum à quo repertum primo 126.10 Oleaſtrenſe plumbi genus 611.11 Oleaſter arbor quæ loca amet 273.23&G b 301. 11. Oleaſter non ſentit cariem neq́; uetuſtatem 285.29 Oleaſter quo primo Hercules coronatus eſt 288. 1
Oleaſtri corona in olympicis 255. 42 Oleaſtri factitium oleum quale 256.19 Oleaſtrum buxum quale 273.4 Oleaſtri natura& medicinæ exeo 426 33 per totum
Oleaſtro ſe elephantes ſanant 138.19 Olenus uates 499.12 Olympias pictrix fœmina S.2 2. 21
Olonpias Thebana medicinæ perita 381 35 G 521. 45
Olympiæ uictoribus ſtatuæ dicabantur 13
Olympiæ ſtatuarum ingens copia 599.19
Olympia quæ equa uicerit 187.19
Olympiæ quis ſemper uictor 121.3
Olympiæ athleticam Hercules inctituit 126.42 Olympias uentus 15,12
FE R I 114 Olom pias uentus Euboiæ peculiaris 310. 25 Olympiorum ludorum corona 255. 42 Olympus Macedoniæ mons Buxo abundat 273.8 Olympus mons Lauro abundat 279.13 Reliqua quære parte ſecunda Olympij Iouis ſimulachrum quale& d quo 600.47 0 604. 2 634.38. 635 44· 636. 25 618. 22 ect 118.28 Olyra tritici genus 319. 19& 320.29& 321.6.49 G 415. 17
Oloræ tritici medicinæ 415.18 Oliuæ conſideratio capite primo& ſeptem
ſcquentibus libri 15 Oliua Mineruæ ſarra 217.1 148. 33 Oliua ubi ſterilis 218.465 Oliua quando primo in Italia 254.7
Oliua ubi proueniat& ubi non 254.5 per totum
Oliuæ genera tria ibidem 19
Oliuæ liqquores uarij& eorum bonitas ibidem 22& inde
Oliua quando colligi debet 44& inde
Oliuarũ baccas ubi aues nõ appetiit ibid. 36
ibidem 26
Oliuæ natura qualis 254. 41 per totum Oliua quid in ſe habeat ibidem Oliuæ amurca quid ibidem 275. 6 ber totum 1 Oliuæ colligendæ lex quæ 255.5 Oliuæ nomina plura ibidem 13& inde,& 43 ibidem per totum
Oliuæ collectæ ſeruandi ratio ibidem 17 Oliuæ quomodo condiuntur ibidem 26&
43 ibidem per totum Oliuarum cultura 255 43 per totumi Oliud ubi ſerenda ibidem Oliua quibus infeſtatur ibidem 48 Oliuarum ſeruandarum ratio 256.2 ber totum Oliuarum baccæ 267.22 Oliuæ ſuccus qualis 264.8
Oliuas in mileto erucæ depaſcunt 310.12 Olina quando colligenda 341.33 Oliuæ flores apes non attingunt 392.23 Oliuæ uſus& medicinæ 426. 14& inde Oliua ſi à capra lambatur ſterileſcitt4ᷓ8. 33 Oliuantibus lex 255.5 Oliueti diſpoſitio 300. 49 301.16 Oliieti prodigium 311.33 Olol⸗Tontes ranarum mares 206.19 Olorum alitum conſid. 176. 16& inde Olorũ in morte flebilis cantus fabuloſus, ibi. Oloris cum aquila inimicitiu 189. 36 Olorum ſimilitudinem onocrotali habent
Olta monſtrum 17.27 Olus quam terram cupiat 328.8 Olera ne uermes rodant 69891.9 Oleris marini mediciaæ 578.t
Oluſatrũ her. et eius natura lausq; 359.40 Oluſatrum& ex eo medicina 372,18
Ombria gemma 669. 7 Omeæ ficus quc 260.36 Ompbhacij olei conſid. 222. 18& 249.38 Omphacij olei natura& medicinæ ex eo 426. 38 Omphacium uinum quomodo fiat 245.38 Omphacij uini medicia Omphacocarpos herba qualis 487. 27 Onagri, id eſt ſolueſtris aſini conſideratio 145. 33 E& inde
Onagri ubi præcipui ibidem 35 Onagri feræ in medicinis uus 513. 7& 518.45 Onaxgri ubi non ſint 150.36 Oneſicritus ſcriptor quis 90. 43 G 92. 20 108.26 Onyces marmor 1 638. 39 Onꝰchis gemme conſideratio 661. 4 Ondꝰches piſces 577.,3 1 Onychina pyra 259.10 Onychitis cadmiæ genus 605.21 Onychipuncta gemma 663.44 Onychus ſculptor 194.34 Oniſcos uermis 536.46 G543.6 2.ꝙ544. 21 Onitis, id eſt origanum 397.15 Onitis Heraclij herbæ genus ibidem 25 Onix piſcis 579.15
Onochelos herba& ex ea medicinaæ 408 10 per totum
Onocrotali aues quales 182.35
Ononis herba 394. 28 et 395.16. 487. 11
Onopyxos herba
394. 43 Onopordon herba qualis 494.20 Onoſma herha qualis ibidem 18 Opalia feſta— 355.36 Opali gemmæ conſideratio 660.9 Opali gemmæ uitia ibidem 22&g inde Opheoſtaphꝰle ſrutex 239.37 Ophicardelos gemma 669.13 Ophidion piſcis 570. 4 Ophion animal 712.19 ꝙ 551.43 Ophioſtaphylos uitis genus 421.32 Ophites marmor unde 638, 22. 24 648. 19 Ophiuſa herba qualis 45⁰.8 Ophrꝰs herba qualis 484.23 Opiferæ deæ ædes 206.28 Opimiana uina cur dicła 249.,18 Opimius L. conſul 1b 245.36 Opimius contra C. Gracchum 245. 36 G 584. 32 Opij ueneni remedia 464.49 Opij uenena quo extinguntur 377.29 1
Opion quid&qualiter fiat 379. 18 et circa Opion mortem affert ihidem Obij experimentum quod ibidem 31 Opion quomodo optime ſeruetur ibid. 367 Opion medicus 365. 19 4 1i. 12 Opiſthotonon quid 516.14. Opiſthotonicorũ; id eſt ceruicis rigore labo rañtiũ remcdia 365, 7. 28 369. 37 112
420.12

1 N b IECI1
e 375. 23 0 379.9 G,381. 44 G 382.43 397.15 405.27.410 402 413.32 439.15 G 445. 13 4 79.19 ct 481.15.17 G 492 20 516.14 0 564.1 G 573. 32 Opobalſamum quid 227.14 Opocarpathum uenenum 513.3 Opocarpathon& eius remedium 574.15
Opopanax in tyriaca 385. 18 Oporice medicamentum 447.5 Oppida in deorum tutela 499. 26.28
Oppidũ cecrops primus inſtituit 125.34 Op pius Capito quls 112.1 Oppuxgnatio urbiũ 8 uerbis fiat 499.25
Opuntia herba qualis 395.39
Opus quod cui aptum tempori 334. 22 E circa
Opera quali luna perficienda 341.36 Per totum
Opera artificu mira 63 9. 10& inde,& y
ſequentibus capitibus Oratiõis proſaicæ inuẽtor 77.11.12 ban 0 Orata piſcis ubi optima 164.17 Oratius cocles à ponte ſublicio hoſtes arcuit 597.45 542. 42 Oratij coclitis ſtatu 597. 45& 598.30 Oratij ter gemini 109.2 Orbicularis figuraqualis 1.25 per totum Orbis miracula ſeptem. Quære Miracula orbis ſeptem
Orbitas in ſumma autoritate 241.27 Orbonæ deæ ædes Romæ ubi 2.31
Orca piſcis in Oſtienſi portu quando uiſa
152.30 Orcarum cum balenis pugna ibidem 22 & · inde 8 Orcæ piſces 778.31 152.22 Orca gemma 669.5 Orchis herba qualis 490.23 Orchis herbæ medicinæ 478.1.7 G 481.8 482. 42 Orchis piſcis qualis 766.31
Orchites genus oleæ 254.10& 255.11 Orchomenius calamus fiſtulis aptus 281
21.34 Orchomenij lacus miru de calamis ibid. 34
Orcynos piſcis 579.7 Ordearia pyra 259.10 Orellij conſulatus ac interitus 124.11 Oreon herba qualis 494.42 Oreoſelinum herba 356,39 Orcoſelini deſcriptio ac medicinæ ex eo 372.14. 15 g 1 Oreſtes Aegiſtum perimit 626.45
Oreſtis corpus refoſſum& eius magnitudo 112. 45
Oreſtis iudicij ſculptura 594.36 Oreſtis pictura 86260, 45,417 Orfitus Cornelius conſul 12.20 Orfitus Romanus 109.34
Organa hodraulica quis inuenerit 118.18 Orientis populi quo uino utantur
250.3
Orientis populi potus ex fruge 253. 42
Orientis populi funes ex palmæ folijs ficiunt 274. 42
Orientis populi bella calamis conficiut 280 46& inde
Orientis mare refertum oluis 240.13 Orientis locis nihil naſci ibidem 27 Orientis pix optima 251.31 Orientis ueſtes ex qua materia 445.12
Origani herbæ conſideratio& medicinæ ex co 377. 14 per totum, 390. 43 Origani ſemen minimum 390.47 Origanum& braßica inimica 435.20 Origanum Heracleoticum quod 455.45 Origano uinum conficiunt 250.13 Origes caprar genus 149.34 et 189. 26 Orionis cœleſtis ſigni exortus 334.28 336.11 337.13 Orionis ſoderis occaſus 555.15& 336.9
Orionis ortu tempeſtates hieri 338.6 Orionis gladij exortus 341.2 Orionis gigantis corpus quale 112.44 Orites gemma 669.9 Orꝰx animal quale 213.37 Orox ſera quæ 13.18 Orixa frumenti genus 320. 12 E inde OrꝰoXæ uſus maximus in Italia ibidem Orixæ oleum 256.36 Orminij herbæ medicinæ 371.31 Orminos agrios herba 477.49 Ormini herbæ genera, natura, medicinæ 418. 46& inde
Ornatus immodicus notatur 161. 31 et inde e 162. 2 4& inde, et 42& inde ibid.
Orhithia, id eſt Zepbyrusuentus 15.24 62 16. 1 Ornithogale herba qualis 395.34 Ornus arbor montes amat 273.20 Orobanchæ herba qualis 327.11 Orbobanche ſemen in medicinis 419.12 e inde. Orobitis quid 588.20 Orodes ubi craſſum ſuperat 87. 4 Oroeticum uinum 247.30 Orpheus poeta de herbis 453.48 Orphei uatis patria 54.26 Orphus piſcis 156,4 4 579.20 Orthampelos uuæ genus 244.23 Orthomaſtica poma 258.40
Orthopnoicis, id eſt difficulter ſpirãtibus uti lia 374. 35 378. 39 399.6. 37 400.16.28.33 et 405. 30 411 47 428. 42 433. 43 437
40 444·18 G 477.34 448 32 G 472. 25 G 481.35 492. 43 G 495. 20& 496. 10.33 G 510.21 0 568.37 0 588.34
Orthagoriſcus piſcis 565.49 579.8
Ort) gis herba quæ 395.29
Orty gometra auis coturnic dux 176. 19
Ortus ſderum cognitio bifariam 332.44 & inde
PLINIANI
Os boni odoris faciens O ris conſid. Oris loco, uolucres roſtra habent Oris differentiæ plures Ore concipientia animalia Ore quod animal carcat 199.,11 Ore carentes homines 101. 34& inde Oris halitus quomodo iucundior fiat 378 8 527.7 Oris malum odorem tollentia 425.9& 426.39 G 420.11& 434.22 Oris graueolentiam tollentia 411. 48 T 515·6 515.5 Oris ſuauitatem ficientia 416. 26 Oris ulcera ſanantia 365. 38 e 370.16 372.5 375.25 G 376.33 377 46◻ 380. 23 381.30 G 397.1. 26 417.16 420. 23 426. 22 G 429.47 G 433. 48 434 45 436. 12 441. 20 G 442 19 443. 2.35 G 446.18 G 475 32 478·4 494.7. 47 G 507 23 G 515. 35 h 523. 10 606. 6 30607.10.35 G 608. 12 G 616 30 0) 631.11. 18 Oris circumlitionum remedia 439.14 Oris morbi remedia 380. 23 397.26 & 414. 2& 417. 14 426.19 G 426.,22.26.39 G 427.45 G 42²9 47 ꝙ 432.11 0 436.12. 445.25 446.6. 7.27 G. 516.5 et 568.39
385. 13 203.21 205. 6& inde
205. 7 ibidem e& inde
Oſſa præciſa quæ recreſcunt 210.11 Oſſa concreta quibuſdam eſſe 113.19.33 Oſsium fractorum remedia 354. 42&
373. 1 0 420. 16 0 440. 34 G 481.8 490.40 Oſſae terra naſcentia 646.,7 Oſſaffracta quibus extrahuntur 383. 49 e 399. 7 419. 8 421. 44 0 42²2.9 455. 30. 41 G 482.27 483. 7 607. 35
Oſſea ligna quæ 283.19
Oſſei lapides 646.8
Oſifragd auis 171.12.14.21
Oſʒifragi in medicinis uſis 543.34·47 ꝙ 544.19
Oſcines aues quales 174.13 G177 35 G 178. 22
Oſcitatio lætalis grauidis 109.49
Oſculum dare propinquis cur
248. 45 Oſoris dei templum inclotu 71.11 e indOſris herba qualis 494.²² Oſrites herba 539‧31 Oſtentorum libri Ariſtandri 311.23 Oſtentorum uires 499˙‧2²⁰
Oſtentorum interpretatio 4 quo rcperta 126. 29
Oſtentorum matcria 172. 42 G 173˙20 & inde,& 174. 43 G 278. 40 per totum, æ& 311.14 pertotum,& 328..15 & inde,& 150. 17& inde
Oftracias
4 ————

Ouorum conſideratio
Oſtracias gemma 669.10
Oſtracites gemma 669. 10. 12.
Oſtracius piſcis“
Oſtracitæ lapides quales 646, 31 G& 666.42
Oſtracitis Cadmiæ genus 605.21
Oſtrea lunari poteſtate augeri, minuiq; 13.29 oſtrearum uiuaria à quo primum 168. 11
Oſtreæ ſilicum duritia teguntur 155. 11
Oſtrearum natura 166. 41& inde
Oſtrearum generatio 167. 22
Oſtreæ capita non habent 202.31
Oſtreæ ubi optimne 168.14 e 571.3 x inde
Oſtreorum conſideratio, natura, bonitas, loca 570.35& inde per totum
Oſtreorum magnitudo 571.5 oOſtreorum medicine ibidemꝰ& inde Oſtreorum copia ubi 90. 40 Oſtrea 579. 7& 161. 42& inde Oſtrya arbor 238.39 Oſtrys arbor ibidem Othone herba qualis 494.·15 Othonis M. inuentum 230.37 Otia piſcis 579.7 Otides aues quales 175.29 Otis auis qualis. 176.26 Ouans quis primus Romam ingreſſus 265.29 Ouantes Mortea corona utebantur ibidem Ouidij liber de piſcibus 566. 13 G 579. 18 Oues quando lauandæ 336.5 Oues quando tondendæ ibidem 15
Oues qua ratione fœminas pariaunt 42²3. 23
Oues qualiter paſcendæ ibidem 28 Oues qua ratione gignantur 552.7 Oues aquis colorem mutantes 553.36
e inde Quium impendio mulctatio dicebatur 314.49 1 Ouium honor apud ueteres ibidem Ouium effigies in ære à Seruio rege primum 317.2 Ouium dente ſegetes depaſcendæ 327.37
Ouium lac quale 500.44
Ouium in medicinis uſius 5745. 31.34 548. 25
Ouium genera duo 147.10
Ouium generoſitatis ſigna 148.2
Ouium caudæ cubitales ibidem 3
183:,42 per totum & 527.45 per totum
Oua pro uaſis habita— 170. 17
Ouorum natura, medicinec; 527. 45 ber totum
Oua quo tempore ſupponenda 341. 42
Oua qᷣuot modis in cibis 528,39
Ouorum glutinum 529:,5
PEA KR 8 IN 4 Ouo perfuſum lignum, non ardet ibidem Ouorum mirum ibidem a& inde Oua, quæ quadrupedes pariant 183.42
per totum Ouorum auium differentiæ ibidem
ber totum Oua oblonga gratioris ſaporis ſecundi Ho ratium 184.5
Oua quæ fœminam,& quæ marem pariant, ibidem 5
Oua qualiter incubanda 184.30 Oua ſterilia qua arte noſcuntur ibi/ dem 32
Oua citra incubitum gignentia ibidem 39 Ouoryum auguria 184. 43 per totum Oua ſine gallinis igne fouentur ibidem 46 Oua Hpenemia quæ 185.26.49 Oua urina. 186.4 Oua ſine maribus interdum naſci ibidem 1 e inde Oua Xephꝰria quæ ibidem 4 Oua aceto macerata emolliri)ut per annulos tranſeant ihidem 5 Oua quomodo optime ſeruentur ibid. 6 Oua ſine incubitu ubi naſcantur 18 4.39 Ouorum experimentum pulchrum,
ibidem 40 Ouis uiuentes homines 61.8 Oxalidis herbæ conſideratio 382.8 Oxycedrus arbor 233.8 Oxy gala quid 510.39. 42
Oxꝰlapathon herba,& medicinæ ex eo 382.,10. 16
Oxymel qualiter fiat 250.44
Oxymellis cõfectio,& medicinæ ex co 425 13& inde
Oxymyrſina herba qualis 467.26 Oxymoyrſine arbor 257. 32 265. 15.
Oxymorſinæ olei natura,& ex ea medicinæ 42²7ꝓ35
Oxꝰomyrſine quid& ex ea medicinæ 434 47 435. 4
Oxypora quæ ſint 384.26 Oxꝰs Iunci genus 396. 22. 25 Oxy;s herba qualis 494.27 Oxyſchœnon Iunci genus 396. 21 Oxotripholon quid 390.36 Oxena piſci 159.48 Oxzenarum morbi remedia 445.35 Oxenitis uirus redolet 220.34 8 8
P Abula luxurioſa non ſemper pinguis
ſoli indicium eſſe 291. 26 Pacuuius Tauxus ædilis plebis 597. 47 Pacuuij Poetæ picturæ 614.38 Pacuuius Pocta Ennij nepos ibidem 39 Pades arbor quæ 46.4
Padus fluuius non uiſus Herodoto 218. 18
Pæantides gemmæ
Pæderos herba
669.2 4% 360,23 G410,43
2
Palearum hordei medicinæ
Pæderos gemma 660. 27 654 18. 43 Pæoniæ herbæ conſideratio 455.9& inde 492.9 Pæoniæ herbæ medicinæ 481. 18& 483. 14 Pæon medicus ibidem Pagana lex qualis 500. 25 Pagri piſcis conſideratio 156.41 pagri piſcis aſtus 576. 39 Pagri piſcis in medicinis uſus 575.39 Paguri cancrorum genus 160. 43 Palacæ auri genus 587.13 Palacranæ auri genus ibidem Pala arbor qualis 218. 39 per totum Palatina tribus Romana 315.8 Palatina domus à quibus 636.35 Palatina Venus 633.4 1 Palatina ædes Apollinis 653.35
Palamedis faſce gladium condentis pictura 625. 27
Palamedes quas literas reperit 129.2 4.27 E alia 126. 23
Palearum cõᷣſideratio differentiæ uſus,&c. 339. 40
7 1 415. 15 Palcarum tritici medicinæ ibi dems Paleæ optimæ quæ 325,45 Palcatum lutum quod 260.6
Palæmonis inſignis Grammatici ager 245. 10 Palilicium ſydus
335.10 Palimpiſſa quid 439.13 Paliuri arboris conſideratio 238:12 Paliurus arbor quando germinet 257.34 Paliuri arboris medicinæ 445-46 Paliurus ſpinæ genus ibidem Pallas. Quære Minerua Pallas ſeruus quidam ditiſzinus 592.36 Pallorem inducentia 365. 46 G 3 75 22 381.5 Palmarum arborum conſideratio, natura, ge nera 231. 5 per totum Palmæ in Italia ſteriles ibidem 6 e& 279. 4
Palmæ uinum ferunt,& panem faciunt 231 7& 232.36 250,2
Palmarum ſexus 231523236
Palmarum genera quadraginta nouem 232. 11
Palma ex ſe ipſa renaſcens uli ſit ibidem 19
Palmis ſtrangulati milites Alexandri ibia dem 49
Palmarum folia in uſuſcribendi 23 4.34
Palmæ in Aethiopia quales 236. 28
Palmarum ſucciu qualis 264.9
Palmarum fructus qui magis placcant ibidem 3ʒ7)
Palmæ ſtatim à ligno recedunt ihidem 2 3
Palmarum fructus ſine lixgnow ibidem 28 Palmi non decidunt ſolia 273.45 5 4 Palma

274.42
palmarun feliß funet ficiunt
2 348. 23
Palmarum folia duplicia 274.48 Palmæ facile fructum perdunt 276.35
Palma pondus ualide ſuſtinet, quoniam in di
uerſum curuatur 286. 27 Palma Deli inſulæ netuſtiſßimna 288.2 Palma quomodo fiut ſterilis 310.7 Palmarum nemora ubi 72. 42 Palmarum uinum 99.1 Palmarl nobilitas uitibus, oleisq́; proxima 4½ 2 8. 21
Palmarum fructus quibus inutilis ibidem
Palmarum medicinæ 4 26.35 per totum,& 428. 29 per totum
Palmæ ubi probatiſsimæ 428.29
Palmæ Elatæ, ſiue Spathæ, natura ibid. 31
Palmati lapides quales 646‧·8
Palmei uini medicinæ 424.29
Palmeo uino qui utantur 250.2
Palmeſia uina unde 246.41 250.2
Palmiprimum quid 250.4
Palmites meridiem ſpectare debent 307.30 22ſ 308. 4 Palmitum uitium conſideratio e inde,&ꝙ 307.28 palpebrarum animalium conſideratio 204 37& inde palpebræ quibus non ſunt ibidem 40 Palpebræ cur natura date ibidem 38 Palpebræ deficiunt, Venere abundantibus ibidem 40 Palpebrarum pili quo diſponuntur 412.14 Palpebrarum morbi remedia 430.20& 438.41 G 439.27 4657-.21. 45
305.29
502. 5 507. 8 G 514. 20 G 550.48 G) 571.38 572.14 Palumbium auium conſideratio 180. 4 per totum Palumbes lauro ſeſe pur gant 138.21 Palumbes h)eme abeunt 176. 46 Palumbi bis anno pariunt 184.14 Palumbi quot oua pariunt,& eorum incubandi ritus 185.17& inde Palorum conſideratio 302. 17 per totum Pamphilus pictor 620, 23. 27 624. 48 Pamp hili Bebij interitus 124216 Pamphilus Qu. conſul 236.4 Pamphila mulier Bombicinæ ueſtis repertrix 972.28 pampinarum quid 305.36 Pampinandi tempus quando 336.4.14 Pampinorum medicinæ 419.44
421.; Pan deus, uide infra panos Panax herba idem quod liguſtic ſecundum
quoſdam 376.34 Panax contra ſerpentes ibidem Panacca Acſculapij fuia 626,15
INDICIS
Panaces Chironion 455·45 G 459-4 465. 4
Panacis conſideratio 228. 4 351. 48
Panacis oleum 256.42
Panacis ſapor 361. 45.,48
Panacis herbæ uaria nomina 360. 2
Panacis herbæ conſideratio 455. 35 G
inde,& 462.13 G 455.4.13 49 Panaciæ Aſclepionis patris inuentum 455.38 Panacis herbæ medicinæ 471.39 475 4.10& 477.16.23.35 G 478. 27 ꝙ 479. 9. 25.34 2 480. 9. 12 G& 481.48 482.9 2 483.15. 19 Panathenaicon unguentum apud Athenas
229.‧18 4 Panchreſtos quid 432.7.647·11 Panchros gemma 669.16
Pancratiſtarum ſimulachrum 601. 16.23
Pancration, id eſt Cichorium 368.39 Pancration herba qualis 485.3 Pandectæ librorum inſcriptiones prologo
primi 90 Panaæus pictor 618.21.34 Panæus fil. phidiæ 649.49 Panchros gemma 669.17 Pangæi montis roſæ 387.15 Pangonius gemma 669.16
panicum fruges quando ſerendum 318.,11
335. 33 Panici ſpica qualis 318.27 Panicum unde dictum ibidem 28 Panici genera plura ibidem 30
Panici uſus in Gallia,& Aquitania 322. 29 Panicum ubi ſeri non debet ibidem 32&
335. 33 Panicum ne aues tangant 337.32 Panicum ubi ſerendum ibidem 48& 335.33
Panicum,& ex eo medicinæ 416.9 Paniculæ flos ſi aures intrat exurdat
E169
Panis differentiæ,& medicinæ ex eo 415
41& inde Panis nauticus ad quid utilis ibidem 46 Panis Sitanius ad quid ibiden 48 Panem conficere Ceres reperit 125.19 Panis e milio,& panico 318.32
Panis uaria pondera 319. 40& inde Panes quot ex modio tritici 321.37 Panis ficiendi ratio,& cius differentiæ 1 Panis ubi fiat ex piſcibus Panis appellationes unde eæ inde. Panis uaria confectio ibidem, o inde Panes Romani met faciebant 323.10 Panem faciendi ratio mulieribus propria, ibidem b Panes ſecundum dignitatem perſonarum 350., 21 E inde
108. 40 ibidem
PLINIANI
Panticapeum urbs Cimmerica laur
Panis Alexandrinus qualis
376.,19
Panis cum Aniſo conditur 378. 4
& inde Panis ex herba ůbi fiat 40§. 40
æ inde Panis ſaluberrimus quis 4⁰9. 49 Paniſci pictura 626. 48 Pannucea poma 258.42
Panorum morbi, id eſt, faucium, auriumie & inguinum, tumorum remedia 392.37 e 373. 10 380. 42 G 381. 10& 382.2 G 398.4 399. 11 0 405. 29 406. 26.37.39 G 407. 19& 409. 16 410. 13 G 415. 37& 416. 18 417. 16 418. 13. 32 &419-1& 425. 38 G 426. 8 G 430. 43 G 431. 48 436. 15. 22 & 437.15.31 G 428. 41 0 439. 8 441. 19 444. 20 G 445 42. 451.44 477.35 G 490.18 &491. 45 502.41 504.34 509. 24 G 511.19 G 544. 47 7ꝙ 569. 10& 571. 14 G 606. 8 G 632.13 00 646.2 3
Panos Dei pickura 619. 16 623.26
Panos ſimulachrum 635. 44 G 636. 24
Panſæ unde dicti 213.29
Panſe Seruilij interitus 124.18
Panſebaſtos gemma 669.20
Pantherarum conſideratio 134. 12
per totum&æ 138. 13 3 Panthera auxilij cauſa ad hominem confugit 134. 12& inde Pantherarum maculæ ſpectandæ ibidem 25 Pantherarum odor quadrupedes allici, ibidem 27 G Pantherarum aſtus ibidem 28 Pantheræ, ſenatuſconſulto ſtatutumne in lta liam adueherentur ibidem 32 Pantheræ à quibus in ædilitate Romam aduectæ ibidem 34 Pantheræ Aconito necantur 485.17 1138. 14 pantheræ in ſeruandis unguibus, ingenium 132.19 8
Panthera ſola odorata inter animaliu 389. 17
Pantherarum oculi quales 659.11 Pantheræ cor maximum 207.15 pantheris quid contrarium 50535
Pantherarum carnibus uiuentes homines 102. 23 pantheræ quos non attingant 531. 33 Pantherinæ menſæ citreæ 237.4 Pantheon templum Romeæ quale,& quo 596.48 G◻ 636. 38 G 643.2 um non nutrit 279.14 Papauer herba in honore abud Romunos
360: 19 8 Papa

7
Papaueris ſucus ſoporiferus mortem affert 379. 17 8
Papaueris ſolueſtris naturi,& medicinæ ex co, ibidem 28
pPapaueris genera plura ibidem 11& duobus mox ſequentibus capitibus
Papaueris medicinæ
Papaueris ſcapi ſapor qualis
Papaueri folia quando cadunt
papauer quando ſerendum 333. 41
Papauer contra faucium morbum 333. 43
Papaueris genera, natura, ſatio, uſus 360. 12.
Papauera à Tarquinio Superbo cur excuſſa ibidem 20
Papaueratæ ueſtes 147.39
Papellius Sex. conſul 173.25
Papilio uermis inter mala medicamenta nu/379.11 ibid. 13 319.3 331.37
meratur 513.24 Papilio Apum inmicus 196,29, Papiliones quo naſcantur modo 201. 6
Papilionis aduentus, ueris Hmitium indicat 33 2.11 papiliones apum peſtis quo tolluntur 39 222 Papinius Sex. conſul 170.32 Papinius Scx. cõſul Plinijtempore 258. 21 Papyriana lex 584.23 Papyrius Cn. cum dentibus natus 112,22 Papyrius Cn. conſul 12.14 Papꝰyrij L. prætoris iudicium 109.38 Papyrij Lucij uotum ſi Samnites uiciſſet 248.48 Paporius Maſſo de Corſis triumphat Mor to coronatus 265. 33 Papyrij curſoris dictum de radice 296. 3 2 Papyrius Curſor quid in terrorem prætoris
Præneſtinorum ibidem Papꝰrij Fabiani laus 6545.8 Papꝰrianum horologium 127.40 Papyri fruticis conſideratio 234. 31
& 235. 19 Papyri fruticis medicinæ 443.34
& inde Papyrum neutri gencris 234.42
Papyro dij coronabantur ibidem 46 Papꝰro quidam nauigia texunt 235.3
G 90. 49 Papori uſus uarius“ Papori pomum quod 264.40 Pappon genus ſeminis 395.10 Pappus herba 468.22 Pappus ſculptor 636.17 Pappum quid 239.7 Papulas ulcera generantia 381.8
Papularum, id eſt Tuberculorum corporis, quas bruſſola ftali nominat, remediaz 6s 22 0434.13 0 440.5 0 480.21 GFI1.21 G. 520. 38 G 563. 19 G 631,11 G 632, 17
AAA6“; Parra auis quo tempore nõ apparet 339.12 Parra auis qualis 201.47 Paralion herba 380.9 Paraloſis remedia 363. 30 376. 25
nedia 399. 7 G 415. 49 G 420.26 G 426. 40 434. 39 2ꝙ436. 13 G 452. 2 G 506. 16
2 510.9
& 413.35 G439.15 G 479.31& Parotidum, id eſt Aurium apoſtematum re489.7 492. 43 et 546.8 563 40&769. 1
Paralꝰticorum remedia 369. 32 375 25 ‧29& 414.4 G444.·9 457 47 510.9 G 557.47
Paralius herba quæ 475.33 Paranites gemmæ 66 4. 15 Paraphorum Aluminis ſpecies 631.10 Paraſangæ menſurarum genus
Paraſius pictor 30. 35
Paraſii pictoris pater quis 619.3
Paraſti pictoris opera ibidem 26& inde ber totum
616.39 0 619 24
Pardalianches, id eſt Kconitum 139.15 Pardalium genus unguenti 226.,19 Pardalios gemma 670. 16 Pardorum ftrarum conſideratio 134.30 &189.29 Pardi feræ qualiter ungues cuſtodiant 132. 19 Pardis lingua qualis 206. 15 Parentandi conſuetudo qualiter 324.9
Parentum honoris, ac reuerentiæ exemplum 451.13 G117.38& inde
parentum ingratitudinis exemplum 185 16 198.23.27.49 2
Parentes necantia ibidem
Parer gâ quæ 622. 48
Parætonium color qualis 616.1.25 & inde
Parætonium quid 88. 28 G& 616. 1. 27
Parianus piſcis 578. 39
Paridis nudicij, Helenæq; amoris ac Achillis interitus ſimulachrum 603. 4
Paridis os marmore percuſſum 63 7.25 Parere quo facilius poſsit mulier
379 3 1. 32 Pariendi ficilitas qualitr 401,20& 597.32.36 Parietum conſideratio 629, 22& inde Parietes fornacei ibidem Parietes lateritij 649.21 Parietes marmorei 637. 47 Parictes picati ubi 649. 6 Parictes herbis tingi 4⁰³3.38 Paridion Rex 21 22 Paris numeri uirtus 363. 36 Pariſteros herba quæ 462.44 Parmeniſcus ſcriptor 34⁰.44 Parnaſſus mons laurum ſpectatiſsimam habet 266.16
Parnaſus mons quales habet abietes 284. 15 Reliqua quære parte ſecunda Paronoychiarum, ideſt unguium morbi remedia 362.37 G 370.23 G375 31 G 377. 32 G 381. 32 ̃ 382. I 20 G 383.43 G 405. 29 4064 29.39 G 410.17 G 418.23.43 430. 43 0 431. 8.34 435. 41 G& 952. 25 G 491. 45 G 502. 9 G509.37 G 71I1. 20&½514. 45 & 536. 30 G 571. 2992728887 63 24 13
Parrhaſius bickor Viqde Paraſtus
Parſimoniæ exempla 31 4.26. 39 G 315 25& 317. 21 183. 23 G 196.35 216.22 G 593.20 594. 23
Parthenis herba quæ 458.38
Parthenium herba quæ 384.16 q 40 16 456. 25
Parthenium herba unde ditta 407.29
Parthenij herbæ medicinæ 4⁰02.9
Parthi unguentis madent 229. 3 GB
23 0. 157 Parthorum regium unguentum quod 230. 15 Parthi, ueſtibus literas intexvunt 235.5 Parthi quo uino utantur 250. 2 Parthi in bibendo gloriam quærunt 253. 20 Parthi quanto plus bibunt, tanto magis ſitiunt ibidem 40G parthorum reges qua herba utantur 391.30 “& Romanorum imperij termins 74.33 Parthorum reges, cuius fluminis aquam bibunt 96.22 Parthorum halitus cur infeſtus 215.47 Parthi crapulis dediti ibidem Parthi cicadis ueſcuntur 199.7
Reliqua quære parte ſecunda
Parturientium remedia 378.34& 381. 37 1 Partus prodigioſi 109.2 per totunz
Partu uno quot homines naſci poſſunt, ibidem
Partus quot geſtetur menſibus ibidem 28 ber totum
Partum gerentis ſigna ibidem 4 2 ber totum
Partuum diuerſitus 110. 40 per totum Partus qua ratione contineri Locunt 284
26 507. 13 A 52²⁷,2. partus quot tectus operimentis Partus emortui quo bellantur Partuum ratio
per totum
Vide generatio
Partus necantia
& 497.7
262.11 369:3 112.17 G I11.25
Partus

I N
Partus quibus iuuantur 366. 45 G 365 29 G 368. 36 0 374. 3 G 375. 20 378.30& 381.37 GC 401. 20 G. 411. 49 434.4·15 G 436.26 er 437.20& 447· 25 449. 19 C 459·24.35 G 451.3 0 452.12 & 484. 9 483. 13 per totum& 487.17 495· 20& 495. 34 G 501.46.47 507. 40 GC 511.14 & 522.5. 15 G 568. 33 G 549. 38 ey inde,& 565.37 et 577.17& inde ꝙ 547. 35. 41
partus mortuos ex utero extrahentia 368 36369. 35 G 374·4 G 375. 20
& 383.39 G 399·21& 400. 17& 408. 34 G 413.9 G 417. 41 G& 425.22 428.34 et 437.18.21 G& 438.18 44439 G 483. 19. 23 24. 28.38. 42 49 G 484. 17 G& 522. 9.27 G 527.12
Partus omnium animalium extrahentia
448.34 Paruum nil tam eſt, quod non gloriam pare re poſsit 258.29 Paſcernices cotes quales 649·2 Paſcua quæ,& unde dicta 31447
Paſcua ſola diu uectigal fuerunt ibidem 48
Paſitelites quid de plaſtice 628.13 Paſſæ uuæ unde dictæ 242.26 Paſſer piſcis 579.10 Paſſeres piſces plahi 158.7
Paſſeres quid à Rhombis differant ibidem
Paſſeris auis conſideratio 180. 10 ber totum Puſſerum in medicinis ulus 140. 23&G 546.46 G 551.24 Paſsi conſideratio 248.1
148 Criſpus biʒ conſul qualis 288. 10
Paſßsines Rex Sogdonaci filius 96.42
Paſtinacæ herbæ conſid. 353.29& inde
Paſtinacæ ſatio qualis& quo tempore 353. 24
Paſtinaca erratica,& medicinæ ex ea 384 49 per totum& 4 62.24
Paſtinacæ piſcis in medicinis uſs 572,30 573.1.26 G 575. 19 G 577. 29
Paſtinacæ piſces quales 165.29. 166. 45
Paſtinacæ piſces plani 158.14.39 Paſtinacæ pinnis carent ibidem 14
Paſtinaca piſcis quibus inimica 557.30
Paſtinacæ piſcis morſus remedia 417.36 513,22 G 569.21 G 570. 28
Paſtinacæ piſcis quæ partes ℳ71g üfas 570.19
patauinæ aquæ quales 29.34 G 588.14
Patella arborum fungus 309.34
Patexrculi filia 117.34
Pateton palmæ genus 232131
Patientiæ exempla 114.19 per totum,& 602.3 4 107. 44
Patinarum luxus 628. 43& inde,& 183 34 per totum
141“
patribus raro proceriores felii 112. 42 Patriæ cauſa mori laus in gens 120.4. patriæ amoris exemplum 174.4. Patrobius Neronis libertus unde 629.17 Patrocles ſtatuarius 600.33 Patrocles pictor 604. 19
pauida ſunt quibus cor prægrande eſt 207. 14 Pauimentorum ficien dorum ratio 650. 29 per totum& 629. 5 Pauimentorum origo Pauimentorum nomina diuerſa ey inde paulus Aemilius Perſea regem ſuperat 5. 45 paulus Aemilius Perſcum ſuperat 585.20 Paulus Kemilius ærarium ditat ibidem 19 Paulus Aemilius Minecruam in æde Fortu65029
næ dedicat 601.1 Paulus Aemilius L. conſul 47. 45 Paulus Aemilius Maccdoniæ uictor 54.12 Pauli L. cenſura 469.35 Paulus L. ex Athenis Metrodorum Romam
ducit 626.3 Pauli Baſilicæ deſcriptio 642.49 Paulus L. conſul 18.25 127.42 Pauonum alitum conſideratio 174.16
per totum,& 186. 28& inde,& 106. 24
Pauonum intellectus, ac Irir cupiditas 174. 16
Pauo glorioſus ibidem 2
Pauonem quis Romæ primus FSenega. ibidem 23
Pauones columbarum amici 190.3 Pauo timidum animal 535-45 Pauonis in medicinis uſus cbidem 44 Pauonis apex qualis 201.46 Pauonacea tegumenta 648.25 Pauoris remedia 570. 15& inde Pauperis cœna qualis 411.37 Pauſias pictor 624. 49 ◻
6 25. 12& inde Pauſiæ pictoris inuentum, et eius amica Glꝰ
cera 385.47 Pauſiæ pictoris tabella uæ ibidem 47 Pauſiæ oleæ 254.19 355.10 Pax,& bellum naturæ 362.19
Pacis templum Romæ à Veſpaſiano 6 03.,38 & 620. 22 623. 10 535* 1. 638.35 G 6543. 1
Pecten Veneris herba qualis 451.18 pectines piſces 161. 15 per totum Peckines ungues habent lucentes 151.15
Pectines ſe contrahunt ueluti“
203. 25 1 Pectines maximi,& nigerrimi he579.10 Pectines optimi ubi viaen Pectinum generatio 167. 19.27
Pectoris animalium conſideratio 209,21 & inde
LL 1IIIE
Pectus homini tantum latum ibidem 23 Pectoris ægritudinis remedia 366.9.25 & 368.9 371.24 en 373, 9. 41 &371.17 0 378. 18 G 378. 24 379·7& 382. 40 G 383. 700 384
4 G 398.35.39 399. 38 405 42 G406.30. 40et 417.5 468 41 430. 42. 432.25 G 433,45 437.35 G 439.4.15 G 444. 16. 29 G 447 ·22 G 448. 25 G 452. 29 G 455·44 G 471.38.44. 46 G 47212.15 33.38. 40 G 477. z1 478-4 G& 488.18 G. 489. 7 et 493 5 496. 7. 17.33.36 G 516.24 528. 12
Pettunculi piſces 159. 25 G
578,11. Pectunculi piſcis medicinæ 581.39 Pecuniarum ingens copia 592. 28
per totum
Pecunia unde dicta 314. 47 e 584.12
Pecunia ouium, boumq́; cfigie ſignabatur 3175°. 2
Pecuniarum ubi uſus nullus 72,38
Pecunia non relinquenda ſucceſſoribus 640. 20
Pecuniæ ubi diſcreta ſunt elementa nature 350.20
Pecorum conſideratio& natura 146, 40 per totum
Pecus quo delectatur, pingueſcitq; 189.19 & inde
Pecorum balatus quo concitatur 375.29
Pecus quo necatur 443.44
Pecora ſelle carentia ubià 488.35
pecoribus, tonitrus abortus infert 147. 8
pecori caput infirmiſgimum 148˙8
pecora qualiter paſci cogenda ſunt ihidem
Pecora ſtultiſcima animalium ibidem
Pecora quæ uita longiſsima ibidem 10
Pecora quibus ſaginentur 288.25
Pecus pecuniæ nomen ſecg 314.47 & 584. 12
Pecus ſolum diu uectigal fuit 314.45
Pecora fitura interdum praſagiunt E
pecora maxime laſerpitio herba utſcuntur 379.21
Pecorum medicinæ 918. 36 447,31 &ꝙ 458.5 466.19 G 472·4 G& 527.41 ſ 543.33 G 545˙8
Pecudum fimus in medicina 545·7 Pecudum animalium conſideratio 145.45 ber totum
pecudes quomodo fœminas, uel mares brocreent 147.5˙5 Pecudum fœtus quo uitiantur 500: 45 Pecudum nota, Aes ſignabatur 584.11 pedatim incedere quid 213.25 Pedamentorum materia optima 302. 37 . 305. 2
Pedianls
I1

I
———-——
pedianus L. conſul 173.25 Pedianus Aſconius 121.38 Pediculi ne ueſtes intrent 482.7 Pediculi, quæ animalia infeſtent 201.11
& inde Pediculi ex qua gignantur materia ibid. 10
pediculi maris 572.25 573.31 Pediculi ocimo generantur 372. 28 Pediculi quibus perimuntur 414.5 G
631.34. 1 8 Pediculari morbo quidam interierunt 201
10& inde Pecdius quintus pictor 614.45 Pegaſi equi quales 135.24 Pegaſi aues quales 163.9 Pegma in circo 585.9 Pela cretæ terræ genus 293.22 Pelagium genus purpuræ 154.10 & inde
Pelamis piſcis 578. 40,41 579.7.9 27155.43.48 Pelaſgi umbros exegerunt quondam 38.16 Pelaſgi in latium litteras attulerunt 125.32 Reliqua quære parte ſecunda
Pelaſgos lauri genus 266. 8 Pelecinum herba 495-21 Pelecinon herba lentem necat 327.12 Pelignis linum quale 345.44 Pelij montis ſpina mira 219.25 Pelles quibus tinguntur 444.8
Pellicum formæ inſidiantes quid agant 531. 12 1
Pellos ardeolarum genus 185.42 Pelopis coſta qualis 501. 11 Peloponneſiacum bellum 524.23& 538.42 Pelorides piſces 578.43 Peloridum piſcium medicine 574.21 Penelopes pictura 619.17 Penelopes aues 656.9 G 185.23 Pœnitentiæ exemplum 531.15
Pennarum animalium conſideratio 211.12 &æ inde
Pennæ preciſæ non creſcunt, ſed uulſæ ibidem 13
Pennarum Inſectorum conſideratio 199,25 & inde 1
Penſiles horti Romæ 351.25
Penſiles horti à quo,& quales 350.5
Penſilium balncarum uſus quando 4 70.38
Penſilis ambulatio 641.12 Penſilis urba; 643.10 642.10 Penſilis horti deſcriptio 642. 10 ex inde Penſilia theatra 644.14 Pentadactles piſces 578-45 Pentadoron laterum genus 629,32 Pentapetes herba 463.11 Pentaphollon herba ibidem 12 Pentathlos ſimulachrum 601, 15 G ,r), ¹
PARNS bR IN4
Pentheſileæ Amaxonis inuentum 126.18 Pentorobos herbañ 455·32 492.9 Peplion herba 380.15 Peplos herba qualis 495-.10
Peponum cõſideratio, natura, medicinæ 3 53 15& inde
Pepones qui ſint 361.30
Pepones quomodo toto anno ſeruentur ibi/ dem 40
Peptica quæ 379.27 Peraticum quid 219.46 Percæ piſces 156. 44 Percarum piſcium medicinæ 57712 Percides piſces 579.12 Percnopterus aquilarum genus 170. 44 Percnos aquilarum genus 170. 39
Percuſſus quo mox leuatur à pœena 501.18 Percuſſorum remedia“ Vide contuſorum remedia
Perdicion herba cur dicta 395.32 Perdicion herba 4⁰²9 Perdix qua herba delectetur 395.33 Perdicum auium conſideratio 176.22 &x inde Perdices promiſcue iniri ibidem 28 Perdices uento concipere ibidem 32 Perdicum actus ibidem 36& inde Perdices lauro ſeſe purgant 138.21 Perdices in Bœotia nullæ 177, 2 8 Perdices ubi bina corda habent 207. 16 Perdices non pingueſcunt 209. 46
Perdices quomodo pugnaciores fiant 409.40
Perdicis in medicinis uſus 535. 49 G& 543.·32 550.26& inde
Peregrinæ arbores quæ 217.48
Peregrinatiouis homines natura auidi 295. 15
Perelius ſtatuarius 600.30 Pergamena uaſa 628.33 Periodicæ febres quæ 363.36 periander de pueris caſtrandis 159.5 Periboeton ſimulachrum 602.21 Pericarpi herbæ conſideratio 465.1 Periclymenos herba 495.15 Periclymenus pictor 0 604.20 Periclis Splanchnoptes 603. 23
Periclis ſerui hiſtoria ibidem& 407. 26 periclis mirum 407. 26& inde Periclis olympij ſimulachrum 602. 41 Periculi uitandi cauſa quid agendu 139,10 Periculo quæſita maxime placent 161.35
ʒ inde Perileucos gemma ,669.24 Perilli ſtatuarij taurus, interitus; 604.10 Periphoretos quis 601.10 peripneumonicorum morbi remedia 377 20495.9 Peripneumonicis, id eſt pu1monis morbo laborantibus utilin 414. 3 430 4509444230 G473:9 Periſſon quid 402,20
periſtereos herba qualis 464.35 & 486. 30 Periſterios herbæ medicine 466. 5& 882.30 483. 31 Periurij mirum 554.22 Perlxyomenos ſtatuau 60z.4 Permutatio rerum quando inuſu 580. 22 Pernæ piſces 579.28 Pernitiem omnem tollentiu 444. 44 & inde
Pernionis, id eſt Calcaneum pedum infeſtantis morbi remedia 363. 45 368.20 & 406.,39 G 410.20 412.28 ct 416. 40& 417. 21 418.14 426.24 429.32 0 430. 46 446. 24 478. 29 479. 5& 487.,35 0511.4 G519.26 G, 57 8 16 590. 24 631. 32.
Perpennnæ M. ſenestus 121,24
Perpendiculum inſtrumentum à quo repertum 126. ½ Perpenſa herba, id eſt Baccar& ex ea medi cinæ 398.17 Perpreſſa herba qualis 477.11 perſeæ unguentorum repertores 229.2
Perſarum reges qua herba ueſcantur 449.49
Perſarum reges qua herba perunguntur 450.20
perſarum legati quocunq; ueniſſent omnium rerum copia abundabant 470.47
perſarum& Aegypti præluum 626.,39
Perſæ quibus gemmis delectantur 669. 40
Perſca arbor qualis 258,13 Perſeus Memphi perſeam ſeruit 258.15 Perſcus Alexandri atauils ibidem
Perſei bellum q Romanis geſtum, quod prodigium præceſit 311.30 Perſeus in Atlante monte 55.14 Perſeus Rex à Paulo uictus 595-.20 Perſeus ab Octauio uincitur 597.4 5 Perſei ſimulachrum 601.15 Perſei pictura 691. 49& inde Perſeus pictor 723.45 Perſei filius 126.17
Perſica arbor unde dicta 285,7 ct 262.148 perſica cito deficiunt cum collecta fuerint 257. 42 Perſica ægris innocua ibidem 46 Perſica quando reperta primum ibidem 39 Perſica minime(ut creditur) uenenata in Perſide 258.,12 perſica quibus conſtent 26 4. 22 Perſica quædam nucleis adhærent ibid. 36 Perſicæ arbores in Rhodo florent, nec fru⸗ttum ferunt
276. 46 Perſicæ claſsis pictura 626,23 Perſqica uictoria 1 14.,17 H. Perſici maris arbores 220.3 R inds & 1o ibidem 3 Perſicum bellum quando geſtum 323.9 Perſieuis peregrina arbor 217. 48 “ Perſico

1NPIEIS verſicorum arborum conſqderatio 257. 38
per totum perſccorum genera plura ibidem Perſicorum precia ibidem 41 Perſicus Kegoptia qualis 233. 47
Perſicus ubi nil ferat 258. 1i 276.45
perſicorum ſuccis nullus color· 264.11
Perſicorum odor qualis ibidem 12
Perſicus quando ſerenda 301.43
Perſicorum uſus,& medicinæ ex eis 431 39& inde
perſicum innocuum cibis ibidem perſidi Spadones etiã regnancrũt 232. 14 Perſius doctiſsimus prologo 1.28
perſolata, id eſt Solueſtris cucurbita
463.29 Perſolatæ herbæ medicine 471. 28 G
477.36 480. 27 G 481. 45
482.28 Perſolataæ herbæ conſideratio 4⁰3.2 Perſonata Krcios herba quc 462, 41 462. 29 pes quorum ſit animalium 213.25 Pedum claui quo tollantur 363.38
Pedum morbos qui non ſentiunt 416.25 Pedes Gallinacei herba qualis 457.15 Pedibus uniones geſtare quoſdam 162. 29 Pedum animalium conſideratio 213. 4·25
Pedes homini maximi ibidem 26
pedum auium diuerſitas ibidem 42 per totum
pedum inſectorum conſideratio 214·2 per totum
Pedum numerus nulli impar ibidem9
Pedum clauorum remedia 378. 2 G
384.7 397.41 G 413.16.26 G
415.43
Pedum morbi remedia 363. 47 G 370 47 410. 13.35 G 415.43 et 458 3 425.2 G inde, G432.31 et 435 38 440. 14 545. 7 per totum
& 568.22 G 632. 14
Peſtis ubi nunquam 27. 32 Peſtilentiam ſenes minime ſentiunt 122. 47 Peſtilentiæ medicinæ 424. 30 434 9 448. 42 449.20 477.
39 652.14
peſtilentiã ſemꝑ in occaſum Solis ire 123.1 peſtilentiam hoeme fiexi nec trinos excedere
menſes ibidem 2 Petauriſtæ pulices 201. 16 peteſicus rex 6 41.15 petili herbæ coſideratio, natumaq; 390.10 F Petiliuis 5h un 581 29 Petiſia poma 258.35 petorum cognomen unde 204.24 Petrea braſsica uino inimica 370.11
Petrea braſsica qualis,& ex ca medicinæ ibi. petrci Atinatis in Cimbrico bello geſta,&
qua corona donatus 4°4.26 Petreius bocta 411.27 Petridius medicus 384.38
P L I NIANI
Petronius Titus à Nerone peremptus
petronius Diodotus medicus Petronij P. geſta petroſelinon herba unde dictum,& medici372,18 per totum Peucedani herbæ ætas peucedani herbæ medicine 463. 43 G 465.32 G 466.6 471.24. 44 &r 472.20.29 G 473.10& 474 27& 475. 18. 28 G 477. 21 G 479.38 G 480.7.8 G 481.13.40 482.33 483.36 G 484.7 peuceſtes Alexandri ſeruator
Pexicæ fun gorum genus phacos leguminis genus,& ex ea medicinæ
Phatontis icti falmine, ſororumq́; in populos arbores conuerſarum fabula 655.25 Phætontis ſimulachrum phætontem in Aethiopia obiſſe Phagedenæ ulcera Phagedænæ morbus qualis Phagedænæ morbi remedia 355.2 0,357 24 373.16 G 376.30 C421.37 27 431.1. 22 443. 49 448. 36 479.23 482.41 et 521.25
Pphalacrocoraces aues ubi Phalangijs aduerſa Phalangia Eruum necant Phalan gion herba quæ Phalangiorum genera, conſideratio, natura
Phalangius Aranei genus 327.17 G 138 3 150.48 0 187.44
Phalangiorum morſus remedia 371. 15 &ꝙ 400. 39 409. 12 G 425. 27 e 434.29 G 436. 45 441. 15 ꝙ 442.6. 43 G 450. 28 G 454: 38.10 467. 48 G 487. 19. 30 G 495.390 496.30 532.7 et 568
Phalangius parentes occidit Phalangites herba quæ phalareus quo caſu ſanatus Phalaris herba qualis Phalaris trannus
alaridis erga Perillum hiſtoria 604. 10
Pphaleræ, id eſt equorum ornamenta quibus Phalerion pictor phaleræus quo uomica ſanatus
phaonem quare Sappho amauerit 405.23
Pharicon uenenum
Pharnaceon herba 8 didem Pharnacis primi Põti regis ſtatua 59 4.1 8 Phaſganion herba 465.24 Phaſelidis Lilium 388.†
Phaſelinum oleum, quod& ad quid F 428.14 b Phaſianæ aues 182.42 G 201.47
phaſtanæ aues pediculis infeſtantur 201..ꝛ-1
Phaſſachates gemma 665.35 Phedius feliciſsimus Delphico iudicatus ora culo 120.45 Phelandrion herba qualis 495.41 Phengites lapis qualis 648.42
Phenion herba,& medicinæ ex ea 401. 3
Pherecydes futurum terræmotum pradicit 24.32
Pherec dis S⸗rij mors qualis 123.11
Pherec) des orationem proſaicam inuenit 126.40
Pherenice mulier felix credita 119.9
Phycites gemma 669.23 Phocos Thalaſsion quid 478.37 Phoꝰcos frutex 240.14 Phꝰcis piſcis 159.11 9 579.8 Phidiæ ſtatuarij opera 600. 26.46,47 phidias quando floruit ibidem 2618. 20 phidias initio pictor fuit 618. 20 Phidias& marmoris ſculptor cluriſtimus 63 4. 26& inde Phidiæ Iupiter olympius 118.28 Phyllanthes herba 395.19
Philantropos herba qualis 451.22 &S7äö 8 Philarei pictura 625,4 Philemon Ptolemæi praæfectus 662. 45 Philinis pater quid erga pantheram
13 4. 13 8
Philetæria herba quæ 658. 46 Phileſius A pollo 602.43 Philippidis uelocitas 113.48 Philippo Macedone Graæcia uncente quod ſignum uiſumm 11.35 Philippus Macedo quando ilidem philif pus Re poculo aureo puluino ſalaito dormire ſolitus 584.40 philippi Macedonis ſimulachrum 602.47 603. 10 1 philippi porticus Rome 619.,340 626. 46 philippus Romanus,& eius piſcina 168.21 philippi cæcitatem critobolus dodͦe cura 188.9 Philippus ſcriptor 340.44
pholiræ coronæ Elatteæ 272. 31. 38606
Phollis qua arbore ſeſe ſuſpendit, quæ 2
nunquam floret 275‧3
philiſtio medicus 365.6 G 372.35
244-·18) Pbhiliſcus pickor 626·42 513.3 Pbhllocharis pictura 6615.32
Philochares, id eſt Marrubii herba 383.5 8 G 8 11“ Philocles

111
d 6
i 0
7
,5
Philocles picduræ inuentor 614.19 Philoginos gemma 669.22 Philomachus ſtatuarius 627.10 Philomenæ auis, id eſt Luſciniæ cõſideratio 177.39& inde Philometor Rex quid circa agros colendos ephilon pictor 604,20(315.42 Philonis opus 118.17 Philonides Klexandri curſor 23.12 Philonidis uclocitas ibidem e 113.49 Philopes herba 383.6 Philoſophiæ amor 236.10
Philoſophorum quorundamfuror 1.14 Philoſophi Indiæ quo ueſcuntur cibo
218.39 Philotimus ſeruus in rogum domini ſeſe ie/
cit 117.48 Philoxenus pictor 623.39 Phyllon herba quæ 407.11 495.38 Phylura ex qua funes faciunt 348.23
*
Phyrama lachrymæ genus 220. 27 Phydromachi ſtatuarij opera 603.21 Phꝰſemata quid 161.49 Phoſes quid 670. 4 7 Phyſeteres piſcee 578.30 551.46 Phyteuma herba 49537 Photarus piſcis 5799 Phlegmon morbus, eiusq́; remedin 364. 22 Phlegontis gemma 670, 22 Phlegræum crocum quale 388.34 Phlcon herba 4⁰0⁶.7 Phleos herba qualis 9 39 429 Phlox herba. 391.12
Phocæ piſces, id eſt uituli marini 153.7 Phocæ cur ſub aqua diu urinentur 207.38
Phocis pyrus 310. 49 Phœmonoe A pollinis filia 170. 40.172·9 Phœnicobalanos arbor 226.10 Phœnicopterus auis qualis 182.44 Phœnicurus auis 178.14 Phqœnicis auis conſideratio 170. 18 per totum Phoœnix an unicus toto orbe ibidem 20 Phœnix goli ſacer ibidem 25 Phœnix auis ex ſe renaſcitur 232.18 Phœnix longiſsimæ uitæ 121.11 Phœnicis apices quales 201.46
Phœnices unguentis delectati 229.17 Phœnicea herba& ex ea medicinæ 416.28
Phqœnicis ſtatuarij opera 603. 22 &) 639. 31 Phqœnicites lapis 669.23 Phcœnix uentus 15.7 Phonos herba 394-48 Phorcus piſcis 579.9 635.28 Phorimon Aluminis ſpecies 631.8 Phorineum uinum 274.43 Phoroneus antiquiſs. Græciæ Rex 125.28 Phragmitis calami genus 678.1 181 Phragmon ſtatuarius 600.,30 phragmonis ſtatuarij operas ibidem 47 Phrenes quid 208,27
PAR 8C PRI M 4 Phrencticorum remedia 363.14 G& 366 41& 369.40 G 373.48 ct 378. 31 383.9 437.39 441. 23 G
480. 4 G 527. 8 G 564. 44 G 638. 26
Phroganion animal 547.35 Phrogij moduli quo reperti 126.33 Phrꝰ gius tonus qualis 9.42
Phrygum inuenta 570.25 Phrogia Hodromel habet quàm optimum 250. 43 1— Reliqua quære parte ſecunda
Phrygianæ toge 147.38 Phrogiones qui ibidem 42 Phrygius lapis qualis 646.47 Phrygium flos 1G 592,2 Phrolus pitłor 619.3
Phronion herba qualis 464.26 2 481 16 G 495.25
Phryncs meretricis ſimulachrum 602.28
Phrynus Ranæ genus 569. 49
Phthiriaſis morbi remedii 363. 3 366
44 373.·43 G 421. 18. 428. 12. &ꝙ 433. 48 G 437.4 G 442.7.16 19.41 458.37.465.40. 482. 4 Phthiſicorum remedia 366,16 G 373. 4 6 & 409. 49 G 433.45 G 646.2 Phthiſis morbi alia remedia 366. 46 G 383. 460 410. 44 G 411. 21 G& 438.6 439. 6 448. 10. 33 G 449-20&ᷣ 461. 4 G 472. 40 G 479.17.19. 22 510.1.14. 26 G
511.7.17 9 520.20.24.27 545
9&546.12 646. 2
phu nardi ſpecies 220. 43 0 398.34
Pica auis longa inſignis cauda, uaria appellata 177.27 7 179.,16 Picæ deſcriptio 181.22& inde Picæ expreſſæ loquacitatis ibidem 23 Piceaſtri arboris reſina qualis 252.4 Picata uua 243. 12 Picatum uinum quod 424.1 Picea arbor. Quare poſt Pix Picena uua qualis 244-11. 20 Picenæ uuæ quales 255.26 Piccna pyra 258. 48 per totum Pꝰ)cnocomon herba qualis
Vide Pygnocomon Picris lactucæ genus 356.49
picris herba& ex ea medicinæ 295.42 & 408. 45
Pictanon uinum 246. 15
Pictones populi calce agros bingues faciãt p
Pictorei ſenectus 121.15(293.26
Pictores quibus coloribus maxime utuntur 590.42& inde,& 615. 39
pictor quis primus in pictura marem, fœxmi
namq́; diſcreuit 618.30 pickor qui dum pingeret uir gines nudas an te ſe habebat 619.22
Pictores plures excellenter li libro 35·Cap. 10 11 per totum 8
pictores quidam quæ pingere non poſſunt
624.4 622. 23
Pingendi ratio de pigmentis 590.38 per totum
Pingendi arte fœminæ peritx- 619. 2& 62 7. 13& inde
Pingendi rogos conſuetudo 617.46
Pingendi ueſtes ubi mos 627.25& 632. 22& inde
Pictura nulla Troiæ temporibus 614.3t
Pictura quæ primũ Ro. publicata 615. 14½
Picturæ reſpicientes ſurſum, infraq́; à quo primum 618.33
Picturæ certamen Corinthi, ac Delphis 628. 40
Picturarum uenæ, articuli, membra, ueſtium rugæ d quo primum 618. 83
Picturarum noua inuentio 618. 43& inde
Picturæ excellentes plures 619. 26& inde
Picturæ incompletæ derelictæ 627. 3
Picturæ ueteres in cæra& ebore tantum 627. 22
Pictura quando primum muenta 634.26
Pictura à quo reperta 63 4.26 126. 33
Pictura herbarum fallax 452.27
Picturæ honor 6ᷓ12. 48 p tot eæ 514.,3 5
Picturæ initia incerta 614.13
Picturæ inuentores Aegypti 614. 14
Pictura qualis ab initio ibidem 16
Pictura quando primum Romæ 614.35 e inde
Pictura ingentis preci 615. 11. 12& 618.1.25 G G602, 2 ät 622. 4. 42 9 623.28 6526.9
Picturis lignum optimum 283.23
Picus Martius auls quid cum Pœonia herb 455.365
Picus Martius quibus inimicus ſit 532 44
Pici Martij mirum 552.1
Pici Martij de herba quadâ miru 492.15
Pici Martij conſideratio 173. 45 per totum,&e 2 02. 1
Picus Martius unde dictus 174.3
Picus Martius in capite Tuberonis conſedit & quid ſuper hoc reſponſum ibid. 4
Picus Martius ubi non ſit 177. 2G
Picus Martius ſuſpenſus quadrupedes arcet 9
Pierica pix optima 252.8
Pietatis exemplum 117.38 G 127. 45 ber totum, G 150.31
Pietatis ædes ubi Romæ 117.43
Py gargi ferarum genus 149.35 Pogar gus Aquilarum genus 170.38 Pigmenta nobilia 165.13
Pigmenti cerulei conſideratio 59 4.43 Cö8Pygmæi quales&æ ubi 108. 16 e indes Pygmæi Spithamæi ibidem Pygmæorum regio ubi 101.39 Pygmæorum cum grulbus certamen 10s 18 G 175. 32
1 Pignitij

pignitis terra qualis 632.5 Pignitis terræ medicinæ ibidem Pygnocomon herba qualis 474. 35 G
480.46 0ꝙ 482.440
Pigritiæ expellendæ exemplum 313.13&G 335.27& inde
Pilæ luſoriæ inuentor 126.43
Pilum armorum genus à quo repertum 126. 18 Pilumni unde dicti 314.41 Pilorum conſideratio 211.11& inde Pili uirorum pice euelluntur 251.39 Pili ne naſcantur 270.5 Pili qua arte renaſcantur 397. 42 Pili ut e corpore defluant 189.8
Pilos reddentia 420.12 617.35 e 631.28 e 522. 13 575.14 Pilos abſumentia 420.16 G 430.20 G
507.7 G 508,26 G 531. 20 G 535 8& 550.31.3et inde 561.1.516.32 Pilum corijs detrahentiu 432.29 Pinacidion librorum inſcriptiones prologo
1.90 Pinacothecæ 613, 12 627.20 Pinaſter arbor quid 270.24 Pinaſtro non decidunt folia 274.4
Pindari penat bus Alcxander parci iuſrit 116. 22 8 1d
Pinearum nucum conſideratio per totum 8
Pinea corona apud Ithmum coronabantur, ibidem 24
Pineæ quomodo ſerantur 8g
Pineæ nucis natura,& ex eis medicinæ 432 36& inde
Pinguedinem facientia tollentiaq; 423.17 18 710.30
Pinguedinis animalium conſideratio 109 42²2& inde
Pinguia ſteriliora cuncta ibidem 45
Pinguedo plerisq; ſine ſenſa ibidem 48
Pinguedinem augẽtia 216.21 G 433. 25
Pinguia quid animalia reddat 239. 44& 146.5 189.19
Pinguia celerius ſeneſcunt
257.19
209. 45
Pinna piſciʒ 579. 12 162. 32
Pinna concharum genus 165. 17& inde
Pinnæ pedum uice piſcibus 1588.92& inde
Pinnæ quibuſdam nullæ ihidem 10
Pinnophꝰlax piſcis 155.18
Pinnotheræ piſces 579 ,12 G 150.49 &165.18
Pinſendi conſuetudo uaria 322,14. 17 eg inde
Pinus conſideratio 270.23 Pinis non decidunt folia 273. 46 Pini felia 275.2 Pinus non floret ibidem 24 Pinus contra cariem, tineasq́; 286.29 Pini umbra noxia 297.17 Pinus quomodo ſterileſcat 310.7
Pinus quando ſemen& germinationem red
1NDIC18
dat 276.24 Pinus mire fructum geſtat ibidem 26 pinora erucæ Pityocapæ dicitur 425.21 Pini arboris natura,& medicinæ 432.35
& inde Piperitis herba, id eſt Siliquaſtrum 351. 47
Piperata quæ 250.23(352.2 Piperis conſideratio 2102 per totum Piper longum ibidem 5 Piper candidum ihidem
Piper in ltalia naſci ibidem 17&ꝙ 279.9
piper ex qua regione uehitur 93.23 Piper imitantia 496.39 Piperis uice quæ 491.10 piperis arbor uiuit in Italia 279.9
Piperitis herbæ conſideratio, natura, medicinæ 377·12 per totum Pyvra locus ubi Helleborus 457·24 Pyralis uermis conſideratio 201.34 Pyralis auis cui inimica 189.39 Pyramidum conſid. 640. 29 per totum Pyramides cur excogitatæ ibidem 20 Pyramidum magnitudo ibidem 33.39 Pyratæ omni tempore nauigant 15.39
Pyratica ſtatio apud Saſonem inſulã 49. 35
Pyratis à Pompeio naues ademptæ 114:. 45& 115.15 inde Pyraticum bellum 867.2 Pyrauſtæ uermis conſideratio 201.35 Pyreicus pictor 623. 48 Pyrenæi montes Buxo abundant 273.·6 Reliqua quære parte ſecunda Pyræne gemma 670.,17 Pyrethrum herba 512.18
Pyrgoteles à quo tanti Alexander in gem/
mas ſculpi uoluit 653,20 G 118.19 Pyrites lapis qualis 64 6. 22.23. 670.20 Pyromachus ſtatuarius 600.39 Pyroſachne frutex 238.30 Pyrrhæum nemus 270. 49 Pyrrho philoſophus qualis 213.,30 Pyrrhi regis pollex qualis 107.34
̃ 501. 10.
Pyrrhi regis ſimulachrum 603.11
Pyrrhus Rex ex Græcia in Italiam pontibus
tranſire cogitauit 43.30 Pyrrhus à Romanis uictus 584.6 Pyrrhus primus in Italiam Elephantes duxit 129.34
Pyrrhus quando ex Italia pulſus 207. 27 Pyrrhi obitu quod portentũ uiſum 208.24 Pyrrhi annulus,& gemma qualis 633.5
Pyrrhi Katuarij opera 603. 22 Pyrrhice ſaltatio à quo 126.38
Pyrrhopcæcilon lapis 63 9.13 0 648. 13
Pyrrhocorax auis 182.48 Pyra libraria 257.36 Pyra quomodo conduntur 25 9.20.36
260.5 4
* Pyrorum arborum conſideratio 258,48 ber totum. 1
P L INIANI
Pyrorum uaria denominatio
ibidem Pyrorum remedium 259.22 Pyrorum ſuccus qualis 254.,8 Pyvro folia circinnata 274.48 Pyri plueſtres tarde germinant 2 75.32
Porus quo tempore ſemen efficit 276. 20
Pyrus facile fructum perdit 36. 38& 290. 7
Pyrus qucæ loca amet 273. 25
Poris uinum faciunt 250. 5
Pyro uita breuis 297.44
Pyrorum inſitio quando 299.21
Pyrorum ſatio quando 301.20, 4 b
Pyrorum uſus, ac ex eis medicine 430,9 & inde per totum Pyri ſolueſtris uſus,& ex eis medicinæ ibidem 13 Pyris qualiter ueſcendum ibidem 9& inde Piſana Siligo 321. 22& inde Piſarum uuæ 244.18 Reliqua quære parte ſecunda
Piſcatrix, id eſt marina rana 165.25 Piſcium conſideratio lib.h per totum Piſcium mira magnitudo 1571. 30
per totum,& 556. 7& inde piſcium ingentia oſſa 151. 42 G152.17 Piſces aſinis, cquis, tauris ſimiles 151.44 Piſces qui maximi ibidem 42&x inde& 151.46 per totum
Piſces effigiei humanæ 152. 3 G inde Piſces an ſpirent, dormiantq; ibidem 39 ber totum
Piſces omnes ſpirare ſecundum Plonium ibidem 48
piſcibus auditum,5odoratumq́; ineſſe 153.3
Piſcium tegumenta plura 155. 10 per totu
Piſcium per tegumenta differentiæ ibidem per totum
Piſcium cute lingua, eboraq́; poliuntur ibidem 13
Piſcium auguria 156. 30 C inde
Piſcium fœminæ maiores ꝗ mares ibid. 33
Piſces quando facilime capiuntur ibid.35 &ꝙ158.5 8
Piſces omnes hyemem ſentiunt 156. 40
piſces quo tempore lateãt ibid. 42& inde
Piſces alij, alijs in locis principat obtinent 157. 28 per totum
Piſces qui niſiuerberati coqui non poſſunt, ibidem 14
Piſcium ſenectutis indicium ibidem 43
Piſces in terram exeuntes 158.1 per totum && 151.43 G 168. 42 per totum
Piſcium digeſtio in figuras corporũ 158.7 per totum
Piſcium planorũ differentiæ ibidem& 18
39. per totum Piſcium pinnæ ibidem& inde Piſces cartilaginati ibidem 43 G 168.39
7 157.43 Piſcium colori mutatio 159 10 per totum Piſcix Holans ibid. 12 g 566.,3 4& inde 8.

———V,————
—₰
piſces ſanguine carentes 159:19 per totum Piſces molles quales ibidem 20& inde
2v 158.14
Piſcium pedes 159.21 158.15 Piſcium cirri ibidem 23 Piſcium ſenſus 165.22
Piſcium aſtus ibid. t7 per toti, e 165.33 per totũ,& 169. 30et 566. 13 per totũ Piſces plani cur ſacri dicti 166.34
Piſces uenenati ibidem 41 per totum e169. 34 per totum Piſcium morbi 166. 4A8 per totum
Piſcium mira generatio 167, 2 per totum & 167. 10 per totum Piſcium coitus qualis ibidem; per totum Piſces cur non tot generentur quot oua pariunt ibidem 7 Piſcium qui oua pariant ibid. ĩo per totum Piſcium diuerſa genera non coeunt ibid. 25 Piſces quando& quoties anno pariunt, ibidem 27& inde Piſcium uuluæ 168. 2 per totum Piſcium longiſzima ætas ibidem 5 Piſcium uiuaria ibidem 11 per totum Piſces qbis in locis optimi ibid. 1 4& inde Piſces terreni ibidem A1. per totum Piſces luccntes 169. 40& inde Piſciũ inimicitiæ inter ſe ibid. 4 4 per totũ Piſcium inter ſe amicitiæ ihidem 48 Piſcium genera plura miteſcunt 182.25 auditus, olfactusq́; 188. 28 per totum Piſces ubi ad nomen uocati ueniunt ibid. 30 Piſces omnes dormire 190. 14& inde Piſcium capita portione maxima 202.31 S. dentes quales 205.13. 10 ſces qui Rummus habent 211. 45& inde ſeptuaginta ſex genera& eorũ no mina 528.24& inde, e 155.25 Piſcium qui animal pariunt 155. 15. 25
&158. 45 9 167.43 Piſces ſine oſsibus ubi 155.36 Piſces necantia 475-42 367.16 Piſcibus oleum quidam faciunt 256. 37 Piſces fictiles quo 628.8
Piſcibus tantum ueſcentes homines 267. 8 89½ inde,& 108.390
Piſces ægroti in piſcinis quomodo ſanentur 371.43
Piſces capiendi ratio 462. 70154.4 eæ inde, 1565.35
Piſcibus uiuere Alcxander quoſdam uetuit 92. 19
Piſcium quot differentijs eadem cæna ueſcebantur 628. 40
Piſces in cerebro gemmas habentes 667.1 ½ 669.35
Piſces reſponſa ubi dent 554.20
Piſces illico mortem in cibis afferentes ibid. 28& inde
Piſcium pluriũ in medicinis uus 568. 12 per totum,& inde ℳ
piſcer manu hominis ueſeentes 1 66. 2 3
PA BSES IJEIII4 e 153. 36& inde Piſcium auguria 566.40 piſces ubi uocati purent ibidem& inde piſces ubi amariſsimi ibidem 45 Piſces ubi dulciſsimi ibid. 4 ⁶6& inde piſces ubi natura ſalſi ibidem 47 Piſcium quis maximus ibidem 49
Piſces terra, aquisq́; degètes 167 per totum 568. 12& inde
Piſcium ſalſorum medicinæ 569.22
Piſcibus quæ ſint uenena& ad id remedia 570. 25
Piſcium omnium adeps utilis oculis 571. 30
Piſcium cœleſtis ſigni conſiù. 340. 43
Piſcis Aquilonij ſigni exortus quàdo 334
Piſicrati ſtatuarij opern 604.38(28
Piſo M. conſul quando 115. 20&◻ 653. 44.141. 20
Piſo L. primus aureã coronã donat 583. 30
Piſonis defenſio 2074,3 2& inde Piſo L. potator maximus 253.25 Piſo C. hiſtoricus 236.1 Piſones unde dicti 314.41
Piſſaſphaltos quid& eius medicinæ 439 16 o 630. 27 Piſſclæon oleum quale 43 7·8& 439. 12
Piſsgini olei uſus 428.20 Piſſoceros Apium quid 192.10 Piſtaceæ nuces ad quid 23,3 Piſtaciorum conſideratio 262,33
Piſtaciori natura& ex eis medic. 433.27 Piſtana herba 396. 11(ey inde Piſtolochia herba quæ 461. 48 et 462.23 Piſtores quando primum Romæ 323. 8. 13
Piſtoria panis 321.22. Piſturæ conſideratio 322. 17& inde Piſum quando ſeratur 324.29 Pythagoras philoſophus quando& eius re
berta 4·16
Pythagoras de interuallis ſyderum 9.33 Pothagoras de ſiderum muſica ibidem 37 Pythagoras de fabæ uſu quid 32448 Pythagoræ libro De Scyllæ herbæ medicinis 354˙3 Pythagoræ de Braſsica lib. 369.4 Pythagoras ptolemæi præfectus 654.45 Pothagoræ ſtatua Romæ 598. 17
Pythagoras Socrati præfertur ibidem
Pythagoras quid circa Athletus 430.39
Pothagoras magus, primusq́; in noſtro otbe Magicam celebrauit 449.28& inde, 538. 3ũ4& inde
Pythagoræ liber 5 38 Pythagoras de herbis 454 ·2 Pythagoræ beregrinatio übvidem 4 27 638.34 P)t S21gg ſortilegia 501.2 1 agoras quando in Aegypto 639.47 Pothagoricus ſepeliendi mos 628.20 Pythagorica philoſophia 236.10 Pythagoricorum uanitates 405. 24 Pythagoras ſtatuarius 600. 30
e C0r. 23.29 Pytheas ſculptor 694.37 Pythetes Cometæ genus 10,30 P)thias ſtatuarius 600. 41 Pythion Bulbi genus 354·7
Pythij Bithni ingentes diuitix 592.45
Pythis pictor 718.41 Pythis ſtatuarius 636. 7 Pithyuſe fruticis deſcriptio 438.19 Pithuſæ medicinæ ibidem Pythocritus ſtatuarius 604.19 Pythodemi ſimulachrum 603.3 Pythodicus pictor ibidem 43 Pythodorus ſtatuarius 636. 36.37
Pythonis ſerpentis ſin mulachrum 601.26
Pityida nux 267.23
Pitocampa, id eſt pinoru Erucæ 425.22
Pityocampæ morſus remedia 427.5& 610.14 533. 12
Pythocles ſtatuarius 600.41
Pituitæ morbi remedia 364. 17 367. 2 364. 44 344:16. 47 375 44 381. 33 0 382.32 0 384. 1 G 401. 13 0 411. 2500 416. 25. 44 418.34 0 421.49 425. 27& 430.42 G 432. 2. 25 433 46& 434. 18. 27 438. 20 G◻ 4 40.9.25 C 442.27 447. 18 28 G 457.49 G 458.34 0 46543 47426.27.34.37.43 475 21.32.44 478.4 480. 20 491.16 G 497.3 F515. 28 et 563 30 G 569. 2 0 571. 15 7 574. 11. 15 646.37
Pituitæ gallinæ,& gallinaceorum remedia 185.11& inde 367.13 et 441.20
FE 444. 40 G 458. 5
Pituitas pecorum& ꝛumentorum ſanantia 458,5& 476.47
Pix ubi optima 252·8& 272. fü
Picẽ uina condiuntur 251,23.28. 40
Picem quæ arbores fundant ibidem 30 & 270. 19
picis genera plura 251, 30&ᷣ 271. 23 per totum
Picis uitia quæ ſint 252.6 Picis probatio ibidem Picem oleo extrahi 435.28 picis oleum Piſzinum dicum 256.48
Picis genera quõ fiant 271. 23 per totum Picis uſus uarius ihidem
Picis uſus ad tecta 649.7 Picis natura, genera, bonitas medicinæ 4 38
47 Rinde Pix quid. 423. 45 pix fjßii abi v 172. f Pyxacanthon ſpine genus 445.39 G
446.40 219.28
Pixacanthi baccæ in medicina 4 45,39 Piceæ arboris conſideratio 270.21,28 Piceæ ad uſum funcrum ibidem 28 Picea arbor hon floret 275. 24
2
35 Pice
3

INDPDrTGCIS
piceæ arboris cortex ad quem uſum 270. 8
Piccarum umbra noxia 297.28
Piceæ quo ſerendæ tempore 301.43
Piccæ folia pectinum modo 274.49 275.2
piceæ germinatid et ſemen quàdo 275. 24
Piceæ arboris medicinæ 438.3
Placitis Cadmiæ genus 605.19
plagarum interaneorum remedia 371. 14 Vide interaneorum morbi remedia plagarum corporis remedia 481. 39 G 482.9 per totum plagis quæ lina aptiſcima 346. 33& inde
plagis recentibus medicinæ 521.32 Planarati quid 328.39 Plancus Imperator 623.32 Plancus L. quis 163. 17 Plancus aquilarum genus 170.40 Planci unde dicti 213.28 Plancus L. orator 1IIII. Plancus L. conſul 12.9 Plancus Aſinio Pollioni gd reſponderit pro/
logo 1.119
Planetarum conſid. ſitus, ſpacia, natura,&c. pag. 2. 12 per tot,& pa. 3. 32 per totů
Planetæ cur erratici Fpag.2.12
Planetarum certus motuʒ ibidem,& pag. 3 32 per totum
Planctarum motus 3. 48& inde
planetari per odiacu motus 7. 27& inde
Plantaginis herbæ conſideratio& ex ea me dicinæ 450,20& inde 454.34 ꝙ 466.3
Plantaginis herbæ medicinæ plures 471.13 38. 37. 42 472. 17. 23. 44 G 472.8. 27 Gꝙ 476.7 0 477.·18.27 35 G 478.32 0 479.20.34.43 480.11.12.20. 26.33. 49 G 481. 10.13.45 0 482. 4.19.483.23. 47
Plantæ qualiter diſponendæ in agro 296.,2 per totum
Plantarũ inter ſe diſtantia, interuallá;qg 297 11& inde
Plantandi tempus 33 4.38 Plantaria quomodo reperta 295.9 Plantis auerſis homines 107. 46 Plaſtæ qui 637. 44.-49 Plaſtice ars quæ 599.13
Plaſtices, id eſt artis figlinæ conſideratio 627.33 G inde
Plaſtice quarum artium mater credita 628. 13 8
Platanus arbor unde,& quando primum in
Italiam 14 Platani honor ibidem& inde platani mero enutriuntur ibidem 20 Platanus ubi reperiatur ibidem 19 Platani ubi nobiles ibidem 22
Platanorum magnitudo& de eis mirum, ibidem 23& inde
Platanus æſtate ſolem arcet, hyeme admittit ibidem 38 1
platanus Delphis ſata ab Agamemnone 287.39 platani Antandri portentum 278.46 Platanus cito germinat 2275,33 platani folia latiſsima 274.46.49 Platano oleum faciunt 256.37 Platani umbræ iucunda 297,22 Platani medicinæ 439*36& inde plataniſtæ piſces 155.37 Platea auis qualis 181.6 Plat)cerotes qui 202.8 platyophthalmon quid 589.32 platyphollon herba quc 475· 41& 480. 16 platys neruus quidam 477.24
platoni qualis à Dionoſio collatus honor 115.30
plato ob Magiam nauigat 538.34
Platonis infantis ore Apes conſederunt
195.33— plautius Quintus conſul 170. 32 Plauti unde dicti 213.28 plauti locus 323,11
plebs Romæ à patribus diſcordat 27018 pleureticorum, id eſt laterum dolorem patientium remedia 395. 7 377,20 & 398.40 413. 31 414.3 0 418.42 430.44 G 437. 29 444 22 446.28. 473.9. 10 G&
477* 29 pliniana Ceraſa 263.32 Plonij de deo opinio 21
plonius primus quid de ratione ſtellarũ tra/ didit 8.9 Plon. Neronis geſta ſcripſit 25.35·30.14 Plonij tempus 30.14 152. 35 G 109 14 G 181.33 G 217.46 et 235. 45 242. 32 643. 16 Phnium in Afficafiuſſe 109. 22 G 292 40& inde Phynius Catulli conterraneus prologo 1.6 Plynius quid de anima poſt mortem ſentit 12 4.47 per totum,& de reſurrectione
corporum 1 ibidem Phynius nocturnis temporibus ſcribebat pro logo 8 Phnij liber à fine Aufidij Baſsi prologo primi 79 Phnij libri de Grammaticis ibidem 108
Phnij naturalis hiſtoriæ libri quid cõtinent prologo 1. 125& pa. 216.33.332. 28 Phnius Pomponij Secundi uitam edidit 245.44 I Plynium iuxta ſeptentrionalem oceanum fuiſſe 267. 3 Phnij in ſcribendo diligenta 316.3 Phynius primus Latine de medicinis ſerit ſit 524. 11 Phnij de equeſtri iaculatione liber 1 44.22 Phnij pater quis 147.32
Plyntus interdum ab Ariſtotele diſcrepat v“
PLINIANI
Phnius ad auctores relegat lectores
29 498.3 Pliſtolochia herba qualis 364. 41 465.42 Pliſtonicus medicus 354.29 g 372.36 Plocami Annij libertus 91., 8 Plocamos Iſidos frutex 2 40
Plomos, id eſt verbaſcũ herba quæ 46 4.11 8
Plotia arun dinis genus 281.35 Plotius L proſcriptus unguenti odore bro/
ditus 230. 48 plotius L. bis conſul, cenſoräqʒq lbiqdem Plocius ſcænæ conditor 832.31 Plumbago herba qualis 467.14.
Plumbi cõſid. genera, uſus 6ᷓ10. 2 per tot
plumbum candidum ubi prouenit 62, 9 Plumbi origo duplex 611.2 plumbi nigri uſus ibidem& Plumbi nigri nomina ibidem ir plumbi medicinæ ibidem 21& inde Plumbi lamina contra Venerem ibidem plumbi lamina uocem ſeruat ibidem 25
Plumbum in Maſſa mergitur, fluitat dllatatum 30,16
plumb à quo prim& ubi inuentu 126.2
plumbeis laminis ſcribebãt ueteres 224.35
plumbum uitij,& morbi genus 467.15
pluuia quibus arboöribus proſit,& necat 290. 6& inde
Pluuiæ futuræ ſignum 333. 24 0 343 35& inde
Pluuijs quæ alantur 552.25 E inde
Pluuia ubi nulla 27. 23 per totum
ꝑpluuiæ prodigioſe ſanguine, lacte, carne 18 20 per totum Pocula ex gemmis
2
580. 15
Poculũ aureũ quid apud medicos 444.17
Poculis repletis aliquid addi poteſt 20.,37 & inde Podagra nouus morbus nec incurabilis quidem& cur latina nomen nõ habet 478 Podagra olim rarior ibidem(24
Podagræ morbi remedia 362.36 et 363.) 42. 47 0 364. 45 G 368. 45 G 369.15.38. 44 374. 37 372
25 380.31 0 384.44(¹ 398.15
& 401.46 406.35. 49 G 407
22 409.9 410.20. 45 G 411 31 415.13 0 416.22 ꝓꝙ 417·21 32 419. 4 421.11 0 426.29
32 430.19 h 431.15 G 437˙30
ꝙ 400.4.28. 48 G 441.22.444
30 448. 39 G 452. 25 G 457.
48& 458. 28& inde,& 486. 45
& 487.5 G 489.41 G& 490.18 G
499.402 501.38 504. 34&G 7905‧1.30 ¶̊ 507.3-44 510.2 G
511. 3 511. 22 G 519 18 545·-7
per totũ fere,&ꝙ 562·8 et 576.32.610
12 0 630.36 645.47 6 46.4
Podagræ iumentorum remedium 419.9
Podicis morbi remed. Quære Sedis remedit
Pqclle
106
S. 8
„

2
Pœcile Athenarum porticus à quo picta 618. 48
Poematum origo 126.39
Poœna Deus quidam ſecundum Democritum 2.26
Pœnorum in clopeis,& in imaginibus con/ſuetudo 614.8 Pœnorum humana uictima 636.40 Poetæ qua hedera coronentur- 280.6 Poetas intutum lædere 53 4. 14& inde Pœttelius Qu. prætor 236.11 Pogoniæ Cometis genus 10.25
Polemon pictor 627.11 Polemonia herba quæ 458. 46 Polemonij uel Polemoniæ herbæ medicinæ 473.24 G 475.12.22 477. 23 G 482.14 483.21 G 462.15 Polenta& ex ea medicinæ 415.37 Polẽtæ uſus ex qua materia 320.15.321.1 Polia gemma 670.28 Polyanthemõ herba 494. 28 per totum Polꝰ bius de monte Atlante 65. 18 eg inde Polycanthos herba Polꝰcles ſtatuarius 600. 33. 41 603 22. 636.23. 24 Polocletus ſculptor quo ære uſus 596. 31 600.30. 45
Polꝰcleti ſtatuarij opera 601. 4 Polꝰcleti aſtus prologo 1.100 Polycharmi ſtatuarij opera 636.26 Polycnemon herba qualis 482.48
Polocratis annulus qualis et quomodo in ma
re proiectus 582.27 652.46 e 653. 17 Pohocrates Torannus quando 582.27 Polꝰcrates ſtatuarius 60 4. 18
Poly damas& Hector eadem nocte nati 122, 260
Polꝰ dectes ſtatuarius 636.36 Pol) dorus ſtatuarius 636.35 Pol gala herba qualis 495.24 Polꝰ gynæcon quid 625.47
Polꝰ gnotus pictor 595.5&̃ 603. 43&
617.8 619.43.5624.45 625.2 Pol) gonoides herba qualis 448.13 Polꝰ gonon herba quæ 494. 29& inde
Polꝰ gonaton herba ibidem 33 Pol) gonus herba& medicing 483.46 Polꝰ grammos lapis 663. 43 Pol) mita texta 147.45 Poline ſalem cibis eximunt 11 Polꝰnicis pictura 626.48.45 Poli cœli qui 5
Polij herbæ mira in mutando colorem natura 389.35 Polij genera duo ibidem 38 Polij medicinæ 399. 17& inde
Polium herba ad gratiam,& gloriam acqui
rendam ibidem Pollion herba qualis 38 9.35 G 8
& 453. 49** Polium herba quæ 472,47
394.43
A RS DbRI K4 Pohpodion herba qualis 288.18 Polꝰpodij herbæ medicinæ 474.38
22ꝙ 479.2 G 480. 32 Polyporum piſcium conſideratio, genera, natura 159.28& inde,& 48
inde, ibidem
Polypi tegumentum 155.13 Polypi exeunt in terram 158.1 Polpi piſces quales ibidem 15 Polꝰ pus colorem mutat 159.39
Polopus piſcis& eius in medicinis uſus 576. 22
Polꝰporum piſciũ genera, bonitas 579.10
Polꝰpi concharum auidiſsimi 160. 2
Polypus natantibus infeſtiſsimus ibidem 8 & inde
Polypi mirum ibidem 11& inde Polypi mira magnitudo ibidem 20 Pohyporum acetabula ibidem 8.22
Pohpi coitus qualis 167.12.13.33 Pohpi& locuſtæ inimicitia 169, 45 Poly pus morbus Pohrrhion herba 457.33 462.1.9
& 496. 44 Pohtricha herba 465.7 Pohtrichon herba 4⁰9.26
Pohtrix herba qualis& quibus utilis
482.48 Pohtrix gemma 670. 15 Polis pictor 604.19 Poxonos gemma 670. 20 Pollentina uaſa 628,32 Pollices premere Prouerbium 500. 8 Pollio Carbilius 155.8 Pollionis Galli cedrinæ menſe 236.35 Poll onis Romuli ſenecta 414.32
Pollionis Anij ſigna 635.18& inde 22 636.14 Pollio Vedius quis 158.33 168.6
Pollionis næuij magnitudo 112.47 Pollionis a ſinij Bibliotheca Romæ 117. 4 Vide Aſinius Pollis, id eſt ſiliginis flos 321.35 Pollux cur à nautis inuc catur 12.29 Pollux Romanorum uictoriæ nuntius 114. 16
Pollucis aurigæ qui 83.26 Pollucis ſimulachrum 603. 12 Pollucis pictura 62. 70
Pollutio nocturna quo compeſcitur 3 68. 10 7) 377.23 G 380. 35) 611. 22 Poma quo ſitu in arboribus et herbis 277. 2 Poma quando pereunt 26.5 Poma quomodo interdum ægrotent 310.8
Poma quando 88,18& qualiter 3412 Poma quædam pauperibus interdicka 6556.20 Poma carnoſa&s acinos habentia 263. 4 Poma iumentis quomodo portatu facilia 435. 22
Poma quæ bona, malaue ſint ibidem
474.44
Pomo mali interdum felia inſ1unt 275.3
Pomi folia qualia ibidem 4
Pomorum uinum quale 250. 1
Pomorum denominatio diuerſu- 258. 19 per totum
Poma plura à familiß denominata ibid. 2⸗7 Pomorum partes quæ ſunt à Sole rubent, ibidem 43 Pomorum ſylueſtrium natura Pomorum ſeruandorum ratio per totum,& 3 õ ibidem 1 Pomorum colli gendorum tempus decens, ibidem 27. Pomorum putandorum tempus ibidem 39 Pomorum& eorum ſeminum diucrſitas 264.17
ibidem 44 259. 25
Pomorum tegmina uaria ibidem& inde Pomorum pediculi ihidem 34 Pomorum commendatio& quæ in eis placeant ibidem 37
Poma ſerentium medicinæ ibid. per totum
Poma qucæ hona malãue ſint ibid. 428. 39
Pomorum uſus in medicinis ibid. per totum
Pomorum genera plur.⸗, ex cis medicinæ 429. 7 per totum
Pomorum primitiæ quomodo 499,49
Pomiferæ fructus non ferentes quon odo iuuantur 312 21 Pomiferæ arbores quales 266. 42 Pomilionum genus in omnibus animalibus
214. 14 Pomona Dea 3 479.,31 Pompeianus coloſſus 599.34. Pompeia lex 1 Pompeiana pyra 1“ Pompelana uua 243. 49 244
12 G 247. 5 Pompeiæ ficus quæ 260. 30 Pompei theatrum 109.8 Pompeius cui ſimilis 111. 4 Pompei pulchritudo ihidem
Peompeij pater cui ſimilis ibid. 6& 119. 10
Pompeius octingentas quadraginta ſex naues Pyratis ademit 1 14. 45 G 11 5.16
Pompei literæ nec lectæ à Caſare exuſtæ 115. 1
Pompei magni laus, uictoriæ, triumphi, ibidem 4 per totum
Pompeius Alcxandro, Herculi,& libero pA tri æqualis ibidem 45
Pompeius quando magnus nominari coxptus ibidem 8& inde
Pompeius Mineruæ delubrum dicat, ibidem 15& inde
Pompei nobꝛlis titulus ibhidem 16
Pompei triumphus tertius nobiliſtimus ibidem 19
Pompeius quas gentes ſuperauit ibidem 2ꝛt eæ inde
Pompeius quid erga poſidonium phisſophüm 116.39 Eompei in conſilatu collega 121.34 3 Pompei

f NDf cCcCI 8
Pompei Mitpridaticus triumphus 218.23 Pompeius quando quartum conſul factus
1 1“.„. 7.. Pompeius Balſami arbores in triumpho ſuo
duxcit 225.48 Pomp. Flaccus in Hiſpuniſs militat 262.34 Pompeius Lenæus quis 265.39
Pompeius Lenæus magni Pompei libertus 453.9. 21
pompei magni portchtum ante ciulle bellum 311. 25.
pompeius magnus quos agros non ſuetus emere 317.4
Pompei magni in Hiſbania trophæa, aliaq; geſta ibidem 34.47
Pompeius cum L. Carbone conſul 40. 22
Pompei magni tumulus ubi 7212
Pompeius magnus quo die natus 653. 4 4
Pompeius ſextus qualiter podagra curatus 415.12.
Pompeius&neus Mithridatem ſuperat
433.20
Pompei tertius conſulatus 581. 12 G& 608.49
Pompei ingentes diuitiæ 592.42
Pompeius Paulini filius cur paterna gente bulſus 593.25
Pompei de Pharnace triumphus 59 4.14
Pompei ædes 601.17 Pompei Amphiteatrum quale 644.2 Pompeius ubi à Cæſare uic᷑us 646:8
Pompeius Mithridatis gemmam in Capitolio dicat. 653.32 Pompei uictoria ad margaritas, gemmas q;
mores inclinauit ibidem 36. 42 Pompei tertius triumphus qualiõ,& de quibus 653. 42& inde Pompeium taxat Plonius 654.5 pompei trophæum in Pyrenæis ibidem 7 Pompei imago ex margaritis ibidem 2 Pompei in Elephantis triumphus 128. 19 Pompei conſulatus ſecundus 130.3 Pompei Auli interitus 124.17 Pompholõgis erariorum conſideratio 507
45& inde Pompholix quid ibidem 47 Pompilus piſcis 579. 23 G 155 16 159. 42 Pomponiana pyra 259.4
Pomponius Secundus poeta 235. 45&G 245. 44
Pomponius Romanus 109.,33
pomponium poetã nunquã ructaſſe 113.32
Pondus quæ ualidiſsime ſutinent arbores
Ponqdus aqua ſuſtinens omne 95.30 Ponderum nomina,& ratio 4⁰03.,5 Pondera unde dicta 584·7& inde Ponderum repertores 12 6. 7 Ponticæ gemmæ 664.49 G 669.20 Ponticum triticum 319.27
Ponticæ gentes nullum Panico braferunt cjP ELINI A N
bum 322,31 Ponticæ nuces quare 262.23 Pontica cæra optima 393.34 Ponticæ Anates ueneno uiuunt 453·15
Pontici maris cancrorum copia 160.48 Pontici mures quales 141.24 Pontici piſces quales 155:49 9156.2 Pontificum domus laurum habuit 255.37 Pontificij iuxis libri ſeptẽ à Numa 236.12
pontius, Caij principis legatus 614,29 Pontus nunquam refluus 28.30 Ponti Abſinthium quale 208.12 Ponti uina plura 247.30 popilius Caius conſul 598.36 Popilius M. cenſor ibidem
Poppeæ Neronis cõiugis luxus 593.12 G 657.15 G 515. 25 G 212.7 Poppea, aſinino lacte cutem curabat 212.8 pPoppyſmis fulgetras adorare conſenſus gen
tium eſt 500.10 Populonium urbs,& in eo Iouis ſimulachrũ 241. 42 Populi arboris coſideratio& genera 274 28 per totum Populus arbor Herculi dicata 217.1 Populus arbor montes amat 2273828 pPopulo arbori pediculus tremulus 275.3 Populo arbori umbra nulla 28 23 Populi arboris folia inter ſetrepidãtia 275 3 297. 23 Populus arbor cito germinat 275.33 Populus arbor nullum ſemen aut fructum fert 276. 31. Populus arbor uitibus placet 282.10 Populus arbor apta ſcutis 285.19 Populus arbor quando,& qualiter plantanda 296.12.16 Populus alba ad quid&; quomodo ſerenda 302. 25 G
Populus nigra uitibus aptiſima 207.22 Populi arboris medicinæ 439·49& inde
Porcaria quid 209.36 Porcus piſcis maximus 556.49 Porci piſcis uenenum 570.25 Porci fatura præſagiunt 345.28
Porci ut nos ſequantur 529·44 G522·2
Porculeta quæ 304.42
Portentum apud Mutinam 25.29
Portentoru materia 498.37 per totũ, plura quoq; cap.3& 4 lib.28& 278.46
Portij latronis laus,& quales eius diſcipuli 375. 45
Portius Caius conſul 18.21 Portius L. conſul 11.49 Portius M. conſul“ Portulacæ herbæ natura, genera medicinæ 380. 15 G& inde h.
Portulacæ uſus ibidem Porphꝰrio auis morſu bibit 182.25
Porphꝰrionis uenter 208. 45 Porphyꝰritis fius 260.32 Porpbyrites; marmor 638,30
porus lapis 645. . 5 7 8— Porri herbæ conſideratio 355.8&—
Porri ſectiui autoritas à Nerone data ibi,Porri ſatio& cura ibidem Ii ey inde Porri ubi optimi ibidem 17 Porri ſectiui genera duo ibidem
Porri ſuccus ſine cruciatu perimit ibid. 20
Porri ſemen quale 361.29
Porris translatio prodeſt ibidem 33
Porrum ſectiuum& ex eo medicinæ 366.7 per totum
Porrũ capitat& ex eo medicinæ ibid. 21
Porrigines capitis tollentia 452.23
Porriginis morbi remedia 371. 2. 437 5 513.31 534:38 G 374.39 373.14
Porſena quid erga obſides uirgines egerit 798.32.35 3
Porſenæ cum Rom. fœdus quale 608. 4
Porſena ſibi Labyrinthum ſepulchrum fecit
541.45 Porſena ubi ſepultus ibidem 47 Porſenæ impetratum fulmen 1727 Poſſe omnia nemini conceſſum 599. 15 Poßideanæ aqquæ unde 552.42 Poſsidonius ſculptor 594.35 G 604.19 Poſsidonius ſcriptor 9.46 Poßidonio philoſopho à Pompeio colitus honor 116.40 Poſſunius lutifi gulus 628.7 Poſteros plurimos qui poſt reliquerunt ius 29& inde Poſthumia lex Numeæ fuit 248.37 Poſthumij Tuberti conſulatus& eius prima ouatio 265.28
Poſthumius Spurius conſul 593.1& 8.12
Poſthumius L. quando 207.26 Potamautis herba qualis 450.11 Potamogeton herba ad quid 570.10
Potamogeton herba& eius medicinæ
474.7.11 503.47
Potandum quotiens ſit
Potan di ad numerum conſuctudo ibidems Potum arbores ſtrentes 103.23 Potus animalium differentiæ 189.23
& inde.
Potuum diuerſitas,& effectus 421. 42 & inde 8 Potu corruiſſe nonnullos 113.23 Potatores maximi plures 262 ,43 per totum. Potentia mira piſciculi 565. 15 Potentia in ſumma autoritate 241,27 potentum iniquitatibus quo reſiſtitur 508.1 Poterion herba qualis 454 ‧27& 495.25 Pothos herba& flos 392*2 Pothos dcus ubi colitur 635.22 Potulana uina qualia 245.38
Praceptor ingenti docen; præmio ee
preci

Praæcordia quæ
PBrecationes quomodo fiant 498.42 Pretia rerũ tempore uariari 595.22 Præcipitatorum ex alto remedia 449.12 Præconini qui cognominati 582.34
208.26 G.ꝙ542.1
Præcordia phrenes dicuntur 208.27
0 Præcordißs fubtilitas mètis tribuitur ibi. 29 Præcordia hilaritatis ſedes
ibidem 30
Præcordia gladiatorum cum riſu traictta, ibidem 32
Præcordiorum remedia 364. 30+3 71 10 G 342.37 et 377.20 378.24 &379·9 G& 397.36 398. 26 x 400.14 G 402. 44 405.26& 413.34 G 415. 28 G 423. 29& 427.15, 428.32.34 449. 17 & 452.21 458. 32 üt 468.29 472. 33 G 4756.19 487. 23 G&◻ 496.36 G 542.1
Præcocia minora poſteris 277.26
Prægnantes quæ cauere debent 374. 23 e 383.39 G 433.41 458.30. 459 1 3
Prægnantium fœæminarum remedia in ma/ lacia 429.12.23
Praæliorum expertes homines 69.19 Prælio tingebant cuſpides 482.27 Prælium à quo repertum 126.13
Præmia in omni re maxime ſpectantur 245. 5
Præneſte unguentis delectabatur 229.14
Præparentium uinum 247.31
Præſagia tempeſtatum ac futurorum 343 24 per totum
Præſſum cerulei genus 595.1 Præſter quid 16.30. 35 Præſteris ſerpentis remedia 44⁶. 3
ꝙ 380.15 568.3 7 559. 33 Præterita nõ prætcriſſe impoſsibile eſt 3. 27
Prætexta toga à quo 163.,64 Prætextæ ueſtes à quibus 147. 40 Prætextati an guillarum tergore uerberaban
tur 158.36 Prætoriana cohors 152.35 Prætutiana uina 246.40 Pramhium uinum 245.33 Pramnion gemma 664.45
Praſion, id eſt, marrubium& eius medicinæ 5783.5 Praſion, id eſt, origani herba 377.16.22
Praſius gemma 66 3. 16& inde Praſois topaxij genus 662. 48 Praſon quid 240.16 Pratorum conſideratio plena 336.19 per totum
Pratum antea paratum dicebatur 316.27
Prata quando riganda 336.3 Pratorum ſitus ibidem 20 Pratorum herbæ optimæ quæ ibidem 27 8
prata quo ſecanda tempore ibid. 29& inde Prata ubi quater anno ſecantur ibidem 41 Praxagorãs medicus 264,29 C;367,49
prodigioſæ pluuiæ
PA KNK bR1 14
Praxagoræ medici laus æetanqꝭ 470.10 ber totum
Praxibulus magiſter Athenienſii 590.34
Praxiteles quando& cius prima ſpeculorum factio 529.15
Praxiteles ſculptor quando 660.34 594.35
Praxitelis Venus in toto orbe nobiliſrima 63 4& inde, e 118. 26
Praxitelis ſtatuarij opera 602. 19& 634. 47 635. 15& inde,& 835 23. 43& inde
Praxiteles uolumina quinq; nobiliu operum in toto orbe ſcripſit 636.43
Praxiteles ciuitate Rom. donatus ibidem, & 636. 44
Prætioſcæ res plures 287. 11& inde
Priami pictura 626. 22
Primatum apud reges quo adipiſcimur 450.17
primitiæ rerum ſacerdotibus offerebantur 314.34
Primitiæ frugum ubi Apollini dicantur 60. 28
Principis magnanimitas 621.28
Principum rapinæ 162. 48
Principum nouarum rerum lubricum 524.13
Priſcorum uita rudis in literis, ingenioſa
tamen 338.27 Priſcorum diligentia 452.35& inde Priſcorum laus 582. 18& inde
Priſci in promiſcuo uictum habebant ibidem 22
Priſtarum ſimulachrum 501, 15
Priſtes piſces ingentes 151. 31. 46 &ꝙ 635. 28
Priſtes pilo ueſtiuntur 155.15
Priuernatia uina 246.35
Proboſcidis elephantum in medicinis üſus 526. 16
Procax eſt natura multorum 469.20
Procellæ unde fiant 12,37& 13 48 16.36
Procellis nihil F“ 565.10
Prochemaſis quid 332. 2
Procyon non habet nomen Latinunn niſi ca⸗nicula dicatur 337. 13
Proc)yonis deris ortus qualis ibidem 18
Proconneſiæ ancillæ partus 110.,33
Proculeius Caius quis 650.25
Prodeſſe alijs debent os 452,38& inde
Prodicus medicus quis 524.28
Prodigia plura arborum 278. 40 ber totum, 31 1. 14 per totum,& 18 13 G143.27& inde
2 montium inter ſe concurrentium 25.28 per totum
18.20
Prodigia armorum& tubarum 1 ibidem 29
Prodigia frugum 328. 15 perx totüim
prodigia alia 143.,36 145. 30 &146. 27 2175.8 Vide Mivracula Prodorus pictor 603743 Prodromi ficus quid 277,9& 15.29 Proœtides à Melampode quo ſanatæ 457. 18 Profluuiorũ remedia 374., 22 G& 401.29
Prognoſtica animalium 138. 25
Prognoſtica tempeſtatum 343.24 eæ deinde
Prohibitoria auis 173.33
Promethei de annulo fibula 580,29 & 652.40
Promethei in Caucaſo monte 652. 40. Prometheus primus bouẽ interfæcit 127. 19 Promuſcis, id eſt, elephantis naſus 129. 48 Propaginum conſideratio atq; inuentio 297. 47— Propagari quæ arbores poſint 298. 2 Propagationum genera duo ibidem 4 Propaginũ genus totas ſupplantandi in ter/
ram uites 308.31 Propolea Athenienſiumdà quo 636. 12 Propoleon à quo pictum 622. 46 Propolin apes ex quo faciunt 440.5 Propolis alucorum ad quid 413447 Propolis apium quid 192.13 Proſaicæ orationis inuenter 77. 11&
126. 40 Proſedamum uitium 478.18 Proſerpinaca herba qualis 495. 46 Proſerpinacæ herbæ medicine 481.2 4
proſerpinæ raptæ ſimulachrum 602. 20 & 623. 30
Protagion uinum 247.28
Proteſilai ſepulchrum ubi& ibi arbores 287. 41
Proteſilai ſimulachrum 603.,3 Protypa quæ 627.43 Protogenes ſtatuarius 604. 19 Protogenes caſula contentus 62 4. 27
Protogenes quid erga Apellem egerit 620 48& inde Protogenes d Demetrio dilectus 623. 18
Protogenes pictor 620. 43 G& 621 31 G 622. 42& inde Protropum muſti genus 247. 24 248. 20 Prouidentiæ animalium exempla 179.12 Vide Aſtus animalium Prouidentiæ exemplum 317. 2 f
Prouocatio unde appellata. prologo 1. 39 Prouerbia quorum vxr Plinius meminit
Aeris alieni comitem eſſe miſeriam 11 8s 5
Africa ſemper aliquid noui affert 132,27
Albo in hoc non eras. prologo 1225 Aleam extra omnem. prologo 1. 27 Aliena inſania frui 316.,32 Alius de alio iudicat dieʒ 119,3
Apinaæ Tricaq; 43.48
4 Aurs

1 DEIgGgh88
Aure atteſtamur 213.19 Canis lapidem mordens 533.43 cymbalum mundi prologo 1.95 Citra pulueris iattum 626.28 comitem eſſe eris alieni atq; litis miſeriam 117.25 Cornu copiæ prologo 1.89 Cuculum imitari 335.29
cum mortuis laruas luctari prol. 1. 121 Deus eſt mortali iuuare mortalẽ pag. 2·40
Dimidio uitæ uiuimus 122.34 Dodonium as 6 42.4 Pomini frons plus occipitio prodesſt 316.34 Domini oculus fertiliſsimus 317.38 Ede naſturtium 359.14
Elephas celerius parit prologo 1.110 Extra omnem ingenij aleã prologo 1. 27 Frons domini pluſquam occipitium prodeſt
316.34
Gallinaceum lac haurit prologo 1.89 Nomines ſumus prologo 1.69 Leporem edit 523.15 Lydius lapis 33.8 Multa Sororum olera 365.14 Ne ſutor ultra crepidam 621.20 Nemo mortalium omnibus horis ſapit 118. 40 Nihil nimium 117.24 Non eras in hoc albo prologo 1.22 Noſce te ipſum 174 Oculus domini in agro fertiliſeimus 317. 38 Optimum frui aliena inſanin 316.32 Perfricui faciem prologo 1.17 Plus apud Campanos, Cc. 323.25 Polꝰ pi cuput 157.32 Pollices premere 500.8 Salem cum pane& caſeo eſitit 560.38 Saͤpientia uino obumbratur 423.22 Satyrion 478-.19 Stellio 546.21 Strychnum bibit 40⁰². 23 succiſiua opera prologo 1.69
Suſpendio cligendam arborem prologo
I. II12
Sui animam pro ſale datam 149.1 Tympanum mundi prologo 1.96 Tricæ, Apinæq́; 43.48 Vitilitigatores prologo 1.123 Vtramq; paginam ficit 3,11 prudentiæ exemplum 182. 31 per totum pruinæ conſideratio 19.9& inde
pruinarum exuſtio carbunculatio dicitur
308,8 Pruinæ quibus& quando nocent ibidem Prunorum conſideratio 257. 44
per totum Pruna damaſcena qualia 233. 5 9 258·4
Pruna ſolueſtria ubi naſcantur 258·8 pruna poſt Catonem cœpiſſe ibidem 17 Prunus Aegyptia 234.17
Prunorum ſuccus qualis 264.9 Pruna quibus conſtent ibidem 22 Prunus quæ loca amet 2273323 Prunus quo ſerenda tempore 301. 42 Pruni medicinæ 431.37 Prunorum uſis ibidem 39
Prunorum ſylueſtrium medicinæ ibid. 43
Pruriginis remedia 366. 44 G 368.15 377.28 G& 421.31 G 465,12 ◻ 480. 22 486. 18 G 520. 37 G 563. 46
Pruritu corporis tollentia 382. 22 G 418 14. 27 420. 40 421. 19 22 424.39 G 434 ·14 G 437. 28 G 489.17 ̃ 509.49 G511. 21. 528
34 2 549·30 561.49 et 575.18
ꝙ 630.35 631.,11.,13.27 Pruritus quo tollantur 398.40 Pruſiæ regis filius qualis 112.27 Pruſiniæ uuæ 24 4-218 Pſammetichus Rex 641.17 Pſametichum fugientes 182.2 Pſaronius lapis 648.13 Pſeudanchuſa quæ 408.,11 Pſeudiſodomon quid 649.23 pſeudobunion herba qualis 449.15 Pſeudodictamum herba 461.29
ꝑſeudocapirius ſiue pſeudocypirus 29 7. 45 pſcudodictamum& ex eo medicinc 473
4 483.27 G 484.12 Pſeudonardus 220. 34 Pſeudoſpheces ueſpæ genus 547.14 Pſychotrophon herba quæ 460. 42
Pſollij herbæ medicinæ 4 72. 20& 473 31 476.29 G478.30. 41. 480 14.32(t 482.13 2483.37.484.4
P hollion herba qualis 465.34
Pſyllus Rex 207. 4.5
pſollorum gentis cum ſerpentibur mirum, ibid. 13 7.30 464. 25 0 198.39
pſilotri remedia 4⁰⁶6.,37 pfilothrũ quid 421.32 G 442-40& 491.77 522.21.43 577.37
Pſilothrum unguentum quid 441.2
Pſilothri herbæ medicinæ 48424
Pſimmothij conſideratio 612.13
Pſimmythijueneni remedia 414. 23 27 427. 5
pſttaci auis conſideratio 181. 17& inde
Pſitacus ex India ibidem 18
pſitacus Imperatores ſalutat,& quæ accipit
uerba pronunciat ibidem 19 Pſitaci turturibus amici 190.4. Pſttaci caput quale 202.45 pſitaci übi primum niſt 1101.20 pſythium paſci genus 247. 49 pſitta piſcis 356,45 ꝑſittace auis 181.17 pſora morbus qui 362.37
pſoræ morbi remedia 365. 46 G398.45 382,43 G 410,22(h 419.47 G
2
PIL INIEK8II
420.49 G 421.19.35 427. 18 ꝙ 4 28.30 G 430.21 G 431.15 G 446.45 9 468.42 G 561. 48 573. 14& 605. 20. 24& inde Pſoricon medicamentum quod 607,2 Pterygiæ morbi remedia 383. 17& 421.48 G 430. 46 434. 38 G& 436. 13 G 445. 24 G 452. 2& 471.38 G 483.8& 486.28 g 548 24 G 571.45 G 610. 10 612.33 631.32 pteris herbæ, id eſt filicis conſid. 491,26 Pternica herba
2
395.9
Pteroti calices quales 651.36 Pteron ſtatuarius 641.37 G 636.,6 Ptades aſpidum genus 504.4 Ptiſana& eius uſus 320.13.25.27 Ptolomæi bibliotheta 23 4. 40 Ptolomæum Cæſar perimit 65.32 Ptolomæus Lathyrus Rex 101.38 ptolomæus Philadelphus obeliſcum Alexin/ dvriæ ſtatuit 639. 28 Ptolomæi coniunx ibidem 36 G& 662. 48 Ptolomæi mater 662.45 Ptolomæi regis nauigatio 151.39
Pubertas quo coercetur ne erũpat 401.32
Publicanorum uires 583.14 Publicolæ conſulis filia 598.34 Publicolæ conſulis domus 643. 38 Publius Poeta 149.10 Publius Licinius cenſor quando& quid de
uino cenſuerit 249.22 Publius Cornelius conſul 236.3 Pucina uina in ſaxo coquuntur 2923 Pucina uua qualis 244.31 246.,12
Pudicæ foœminæ quæ maxime Romeæ 117 34 per totum Pudicitia dea 2,25 pudicitia quando Romæ ſubuerſa 31132 Pudicitiæ exemplu 129. 18 179.,43. 186.29 107. 7& 117,34 ber totũ Pudoris ſedes in Genis 205.1 Pudoris exemplum 113. 17 643. 2²2² puer in uterum reuerſus aliquando 109.15
Puer miræ uelocitatis 114‧3
Pueri ne debiles fiant 369.24
Puerorum educatio 139.30.31
Pucrorum ulcera in capite quo ſanentur 374·45
Puerorum morbi remedia
Qucre Infantium morbi remedia
Puerum quendam ſeptem ey quinquaginta dormiſſe annis 123. 25 puerperij pericula quo tollantur 508.329
puerperia duodecim uno abortu egecta
110.31
Puerperæ cuiuſdaà Romanæ pictas erga ma/ trem 117,39 F inde
Pugilqarium uſus ante Troiana temporæ
Pugnatores quo furtiores fant 531,47
Pugnaturi quod oleum præſumunt 428.1 “ Pugnatun
8 ₰

pugnaturi ad mortem piclis nanibus uehe/ bantur 617. 47 Pulchritudinem faciei ſeruantia 400. 5. 25
Pulchritudinem inducentia 450.21 2 454. 45
Pulegium herba brumali floret tempore in
„ coronarijs uel carnaris 333. 30 G◻
359. 33 E inde Pulegij conſideratio, natura, medicinæ 3275 10& inde Pulegij coronam prodeſſe capiti ibidem 12 Pulegij ſexuum differentia ibidem 15 Pulegij ſolueſtris natura& medicinæ, ibidem 27 Pulcgij herbæ medicinæ.;; Pule gium herba exſiccata quando floret 13.26 Pulices quomodo necentur 325.25& 377 4 406.5 G 408. 1100 440.29
Pulices ne gignantur 546.7 Pulla terra omnium optima 292 22 Pulmentaria unde dicta 321.14 Pulmonea poma 258.42 Pulmo quibus maximus 207 40
Pulmonem habentia ſpirant omnia 152. 40 191.13
Pulmonis conſideratio 207.3 4& inde, 152. 40& inde
Pulmone quæ carent ibidem 3 6
Pulmonis morbi remedia 366,.9 399 30 437. 7.29 et 448.34 G 472 30. 40& inde, 488. 18 508.1
&7 509.48 516. 23 G 542·7&
574.12
Pulmoni contraria 417.25
Pulmones piſces tempeſtates præſagiunt 345‧8
Pulmonis piſcis in medicinis uſus 577.15 37& inde
Pulmonis piſcis mirum 578.20& 166.,36& inde
Pulte diu Romani uſi ſunt 321.13
Pulte in ſacris quibuſdam utebãtur ibid. 16
Pulte corpus augetur 415. 45
Pulueris uis 261.30
Pumex lapis ex qua materia 240.26. 29
Pumicis lapidis conſideratio 647.43 &æ inde Pumice corpora leuigantur ibidem 45 Pumice libri poliuntur ibidem 45 Pumex ubi optimus ibidem Pumicis medicinæ ibidem 48 Pumicis firinam præſumunt qui multum bibunt 252.49 Pumiliones in arboribus 217. 44 Pumula uud ubi 244. 11 Punctiones ne ſentiantur 466.43 Punctionum laterum remedia 398.22
Punici belli primi claſsis ſexaginta diebus Parata 283.42
Punico bellp ſecundo ad Traſimenum lacum 25141
in gens terræmotus
„JTS
Punico bello ſecundo annulorum Rom. tria modia 371.40
Punici belli ſecundi, claſgis quadraginta die bus parata 283.44.
Punicum bellum tertium unde ſumptum 261. 1
Pünicum bellum primum quando“ 584.13
Punico bello primo Romæ æs imminutum ibidem 15
Punica cæra optima 393.33 Punica apyrina qualia 429.14. Punica mala quæ utiliora ibidem 16 Punici mali conſideratio 239.16 Punicum malum quod granatum ibidem Punici mali ſpecies quinq; ibidem 19
Punici mali flos balauſtium dicitur ibid. 12
Punici mali uinum rhoiten uocant 250.7
Punici mali acini quales 263.20
Punicorum malorum membrana 264.24
Punicis malis qua arte pomum nõ rumpitur 297. 2
Punici mali genera, natura, medicinæ 4²9 13& inde
Punici mali cytinus quid ibidem 35 Punici mali radicis medicinæ 430.2 Punica inter mala numerari 257134 Punicis acinus intus ſub cortice ibidem 35 Punicæ arbores quæ loca ament 373.23 Punici folia anguſta 274.46
Punicæ facile fructum ac flores perdunt 276.35
Punicis arboribus uita breuis 287. 43
Punici inſitio in omni genere 300. 18.30
Punicorum uinũ quale& ad quid 429.16
Punici acinorum medicinæ
430.1
Punicum malum ſolueſtre ibidem 4
Pupillæ oculorum conſideratio 204.10 &x inde
Pur gantia 425·47 G 427,22
Purgationes mulierum Vide Fœminarum purgationes Purpurarum piſcium conſideratio 161.31 e inde Purpurarum piſcium in medicinis nſa 776. 19
Purpuræ conſideratio naturaq 163. 34 per totum
Purpura nobilis ex eius uſus ibidem 40 & inde
Purpura qui uterentur ibidem
Purpuræ præparatio ac eius genera 16 4. 2 Purpuræ nomina ac genera Hee. 22* 10 per totum
Purpurarum captura vuen 14 039 ber totum purpuræ præparatio⸗ ibidem 21& inde Puxpura contra uenena 571.16 Purpura tyria& dibapha 389·44 Purpura tyria 73.12 Purpuræ præcioſiſtimæ unde 317.19 Pürpræ faciendæ modux alter 249 818
Purpure uſus quando Rome 164.35
ber totum Purpura dibapha nidem 4⁰ 43 Purpuræ pretia ibidem 46 per totum Purpurarum pariendi tempus 167. 40 Purpuræ generatio ibidem 20 Purpuræ quo facile capiuntur 569. 45 Purpuriſſum color 615. 48 617
15& inde copioſe Puſio gigas 113.2. Puſtulas facientia in corpore 475.24
.ꝙ491.24
Puſtularum corporis remedia 380, 22 Gg 383. 41 G 415. 45 G 416. 38 e 417.1.26 426.3. 19 ex 434.28 G F10. 39 C 528. 3 610. 8 632. 13
Putandarum arborum diſciplina 312.39 Putandi tempus 334.44 Putandarum uitium tempus 259.39 Putandum quibus ſit diebus 308.49
ꝙ 312.39
Putationis conſideratio 30 4.23 per totum
Putationis excogitatio ibidem&ᷓ 248 38& inde
Putationis plagæ quales eſſe debẽt 308., 42 eæ inde
Putei à quo reperti primum
125.38 Putei miræ naturæ 28&x inde Puteorum aqua qualis 555. 41& inde Puteolanum purpuriſſum 617,18 Puteolanus puluis qualis 629.9.15
Putredinem inhibentia 381. 3 436.48 & inde
Putreſcere corpora mel non ſinit 413.49 & inde
8 Vadrantis ſignum quod 584.,18 Quadvriga quã muſca integeret 114 13 G 603.33 9 634. 12. Quadrigæ fictiles quando in fornace creuerunt
499·18
Quadrigæ nummorum nota 58 4.22
Quadrigati nummi ibidem
Quadrigas quis reperit 126.24
Quadrireme quis primus uſus eſt 127.3 & inde
Quadrupedes oẽs ubi auribus carẽt 120.9 adrupedum modo Arthabathitæ uagantur, 102. 25 Quadrupedes quomodo geſtantur intra alUuum 187.30
Quadrupedes omnes necantia 444.24 . 404,22
Quadrupedum remedia 374. 24& 406. 45 G 418.37 484. 26 FC 601. 5 523. 38
Queſtus certiſcimus quis 316¾ 89 2
Queſtus omnia tentat 596,7 M
Qualitatum regionum cõfideratio 2. per totum
Aüalitatum qüanta offcrentit 8. 8 22
Quartana

I N
Quartanæ febris vemedia 367.7 378 43 401. 15 G 465. 45 407 3 409.1419 G 418. 4 G 422. 38 ◻ 478.29 et 460.30et 479.46 (7 480.1& inde,& 50r. 41 0 502 17 505.4 0.42 0,506.32 et 507 3 2 508.28.41& 520. 8& inde,& 5302117 547.,11 ey inde, ꝙ 559.5 575. 41& inde, G 630. 42
Quaternarij numeri uis 503.47 Querculana porta Romæ 270. 15
Quwercus miræ magnitudinis 267.15·27 Quercus ſecum inſulas auferentes 267.16 Quercus proprie glandemfert 268,31 Quercus glans qualis ibidem 37 Quercus quæ frequenter fulmine iciuntur, ibidem 2 69.5 Quercus quæ non apta igni ſacrificij ibid. 7 Quercus boletos quales generet 269.38 Quercus nunquã ſolia dimittens ubi 274.· 8 Quercus non ante mediam æſtatem germi/nans ibidem Quercus folia ſinuoſa 275.1. Quercus parte inferiori fertilior 277. 17 Quercus& oleæ inimicæ 435·17 Quercus& iuglans inimicæ 435.18 Querna corona cui detur 268.1.9 Quernæ coronæ ubi Romæ 267. 29 1 268.1.9. Quies ſomnusq; in ſtramẽtis quondam erat 315.10 Quies recreat arua quoq; 330.2 Quyma uel cyma braſsicæ genus 370:2 Quinquefölium herba quæ 463.10 Quinquefõlij medicinæ 471. 13. 28
38 472. 30 474. 19 475 26 477.25.36,39 G 479.1. 35
480.1.40. 49 Quintiorum familia ſine auro 581.45 Quintius C. conſul 116.42 Quintij P.interitus 124.25
Quintus Hortenſius dictator quid circa ple
bem ſecedentem in ianiculum Quiriana poma 258.34 Quirini, id eſt, Romuli delubrum Romæ ubi
Quirini ædes ubi 127.35(265.8 Qui ſquilium frutex 269.43 R Iean⸗ ne fiat morſus à cane rabioſo 533.32 Rabies unde 206.18 Rabulana pice uinum condi 251.23 Rabuſcula uua 244.34 Radicum arborum cõſideratio 278. 19.,21 Radices nobiles 220.28
Radicibus carentes quæ plantæ uiuant 348
Radices quibus ſin gulæ ibidem
Radicum hortenſium differentiæ plures ibi/ dem per totum
Radices herbarum quæ inutiles
Radice naſcentes herbæ quæ
364.6 355,24
2g
Raphani in cibis uſus Raphani ſi cum oleo mandantuy fœtent miP I1 GC 1 8 P L 1I1NII Radicis oleæ medicinæ 426.13 Radiculæ herbæ conſideratio 349. 43 Radicula herba qualis 457. 40
Radere malas interdiclum fœminis 205.1
Raia piſcis 158. 39 165.29 Raiæ piſcis generatio 167.11.25 Ramicis morbi remedia 374-18 ꝙ¶&
382.1 A11.32 G 415. 15 G 435 36.40 G 475.29 G 550.45 Ramiſes Aegypti rex 639.18 Ramorum arborum conſideratio 277.,41
ey · inde Ramorum aliqui cæci quare dicti 278.8 Ranarum rubetarum deſcriptio 139. 15 Ranæ apibus inimicæ 196.12& inde Ranæ ictus apum non ſentiunt ibidem 17 Ranarum lingua qualis 206, 18& inde Ranis uox qualis 214.48 Ranis contraria 460.31 G 464.25‧32
67 465·1 G 504 43 G 558. 19 G
569.36& inde Ranæ iecur geminum 569.45 Ranari uarius in medicinis uſus ibidem 35 &x inde per totum Rana maris quæ 573.24
Ranarum earumq; membrorum medicinæ 569.36& inde per totum,&ꝙ 571.24 39.48 573. 40. 42
Ranæ linguæ mirum 569.40
Ranæ oculus dexter ad quid utilis 572.5
Ranæx mutæ 572 ·‧8 150.43 G 214
40°& inde Ranæ mirum 573.42 Ranæ rubetæ unde dictæ 569.48 Ranæ rubetæ ucenenum 203.20 Rana rubeta contra tempeſtates 339.20
Ranarubeta frumentum ſcruat in horreis 340.7
Ranc ultra ſoliti uocales tempeſtatem prædicunt 345.16
Rancæ in medicinis uſus 575. 40& 579.9 26 577. 40 578.7.11.19
Ranæ interdum ut ciuitatẽ relinquerent cau ſa extiterunt 138. 37
Ranarum coitus partusa;; 187. 14&G
206. 20 Ranæ ex limo natæ in limum reſoluuntur 167. 17 Rana Moccenatis ſignum 653.29 Ranæ cur ſub aqua diuurinentur 207.37 Rana piſcis 165.25 G 158.40 Ranarum coitus 167.15 Ranæ mirum ibidem 17 Ranunculum herba 468.37
Raphanorum herbarum conſideratio 352 34& inde ☛ Raphani oleum uſ 254.12 Raphanum uomitum concitare 364,40 Raphanus uitem iuxtaſtantem lædit 311. 5
Raphanus contra ebrietatem ibidem Raphanus ubi ſerendus 327.48 Raphani ſatio quando 34191.
nus ibidem 37 Raphani ſemine oleum faciunt ibidem 38 Raphani genera tria ibidem 40. 45 Raphani ſatio qualis eſſe debet 353,2
e inde.
Raphani mira magnitudo in Germania
ibidem 3 Raphani qua arte magni fiant ibidem 7 Raphanos in cibis prodeſſe& qualiter ibi
dem 12& inde b Raphani uomitib. præparãt meati ibid. 4 Raphanus ex auro in Delphico templo,
ibidem 17 Raphanum Regyptij mire celebrant ibid, in
352. 38 Raphanus qua ratiõe in cibis utilis 392., 22 Raphani quæ oderunt ibidem 22 Raphanis quando fõlia detrabenda 356,29 Raphanis ſal peculiaris medicina 361.23 Raphanis prodeſt translatio. ibidem 33 Raphani plueſtris conſideratio& medici/
næ' ex co 354.14.20 Raphanus Hlueſter 475,48 Raphanos agria herba ibidem 46 Raphaninum oleum ad quid 428.12 Raphanitis herba quæ 389,23 Rapinæ principum 162.48
Raporum conſideratio 32 4.4A1 pertotum Raporum natura, uſus, confectio,&c. ibidẽ Raporum magnitudo mira 325,1 Raporum ſpecies tres ibidem 6& 35214 Rapæ qua arte magnæ fiunt 325ε⁹0,14
Raporum ſatu ſuperſtitio ibidem 14 Raporum ſatio quando ibidem 12 Raporum ſexus 352.24
Rapis folia quando detrahenda 356 30 Raporum ex ſemine, braſsicæ generantur 360. 48 Raporum medicinæ 363,45 Rapi ſolueſtris conſideratio,& medicinc 354.·4 Ratibus olim nauigatum 126.45 Ratumena Romana porta unde 144.17 Raucæ uermes quales 301.15 Raucitatis remedia 366. 45 413.30 Rauennates uuæ 243.45 Rauennæ ſolum aſparagis aptiſzinum 3 50 27 358. 48 4 Rauolium uinum uidetur id eſſe de quo Ply nius 246. 15 quod poctanon Græcinominant Reduuias morbum ſanantia 527,14 Refrigerandi uim habentia 648.7 Refrigerantia corpus 368.33.44 9U 380 20.45 398.8. 405.49 420 20 424.31 7432.5 G 442·23 7 445. 3 445. 21.447.250 4750.40& 459.29 G 4⁵5˙37 G 466.49 632. 16 Regale unguentum quale 230*15 “— Regia
352335& inde
70

1“
Regia pyra quæ 259. 12 Regia ſiue regius ſtella quado occidat 234 20& 337. 24
Regia ſcopa quid 388.21 Regia ſcopa herba qualis 457·8 Regia ciuitas d quo reperta 125.11
Regij morbi conſideratio e inde Regij morbi remedia 363. 11.32 366 17·49 368.19.35 G 370. 44& 371.32 0 372.34 374. 38. 379 3 G 377. 34 381. 1267 382. 14 EA 398.26 399.20& 401.34 G 414.24 417. 46 G 418. 42 433.5& 435.3 437.40. 45&◻ 2 438.14 442.70 444.8.11 16. 28. 40 468. 24& 471. 20 & 480.35& inde plenc,& 486. 26 27 489.8 490.30& 492.20 504.47 et 546. 42 multa,& 552 12 C574.11 0 657.32.668.30 Regium morbum facientia 381.4 Regius morbus arquatus dicitur 414.34 Regio ubi mutauit cœli habitum 291. 45
480.35
Regionum qualitas 291.12 per totum Regnum ubi non hæreditarium 91.3 7%½ Regulare æs quod 604.33
Rcipublicæ rectores quales eſſe debẽt 89.12 Religioni tributum ne fœminæus ſexus uſurpetur 1752222 Religione quæ arbores damnatæ 276.32 Religio circa uiſcum ſeruata à Druidis 288.37 Religione uitam conſtare 2571. 15. Religionis exemplum 60. 29& 128. 8 G& 181. 11 213. 14& inde,& 444. 43& inde,& 457. 28 500. 6 G◻ Iöö5 Remedia ubi quærenda Remedia natura parata ſunt 435.31 Remorqa piſcis qualis 158·47 per totum, & 565.36
Remum à quo repertum 127. 10
Renaſcentia ex ſe ipſis quæ 232.19
Renum animalium conſideratio 209. 16 & inde
Reni quaterni ceruis ibidem
Renes pennatis ſquamoſisqq́; nulli ibidem
Renes ſummis adhærent lumbis ibidem 17 Renum lapilli ibidem 19 Renes homo bubulis ſimiles habet ibid. 21
Renibus contraria 370,2(& inde Renes lædentia 417.47 Renes purgantia 384.30 ⁷/574.10
Renum doloris remedia 363.16. 30 et 365 5&366.17 381.25 28 372.5 373.43 378 30 0 398.33. 39 & 402.5 G 405.26. 44 408.8 24 409. 36 G 411. 25 417.
21 G 425.13 428.34 0 430.38 2 432.43 49 G 434.49 G 438.
13 G 443. 26 G 405. 41 G 451.
415.1
ö11I11“;
30 473.,11et 476. 18. 45 492
20 496.9.33 G 503.43 507. 30 G 511.29 G 516. 49 520.25 & 628. 14 0 574.25 616. 18 et 630. 15& inde Renum lapides quid eximat 410. 24 Renũ harenas tollentia 409. 7468.2 5 Renibus utilia 368.3 4 380.32 N 411 14.29 421.7 422.18 438 15& 432.40 438.16. 472.44 ꝙ 448.18 409. 48 Repagula ex qua materia Requies quibus nulla Res optimæ ubi 571.1& inde Rerum copia ubi 330. 8 per totum Rerum onminm ſunt quædam in alto ſecreta 291. 41 Rerũ amplitudo damno interdi eſt 241.25 Rerum non animi pretijs excubatur 618.5 & inde Rerxum inimicitie. Quaære Inimica inter ſe Rerum amicitiæ. Quære Amica inter ſe
286. 34 180. 47 per totum
Rerum commutatio 780.23
Rerum uariarum inuentores 125.17 per totum
Rerum inuentio dijs tribuitur 484 39.48
Reſeda herba qualis 496.13
Reſinæ, id eſt, humoris ex arboribus defluen tis conſideratio 251.33 G170.23
Reſina proprie in pineis 656,32
Reſina uaria, Krabica, ludaica,&c. 251.33 e inde
Reſinæ uſus in unguentis“ Reſina uinum condi 1; Reſina ex quibus arboribus ihidem 30 ber totum Reſina quibus reſoluitur ibidem 37 Reſina pili uirorum euelluntur ibid. 39 Reſina quibus coquatur modis 271.29 Reſinæ arbores montes amant 273.19
&ʒ inde
Reſinæ natura, genera, medicinæ 438.23 e inde per totum 9
Reſinæ ex qumbus arboritus& quæ earime lior 438.23& inde per totum
Reſinam ferunt ſex genera arbori 270. 21
Reſurrectionem eſſe poſsibilem ſecundi De/mocritum 125.9& inde
Reſurrectionem hominum negat plonius 3. 26& 124.47 per totum
Reſurrectionis exemplũ 123. 16 per totum & 125.9 196. 45 0 201. 278. 40& 311.16 390. 4 et 454 70454,21
Retia ab Arachne reperta primi 125.42 Immnde b
Retibus quod linum aptiſsimim 346.35
Retouina lina ibidem 27 Rex qualis elegi debet 19. 36 G 195.11420
Rhaphium animal Rhemus Romuli frater ſub ficu nutritus
Reger ueteres quales fuerint 241.23
Reges circa agrorum culturam intenti 315.29.42
Reges hortos colere ſoliti 350. 4&y inde
Recgum Indorum potentia 89.9 per totum & 37 ibidem per totum
Regum primatũ quo adipiſcimur 45 1
Regum mira ſuperbia 585. 1& inde
Regum domus ex qua materia 637. 25
Regum fauor quomodo acquiritur 506. 20 G 529. 16
Regum ira quo fiigitur 531.30
Regem quæ bruta habeant 193. 17 ꝙ 197. 12
Regem elephantes adorant 128. 6
Reges quales eſſe debent 195. 20
Regum reuerẽtiæ exempli 193. 12& inde 195. 16& inde,& 195.22 G inde & 37 ibidem
Rex non niſi unus eſſe debet 195. 37 Rhacinus piſcis 579.20 Rhacoma herba qualis 49520 Rhadamantus legum repertor 115.2 1
Rhagadum, id eſt, ſciſſurarum quæ in ſede Proueniunt remedia 425. 27 427 33 G 431.27. 45 G 439.,7 441 210 445,35 G 446. 47 G 504¼ 12 G 527.,37
Rhagion uermis qualis 532.19
Rhamnos rubi genus& ex eo medicinæ 445.34—
Rhapeion herba 493,15
135.12
261. 10 Rhemus à lupa nutritus 134.23 Rheni fluminis ceraſa qualia 263. 32
Rhetica uua qualis 26 G 246. 42 Rhetiæ terræ arbores 272839 Rheumatiſmus quid 407. 42 e 412.46 Rheumatiſmis, id eſt, fluaum patientibus uti/ lia 407. 42 412.46 416. 444 2 421.20 0 ,424. 43 425.34 2426.35. 440 433. 46 435 1I1 G 460. 26 461. 12& 457. 8 2&ꝙ 482. 35 491.37 494.26 38 0 506.14 G 515,32 574.12 Rhexia herba qualis 4⁰08.20 Rhina piſcis 579.12 Rhinoceros animal ad ſaxa cornu limat 314.3 Rhinocerotis animalis deſcriptio,& eius cui elephante inimicitia 1 35*à6& inde Rhinocliſia herba 1
243.11.13 0 244
V 49211 Rhyparographos quis dictus 62 4. 2 Rhixias quid 349.25 Rhotomos herba quæ 389,24 Rhodia uua qualis 244.31 G 247
42& inde Rhodij unguentis deleclati 229.13.32 Rhodia ficus qualis 260.29
Rhodi

1 IIIIL11
Rhodi Perſicus hihil fert 258. 11.276. 46 Rhodius coloſſus ſolis 599.39
Rhodi ſeptuagintatria milia ſignorum fuerunt ibidem 18 Rhodiorum ſol 601. 42 Rhodo parcit Demetrius Rex propter Pro togenis picturam 118.25 G 523.13 Rhodinum unguentum 256.43 Rhodinum oleum quale 256.43 Rhodites gemma 670.29 Rhododaphne arbor 443.42 Rhododaphne quid 273. 48 Rhododendro arbori non decidunt folia, ibi dem 45
Rhododendros et ex ed medicinæ 4 43.42 Rhododendri flos amentiam facit 392. 48
Rhodope meretrix ditiſzima 641.3 Rhodope contubernalis Aeſopi ibidem Rhodora herba qualis 451.6
Rhoœa papaueris genus 350.1 6.379.40
Rhaccus plaſtices inuentor 627.39 Rholus architecton 641.43 Rhombus piſcis 579.12 155.27 Rhombus ůbi optimus 158.16 Rhombus piſcis planus 158.7 Rhopalos herba qualis 459.45 Rhus herba qualis, ex ca medicinæ 443.4 5 Rhus Erythros qualis 444. 2 447‧8) 529.1
Ricinus arbor quæ 256.23 G 27 4.25 Ricini, id eſt, uermes canum quo necentur
407.456 G 345.43 G 547. 48
Ridica arbor pedamentis apta 305.2
Rigandi horti quibus ſint horis 351. 30
Rigandorum hortorum ratio ibidem per totum
Riguis quæ arbores gaudent 511.44 312.1. 4
Rimæ corporis quo tollantur. Vide Rugæ
Riſus quando homini datur 105.46
Riſiſſe quendam eodem die quo genitus 112. 39
Riſum inducentia 450.15 Riſus hilaritatis quæ ſedes 208.30.32 Riſus quo adimitur 209.13 Riſiſſe quoſdam nunquam 113.25 Robur proprie glandem fert 268.31
Robur plurimafert præter frucbtum 269 3. 34. 39 Robur arbor quæ loca amet 273.22 Roboris folia ſinuoſa 274.49 Robur qualiter germinet 227v2 2 Roborisʒ ingens radix[8.21 Robur quando teredines ſentit 283.33 Robur arborum duriſsima 285.9
Robur nõ ſentit facile cariem aut uetuſtatem ibidem 29 8 Roboris arboris medicinæ 436.27 Rogos pingendi conſuetudo 617.45 Romæ nomen& eius tutoris dei cur occultum 499.28 Romæ nomen abolitum 39.45
Romæ nunquam terreæmotus fuit ſine futuro
ſigno 25.44 Romæ quis creditus feliciſimuus 119.37 & inde Romqæ quis ſepeliendi uſus 12 4. 41 per totum
Romã qs primus tonſores adquxit 127. 23
Romaæ quando uſus horologij ibidem 29 pber totum
Romæ quado uini autoritas cœpit 2 48.35 242.34
Romce tonſores quando primum 127.23
ber totum Romæ purpuræ uſus quando 154. 35 ber totum Roma ob bubonem luſtrata 173. 25.27 Roma ab Hannibale obſeſſa 261.7
Roma quamdiu ſcandulis teta 279.14 Roma quas arbores ægre nutriat 279.17 Roma quo anno ſine magiſtratibus 28 7. 28 Romæ quæ prima corona 314.25 Romæ quãdo luxus cœæptus 315.20&◻ inde Romam unde ſrumentum aduehunt 315.36 Rome quando annulorum uſus 580.35 Romæ quando primum piſtores 323. 8 Romæ natalis dies undecimo calendas Maij
33,19 Romanæ ab initio aurũ exiguũ 581.9.14 Romæ cenſus ihidem 20 Roma rudi ære utebatur 584.11
Romeæ primum ex ære ſimulachrũ 59 7*11
Romaæ muros ſolus hoſtium Hannibal haſta attigit 598.49
Roma à Gallis capta quanto redimitur auro 571.29.15
Roma quo anno à Gallis capta ihidem 19
Romæ pictura quando 614. 35 G inde
Romcæ tabulas omnes ex publico propter æs alienum ciuitatis addictas 625.19
Romæ quando primum marmoreæ domus 637. 33
Romæ obeliſci quot 639. 40& duobus capitibus immediate ſequentibuz
Romæ ædificia quæ nobiliſſima 642.42 e inde per totum
Romæ mirabilia ibidem per totum
Romæ domus cæteris pulchrior quæ
643.27 Romæ aquæ ductus à quibus 644. 35 & inde Rome quot lacus, fontes caſtellaq́; ibid. 39 ꝗæ inde Romam à quibus mores corrumpentia adue cta ſunt 653. 36& inde
Romana gentium præſtantiſima 118. 40 per totum W Romani annis
uſi ſunt
369.5
Romana arma Aethiopiã intrauere 101.3
Romani legati ſagmina geſtabant 403. 42 Romanorum imperiũ ob caput hominis in/ uentum in Tarpeio futirum orbis caput
PE LINIKNI
ſexcentis braſsicæ medicina 3
prænotatum Romanorum ueterum ſeueritus 386, 10 Romanorũ ius cui extero conceſſum 68. 1 Romanorum& Parthorum imperij termi74˙30 Romanorum Arabiam quis primus ſubegit Romanos quid perdidit 435.37 Romani uincendo uicti ſint ilidem 38 Romanorum legati uerbenacã ad hoſtes por Rom. cui annulus& cur dabatur 580.35 Romanori annulus aureus ibid. 41.46 Romanorũ legati annulis donabantur, ibid. Romanorum Cannæ interfectorum tria modia annulorum 581.41 Romani Arabiam ſuperant 223.38 Romani imperij Septentrionalis finis apud Rhenum 225.27 Romanorum ſigna feſtis dicbus inun guntur 230.41 Romannm imperium communicatum quantum profuit 241.13 Romana ſuburbana nobiliſima 245.13 Romanus clades à Carthaginenſchus latæ 261. 6 Romano foro quæ mira inſunt ibidem 151 Romani ſenatus augurium 265.7 Romani triũphantes coronari ſoliti iid. 41 Romani arbores glandiferas ſemper in honore habuerunt 264.27 Romanorum conſuetudo ante tribunitias ſeditiones ibidem 34 Romani magiſtratus uirgas ex Betula habent arbore 273,27 Romani populi maieſtas quando uaſtata cu/ dibis 278.43
Romanorum in agendis uelocitas 283.42 x inde Romano duo terræ iugera tantum cmiſſa
31 4. 35 Romanorum ueterum parſimonia, poſterorumq; luæus ibidem 27& 315.13. 25 317.28(9 350. 40 et inde, et 593 7 per totum— Romani ueteres quos deos nouerut 314.32 Romanæ tribus tantum quatuor 315:5 Romanorum imperatorum manibus agri co
lebantur ibidem 29 Romani farre niſi annis trecentis 319.20 Romani diu pulte uſi ſunt 321.13
Romani reges hortos coluere 350. q tt inde Romanæ plebis in Auentinũ ſeceſio ſbi.32 Romanorum uectigal maximũ ex Maccllo,
ihidem 34 1 Romanorum in habitu differentia 5ẽ2,32
& inde
Romanorum denarius quando primo ſigna tus 584.4 Romanos uickis gentibus in tributo ſemper argentu imperitaſſe non aurũ 5s4. 8 Romanum erärium zuamqo duſumun ze 1¹ 14 G
499,11
5 1
1
ö
9

lo,
14& inde
Romani quando tributum pendere deſierut ibidem 21, 598.5
Romanorum quis ditiſsimus 592.33
Romani quando ſtipem ſpargere cœæperunt 593.1
Romanorum parcitas ibidem 17 Romanis nullos hominum benignius inter ſe uixiſſe. ibidem 24
Romanos Carthaginenſes laudant ibidem Romanos corrupit Achaid uicta 594.5 Romanorum ſtatuæ in capitolio 597.48 Romanus populus quando ſtipendio liberatlls 198.5 Romani ueteres quales 643.34 Romanos acriter Plinius arguit ibidem
ey inde per totum Romanis cur debeant omnes 53926 Romani uelut lux altera à deo dati ſunt
484.49
Romani quamdiu ſine medicis 525. 14 & inde
Romanoruũ ſigna aquilæ 171. 31 per totum
Romanorum ſigna cum lupis minotauris, e/quis apris ibidem 32 Romanum præſidium à Liguſtinis obſeſſum 176. 41 Romulus lacte ſacrificauit 248.35 Romuli ſacra ibidem Romulus ſub ficu nutritus 261.9 Romuli templum Romæ ubi 265.8 Romulus frondea coronauit Hoſtum Hoſtilium 267. 46 Romulus fidenam capit ibidem Romulus Vulcanale Romæ cõſtituit2 87.31 Romuli uictoria ibidem 32 Romuli nutrix Acca Laurentia à qua ſpicea corona donatus 314.24 Romulus Aruales ſacerdotes inſtituit et ipſe duodecimus inter cos ibidem 23 Romuli Pollionis ſenccta 414.32 Romuli ſtatua ſine annulis 580.33 Romulus celeres equites nominat 583.20 Romuli ſtatua qualis 598.4. Romulus quo tempore 618. 27 Romulus à lupa nutritus 134.23 Romul. in trabea purpura uſus eſt 164. 36 Romuli ædes ubi 12 7. 35 Roris conſideratio 19.12 Rores quando non cadunt 339.14 Rores ne ſatis noceant ibidem Rores quibus nocent 396.15 Roſarum cõſideratio plena 387. 2 per totũ Roſarum uis& uſus 397.12 Roſarum medicinæ ibidem 26& inde Roſarum ſucci ad quid utiles ibidem
Roſarum ſeminis uſus& medicinæ ibid. 31 Roſarum un gues qui ibidem 16.18.19.34 Roſc in cibo qualiter ibidem 37 Roſa ſolueſtris quæ 454.24 143. 2 Roſarum floribus ninum quomodo cõfici Szee- 2 Le;
PESöbvn 4
Roſarum oleum 256.43 Roſarum plantatio quando 334.22 Roſari corona in cubiculis quare 375.12 Roſarum germinatio 387.3
Roſarum uſus in coronis uetus ibidem5 Roſari uſus in medicinis ibidem 7& inde
Roſarum in menſis uſus ibidem 8
Roſeæ quibus differant ibidem 12²
Roſarum genera plura ibidem s& inde per totum
Roſc ubi nobilcs ibidem9
Roſarum quot folia 1 ĩbidem 13
Roſc translatione proficiunt ibid. 16,34 Roſa centifolia ihidem 13.18
Roſa Græca ac Græcula ibidem 19.21 Roſc ubi in hyeme ibidem 26 Roſis cœlum conferre ibidem 27 Roſæ quæ loca ament ibidem 28 Roſq ex ſemine ibidem 31 Roſa qualiter præcox fiat ibidem 31 Roſa quando& ubi odoratior 389.5
Roſa nouiſgima florum prima deficit ibi. 42 Roſarum arbor quamdiu duret 392.12 Roſaria quando deponenda ibidem 14
Roſis apes delectantur ibidem 2 0 Roſciæ campi miri 292.5 Roſcij ſtatua 598.6
Roſcius Amniam ingenti emit pretio 118.34
Roſcio ignoſcitur ſuadète Cicerone 117. 12
Roſmarini natura, genera, medicinæ 444 25& inde
Roſmarini canchris ſemen ibidem 26 Roſmaris cum ſemine careat quomodo ſeratur 298.12 Roſtra nauibus à quo addita 127. 12 Roſtra nauium ubi Romæ affixa 267.34 Roſtrata corona quæ— 483,48 Roſtratæ coronæ 268.32 Rotarum axes ex qud materia 287.3 Rotæ piſces 578. 31 G 151.49 Rubelli piſcis in medicinis uuis 5778.3 Rubetæ ranæ deſcriptio 139.15 Rubetæ ranæ unde dictæ 569.48
Rubetæ ueneni remedia ibidem 38 ꝙ 570 15 575.44
Rüubetæ in medicinis uſus 578. 9. 19
Rubeta rana horreis ſuſpendituu 340.7
Rubeta quomodo milium in aruo conſeruet 327. 25
Rubeta rana quomodo contra tempeſtates 339-·22,—
celc“ cur, à quo& Lu gg338.29 Rubigo ůbi freqquens 29. 7.36
Rubigo quando ſegetes occupat ibidem 7 8gs fiugibus& uintis ſumme nocens, idem 7 ꝙà35
Hubig is frugum cauſa qug 337. 40 Rubiginis ferri medicinæ 610.5
Rubrica color 615. 49 et 616.13.20. 45
Rubrum mare refertum ſoluis 248213
Rubiæ herbæ conſideratio, genera, bohitqs,
uſus 349.39 Rubiæ uaria nomina& medicin 444.7 Rubi fruticis conſideratio 282.35 Rubi mora ferunt ihidem 38 Rubi ſeſe multiplicant 297.47 Rubi natura, uſus, medici g 446. r Rubi ſpecies plures ibid.& inde,& 3 4 ibi. Rubi roſam ferentes ibidem 19
Rubi Rhamnos genus& ex eo medicinæ ibidem 34 Rubus Idæus& eius medicinæ ibidem 31
Rubo ubi folia nõ decidunt 274 5 Ructaſſe nunquam Pomponium 113.32 Ructum inhibentia 372.34
Ructus facientin 382. 22 397. 14& 413. 12 439.26 2457. 23 475.5 496. 35
Ructus remedia 473. 48
Ructibus utilia 377.14&̃ 378.21 2. 379.3
Ruffi lulij mors qualis 469.38
Ruffus Suillius conſul 109.35
Rugæ corporis quo tollantur 397. 45& 374 ·13 416. 9. 13& 417. 20&
422.3 g 427.23 G479.2. 511.20 Rulli Romani quu
149.14 Rumbotinus arbor populus 242. 7 Rumbotinus arbor 4 91.5 Rumen quid 261.1L
Rumicis herbæ cõſideratio& medicinæ 382 9& 471.15 192.21
Ruminantium differentiæ 189. 20& inde
Ruminat ſcarus piſcis
1 1 57* 12 Ruminatio quibus non 208. 47 Runcatio quibus facienda 329. 39. 42
Runcationem quæ geſtiunt quæq́; nõ ibidem 45& inde
Rupicapræ animalia 149.3E
Ruptorum remedia 365. 27&ꝙ367.3 e 368. 41 400. 30& 467. 13& 410.16. 44 G 411. 8 421. 47 & 423. 48 G 428. 4 et 43 7.11.14 & 440.36 481. 36 486. 32. & 492. 28 G 496.7.34 511. 19
0 447.18.48 G 473,11 Ruſcus herba quæ 394.1 Ruſci herbæ medicinæ 401.42 Ruſcus arbor 435.4 Ruſticæ tribus quæ 5] Ruſticæ rei maxime cœleſtium notitianeceſſaria 331.36 Ruſticulæ aues
180.34
Ruſticine afpiciant ſtellas 3 35.39 eo inde
Ruſticort manubria ex qua materia 287.9
Ruſtic. baculus qualis eſſe debet 442.15
Ruſticorum opera quando 333. 48 2.— per totum, 33 7. 21
Rute herbæ conſideratio 359.16 2 u4,—
& 138. 707 373.27 Ruta ſolueſtris& ex ca medicinæ 373.13 E inde 1 b Rluta

Rutæ mat ey fœmina ſbidem 33 Ruta an uiſui contraria ibidem 34 Ruta natura feruens eſt 374.20 Rutæ ſuccus ibidem Ruta ſudorem inhibet ibidem Ruta generationem impedit ibidem 22 Ruta partum necat ibidem 23 Ruta uinum conficiunt 250.13 Ruta muſtela utitur contra mures 138.7 Ruta furto accepta fertilior 356.32 Ruta quæ odit quibusq́; gaudet 359. 15 Rutaæ amicitia cum fico ibidem 20 Ruta quomodo ſeritur ibidem 21 Rutaferro tangi non uult 361.6 Rutæ ſalſe aqquæ proſunt ibidem 23
Rutæ genera& medicinæ 373.19& inde Ruta ueneni noxiam obtinet ihidem 21 Ruta cicutæ contraria ibidem 22 Ruta contra aconitum uiſcumq; ibidem 25
Rutæ mrdicinæ 369.42 427.·8 Rutatum muſtum 359.19 Ruteni populi uela texunt 3456,22 Ruticellus Hercules qualis 113.4 2 Rutilius P. conſul 1232
Rutilius P. ob fratris ſui repulſam obiſt 117. 47
Rutilij uxor 121.31 §
Abinæ herbæ conſideratio& medicinæ ex ea 444·35& inde Sabina herba quomodo ſeratur 298.11 Saba myſterium ſignificat 221.26 Sabæi Arabum clariſsimi 98.17 Sabini qui& Seuini 44.23 Sabis deus 222.25
Sabinæ uirgines ſpinea fice raptæ 273.29
Sabinus collis uuis aptiſſdimus 243. 21 & 244·15
Sabini poſt raptas Sabinas mortea uerbena pur gati 265.3
Sabinarum raptus ibidem
Sabini populi à quo uicti 643.39
Sabuli differentiæ,& quod utile, inutile ue/ſatis 291.23 Sacal quid 656.3 Saccaron ubi& quid 219.32 Sacerdotij dignitatis exemplum 27.8 Sacerdotij honor 314.23.34 Sacodios gemma 664.14 Sacon coloris genus ibidem Sacopenium 349.12 Sacopenij herbæ natura medicinæq́;y 379.5 Sacer ignis Vide Ignis Sacra priſca pulte utebantur 321.15 Sacra quædam unde celebrant 8 03,28
Sacræ res non/ furto auferendæ 172.41
Sacrarum rerum reuerentiæ exemplum 177.31
Sacris quæ uina prohibita 251. 15 per totum
1u“ apta 148, 42 E inde,& 146
581. 17
248.38 G◻
11IEEö18
22& inde, e 228 49 Sacrificijuictimæ coronari ſolitæ 267.41 Sacrificijigni quæ arbores non aptæ 2659
7. 10 Sacrificamus interdum rebus exiguis prologo 1. 41 Sacrificantil mens non res attenditur ibid. Sacrificantis attentio quanta debet 498
42& inde Sacrificandum dijs ſine parſimonia 222.21
Sacrilegorum pœna 450.10 Sacrum ſuccinum 656,17 secula proficere ſemper 7.9 Sagapenum herba qualis 360.10
Sagapeni nidore ſerpentes fugantur 228.1
Sagapeni herbæ natura medicinæq́; 379.7 Sagda gemma 609.28 Sagitta in uitibus quid dicatur 303.29.,33
Sagittæ cœleſtis ſigni occaſ 334.18
Sagittæ uenenatæ remedia 380. 165 5909.19
Sagittas ueneno inungi 314.7
Sagittas uenenatas è corpore extrahentia 380.17 413. 22
Sagitta herba quæ 3
Sagittis uenenatis utentes populi 100.2 4
Sagittas& corpore extrahentia 461.25 & 428.23.40
Sagittandi periti 102.19
Sagittarum ictus remedium 238.33
Sagitta telum à quo reperta 126. 16.17
Sagmina Romanorum ex qua materia 403. 42
Sagopenium 349.12 Saguntinæ ficus quales 260.38 Saguntina uaſa 628.33
Salamandræ ſerpentis confideratio 188.5 per totum,& 531. 14& inde
Salamandræ contactum ignem extingunt ibidem 6
Salamandræ nihil gignunt ibidem 11
Salamandræ genus ſexu caret ibid. 12
Salamandræ uenenum omnium maximum 531.14& inde
Salamandræ morſus remedia 568. 28.45 569.36
Salamandrarum ueneni remedia 373. 28 406. 21 G 422. 17 425. 22. & 427. 6 0 510.14 531. 22 668. 28
Salaminenſi pugna cometes uiſus eſt 10.32
Salariana caſtanea 262.45 Salarium unde dictum 550.35 Salariæ uiæ nomen unde ibidem 36 galauces Colchorum Rex 585.1
galis conſideratio, uſus, medicinæ 559.15 ber totum,& 551.31 per totum Sale uina quidam condiunt 251.22
Salis aquis quædam arbores aluntur 313.5 361.26
Sale ubi domus conſtruuntur
valis turres ui
97˙33
68.5
P LINIARNI Salem pholira cibis eximunt
435.2 Salem polline cibis eximunt in Salis uim habentia 444,3
Sal quibus in locis fiat 559. 16 per totum
Salis montes ubi ibidem 29 ey inde Salis muri domuq;/ ijhidem 35 Salis factitij genera ibidem 47 Lal non crepitans in ixgne 560, 2 8 Salis colorum diuerſita⸗ ibidem 22 Sale homo carere non poteſt ibidem 32 Lales ad animum transftrri lbidemz
Lalem cum pane eſitat, prouerbium ibid. 1
galis in ſacris uſus ibidem ʒg Salis flos quid ibidem 42. 49 Salis natura, uis atꝙ; effectus 761,31 per totum Sale& ſole nihil utilius 562.7
Sal quomodo in lapidem uertitur 564.1
Sal ſine dulci aqua fieri non poteſt 30,19
Salinæ à quo Romæ inſtitutr 56037
Salinæ aqua pluuia dulciores ꝗᷓ alia 30.10
Lalſa mola in ſacris 560,40& prologo primi 4²
Salſamentorum piſcis medicine 572. 3r x inde
Salſilago quid 5613 Salſitudines corporis quomodo minuuntur 375. 22 ̃ 510.30 Salſæ aquæ quibus herbis proſint 361,24 Salſus ſapor non naſcitur ibidem 44 Lalſugæ uermes 532,47 Sali aues 183.46 Salicaſtrum uuæ genus 421.30 Laliorum ſacerdotum ſacra, cœnæq́; cum co/ ronis 368.29 Saliua poſt aurem relata digito quid ficiat 509. 7 Saliuæ mulieris remedia 505.7
Saliuæ hominis medicinæ 501.12. 107.4
Saliuæ hominis ſortilegia 501. 12 pertoti
Saliua ieiuni hominis ad quid inde per totum
Saliuam hominis ſerpentes ubi fugiunt 180913
ibidem,&
Saliuncæ herbæ conſideratio naturaq; 389
31& inde Saliunca herba nobiliſgimi odoris ibid. 19 Saliunca ubi copioſe prouenit Saliuncæ herbæ medicinæ Salix arbor ociſs ime ſemen perdit 276.4A0 eyn inde Salicis arboris conſid. genera, utilitas, Oc. 282. 10 per toti,& 302.I7 per totums
Lalices aquoſis proueniunt 273.44 Lalicis longa ſunt folia 264.48 Salices cito germinant 275.33 Saliæ frugiperda cur dicta 276.41
Lalicis ſemen contra ſterilitatem mulierum, ibidem 42
Salix in reta inſula ad matuxitatẽ frullum
Frt ibidem 44
Lalici portentum in Philippis 278. lc
ibidem 33 399.15 4

FE1““
Salicis genera plura 28,13 Salicum diuerſa nomina ĩbidem 27 Salix ſcutis apta 1 285.19 Salici uita breuis 297.44 Salicis ſerendæ tempus 301. 44 Salicis fructus ante maturitatem in araneam 440.40 Salicis arboris medicinæ ibidem& inde Salicis ſuccus triplex ibidem 42 Salmo piſcis qui 157.42 Saloniana propago Catonis 111.43 Salpa piſcis 579.14 157.41 Salpæ autumno pariunt 157.31 Salpes pſilothrum 577.3 2
Salpæ piſcis in medicinis uſu 523.22 777·1 G 578. 11
Salſugo quid 561.3
Salſugo terræ 630.49
Saltare quis togatorum primus inſtituit 121. 39
Saltationem armatã qui docuerunt 126.37
Saluiæ herbæ natura medicinæq; 472.8
Saluij Fuſti fortitudo 113.43 Saluſtiani horti Romæ 113.2 Saluſtianum æs 595.47
Saluſtius Dionoſius medicus 572.36 Salutatoriſs cubilibus cotonea poma ſeruabantur 257.32 Salutis deæ ædes Romæ à quo picta& quan do exuſta G 614.37 Samara ulmi ſemen 2721,15
Samara ulmi ſemen quando colligenda 296.4
gamara quando& qualiter ſerenda ibidem
Sambuci arboris acini quales 363. 19 & 282. 41
Sambucus quæ loca amet 273,24 Sambucus quando floret 276.7 Sambuci duriſsima ligna 383.2 6. 303. 4 Sambucus apta ſcutis 285.19 Sambuci genera medicinæq; 440.18 Samia terra qualis 631.43 Samiorum uaſorum uſus 628.31 Samius lapis 647.37 Sammulæ ſenecta. 121.38 Samnites populi d quo uicti 598.5 Samnitum bellum 268.49 Samolum herba mira 444.45 Samothracia gemma 669.29
sampſuchus idem quod amaracus 391. 24
& 400. 44 5 gampſuchum ubi optimum& ex eo medici/
næ 400.44 dampſuchinum oleum quale& ex eo medici
næ ibidem 48 Sandalum färris genus 319.20 Sandaracha quid 192.15
Sandarachæ conſideratio 612.19 Sandaracha color 616. 2. 42& inde
Sandareſos gemma 662.128 4 Sanguinem reijcientiã excreantiumue rveme⸗Sandaſer gemma Sandaſerios gemms
PRI M A
PAR 8A Sandaſerus gemma ibidem 15 Sandaſtros gemma 662. 4& inde Sandix color 1 626.2. 45 Sangenon gemm 660.28 Sanguiculum quid 577.49 Sanguinaria herba 494.30 Sanguineæ uirgæa natura 442.14 San guineis uirgis ſi ſata tanguntur à uermi/ bus tuta ſunt 361.16 Sanguinei frutices ad quid 282.22
Sanguinis conſideratio 210. 32 per totum Sanguinis in naribus tantum ho
mini ibidem 39 Sanguine quando phuit 18.20 Sanguinis effectus 210. 32 per totum
Sanguinem morbi omnem morsq́; abſumunt 21I1. I
Sanguis ſubtilitatis animi cauſe ibid.3
Sanguinis ſedes in corde 207. 9
Sanguine carẽtia animalia 191. 21& inde
San guinis uice multis alium humorem ineſſe 152.23.24
Sanguinẽ ſibi quõ capra detrahit 148. 18
Sanguinem caprinum bibit Druſus 512.3
Sanguis quorum nullus aut exiguus 140 29 G 141.8 G 191.45
Sanguinem minuendum hippopotamus ani/
mal reperit 137.41 Sanguinem minuentia 574.10 Sanguinem augentia 367. 41
sanguine hominis quæ animalia naſcuntur 482.5
Sanguinis taurini epoti remedia 431.22
Sanguine humano quidam curari tentant 450. 49
Sanguinis cum per urinãà redditur remedia
371. 35
Sanguis ne uulnere excat 417.38
ganguinis hominis in medicinis ulius 501 49& inde
Sanguis hominis contra morbos comitiales 498.9
san guinis natura uſuq; ů11. 49& inde
San guinis inutilis extractio quomodo 354 33 397.43
gan guis ne nimis concreſcat 400.10
Sanguis inutilis quo tollitur 400.23 G& 401. 28
Sanguine tantum uiuens animal 201. 18
Sanguinem denſari prohibentin 428.3
Sanguinem coagulantia 444.49
ganguinem per naſum pellentia copioſum 490.21
Sanguinis remedia 472.30 7.19
Sanguinem concretum 323 gac ueſicæ ab/ ſumentia 8 4⁰1.28
Lan guinen 9 globatum& concretum diſc 7 tientia 424·41 0 425.32 0431
2 7 438. 16 440. 18 452. 1
. 490.21&◻ 530. 30 413.11
8
dia 353,15 C 354,33 G37615,22
E 367. 1 ᷓ3 68. 46 359.33.372 37 G 374.45& 282.170 383. 8 et 397.30 G&415.32. 45 et 416.39 G& 420.1.17.25 G420.39 422.11 426.13.38 428.24 et 428. 41 429.1.24.47 et 432.37.433.7
29 434·21 G436.32 et 439.28 440.40 441.49.444.49 ꝙ 445.9.36 G446.6. 46 C471 40·41◻ 472.27.30.49 474. 4 G 481.46 486.20 et 487.25 & 488.18 G 493.39 494.31 9 495.4 G497.16 ct 516.20 0 528 20.35 542·8.12 G 564.36.562. 25 G 616.17 G S31. 45 647.5
ganguis nariũ quibus ſiſtitur 369. 7.375 46 Vicde Narium ſan guis
Sanguinis auctiones in genitalibus ſiſtentia 374.43 G 377.37
San guinẽ uulnerũ ſiſtentia 405. 46. 417 38 G 420. 2 et 432.14 471. 20 486.21.22 ct 554.39 2 610.14.
Sanguinem per urinam pellentia 631,13 e 37137
Sanguinem ſiſtentia 367. 24&̃ 371.3& 373·45 374.43 375.3.385.2 397.34 G405.34 et 409.37 G 424·40&̃432.14.45 436.31 ꝙ 439.38 G 446.29 G 448.3 ꝙ& 450.38. 40 476. 48 0 481. 18 19.30.39. 41& inde,& 486.21 493.2 G495.2. 499.38 et 504.35 I 21.13 G 527.16 548& inde & 768.33 576.25 589.34.39 & 606. 48 ct 607. 19 G 630.41& 631.27.30 646. 32 416.38
Sanguinẽ ſiſtẽtia, etiã uena præciſa 4 60,38
Sanguiſugæ uermis epotæ remedia 374 26 513. 15 538. 8
Sanguiſugæ in medicinis uſus 6ᷓ ⸗⁷. 29& 577.43 G571.26 G 572.15
Languiſugauermis qualis 131.10 Sanqualis auis conſid. 172. 2 per totum Sanſucus herba ubi plurima 229.35 Sanſuci oleum 256.,42
Lanſucinum unguentum quale 229.34 Santerna quid 588.39 F06. 40 Sapa quæ& hepſema dicitur quomodo fiat
247.48 425. 20 gapa quo tempore fieri debet 252.39 gapæ medicinæ 42520& inde Lapiens ſi uult ditari ficile poteſt 337.31
Sapientiæ honoris exemplum 386.2 1 Fechſh uino obumbrari 423, 22 gapientiſsima animalia quæ 415.·8 gapit nemo horis omnibus 118.46 Sapinea nux pinea quc ⸗ 57.,22 Sapinus abies 284·10 Sapinos gemma 66 414
Sapium picis genus 827228 Sapo quid eæ à quibus inuentum 516.10 Laporum intellectus in lingua 206, 29
k 2 gaporum

263.44
Saporum genera tredecim saporem& odorem nõ ſimul eſſe 264.15
gapores herbarum hortenſium 361. 41 Sapores alios alia appetunt 183.43 saphirus gemma qualis 664. 2& inde sapho cur Phaonem dilexerit 405. 23 Sapho pictura 626.37 Sapros caſeus 510.32. garcion quid 659.24 Sarcites gemma 669,30 garcocolæ arboris conſideratio 447.2 Sarcocola arbor qualis 234.28
Sarrophagus lapis ubi ſcinditur 645.39 & 27. 30 Sarculatio ſegetum quibus diebus facienda Sardachates gemma 665.37 Sardæ gemmeæ conſideratio 662.37 Sardæ gemmaæ uſus apud ueteres ibidem 34
Sarda piſcis 579.13 Sardæ piſcis medicinæ 569.33 Sardiani balani quid 262. 42
Sardibus primum caſtaneæ prouenere,
ibidem 41
Sardiniæ apiaſtrum uenenatum Reliqua quære parte ſecunda
Sardonix gemma unde dicta 660. 37
Sardonoyx quo adulteratur 671.8
Sardonochis gemmæ conſideratio 660.37
& inde Sardonꝰche primus Romanorũ Scipio iſus
372.8
eſt ibidem 35 Sardonox gemma Polꝰcratis 653.3 Sar gus piſcis 579.13 157.25 Sargi bis anno pariunt 157.29 Sargus quomodo capiatur 169.32 Sari frutex 229.35
Sarmatæ quo equos coire non potentes iuuant 8 478.17 Sarmatæ ex milij firina& equorũ lacte, ſan guineue pultem faciunt 322,27 Sarmatæ corpora ſua pingunt 403.27 Reliqua quære parte ſecunda Sarmenes ſcriptor primus de equitatu ſcri/
pſit,& eius ſimulachrum 603.1 Sarmentorum uitium medicinæ 420. 45 Sarpedonis epiſtola 236.10 Sarriendi ſegetes diſciplina 329.41
Sarriri quæ deſiderant& quoties ibid. 42 Sarſenna ſcriptor de arbuſti rationeʒ 07. 17 Sat)rion prouerbium 478.19 Satrionis herbæ conſideratio 462.11& 478.5.7.11.13.19 G481.9 Satyri feræ ubi qualesq́; 108.5 Satri ſi mulachrum 601.16. 6.48 G 602 21 7 635. 41
Satyrorum terra qualis 102.38
sat)rorum effgies 594.32
Satyrorum natura 149.44 189. 13
Satyrus architectus 639.30
Sationis arborum conſideratio 29 4.28 per totum& 298.16& inde
1 NDIC18
PEILIIIII80 Satio quibus in locis fieri debrat 291.5 Latio quomodo inuenta fuerit 298.16. 19 Satio ubi cito, ubi tarde fieri debet 330. 48 Satorum omnium fructus quomodo contineantur 318.25 Satorum naturæ ordo 275. 13 per totum Satorum remedia contra ſrigus 339.21
Saͤtureiæ herbæ conſideratio, natura, ſatio
uſus 360. 4& inde Saturninus Voluſius conſul 210. 41 111.43 Saturnini Voluſti ſenectus 121.24
Saturni ſyderis conſideratio, natura, motus 3. 46& inde,& 7.35
Saturni ſyderis colon 9.8 Saturni ſimulachrum Romæ repletum oleo 257·4
Saturni ædes ante quam ſicus mira 261.13 Saturni ſydus fri küas, inquit Virgilius
332. 10
Saturni ſanguis duis 530.27 Saturni ſydus frigidæ naturæ 5 Saufeij Ap. interitus 124.24.26 Sauri ſtatuarij opera 637.3 Saurion, id eſt ſinapi herba 360. 29 Saurites gemma 669.30 Sauroctonon ſimulachrum 602.26 Saxifragum herba quæ 4⁰9.31 Scabendi dulcedo ubi 208.31
Scabies communis omnibus morbis 309.36 Scabies in arboribus& ſatis unde oritur, ibidem 43 Scabiei animalium remedia 362. 37& 377.27 402. 45& 407. 45 G 410.26.36 411.33 413.37 et 420.24 G 421.30 426.31. 427 41 428.20 439.16.18 ct 458 6 484.27 G 486.19 G 711. 13 &. 528.33 549.29 562. 20 776.18 G 610. 9 et 630.30.631.14 Scabiem hominis ſanantia 521.36 Scabiem uuluarum ſedantia 550.29 Scæna quando primum ex marmore 637.·47 8 Scenæ Romæ deſcriptio 643.46 Scænæ mira ornamenta 615,9 585.9
ey inde— Scænæ conditor quis 632.31 Scæuolæ Qu. uilla ſine fundvo 216. 37 Scalpturatum quid 650.35 Scammonia tenuis herba 448.5 Scammoniæ herbæ medicine 477. 41
Scammonii herba& ex eo medicinæ 474 4579.41& 483.42. 477.25
Scandiax herba& ex eo medicinæ 411. 12
394. 15
Scandularum, id eſt lignearum tegula 2 con ſideratio 270.13& inde
Scandulis quamdiu Roma contecta ſat. ibidem 14—
Scanſiles anni
Scantiana uua
7.49
34914 808
t
Scantiana poma 2593
Scarabeorũ inſectoru conſt deratio 99. e8 Scarabeos aſinorum corpore naſci 19 8 Scarabeum cur Aegꝰptij pro deo
547. 18 Scarabei mirum in herba
Scarabei in medicinis uſus 53 54718& inde,& 651.9* Scarificatio arborum quid 312,13 Scarites gemma 570. 9 Scari piſcis aſtus 566,1 Scarus 757912 570,9.. Scari piſcis medicina“ Scari piſcis dentes quales 205.20
Scarus ſolus piſciũ dicitur ruminare 157.12
Scauri Marci ædilitas qualis 599.15 625. 19 8
Scauri Marci ædilitas 152.18.
Scaurus M. ſeruũ Daphnidem ingenti emit pretio 118.32
Scauri M. marmoreæ columnæ 633.28. Bt.
marmorei parietes 637.47
Scauri M. ædilitas mores ciuiles proſtraut 643. 43 E inde,& 134. 35 137
40 633. 28 Scauri Solla priuignus 553.32 Scauri conſulatus ac cius lex 150.27 Scauri unde dicti 213.29 Scaurus conſul 18.5 Sceletyrbe fons qualis 464.42 Scepini piſces 579.14 Schiſta quid 528.26 Schiſtos lapis 587.47 6422 Schiſton aluminis ſpecies 631.14 Schiſton lactis genus 710.3 Schythanum quid 788.19 Schœnus menſuræ genus quid 95.17
221. 29 Sciæna piſcis 156.41 0 789.14
Scientiæ laus 116. 15 per totum,& ibidem
30 per totum,& 118. 2 per totum Scientiæ amatores plures 116. 15 per totuͦ Scientia aliena quidam ſibi fimam aucupan/
tur prologo libri primi 117
Scientiæ amoris excmplum 6227. 2& inde, & 14. 33 per totũ,& 621. 14 E inde
Scientiæ neglectus 14.38
Scolla piſcis 779.13
Scylla auis 667.,15
Scollæ herbæ radice uinum conficiunt 250. 15
Scyllæ pictura 626, 42 G 623.334
Scyllæ herbæ deſcriptio& ex ea mcdicinæ 370°. 39& inde
Scllæ herbæ mirum ibidem 48& 396,45
Scolla ter floret 395‧3
Scolla puſilla herba quæ 495.3
Scollæ herbæ conſideratio, genera, medicinæ Ic. 353. 46
h.SPhe aceti natura& medicinæ ex eo
25. 7& inde
if Pistnns
Scollis
526.23

E11““
5
Scollis marmorarius 633.47
Scymnus ſculptor 603. 44.
Scinci conſideratio& ex eo 509. 12
Scincos qualis 137.15
Sciotericon quid 2 4.6
„Scipio Africanus natus parente enecta
110. 22
Scipio cui ſimilis 111.8.9
Scipionis ingens memoria 114.265
Scipio Pompeianus ubi à Cæſare uictus 115. 2 Scipio Aemilianus Catone primo clarior ibidem 32 Scipio ſuperior quid erga Ennium egerit 116. 48 Scipio Aemilius Metello Macedonico inimi clls 120. I10 Scipionis Aemiliani exequiæ ibidem 11 Scipio primus quotidie radi inſtituit 127 Scipionis ſuperioris exilium apud·(25 Linternum 24528 Scipio de patre ſeruato ciuicam apud Trebiam accipere noluit 268.10 Scipionis claſgis quadraginta diebus parata ſecundo bello Punico Scipionis primi manu ſatæ oliuẽ 287.25 Scipionis prioris manes ubi draco cuſtodit, ibidem 27 Scipioni tantum florã honor tributus à Ro/ manis 386,.23 Scipio Suario ſimilis ibidem 24 scipionis paupertas ac honoratum finus ipidem 26 geipio Aemilianus qua corona donatus Scipionis L. ludi 593.2(494.35 Scipio poſterior qd hæredi reliquit ibid. 14 Scipionis de pcœnis triumphus ibidem Scipionis poſterioris de Numantia trium/
phus ibidem 15 Scipionis frater Allobrogicus quantum argenti habuit ibidem 18
Scipionis L. de Aſia triumphus& ingentes diuitiæ inde aduectæ ibidem 48& inde Scipio P.cenſor 598.36 Scipio L. Aſiæ ab eo uictæ picturam in capitolio poſuit 615.3 Scipionis L. filius capitur ibidem 4 Scipio ex prouocatione hoſtem perimit 653. 23 Scipio Aemilianus qua gemma ſignabat ibidem 24 Scipio L. cælatum argentum& ueſtes Atta licas Romam detulit ibidem 37 Scipio, id eſt baculus 499.13 Scipio primus Romanorũ ſardonoche gem ma uſus eſt 660.35 Scipio Naſica uir opt. iudicatus 117.30 Scipionis Naſicæ repulſa exiliumq; ibidem Scipionis Naſicæ cõſulatus& eius inuentum 127.44
Scyron uentus ubi 15,11
283.44
PARS FRI M A Scyrron in uiris ſimile quid molæ in muliere 112.1
248.3
Scirpula uua
Scytalæ ſerpentis remedia 570.14 Scythæ ſagittas ueneno inficiunt 216.4 Scothes Iouis filius 126.16 Scotharum legati ſcitum dictum de Parthorum ſiti 253.39
Scythæ quad arte fimem durant 460.37 Scythæ quo curant uulnera 482. 43
Reliqua quære parte ſecunda
Scytice herba quæ 460.34. Scyticæ herbæ inuentio 484.42 Scythicæ herbæ medicinæ 471.45& 482. 43. Sciuri animalis deſcriptio 142.7 Scoleciæ conſideratio 606. 36& inde Scolecia quo fit modo ibidem 41 Scolecion quid 436.6
Scolymon herba, id eſt carduus 385.·9 Scohmon herba& ex ea medicinæ 411.35 Scolymos herba 394. 43·46 395.2 Scolopendra piſcis 579.14. Scolopendræ marinæ medicine 573.27 Scolopendris ſubacti interdum populi 138. 40 Scolopendrarum piſciũ conſideratio aſtusq; 155.33 Scolopendræ morſus remedia 374.32-·3 2 375. 4. 34 376.11 383.26 4⁰9. 34 G 410. 4 424-37& 504.17 530.18 G 561. 30 Scomber piſcis 579.14 156.3 Scombri piſcis conſideratio 5̃ 61.9& inde Scombri biſcis in medicinis uſus 712
Scopa regia quid 388.21
Scopa regia herba qualis 457·8
Scopas ſtatuarius 600.30 604.16 & 635-I1. 22
Scopæ ſtatuarij æmuli 635.45
Scopas Epheſiæ Dianæ templi architectus 6 42. 10
Scopes auium genus 183.18 Scordaſtis arbor 219.48 Scordion herba qualis 458.43
Scordij herbæ medicinæ 4 76. 21&477. 20 478.28 470. 11. 481. 48
Scordotis herba qualis 462.15
Scordotis herba contra quæ 464.39
Scordotis herbæ medicinæ4 7t.4 0et 472 160 473. 11 14 G 483. 16 484.9
Scoriæ conſideratio 89.49b03. 4 1
& inde Scoria quid 88 6.26 Scoriæ medicinæ 611.46 Scorpæna piſcis 579.14
Scorpion herba quæ et cur ſic dicta 407.7
ber totum
Scorpionis herbæ medicinæ ibid. 7 per totuScorpios herba qualis 464.20
Scorpio herba qualis 394: 26 G 485:3 9
Scorpio ſrutex ubi 239.35 Scorpionis ſigni occaſus 334.30 Scorpio piſcis qualis 578. 49& 579.14 G 569.21
Scorpio piſcis bis anno parit 167. 29 Scorpionis marini medicina 375.5&
569. 21 Scorpionis piſcis in medicinis uſus 573.46 GE 577.5.5 Scorpionum terreſtrium animalium conſ de ratio 1 198. 27 per totune Scorpionum ictus quibus letalis ibidem 29 Scorpionum genera nouem ibidem 32 Scorpiones uolantes ubi ibidem 38 Scorpionum ubi præcipua copia ibidem 40 &ʒ inde 1 1 Scorpioni cum ſtellionib. inimicitia ibi. 44 Scorpiones quibus non noceant ibidem 45 Scorpiones fœtum deuorant ibidem 46 Scorpiones à fllij; necantur ibidem 27 Scorpiona uenenũ quid ſit 205, 28& inde Scorpiones terra uiuunt 15 Scorpiones quo ſimul congregatur 5 20. 18 Scorpiones quos non lædant 15148 Scorpionibus ubi ſublatæ gentes 138. 40 Scorpionibus percuſſos ueſpæ nõ ſeriut 500 47 301. 23 G 382.13 G 409. 4 Scorpiones quomodo detinentur· 409. 4 Scorpiones quos non feriunt 467. 48 Scorpiones quomodo reuiuiſcant 464. 21 Scorpiones raphano impoſito moriuntur 264.36 Scorpiones quomodo manibus impune tra/ ctari poſſunt ibidem Scorpiones quõ fieri arte poſeint 372.2 4 Scorpiones manus palmã nõ ſcriit 532.39 Scorpionis in medicinis uis 544. 14 .ꝙ 531. 10 Scorpionum morſus remcdia 198. 43 S 363.1 G 364. 24 365.12. 45 366.15 G 367. 34 368.10. 372 10.45 G) 373.12. 27 374. 33 G 375·24.35 G376. 11. 21. 49. 377⸗. 17. 43 G 378. 5 380. 1200 381. 23 G 382.13.31 G 383.27. 384. 7. 24 q397. 2 398.12 et 399.2.34 46 400. 38. 45. 401.37. 402 48 406.22 et 407.8.49 G 409 412.13 G 410.2 0412. 4 413 23 G415. 31 2 420., 11et 424.37 & 429. 43 430.22. 48 43125& 432.20 433. 46 0434.2 6.26 G 436. 36. 45 G 437. 20& 438. 13 G 439.37. 43 G 445. 10 41 G 446† ct 451.21 454.7 19.21. 24 ◻ 467. 48 0 472. 10 ꝙ 485.8.13 489. 119 490. 35 495.36. 46 G 500. 4 501.36 502. 7 507. 12 G 512. 37& 751.36 G 564.26 0 568.1. 21 569.21. 25. 30. 40 ◻ 570.12.2224 G 630, 18 1 39.49 3 Scorpionis

scorpiohis morſus quando letalis 372. 25 grorpiones quomodo ad locum unum conue
nire poſſunt ibidem 26 570.18 Scorpiones terra necans 68. 47 G 632. 45
scorpiones quomodo fugantur 374. 35 07 383.27
Scorpionum ictu percuſſus quo non doleat 402. 48
scorpiones Africa dtrum animal 6s. 47
scorpionẽ᷑ in tormẽtis quis reperit 326.19
scorpionibus torporem afferentia ꝓ1.37
1 IEIö
Secundilla gigas securidaca herba uitium lentis secures conſulum purpura ornabantur
Sedis, d eſt, podicis remedia
381.24 Scorpites gemma 670 8 Scorpiuron herba quæ 409.10 gcribebant ante chartæ inuentionem in ua/
rijs materiſs 238.34& inde gcribentium qualis debet eſſe intentio prologo 1.71 Scribonius C. conſul 12.20 Scriptorum furta prologo 1.80 Scrinijs quæ apta materia 287.2&G 285.20 Scripula uua qualis 244.26
Scrobes arborum qualiter fieri debeant 286 18 302.8
scrober qudm latæ altæle eſſe debent 302 23& inde
serobes quibus ſeruatur triticum quales eſſe
debent 340.17 Scrophaæ ſcriptoris de arbuſti ratione ſenten tia 18 Scrupuli pretium 584.27 Sculpendi ars quando cœpta 634.1
Scujptores plures excellentes 633, 47 G inde, ꝗ 63 4. 8& inde Sculptores gemmarum quo utantur 536.32
Sculptores nobiles plures 58 4.12 per totum Sculpturis apta ligna 285.21 Scutorum apta materia ĩbidem 17 Scutorum Troianorum imagines 614.5 Scutulata ueſſtis 147.45 Sebenicum uinum 247.22 Secale frumenti genus 326.4
gecreta quædam rerum onmium in alto eſſe 281. 41 secreta quomodo confiteri cogantur 448
47 G 531.45 8 Secreta omnia fœminarum quomodo ſciri
poſſunt 569. 40& inde Sectilia ligna 287.13 Sectiones ne ſentiantur 466, 43 G 638. 23 secula proficere ſemper 7.9 seculares ludi ſub Auguſto Claudioq; 121.39
secundæ mulieru quõ extrahantur 374.4
0H7 375. 20 G 378. 3 383. 15 G 399. 21 401. 20 409. 37 410. 48 G 421. 49 G 425.22 G 434416 44638 G 448:4·41
456. 38 483.19.21. 28. 34. 44·49 9 484.3 et 487.18 G490 7& 495.21 497.34 et 54947 2ꝙ 567.446. 57713. 25—
113.2 327.12
163. 41
gecuris in pugna à Pentheſilea inuenta
126.19
375.8& 397. 27 398.17 399.10.35. 42 406. 23 409.37 G 412* 447& 413⸗13. 25 G 417. 17 G 418.44 420.23 et 424.40.43 416. 29 G 427. 17 429. 30 430.433.7 43 4·32 ct 439.7 24 441.21 443. 48 444 27& 445.25 G 446. 7. 18. 30& 477.27 G 486. 23 G 491.:3. 502 34 711.28 518. 39 0 527.35 528.5.23 0 606.5.32 G 611.39 616.11(2. 620. 44
gedi herbæ ſuccus uermes necat 361.12
sedum herba ad quid 327. 29 et 479.26
Sedum herba 327. 29& 467. 36& inde
sedulitas quid poßit 200. 42& inde
Segeſta dea unde,& eius Romæ ſimulachru
314.32 ge gotum luxuria gegetum maxima peſtis rubigo ibidem 35 segetes luxuriantes iuuantur pecoris paſtu, ibidem 37 gegetes quæ, qua in terra ſerendæ ſint, ibidem 4.6 segetem ne defruges cuſtodiendum 331.15 Segullum quid 58514 Seianus erga Pæontem quid 118. 37 Feiæ deæ denominatio,& eius ſimnlachrum
nbi Romæ 31 4.32 scipſum uincere laus ſumma 621.28 gelache piſces 198.42
gelaginis herbæ natura, religio, medicinæ 444.41& inde
Selecti milites ad quid 582.44 G inde Selectorum decuriæ ibidem& inde Selenites gemma 669.31 Selenuſium triticum 391.4 Seleuci geſta in India 88.16.40
Seleuci ſimilachrum 502.38 603. 48 geleucus rex aromata in patriã ſuam tranſferre uoluit 25.7 Seleucides aues quales 177. 12 per totum
gelinas braſsicæ genus 369.7 gelinuſia creta 617.27 gelinuſiæ terræ medicinæ 632.3
semen genus frumenti quomòdo ſerendun: 329.39 331.5
gemina ante ſationẽ quib. iuuentur 32 7. 20
geminum herbarum cura ibidem& inde
seminum bonitas& quamdin durent 330 42 ber totum
Senecio herba qualis
vIII1I
semen quod ſerendum ſit bühn semen quod optimum ibidem Semina non omnis terra æqualiter recipit, ibidem 46— Seminis quantum in iugero uno 331. 6 semen quo ſucco madefacto, eius olera qà uen mibus tuta ſint 361.12 seminum arborum differentie 264,18 & inde 3 Semen ſiliquarum miræ naturæ ibidem 42² Semine tantum naſcentia tarde creſcunt 297. 42 gemine paruiſsimo ingentia naſci 295.3 4 gemine quæ arbores proueniunt 294,34 geminum arboru tempus& ordo 276,1 ey inde geminibus contraria plura 326,49 seminibus ætas multum confert 356,8 Semina nona uel uetera meliora ne ſint ibid. geminum difftrentiæ& figuræ ibidem 13 & inde,& 361. 19 geminum hortenſium colores, durities, oc. 356. 15 Semina quæ nuda& quæ tecta ibidem 16 Semine naſcentes herbæ quc ibidem 21 oæ inde 2.— Seminum quædam fortia, quædam minus fir tia 3G1. 19 per totum semina quamdiu durent utilid ad ſercndum, ibidem 22— gemina in fabis cauatis ſata mire proumiunt ibidem 39 Seminandi tempus seminandi tempus& in eo obſeruatio 331. I7 per totum,&ꝙ 334.38 geminaria gbus diſponẽda diebus 341.,44
Seminarij conſideratio 295.24 & inde 1 seminario quando plantæ transferri dibent 296.2 Seminarij propagandi tempus 335,2.4 Semen ſilis herba qualis 491.28 gementica frumenta quæ 318.14 Sementis alternanda 330.2 Hementibus ſtatuta tempora 333.15.18 gementina pyra 279,14 gemifera animalia 149.25 G 150,12 Semiramidis crater mirus 594·48
semiramidis accipientis regnum pictura 620. 36 Semiramidem ci equo concubuiſſe 14 3143
Semneferteus Rex 639.47 gemnion herba qualis 4s012 Semperuiuum herba 497,38 gempronius P. conſul 581.35
sempronius ſeptimo menſe natus 109,34 genator quando uno quinquennio tullu
mortuus 121.26 genatus ſub diuo interdum habitus 14⁶.28 senecæ Annei potentia& amor erga bredium 245.1s 498.,17 Fmnectutis
318.9 Ninde
üiq

43 7
92
genectutis incommoda 222.3 5& inde Senectutis cxempla plura 121. 8 per totum e 122. 12& inde
Senecta quo exuitur 384.17 genecta longa mulſo toleratur 414.31 Senectæ longæ exemplum ibidem 32 Senum delubrum ubi 566.38 Senum baculi e ferula cur fant 239.15
genes peſtilentiam minime ſentiiit 122.,47 seneſcentia maturius ferunt fructum 277. 18 geneſcentia quædam fertilißima ibidem 21 geneſcentia tarde ibidem 30.33 Seneſcentium cortex rugoſior 278.15 seneſcunt celerius præfecunda 27727 genilis iuuenta præmaturæ mortis ſignum 123. 10 Senſuum animalium conſideratio 188. 20 ber totum Senſus in quibus animalibus dem per totum 1
Senſibus proficua 421.43 Senſus purgantia 382. 35 369. 32 22 553. 46
Senſuum omnium pictura à quo 622.30 gepa lacerti genus 533- 44 G 537.,3 Sepæ ſerpentis morſus remedia 569.30 Sepeliendi ueterum conſuetudo 628. 29
& inde Sepeliẽdi mos in naſis fictilibus& alijs ibi. Scpeliendi mos Pythagoricus ibidem 30 Sepeliendi mos in aquis 60, 22 Sepulturæ conſideratio 12 4. 41 per totum
Sepulturæ luxus 635. 48 541. 45 & inde
Sepulchra equorum 143.39& inde
Sepultus quis intelligitur ibidem 44
Sepiarum piſcium conſideratio 159.26
Sepiæ piſcis in medicinis uſis 576. 40 571. 417 773.12
Sepiæ piſces 156.17
Sepiæ atramento in lucerna addito Kethiopes uidentur aſtantes 578.17 Septarum aſtus 159,26& inde Sepiarum mira magnitudo 160.23 sepiarum coitus& partus 167.12.39
Sepia omnibus parit menſibus ibidem 32
38. 39 eplaſia quid 506.2 Seplaſiæ reſina 270.31
seps ſerpens& morſus eius remedium 425.18
Scptem orbis miracula 635.48 Quære Miracula orbis ſeptem Septentrio quid 21.48 Septentrio uentus 15,5.2 7. 45 Septentrio eaſiam gignit 278.10 Septentrio ubi non cernitur 813 Septentrionis ceraſa 263. 36
Septentrionales populi domus arudinib. con tegunt 280,41
Sermo quando hdmini contingit
114A“
Septentrionen: quæ ſpectare non debent 380. 43
Septiana poma 258.33
Septimius Statilius contra Thurinos
598.45 Septimuleius Graccum perimit& auri ob
hoc repenſum ſibi 584.31 Septius Libertinus 258.33 Septorum porticus Romæ 284.32 Serranus Romanus unde dictus 315.33
Serrani agriubi,& eorum nomina ibidem
Serapias herba 478.1 gerapionis pictura 624.4 Serapis dei delubrum ubi 638.38Serapis dei coloſſeum ex ſmaragdo 659. 38
Lerenitatis füturæ ſignum 343,31& inde per totum,& 333. 23& inde
Lerenus Anneus fungis peremptus 412.40
Sergij M. fortitudo, ac ciuſdẽ res geſtæ 116 1.& inde
Sergius uicit etiam fortunam ibidem 13 Sergius Orata quis 168.11 Serichatum aroma 225.42 Seriphium herba 489.22 Seriphum herba quæ 574·25
Seris lactucæ genus, ac eius medirinæ 358 32.2
Seris herbæ genera duo
Sermones abſentium aurium tinnitu præſen/
tiuntur 500.3 germoni qui dentes neceſſarijy 11231 Seymone carentes homines 101.37
germo ab homine ſeptimo exprimitur anno 206. 28 rF, Serere quædam propter alia interdum decet 3350.4 gerere ſemina quid naturam docuit 298. 15 Serendi peritia cognominum diuer ſorum ra tio fuit 314.41& inde gerendum ſub quo ſigno lunæ melius 331. 19 gerendi tempus aptum 330. 48& inde per totum,& 333. 15& inde
Serotinæ ficus unde 260.34.
gerpentem terra non recipit homine percuſſo 19.35 serpentum morſus non betit ſerpentes 106. 14) gerpentes hominis ſaliuam ug 107. 13 Serpentibus muſtela inimiciſsima 573.30 Serpentem mulier quando peperit 109.11 Lerpentes Pſollis Marſisq́; hominibus non nocent 107. 4. 11 393. 10 454. 25 499. 23 500. 38 dexpentes nunquam in trifölio aſpiciuntur 399.47 Serpentes quomodo mitigentur ibid. 27 Serpentum maxima copia ubi 67.12& 86 31 992140 Serpentibus ueſcentes homincs Serpentibus loca infeſta
99.40 96,28
ibidem
gerpentes quos non feriunt 408.25 Serpentum& ceruorum pugna 140. 8 Serpentibus quomodo reſiſtãt cerui 411.10 gerpentis dente læſus uulnera aggrauat 500. 44 gerpentes quo ſopiantur 509. 8 gerpentes quomodo contrahantur 512,17 Serpentũ ſenectæ in medicinis uſus 514.30 37 535. 34 G 537. 5 0 540. 13 & inde, G& 543.21
gerpens occiſus ſine ueneno eſt 530. ig Serpentum in medicinis uſus 536.24 Serpentes ubi maximi 554.5 Serpentum excantatio 499.33
Lerpentib. qui homines terrori ſint 500.37 Serpentum mirum ibidem 40 gerpentes leua manu extrahuntur ibid. 4 2 gerpentũ mira magnitudo 131. 46 per totiã Serpentes cantus extrahit 133. 8 Lerpentum colores terræ in qua occultantur
ſimiles 136.32 Serpentum innumera genera ibidem 32 Senpentum uirus exitiale ibidem 36 Serpentes quo uiſum reficiunt 138.1E
Serpentibus Amclæ oppidũ deletæ, ibi. 39 Serpẽtem pulſo Tarquinio latraſſe 143.3 E gerpentes ubi& terra naſcuntur,& quitus
non nocent 151.3 Serpentes quando infirmi 570. 2 E Serpentum coitus& earum oua 186. 12
inde
Serpentes quæ maximè ſagiunt 188.39 Serpentes præcipuc uinum appetunt 189.8 Lerpentes amiſſum uiſum recuperant 204. 33
Serpentum genæ 8 204.42 Serpentibus lin gua qualis 206.12 Serpentibus uox qualis 214,427 Serpentibus coſtæ triginta 209.25 Serpentum dentes ual eg 295.12
Serpentum uenenũ non niſi eorum fl ibidens 208. 11,14
ger pentes anſerinis pedibus niſi 213. 49
gerpentes ubi frequentiſsimi ſint 224. 18
Lerpentes ſagapeni nidore fugantur 228.2
gerpentes quo fugantur 139. 46 G 140 9 188.39 0 512.10ct 224.18 364.42 G 373.12.31 G, 375.38 377.3.25. 43 G 400. 37 422.2
. 429.31 G 437.9.19 G 440.33
ꝙ 442.16 et 4 48. 43. 47.0 45 4 7 491.39 0 504. 31 507. 18 C. 5909. 3 G 512. 20 531. 27 G 630.34 0. 645. 42
Lerpentes Ebuſi terra fugat 632. 46
gerpentes e domibus quomodo 454.24
gerpentes fugahtur nidore cornu ceruint 512. 10
gerpentes Colubrariæ inſaleæ terra parit ibidem
41.10 G
gcxpehtes
b 4

1 NDIC I S
gerpentes quõ necentur 408.26 437 22 4563.28 G 632. 45⁵ gerpens quomodo ab araneo occiditur 189 49& inde 1. serpentibus hædera amica 278.48 gerpentibus fraxinus inimiciſima 2 72. 23 serpentes fœniculo gaudent 360.34 serpentes ne mordeant 365·8& 44⁰. 38 G 531.2 399.18 G 408.25 gerpentes muſtellacum infeſtare cupit rutã edendo ſe munit 32327 gerpentibus teſtudines inimic«æ 376.·41 serpentes fœniculo ſenectam exuunt 384 17 G 138. 9 8 serpentum ictui medicinæ multæ 4 62.5·12 e inde per totum serpentes incluſi circulo ne exeant ibid. 20 serpentium morſus remedia 138. 4 G& 140 10 161.3 233.4 G 238. 25 G 251.8 272.20&ꝙ 273-49 G 363 49 364.19 365.35.42 6355 12.14.32.34 367.33 0 368.15. 19 369.42 370.29.23·41G& 371.16.33 G 372.21 2375.5‧·382 31 383.7.26 ,384.25.39.48 et 397.1.40 398.18.32. 399.1. 46 2 400.29 401.27.34 G 403. 46 405. 11&ꝙ 406. 22 G 4⁰ q8. 14.15.21.33 G409. 4 32 4104.1 48. 49 411.9 G 412. 4. 12 G◻
414.3 415.23. 41 G 416.9 ëG
417.39. 45 418. 7 G. 421.,3.7. 20.22.40 G 425.18.39 G 428.1 & 431. 48 G 432.19 ct 433.28.37 e 434.2 436.1.3.35-39 G438 15.21.37.43 G 4 40.28 et 441.25 442.7 443. 43 G 444: 10 &ꝙ445.39·43 G 446:.3·447. 17 41. 42·48&ꝙ448.13 G 449.2·5. 310 545.-44 G 460.9.31 G453 14. 26 463.14. 26 454.3 25 455. 22. 31.466. 18. 43 &ꝙ 467.28 468.28 G472.10 et 476. 45 0 478.41 G 487.30. 42 45 489.7 490.34.492.24 &ꝙ 493.13 495.36.45(t495.30 & 501. 37.38.502. 70 504 ·17 G 509. 27 510. 13 G 512. 8. 23 G inde.&ꝙ 528. 38& 529. 41 G 530.4 37.49 531.9 532.4 ct 551.34 568. 4·19 559.28.39.570.20 373.26 374.33 G 375.24·38 G 376.10.40. 46 G 377.3
Serpillo herba uinum inficiunt 250.13
serpillum ubi copioſe 360. 29& inde
serpillum unde dictũ eiusq́; natura ac ex eo
medicinæ 383.24 Serpillum in theriacæ compoſitione 385. 18 Serpillum herba qualis 288.19 Serra inſtrumentum à quo reperta 126.4 serra unde dicta inuentaq́; ſit 447.15 gerræ piſces 578.34
PLINI A N
Serrata herba cur dicta 447.16.460.4.
Serrati dentes a F. 11,12 Serratula herba quæ 460.41 gertorij gramineta corona 404.35 sertorij Qu. cerua qualis 140.7 sertorius à Pompeio uictus 115.11 Sertula herba ubi optima 390.30 gertula herba coronaq́; exb ea ihidem 32 gertula corona unde dicta ibidem 33 Sertum unde dictum 385.42 geruiæ coronæ unde dictæ ibidem Seruilius dux 268.10
geruilij M. Conſidiæ filiæ curatur 439.31 Seruilius Damocrates medicus 461. 4 geruilij Noniani ſuperſtitio 500,27 seruilius Nonianus conſul quis 660.17
Seruilius Rullus 149.14 Seruilius M. conſul 182.3 seruilius P. à quo ſeruatus 115.47 geruilij Panſe interitus 124.18 Seruitiana uina 246.49 geruitus cunctis odibilis 267. 13 geruitium à quo repertum 126.12
geruius Rex ouiũ boumq́; effigie primus æs ſignauit 584. 10 315.2 geruius Rex förtunæ ædes ſacrat 648.43 geruij Clodij dolor 455.12 geruij Tullij regis ſtatua 582.9 geruij regis cenſus maximus 584.12 seruij regis mater& eius mira natiuitas 652.23 Seruius Laris familiaris filius credits ibi. 15 Seruius Rex cõpitalia& ludos laribus pri/
mus inſtituit ibidem geruij Sulpitij commendatio 500. 13 Seruij Tullijregis toga 147.35.-48 geruius Sulpitius conſul 18.,21
seruij Tullijregis pueri caput arſit 31.20 ꝙ 652. 24
geruus ubi nullus 91.35
seruos fugitiuos Veſtales uirgines ne urbem exeant retinent precationibus 499.4
Serui erga dominum amor 117.49 serui plures magno empti precio i1s totũ gerui in un guentis luxus 230. 40 Seruorum ueſtes uacinia tindi' 273.35 Seruorum ingens numerus 593.39 geruorum annuli quales 582.6
Serui quidam ditiſtimi 592.35 0593.34
Seruorum pedes creta infici 632.30 gerui plures ſcientijs inſignes ibidem
geruorum potentiũ nomina plura 632.35 ber totum
Serum lactis quid 212.15
geſama triticum& ex ea medicinæ 416.12
Seſama herba& eius oleum 256. 45 vide diſama
Seſamæ olei 99.2 2q322.10.25 6. 20.35 seſaminum oleum ad quid utie 428.13 Seſamoides qd,& ex ea medicinæ 416.15 seſamoides herba 457.39 Scſamum arbor 256,20,36
I seſclis herba à ceruis reperta 461.251 39 seſeli herbæ ſemen quod 382.38
seſoſtris regis exercitus quouſqʒ; 2u. 100. 16 G geſoſtris Rex à quo uictus 585. 4 geſoſtris Rex quis 639.49 seſtertium quid continebat 584.20
geſtius futurorũ præſcius& quid circaemptum oleum 8 Seſtius ſcriptor. 8 8 Seſtius medicus 567.36 Setania cepæ genus 354.33 Setania meſpila 261.46 Setania pomi genus 432.32
Setarũ capillamenta in ueſicis hominũ 209
setinum uinum ab Auguſto præala-(20
tum cunctis 246.15 Setinum uinum quale 422,43 Seueri homines plures 113,25 Scueriana poma 25944.
scui conſideratio, natura, uſus medicine 511.,33& indc,& 533. 18 G inde
Seuum quorum animalium 209.42
sextus Papinius cõſul Plinij tẽpore 298.27
Sexus in arboribus 231,22 Sexus quibus inſint ibidem Sexum mutantia 506.34 sexuum hominis mutatio 109.17
sexuã cognoſcendorũ ſigna ibi. A2 per lo. sibaritani exercitus de equis mirũ 144.1 Sib)llarum trium ſtatuæ Romæ 597.,47
Sibyllæ diuinitas 117.28 sibollini libri Tarquinio allati 236.15 Siccandi uim habentin 631.45 G 547 49 435.22,28 S)ce tædæ genus 270.41 Sicelion herba qualis 4⁶535 S)che herba 495.10 Siciliæ triticum optimum 319.24 Siciliæ uina nobilia 246.38 Siciliæ fertilitas S. Siciliæ crocum quale 388.34 Sicilia recuperata 115.6
Reliqua quære parte ſecunda
sicius L. Dentatus quibus coronis donatus eſt ac eius geſta 115. 37 et inde 40412
gicius Dentatus quoties corona donatus Sicinum uinum quale 256.35(268.9 Sicyonij populi cur fame, ſterilitate mœroreq́; uexati 634:3 sicyonij cuius coronæ inuentores 385.45 Sicyoniſs ab Apolline reſponſum 6343 Sictes uinum ex qua materia 250 Sicytes gemma 670,30 siculã bellũ ab Auguſto geſtũ qualez2 6 7.33 Sderatio in arboribus quid 309.,32.45 S)deratio quibus nocet arboribus ibidem S) deratis. i. ydere afflatis utilia 51 9.48
Siderion herba qualis 482*13 siderion Heracleon herba 45⁵³3 Sideritis, id eſt, magnes lapis 645.18 siderites adamantis genus 658.4
giderites

“
u880
00—
8½ P
Siderites gemma 669.15.33 Sideritis herbæ medicine 471. 30 G& 477.14 G478. 23 eg 479.42 G
481. 41
Siderite herbaqjuc 4§ 7. 4 407.15
Syderopœcilos gemma 669.34 Sydus nullum obſcurari obiectu terræ 5.15 Sydera nautæ ubi non ſeruant, ſed auium tan tum uolatum 91.3 Sderum obſeruationes Bablonijs repertæ 125.29 Syderum obſeruationem in nauigando Phaæ/
nices inuenerunt 127. 10 Syderum natura ex i ghne 2.2 5.11 ʒx inde.
Syderum errantium cõſideratio, natura, cur ſus, item cetera 3. 32 per totum,& 6 37 ber totum,& 7. 16 per totum, æ 8. 12 per totum.
Sydera cuiq; tributa uulgo creditum 3.32
Syderümagnitudo 3. 23 per totum,& 13.8
Syderum abſides 7. 10& inde
Sderum ſtatio cur dicta 8.1
Sxderum ſtationes libri 2 per totum
Syderum errantium catholica 8. 12 per toti
Sydera cur colorem mutent 9. 4 per totum
Syderum inter ſe interualla ibid. 32 per toti & 47 ibidem
capitibus 15.16. 17
Soderalis ſcientiæ ſententia de uarietate naoHb 121.45 S)dera Oceani humore paſci 21. 44 Soderum certa tempora tradi non poſſunt
331.49 Syderum errantium noſcenda agricolis ratio 332.9 Soderum obſeruatio triplex ibidem 43 Soderu ortus& occaſus obſeruatio, ibidem
& inde,& 336.7— Soyderum ortus& occaſus quibus menſi die
bus 33 4. 15& inde,&ꝙ 336. 7& inde Syderum obſeruatio ubi plurimum 67.11 Syderum ſcientiæ inuentores F2 Soderalis ſcientiæ inuentor Belus Rex9 5.2 Syenites lapis 639. 12 Signantes corporanotis populi 82. 46
Signiæ uinum 2465.35 Signifer circulus qualis v.2 Signifer, id eſt, cœli circulus 1. 42 et 7. 27 Signia pyra 259.9 Signia quæ 629.5
Signorum& ſtatuarum ingens copia 599. 14& inde
Silaus herba qualis 477.34 gileni ſenis eigies 594.31 634.25 Silenitium hæderæ ſpecies 280.5
Silentij ſeruandi exemplum 39. 48& 114 19 per totum
Silentij utilitas 503.39 Silentium multi ſibi imperarunt ibid. 40 Silentium quo inducitur 570.1 Siler aquoſis gaudet 273.34
. Sollæ mala
PARN 1u1“
Siler quomodo germinet 274.9 Sileris fruticis medicinæ 442.15 Silex lunenſis qualls 646.,11 Silices nigri ubi optimi 549.,11 Silis pigmenti conſideratio 995.,5
Silicia, id eſt, fænum Græcum 329. 4& 331.9 452.8
Silicia herba 452²48
Siligo pluribus terris communis 321.4
Siligo tritici deliciæ qualis ſit et ubi 321. 4 12
Siligo& ex ea panis qualis fiat ibd.38. 41
Siliginis genera ibidem 34 Siliginis panis optimus 1 323. 4. Siligo ubi ſerend=u 328. 2. 8 329. 39 Siligo quando ſerenda 331.38 Siligo& ex ca medicinæ 415.8
Siliquarum lignum manditur 264.41 Siliquarum ſeminum natura qualis ibidem Siliquis quæ gignantur ibidem 17 Siliquarum ſemina danmantur ibidem 18 Siliquæ graæcæ quo ſerendæ tẽpore 301.42 Siliquaru natura et medicinæ ex cis 433. 30 Siliquæ Syriacæ ad quid ibidem 13 Siliquãdi leguminibus tempus quod 319.5 Siliquarum conſideratio 263. 2 per totum Siliqua Syriaca quæ fiant 256.60 Siliqua ceraunia 233. 4 0 per totum Siliquaſtrum herba, id eſt, pipexitis 361 45 362.2.
Silius P. conſul 142.38 Sollanus Iunius conſul 26.13 Sllanus ueneno extinctus 111.31 Sylanus D. Magonis librum in Latini conUertit 315. 46
Sollanus proconſul 12.20
Sollanus Caſsius 600,15 Syllana Colonia 246.22 Sollanion ſtatuarius 600.36 Syllæ oſtentum 28.2 Sollæ L. conſulatus 111.34 Solla quos proſcripfit 119. 16 ey inde
Sylla unus hominum felicis ſibi cognomen aſ
ſeruit ibidem 26 Hllæ crudelitas, proſeriptio, interitusq;, ibidem e inde Glu dictator primus in Cornelia domo crematus 124.43 Vlla qua gemma ſignabat 6553.22 Sylla Scauri priuignus ibidem 32 Hllæ de Mario triumphus 581.23 Solla ingentem auri& argenti copiam Ro/
mam in uictoria transfert ibidem Slla Romanorum ditiſrimus 592.33 SHlla diuites proſeripſit 539.32
Syllæ curia ubi 8698.18 Solla capitolinis ædibus unde aduexit columnas 637.23 543.44 Sylleæ mater quæ 749 Sylla Preneſtæ delubrum fortunæ ædificat 6 5 1,2 8
Sylla dickator qüo morbo cſumptus 482,4
Sylla dictator pediculari morbo interiſt 2dt 10 2 119.30
Sollæ ſæuitia in ciues Romanos 404.33
Folle cognomen ſuperbum ibidem 34
Solla dictator graminea donatus corona; ibi/ dem 30& ·inde 3
Solla legatus ſociali bello Stabias oppiduni
Vb 40⁰.22 Sollibum herba& medicinæ ex eo 411.33 Silonum cognomen unde 285.5
Silphij herbæ conſideratio, medicinæq́; 4¹3. 7 1 Silphij uſus ubi& ad quid ibidem& inde Si phion, id eſt,laſſerpitium herba 3 49.5 Sluani dij qui 217.2 Soluani ſimulachrum quando ſublatum Romæ 8 261.14 Sluarum honor 217.14 Syluæ qůa ratione extirpandæ 318. 4 Soluarum per inſignia diſtinctio 2 70. 15 Bluas incolentes homines 60, 20 Lolueſtres berbæ quibus ab alijs differunt
361. 34 Solueſtrium arborum conſideratio 2 27.353
ber totum Hlueſtria tardiora omnia ibidem 18 ꝙ33 Solueſtria quibus infeſtẽtur morbis 309.7 Solueſtria paucos morbos ſentiunt ibidens Solueſtrium arborüm medicinæ libro 2 4 ber totum giluri piſces 80. 56 15 5. 30. 33. 156. 47 Siluri partus 167. 44 Siluri piſcis in medicinis uſus 556.) 7. 41 43·47 G 573.37. 49
Silurus mas oua cdita cuſtodit 15 7.44 Symbolum, id eſt annulus 580.40 LSimenus picto⸗ 604.20
Simiarum conſideratio 212. 44 ber totum
Simiarum cum homine ſimilitudo ibidem
Simiæ ubi toto albæ corpore 135. 41 Simiarum conſideratio, genera, natura, ſolextia 149:37 per totum Simiæ luna caua triſtes ſunt ihidem 39 gimiarum erga fœtum affectio ibidem 41 Similax hæderæ ſpecies 280.29 per totum Similax ſacris& coronis infauſta quoniam lugubris 1 ibidem 33 Similax uirgo in hàc hæderam mutata ibid. Similago frumentum in Aeg pto 321.6 Similago ex tritico laudatiſsima ibid. 34 Similitudinis exempla 110. 4o per totum Similitudinis cauſæ plures ibidem 45 Symmetria Latino nomine caret 6 19.36 Sommetriam primus uſurpauit Euphranon 625. 23 gimonides de memorieæ arte
1 114.30 Simonides quas literas reperit 12 5.,2 Simonidis pictoris opera 626.43
gimonis nomen delphini aghoſcunt 15312 4 GC154.11 b Simon puer ſcholzſtitus
ibidem 29 gimorum

P LINIA
1 NX D IC 1 5 NöT s imorum cognomina unde 205. 4 Soriæ oleum 257.2 Smaragdi color qualis ibidem& g&s gimulachra olim ex arbore 217.7 Sgriæ terra qualis,& qualis in ea aratio 46& inde gompathia quid“ o 658.7 291.47 G 328.31 Smaragdus oculis gratiſcimus ibidemꝛ somphoton herba qualis 488. 15 ber totã Syriæ triticum quale 319.25 Smaragqdi ſcapi uetiti ihicen 7 Symphyti herbæ medicinæ 476.33 et 482 8 yria Staphylino herba abundat 365. 10 Smara gdi genera duodecim ibidem 1 8 2 e 483.1 0 484.9 Syriæ arundo qualis 442.24 Smaragdorum uitia ibidem 48 G inaSymphoniæa herbæ medicine 472·48 symplega ſignum 635. 19 G 63 6.25 Simulachra deorum cur ex cedro 233.12 gimulachra deora ex qua materia 23 4.3 &ꝙ 241. 41 596. 27 G inde gimulachrum æreum primũ Romæ 597·11 gimulachra deorum bitumine pingebantur, ibidem 13 gimulachra deoru lignea aut fictilia quãdiu
Simus medicus 410.24(599.11 Simus pictor 626.43 sinapis herbæ conſideratio 370.24 sinapis herbæ uſus ibidem gimapis herbæ genera tria ibidem 27 ginapis herbæ uaria nomina ibidem 28 Sinapis ſemen quale 361.20 Sinapis genera, natura, medicinæ 382.29 per totum ginapis natura eſt aſcendere ibidem sinapis ſucus quõ exprimitur ibid.44
sinapis oleum quõ& ad quid fiat 383.2
sinapis flore apes maxime delcctantur 392. 22
Snariſtuſeæ Menandri 434-23
Synephytes gemma 667.43
Singiber aroma ubi 219410
singultus remedia 369. 41 375‧1
(378.22 e 379. 4 G 383.38 G 397.13 G 411.13 G 424. 33. 473 8& 487.40 426.12 G 523.28
568. 8 giniſtra mundi pars ortus eſt 17.42 Synochitis gemma 970.32 Snodontes piſces 669.35 Synodontites gemma ibidem sinopis color qualis 615. 49 616:‧3 sinopis ůbi naſcitur 616.3& inde sinopidis pretiũ uſus&c. ibidem& inde Syntecticis utile 510.1 0 413.34 Sntexium morbi remedia 416.5 Sinus gemini auibus 208.41 gron herba& medicinæ ex eo 411.28
Sracuſas urbem capit Marcellus 118.15 Sracuſana, id eſt, columnarum capita
96:47 Syræum uinum 247.48 Sircula uua 243.46 Sirenes aues fabuloſas eſſe 183.12 Sirenes apum genus 195.3 Syreon herba qualis 451.28 Sori, id eſt, ſcrobes quibus ſcruatur triticum 340.17 Sria tantum balſamum gignit 279.3
Sriæ arbores quales 23 3,3 per totũ& 15 ibidem per totum
sriæ oliua qualis 255,24
Syriaccle iuncum odoratum habet 397.9 syrorum multa olera, prouerbium 355.14
Sriacus raphanus qualis 352.45 Syriaca uina quæ 244 ·29 G 250.50 Syriaca reſina qualis 251.34 Syriacum aroma 1 Sriacæ ſiliquæ ad quid 433.31
Reliqqua quære parte ſecunda
Sriaſis morbus 4⁰9.6 550.45 S)ricum color 616.2.49 Syringia calami genus 281.22 Sringites gemma 669.37 S)rites lapis 209.28 Syrium,2id eſt, lilij ſuccus 397·48 Syrium oleum ad quid 428.14 syron herba& ex ca medicinæe 472·22 Syropicon terræ genus 631.43 girpi arbores quales& earũ uſus 282.30 Sirpi ad uſum funerum ibidem 31 Srtites gemmæ 661.27 669.35 Sirulugum animal 551.44 siſama fruges unde aduetta 322.,10 siſamam pinſendi ratio ibidem 31 siſama quando ſerenda 317.12.26 siſamæ fölia qualia 319.8 siſamæ oleum 256.10.36 G 322.10 siſamum arbor 256.10.36 siſarum herba 194.26 siſeris herbæ conſid.& medicinæ ex co 355 17& inde,& 353.30&G inde siſer ubi optimum 395.25 siſeris ſatiui remedia 365.23
siſymbrij herbæ cõſideratio& medicinæ ex c0 383.32 G 260.19.47
siſymbrium ubi naſcitur
giſyrinchion bulbi genus 354 ‧8 siſsitieteris herba quali 450.16 Sitanion bulbi genus 354·7 sitanius panis ad quid 416.48 Sitim quæ inducunt 893,7
gitim ſedantia extinguentiaq; 366. 19 e 370.44 G 378. 46ct 308.26 G 405. 42 G410.37 G 416. 32 G& 428. 23 430.34 G 432. 38 G 460. 25 473. 12 G 488. 20 G 665. 44& 189. 27 G 216.25
sitis conſuetudine uinci poteſt 113. 20 per totum
gitis quo non ſentiatur 410.37
Sitim gignentia 367. 8 et 38 5.11 430 36 431.4102 432.5
sitis camelorum qualis 135.2
Ssmaragdi gemma conſideratio genera, uſus 658.24& inde, 653.30
smaragdis tertia inter gemmas; autoritas 558,24 8
Ssmaragdus miræ magnitudinis 659,32 & inde 8 Smaragdi ex croſtallo tin guntur 671, 1r
Smarag dites quid 659.25 smarides piſces 577. 6.8& 560.15 Smarres Rex 639. 2) Smegma quid 418.33 Smegmata ex qua materia 494.23 smylaces ilicis ſpecies 268.35& 271.17 oSmylacis folia in coronis 390.24 Smylacis arboris conſideratio& medicinæ
ex ed 443.7
Smilax hæderæ ſpecies 280. 31 per totum
Smyrnæ uitis trifera 277.12 Smyrnæum uinum quale 14534 Ssmornij herbæ conſideratio 362.1 Smyrnium herba 350. 40 490,23 Smyrnium Heraclæum optimum 377.24 Smyrrhica herba qualis 449.18 Smyrus piſcis 579.14 Sobria uuæ ſpecies 243.3 4 Sochis Aegopti Rex 639.17 Socialis belli origo§81.42 Socialis belli initium 585,17
sociale bellum quod portentum pracepii 25. 33
Sociale bellum funeſtiſs imum ilidem
Societate arbores quædam gaudẽt 301,47 & inde
Socrates ſemper eodem uiſus uultu 113,25
socrates ab Apolline prælatus cunctis 117 21.32
Socrates cunctis ſapientior 598.19
Socratiʒ pictoris opera 636. 12 C 626. 15
gocrates ſtatuarius 636.12
Socculi ẽ margaritis Pompeiſ 654.12
Sogdonaci Paſiones Rex filius 96.42
Solanum herba 496.22
Solea piſcis 579.13.15 G 156.17.45 Soleæ piſces plani 158.7 Solertia animalium quorundã 131, 27 per totum,& 155. 17 per totu,& 165.33 per totum,& 187. 40& 188. 19 T 166.30 0 192.26 G 162. 14 osolis conſcderatio ſitus, natura, uis mägriu do, beneficia,& c. 2. 13 I inde soles infiniti ſecundum quoſdcam 1.17 Sol naturæ temperamentum 2.12 ber totum sol cæteris ſideribus lumen fœnerit ibidem 19 sol cuncta uidet auditq́; lbim Solis circuli conſideratio, motus, natura 48 22& inde 1 golis defeckꝛs non niſt nouſß-lunafu 68
7

11111““
2 △
6th 2
2²
8 N
Solis color qualis 1.“ 9.9 Solis motus qualis ibidem 18 per totum, q& 336. 44& inde Solis in motu differentiæ quatuor 9.18 Sol cur non exurit terrus 10.1 Sol quando toto anno palluit 12.2 Soles plures quando ſimul uiſt ibidem; per totum Sol uentos auget comprimitq; 10. 19 Sol ubi quotidie uidetur 19.17 Solis boues cur in gicilia 28.33 Solis uis ibidem 43 Sol maſculum ſydus ibidem
Solem pro deo adorantes homines 69.14 Soli omnium fõlia quotidieo ſcitãt 274. 4 Solem quæ herbæ reſpiciunt 325. 22 G 335.45 475.38 1 Solis motus ratio propè inexplicabilis 331. 48 Solis in aquarium tranſitus quando 334. 19 Solis receſſus& acceſſus ad nos 336. 46 Sol quotidie ex alio cœli momento qum pri die oritur 342.,41 Solis præſagia plura 343. 31& inde Sol quale ſit futurum tempus præſagit ibid. Sol ubi ſemel in anno oritur occiditq́; 6o. 19
Sol ne noccat 454.49 Solis coloſſus Rhodi mirus 599.39 Solis obeliſcus 639.14 Solis urbs ibidem 15 Solis obſcuratione peſtilentia contrahitur 652.14
Solis honor 225. 3 Solis gemma 688.5 669.27 Solem contra non mingendum 504. 24 Sol ne faciem urat 528.2 Sole nihil utilius 562.7 Solifugæ uermes 532.45 Solifuͦgarum morſus medicine 419.16
Solis ciuitas unguentis delectata 229.14 Solio id eſt origes ſerre 149.34 Soliſtima tripudia Gallori qualia 17 4.39 Sollicitudo animi quo propitiatur 500. 8 Sollicitudinis exemplum 175.48,1 76.2 0 Solon Smyrnæus 381.8 Solpugæ uermes gentem interdum auferunt 138.40 k Solſtitia quando contingunt 333,9. 11& 336. 44 G9.20 Solſtitialis circulus quis Somnia quæ tollant 378.10 Somnia non uidentes homines 69.15 Somnia quomodo uera nuntientur 667.3⁵5 Somnia quando plurimũ contingant 503.1 Somnia qua arte ut uelis ueniant 508. 48 Somnia an uera ſint 190. 20& inde Somniã quibus cõpetit animalibus ibid. 19 Somnium interdum uerum 122.26 Somniorum interp. à quo reperta 126.29 Sonmia tumultuoſa ficiens 474.38 Somnum inducentiafugantiaqd 25 ,0‧ο 357*1
22.26
“ Sonmus ubi die nullus 91.35. Sonmus in ſtramentis olim ert 315.10
Somnus medid uitæ partem aufert 633,23
Somno ſine reſpiratione locus nullus 153.1
Somnus quorum grauiſsimus 155.20& 141.2
Somni animaliũ conſid. 190. 12 per totum
Somnus quid ibidem 25
Somnum impedienti 417.26 G,551 19& inde,& 624. 42
Somnum fäcientia 365. 38 366. 27 367. 10. 40 368.50 378.23 &ꝙ 379. 12. 24 397.8. 28. 29& 398·20. 42 0 399.9 ct 423. 20◻ 42²7.27& 428.8& 430.5 432 44 G 443.,37 457.·41 456 44 473. 45 489. 19 2 523 13.165 551.16 5657.24. 43&
“..
Somnus phreneticos ſanans 480, 6
Somphos, id eſt, ſolneſtris cucurbita e ex ed medicinæ 36 3.26
Sonchos herba 411.44 2 484.18
Sonticus morbus quo deprchend. 646. 43
Sophocles pocta quando& quid de Italiæ tritico
319.32 Sophocles Bacchi iuſſu ſepultu: 136.25 Sophocles gaudio obijt 124.5 Sopylos pictor celeberrimus 627. 20 Soporem inducentia 702. 30
Sorba poma quomodo condiuntur 262.6 Sorbo folia uniuerſa decidunt 275.9 Sorha quõ ſerantur 295.8 301. 42 Lorbus arbor quibus uermibus infeſtetur 309. 26 Sorborum natura& ex eis medic. 432.33 Sorborum fructuũ conſideratio genera,&c. 262. 2 per totum Sorborum conſeruandorum ratio
37. 43 Sorbus quæ loca amet 273!2 2.26 Soricum in occentu auſpicia 150.25
Soricum fibræ numero dierum lunæ reſpon/dent
23.39
Sorices quibus inimicæ 189.40.49
Soriculata ueſtis 147.38
Sortilegiorum materia 50 1.2. per totum
Sory conſaderatio 696, 45& 607,5 E inde
Soſianus Epollo unde aduectus Romam 233. 13
Soſigenes aſtrologiæ peritus 332.19 Soſimenes medicus 378.35 Soſtratus ſtatuarius 600. 35 Soſtratus architectus 641.7 goſus artifex pauimentorum 659.30 Sotacus medicus 647·,9 6545.21 Sotira obſtetrix 505.40
Spadones in Perſide quondam regnauere 232. 14.
Spadonum urinæ uſus effechiq;
Spadonia poma
504:3 279 48
gpadonia laurus qualii 268. 2 Sparganion quid 463.15 spargus reſinæ genus 251.37 Spari piſces rg t Spartacus aurum& argentum ſuos habere netuit 584.37 Spartacus d M. Craſſo uictus& de eo ouaho 265.31 Spartania herba quæ 460.35 Spartopolia gemma 670. 29
Sparti herbæ cõſideratio 348. 3 per totum
Spartum quid ibidem
Sparti uſus& quibus locis prouenit ibidem 6
Sparto naues ficbant 441.27 ey inde, Spartum frutex qualis ibidem Spartum herba 192.22 Spaſmos ſtomachi ſedantia 573.39 Spaſmos prohibentia 548.23
Spaſmi morbi remedia 4 05. 257 et 439.1 5 & 5II.29 521.5 0568.39 Spaſticorum, id eſt, inteſtina conuulſa haben tium remedia 398. 20 437. 29 G& 428.4 431.3 437. 11 438.36, & 458. 29 ◻ 481.14.15.17. 597, 6.34 G 548.21.573.33 0665.45 Spatæ uuæ genus 228.35, Specierum illuſiones inducentia 4 49.27 per totum Specus terræ miri plures 27. 5& inde Specus plures in quibus uenti generantur 14. 19 Specus pro domibus 125.33 Specularium lapidum conſideratio 6 48. 29 & inde& 658.34 Speculorum acies menſtruis hebetatur I1124 4
Specula ocularia ex ſmaragdo 658.32 Specula ex ſtanno fieri 610. 41 Specula quibus lapidea ſant 645.40 Specula quæ accenduntur 31.11
Speculorum conſideratio 592. 4 per totum
Specula in poculis ibidem 8 Speculi imago quid ibidem 128 Speculum quis primus ſccit ibidem 19
Speculorum aſpectus quo hebetatur 34 G 112. 4 206. 8
Specularem ſignificationem ginon reperis 216. 26
Sphaci herbæ natura& medicinæ ex eo 437. 45
Sphæram materialem Atlas primus reperit 3.45 126.30
Sphagni herbæ natura& medicinæ ex eo 437. 45 G
Sphagnos aroma 226.29
Sphingis feræ deſcriptio 135,22 Gœ 189.13 G 640. 29
Sphinge Auguſtus ſignabat 6 5342 5.38
Sphyræna piſcis
505
ö 579,27 Sphragide quid 616.15 663.39 Sbiegtarum herbarum differentie 395.,28—
spicæ

Spicæ ſigni cœleſtis exortus 340. 41 Spiceæ coronæ uſus 314.23 Spina Indita 218.27 Spina Argyptia 234.11.24 Spind Balolonis 238.38 Spinæ regiæ mirum ibidem 39 spina ſitiens quæ 240.27 Spinas inſeri nefas 259.17 Spinæ Baccæ 263. 23 Spinæ albæ pomum 264.40 spina qua utantur in nuptijs 273.29 spinæ flores in coronis& cibis 392. 5
spinarũ genera& medicinæ ex eis 445:8 per totum,& 28 ibidem& inde
Spinæ Arabicæ medicinæ 445.·8 Spinæ albæ medicinæ ibidem 10 Spinæ Acanthij medicinæ ibidem 11 Spinæ Acatiæ medicinæ ibidem 14 Spinæ Aegoptiæ differentiæ& ex ca medi/
cinæ ibidem Spinæ Gallaciæ medicinæ ibidem 15
Spinqæ uulgaris uſus atq; natura ibidem 28 & inde Spina ſolueſtris qualis ibidem 30 Spina appendix qualis ibidem 37 spinæ quo ẽ corpore extrahuntur 521.40 Spina hominis angues generantur 188.2 Spinæ animalis deſcriptio 206.41 spinæ doloris remedia 371.24 G, 443
33 G 447 ·49 G 507. 30 Spinea uud quæ 243.44 spinoſarum herbarum differentia 39 4. 25 & 42 ibidem per totum Spinturnix auis 173.30 Spionia uua 243.44 Spiracula quæ dicantur spirarchi ſimulachrum 602.17. 525.36 Spiræ arborum quæ 284.19 Spireon corona 390.29
spirandi difficultas quo tollitur 377. 48 Spirant omnia pulmonem habentia 15 2.39 Spiritus, id eſt aeris elementi conſid. 2.3
Spiritum ſubductum emendans 375‧·2 Spitamæi Pigmæi 108.16 Splanchnoptes ſeruus quis 457. 30 E 603. 23 Splenion herba unde 457.12 Ssplene carentia 140.30
Spleneticorum remedia 369.39 G 370 43 3765.27 359.19 et 431.49 &ꝙ441. 40 G 442.440 446. 29 G 447. 22 G 452. 10 0 495. 5 496.9 GC 710. 24 G. 574:12
666. 20 Splenem conſumentia 421.47 spodij conſideratio 607. 45& inde Spodij medicinæ 426. 35 428. 27 Spodios quid& quomo do fiat 608.3 ꝙ 612. 2 Spondolion arbor 228,9 Spondilij arboris medicinæ 437.38 Spondolis ſerbenns 497;23
I1SIIC5
PLINI A N
Spondili piſcis in medicinis uſis 579. 2 2 579.15
spongiarum lapidum conſideratio 646 45& inde’
Spongiæ pratorum 351.21
Spongiæ quo lapideſcant 446.18
spongiarum piſcium conſideratio& gene/ ra 166. 2& inde, G 564. 3 per totum e 202.32
spongiarum piſcium in medicinis uſus 578 12 579. 16
Spongites gemma
Sponſæ qualis annulus mittitur
spurius Caſsius. Quære Caſsius
669.34 580.49
Spuendi ſuperſtitiones 601. 12& inde gputi ſortilegia ibidem 2 per totum Sputi medicinæ ibidem t2& inde squali piſces 167. 31 G 158.43 Sqquamæ piſcium tegumenta 155.12 Squamæ ferri uſus 610.12 squatina piſcis qualis 579. 12 G 155
12 165,28 G 158. 40
Squatinæ piſcis generatio 157. 25.30 Squatraia piſcis 167. 25 Squilla piſcis 165.18 Squillarum oculi quales 204.31 Squillarum coitus 167.14 Stachys herba et ex ea medicinæ 447.44 Stacte myrrhæ genus 222.49 Stacula uua 243.47 Stadiodromon ſimulachrum 601.24
Stadium quot pedes contineat 9.45 Stagna aquarum mox exſiccans 470. 45
Stagonia quid 22.18 Stalagmia quid 607.28 Stanni conſideratio 610. 40& inde Stannum quid ibidem 36
Stanni uſus ad quid ibidem 40& inde
Stapholodendron arbor qualis 272.49
Staphylinos, id eſt paſtinaca herba 353.24
Stapholinos quid& ex ea medicinæ 364 49& inde
staphꝰlino amatorium ineſſe 363.10 Staphylinus Venerem ſtimulat ibidem Stapholini ſatiuæ remedia ibidem 12 Staphylinos herba quæ 463.23 Staphis uuæ genus 421.12 Statana uina qualia 246.32 Staticæ herbæ medicinæ 47413 Statiliæ mulieris ſenecta 121.31 Statius Seboſus quis 155.38
Stationum ſyderum conſideratio, capitibus
15. 16. 17 ſecundi per totum Stationienſia uina Statoris Iouis ædes ubi Rome 798.33 Statua aurta prima 787.34.41 Statuarum origo, honor& quibus poneban
tur 597.11 per totum Statuæ, togata effigie dicabantur ibidem 27 Statuæ nudæ haſtam tenentes ibidem statuarum capite, naſcen; herbg ad quid
“
246.44
I
Statuæ Achilleæ quæ 597.28
statuarum argentearum uſis 59 4.12 per totum
Statuæ eqqueſtres quales ibidem 3;
statuarum differentiæ& quibus tributæ ibi dem 27 per totum& 598.:4A per totum
Statua ingentis pretij 635. 9
Statuæ tripedaneæ quorum 598.9
statuæ pedeſtres equeſtresq; ibidem 25 & inde
Statuarum in Italia antiquitsss 9993
Statuaria ars quando cœpit 634.26
Statuæ Veneris quidã captus amore 635. 11
Staturæ humanæ menſura 112.,41 Steatites gemma 670.5 Stelephuros herba qualis 305.28.31 Stelis uiſci genus 288.22
stellarum errantium conſideratio, natuns,
curſus, item cætera 3.32 per totum Stellarum natura ex igne 2.,2 Stellis ſuis euentus aſeignant quidam 2.12 Stellara alimentũ ex humore 3.,3605· Stellæ cur cadere creduntur
337
Stellarum ſtatio 4.227
Stellarum nullam obſcuxrari terræ obicdtu 5. 15
Stelle omnes maiores luna 6,31
Stellæ cur non uidentur die ihidem
stellæ qualiter die uideri poſſunt ibid. 34
Stellarum errantium motus, occultatio,&c. ibidem per totum
Stellarum errantium ſtationes, exortus matu tini ueſpertiniqʒ 5. 36 per totum
Stellarum abſides quæ 7. 1o Einde
Stellarum errantium miracula unde accidunt ibidem;
Stella cur alias altior, alias inferior qſſeiuii catur ibidem 16 per totum
Stellarum per odiacum motus ibidem 27 & inde
Stellarum ſtatio cur dicta 9.1
Stellarum errantium colores qudles 9.4 Per totum
Stellarum inter ſe interualls ibidem 32 per totum,& 48 ibidem Stellarum muſicu ibidem 37 per totum Stellas in cœlo repente naſci 10.21 Stella noua quando genita 11.20 Stellas cerni totis diebus ibidem 43 Stellarum diſcurſus 12,22 Stellarum magnitudo 1388 122,4
Stellæ ſtatuunt uitam hominum Stellæ ſolis aduentu occultatur, ibſctſſu proferunt ſe 332.45 stellæ nõ aſpiciende agricolis ſed ſigna dis 335. 39 per totum 1
stellarum circuli quid ſignificent 344 33 stellarum ortus occaſiuq; tractatus 331.48 per totum 3 Stellarum præſagia plura 344·25 Stellarum piſcium conſidergtio· 1 6934 bar oum 58
jnde

+&*Nn q£⏑⏑⅔ g*
2
2
2
Stelliones ſcorpionibus inimici
Stellæ marinæ piſcis mrum 169.24 Stellarum marinaru piſciũ medicinæ ibidem Stella piſcis 579.16 166.36 Stellionum animalium conſideratio 199. 30 Stellionum conſideratio& eorum ſenectutis
depoſitio 139.19 198.44 Stelliones&angues cutẽ deponunt 546. 18 Stellio inuidioſum animal ibidem 21 Stellio Prouerbium ibidem
Stellionũ uenenu, ac eoru in medicinis uſus
ecorumq; morſus remedia 531. 10. 335 9 543.1054443 G 546. 17 5751.30& inde, 416.15 531.10
Stemmata lineis diſcurrebãt ad imagines pi
ctas. 613.22 Stephanij ſenecta 121.39 Stephanitis uua unde 244.32
Stephanomelis herba qualis 481.44 Stephanoplocos tabella 385.48& 627.9
Stephanopolis pictura ibidem Stephanos lauri genus 266. 8 Stephuſcæ mulieris ſimulachrum 602. 23
Stercorationis conſid. 31 2. 40 330. 27
Stercorantia ſegetem quæ ſint optima 312 4⁰0 394. 17
Stercoratio mala 312. 41& inde
Stercorandi quando ſint agri 294. 22&
312. 40 330.27
Stercoratio quo fucienda tempore 3 30.3 t & inde,& 312. 41
Stercorato agro quæ ſeri cupiunt 330.27
Stercoris hominis in medicinis uſus 502.31 & inde,& 138.,15
Stercutius Fauni filius unde dictus 293. 40
Ster. ob ſtercorãdi artẽ Deus creditus ibid.
Sterclotis quid 590.10 Stergetros herba quæ 467.24 Sterilitatis fructuum cauſa unde 338.22
Sterilitatis remedium 288. 48 0 Soz. 40 2 507.9
Sterilitatis quadrupedũ remedia 406.45
Sterilitas qbus in ducitur 371. 40 442 39 G 459. 27 G 487. 40 491. 376 G̃ 522.31
Steriliora cuncta pinguia 209. 45
Sternutamenti cõſideratio 503. 17& inde
Sternutamenta facictia 382. 35 389.24 & 399.5 G 400. 48& 457 ·41& 458.9 G 465. 18 48. 45. 495 47&ꝙ 503.17& inde, e 567. 43
Steynutamenta quo tollantur 378.23& 424.33 0 439.3 Sternutamentis utilia 444.21 Sternutamentorum ſalutatio 500.15 Steſichori in Eclipſi metus.5 Steſichori poetæ infantis in ore luſcinia cecinit 177.47 Sthenis ſtatuarius 600.36 604.14 Stibium quid 589.28 Stygis aquæ uenenum 552.10
Stilbonis philoſ. quæſtio c Diodoro 124·8
PMARS FTRI IA Stica uuæ ſpecieMw 248.3 Stillicidia qualia eſſe debent 29 7.28 Stilo præconius 582.34 G 653.24
Stymmatis unguenti faciendi ratio 229.21 Stymmi Mineræ genus 589.28 Stymphalides aues quales 201. 47 Stypax ſtatuarius, ac eius opera 603.23 Stipendiorum militu conſuetudo 584.8. 21
Stipes quæ ibidem 9 Styptica medicamenta 446.16 Stipulis ubi ligni uice utantuu 291.34
Stipulæ in aruis incẽſæ mire pſunt 339.46
Stipularũ differentiæ, bonitas, uſus ibid. 32
Styracis gummi conſideratio 224.14& 227. 40. 43
Styracis natura,& medicinae 437.33
Stœbes herbæ medicinæ 406. 7 per totum
Stœbe herba 394.29 Stœchas herba qualis 496.16 Stœchadis herbæ medicinæ 473.15
Stoliditatis aĩaliũ exẽpla 170.15.148.9 Stolones unde dicti 289.37 Stolon quid in arboribus ibid.38 et 295. 18 Stolonibus quæ arbores plantentur 295.8 Stolonis Licinij lex, actus, poena 315.24 Stomacace fons qualis 454.42 Stomachi conſideratio 206. 46& inde Stomachi cruciatus aſperrimus 455.9 Stomachum lædentia 367.12 370.28
ꝙ 372.22 378. 47 Stomachum recreantia;42. 23 q 571.9 Stomacho utilia 263.27.32. 45.365.16 18.21 G 366.2 368.5.34.45 359. 7.32 G 371.22.372.33 G 376 34 0 384.46 G 410.34.411.14. 23et 412.15.45 Et 415.39-417.28 & 432.5.29 G 495.23 G 510. 29 Stomachi præcordijs utilia 369.12 Stomachum purgantia3 5417& 383.18 22 607.34 Stomachum firmantia 380. 28& 382. 47 ꝙ 385.11& 399.16 401.49 G& 438.,1&472.16 488.39 Stomacho contraria 378. 49 381. 7.35 & 384.5 398.·1̃ 309. 23. 401 36& 414.27 416. 14 418. I6ct 420.33.40ct 422.15.40. 41 &ꝙ425.9 427.3 et 428.22.429 14 G 430.31.37 433.5.10. 30. 35& 434.18 C 440.20. 455.44 A465.21 477·8& 487.24 ¶ 491.24 ⁵463,9 et 542·17.607. 8 Stomacho omne muſti inutils 422.15. 40
stomachum lædunt ſiccæfici 430.35 Stomachum aſtringentia 432.32
Stom.inflantia 414.6. 417 12.433.25
Stomacho inflato utilia 378. 49.369. 42 G 371.22 G 373.40 G 378.21.37 397.12 G 398.8. 406.29.496. 35
Stomachi morbi remedia 369. 49 370 35 G 373. 40 ꝙ 375.9. 17. 44.0 377,16.19 G 384·3 G 397,4.27
2
30 ey inde,& 398. 39 e41.405. 26 406.39 412.3 414. 12 x
415.34 419. 45 420. 47 425.36 426. 15 G 427. 44& 428.25.32. 47,48 429.13.430 1.11 432.5.11.39. 4fet 433. 29 437.17 et 439.25 4 40.33. 449 9 447.5.17 448.35 G 450 44 472.16.18.22 et 492.23 494-·38 et 507.1 5816.31.542.18 23 G 568.28 6 47. 38 657. 23
SFtomacho utilis contra omnia uitia 382.33
Stomachi malaciæ remedia 504.3 7
Stomachi fluctuationes ſiſtenti 368.25
Stomachos diſſolutos aſtringentia 367. 45 & 383.38.43 G 384.27 et 417.22 G420.24.47 et 429⸗47. 432.32 & 433.29 G 439.30 G 486.13& 488.5.49 492. 20 494.274 41 G 502.37 G 528. 26
Stomatice herba 405.43
Stomatice medlicamenti quale 42²29.25& 434‧8 G 23 0 444.1 446. 15
Stomaticorum remedia 446.33 Stomoma quid 605. 48 Strabones unde dicłi 204.24& 111.7 Strabonis uiſus acutiſsimus 114.9
Stramenta optima ex qua materia 320. 4 4 Strangias trititun 319.28 Strãguriæ morbi remed. 365. 6 et 396. 28 2 402. 5 405. 27 et 412. 2. 9 G 425.34 G 436. 44 G 437.11& 44 1&441.35 et 445.36.447 48 G 449.16.24 k 456. 40.476 24.26.35.43.45.4 7 et 487.35& 490.24 et 492.25 et 493.26.496 45 G 530.15 544·8 409. 36 Stratiotes herba qualis 470.,38 Stratius Iuppiter.i. militaris ubi 287. 45 Stratonicꝰſculptor 59 4.33. 603. 36. 44
Stratonices reginæ pictura 626. 4.31 Streptos uuæ genus 244.19 Strepſicerotes ſerarum genus 149.35 202. 12 8 Strychni herbæ“ 480,22 Strychni, Prouerbium 4⁰02.23
Strychnon herba,& ex ea medicinæ ibidem 17 496.22 Strychnũ quæ herba 39 4.16 490.36
Striges aues quales 211.31 Strobili qui 270.27 Strobon arbor
223.31 224. 7 Strongylis aluminis genus 631. 21& inde Strongiliõis Amaonis ſimulachrã 603, 28 Strombus piſcis
8 579.15 Strombi piſcis in medicinis uſus 576. 4 Strophia coronæ 385.40 Strophiola coronæz ibidem Struma Nonius à Catullo taxatus 660.16 Strümea herba quæ 468.45
Strumæ gutturis remedia 366. 41 370 14 4 ½ ct 373. 5. 374.15.39.376.31 gꝙ377

377,36 G 38 13 2 G 372,10,20 ꝙ383.9 399.·11 402.13.405 297 406.,4,48 G 407 4 409 350 410.12.18.19. 48 413. 13 &ꝙ415.27.36 G417.19.27 et 418 23.,32 G 429.7 G 430.23 G 431. 8.19.31 436.22.41-44 G 437
15,37 439-9 G 444:32 0t 448 9 4578.3 468. 30. 45 G471. 28& inde, 474.11.38 ct 490,37
491. 45&̃ 502.9 0 505.370
511.21 G 516.7 541.2 4& inde & 44 ibidem,& 568.17.27 0,569 3 571.16 573.24· 30 G646 . 4.27.44 G 650.15 6 Strumas mire. phibet caprifieus arbor 431 Strumum herba quæ 4904,35 30 Strutea.i. cotonca poma 257·30.258.2 6
Struthion herba qualis 480.44 Struthion,& ex eo medicine 444⸗15 Struthion quid 34947 Struthiocameli auis deſcriptio 170,8
Struthiocamelus auis omnium maxima ibid. Strulhiocameli oua 183. 45(175.26 Struthiocameli natura calui 202.38 Sruth. utrinq; palpebras habent 204.43 Struthopodes fœminæ quæ 108.9 Studiorum amænitates quærimus prol. 1.51 Studiorz gratia helleboru ſumitur 45 7ꝓ34 Stulticiæ exemplum 170,15 Stupa quid 415 Sturiões piſces uidẽtur quos ſcribit 154.31 Sturnorum auium conſideratio 176. 46 Sturnus Græco ac Latino ſermone docilis
181,32& inde 88 Sualternicum electri genus 655.40 Suarius negotiator Scipioni ſimilisʒ 8 6.24
Subcutilæ aquæ 553.23 Suberis arboris conſideratio 270.1 Suber in mulierum calceis ibidem 3
Suber arbor proprie glandem fert 268.32 Suber non ſentit facile cariem aut uctuſtatem 285.29
Suber iuuatur cortice actracto 310.34 Suberi non decidunt folia 274.5 Suberis arboris medicinæ 436.31 Subis auis— 173153 Subſolani uenti exortus quando 15.25
Subſolanus uentus, Grace nSasescncs qualis 343.8
Sbſolanum quæ ſpectare debent
Subſolanus uentus
Suburrana tribus Romæ 315.8
Succinorum gummi cõſideratio, uſusq́; 555 21& inde,& 656.15
Succina quibus proueniant locis ibidem 25
ibidem
Succinum quo oritur modo 656.31 Succinum unde dictum ibidem 35 Succini odor qualis ibidem 36 Succinum à Germanis aſportatur ibidem 37 Succini copia ubi 61.20 Succini medicinc 656.40& 657,17
1449 015.25
Succinis gemmæ adulterantun ibidem 24
Succinum cur infantibus alligatur 657.18
Succorum conſideratio 259.31 per totum & 264. 8& inde 282. 45& inde
Succi hortenſium conſideratio 361.41 Succus ſanguis arborum 282.45 Succi omnes optimi unguentis 228.47 Succorum coloris conſideratio 264.12 succorum odoris conſideratio ibidem Succus myrti miræ naturæ ibidem 45 Sucularum cœleſtis ſigni occaſus 235.17
suculæ ſodus terræ, mariq́; turbidu 335.17 Suculæ unde dictæ ibidem 22 guculari ſyderis ortus ibid. 25 et 340.49
Suculæ ſtelle quæ 88 Ser35389 gudines ſcriptor 654.49 Sudis piſcis 579.2 6 Sudorem non emittentes 113.20
Sudorem inhibentia, tollentiaq́; 374.21& 384·49 G 397. 39 G 427.2. 41et 434.31 G 523.17.631. 12. 632.16
Sudorem mouentia 371.11 et 378. 46 ◻
397. 48 G 406.39 G. 428. 15 G 430,30 et 438.16 G 441.9.444 34 449.24 G 465.34 483 16 G 491.7 G 49315 G 496.35
& 560. 49 Suum cuiq; placet 247.11 Suis quisq; fiuet 634.34 Suum animaliu conſid.& natura 148.35 Suum generatio partusq́; ibidem 209. 35 Sues in ſacrificijs 148. 42 Suum uita longiſsima ibidem 44 Sues quibus morbis infeſtentur ibidem 45 Suibus in luto grata uolutatio ibidem 47
Suibus anima pro ſale data 149.1 Suum ſolertia ibidem 2 Suum caſtratio ibidem 4 Suum ſapores plurimi ibidem 8 Sues feræ ſemel anno gignunt ibidem 20
Suibus feris maribus in coitu plurima aſperitas ibidem Suum marium inter ſe dimicatio ibidem Sues in Arabia non uiuunt ibidem 24
Suum ſcorpionibus ictarũ medicinaʒ̃ 70. 21 Suuum coitus qualis 187. 20& inde Suum rabies quo mitigatur ibidem 24 Sues poſt impregnationem coeunt ibid. 27 Sues quibus delectentur 189.16& inde Sues quibus inimicæ ibidem 44 Suis primiparæ uulua optina 209. 36 Sues ſpirantes à muribus roſe ibidem 48 Suibus quæ glandes proſunt magis 269. 10 Suibus quibus carnes meliores ibidem Sus fœmina efficacior quæ nõ pepit 10. 49 Sues ubi ungulas habent ſolidas 213.35 Suibus ſerpentes in pabulo 216.1
Sues quo craſſeſcant, pingueſcantq́; 238,9 491.30& 148. 49
N I
I1NDNISCI PLIN I' A Succing animalia adhærentia 557* Suer quo necentur 4987.40 149. 7 Succini genera plura ibidem Suibus dentes nunquam decidunt 206 5 succinum quæ in ſe atrahunt ibidem 7 Suibus coſtæ denæ 88 3
Sues uenenis quibuſqz non 1, 531.2
Sues ſine ſplene inueniri 8 2
Sues quomodo ſine lyene fiant 441.40
Suũ morbi remedia 444.47 7 451.16 25 457.12 G 478,9. F23.27 G. 579. 19
2₰
Suibus contraria 463337 Suum fimus qualis 293. 42.49 Sus fimo ſuo prodeſt uarie 710, 48 Suillo adipi quanta laus ibidem 44 Suillum lac quale§10.25 Suilli, id eſt boleti genus 269.,38 Suillorum uenenis utile 412.39
Suetonius Paulinus conſul de Atlamtenuns 65. 45
guffetiæ ueſtalis nrginis ſtatua 598.14 Suffitus materia 444.37 Suffragia ementium pœna 628.38
guffuſion morbi reme.508. 14. 20. 509.2
Sug gillatori remedia 377.30& 413,12 & 421.41 427. 29 G 428. 26 & 433. 18 G 448. 29 G 489,12 572.7
Sulcori in agro latitudo, longitudovꝝ qua ta eſſe debet 304.23
Sulphuris conſideratio, natura, genera, loca 630. 2 per totum
Sulphuris effectus ibidem 14
gulphuris in reli gione uſus ibid.ꝛo
Sulphuris ſufitu domus expiantur ibidem
Sulphuris odorem ful gura, fulminaq; habent ibidem 22
Sulpitius Gallus cõſul, et eius inuent q.43
Sulpit. Sallus eclipſis cauſam explicat ibid.
Lulpitius L. conſul 581,35 Sulpitius Salba 583,1 Sulpitius Gallus quis 9˙35 Sulpitius Seruius conſul 18.21 Sulpitij Qu. conſulatus 121.34
Sulpitiæ Fuluij coniugis pudicitia 117,₰34
Sumen quid, e; unde dictum 149-11 gumen ſuis optimum 209.40 Summani Dei ædes Romæ 529.34
Summanus Deus quæ fulmina mittat 17.12 Superbiæ ſedes ubi 203.21 Superborum redargutio 106. 2 110.2 Superbiæ exemplum 180. 12& inde Superciliorum cõſideratio 2 03. 20& inde gupercilia quo denigrari poſſunt 550,40 Supercilia, affectuum indicia 203.21 Supercilium unde dictum 204.48 Superciliorum indicia 215.32 0 203.21 Superſtitioſa apud Pliniu 325·14 G 327 25.32 G356.18.19.32 ct 363.35 G 364. 43 E inde, ct 368. 37. 3 70,48. 372. 47 373.2 8t 389.2 6.28,399 11,17.24 G 401. 13 402.13 G 405.21& inde, et 40⁷.1. 40816. 409,14·19. 410,19, 415,27.417 48 C

48 g 429.6. 36&y inde, G& 431.29 & 432, 12& inde, 435·20. 435 25 441. 41 443-8 444 42& inde,& 447.29 449.27 per toti,& 450. 47 2 451.2.9. 10 25. 4 2 inde, q 463.2 466.20 34 428. 17 G 471. 30 G 477. 38 E inde,& 479. 47 487. 47 e 493.28 496.14 C497.7 G& 498.37 per toti,&50.: 2 per totu,& 512.39 519. 41& inde, G 529. 16& inde,& 530. 25& inde, 535 26& inde,& 540.15 G 545.39 G 545.20& inde,&ꝙ 569.23. 40.570 1ꝙ 57340& inde,& 575. 59 G inde, 609. 48 564.20. 21 ct 667 10.36 746. 30 ber totum Luperuacuorũ diligentiam affectare non no ſtrum eſt 289.47 Super fœtare quædã adalia 187·27& 110 Supplicandi materia 415.3(29 suppurationũ, i. apoſtematũ ad ſaniem tendentiit remedia 398. 10. 12. 49.646.3 Suppurationes quibus extrahitur 415.24 29 417.5.16 G 421.46 425 36 G 426.8. 14 432.28et 436 28 G 439-9. 40 G 446. 48. 450 4 ⁰0 4 58.3.3 4 ct 465.30.473.39 492.23 0 494.21 496.30 Suræ animalium quales 213.27 Surculorum uitium, ac aliarum arborum natura 303.10 E inde Surditatis remedia 362.38 369.25 ◻ 373.46 456.39 Surdi ob aquæ Nili fragorem 101.6 Surrentinæ uuæ quales 242.45 G 243 48 246.28. 422. 29. 42& inde
Surrentina uaſa 628.32 suſinum ungucntum ex quibus 229.39 Suſpendij mirum]
suſpirioſorũ remedia 363.10 364.24 eꝙ 366.37.39 373.8. 43 G 375. 33 G 380. 27 0 382. 35 398.20 & 400-44 G 409. 36 G 418.45 & 421.47.430.38 433. 41 G 437.14-439-14 G 444:22. 448 32 G 449-12 G 472·356 G483.8 487.18 696. 10. 516.35 573 38 612. 27 0 630. 18
Sutor ne ultra crepidam quærat, Prouerbi 612.20
Sutrinam artem Boecthus reperit 125.42
1z
Abanus uermis 199. 43 201.8 Taberius ſeruus 622.32 Tablina codicibus implebantur 613. 23
Tacapenſis Aphricæ ager, malum triferã ha
bet 277.14 Tactus cunctis cõmunis animalibus 188.43 Tadius pictor
Ta⁴de arbori conſideratio 279.39
Tædam non niſi mares portant ibidem 40
6
11“
Taædæ in ſacris uſus ibidem Tæda picis materia 271. 23 Tæda arbor montes amat 273.19 Tædæ medicinæ 439.21 Teniæ piſcis medicinæ 572.17 Talearum ſatus conſideratio 300.33 Talearum cultura ibidem 39& inde Talentum quantum contineiat 584. 49
Talentum Atticum ſexdecim ſextarijs taxatun 62 6. 8 Tali quibus non ſint 213.30& inde Talorum medicinæ 478.47 Talpana uua 244.6 Talpæ animalis coſideratio, natura, cæcitas,
uſus 539.36& inde
Talpæ armo tacta ſemina uberiora fiit 327 Talpa magicis aptiſsima 539.38(28 Talpæ cordis mirum ibidem Talpæ in medicinis uſus ibid. 40.541.33 Talpæ interdum oppidũ ſuffodiunt 138.,37 Talparum copia ubi 150.40 Talpar ẽ pellibus cubicularia ſtragula, ibi.
Talpa ſub terra degit uitam 188.21 Talparum mirus auditus ibidem Talpa uiſu caret, oculorum tamen effigies
ineſt ei 203. 27 Talpæ ſemper defoſſæ uiuunt 152. 47 Talpa ſubterraneum animal 169.9
Tamarix arbor nullu ſemen, aut fructu gerit
Tamarix frutex 238.36(276.31 Tamarici folia non decidunt 274.5 Tamarici folia carnoſa ibidem 48 Tamaricis medicinæ 441.38 Taminia uuæ genus 421.13.27 Tanum herba 394.1
Tanaquil Tarquinij priſci ucvor 652.22
Tanaquilis lana 147.33 Tanos gemma qualis 659.29 Taos gemma 670. 13 Taphiuſius lapis qualis 647.32 Tapſi, id eſt, ſinapis 360. 29 Tapſia herba qualis ibid. 25 Tapſiæ herbæ medicinæ 471.22 Taraciæ ueſtalis ſtatua 598.14 Tarracinæ uuæ quales 243. 47 Tarandi animalis conſideratio t 40.32.35 Tarandus colorem mutat ibidem
Tardus, quas aues Hiſpa. appellat 175,29 Tarentina uina optima 24 6. 49. 24 4.16
Tarentinæ pineæ nuces quales 257.21 Tarentina pyra 259.9.35 Tarentinc ficus quales 260.36 Tarentinæ nuces 262.30 Tarentinæ caſtaneæ quales ibidem 43. 47 Tarentina myrtus qualis 265.16 Tarentina cupreſſus 279.33 Tarentinus medicus 364.28 Tarenti coloſſus 599.34
Tarpeio delubro caput hõis innctu 4299.11
Tarquinio regi qsibolla allati libri 236. 16
Tarquinius Priſeus Romanoru Rex quan/ do 254:8
Tarquinij Priſci filiu primum prætexta do natus 580.36. Tarq. Priſci ſtatua ſine annulis ibid.; 4. 38 Tarquinius Priſcus aurea tunica triumphat 585.45 Tarquinij Priſci pater 614. 23& 627.39 Tarquinij Priſci opera Romæ 643.16.18 Tarquinius ſuperbus Romanorum Rex hor tum colere ſolitus 350.6 Tarquinius de ſanguinario nuncio ibidem & 360. 21 Tarquinij ſuperbi de decuſzis papaueribus hiſtoria 360.20 Tarqvinij ſuperbi dirum fictum ibidem Tarquinio regno pulſo ſerpentem latraſſe 143.31
Tarraconenſia uina 247.9 Tarrupia uua qualis 24 4.17 Tarum arbor 2S Taſconium quid 586. 27
Tatius L. Ruffus cõſul ꝗd circa agros 317 Tatræus ſal qualis 560.14 CII Tauricus ſculptor 594.33 Taurici pictoris opera 63 6. 16, 626,48 Taurominitani collis uuæ quales 243.9&
246.39
Taurus auis cur dicta 181.15 Taurorum coitus 186.35 Taurorum fal quale 208.16 Tauri in medicinis uſus 520.30 Tauri Indici miri- 135.32
Taurorum conſideratio 145. 45& inde
Taurorum inter ſe dimicatio 146,18 Tauri generoſitas in quo ibidem 15 Tauri ſanguinis remedia 370.21 Tauros necandi inuentio 146.21
Taurorum uictimæ laudatiſsimæ ibidem 22 Tauri ſan guis uenenoſus,& contra eum re
media 412. 7 210. 36 431
23 511.45 Tauri, id eſt terreſtres ſcarabei 541.37 Tauri cœleſtis ſigni ſtellæ quæ 13.36 Taxica; id eſt toxica unde dicta 2 ⁷71.19 Taxicon quid 473.43 Taxi arboris conſideratio 271.14 Taxus arbor ubi uenenoſa 271.15 Taxus quo innoxia fiat ibidem 20 Taxo fõlia non decidunt 274.5
Taxi arboris medicinæ 445. 49& inde
Tectoria qua ratione fiant 649.43
Tegetes ex qua materia 396.19
Tegulas Cinora primus reperit 125.36 627., 43
Tela, ſagittasq́; ẽ corpore extrabentia 491 25 482.23.40 497.12
Teloru uenena exatinguẽ᷑s 413.22.509.19 Telchius Caſtoris, et Pollucis auriga 83.26
Telephanes pictor 614.10 Telephion herba 496.40 Teleſtus pocta 623.36 Tellana ficus 260.38 Teliear dios gemma 669. 40
2 Teli

1NDSSLEIS8EE11
Telinum unguentum 229.43 Telirrhixos gemma 669.39 Pelis, id eſt fenum Græcum 452.6 Telluris ædes Romæ 598.39 Telmeſicum uinum 247.82 Temetum, uinum dicebatur 248.46 Temperamento utendum 428.5 Temperantia in cibis utiliima 503.13
Tempeſtatum conſideratio 13. 2. 24 G
176.18.33& inde
Tempeſtatũ pronoſtica, præſagiaq́; 34.24
Tempeſtates quibuſdam certis annis intenduntur ibidem
Tempeſtate imminente, uaſa ſudare dicuntur 345. 31
Tempeſtates quæ uocentur 338.4
Tempeſtates ex quibus exeant ſoderib. ibi.
Tempeſtatis ſigna 566.32 G 343.24
Tempeſtatum remedia 339. 19 G 565 49 667. 12
Tempeſtiuitas quantum proſit 283.45
Templorum faſtigiaunde orta 627.44
Templum in toto orbe excellentiſimum ubi 642.14.30. 40
Temporis æqualitates quibus diſtinguuntur
Tempora tria ſeruanda inſa"(22. 26 tione arborum 301,31
Tẽporiscardo quadripartite diſtinct. 333,3
Tempora tria ueteres fructibus metuebant
Temporis partes quales futu-(338.28
ræ ſint quo noſcitur 344·21 Temporum doloris remedia 384.7 Tempſe uinum quale“ Temulentia unde dicta 248.45 Temulentia libidines docet 253.7
Tenaſmos qd, et eius remed. 518.9.571.11 Tenaſmi morbi remedia 356.48 G 418 11 473.30 489.49.492. 28 7 510.26 543.22. 5742529 ꝙ 389. 48 ◻ 612. 13 G 380.30 ◻ Tenaſmis utile 378. 27(381.42 Tentyritæ populi Crocodilis terrori ſunt 137.23 G 500. 42
Tephria quid,& unde 6538.27 Tephritis gemma 669.42 Tepidare quid 312.10 Teragus piſcis 579.21 Teramnon quid 3297.,14 Terebinthi arboris conſideratio 233.15 per totum,& 271. 47 Terebinthus quando germinet 275.34 Terebinthus quæ loca amet 273.20 Terebinthus quando ſemen,& fructum red dit 276.26 Terebintho non decidunt folia 274.4 Terebinthi natura qualis 285.1 Terebinthi calices ubi ibidem 2 Terebinthus picem fununt 271.31 Terebinthi reſina qualis ibidem 34 Terebinthi medicinæ 437.49 Terebinthiuſa gemma 663.34
Tertbra Gallica qualis, ct eius uſus 299. 40
Terebra à quo reperta 126.5 Terebrarum uaginæ ex qua materia 287.5 Teredinum conſideratio 286. 13 per totum Teredo quæ proprie dicatur ibidem 14 Teredines cur non generentur in lignis qui/
buſcdam ibidem 17 Teredines quarum arborum materiam non
attingant ibidem 18 272.31 Teredini quæ arbores obnoxix 136.10 Teredines facile ſentientia 389.29 Teredinis mira uis 191.4 Teredini dentes mirabiles ibidem Terei patria quæ 176.38 55.7
Terei tecta cur hiridines nõ intrẽt 175. 38 Terentia Ciceronis uxor uixit annos centu
decem en ſeptem 12121— Terentius Cneus ſcriba 236.1 Terentius Caius Lucanus 618.,11 Terentij Coracis interitus 124.20 Ter geminos interdum naſci 109.2
Ter ˖gilla qd Ciceroni obiſcere ſolitꝰ 253.32 Ter goris animalium conſideratio 211.4 Tergora quibus animalibus quriſsima ibi. 7⁷ Tericles ſculptor,& eius calices ex Terebintho Terracina ſoluis ſcatet 279.19 Terræ elem ẽti c alijs elemẽtis ſitus,& ordo Terra media elementorum, ibid.(2.8 Terra ſola elementorum immobilis ibid9 Terræ umbra qualis 8— Terræ umbrã lunam non excedere, ibid. 15 Terra minor qum luna ibidem 25.38
Terra quæ habitabilis 7. 2 8 Terræ conſideratio 19, 22 per totum Terra cur mater nuncupetur ibidem
Terræ erga homines beneficia ibidem 23
Terra elementorum mitiſsima ibidem 30
Terræ forma qualis 20. 12 per tot,& 21 ibidem, per totum& 22. 29& inde
Terram globoſam eſſe 20.12& 22.19 Terræ figura pineæ nucis 20.25 Terram undiq; incoli ibidem
Terra in mundi ſita medio 21. 12 22. 20 Terræ habitabilis portio 21.42 per totum
Terræ zonæ quinq; ibidem 46 Terra mundi punctus 22.12 Terræ mediũ optime temperatum 24. 21 Terræ nouiter natæ ubi 25. 45 26.6
Terræ quas maria irruperint 26. 1 p totũ Terræ à mari ſublatæ ibidem 30 per totum Terræ abſorptæ plures ibid. 25 per totum Terræ rerum copiæ ibidem 45 per totum Terræ ſemper trewẽtes 27. 13& 16 ibid. Terræ cantu ſaltantes ibidem 2 0o Terræ mira plura ibidem 25 per totum Terra quædam animalia uuuunt 189. 7 Terra quædã arbores naſci nequcut2 86. 15 Terra quando fertilis 290.25 Terra ſita quãdiu durent 282. 48. 286.32 Terræ cum arborib. ſocietas 291. 5 per totu Terrarum differentiæ plures ibidem 19.& inde,& 292. 9 per totum
285.1
rerræ quæ arboribuns frugibusq; apte 291
Terra pin˖guis uni, non ſemper pin/ Luis alij
88(19 ibidem 23& inde
Terræ amaræ, ek macræ quõ ꝓbè᷑tur 292,9 Terræ qualitatum probatio ibidem,& inde
Terrarum uitia ibidem 14& inde Terræ odor qualis eſſe debet,& quomodo cognoſcatur ibidem 28& inde
Terræ quæ frugibus ſerendis utiles ibid. 36
Terræ cultura intermittenda ibidem 37 Terra ubi fertiliſsima ibidem 41 Terræ quõ terra emendentur ibidem 43
Terræ genera plura 293.2 per totum, q
14 ibidem per totum
Terræ ut pingues fiant, capitibus 6. 7.8,9
lib. decimiſeptimi Terra parens noſtra,& eius in omnes bene/
ficia 313. 49& inde,& 315.38 Terra cur antea fertilior, quãà modo 315. 29 Terras quales colere ſolent ibidem 39 Terra quibus ſeminibus emacretur 32233 Terra apta cuiq; ſegetu 32 7. 41. 328.22 Terra quæ cuiq; apta legumini 327.47 Terrã macrã,& pinguẽ quæ exigit, ibid. Terrie cultura 320.39 per totum Terra fertiliſsima 330. 8 per lotum Terræ qualitas,& quid poſt aliud recipiat
ibidem 21& inde b
Terra quæ uaria recipit ſemina ordine quodam bbidem& inde Terra quæ alternet,& quæ non ibidem Terra quando aranda 334. 47 G 336.15
Terræ cum cœlo ſocictas 337. 31 Terræ fel herba quare dicta 459.16 Terræ malum herba 461.43
Terræ uenehum quæ herba dicatur 462.8 Terra auaritiæ cauſa effoditur 579.4& 20.1& inde
Terræ benignitas, ac beneficia 628. 24& inde,& 19. 22 per totum 11“
Terrarum uarietas 62 9. S per kotum Terræ quæ in lapides uertuntur ibidem Terrarum genera,& medicinæ ex eis 631 43 per totum Terra ſcorpiones, ſerpẽtesq́; necãs 632. 48 Terræ tuber herba quæ 463.34 Terræ hiatus qualis,& unde ibidem Terraà talpis excitata in medicinas 41135 Terræmotus conſideratio, capitibus 81.82 83. 84lib. 2 G pag. 642.15 Terræmotus eſfectus
Terræmotus prædicitur aliquando ibid. 29 Terræmotus füturi ſigna 259 per totum
Terræmotus futuri auxilia ibid. 15 per toti
Terræmotus ingens ibidem 28 per totum
& 38 ibidem per totum
Terræmotus miracula ibidem 38 per totum Terræmotus qui,& quando noxij
1 Terræmotus
24.41 per totum Terræmotus cauſa quæ 24.26 per totum
16.7 Terræmotus ubi nunqᷓ, et ubi ſemper 27.33. Terxæmotus aquas profundunt, ſorbent&s
1

——
1
Terræmotu montes rumpi 112.44 Terrena in cœlum tendentia deprimit ode/rum uis 12.37 Terrenorumuaſoruntuſus 576.11
Terreſtrium animalium generatio 186.20
Terrorem inducentia 45⁰.9
Tertianæ febris remed. 380. 43 401.
14 407.107 409.15.19 418
40450. 48 G 460. 29 479.
42 480. 1& inde, ct 49 4. 45 G 502. 16 G 505.38.40 553.32
Teſſeras quis reperit 126.25 Teſtacea pyra 259.9 Teſtium animalium conſideratio 214.22 Teſtes buteonibus terni ibidem 25
Teſtium& genitalium morbi remedia 359
47 371.9 374.16 380.46 H 384.2,397. 46 400. 18
410. 7& 417.7. 39 425. 34 G 428.33 433.39 G 434.39.436 43 G 441.2100 6546.35
Teſtium tumores ſedantia 376. 9 G 436 37 G 477.20.30et 518. 32 G,554 34 632.15
Teſtium inflammationes& ardores ſanan/
tia 417. 45 418. 43 G 421.8& 425. 17 G 476. 33 G 563. 29 G 568. 39
Teſticuli ſuum lege interdicti 149.9
Teſtudinum piſcium conſideratio, genera, uſiu, medicinæ 568. 12& inde Teſtudinum cibus ibidem 16 Teſtudo quõ citra fiſtidiũ ſumi poſit 576. Teſtudinum conſideratio, natu-(11 3 ra;gaptura, locus 154.34 per totum Teſtudinum mira magnitudo ibidem Teſtudines ubi cornigeræ ibidem 49 Teſtudinum partus ibid. 45& 167 11169.3
Teſtudines terreſtres 155.3 Teſtudines cortice teguntur ibid. 11 Teſtudinis pulmo qualis 207.38 Teſtudines Celetinæ 155.2
Teſtudines ubi ut ſacræ adorantus ibid.3 Teſtudines ſine lingua,& dentibus, et quid loco cori 206. 49& inde 154.44 Teſtudines piſces quando ſecari captæ 287 19 G 1S. 7— Teſtudines cum ſerpentibus pugnaturæ, Cu nila herba ſe muniut 376. 41 138. 6 Teſtudines ubi maximæ 9t. 44 G 93.42 Teſtudo ubi prurima 100.5 Teſtudinum in medicinis uſms 576.2.11
Teſtudines ĩ ædificijs à quo inuentæ t26.2t
Tetanicorum, id eſt, mruſculos qui ſunt ſecun/
dum ſpinam inflectere non potentium, re
media Tetartemorium quid Tethalaſſomenon uinum Tethea piſcis
431.3 G 481.14 121.48 247. 40 579.17
Tethearum medicinæ 5744.23 5776.5 629.32
Tetradoron laterum genus
PR F
PR 1 NM 4 532. 20& inde 194.26 394.45 175.24
Tetragnathij natura Tetralix herba Tetraones aues Tettigometra quid 199.10 Tettigoniæ cicadarum genus ibid. 6 Teuca Myriorum regina Romanorum lega
tos perimit 598*8 Teucer cruſtarius 594.40 Teuchites iuncus 397. 10 Teucriæ herbæ medicinc 476.10.21
Teucrion herbam Teucer reperit 457.8 Teuchalis herba 494.34 Teuthonũ legati ficetum reſponſum 615. 18 Teuthrion herba quæ 389.38 Textilia à quibus reperta 125.41 Thalaſſegle herba qualis,& ubi 450.11
Thalaſgite quid 247.40 Thales philoſophus quando 5.47 Thales ſolis defectum reperit ibidem Thales horologij inuentor 24.5
Thaletis Democritiq́; de oleo empto prudẽs
fackum 337.31 Thalietrum herba 496.47 Thalaſſomeli quid 558.46 Thamyras cytharodus 626.47 Thamnacum herba 4⁰².9 Thapſias arbor 239.2 4. Thaſium uuæ ſpecies 243. 7 244.20
e7 251.9 G 247.23 Thaſiã uini 247.17& 249.21.251.6 Thaſiæ nuces 2 262.29 Theamedes lapis ferrum abigit 643.34 Thean gelida herba qualis 470.12 Theatra croco repleri ſolita 388.42
Theatrũ Ro. quando,& à quo 643.2. 46 Theatra penſilia 644.14. Theatrorum uela qualia 34 7. 38& inde Theatrorum Orcheſtris uox ſuperiecta deuoratuñF. 215.,11 Thebaidis regionis fertilitas 328.28 Thebana urbs ſæpius capta 176.37 Thebæ ab Alexandro captæ 601. 27
Thebarũ tecta cur hirũdines nõ ſubeat 176
Thebanũ bellum quando 287.3v(37
Thebis Rex 641.38 Thecolitos gemma 669.42 Thelephanis ſtatuarij opera 602.15 Thelephanes pictor qualis 614.20
Telephum Achil. qua herba ſanat 456. 45 Telephi uulnus ab Achilleſanatur 610.5 Telephi pictura 620. 7 Thelygonon herba qualis 484. 13. 14 8222 478 20 49°.15
Thelo gonos herba quæ Thelꝰphonon herba qualis 464. 20. 22 Thelopteris herba 491.28 Themiſo medicus 2750.45 Theocriti incantationes 499.31 Theodorus præſtigiator pictus 627.15 Theodorus plaſtices inuentor 627.39
Theodorus architectuis 641.43 Theodori ſtatuarij opera 603. 30
Theodori pictoris opa 626. 44.927,12 Theodori fundus CG16.3% Theombrotus quid erga Ptolemæum 118.7 Theombrotion ſcriptor
449·48 Theomneſtos pictor 604.21 623.29 Theontij pictoris opera 626. 46 Theon pictor ibid. 47
Theophraſtus quadiu ante plinil 3 48.2 4 Theophraſtus quando floruit 237. 23& 590. 34 Thcophraſtus de coronis 386. 42 Theophraſti laus,& quæ contra eum ſcripſit, prologo 1.1017 254. Theriace uitis mirai 251.7 Theriacæ conftctio qualis 385.1 6. 526.22 Theriaca contra uenena 385‧16 Theriacæ compoſitio in limine ædis Aeſculapij inciſa ibid. 1 7 Thericles ſculptor, ey eius calices ex terebin b’5 1 285. 1 Therimachus pictor quando 620.35 Therionarca herba qualis 4 50. 5. 463.2 88 Therminũ lupinorũ oleum ad quid 428.11 Theromachus ſtatuarius 608.35
Theſei pictu. 6 19. 4A8 et 627.26.626,1 ½%
Theſeo hecale quã herbã apponit 411*4 4% Theſion herba quæ
395. 48 Theſium herba qualis 4⁰9.46 Theſſa piſcis 579.17
Theſſalia quãdo ficorũ habet copiãz 75. 41 Theſſaliæ lacus emiſſus quid attulit 29 3. 45 Theſſaliæ magica 11“ Theſſalorũ de necando tauro inuenta 146
Rcliqua quære parte ſecunda(20 Theſmophoria, id eſt Cererus ſacra, no niſia
caſtis celebrabantur matronii 4 41. 4 Theſpiadum prælii gez.10,636. 15,41 Thetidis deæ ſimulachrum
635.26 Theudact)lus gemma 670. G Thia arbor 237.2 G Thiatis menſis 494.4 Thieldones equi quales 144.42 Thieum ſuccinum 656,17 Thyadum ſimulachrum 635.17 Thimarchides pittor 604. 2 ü Thymbra herba 360.3 Thymelæa frutex 238.29
Thymi herbæ ſpecies, natura, uſus 398. 44 Thymum apibus gratum ibid.& 194.12 Thymi augurium 390. 45 Thymi ſemen deprehendi nõ poteſt ibi. 40 Thymi ubi ingens copia 291. 4 Thymo apes delectantur 392.19 Thymi genera,& medicinæ ex eo. 400.56 Thimon pictor 604. 2t Thynni piſcis medicinæ 573.23
Thonni piſci in medicinis uſuu 577.,35
Thonnorum copia ubi 151.35 e 15 5.41
Thonni præcipua magnitudo preciumq; 155. 29 88
T hynnorum captura quando
Thohnis Hita brenis
ibidem 2 4 Thorreul

Thyrreus lapis qualis 38.17 Thoſias pictor 60 4. 21 Thoſicratcs ſtatuarius 602,12 Thyſelij herbæ medicinæ 46542²
Thlaſpe herbaquæc 49 149 G 497.·5 Thoas quidam dracone ſeruatus 13 4.20 Thoes luporum genus Thoes leonibus inimici 189.48 Thoracis morbi remedia Quæxre pectoris remedia Thorꝰ betron herba qualis 474-.15 Thraces ex quibus panem ficiunt 406.2 Thraces lapillo dies quales ſint computant 118.49 Thracia rigore frugum fertilis 291. 48 Thraciæ triticum quale 319.25 G 320.1
Thracum Bacchi ſacra qualia 279.45 Thraciæ uinum quale 245.27 Thraciæ gemmeæ genera tria 669.41
Reliqua quære parte ſecunda Thracius lapis aqua accẽditur, extin guitur
oleo 588.47 Thraſcia uentus 15.5 Thraſon pictor 60 4.21 Thrauſton lachrymæ genus 226. 26 Thryꝰallis herba quæ 39529 G 464‧15 Thripes uermes quales 286.15 Thucydidis exilium,& laus 116.35 Thurianus piſcis 579.16
Thurinorum collium uuæ quales 244.17 2 247.1 Thurinus ager ubi,& in eo quercus mira Thus minæii unde 221.32(274.7 Thus Lꝰdiæ quale 279.10 Thuris conſideratio 221.24. 48& inde Thuris natura, ac genera ibid. 48& inde Thuris ligno Sabæi coquunt 224.15 Thure non ſupplicabatur Troiano tempore 228. 48 7 1
Thus etiam in Soria prouenit 233. 22 Thuris copia ubi 98. 17& inde Thure dijs ſupplicatur 415.3 Thus terræ quid 438.9 Thus contra cicutam 465,3 Thuſcorum de fulminibus opinio 17. 10 Thuſcis ager nono aratur 329.29 Thuſciæ uuæ peculiares 244.5 Tiberiana pyra quæ 259.6
Tiberius Imper · ꝗd in ſternutamẽtis ̃00.· Toberij conſulatus,& de Cometis carmen
Tyberij principatu ingens in(10. 27 Aſia terræmotus fuit 25.39
Tꝰberius nocte ac die in&ermaniam profi/ ciſcitur 114.4 Tꝰberij tempore chartæ inopia 236. 22 T)ꝰberij Imperatoris nobilis menſa 236. 41 Toberius quid de nobilitate uini ſenſerit 246.29 To berij Claudij tempore inſtitutum ut ieiu/ ni biberent 1 353.18 Toberius Imperator qualis fuerit ibidem 23 Toberius Imper ad merũ pronus ibid, 24
1 NDICGCIS8
—140,33
T) berius quibus piris delcctatus 259.6 Tyberius quid balanum uocabat. 262. 42 Toberius Imperator lauro coronabatur to/ nante cœlo,& quare 266.24 Toberius quibus lignis naumachiarium pon tem reficit 283.37 284.29 Tꝰberius in capillo tondendo ſeruauit inter lunia 284.3 Tyberius Imperator cucumere delectatus 351.24 Tyberlus ſiſere maxime de cctatus 353.30 Tyberij dictum de Aſparagis,& Corruda 358.29. Tyberij arx in Capreis inſulis 41.31 Toberius picturam in templo Auguſti ponit 615.35 Tyoberium Agrippina uxor boleto perimit 412.18— Toberius ingẽti precio picturã emit 620.1 Tyberij marmor 638.20.23
Tberij principatu mirũ uitri temperamentum repertum 651.33 Toberius quid erga Menelai imaginem ege
rit ibidem 41 Tyberij Imperatoris morbus 470.3
Tyberius Imp. quo natus augurio 184. 43 Tyberij Imperatoris parentes ·¶ibidem Tyberius Imperator nocte ut die cernebat
Tibiarum materia 237. 44 280.39 Tibiarum doctrinæ plures 282,1& inde Tibiarum differentiæ plures 282.1 Tibiarum repertores 126.32.37 Tibiarũ animalium ulceribus utile 430. 45 Tybur oppid. ante Romam,& ibi ilices tres
287.36 Tyburtus Tyburis conditor ubi inauguratus 1“ ibidem 37 Tꝰburtus quando,& cuius filius ibidem Tyburti mira Tilia 300.13 Tyburti uua quæ 244.13 Toburtina ficus qualis 260.29
Ticinenſis agri ſabulũ nigrũ utile 291.23 Ticinius P.primus Romam tonſores duxit 127.2 5 Tigranes Rex à Pompeio uictus 115.24 Togrinæ menſe 237.4 Tygris fluuius non inuchit limum ut Nilus 327. 44 Tꝰgris flu. reſtagnatio, ac fertilitas 328.30 Togridis feræ conſid. 134. 4°& inde Tygriũ ferarũ ubi copia 89. 49.134.40 Tygrides à quo primũ adue. Romã 134.37 Tygridum erga natos affectus ibidem 41 Tygridum coitu, canes concipere 143. 2 Tiliæ arboris cõſideratio,& genera plura 272. 26 per totum Tiliæ fructũ nullum animal attingit ibid. 29
——
Tilia quæ loca amet 273.22.23 Tilia quando germinet 275.33 Tilia molliſrima, calidiſtimaq; 285. 11 Tilia apta ſcutis ibidem 19
PLINIANI
rilia mira omni gen. pomor onuſtaz ooug Til. ad milee uſus petitur 337.5 Tiliæ arboris cortex ad quẽ uſum 270,8
Tiliæ medicinæ 440. 16 e inde Tillo quidam qui uitæ reſtitutus poſt morTylon uermis 53741. Timagoras pictor 618. 4 1 Timanthes pictor 619.24. 620,14.12 Timarchides ſculptor 636.22,24 Timarchides pictor 604., 21 Timarchi maxillæ quales 205.,46 Timarchus ſtatuarius 600, 38 Timarete pictrix 619.2 627,13 Timaris regina 669.,18 Timelæa frutex 238.29
Timentium hominum remedia 458.32 G 507.11 G 508. 42. 43 G570.,15 G 577-47 G 658.18 G 505. 43
Timoris ſignum in oculis 203.43
Timomachi pictoris opera 62 6. 5. 627. 4
Timon philoſophus qualis 113.30 Timon pictor 604.21 Timoſthenes ſcriptor quis 101.13 Timotheus ſtatu2arius 635. 46& inde Timotheus pictor 604.,21 Tympana quæ 583.42 Tympani gypſi uſus 632,8 Tympania Margaritæ genus 162,8 Tympanicorum remedia 458.29
Tymphaici gapſi uſus 632. 28. 650. 20 Tondaridum pictura imperfecta 627.,3 Tondaris ad uitam reuocata Tinearu uermiũ conſid. 20r.9&&& 5 ibid. Tineæ intra hominem tricenum peaum lonLitudo 9 201.9 Tineæ quomodo naſcantur ibid. 25 Tineæ ubi ſunt,& ubi nõ 497. 28& inde Tineæ quomodo pellantur 365.34 G 366 48 G 443. 45
Tineæ ueſtem quam nõ attingunt 500.,49
Tinez ueſtes nelædant Tineæ proprie quæ
498.20.257. 8 286.14.
Tineæ remedia 3 68. 167 370. 37.378
38 0 376.32 G. 378. 47 409.7 eꝙ 429. 33 G 430. 3 e 432. 2& 433.7 G 437.8 G 442.33 G 473 32 G 484.20 489. 20 G 491
34 518.10 G 533.40’ Tingendi materia 588.14& inde Tingentes corpora tota ubi 101.47
Tin gentium uota quæ 664.12 Tinnunculi auis conſid. 180. 18 per totum Typhe genus frumenti 321.6.49 Tophis nautæ reperta 127.14 Typhion flos qui 392.1 Typhon quid 16.23.33 To phoni reſiſtentia 668.4 To phon Rex 10.43 Tyrannus quis primus fuerit 126.12 Tyranniana pira 259.·4
Toreſiæ nati monmenium 669.,26
Tyoris
524˙‧21
2 1

Tyria purpura qualis 389. 44 G 617. 19 G 73. 12 8
Tyriamethꝰſtus color 165.7 Toridates Rex quis 585.13 G 118.35 Tyridates magus 539.23 Tyrium uinum 247.22 CTyrius color 164. 32 165. 7& inde Tyronis lib. ad Mecœnatem 361.7 Tyronum toga 147.37 Toyrrheni à Lodis orti 38.17 Tiſſaphernes dux 618.37 Tiſicrates ſtatuarius 683.34
Tißicratis filius Archeſilas pickor 627. 8 Tithymalon herba qualis,& ex ea medicinæ 380.9& inde Tithymali herbæ genera plura 475.·8 Tithymalium herba lactaria ibidem Tithymalum& platyphyllon cognominatur. 480.156 Tithymali medicinæ 4 71.16 et 475.5.8 e inde, 478. 29 479. 24& 480.11.16 482.40 483.700
Tithoes Rex quis 641.16(484.25 Titus gabinus à cane defenſus 142.39 Titi Imperatoris domus 636.33 Titi Fullonij ſenectus 121.43 Titus Septimius curulis ædilis 604.30 Titius prætor 573.28
Tituli ſuperbi nõ quærẽdi libris, prol. 1. 48
Togarum ueſtium differentic 147.37 Toga prætexta à quo 154.36 Tolutim equos in gredi 14 4.43 Tomolos ſtatuarius 600.41 Tomus quid 579˙16 Tonantis Iouis ſimulachrum 703.16 Tonantis louis ædes 603.12.
Toni muſici 9.37 per totum Tonitruorum conſideratio 13. 48& inde
Tonitrua omnia förtuita 14.6 Tonitrua quomodo cauſantur 16.20 Tonitrua quid præſagiant 344.38
Tonitrua arte fieri poſſe 508.35. 641.,35 Tonitrua crebra quid pariaut 348. 48 Tonitrui fulguris pictura 622.24
Tonitrus pecoribus abortum infert 14 7. 5 Tonos quis 615.45 Tonſſillæ in homine quæ 206.30
Tonſillarum morbi remed.3 79.17 et 374 49 G 377.29 G 380.2 4 et 389. 13 C 397.27 G& 406.2 407. 21 G 414.-2 0 415.11 420.14. 429 47 439:3 et 446.2. 45 G 448 26 471.25 G 486.19 N 502.4 e 516.4 G 541.3.4 G 551.49 G 568.39 G 592.13 573.3 4. 606. 27. 48 607.16.631.36 et 656. 40
röſore ʒRovnæ quãdo primu fuerit 127.23 962.39
Topaxij gemiæ conſideratio Topaxius qua ratione repertus ibidem Topaxius miræ ma gnitudinis ibidem 46 Topaxij ubi reperiũtur ibi. 48 et 65 4.45 Topaxij genera plura ibidem
EF1EEm,16 Topazin quid ibidem 44 Topaiit unde dictum 99.38 5662. 42 Topſus quid 209.6 Topiaria herba 392.10 Tordolion ſemen quid 382.38 Tordylis herba qualis 451.27 Toreutice ars 601.3.11 7 620.34 Torminale Sorbi genus 262.4
Torminum morbi remedia 395. 28 369 20& 370.4 4 G 372. 11 et 373.45 C 374.35 G 375. 45 375. 20 G& 378.21 0 379.3 G 381. 44 0 383 29.38 384.15.29. 48 G 399.1. 35 0 400. 47 G 401.33 402.7 & 405.25 410.30 0 416.6,12 Cꝙ 417.4.43 G 418.42. 424.29 & 427:.8 428.36. 429.,33 35 430. 45 431. 44 G 432.38 G 434·31 438.22 ct 440.36.442 38 G 444-35 G4 45.39.447.25 &ꝙ̊ 449.15 451.40. 438. 30 G 468.26 472.362473.33.474 7.22.30 476.3 484.3. 487.
42 488.18.495.10. 3700 496.
12 507.28. 41 ct 510.31.517.38 87 529.2 0 543. 37 7 562.5.563. 33 G 567.22. 49 574.23.32 Tormina iumentorum quõ finiitur 551.36 Torni inſtrumenti repertor 126.6 Torpedo piſcis marinus 6⁷79. 17.565,41 Torpedo piſcis planus 158.40 Torpedinis mira ſolertia 165.23 Torpedinis iecori teneritas nulla prafertur Torpedo quado parit 16 7.31(ibi. 24 Torpedo octogenos fœtus habens reperitur ibidem 41 Torpedo ubi per hyemem latitat 136. 45 Torpedinis piſcis mirũ 577.27. 565. 41 Torpedinis uis ad partus 577.28 Torpedinis medieinæ ibid. 39 378.5 Torpede piſcis uires adimit homini etiam foͤrti 8 765.41 Torporem inducentia 450.6 565.4 2² Torporem tollentia 436.29 479.32
Torquatus cur dictus 581.15 Tortiui muſtum ſecundii Catonem 25 2.14 Torus è ſtramento priſcis 247.29 Toxicon quid 473.43 Toxica unde dicta 271.19
Toxicis quæ ſint cõtraria 363. 49 G436 2 G 437·22 G 529,39
Toxicorum remedia 405.14 534.9
Trabea ueſtis purpurea à Romulo 164.36
Trabeæ ueſtes quæ 147.41 Trabes cœli faces 11.31 Trachꝰ Balſami genus 227. 8 Trachinia roſa qualis 387.10 Tragacanthe frute; 238.34 Tragacantha herba qualis 482.13 Tragclaphi animalis deſcriptio 148. 17 Tragemata palmarum ſpecics 232. 41 Tragion herba 497.16
Tragi ſpongiarum gems 564.6 Tragion frutex ad quid utilis 238.32 Tragos herba qualis 497.14 Tragos piſcis genus 166.3
Tragos ſiliginis genus 321.48 Tragœdis quæ geſtanda ſunt 667. 7 Tragonij herba 497.10 Tragopanes aueʒ 183.10
Tragopogon herba 394. 16 497. 17 Tragorigani herbæ cõſid. medicinæq́; 377
Tragum tritici genus 320. 30(18 Trallibus quod prodigiu ante bellum ciuile
Cæſaris 311.29 Trallis uaſa qualia 628.33
Translatio quibus herbis proſit 361.32 Tranſ.in ſimile, uel melius facienda 296. 18 Translatio plantarum quando,& qualiter facienda ibidem Tranſmarina uina qualia 34 7. 15. 4 3·ibi. Trunſpadana ltalia quibus artoribus arbuſtat 307.25 Trapetes. i.molæ oleariæd quo inuen. 126.
Traſimena dlades 261.6 G 25. 41(10 Traſon pictor 604.2 E Trebellica uina 247. 4 Trebiæ clades Romanorum 261.6 Trebius Niger quis 160.2.
Trebij ædilis in populum Romanum bencficia,& eius ſtatua 315.18
Trebulana uina 247. 4¼
Tremellij M. ꝗ Samnites uicit ſtatua 598. 5
Tremoris remedia 439.15
Tremulis utilia 428 4 458. 28 et 481 17 492. 42 7 507.5
Triarius ůbi ſuperatus 82.4 f Tribuli frugibus inimici 327.4 Tribulus herba 394.28 7 395.11 Tribulus ubi in cibis excipitur- 395. 12 Tribulus dira res ibidem
Tribuli herbæ genera, medic, uſus 405.48 Tribuni ærarij unde dicti 595.35. Tribunitiæ ſeditiones Romæ 267.35 Tribunorum militariũ ſalaria unde 596. 35 Tribunorum decurie 582.44 q inde Tribus ruſticæ, urbanæq́, quæ crant 315.8
Trichiæ piſces 156,19 Trichias bis anno parit 167.28 Trichitis aluminis ſpecies 531.15 Trichomanes herba qualis 496.44 Trichon herbaz 4⁰0².17 Trichrus gemma 669.38 Triclinia ex ar gento 593.28.38 Triclinia teſtudinea ibidem 39
Tricliniorũ pedes ære ornatur 596. 27&
Trichomanes herbæ 409.25(597.†
Tridacna oſtrea 371.7
Trientis ſignum quod 584.18
Trientis ærei mirum 608. 33 G& inde
Triferæ arbores ubt 277, per totum
Trifblium herba inhorreſcit tempeſtate imminente
343.29 Trifolium ſerpentibus inimicum 399.47 1 4 Trifõ

M 1 NDSDICGGEISPIII2 Trifölium in Triaca 385.18 ctile crimini dabant 317.22 Trifblij uſus in coronis 390,34 Triumphalis corona 493.48 Triſdlij genera plura ibidem Triumphalis cœena cum minio 590.31
Triſõlij herbæ medicinæ 399. 45 G 447 12. 22 480. 16
Trißfolina uina 247.5 Tryginon quid 617.9 Trigonon herba,& corona ex co 390.29 Trigletes gemma 670.9 Trimenon triticum 320.9 Triophthalmos gemma 670.7 Triorchis herba quæ 459.18 Triorchis auis qualis ibidem 20 Triorchis accipitrum genus 172.8 Triorches quibus inimicæ 189.40 Tripatinum quid 628.39 Tripes uermes quales 286.15 Tripedanea uua unde dicta 244.25 Tripodes Delphicæ 597.4 Tripolitium uinum 274.22 Triptolemi fabula d Sophocle ſcripta 319. Triptolemi pictura 623.23(32 Triptolemi ſimulachrum 635.16 Tripudia Gallorum qualia 17 4.33 Triremi quis primus uſus eſt 127.3 Triſſago herba 447.14 Triſſaginis herbæ medicinæ 483.4
Triſtitia animi quomodo tollitur 400. 25 & inde,& 437. 35
Triſtitiæ luctus cuique eſſe 414.20 Tritanus,& eius fortitudo 113.35 Trithales herba 467.37 Tritianum braſsicæ genus 358.2. Tritici grana maxima 320.9
Tritich terris ſere omnibus cõmune 321. 4 Tritico nihil fertiliusquoniã hominẽ nutriat
Triticum in Bixantio Afri-(32 2.2
cæ fertiliſcimum ibidem 3 292. 41 Triticum quod fertiliſtimum 322.8 Triticum pinſendi ratio ibidem 17
Triticum ubi ſerendum 328. 1 329.39 Tritici quantũ ſerendi in iugere uno 3 31.6 Triticum quo ſerendum tempore ibid. 24 Triticum quo tempore metendum 339.3 6 Tritico maxime cur concreſcant animalia 340. 12
Tritici optime ſeruatur in ſcrobibus ibi. 17 Triticũ ut quinquaginta duret annis ibi. 20
Tritici firinæ quibus proſint 415.10 Tritici palearum medicinæ ibidem 1Triticum,& ex eo medicina ibidem 9 Tritico genicula quatuor 318.39 Tritici genera plura 319.22 Triticum Italiæ optimum ibidem Triticum ubi excellens ibidem,& inde Triticum unde Romam aduchunt ibid. 36 Tritici uaria pondera ibidem Triticũ paucis diebus matureſcens 320. 2 Tritoner piſces 578. 31& 579.17 C 635·27 G 152.4 Triunx nummus unde dictus 584.19
Triumphbali denas argenti libras in ſupeſle/
Triumphantiu corpora minio illini ibid. 30 Triumphantis habitus qualis 580. 44 G Triumphantes mortea co/(585.45
rona utebantur 265.30.34 Triumphantes qua lauro utebatur ibid. 49 Triumphaturis in templis coronæ dicandæ
conferebantur 267. 43 Triumphantium ſtatuæ quales 592.17 Triumphantium currus 501.33
Triumphantes purpura utebantur 153. 43 Triumphates numina uicta qucebat 68.37 Triumphi deſcriptio ibidem,& inde Trinphus cui extero Romæ cõceſſus ibi. 14 Triumphũ Bacchus inuenit primus 12519 Trixago herbaz 468.,19 Trꝰxalis locuſtæ genus,& ex ea medicinæ 542.32 549.,11 G 550.18 Trixis arbor 256220 Trochilos aquilæ inimicus 189.38 Trochilos auis quid cum crocodilo 137. 11 Trochos piſcis ipſe ſe init 168.2 Trœxenium uinum mirum 251.5 Trogi de uita hõis dicta 215. 30& inde
Trogi error de palma 294.32 Trogo auis 173.39 Trogloditarum animalia qualia 202.13 Trogloditæ prædones 662.40 Troia quando Ilium uocari cœpta 287. 43 Troia quando capta 639.18
Troiæ temporibus nulla pictura 614.31
Troiano bello roſarum coronarum uſus erat 38 7. 6 88 Iö
Troianis temporibus nulus annulorum uſus
580.49 Troiano tempore non erant unguenta, nec
thure ſupplicabatur 228.48 Troiano bello quibus clypeis uſt 614.5 Troiani belli pictura 6526. 45 Tropæi uenti qui 141.13 Trophonij ſimulachrum 602.10
Troſſuli milites cur dicti 583. 2& inde Trulla ingentis precij 65 5.15 6 54.,28
Tuba ænca à quo reperta 126.20 Tubari crepitus& cœlo ſæpe auditus 18.19 Tuber arborum 272. 43& inde Tuberes maloru arborũ genus 258. 20. 24 Tuber quando floreat 276. 6 Tuberes quomodo ſeruntur 295.48 Tuberaſructus terræ qualia 348.31 Tuberum terræ conſideratio ibidem 47 Tuberum genera duo ibidem 36
Tubera quando naſcantur,& ubi ſeruntur, ibidem 4 7& inde
Tubera ubi maxime proueniunt ibidem
Tuber terræ herba quæ 463.34
Tuberũ morbi remed. 413. 48 548.7
Tubero Cælius à rogo reuixit 123.18
Tubero Qu. conſul 134.36
Tuberonis Lucij capite Picus Mdrtius con⸗N 1 ſedt 174.4 Tucia ueſtalis quo anno aquà in eribro tulit
Tuditanus hiſtoricus 236.13(498. 48 Tullus hoſtilius Rex fulmine ictus,& quare
17. 29 499.·8 Tullus hoſtilius Quære hoſtilius Tullus Tullij Cæcilij ſtatua Tullij liberti carmen 553,3 Tullius eques Rom. breuis ſtaturæ ho 113.,5 Tullius Cicero Quære Ciceeoo Tumoris corporis remed. 367. 3 et 309, 19 & 376. 42 G 377.19. 45. 47 G 380,42 382.5 384.31 et 400 19 G 401.41 405.49 407. 19 G 414·25 G 415.28.39 et 417 8 G 419.45 420.9 425.44 eꝙ 426.14 434. 27 0 436. 43 ꝙ 440.12.34 G 445.46 G 451 8& 467.8.13 G 471. 34 G 478. 9 G 4803,33,34 520. 410 527 70 577. 4 G 532. 12 Tumorem maxillarum ſanat 430,43 Tumores articulorũ quid diſcutiat 506,20 Tunicam quæ prima texuit 147.36
Tunica ab anulis ſenatũ diſti guebat 592,32 Turannius Graccula ſcriptor 33.4 Turbo uentus 3 16.29.36 Turbines ubi fiant 12.37 Turbinibus nihil uiolentius 565.10 Turbinis figura qualis 5.14 Turbyoſtum quid 588.20
Turdorũ medic. uſus 543. 26 G 544.20 Turdus colores quando mutat 177.38 Turdus ſermonẽ humanũ proferens 181432 Turdorũ nidificatio, generatioq; 184.15 Turd. auiũ in Germania hyeme copia 176. Turdorũ fimus optimus 293. 41(45 Turdorum auiaria apud ueteres ibidem Turianus imaginũ pictor Ro. petit 628.15 Turpilius Rom. eques,& pictor 514,40
Turres ſalis ubi 97.33 Turres uocales ſeptem ubi 642.36 Turres Coclopes primi inuenere 125.41 Tuſcania ſigna quæ 599.7 Tuſcorum tibiæ quales 282.,3 Tuſculana uiola qualis 388.17 Tuſculana Ciceronis uilla 4⁰4.31 Tuſculana uilla incenſa 644.4
Tuſculani ſuburbani collis, qui Corne dicitur mirum 288.8 Tußsilaginis herbæ med. 480. 42. 472·3 Tuſsim ficiẽ. 428. 22. 432. 40. 44311 Tuſsis remed. 363. 13 G 364.20 365 34 G 366. 24 GC 367.1.47 G 373 7.9. 43 G 375. 25.31 G 375. 44 & 377·20 378.19 G 381.34 G& 382.,3 G 383.11 G 397. 5 ct 398.40 47& 399.1 400.33 401. 21 GC 406.,39 410.16 et 413.30 G 414.22 G 415.32 418. 41.419 12 421.6 423. 43 425.14 733:2,7,40 437,10,14.438 29 G

———————————V— ————
— 8 1
29 G 440.14 443,26 0 444 18.32 445. 41 et 446. 45.448
27.31.36 471. 48& inde per to. ꝙ 472.35 481.36 488.10 493.4 G 495·8 G& 426.32 503
„ 32 515.17 530.24 528.12.
35 G542·22 7573.39.43 G 612 27 630.18.38 Tuſſes ueteres emendantia 365. 27 et 366 8 G 37044 379.7 383. 7 0 398-21 400.9 G 407. 21 et 413 33 G 417.5 G 422.38 G 425. 43 & 430.42 G 433.26. 43 0 438. 40 439.,7. 14. 28 G 445. 4 ◻ 447.18.39 G 452.28 e 458.3 et 471·39& inde plura, 473. 48& 708.25 G 51126.9 G 562.14. ad Tuſeim ſiccam efficaciſima 383. 16 Tußim infantium eruca ſedari 373.1 V F Accarum lac cur optimum 461.39 v Vacinia ſeruorum ueſtes tingebatur 273. 35 Vaciniæ arboris uſus et quo loco gaudet ibi.
Vacinia in aucupijs ſeritur ibidem Vafre dictum 111.19 Valentis K. Iunij fortitudo 113.39
Valeriæ Romanæ quæ cum dentibus nata eſt
hiſtoria 112.24 Valeriæ Publicolæ filiæ ſttua 598.34 Valeriæ aquilarum genus 170.,36
Valeria in familia quidam lactucini cogno/ minati
351.1 Valerianus ſcriptor 4423 Valerianus Cornelius 242.3 Valerius Marcus 265.35
Valerius Fuſcus cur equeſtri ordine motus
Valerius C. conſul 349.123(594. 17 Valerius architectus 643.2
Valerius Publicola primus Romæ conſul, ac
eius domus ibidem 38 Valerius Soranus& eius porna 39. 47 Valerius Maximus conſul 614.49 Valerius L. conſul 12.16 Valerij Coruini ſenectus, cõſulatus ſex ac ho
nores alij 121.28 Valerius Meſſala conſul 127.39 Valetudinis auguria 5044ꝙ18 Valgij C. liber& laus 453.7 Vallares corona 267.31 403. 48 Vappa uinumm 246.31 G. 251.46 Variana clades 120.38 Varianæ uuæ unde 243.24 Vari unde dici 213.29
Varices uiro tantum, mulieri raro 213.22 Varicum remedia 406. 4 407. 21& 429.1 478. 24 G 519 27 Varices ne naſcantur Varorũ remedia 421.41 427.23. 42 & 48318 G 508.16 528.2.540 Varronis M. cum adhuc uiue-(47 ret in bibliotheeg imago 117.,3
545.4
TEARSPpAR;IEnA Varroni M. pyratico bello naualis corona data eſt ibidem 6
Varronem M. arguit plinius 2 35.49 Varro M. corona à Pompeio donatus 267 32 117.65
Varro M. in bellis pyraticis 267. 32 Varro M. quo anno de agricultura ſcripſit Varro prafũctus in pyrati-(315.48
co Pompeij bello 43.31
Varrõis Maliber De uiris illuſtrib. 613.4 1 Varronis ſenectus
530.22 Varronis M. fatyræ prologo 1.93 Vas ingentis precij 654.28 655. 11 Vaſa adulterijs cælantur 883.7
Vaſa imminente tempeſtate ſudare dicuntur Vaſa ubi optima 628. 31(345.,21 Vaſorũ cruſtæ quo deleri poſrint 370.24 Vaſorũ luxuriafrugalitasq́; 593. 7& inde
ꝙ 594 ·12 per totum
Vaſorum terrenorum uſus 628.31
Vaſorum materia 648:19& inde Vatiæ unde dicti 213.29
Vaticani obeliſci à Caio Imperat. 28 4.35 Vaticani ilex uetuſtiſeima 287.35 Vaticanus obeliſcus Romæ 640.15 Vaticinãtes quo ad furores utatur 402. 39 Vaticinantium conſuetudo 512.2 Vaticinij plena oĩa, ſed non conferenda ſunt Vaticinia uera& falſa fieri ibid.(123. 40 Vatum Hetruſcorum aſtus 4⁰09.11 Vatinij unde dicti 213.29 Vectis, id eſt, claudendis hoſtijs inſtrumenti
repertor 125.38 Vectes ex qua materia 287.9 Vehiculum cum quatuor rotis à phrogibus
repertum 126.8 Veientana gemma 669.45 Velare nihil, Græca res eſt 597.28 Velarum frugis genus 418.40
Velorũ nauium conſid. 346. 3 247.33 Vela nauium tingere conſueuerunt 347.33 627. 25 Vela theatrorum qualia 347.37 Velo purpureo M. Antoniꝰ utebatur ibi. 36 Velorum uarij colores ibidem 44 Vela Icarus reperit 127.11 Veliterni ruris mirum de platand 217.31 Velocitatis cauſa
732 Velocitatis exempla 113. 48& inde Velocitatis eximiæ homines ubi 108. 32.38 Venabula à quo reperta 126.19 Venæ corporum quid 210.27& inde Vena ab oculis ptingẽ: ad cerebrũ 204.19 Venafranum oleum optimmm 254.34
Venatores helleboro ſagittas tigit 458,35 Vendere liber pater primus iſtituit 125. 18 Veneficiorũ remedia 400. 41 G 533.45
& 534·1& inde, et ã39.30.546.34 Veneficorum noxæ remedia 396.3
Veneficia tollentin 445.47 G 66 4.22 GX 512. 47 Venenata animalia quos non feriant 373.31
Venenatori alalin nimica 433149 et ude & 441. 15 443.11. 43 444 34 G454:30 et inde 464.3& inde 512.40 5659.25 570.14
Venatorum morſus remed.3 65.36 G 376 19. 20 381.12. 25 383. 28 139.8 G425.22 0 454.33. 2 512 23 561.37—
Venenum cur terra generet 19:36
Venena ſumpta qualiter nõ noceãt 443.11
Venenu quotidie bib.quõ ꝗs poſsit 453.13
Venenu terræ quæ herba dicatur 462. 8
Venena ſibimetipſi hoĩes excogitant 464
Venenũ ceruarii quod 493.31(38
Venenũ quidã in annulis portant 582.17
Venenũ qd'letaliſs. 531. 14& inde 136. 1
Venenũ quibus ꝓ cibo 17⁶6,31(eæ inde
Veneno quædam uiuunt animalia 189.2 per totum& 216.5 8
Venenata animalia fame nõ interent 189. 10
Vencni uni letale, alteri pro cibo eſt 216. 6.—
Venenum ocyſsimum quod 485. 2 Venenum ueneno uincitur ibidem 10,1E Venenum telorum extinguente 413, 22
Venenum ſagittarum quo extrahitur ibidem
Venena interdum prodcſſe 378. 8
Venena non nocent ipſa habentibus 393. 8
Venenatis ſagittis utentes homines 10 9.2 4
Venena expellentia 238.24
Venenis nihil utitur præter homines 314. 5
Venenis tinguntur arma, inficiuntur flumina Ec. ibidem 6& inde
Veneni ſumpti remedia 3 67. 35 et 372. 30 2& 377.29 380. 16 et 383.18.392 39& inde, ꝙ 393.5 0 399.48.405 14 G 493.35.
Venenum interdum contra uenenum 449 33 G 456. 20.
Venenis contraria 363. 49 G. 364.1 4 24 G 381.25 G 333. 18 7 400.39 41 409. 11 410.3. 5 411. 27 414. 22 G 418. 45 G 4224 19 G 427.4 G 429.10 431.18 2 431.48 G 433.12.22.49. 437. 22.38 G 441,12t 443.11.12.46 & 449.30& 456. 19 464. 32 ꝙ̃ 491.20 G 504.48 et 513.12.18 2 530.5 G 533·48& inde,& 56 7. 49 0 559.23.26:48 7 570.5.122 14 G 571.15 616. 19 2 658.1 8
Venena telorum quid extinguat 413.22
Venenorũ etiam uenena reperiri 373.22
Venenorum marinorum remedia 383, 28
Venereu labrũ her. qualis 468.35. 540,8
Venetia quibus arbuſtet agrvos 395, 29 Venia ubi iuſta 32. 39 Venerea pira 259.12 Venicula uia 243,45 Venter ne rugoſus fiat 4⁰9.,39 Ventris conſideratio 208.35
Venter quibus ſimplex ic iuplex lbidem Ventet quibus nullus idem 34 5 Ventris

I N
Ventris obeſt minus ſolertes ibidem 41 Venter ſolidipedum aſper& durus ibid. 45 Venter mulierum ne rugoſus fiat 409.39 Ventris gratia quæ fiant 473 ·20 G inde Ventris morborum omnium remedia ibi. 18 Ventris morbus ne accidat 237.40 Venter plurimum negotij exhibet 473.18 Ventris cauſa pars maior mortaliũ uiuit ibi. Venter peſsimum corporis uas ibidem 20 Ventrem ſiſtentia 38 4·28 G 397.34 ¶G 405.38 G 428. 35 422. 29 Quere Aluum firmantia ſiſtentiaq; Ventris animalia expellentia 370.38. 375 9 380.32.49 406.34 0418 24 G 427.9 432. 2 G 474.27 eꝙ̃ 489.1 491.33 G 507.33 Ventrem ſoluentia 368.33 G 398.1 2 429. 49 Ventrem mollientia 366. 2.21 G 368.25 371.23 et 406.32 et 414.13.429 8& 432.2. 4 438.2.39.489,1 Quære Rluum mollientia Ventrem pur gantia 427.15 Ventris doloris remedia 365.2.3 366. 2 368.25 375·17 G 378. 26. 38 490,11.18 G. 425.37 G 428 25 G 431.9 G440.352442˙33 G 47318 per totã, e& 492. 19. 517,1 Ventidius P. qualis 119.18& Inde Ventilatio quibus diebus ficienda 341. 43 Ventus quid 1 4.11. 20& inde Ventis nihil uiolentius 565.10 Venti quantu ſupra terram aſcendunt õ.45
Venti futuri ſignum 12.22
Ventorum regnum ubi ibidem 46
Venti quomodo generentur 14. 8& inde &x 26 ibidem& inde
Ventorum conſideratio, capitibus 47. 48. 49. 50libri 2
Venti in ſpecubus quibuſdam ſine fine geniti 14. 19 Venti& flatus inter ſe differentia ibid. 24 Ventorum lex ibidem 30& 15. 17 Ventorum obſeruationes plurimæ 14.33 Ventorum genera quot 14-46 per totum Venti quatuor apud ueteres ibidem Ventorum duodecim nomina ibidem 49 Ventorum regiones 15.5 E inde Ventus quiſq; quo flat ibidem 10& inde Venti ꝗ frigiaiſzimi humidiſimiq; ibid. 40 Ventorum qualitates ibidem& inde Venti qui ſaluberrimi noxijc; ibidem 45 Venti omnes uicibus ſuis expirant 16. 2 Venti quibus augẽtur cõprimunturq; ibi. 10
Venti repentini qui ibidem 18 per totum Ventus terræmotus cauſa 24.35 Ventorum miracula 27. 3 G inde Venti ubi letaleʒ ibidem& inde
Venti ſatis& arboribus cõuenientes 290. 2
Venti ſatis nocui& regionibus proprij 310.24 1
Venti quando nocent frumento 326.44
D I1C1§8 P I. I1NIN1I Ventorum ratio obſeruatioq́;ʒ 342.12
Venti qua ex parte ſpirent quomodo noſcitur ibidem per totum Ventorum ſitus, qualitates, effectus, diuturnitasq; 342. 44& inde Venti qui frigidiſcimi 343.17
Venti qui diu permanſuri quomodo noſcuntur ibidem 19 Venti fituri ſigna 344.4& inde per totũ Venti pomis inimici 1z 259.26 Venti qua ratione comprimuntur· 668, 3 Ventorum rationem quis reperit 126.31 Veneris ſoderis conſideratio, natura, motus, ſitus, effectus 4.12& inde Veneris ſydus, primus Pythagoras deprehendit 4.16 Veneris ſodus ſolum inter ſtellas umbras red dit ibidem 18 Venjeris ſyderis uaria nomina ibidem 19 Veneris ſtella quando occidat 33 4.20 Veneris ſtellæ motus, exortus, occultatio 7. 2 Veneris ſtellæ in Zodiaco motus qualis ibidem 29 Veneris ſtella quantu à ſole elongatur 8.12 Veneris ſtelle color qualis 9.8 Veneris deæ ædes ubi nunquam pluit 27.25 Veneris ſimulachrum à qua dedicatum 117 35 635. 35 Veneris Cluacinæ ſign Romæ ubi 265.5 Veneris Mortiæ, uel Murtiæ ara Ro. ibi. 13 Veneris uictricis corona ex myrto ibi. 9.30 Veneris Coæ pictura inexpleta ab Apelle 622.12 627. 4 Venus Gnidia Veneris tutelæ hortos eſſe 350.11 Veneris uictricis templi dedicatio 130.3 Veneris concha 159. 4& inde Venevris ædes ac ſimulacri incendi 602. 22 Veneris genitricis ædes Rom. 615. 20 Venus Anadyomene à quo picta 621.30 Veneris e mari exeuntis pictura 621. 46 Veneris inter gratias,& cupidinem pictura Venus Genitrix in foro Cæſa-(626.37 ris à quo facta 628.10 Venus Palatina M. Craſſus appellatus 633 Venus Aphrodite dicta 63 4.31(41 Veneris fimulacru 635. 21.22 636.6 Veneri myrtus ſacratu 217. 1& 265.3 Venus marmorca Romæ à quo 634.28.30 Veneris excellens ſimulacrum à quo 635,1
505.35
636. 23 Veneris Praxitelicæ ſpecimen 635.11.31 Veneris gemma quæ 664.19 Veneris crinis gemma 659.44 Venere qualiter utendum ac ab eadem abſtinendum 503. 20& inde
Venus in ſomno quo compeſcitur 368. 10 -& 274.23 380.35 G 611. 22.
Veneris diuerticula in quibus 186. 26 Venerem conciliantia 400. 26 Venerem reſragantia 357.4
Venere fatigato quibus ſucurritur 4111⁷
Venerem prægnantes arcent 187.26 Veneris quãdo homines auidiores 185.27
Venerem coercentia 4 40. 49& inde,&
441.15 G 442·9 G 457.10.47)
45& mde, 490. 27 G 509.22. 26 e 551.20.26& inde,& 568.23, Venerem ſtimulantia 36 4.37& 365. 10 19 366.19.27 G 367. 107371 13.26.32 0, 372. 40 G 373.1.378. 46 381. 40 398. 42 G 400. 410 409. 16 410. 21 411. 17.18.20. 38 G inde, 418. 48. er 438.2 0 443.33 G 4 48.12.447 48 G 478.2. 5.15. 21& inde, 490. 27 G 505. 170 507. 15 G 508.8 509.16 523.17 G 531., 25 551.22& inde,&ꝙ 568,24 0 570.5
Veneris pecten herba qualis 45 1⁷ Veneris labra 5⁰4.8 Ver qui flos primum nunciat 391.35
Veris certiſsimũ indici 275.21. 332.10 Veris flores qui 391.49 Vere quis uentus flat 15.19 Veratrũ helleborus herba 457. 40. 465 12. 31& ſecundum quoſdam 176.31 Verhaſci herbæ conſid. 464.10. 466.,4 Verbaſcum herba qualis 463. 7. 4 71.26 Verbaſci herbæ medicinæ 4 71. 48 et 472 15 473.25 G477.37 et 480.33 e7 481.1 G 482.1. 30 2 483.2
Verbena herba ſagmina funt 403. 43 Verbenarius quis uocabatur 4⁰³347
Verbenacæ herbæ medic. 4 71.37 474 5 476.25 G 477-10 et 478.29 33 G 479 7.37 482.2.18.39 G 482.28.47 484.5
Verbenacæ herbæ deſcriptio 462.45 Verbenacæ herbæ honor ibid. 403. 43 Verbenacæ herbæ uſus ibidem 464. 10
Verendorum remedia 631.20 G◻ 648.4
Ver giliæ ſtellæ quæ 13739 Vergiliarum ortus olei caritatem prænunciat 337,33 Vergiliæ ad fructus pertinat 338.12
Vergiliarum exortu æſtas incipit, occaſis hyems ibidem 13 Vergiliarum ſemeſtre ſpacium ibidem Vergiliarum occaſu 340.49 194.35 Vergiliari quarm arborũ ſodus ſit 276 10 Vergiliarũ pluuia quibus noccat 290 ·8 Vergiliarũ occaſus quando 332.25& 33 14 340.32 015.34 Verg.cexortus quãdo 335.13.28 G15.25 Vermes futura prædicentes 345˙29 Vermes ne ſemina inftſtent 327.25 Vermes qui meſeis tꝑe noctu luceãt 335.35 Vermes quos fructus& arbores infeſtent 277.24 b Vermes olerum quomodo necentur 361¼₰3½ Vermes quam materiam non attingant 272 31 G 285.28& inde Vermicu— 2 1 8
——y———— 2
84
EE1..]];

Vermiculorum remedia Vermes ne aliqua infeſtent 366. 5 Vermes qua ratione gigni poſſunt 372. 25 Vermes corpori innaſcentes quo necentur ibidem 45 Vermes uentris quo pelluntur Vermium terrenorũ in medicinis uſis 545. 11.,25.31 G,546.44 G 550.41& 549˙21 Vermium mira magnitudo 155.39 Vermium genera multa eorumq; in medici/ nis uſios 549. 46& inde Vermium innatorum remedia 576. 48 Vermes in ligno et ex ligno naſcẽtes 201. 7 Vermes nocte lucentes lampyrides dicti ſunt 199.,35 335.41& inde Vermium genus omne oculis caret 203.31 Verminationis iumentorũ remediũ 551.37 Vermiculatio quas arbores inſeſtet 309. 20 310.16 Verna frumenta quæ& unde 318.14 Verna opera quæ ſint 335.1 Vernationis anguii in medic. uſus 5 40,13 Vernatio, id eſt ſerpentis coriii ad quid 668 40. 42
Verni florcs qui 391.49 Veronenſes uuæ nobiles 242. 26.246. 42 Veronenſis agri arbor 258.25 Verres cur proſcriptus 596.12
Verri cupidinis ſimulachrũ obiectum à cice
rone 635.12
Verris feræ in medicinis uſus 518.37& 519 40 520. 40
Verrius ſcriptor de ſacris 590.28
Verrucæ corporum quo tollantur 372. 40
C395.8 400. 20 409.3. 16 46 413.13. 419.49 430.22 &ꝙ 431.9 g 440.5 G 447.,34 G 458.4 483.5. 3 ct 491.4 502 25 G 519.32 545.33 559.·10 2 577.5 588. 3
Vernaculũ remedii ſuperſtitioſum 417,48
Verſipelles cur dicti 136.13 Verſus heroicus a quo repertus 126.38 Vertiginem quæ faciant 327.,15
Vertigines capitis remedia 3275. 10 et inde & 376. 8 G 378. 42 379. 8 ex 402,12 G 421. 42 G 424. 29 425. 11 435. 43 458. 27 x
463. 48 465. 33 492. 43 ë
496.12 G567. 45 6547.39 Veruactum quid& unde 329.6 Vera indagare dignitates piget 65.37 Veſcos corpore quoſdam eſſe 113735 Veſicæ animalium conſideratio 209.26 Veſicam exulcerantia 371.265
Veſicam lædentia 371.26. 37 eꝙ417.47 420. 38 422. 40 428.40
Veſicæ morbi remedia 2 43.,31 363,46
364.10 367.49 ct 368.31.35 -C375. 33 G 380. 32 381. 47 384.15,3⁷0 G397. 14 et 398.,39 G.
375.31
229
PER RS pKRr M4A 40°. 19 G 401. 21 402. 20 440.35 G 411.14.24 416. 39 G& 421. 6 422.18 427. 31& 428.25134 G 430.370 432.40. 42 433.36 G 434.26 435. 44& 438.30 449. 12 G 451. 40‧47 G 456. 40& 468. 24 G& 475.28.30.,35. 48 477.22. 5.9 2 481.370 483.34 G 492.22 et 494.39 495.42.44. 503. 44 & 509.·48 G 518.17 528.14& 567. 22 G 521. 11 0 5646. 45& 64 7. 6
Veſica ſi intumuerit 366.35 Veſicam quid inanit 399. 210C 5749 Veſicæ ſcabiem ſanantia 405. 44
Veſicæ calculos expellentia 38 4.32.36 G 477-5& 544.17 657.32
Veſicaria herba quæ qualisaa; 402.19 Veſparum conſqderatio naturaq; 197.;
Veſpæ quæ ichneumones dicuntur ibidem s ꝙ 189. 39 Veſpæ luto in ſublimi nidificant 197.13 Veſparu& crabroni ſexangulæ cellæ ibi. 4 Veſpæ plenilunio maxime creſcunt ibidem s Veſbæ& crabrones non habent reges aut examina 1 ibidem 20 Veſpæ& aranei diſcident 189.39 Veſpæ nõ ſeriũt ſcorpiõe percuſſos 500. 47
Veſpas equorum corpore gigni 196. 48 Veſpæ ne uuas tangant 260.17 Veſparum morſus remedia 373.28
Veſparum ictus remedia 36 4.43 G 281 23 0 399.34
Veſpaſianus primus coronas ex cinamomo dicat 225.19
Veſbaſiani Imperatores plure⸗ 226. 48
& 6. 26 Veſpaſianus Imperator quid erga Romanã rempublieam 36.13. Veſbaſꝛanus imp. cõtra Garamantes 68. 26
Veſpaſianus Imperatorquando 40.2 Veſpaſiani inſtitutio 584.3 Veſpaſianus ædem honoris& uirtutis reſti/
tuit 624.36
Veſpaſianis conſulibus ſolis e lunæ defectus
in diebus duodecim contigerunt 6. 25 Veſpaſiani cenſus cenſuraq; 122.10 Voſpaſiani laus prologo per totum,& pa
gina 2.41 Veſpaſiani magiſtratus prologo 1.,11 Veſper ſodus quod 4.19
Veſpertilio ſolus inter nolucres dentes habet 205.30 n Veſpertilio mammas habet
211,31 Veſpertilio uolucris qualis 186.8 Veſpertilio ſola auium lacte nutrit ibidem
Veſcpertilio uolitans infantes ſecum deportat ibidem 9
Veſpertilionis in medicinis üſus 532.1 G inde,&ꝙ 543. 29 et 544:3 0 550.30 Veſtaläim tirginum capillus quo qiſirebaVeſtibus quæ herba gratiſcima
tur Veſtales quem deum colunt Veſtales uirgines ſeruos fugitiuos ne urbem exeant retinent precationibus 499. 4
à8743 1 501.33
Veſtæ deæ ædes incenſa Rome 119.4 4 Veſtæ ſimulachrum 635.24 Veſtes quibus uertãtur in lapidcs 6⸗4 5.4 E
Veſtium tingendarum ratio 64 6.49 Veſtes ne pediculi intrent 481.7 Veſtium genera plura 147. 36& inde
Veſtibus intexere aurũ ubi repertã ibid. 43 Veſtes ingentis precij ibidem 46&y inde Veſtes pictæ quando ibidem 42 Veſtem tineæ quam non attingunt 500. 49 Veſtes quõ ſeruẽtur à tineis 218.3. 489.1 9 Veſtes herbis infiii 403. 3 per totum Veſtium maculæa quo tolluntur 368.,28 389.34 Veſtium luxuria flores imitantium ibid. 42 Veſtium æmnlatio cum floribuis ibidem Veſtes ne à tineis lædantur 378.47 G401.29 489419. Veſtes orientis ex qua materia 445. 12 Veſtes quõ odorẽ capiit 3 98.23.401.29
Veſtium tingendarum ratio 632. 22 G
627*25 G163. 36 Veſtium luxus notatur 161,31& inde Veſtilia Romana 109.33
Veterinorũ ætas dentib. indicatur 205. 49 Veterni morbi quo ſommus perpetuus induci tur remedia 364. 23, 520,20 Veterũ parſimonia 314. 26.39. 633.2 4% & 248. 42 per totũ, et 350.38&o inde Veteres grati medicinæ inuẽtorib. 45 2,4 4 Veterum ſtudia circa reruũ naturas 4 53337 Veteres ſtudioſiſgimi naturaliñ rerũ 14.33 Veterum inuenta negliguntur ibidem 39 Veterũ diligentia 241. 15 33 8.2 7& 45236& inde, 484.35.503.27 G& 632. 22 et 658.110014.33 bento. Vetuſtatem quæ arbores nõ ſentiit 285.28 Vetuſtis nouitatẽ daro res ardua prol. 1. 54 Via ſacra Romæ 347-40 Viatori quid proſit 265.2 Viatores quales apud Romanos& unde dicti 315,35& inde Viatorum laſsitudini utile 378.36 Vibius Criſpus conſul 346.4 Vibius Auitus 660. 14½ Vibones flores qui 454.45
Viciæ leguminis conſid, natura, uſus,&c325.40 per totum
Viciæ ſationis triatempora ibidem 4 tb
Vicia ſiccitatem maxime amat ibidem 44
Vicia ubi ſerenda
328.2 Vicia quomodo ſerenda 329,29 Vicia quando ſerenda 331.26 e& 333.35 Vicia quando metenda 336. 15
Vicinorum amor quærendus nobis 31 7. 4 E
Victimæ quæ animalia aptiſtima 146,22
& inde,& 46 ibidem.“ vVictime ſacriſicij coronabaniur 267. 4r NVilloriatuui

I N vidoriatus nummus qualis,& à quo percuſ ſus primum 584.26 Victoriatus nummus 385. 21 G 430.3
& 435.45 G 436-42
Victoriam quo adipiſcimur 530. 26.31 Victoriæ ſummum ſignum 4⁰4.9 Viſtoriæ pictura 626. 35 Victoriæ nota cum creta 632.30 Victorum ab alijs mos 404.10 Videri qua arte qꝑuis neqqueat 668. 10& 508. 43& inde Viennenſis uitis picata 242.30. 245.47 Vigilare ficiens 383.40
Vigiliæ quibus tollantur 359.19.379.29 Vigiliæ exercituum à quo inuentæ 126.25 Vigiliæ inter mala corporis uniuerſi& ea/
rum remedia 479.24 Viliternina uina 246.35 Villarum poſitio qualis eſſe debet 316. 36 Villaticæ aues quo tutæ fiant 422.11 Vinaciola uua ubi 344.14 Vinaliafeſta cur& quando celebrentur 338
38. 48 1G Vincæ peruincæ herbæ medicinæ 401.40
Vincæperuincæ flos qualis 392.9 Vincere ſcipſum laus ſumma 621.28 Vincendo uicti Romani 435.38
Vinculis& ligaturis apta 282. 10 per totũ Vincula uitium ex qua materii 308.16 vindemiatoris ſigni emerſis 334.28 Vindemiator ſydus quãdo oritur 340.34 vindemiæ conſideratio ibidem,& 341.6 vindemiarum tempus& mnitiũ ibid. 9. 27
Vindemiarum leges ibidem 10 Vindemiarum inſtrumenta ibidem 15 Vindemiæ preſſura qualis ibidem
Vindemiarum tempore quæ agenda ruſticis
bidem 23 vindemiarum abundantia maxima ibid. 29 & inde t Vindemiæa quot diebus durent ibidem 28 vinearum ſitus& quas in oras ſbectare de/ bent 290. 42 Vincis quæ terra utiliſsima 292.22 Vineæ qualiter diſponendæ& plantandæ ſint 5 296.14 Vinearum excolendarum culturæ diſciplineq; 29 7. 11 per totum Vineæ ex quibus, quomodo& quando plan tari debent ibidem per totum Vinearum genera& differentiæ quinq; 304.11 Vinearum ingens fertilitas 245. 8& inde Vinearum culturæ& cultores nobiles 24 4 40 per totum Vineæ tribus modis ſeruntur 304. 21& 23 ber totum ibidem 1 Vinearum plantandarum ratio plena 304 32 per totum. Vineæ quibus modis palis, uel alijs pedamen tis aftlguntur ibidem per totum Vincarum putationis conſideratio 305,44
8
DPICI18 PLINIANI
27 305.29 vino proprium ibilem 18 Vinearum ſitus conſideratio 306.9& inde Vinum natura non congelaſcit ibidem 24 Vineæ quando confõdi debeunt ibidem 16 Vinum ubi congelaſcit Cbiasens Vinearum pampinatio quando fieri debeat, Vinum ad ſrigus ſtupet tbid. 25
ibidem 26 Vineæ plantatio quando 334.22² Vinariæ cellæ quales eſſe debent 249.17 Vinorum nobilium conſideratio 246.9
per totum, 247. 16 per totum Vina tranſmarina 24 7. 16& 43 ibidem Vina tranſmarina quo ueteraſcant ibid. 43 Vinũ quis primus cũ melle miſcuit 245.29
Vinum aquæ miſcendum ibid. 32 Vini bonitas quo anno ibidem 35& inde Vinum ducentorum annorum ibidem 38
Vinum intus accendit, foris inſuſum refrigerat 8 246.2
Vinum ſanguinem eſſe terræ ibidem
Vinum temperate ſumptum utile, intempera te pernicioſum ibid. 7
Vina generoſa ibid.ꝰ per totum,&ꝙ 249 31 per totum
Vina herbis& alijs inficiunt 246. 47
Vini bonitas ex patria uel terra non uua 247.7
Vinorum dulciu genera quatuordecim 45 7 ber totum
Vinum dulce quale ibidem
vini colores quatuor ibidem
Vina ſecundaria quæ& quomodo 2 48. 24
Vina operaria quæ ibid. 25
Vinorum genera octuaginta eſſe ibidem 31 — 253. 48 Se.
Vinum rogo ne reſpergito 243.37
Vinum ſacrificijs aptum& non aptum ibid. 38 G 251. 15 Vinunm quundo in Italia 248.40 Vini uſus apud antiquos ibid. 42 per totum Vini abſtinentia vinum aromatici quidam diligunt 249. 6 Vina factitia quæ ibid. 37 per totum Vinum ex multiplici materia fieriI ibidem per totum
vinã quibus hortenſih herbis fiat 250.12
Vinum ex ſruticibus multis modis ibid. 36
Vina cur à natura genita ibid. 47 Vini prodigioſa genera 251.3 Vinum fœcundum fœminis, uiris faciens rabiem ibidem Vinum abortum ficiens ibid. 5
Vinum miræ nature ibid. 3 per totum Vina quando in apothecis mutant 251.11 Vina nauigatione meliorafiunt ibid. 12 Vina quomodo condiantur 251.20& inde 252. 22 Vina Afri calce condiit 251.22 G649. 7 Vinum ne inebriet 251.42 vinorum medicamina uaria ibidem 48 87 252.19 1 Vinorum uaſa quo condiantur 252.3 Vina quo aceſcant ibid. 6& inde Vina in quæ uaſa transferri debent ibid, 10
ibidem
Vinorum loca& cellæ aptæ ibid. 22 p toti
Vini uaſa qualia eſſe debent ibid.30 Vinorum ſeruandorum ratio ibid. 22 Vini flos qualis optimus ibid.ʒ6
Vinum intus gratiſrimus liquor 253, 46 Vinorum uel uinis ſimilium genera centum nonagintaquinq; ſpecies autem penè quplici numeoo ibid. 48 Vino quomodo odor acquiratur 259, 46 Vini ſapores miræ naturæ 26 3,44 Vinorum odor qualis 264.13 Vinum an ſit aquæ admiatum experimètum 280. 38 Vinanobilia in arbuſtis 307.19 Vino pfunditur ſemina ne ægrotẽt 32 7,⁸ Vini copia exiſtente maxima quid agendum 341.29& inde G Vini genera& ex eis medicinæ 422.21 Vit un Albanum quale ibid. 4 0& inde Vinã uires alit, ſan guinẽ, ac colorè ibi. 4 Vini effectus plures ibid.& inde Vinum modice ſumendum 423.1 Vino ſapientiam obumbrari ibid. 22 Vino quis primus aquam miſcuit 126.,9 Vinu ſebricitantibus nõ dandi eſſe 424.2 Vinum quando merum uel aqua mixtum hibendum 42²3.23 Vina plura miſceri inutile ibid.7 Vino nocentia ibidem& inde
Vinum rubra nigrumq́; cõſtringit ibi. 44
Vinum pice conditu quibus proſit ibid. 45
Vinũ in quibus morbis non dandum 4242
Vinorum factitiorum medicine ibidem
Vini facis natura& medicinæ exea 425 24& inde
Vinum nunquam inebrians 434:.30 Vini potus uires recreat 217. 4 Vinum quibus melius fiat 378.5 Vina cur muſtis odoratiora 389.1 Vinum palmarum arborum 99.1 Vinum prohibitum feminis 248. 42 Vinum picatum quod 424.1 Vino gratiam tribuens 456.2 Vini fæce qui colores fiant 619.7
Vini abſtinentiæ exempli 504. 41.505.9 Vini uſum tollentia. Vinum fontes emittentes 153. 49& inde Vini potoris cuinſdam exemplum 184. 40
Vinum præcipue ſerpentes appetunt 189.8 Vini ſaporem habentia 553148& inde
.441. 8. 10 Vinum ex quibus prater nuà fiat 447,2 e 460. 44 G 463.,36 3 Violarum conſideratio, natura, genera, me/dicinæ 388. 14 per totum 8 Violarum conſideratio, nomina, naſcendi tempus 391.35 Violæ
553.47 2 578.3
—————

————————r
———
Violæ ſponte naſcentes quales
388.15 Violæ lutræ deſcriptio ibidem 17 Viola alba ueris nuncia 391.35 Viola ubi hyeme prouenit ibidem Viola alba maxime durat 391.43
Fiolæ albæ uita longiſs. eſt trimatu 392,11
Violis apes delectari ibidem 20 Violarum medicinæ 398.8 Violenta plura 565.10
Viperæ ſerpẽtis coſid. 4A 2. 11& inde 205
Viperinis carnib.· ueſcentes 108,.25(29 Viperæ duplex uulua 289.33 Vipere in cibis uſus 535.27
Viperæ partus atq; cõceptus qualis 186.12
Vipera à filijs interimitur ibid.17
Viperæ uenenum quale 205.29
Viperæ in medicinis uſis 531.2& inde, 534.29 G 535.24 541.42.542² 25 G&. 545.15 G 551.4
Viperari morſus remed.409. 32. 433‧38
Vipiones aues 183.8 Vipſanus conſul 23.1 114.2 Vires prodigioſæ 113.35& inde Vires ſuas quiſq; penſare debet 135.1
Vires recreãtia 4⁰4.12 4 28. 23. 430
33.38 et 479.·20.495⸗48et 595.13 Virgæ ſanguineæ natura 442².14
Virgæ magiſtratuũ Romanorum ex betulla
arbore 273.,27 Virgiliana uirtus prologo 1e Virgilius carmina ſua teſtamento cremanda wandauit 115,2 Virgilius quid de equi forma 14 4.21 Virgilij manu ſcriptus liber Plinij tempore
extabat 135.45 Vix gilius hortorum dotes fugit 241.34 Virgilius quamdiu ante Plinium 242.32 Virgilius quæ in Georgicis attingit prolo/
20 241.34& inde
Virgilius de uuis quid 244.20 Virgilius de pice 252.8 Vir gilius de inſitione 259.15 Virgilij erga ſemina præcepta 327. 21 Virgilius de ſandice 616.45 Virgilius de reparandis apibus 196. 48 Virgilij incantationes 499.31 Virginea aqua Romæ 644.38 Virginitas quo deprehenditurx 645.43 Vir ginum mammaæ ne creſcant 491.23 Virgo aqua Romæ 556.,11
Virideris quomodo Latine dicatur Quære, Aecris Eruginis,& Scoleciæ
Viridis color 617. 36 Viriæ Celticæ quæ 583.44 Viriles Celtibericæ 1 ibidem Virilium remedia. Quære Genitalium
Vireo auis quando apparet 339.12
Virorum coitus quando remiſſus 411 40
Viri qua ratione gigni poſſunt. Quære Ma res qua ratione
Virtus cuiuſq; plurimum refert in quæ tempora inciderit 116,10
16““ Virtutis honor ibid. 15 per tot& 116.30
Virtutis præmium honos 268.11 Virtutis deæ ædes à quo dicza 6524.36 Virtutis pictura 8S
Viſceri morbi remedia 4 41.39. 472.39 65 2. 16 Viſci arborum conſideratio 288.21 Viſcus neq; igne, neq; aqua corripitur 239 Viſcus in quibus tantum naſcaturur⸗(i
boribus 288. 22& inde Viſcus quomodo naſcatur ibidem 7 Viſci mas fœæminaq́; ibidem 31
Viſci acini quomodo colliguntur ibidem 32 Viſcus quomodo præparetur ibid. 36 Viſcus ſacrum apud Druidas ibidem 37 Viſcus non prodeſt arbori cui ineſt 311.5 Viſcus ex chamæleone herba 407.34 Viſci floris medicinæ 471.16 Viſcus& ex eo medicinæ 436.18 Viſcum ad religionem pertinere ibidem 25 Viſcum quod optimum ibidem 20 Viſci ſumpti remedia 36 4.27.513.3.19 et 42518. 438. 41ct 489.10.758.5 Viſula uua 243.32 Viſum animali reſtituentiu 461. 14 536. 14 G 138.5 Viſus acutiſcimi exempla Viſus fœniculo reficitur 384.18 Viſcus claritas quo inducitur 96,10 Viſus liquibus poſt longum tempus reſtitutuis 204.18 Viſus quibuſda ſtatim naſcentib. negatus ibi. Vitæ longiſimæ exempla 121.8.46 Vitæ breuitate nil melius 122. 37& inde Vita animalis in uigilia prologo 72 Vitæ hominum pericula 449. 6. 32& 105.34 110.2 122. 26 Vita carens doloribus pœna eſt 497. 49 Vita deſtit quãdo uoluptas uiuere cæpitz 41 Vitæ breuis ſigna 215& inde(32 Vitæ longæ ſigna ibidem 17& inde Vita quorum longa eſt 108.35& 60., 16 170.25 G 297. 43 Vitæ breuis exemplum 102.28 535131 Vita in quibus animalibus ſine cibo 40.24 Vitæ redimendæ exemplum 139.8 Vitelliani capitolium incenderunt 599.27 Vitellius L. prætor quid attulit in Albanum rus 261.42 0 262.33 Vitellius L. Soriæ legatus quando 61. 42 262.33
114.7
Vitellij luxus in cœna 628. 45 Vitellij contra Piſonem oratio 207.32 Vitex ex coq́; medicina 441.3 Vitiles naues 126.49
Vitilitigator unde dictus prologo 1.123
Vitiliginis corporum remedia 3 74.136 376.26 G 398. Set 418.31 494 29 G 496. 42 G 630. 19 0 549. 27 763. 27
Vitis quæ fertilior& quæ tardior 277,22
Vite kackaſälmine dig itbare nens 251,16
Vitium inimica quæ 270.11 Vitium ſarmentorum medicinæ 420.45 Vitium clauiculæ ad quid proſunt ibid. 8 Vitis lachryma qualis& ex ea medicinæ. prologo 419.47 Vitis& braſsica inimicæ 435.19 Vitis frondibus ſuccisq́; quæ medicinæ fiant 419. 44& inde Vitibus populus arbor gratiſrima 282.10
Vitis ad ligandum apta ibidem 23 Vitis ſola parturit 275. 48 Vitis germinatio quando 279.9 Vitis florendi tempus ibidem I1. Vites triferæ inſanæ dictæ 277. 112 Vitis frondes latiſsimæ 274.46
Vitium conſid. 241. 41 inde per totum Vitium principatus in Italia ibhid.3 Vites inter arbores numerari ibidem 4t Vitis lignum longo durat tempore ibidem 42 45 Vitium magnitudo ibidem 4 8 e inde Vitis centurionum Rom. inſixgne 242.6 Vitium genera plura ibid. 37& 244.4 Vitium locus qualis eſſe debet 243.18 Vites quarũ folia priuſquã decidant ſanguineo colore mutãtur peſsimæ ſunt 24 4. 9 Vitis arbore uel paliz non indigens ibid. 2 ³½
Vitibus aptus locums ibidem 4 Vitis ſlueſtris uſus uarius 285.16 Vitibus breuis uita 288.3
Vitibus quãdo nocet pluuia 290. 9. 310.10
Vitium conceptus quando lbidem Vitibus quæ terra utiliſsima 291.20.38 Vitis umbra qualis 299.34 per totum Vitis tribus modis inſeritur ibid. 35
Vitis humor maxime infeſtat nites ibid. 433
Vitiũ gemma,oculus, germen, ec. 303.17
Vitis ut diuerſas ferat vuas ihidem 48
Vitium plantandarum conſid. plena ibid. 10
Vitium omni culturæ præcepta ſecundum Catonem 306. 48
Vitium culturas quis prinii reperit 126.9
Vitibus quæ arbores aptæ 107.21 Vites aquilonem ſpectare debent 308. 4 Vites quibus uinculis ligandæe ibid. 16
Vites totas in terrũ ſupplantãdi mos ibi. 30 Vitibus adminicula addenda ibid. 47 Vitium morbus multiplex 309.45 Vitium uermis qui araneus dicitur 310.15 Vitis quæ odiat 311. 7& inde Vitis bifera 330.14 Vitis albæ nomina& ex ea medic. 421.32 Vitis nigræ nomina& ex ea medic. 422.5 Vitia ex remedijs interdum fuunt 312.,36 Vitra quæ flumina frunt 737.14 Vitri cõſideratio origo facicndiq; vatio ↄ5t I0 per totum Vitri liquor à magnete trahitur ibidem 20 Vitrum qua ratione coquitur ibi d. 23 Vitri factio atq; cælatura ibid. 26 ey inde Vitri temperamentum ut flexibile&ſſet quan co inuentum lbidem 33 Vitrei

1 N B
vitrei uaſis mirum pretium ibidem 36 Vitri colorum uarietas ibid.45& inde Vitri fragmenta quo glutinantur 529.5 Vituli marini conſideratio 139.17
per totum,& 153.7 Vituli marini magnitudo 566.7 Vituli marini medicinæ 577.14
Vituli marini non feriuntur filmine 18.15 Vituli in medicinis uſus 518. 43 519.13 30& inde, ̃ 520. 32& inde Vitulus marinus miteſcit interdum 182. 25 Vituli marini deſcriptio 15 ·:15 per totum Vitulus marinus cur dickus ibidem 18 Vituli marini pilis ueſtiuntur ibidem 10. 15 Vituli marini partus ibidem 15 Vitulus educat mammis fœtum ibid.17 Vitulis in ſomno mugitus ibidem 18 vituli uoce& uiſu populũ ſalutant ibid. 19 Vituli nomine uocati reſpondent ibid. 20 Vituli marini ſomnus grauißimus ibidem Vituli marini pinnis uice pedum ſerpunt, ibidem 21
Vitulis ſoporiftrã eſſe pinnã dextrã ibid. 23 Vitulis marinis lingua qualis 206.13 Vitulis marinis fel ad multa utile 308.16 Vituli marini oculi quales 204.27 Viuaria à quo inuenta primum 158.5.11
Viuaria piſcium ibidem per totum Viuariorum beſtiarum cõſideratio 148. 18 per totum
Viuerra animal infeſta cuniculis 150.4 Viuimus aliena interdum fiducia 404. 47 vlcerum corporum conſideratio plena 482 o per totum. Vlceribus tibiarum utile 430. 45 Vlcerum corporũ remedia 265,22 G 352 35 G 364.30 G 355·43 G366.24 367.21.24 G 368. 1. 23 0 359 43 370.45 375,35 ct 380.24 450 384.1 395. 49& inde,& 397.47 G 399.38 401.17.405 17 407.25 408.6. 35 G 409. 35 410.9. 13. 24 G 412. 49 22 413.23.49 G 4147 et 415.25.33 35 415.15.35.38 G 417·14·21 42²2.44 418.10.22.28.35. 420. 8 15.23 G 421.20.37 424.35 G 40⁰5.32.48 G 426.27. 36& 427 26.32.48 428.14·32 et 429.41 47 430.19.26 G 431.20. 432 47 433. 47 G 43424.37. 39 e 436.13.27& 437.6. 41 ct 439 5.6.22 442.18. 40 ct 443.2.27 30 444.4-39 G 445.23.446 8.14.30. 47 447.21.29 et 448 35 G 449.7·21 G 452 ·4 G 473 48 G474 ·7& 482. 9& inde,& 487.12 489. 34 G 490.17 493-41 495.5 4965.49.502 5-42 G 504.11.33 G 506.30. 507 23 G 711.16.25 516.5 ct 518.30 & 521,29.28.33 G523:9 et 527.35
1 C⸗I18S
E& 528.4.34 et 548.38.40.45. 48 &ꝙ 564·19 G 597.25 et 573.12. 23 5744-13.20 G 588.2 G 590. 22. &ꝙ 595.20.21 605.8 606.48 & 607. 19.36 G 608,11 e G610. 15 e 611.39. 41 G 616,11 631.30 ꝙ 646.2.33 G 547.38 G 548. 2. 4 G 650. 14 1
Vlex quid 587.14 Vlißis palladiũ ſurripictis efigies 594·37 Vliſis pictura 720. 8.27 Vliſgis pileus 623.33 Vliſſes ſimulata inſania bouem cum aſina iun xit 625.27 Vliſſes incantator 499.38
Vloſſes e qua fimilia propagatus 111.43
Vlmaria qualiter diſponendaſint 296.7
Vlmi arboris cõſideratio et genera quatuor 273.11 per kotum
Vlmus gummi ferens 23 4·27.28 Vlmi ſemẽ ſamara dicitur 273.15.276.31 Vlmi fölia qualia 7 Vlmus cito germinat ibidem 33 Vlmi portentum 278. 42 Vlmus rigorem ſeruat,& eius uſus 285.23 Vlmus quando ſerenda 296.3& inde Vlmus uitibus aptiſsima 307.21
Vlmorum infirmarum remedium 312. 19 Vlmi arboris natura et medic. ex eaa 4 0.7
Vlophonon herba quæ 4⁰7. 47 Vlpicum allij genus 155.26.29 Vlalæ auis in medicinis uſus 535.35
Vmbras ſpacio cõſumi ſigno oſtẽditur 5.16 Vmbra ſatis aut nutrix aut nouerca 297 Vmbrarum figuræ tres 5.34(27 Vmbræ leues quarũ ſint arborum 297.25 Vmbræ arborum quarundam noxiæ ibi. 27 Vmbræ gnomonis ratio 23. 18 per totum Vmbræ ubi nullæ die medio ibidem 24 Vmbræ quando& ubi nullæ 99. 4 8, et inde 108.26 Vmbræ ubi bis anno 23. 41 Vmbræ ubi ad Septentrionem hyeme æſtateq; in Auſtrum 89.· z8& inde,& 91. 23& 99. 47& inde Vmbra hyænæ canes obmuteſcunt 138.49
Vmbraæ metiendæ ratio 6 41.1 Vmbre inferorũ quibus cuocantur 6 70.33 Vmbriæ uua qualis 244.10 Vmbri ouium genus 148.8 Vmbros populos Pelaſgi exigunt 38.16 Vmbritius haruſbex quis 171.48 Vncialis uua quæ 244 ·31 Vndulata ueſtis 147.3 5.37 Vnedo arbor qualis 918,2 Vnedo, id eſt arbutus qualis 433.34 Vnedonis arboris conſideratio 263.11 Vnedo cur dicta ibidem 14 Vnedoni folia non decidunt 274.6
Vnguentorum materiæ tractatuu 226.15 Vnguentorum conſideratio 228& inde Vnguenti inuentor primus ignoratur ompP L INIA NI
nino 8. ibidem Vnguenta no fuiſſe Troĩano tẽpore, ibiaem Vnguentum Perſarum gentis eſt 229.2 Vnguenta quando primum uiſa ibia.4 Vnguentorum uſus in funere ividem 6 Vnguentorum denominatio unde ibidem
Vnguentum laudatiſgimum ubi ibidem 10
Vnguentorum genera plura ibidem 12
Vnguenti ficiendi dupleæ ratio ibidem 20
Vnguentum regale quod 230.15
Vnguenti feces magmata uocari ibidem 21
Vnguentum in alabaſtris ſeruatur optime, ibidem 23 638.48
Vnguenta uctuſtate meliora fiunt 230.24
Vnguentis ſol inimicus ibidem Vnguentorum decoctio ibidem 25 Vnguentorum experimentum ihidem Vnguentorum luxuria ibidem 28
Vnguentorum exprobratio ibidem 15& 28 per totum Vnguenta propter quid expetuntur ibi.30 Vnguentorum pretia maxima ibidem 31 Vnguenta quæ gratiora ibid. 33. 292,29 Vnguentis pedes inungi 230.,36 Vnguentorum uſus etiã in caſtris ibid. 40 Vnguenta exotica Romæ uendi non poterqt ibidem 45 Vnguenta in potu addi ibidem 47 Vnguenta quæ terram quæq́; crocum ſapiut 292. 29 Vnguium animali conſideratio 213.2 Vngues quid ibidem Vnguium animaliũ differentiæ ibid. per totũ Vngues nundinis non reſccabantur 00.23 Vnguium in medicinis uſus 506. 3& inde Vnguiu morbi remedia 381.12& 182,1 & 384. 1 421. 11 425. 39c 436. 13 G 439. 8 483.7 G 631 32 511.16 516.15 719.32
Vngulari animalii differ. 213. 35 per totu
Vngulum, id eſt annulus 590. 40 Vngulæ quibus ſint 213.30 E inde Vngularum conſideratio ibid. 35 per totum Vnicornis bouis deſcriptio 135.26.39.41 Vnionis gemmæ conſid. 162. 16 per totum
Vnio unde dictus ibidem 19 Vnionis bonitas in quo ibidem 18 Vniones ubi optimi ihidem 21& inde Vnionum uſus ihidem 24& inde
Vnionum luxus notatur ibid, 25& inde Vniones Cleopatræ ingentis precij 163.4 Vnionum nomen quando impoſitũ ibid. 29 Voconia pyra 259.13 Vola homini tantum, ex qua& cognomina
ſumpta 213,27 Volcatius iuris peritus Ceſclij præceptor à
cane defenſus 142.34 Volcatius poeta ſedigitus 212.34 Volema pyra 259‧13 Vologeſus Rex Parthorum 95˙⁸ Velogeſocerta oppidum ibidem Volua quid 412.22
Volumnins

——V
—yy———
Volumnius L conſl 183.21 Voluiſſe magnũ magniſicum eſt prol. 15 Voluoces uermes prærodentes pubeſcentes Ulds 313.25 Voluptas quando uiuere cœpit uita deſtit „ WE““ 8 8. Voluptates publice notãtur 633, 29& inde Voluſii L. ſenectus 121.24.
Vomicæ morbi remedia 3 80. 30 385,22
& 407. 25 G 371. 18 0 374.45 C.441.19 445. 42 G 447. 21 & 330.,110 542. 32 3 Vomitiones à canib. primũ monſtratæ 529
Vomitiones quando exco gita-(39 tæ& quibus inimicæ 216,15 Vomitionibus crebris utile 372.43
Vomitiones mouẽtia 363. 19.21.364. 40 366.31 G 371.20 0 380.3.381. 14 G& 399.6 406.28& 418. 16
Vomitioni utilia 365,20& 383:30. 410
Vomitus utilitas 558. 20& inde(17
Vomitus cauſa& quibus accidat 208. 365
Vomiitu ſiſtentia 375.1.17/&% 6.11 e 378.24.40 380.,29 383.38
Vomitum incitantia 414.22 et 427.,7&
429.9 433.11. 42 G434.18 450,36 G 457.334 G 473.2.474 30 G 475·21.31 et 487.20 495 48 G 568. 2 G 573. 37 0 588.34 2.. 605.32 2 Vomitum inhibẽtia 416. 13 420.8& 423.29-451. 41 G& 473.5 Vopiſcus Cæſar quid apud cenſores 292.4
Vopiſci qui 110,29 Vontex quid 16.35 Vota ſuſcipientes Parthoru qua herba utun
tur 391.30
Votorum quando præcipuus locus 134.1
Votum quod frequentiſsimum 12 2,87 Vox quibus inſit quibusq́; non 214.37
Vocis conſideratio ibidem per totum Vox quibuſdam ſexto menſe ineſt 215.8 Vocem iuuantia 3 66. 21,2 7. 47 374.
47 G 405.41 Vocis reſonantis mirum 6 4 2. 36.39 Voci nocchtia 364.37 Vocem firmantia 380.25 Voce carentes hominer 69.17
Vox quãdo roborat᷑ exiliorq́; fit 215.9.10 Vox in theatris quo deuoratur ibidem 11
Voci qui dentes neceſſarij 112,31 Vox omnium diuerſa 215.15 Voci contraria 574. 12
Voci proficua 413. 31 et 416. 470,417 9& 450.34 477.48 G 573.36 & 6I1.25 G 612.27 553. 47
Vox nos diſtinuit à feris 215.17 Vox explanatio animi ibidem Vpupæ auis conſideratio 178.14 Vpupæ in medicinis uſus 542.49
Vranoſcopus piſcis 571.3 4 578. 42 Vrbanæ axbores cur dicantur 273.42
Vrbanæ tribus quæ 315.7 Vrbanaru arboru medicinæ lib. 23 per totuVrbes in deorum tutela 499.26 Vrbium oppugnatio quibus uerbis ibid. 35
Vrceolaris herba quæ 4⁰7.23 Vræàa cybia quid 579217 Vredinis malum 337.28 Vredo frigore conſtat ibidem 41 Vredo non fit niſi plena luna ibidem 43 Vrenæ piſces 579.18
Vricaſatorum uitium ey tur accidit; 27.9
Vrica uermis 532.16 Vrinæ mira uis in animalibus 141.47 Vrinæ tormina quo tolluntur 368.,35
Vrinæ differẽtiæ uſusq́; in mellicinis 504. 2 Vrinæ auguria circa ualetudinem ibid. 18 Vrinæ uarij colores quid ſignent ibidem Vrinam quæ continent 3 76, 6& 507. 38 Vrina hominum apes medentur 392.26 Vrinari contra ſolem aut lunam non decet 504.24 Vrina quibus proſit arboribus 313.25 Vrina ſemina aſpergenda ante ſatii 327. 23 Vrinæ noxia 413.12 G 437.23 Vrinæ profluuia cohibentia 503.37 Vrinam mouentia 363.15 G 364.10. 15 17 365,3. 18 et 367.13. 37 0 368 18 G 369.22 0371.26 et 372. 4.11 15.34.34 G 374.3. 375.18 375 8.20 377.6. 18.26 378.2. 47 r 382.22 G383.30. 40 384.14 15. 29 397.3. 14. 32 398.13. 26241.45 G 400.34. 48 401. 21.26.33.49 G 406. 42. 407. 39 & 408. 34 409. 32 0 410. 15* 49 G A411.7.14.24.29.37 G 413 17 G 417.36.46 418.2.19. 36 & 420.21 G. 421.36,46et 422.7 A426.17 0 428.7 429.9.21. 430.30 G 432.30. 43. 45 0433.1 5.31 434. 28. 49 G 437.11. 30 48 438.2.14. 39 439. 26 440.17.24.36-45ct 441.9.442 24& 443.24 0 4448,17.445 1.42 2 4 46. 4 7 447.19.25. 42 & 451.40 473.37 476.27. 45&477.5.20 G 481. 36 G 485 48 C 486. 45 489.1.13 G 491 18 G. 494. 21. 37 2 495.19. 20. 496.29 G 503. 44 547. 40 Vrinum ouum quod 185.19 Vrion terræ genus 58724 Vrſinummid eſt, lueſtre alium 355. 46 Vrſorum conſideratio 140.45& inde Vrſi ſine calciatu longo itinere fathiſcit 213 Vrſi ne mordeant 607. 41(33 Vrſorum in medicinis uſus 516 18. 40 G 518.39.45 519. 10. 7 Vrſi ubi non ſint 150.48 C7 151.2 Vrſorũ partus informes 14 0. 4 7.186. 44 Vrſi ægroti formicarũ ouis ſa⸗(e inde nahzthxr 535,35 G 138,19
.. 125 Ar. 8 1 Vrſorum coitus qualis 14 6.45 7 186.33 Vrſam parientem rarius uiderunt homines
140.48 186. 45
Vrſorum ſomnus grauiſsimus 141.2 Vrſorum coctas carnes creſcere ibidem 7 Vrſi qua herba ſeſe purgant ibidem ⸗1 t Vrſoõ caput inualidiſsimum ibidem 14
Vrſos non gigni in Africa ſecundum Pliniit ibidem 22 1 8
Vrſorum eibus qui 189. 18& inde
Vrticæ herbæ cõſideratio et medicinæ ex ea 406. 19 per totum—
Vrticæ folia mordacia 275. 1
Vrticæ non mordentis medicine 406, 42
Vrticæ ſemen ubi optimum ibidem 4 3 Vrticæ magnitudo mira 394.33 Vrticæ differentiæ uſusq; ibidem 32 Vrticæ uſus in cibis religioſus ibidem 38
Vrticæ oleu 256. 46et 406. 19. 39 4.36 Vrtica anſerũ pullis mortiſera 185.38. 40 Vrticæ piſcis in medicinis uſis 577. 38½ 578. 43. Vrticæ piſcis conſideratio 165., 43& inde Vri feræ quales 132.8 Vrorum feraru in medicinisuſus 513,10 Vrorũ cornua maxima, ac eoruſus 202. 18 Vſuræ excogitatio 84.30 Vſus effccaci ſzimus rerum onmium magiſter
470. 13 Vterus unde dictus 209.,32. Vticæ A pollinis templũ memorabile ex qut
materia 285.43 Vtica quo anno ædificata ibidem 24.
Vuarũ diferentiæ undeſumptæ 242417
Vuæ paſſæ unde dictæ ibidem 26
Vucæ lanatæ ubi ibidem 4 6
Vuarum udria nomina ibidem 3 7 per totum 244¼. 4 per totum
Vuarum locus qualis eſſe debet 243. 25 Vua cum ſole circumagitur 244.19 Vuæ inſignes ibidem 2 1 Vuæ quæ in nite ſeruabiles ibidem 22²
Vuarũ conſeruandarũ ratio 259. 40.260 1.13 368. 49 4 20. 25& inde
Vuæ ne à ueſpis tangantur 260.15 Vuarum acini quales 26381„S Vuarum ſuccus qualis 264.8. 9.10 Vuarum cutis ibidem 2 4. Vuæ uariæ quõ ex cadem uite 303. 48 Vua ſine ligno intus qualiter fiit 304. 8 Vua terræ proxima potentior 306.9
Vuæ ne alicui animali obnoxiæ ſut 309. 1 Vuds pubeſcẽtes uoluoces prærodit; 13. 26 Vuds pubeſcentes ne uermes rodant ibidem Vuarũ preſſura qualiter fieri debet; 41.1 5 Vuds ne aucs tan gant 362.,35 Vuæ medicinæ cõſideratio 420, 32& inde
Vuæ quibus nocent ibidem Vuæ ſaluberrimæ quæ ibidem 4f Vuas galli ne edant ibidem 45
Vuari nuclei medicinæ ibidem 40& inde Vn theriace qui bus proſit 4 21,2 8“ Vuæx

1 NDICIS8
Vuæ paſſe conſtdcratio& medicinæ ex ca,
ibidem 5& indc, 386.42 Vua pituitaria quæ ibidem 21 Vuæ pictura mira 619.25 Vua homini tantum eſt 206.31
Vuæ fucium remedia 370,22 G 374.48 2 377. 29& 379. 5 382.33 G 306.23.42 G 413-30 2 429.47 & 431.26 432. 11 0 434.6.12 436.12 439. 13 ct 446.21 G 50².4 G S03. 32 G 509. 47-5411. 571. 13 573. 36 0 606. 43 607.38. 531. 36
Vua piſcis,& ex ea medicinæ 578.3. 579
Vulcani feſtum 325.16(18 Vulcani Aethiops filius 101.31 Vulcatij gurgitis interitus 124.12 Vulnus quibus inflammatur 454.15
Vulnera quando aggrauantur 500. 44 Vulnerib.capitis qd medetur 438. 43. 455 Vulnera ne inflammentur 451.37(41 Vulnera quomodo conglutinanda ibidem Vulnerũ corporũ remedia 363. 41 367 23 G 370.14 G 371.7 G 376. 40 379.26 380.33.41 G 381. 47 C397.45 G 398.3 et 398.24.399 20.27 G 406.49 G 410.34.436 14.23 G 440.10.13 et 449.14 G 495.3.35-43 G 486.3. 22 487 6.22.31 488.22 489.16.492 35-38 G 495.30 504.33 G 527 100 528.8 G4 20.2.20ct 450.37 4°& 451.37 G 456. 5 G 457.7 & 459·9 G 475.11 G 481. 39 G 589.‧35 605.22 G 607.38. 40 ct 610.20 616.40 630. 41 Vulpes quibus inimicæ 189.43 G 190.4 Vulpes quales gallos non attingant 523.39
Vulpes futura præſagiunt 238.31 Vulpes ubi non ſint 150.48 Vulpes marinæ earumq; aſtus 165.3 4
Vulpis in medicinis uſus 513. 46 514. 24. 48 G 516.10. 39 517.11& 519.14 2 522. 40
Vulpes quo cibo necentur 433.4
vVulſini populi pulſati propter ſtatuarum ſigna 599.10 Vulturi alitum conſid. 171. 46 per totum Vultures ubi nidificant, quorumq́; nidos nemo attigit ibidem Vultures biduo præſentiunt futura cadauera ibhidem 49
Vultures unguento fugantur 216.3 Vultures ſiſeris ſemen edunt 365.27
Vultures quo oculos ſuos ſanant 367. 28 Vulturi in medicinis uſus 531.27& inde 535.38 G 540.29.45 G 542.38 Vulturnus uentus Vulturnus, id eſt, Eurus uentus qualis,& qui bus aptus 343.14 Vulua quid 209.32& inde Vuluæ mulieri remedia 36 4., 35& 365, 2
15.1.34.43.44
366.18.23 et 371.28 et 372. 40. 44 373·4 0374 4 5S et375.20 G 376.8.13.33 G 378.31.41.379.10 ꝙ 381.9.48& 382. 37 384. 16
ꝙ385.11 397.2.27. 48 398.·
39 G 399.34. 42 et 400.36. 49 G 401.11 402.6 405. 28. 406 23.29.32 408.23 G413.9.414 24 416.24 G 417. 2100 424. 43 425.12.426.2 4. 29 427 17.31.44 G 428.15.35. 36 ct 431 14 G 433.36 G 43432·43. 435 1 436.18 437. 11. 17. 21.37. 41.‧47 438.4.15.40 439.8. 14 G4 40·26.37 et 441.18.444 17.29& 445.24 G 447.33.452 10.15.20.22 G 483.17.20.22.24 29.35-38.41.45.45.47 G 484.3 & 485.48 G 488. 32 G 490. 3 G 492.18 502.33 504.31.505. 2 G 507.32 508. 21 ct 510. 13 G◻ 521.47.48 G 522. 4.7.29& inde, G. 527.36 567.45 506. 48 et 630. 43 646.38. 42 G 64 7. 41
Vxorem perimere ob quid permiſſum 248 24 per totum
X Anthos gemma 668.28 Xanthus hiſtoricus 454.5 NXenocratis ſtatuarij opera 903.34 Xcnocrates ſcriptor 619.42 Nenon pictor 627.12 Xenophili muſici felicitas 122.40
Xenophon dux circa agros colendos quid
315.42 Xenophon de ſementis tempore 333. 20 Xenophontis ſympoſium 603.16 NXerſes quomodo ingentem exercitum numerat 54.32 NXcerſes Helleſpontu ponte iunxit, ilacq́; exercitum duxit 58.,26& inde
Xerſis aduẽtu platanus mutata in oleã 311 Xerſis Darius pater per Boſpho⸗(22 rum Thracium duxit exercitum 58.30
Nerſes ingentem hominum numerum cpulo excipit 592.45 Nerſis filij qui ibidem 47 XHlina lina 347·1 Xolocinnamomum quid 225.10 Xolobalſamum quid& ubi 22.2 Xoylon frutex 347.1 Xiphiæ cometæ genus 10.28 Xiphia piſcis qualis 579.16.18 Xiphia piſcis naues perforat 566.33 Xyphion herba qualis 465.24. 27 475.27 477. 48 G 478.30 Xyphij herbæ medicinæ 483.35 Xyvis ſolueſtris 399.11 Xoſtios gemma 664.42 2Z 7Achalias hiſtoricus 668.24 u quis 205,43
PH;IIIIaAr
*
Zarmocenidas magus 138.10 Zamiæ quid 276.29 Zaratus magus 538.15 Zathenes gemma 669. 46
Zca genus frumenti ubi prouenit 321. 6& inde,& 49 ibidem e 323. 40. 48 Zea frumẽti genus,& ex ea medic. 415., 30 Zesl‿ᷣ unde
321.9 Zelotꝰpis quid agendum 569.43 Zeno dorus ſtatuarius quando 600, 5 Zenonis ſtatua 60 4.26
Zenonis libris Carneades reſponſurus helleborum ſumpſit 457,36 Zephyria oua quæ 186.4 Zeph)ꝰrus uentus qualis, quando& quibus
aptus 343.10 Zephyro flante quæ agenda ibidem Zephyrus uentus 15.3 Zeros gemma 665.,30 Zeti ſimulachrum 636,17 Zeugitæ arundines 281. 41 Zeus piſcis 157.40 Zeuxis ſtatuarius 6500,37
Zeuxidis pictoris cum Parrhaſio certamen 619. 26& inde
Zeuxidis opera mira ibidem& inde
Zeuxis pictor quando ibidem 9. 13& inde
Zeuxis tabulam pingens quinq; nudas uir/
gines ante ſe habuit 28 E inde Zygia aceris arboris genus 272.40 Zingiber aroma 219.10 Zothum potus genus 419.18 Zixipha arbor 258.20 Zxipha quando ſeritur 395.47 Zixipha corona 390.22 Zmilaces gemma 669.47 Zmilus architectus 641.43 Zodiacus circulus qualis 1. 47& 24.12 Zodiaci deſcriptio 7. 27& inde Zclicum linum 346˙33 Zona Orionis quando oritur 337.13
Zonarum quinq; terræ conſideratio 21.47 Zoophthalmos herba 457.34 Zopyros herba 447·45 Zop)rus ſculptor 594·35 Zopiſſa picis genus, et ex ea medicinæ 439 Zopiſſa reſinæ genus 271. 40(19 Zoroaſtres riſit quo natus eſt die 112.39
Zoroaſtri cerebrum palpitabat ibidem Zoroaſtris præceptor 538.5 Zoroaſtres quo tempore floruit ibidem 8
Zoroaſtrem annis uiginti in deſertis caſeo ui
xiſſe 212.28 Zoroaſtres magicæ uanitatis inuẽtor 538, Zoroaſtris libri ibidem 7& inde Zoroaſtres de tẽpore ſeminadi quid 331. 18 Zoroniſios gemma 669.4 Zoſter morbus 480.26 Zoſtera quid 240. 16
Zura paliuri ſemen 445˙40
rieris Elenchi Finis
1

—————
INDICIS FLINIANIPARS SECVNDA GEOGCRAPHICA CONTINENS
Pa mons 74.4 X Abala oppidi 100. 43
Abalus inſula 655.45 Abalites ſinus 100.14 Abali populi 39.20 Abantias oppidum 57‧9 Abaortæ populi 90.21 Abarimon regio 106.42
Abdera Hiſpaniæ oppidã 33.37
Abdera inſula 58.13
Kbdera Thraciæ oppidum 54· 9
Abderæ mirum 461.41 Abeatæ populi 52.12 Abellinates populi 44.1 Abellinum oppidum 39.36 Abeſamis oppidum 97.21 Abeſte oppidum 92,1
Ab) dos oppidum 55. 17 G& 980. 26 Abo dus oppidum Memnonis regia 7111 Abydi lapis colitux 18. 40 Abila mons Afric« 33.8&
66. 16 9 Abilla oppidum 73.2 Abiſontes populi 47. 40 Abobrica oppidum 6z. 11 Aboccis oppidum 101.5 Abolani populi 4⁰.18 Aborienſe oppidum 67. 27 Aborigines in Latio 39.1 Abreceni populi 78.21 Abrincatui populi 62.27 Abrotonum oppidum 67. 18
Abſarum fluuius& caſtellum 83
4 84.29 85.26 Abſilæ gens 83.16 Abſortides inſulæ 49.26 Abſortium inſula 48.11 Abſoyrtis 94.36 Abxiritanum oppidum 6⁷.30 Abzoæ populi 85.48 Scalandrum flumen 43. 13 Acamas promontorium 79. 8 Acamantis inſula 79.9 Acanthon mons 50.33
Acanthus oppidum 54.4 G 76.18 560,. 20
Acanthus inſula 81.32 Acapetæ populi 84.4 Acarnania merſa 26.31 Acarnania regio 50.15. 22 Acarne oppidum 53.26 Achitæ populi 98.16 Acciſi populi 84.8 Accitana colonia 35-35 Ace oppidum 73.8 Acedici populi 44.21 Acelum oppidum 46.49 Acerani populi 39.36 Acerræ oppidum
45,11
Acria oppidum
Aceruetis oppidum 54.39
Aceſinus fluuius 59. 32.89.39
Aceſinus fluuius gemmifer 671. 24
Aceſtei populi 42.23 Achai populi 53.2 83 27 85.11 Achæorum portus 59*27 18.24 Achæorum ſtatio 55.19 Achaia libertate donata à Domi tio Nerone 52.13 Achaia merſa 26. 32 Achaiæ aſini quales 144.48 Achaiæ deſcriptio 51.12 Achais oppidum 87.10 Achana fluuius 97.32
Acharitanum oppidum 67.30 Achates flu gemmaq́; 665.3 4
Acheloi fluuij gemma 667. 45 Achelous fluuius 25.48 Acheron Italiæ fluuius 40.36 0 50. 13 Acherontini populi ibidem Acheruſia ftaliæ palus 39.29 Acheruſia fluuius 50.13 Acheruſia ſpecus 82.12 Achillea inſula 79.48 Achillcon oppidum 78. 29 Achilleos Dromos 59.29
Achillis inſula. ibid. 27. 60. 41 Achillis inſulam nulla auis tranſuolat 179.29 Achillis tumulus 59. 27
&ꝙ 78. 26 Achiſaris oppidum 102.11 Achne inſula 79.29 Achoali oppidum 98.33 Acidula aqqua qualis 30.4 Acienſes populi 40.18 Acila empori 93,14& 98.6 Acimbro oppidum 34.27 Acina oppidum 101.19 Acis inſula 57.16 Aciris fluuius 43.12 Acitauones populi 47. 41 Aciton inſula 57.42 Acmodes inſula 82.2 Acmonenſes populi 76.32 Acolitanum oppidum 67.30 Aconæ portus 82.12.
Aconitum uenenum ubi ibidem Acontius mons 352.36 Acrabathena oppidum 72. 20 Acra lapygia promontorii 43. Acrauiſci populi 49,5(16 Acre oppidum 60.3 Acrenſes populi 42.23 34.8 Acritas promontorium 71.26 Acroceraunium promontorium 43·10& 49. 18
Acroceraunij montes ubi. prolo 80 48. 40 49. 49 Acrocorinthus, id eſt, Corinthi arx 51.5 Acrotadus inſula 92.36 Acrothon oppiqum ubi 54. 2
Actania inſula 61.21 Acte, id eſt, Attica 52.29 Actium colonii 50. 18 Actrida oppidum 98.41 Adæ oppidum 78.6 Adana oppidum 2 19 Addua fluuius 29. 15 45 35ꝙ 47.10 Adiabaræ populi 101. 44
Adiabene regio 71. 45 0G 84. 27·40& 86. 17
Adiabeni populi 86. 13& 95.39 8
Adiliſius mons 52.36
Adipſon locue 99.29
Adirmachidæ populi 68.32
Adoꝰnis fluuius 73.21
Adramꝰteos oppidi 78.14.19 229. 15 Adraſtia oppidum 80. 27 Aadrianus ager 44.34. 45 Adria colonia ibidem 34 Adriaticum mare 45.44& 37. 39 Adriatici maris inſulc 49.20 Adriaticum mare quantu à pro/ pontide diſtet 55.5 Adrumentum oppidum 67. 4 104.19— Adulitarum oppidum 100. 12 Aduliton oppidum ibidem
Adunicates populi 36.40 Aed oppidum 83.10 Aeant ſinus 99.17 Aeantion oppidum 78.30
Aeantium promontorii 53.25
Aeads fluuius 48.38 Aecani populi 44.3 Aedepſum oppidum 57.2
Aegæ oppidum 53.32 75 1 78.56
Aegeæ inſulæ 79.41 Aegeum mare quod 55.25 Aegeum mare unde dictum ibid. Aegialus mons 52.38 Aegilia inſilila 3. 45 Aegialiõs, id eſt, Achaia 51.12 Aegida oppidum 46.45 Aeginium oppidum 53.33 Aegyla inſula 56.15 Aegilia inſula 51.9 Aegilodes ſinus 71.33 Aegilos inſula 41.23 Aegimori inſulæ 68.49 Aegina inſula 56.12 Kegineticum as 796.25
Aegion oppidum 51. 1
Aegipani populi 102. 16.38
Aegypanum ſcrarũ laſciuia 6
12 67 69. 12. 20
Aegyptus rubro mari depreſsior
229.23
Aegopti Pyramides 640, 19 E inde
Aegyptus non cernit geptentrio nes
22.34. Aegꝰptus non quatitur terræmo tu 25.
Aegꝰpti part quonda mare fuit 25. 48
Kegypti alumen 631.5.6
Aegꝰpti Labrinthus 641. 15.24
Aegꝰpti electrum 656.2
Aegꝰpti ſmaragdi quales 65⁸ 33. 41 2*
Aecgꝰpti Opalus 660.29 Aegꝰptus non ſentit Auſtros 15.18
Aegoptus fulminibus infeſtatur 16.44 Aegꝰpti deſcriptio & inde Aegꝰpti menſura ac termini, ibv dem 1& inde Aegꝰptus cur inſula credita, ibi dem 3 E Aegyptus Delta cur dicta, ibidem 32 Aegyptus in nomos, id eſt, in præ fecturas diuiditur ibid.; 5 Aegꝰpti ditionis terminus 70. 49 Aegꝰpti menſura inde Aegꝰpti oppida quot ibidem 71.3 Aegꝰpti nauigatio ibidem Aego pti antiquitas ibidem Aegopti ad Indiam nauigatio 93. 1 Aegꝰptium mare triplex 9 Aegꝰpti ſerui profugi quale op pidum ædificarunt 100.6 Aegꝰpti ad rubrum mare iter 99.23
Reliqua quære parte prima
69. 28
Aegira inſuld 80.1 4
Acgyra oppidum 51.15
Aegos fluuius 18. 37& 655.14
Aegoſtenienſes populi 52.22 Aeguſſa inſula
Aelana oppidum 98.26 Aclaniticus ſinus ibidem 27 & 99.17
Aclin; Gallus ſolus Rom. Ara=

biam arma intulit 98.45 Aemathia eadem quæ Macedonia
53, 30 Keminius fluuius 63.28 Aemona colonia 46. 39 ◻ 49.2
Kemonia op. Norici 48.44 Kemoniæ mutata nomina 52.48
Aenare inſula 80.8 Aenaria inſula 41.28 553 17 279.33 Aenienſes populi 50.25 Keneipolis oppidum 40. 15 Aennum oppidum 99.32 AKenos oppidum 54.33 Aeolia inſula ardens 31.2 Aeolus Rex quando& ubi regnauit 42.34.35 Kcolus cur Rex uentorum, ibidem 40.
Aeolis regio 76.10& 78.4 Aeolij populi in Cappadocia 82.27 Aeoli dis finis 76.17 Aeoliæ inſulæ ſeptem 42.33 Aeoliæ ſulphure abundant
630.,3 1 Aeoliæ inſulæ unde dictæ
42. 33 Acolium locus 57.2 Aequeſilici populi 36.8 Aequiculani populi— 44.15 Aeria oppidum 36.45 Keria inſula 58.13 Aeria, id eſt, Creta inſula
56.19 Aeſolani populi 4⁰.18 Aeſopus amni⸗ 80.28 Aeſculapij delubrum 51.44
Reſculapij fons Athenis 29.21
Aeſis fluuius 44.49 Aeſtini populi 45.7 Aeſulani populi 39.37 Aethalia inſula 41.25& 79. 49 Actheria gens 101.31 Aethiope inſula 80.14 Aethiopes Atabuli ubi 101. 43 Aethiopes quales 23.14. Aethiopes Heſperij 103.2
Aethiopes minio tinguntur 590.32
Aethiopes Daratita 65. 28 Acthiopes Peroſt 65. 27 G
69. 6
Aethiopes Arrotherræ 10g Aethiopum Meroe caput 23731 Aethiopes Tarolei 69.11 Aethiopum gentis deſcriptio 99. 5
Aethiopum primi qui 101.18 Aethiopes miraculo habiti cum
11“
primum uiſiſunt 106.21 Kethiopum emporium 100.7 Aethiopia unde dicta 101. 31 Aethiopia quamdiu clara
ibidem Aethiopiæ menſura
ʒᷓ inde Aethiopiæ diuerſa nomina
101, 31 Aethiopiæ monſtra ibidem,&
inde Aethiopiæ harena 638.2 Aethiopia Aegyptiorum armis
101.8
attrita 101. 8 Aethiopiæ magnes 6545. 22 Aethiopiæ magnitudo 102.28 Aethiopiæ ſitus ibidem 23 Aethiopiæ duæ 69.8
Aethiopici maris inſulæ plures ibidem 40 Aethiopici ſmaragdi 659.9 Reliqua quære parte prima Aetoliæ populi, oppida fluuijq;
50.25& inde Aehtria inſula 58.13 Aethrea inſula 278.27 Aethuſa inſula 42.31
Aetnæ montis deſcriptio 42. 11 Aetnæ montis incendium 30, 23
36 Aetnenſes populi 42².23 Aex ſcopulus 55.25
Aſticæ propriæ deſcriptio 66 43 per totum
Africa quæ proprie dicitur 66 43 G 67.7
Africa tertia orbis pars 32. 49
Africa ubi 33.1
Africa& Libda eadem 64. 27
Africa quibus animalibus carcat 171. 1 1
Africa paucorum ſinuum 64. 28
Africæ nomina ineffabilia ibidem 30
Africa ubi fertilis
Africa quota terræ pars 47& inde
65.8 203
Afticæ gentes caſtella inhabitant
64. 31 Africæ qui uenti ſereni nubiliq;
16., 2 8 Africæ propriæ menſura 67.3 Africæ ſerpentes feræq;
67. 12 8 Africæ propriæ quot populi, coloniæ, oppida 67. 25 Africam circa inſugæ 6s. 41 per totum Africæ alumen 631,5 Africæ ſolitudine; ubi 69.7
PELINIA1I Africæ totius menſura 103,47 Africæ parietes ex terra]
629. 22 3 Africæ noctes æſtate roſcidæ 19. 18— Africæ deſcriptio 64. 27&G ſcquentibus s cap.
Reliqua quære parte prima Agagammatæ populi 84. 4 Agamede oppidum 80.16 Agandei populi 84.12 Aganippe fons 52.35 Agamua oppidum 86.26 Agaſus portus 43·40 Agatha oppidum 36.26 Agathorſum oppidum 42.,21 Agathꝰrſi populi 60.10 Agathuſa inſulla 37.39 Agaſturi populi 98.40 Agqdci populi 84.8 Agaſinates populi 62.40 Agola oppidum 38.24 Agyrini populi 42.23 Agala op. 3 4.1 A gnicis fluuius 95.39 Agoce op. 100.44 Agra op. 98.26 Agragantium bitumen 630
28 G Agragas po. 4218 Agrani op· 94.45 Agre op. 52.5 Agrei populi 98.43.17 Agrigentum ob. 42.19 Agrigentinus ſal mirus 560, 21 Agriophagi po. 102.23
Agrippenſes Bithniæ populi 81. 22— 8 Agrippæ M. error de Beticæ
menſura 34.41
Agrippinenſis colonia 62. 25 Agroſpi po. 102.15 Kguntum op. 48.44 Kiacis ſepulchrum 78.31 Klabanda op. 76. 43 RKlabandæ criſtallus 654. 42 Alabaſtros fluuius 78.14 Alabaſtrum op.· 71. 14 G 662. 48 Alachroæ po. 67. 20 Aleu inſula 98.1 Alana op. 100. 43 Klanaticus ſinus 98.37 Klani po. 59.11 Alaſi oppidum 68. 22 Aloſtogi 34.20 Alaxon fluuius 84.47 Alba oppidum 44.14
Alba Hiſpaniæ oppidum 33·48
Alba Galliæ op.
Alba Pompeiq op.
36.44 38, 14
8
Albalonga oppidum 39. 38
Albaniæ op. ibidem 47
Albani po. quales 40. 170 106. 48
Albani po. à laſone g6. 1
Albanos fluuius 86.,5
Albanus mons 39.40& 40. 17
Albanum mare quod 86.1
Albenſes populi=– 40,17 †. 44.14
Albingaunum oo. 38.)
Albion, id eſt, Britannia inſula 51.43
Albis fluuius 61.33 Albium op. 38.7. Albonenſes po. 48.5
Album promontorium 33. 4 G& 73. 9
Albula, id ect, Toberis fnuius 38.34
Alchione mons 53.46
Alchippe oppidum fucino lacu
hauſtum 44.22 Albutates fluuius 44.36 Alces fluuius 81. 23 Alea oppidum 52,6 Alebeceriorum gens 36. 44 Kleij campi 75. 2 Klele urbs 68.9 Aleo colonia 39.42 Aleon oppidum 77.35 Aleria colonia d quo 41.21 Aletini populi 44.·8 Aletrini populi 44.2 Kletium op. 43. 25 Aletrinates populi 39.36 Aleuntium op. 42,21 Alexandria 96.39
Alexandriæ dies horarum quatuordecim 23.45
Alexandria Troadis oppidum 78,22
Alexandria Aegꝰpti difficulter aditur 79. 1 G 641.6
Klexandriæ Aegopti obeliſeus 639.28.39
Alexandria op. iuxta Caſpium 86. 19
Alexandria Margiana ubi 87. 3—
Alexandria iuxta Battrum ibidem 15
Alexandriæ nomos 69.42²
Alexandriæ Aegopti deſcriptio 71. 18& 104.18
Alexandria Ciliciæ oppidum 75.1
* Alexamdria

Alexandria indiæ oppidum 92. 48
Alexandria Carmaniæ oppidum 93.32
Alexandriæ& Heliopolis diſtantia ibidem 4
Klexandria ad Tigrin fluuium 96.39
Alexandriæ& Siciliæ diſtantia 103. 40
Alexander Epirotes ubi obijt 43. 17
Alexãdri magni aræ& finis 8ꝝ
15 88.39.83. 49 Alexandria Arion 88.32 Alexandro Romanorum le gatio
39. 10 Alexandri magni itineris menſo
res 88,31 Alexandri magni nauigatio 92.21
Alexandri magni Bucephala oppidum equi ſepulchrum 99. 23 b
Klexander Darium ubi uicit 86.18 Reliqua quære parte prima
Klexandropolis oppidum 94. 14
Alexia oppidum 611.3 Alfaterni populi 39. 37 44. 21 Alfellani populi 44 ·3 Alyacmon fluuius 327322 Sliæu inſulæ 100.9 Almon oppidum 53.6 Alianda oppidum 76. 44 Kliphiræi populi S2.12 Allantenſes populi 53.40 Allifani populi 39.36 Aloes fluuius 553.45 llobrogum regio 36. 35 Allobrogica uua qualis 243 11. 14 Almideſos oppidum 54. 48 Almopij populi 53.38 Alone inſula 26.11 AKloni populi 94.34 Klontigiceli po. 34.20 AKlopes oppidum 52. 46 11
Rlopeconeſos inſula oppidi 5s 7349. 3
Alopece inſula 80. 7& 60.11
Aloſtigi populi 34.20
Alpeſa oppidum 34.28
Alpes Romano imperio ſaluber/ rimæ 36.19
Alpes ab Hannibale exuperatæ 633. 14 Alpes ſepe tremuerunt 25.3
P A R 8
Alpion lacus 552.27
Alpium croſtallus 6543. 43& 657. 8
Alpium longitudo
Alpium altitudo quanta 20,31 Alpium geminæ fauces
45. 12 Alpium incolæ 47.20 Alpium trophaum 47.35
Alpium Saliunca qualis 389. 31
Apinæ gentes à quo uictæ 47438
Alphæus fluuius 29.19 ꝙ51 23 F72.11 557. 30
Alſa fluuius 46.29 Alſium oppidum 37.19 38. 24 Altinum oppidum 45. 35 46. 27 Kluona op. 48.8 AKlutæ gentes ibidem 7 Alutraenſes populi 47.4 Amalchium, id eſt, Oceanus Septentrionalis 61.3 Amandræ locus 90.26 Amantini populi 53.41 Amantes po. 48.59 49 6. 10 Amanus mons 73. 37 0 97 7G104.32 Amamu montis portæ 74.49 Amanum portus 63.3 Amarbi populi 85.38 Amaſia op. 52. 31. 43 Amaſis Aegypti Rex 71.7 Amaſsi populi 84-.12 Amaſtris oppidum 82.18 Amathus oppidum 79.12 Amatæ po. 90,19 Amathai populi 98.37 Amathuſia inſula 79.10 Amaxitos op. 76.33 Amaxitus locus 78.22 Amaxonicus mons 75.41
Amaonum opus Epheſus
77.24 Amaxonius mons 82. 42 Amazonum connubia unde 83. 45 Amaxonum gens ubi 85. 34 & 86. 4 Ambiani populi 62. 20 81. 1 Ambracia oppidum 50.14 Ambraciæ portus mirum 26. 1 Ambracius ſinus 26. 31 .. 50. 12 Ambryſus op. 50.40 Ambulatri populi 62.34 Amelas oppidum 76.3
Ameria oppidum quando& 4
47.,12
E8EGö
quibus condita 45.15 Amerini populi ihidem 2 Amerinis ſpectata arma cœleſtia
18.30 Ameriola oppidum 40.15 Amyꝰclæ op. 51.31 Amyclæ à ſerpentibus deletæ 39
16 138.39 Amo don colonia 98.41 Amymone fons 51.41 Amiſius fluuius 61. 33 Amyſum op. 82.24.27 Amita oppidum 43.37 Amithoſcuta regio 98.7 Amiternum op. 40.16 Amiterni populi 44.18 Amitinenſes po. 38.27 Amo) Lon op. 76.43 Ammienſes po. 63. 44 Ammonis delubrum 101.27 Ammonis oraculum ubi 6737 Ammanethus inſula 98.2 Amnus fluuius ibidem 3 Amometi De Seribus liber
37. 48 Amarqdi populi 387. 25 Amorgos inſula 57.43 Ampela oppidum 56. 26 Ampeloeſſa op. 73,.2 Ampelos op. 53.49
Ampeli piſces quales 566. 47 Ampeluſia promontorium 64.35 Amphilochium oppidum 50. 22.
Amphimalla oppidum 56. 25
Amphipolis op. 54. 6 C 172. 16 3
Amphiſſa op. 50.40
Amphriſus fumen 553. 27
Ampre op. 98.37
Ampreutæ populi 83.5
Ampſaga fluuius 66. 31 33. 36
Ana fluuius 33. 21 63.31
Anactoria oppidum 59.15& 77. 10 Ahnætia oppidum 74.5 Anagnini populi 39.36 Ahagnutes po. 62. 34 Anaiticus lacus 280.44 Analitæ po. 98.32 Anapauomenos foins 29.38 Anaphe inſula 26, 10& 57.45 Anariaci populi 86.46 Anaſa oppidum 97. 40 Anaſſus fluuius 46.29 Anataliorum regio 36.34 Anatilia op. 36.45 Anatis fluuius 65.20
Anaudoma oppidum 100. 33
Anaxantini populi 44.14 Anaxini po. ibidem Anaxarbeni po. 75. 9 Anchiale oppidum 775.3 Anchialum op. 54.47 Anchorarius mons 237. 1 Ancyra oppidum 80. 46 . 81. 4 8 Anclatæ populi 84.5 Ancon colonin 44.30. 45
Anconæ ſitus& gnomon 23,23 & 45. 47
Anconis promontorium quod 4439
Andanis fluuius 93,31 Andaræ populi 89.22 Ande gaui po. 62.3 Andera op. 78.34 Anderæ po. 101.3 Andologenſes po⸗ 35˙32 Andoriſe oppidum 34.33 Andria op. 80.46 Andriaca op. 75.45 Andricus fluuius 74. 49
Andri inſulæ mira aqua 30.5 Androcalis oppidum 100,1 4 Androgꝰni populi 107.1 5 Androlitia op. 77.22 Andromeda ubi beluæ obiecta 729.3
Andros Britanniæ inſula 62,3 Andxrus inſula
77*10 Anemo fluuius 45. 18 Anemurij oppidum 75.14 Anenarum op. ibidem a
79. 13
Angaris mons 72 Angulani populi 44.15 Anhydros inſula 30. 8 Anichia oppidum 2.38 Anien fluuius ubi 44.29 Anneſtum op. 98.49
Annibalis caſtra portus 43,2 Annibalis meretricius amor
643.39 Annibalis turres 23.10 Annibal Pruſam condidit 81, 10 Annibalis ſpecu 629. 25 Anſancti ſpecus 27. 7 Antacæ populi 84.4
Antandros oppidum 78. 16 278. 45
Antandros inſula 57,11 Antarados inſula 73.23 Antariani populi 87.25
Antæi oppidum& patria 64 36.40 8 40.15
Antemna oppidum
Antemus fluuius 93.23
Antes mons 71. 40
Anthanæ o. 51.32
Anthedon portuu ibidem 43 A 2 Ahthe

Anthedon oppidum J2.31 Anthemus op. 53.48 G. 94.35 b Anthemuſa inſula 79.46 Anthemuſa oppidum 74.19 Antheodon op. Anthinæ inſulæ 80.6 Antiphellos oppidum 75.45 Anthium op· 54.47 Antibachiæ inſulæ 100.10
Antichthones ubi crediti 20. 42 Anticoræ inſulæ Helleborus 457·39 KAnticyra oppidum 50.39 Antidalei populi 98.17 Antilibanus mons 228 Antiphellum op· 564.45 Antigone op. 53.35 Antigonenſes po. 50.1 Antigonia oppidum 52. 4 78. 22 G Antiochia regio 71.45
Antiochia oppidum 73. 29 r74.17. 22 76. 38. 41 81. 35 87.4 96.43 114.27 Antiochiæ Soriæ deſcriptio 73 29 G 388.3 Antiochia oppidum iuxta Caſpium 86.19 Antiochia op. ubi 96. 7 Antiochi inſula 79.21 Antiochia Piſidiæ 75.17 Antiochida, maris partem Antio
chus ſe appellanit 21. 22 Antiochenſes po. 53.40 Antiphellos op. 75.45 Antipodes ubi crediti 60. 25
e2 9.42
Reliqua quære parte prima Antipolis oppidum 36.40
Antipolis, id eſt, Ianiculum 40. 15
Antirium promontorium 50. 29
Antirrhius 26.34
Antiſſa oppidum 26. 40 80. 15
Antiſſa inſula Leſbo adiuncta 26.25
Antium oppidum 39. 5 Antixeni populi 90.26 Antobroges po. 62. 42 Antoniopolitæ po. 77,6
Antropophagi Scythiæ 60.11 & 87.36
Antropophagi po. 102, 24& 106. 41.45
Anulus fluuius 128.10 Anxa oppidum 43.25 Anxani populi 4413
1IEE1“ Anxur oppidum, id eſt, Teracina 39.16 Kornos locus 50‧1 Aorſi populi 59.11 81. 9 Koti po· 54.24 Kous fluuius 48.37
Apamia oppidum 73. 39 G 74. 23 G 9439& 95. 40 75.27 77.13 G 78. 44& 80. 38 86. 2609 96.7 97.28 Kpamena regio Apamena Bithyniæ colonia 86. 22
Apameſtini populi 44·7 Apartheni po. 84.9 Apate oppidum 98.23 Apaturos op. 83.40 Appellæi populi 87.26 Apennini ſolua 4⁰.46
Apennini montis deſcriptio 38. 10 8
KApennini montes 44.30
Apenninum ſæpe tremuiſſe 83
Apennina regio 150.46 Apeſas mons 51,40 Aphas fluuius 50.15 Aphrodias oppidum 54. 42 Aphrodienſes po. 76.45 Aphrodiſias inſula 94.1 Aphrodiſias oppidum 64. 8 Aphrodiſias regio 78.11 Aphrodiſias promontorium 76. 17
Aphrodiſium oppidum 39.5 Aphroditis op. 71.31
Aphroditopolitis prafectura 69. 31
Apia, id eſt, Peloponneſus 50.44. Apidanus fluuius 53.15 Apiennates po. 45.12 Apilas fluuius 53.33
Apinæ oppidi prouerbium 43. 48 Apiolæ oppidum à Tarquinio
capta 4⁰.25 Apꝰre op. 75 46 Apis uicus nobilis 98.33 Apitami populi 98. 1 Appioni po. 76.26 AKpollinarium regio 36. 44 A pollonia op. 43.29 Apollonia Macedoniæ oppidum
Spollonia Thraciæ op. 54 27. 47
Apollonia Cyrenaicæ oppidum 67.39
Apollonia Idumeæ oppidum 72², 10
PLINIAAN I Apollonia Troadis oppidum 78.15.36 AKpollonia Ponti inſula 85. 17 Apolloniatarum inſula 60. 40 Apolloniaticum bitumen 30. 48 630. 27 A polloniatæ populi 78. 19 Apolloniatæ Cariæ populi 76. 45 Apollonohieritæ po. 77.6 Apollonienſes po. 78.40 A pollinis templum Actij 50. 77 Apollinis Phæſtij portus ibidem 35 Apollinis oraculum Delphicum ibidem 38 Apollinis promontorium 66. 26. 47 Apollinis urbs Apollinis Clarij templum 77.31 Kpollinis Clarij ſpecus mirus 30. 13 Apollinis oppidum 100. 44 Apollinis& Marſæ certamen ubi 76,29 Apollinis Didymei aræ ubi et à quo 82.165 Apollinis Didymæi oraculum
77*9
30.48
71.9
Apollo Capitolinus 60.40 Apollopolitæ præfectura 69.36
Apros colonia 55.9 Apruſa fluuius 45.17 Apruſteni populi 43.14 Aptaiulia 36.43 Apteron oppidum 56.25 Apula lana qualis 147.13 Apulæ oppidum 43.25 Apuliæ deſcriptio 43.38 Abuli 37.9 Abuliæ inſulæ 49‧22
Apuliæ uentus contrarius 310. 25 Apulorum genera tria 43.38 Apuſcidamus lacus 554.17 Aquxæ ſextiæ op. 36.43 Aquæ Stat)ellorum oppidum 38.14 Aquenſes populi 38.28 Aquicaldenſes po. 35.27 Aquileia oppidi& eius flumen 46.30
Kquiloni populi 44.1
Aquinates ſaltus 45.23
Aquinum op. 39.35
Aquitania ubi 62.35
Aquitaniæ populi 62.34 per totum
Aquitani po. à quibus prouincicognominata eſt ibidem 36
Krabes Scenitæ 74.25
Arabes Rhetaui ibidem 19
Arabes Aſcitæ quales 100,2
Arabes Kutei Gnebadeiq; 99.36
Aruabes populi 92.20 9. 94. 30
AKrabes Meſai ibidem 332
Arabes Orei quu 84.27&
Krabis fluuius 93,43
Arabum habitus qualis 1 9.5 Krabum fines quo protenduntur 100. 28 G Arabiæ deſcriptio 71. 339 93.37 G 97.2 Arabia felix 71.33 G 74.27 Krabiæ Logdinus lapis 639,6 Arabia ubi non ſterilis 71.35 Arabiæ deſerta 101,100 102.22 1 Arabiam ſolus Rom. Aelius Gallus arma intulit 98.46 Arabia citerior 104. 24 Arabiæ Opalus 660. 29. 47 Arabia Eudæmon quæ 96.39 Arabicæ ſitus 97. 11& 104.17 Arabiæ populus felix 97,14 Arabia Merorum quæ 74. 11 16
Arabiæ menſura 98. 28&C 98.14 Arabum ſummi qui 102,16 Arabici ſinus deſcriptio 21. 28 22.5 93. 36 Arachoſiorum oppidum 88.33 Arachitæ populi 90.28 Arachthus fluuius 50.15 Kracynthus mons 50.32 Arachoſia regio, oppidum fuuius q;ʒ 91.49 Arados of. 73113 Arados inſula 29.33& 79.3 Aræthꝰrea regio 51.20 Aramei populi 87.22 Kranditani po. 62.44
Aranum oppidum 100.33.38
Kranus inſula 55.37 Arapotes op. 71.19 Krarauceles po. 67. 48 Araris flumen 36. 25.29 Araſenſes populi 81.5 Aratiatici po. 85˙38 Kratia inſula 94-2 Krauſio op. 36.,42
Araxis fluuij ortus ubi 84. 28 86.22 8 Araxum promontorium 51.19 & 55. 3 3 Arba inſuls 48. 10 1. Arbalo
——————————

——
Arbalo oppidum 195.35 Arbelitis regio 86.18 95.6 Arbelis oppidum 94.32
Arbiorum gens 92. 18&Ꝙ 93. 48 1
Arhis fluuius 108,38 G 151.40 1
Arca oppidum 7²˙2
Arcades in lupos uerti 135,14 & inde
Arcades in Latio 39.1
Arcadiæ deſcriptio, nomina, oppida, populi 52. 2 per totum
Arcadiæ gemmæ 661.40 Arcadiæ flumina 52.,11 Arcadiæ montes ibidem 8 Arcadia Cretæ op. 557. 22 Arcadiæ aſini quales 14424 Archelais colonia 82.30 Archeopolis op. 77.39 Archia inſula 79.33 Archidemiſa fons 42²7,16 Arconeſos inſula ibidem 34 Archous fluuiuas 96.8 Arcilachitæ po. 59.42 Arcobrienſes po. 35.32 Arcocelitani po. ibidem 33 Arconeſus inſula 58.20 Arctonneſos op. 80. 30 Ardanus ager 27.3 4
Ardea oppidum à Danae condi/ tum 39. 4 e 614. 26 7 624.11
Ardentes montes ubi 101. 40
Kreates populi 54.25
Arecomicorum gens 36. 48
Arelate oppidum 36.41
Kremorica regio 62.15 Arene oppidum 51.29 Krethuſa lacus 95.2.9 Arethuſii populi 53. 40&
73·47 Krethuſa Eubœææ fons 57. 4
Arethuſa op. 545& 98.45
Arethuſa fons 29. 19 42 15,2 52.35 Aretini populi 38. 27. 41 Kretium oppidum Italiæ 628 32 G 629. 47— Kretina uaſa ibidem Kretij oppidi uua 244.6
Aretij murus qualis 629. 47 Krethuſa Bœotiæ fons 52.35
Kreua fluuius 35. 49 Areuaci populi 35. 49 2 63. 13 AKreus fluuius 81.13 Argennos inſula 79. 44 Argenteus fluuius 36.39 Argentini Iltaliæ po. 44.7 Argenus portus 92.27 Argetæ populi ibidem 1r
n A R S
Argæus mons 82.34
Argiæ inſulæ 79.334
Arginuſa inſula 80.5& 150. 38
Argyreæ inſulæ 99.38 Argiruntium oppidum 48. 9 Argiuæ lunonis templii 40. 16 Ar:golicus ſinus quu 51.35 Argon oppidum 50.35 Argo nauis in Hadriaticum 45.37
Argonautæ unde in Italiã ibid. Argos Italiæ oppidum 43.46
Argos Græciæ op. 50. 22& 194.35 G 125.35.39 Argos Hippium op. 51.38 Argos Pelaſgicum 52. 47 Argos regio 52.49 Arhene regio 95,36 AKria inſula Marti ſacra 85.19 Aria regio 104.16 Ariacæ populi 87324 Ariacos oppidum 80.31 Ariana regio 92.6.15 Ariani populi 94.10 Krianorum populorum mira herba 11“ Aricanda op. 29282 Arocandus fluuius 75.45 Arienates populi 45.13
Arijpo. 90. 28.30 G 94.10
Arij po. armis præſtunt 99.3
Arimaſpi populi 60. 13 87 25 106. 37
Ariminum colonia& fluuius 45. 16
Krimphei populi 33. 48 G 85. 29 Krion Alexandria opß. 88.32 Arimphæi populi 83.48 Kriſbe oppidum 78. 28& 80. 15 Ariſtera inſula 56.10 Ariſteum oppidum 54. 45 Aritiæ arua ardentia 31. 16 Aritia oppida 39.36 Ariuates populi 49.56 AKrius fluuiuis 92. 8 Armalchar, id eſt, Euphrates fluuius 94.45 Armedon inſula 56.38 Armeniarum duarum deſcriptio capitibus octauo& nono per totum
Armeniæ minoris terminꝰ 32. 38 Armeniæ purpuriſſum 617. 30 Armeniæ alumen 631.5 Armeniæ cotes 638.16 Armeniæ Sardonoches 661. 5 Armeniæ maioris deſcriptio 84.24 Armeniæ utriuſq; oppida ibi. 33
EICV14
Armeniæ maioris menſura, ibidem 35 Armenicæ portæ 783839 Armenocalobes populi 83.2
ꝙ 85.1
Armine oppidum 82.21 Armiſthæ populi 48.27 Armoxæi po. 93.48 Armua fluuius 66.40 Armuri regio 92.12 Armuria regio 93.31 Arnates po. 45.‧2 Arnhe oppidum 53.5 Arnoba mons 78.48 Arnoxiæ inſula 55.44 Arnus fluuius 38.19 Arocha fluuius 43.4 Aroſapes fluuius 92.8 Kroteres Scythæ 54. 41 Arpani populi 44.3 Krpinates po. 39.37 Arrareni po. 98.31 Arræi populi 54·25 Krechi po. 83.43 Arroei populi 94.31 Krotrebæ po. 63.25
Arroteræ KAethiopes 100.9
Arrotrebæ po. 63.6 64. 2 Arſa oppidum 34.29 Arſacia regio 94. 13 Arſagalitæ po. 90.27 Arſamote op. 84.33 Arſanus fluuius 74.8 Arſania fluuius ibidem Arſania oppidum 66.24 Arſia fiu. 37. 37. 40 45 47 48. 20 49. 17 Arſicodani po. 98.23 Arſinoe oppidum& in ea obeliſcus 639.36
Arſinoe op. 67.38. 42 G 71 14.39 G 75.5 G 79.12 e2 98. 30
Arſinoitæ po. 69. 44. 47 &̊ 71.15 G 5640.22
Artabrum ꝑgromontoriu 31.30 & 63. 19
Artabrum gens ö125
Artacabane op. 63. 25 92.9
Artacæon inſula cum oppido 81.33
Artacachna op. 92.8 Artace portus 80.29 Artaxata op. 84.15 Artaxatæ populi 86.22 Artemiſia oppidum 57.3 Artemiſia inſulaà 26,. 26& 41. 23 1 Artemiſius mons 52.10
Artemita Acheloi in ſala 50.2 Artemita obvç. 9438
Artemius mons F1. 40 Arthabathitæ populi 102.25 Artheidon inſula 80.13 Artemites inſula 57.27 Artigula inſula 101.20 Artynia ſtagnum 80.33 Kruerni po. 62. 41 Arunci po. 34.28 Arunci in latio 5941 Arunda op. 34.28 Aſachei populi 131. 42 Aſampatæ po. 84.9 Kſana fluuius 65. 42 Aſangi po. 89.49 Aſar oppidum 102.13 Aſachæ populi ibidem. 6 Aſcalum colonia 44.38
Aſcalo op. 72.8 104. 26 334.31
Aſcandidis o. 76.2 Aſcania inſula 57. 45& 80.12
Aſcania phrogiæ locus 80.42 Aſcanius lacus 80. 11 G 56½ 43 78. 5 1
Aſcanium fluuius 80.40 Aſcantij populi 84.4. Aſcia loca in quibus in die umbra
nulla 23.39 Aſcitæ Arabes quales 100.24 Aſcomarci populi 84.5 Aſcriuium oppidum 48. 29 Aſculum colonia 44.38 Aſdathæ populi 663. 4 Aſæi po. 87.26 Aſel oppidum 102.14 Aſeni populi 90.2 3 Aſgilia inſula 97.38 Aſic conſideratio d capite 9. 5
libri uſq; ad finem 6
Aſia tertia orbis pars prologo 32. 49
Aſia ubi prolooo 33 t
Aſia ubi ab Europa ſciungitur. 5.1.6& 58. 24 G 60.5
H 80.25 G 81. 28
Aſiæ menſura 69. 24& inde
Aſiæ proprie dictæ deſcriptio
76. 5.
Aſiæ gentes quæ interierint 78.42
Aſie e regione inſule 58. 47
Aſianicum mare 76. 4 Aſiæ finis 81.28 Aſiæ montes 77. 41 Aſiæ diuiſio 16““ Aſia& Europa quantum inter
ſe diſtent 80.25 Aſiæ quot populi 81.28 Aſiæ houts quales 146.8 Aſic alabaſtritts 639. 2
Aſiæ coraliticus lapis ibidem 7 Ah1

Afie crſtallus 654.47 aſiæ& Europæ propinquitas 81. 42 Aſia pene inſula 82.25 Aſia quibus maribus cingitur 85.23 Aſiæ termini& populi 104.2 Aſta deuictaâ Coro 584.45 Aſie partes& populi compen/ dio 104.15 Aſiaticum mare quod 75.30 Reliqua quære parte prima
Aſida oppidum 34.13 Aſine op. 5S9 Aſines fluuius 42.11 Aſineus ſinus 51.27 G 55.5 Aſixniates populi 45.2 Aſoi populi 90.27 A ſophis regio 51.20 Aſopis inſula 56.8. 14 Eſopus fluuius 76. 23 Aſpagonæ po. 90.32 Aſpelia inſula 79.,10 Aſpendum oppidum 75. 25 07 559.20 Aſphaltites lacus 29. 23 G 72² 25.31 112. 8 ſphaltites unde dicturs 72,31 Aſpis inſula 79.22 Aſpledon op. 52.37 Aſſeriates po. 47. 4 48.7 8 EAᷣſFPrani po. 59.42
5̃MPria& Caſpium mare quan/ tum diſtent 96.4 AſPoriorum initium ubi 86. 17 Aſoria poſtea Adiabene dicta 71.45 Aſſorini populi 42.23 Aſſos oppidum 78.16 645 39 27.29 Aſtabores Nili nomen 70. 18
Aᷓſtacenus ſinus 81. 16. 18 Aſtaces fluuius 0.1 Aſtacum oppidum 81.15 Aſtaop. 38.14 2 528. 32 Aſta regia colonia 3 4.12 Aſtagus fluuuu 108. 43 Aſtapus, id eſt, Nilus fluuius 70. 15 Aſteria inſula 57. 21& 79.27 Aſteris inſula 56.,4 Aſterion mons 51.40 Aſtice regio 54.45 Aſtigi oppidum 34.17 Aſtigitanus conuentus 33. 28 Aſtigitana colonia 34.14
Aſtipalea inſula 57.4 6.142.
Aſtyre op. 78,10(18 Aſtomorum gens 108.12 Aſtrale inſula 57.40 Aſtromela oppidum 36.32
1 1
Aſtron fluuius 78.14
K fluuius& inſula 39. 5 ꝓꝙ 41. 26
Aſtures populi 34.41
Aſturum populorum termini 33.26 Aſturi Hiſpaniæ cõuentus 35.1
aAſturum po. auodecim 36.3 Aſturum regio 63.5.14 Aſturica oppidum 36.4
Aſturia auro abundat 587. 15 Aſturiæ prouinciæ menſura
63. 47 Aſtupaſes Nili nomen
70.19 Aſum oppidum 56.28 Aſura op. 74.37 Aſuciandæ populi 84.5 Atabyria inſula 74.27
Atabuli Aethiopes ubi 101. 43 Atalante inſula Eubocæ quondam iuncta 26.23 Atali populi 47.21 Atar gatis dea ubi 73. 41 Atarhed op· 78.9 Atax fluulus 36.24 Atellani po. 39.37 Atelpos flauius 83.6
Atentanes Græca gens 38.20
Ater mons 68.11 Aternus fluuius 37.37 44.11.33 Ateſis fluuius 45.48 Ateſte oppidum 46.49 Athamas mons 33.11 Athamantes po. 50.25 Athane op. 97.41 Athenæ populi 98.44 Athenarum deſcriptio 52.25
Athenarum murus qualis
829. 19 Athenienſium uentus 15.11 Athenienſium dics 24. 8
Athenienſis portus mirum 26.1 Athenis Aeſculapij fons 29.22 Athenarum arx 125.35 Reliqua quære parte prima Athenopolis forum 36.37 Athos mons quo umbram eiaculatur ſuam 58. 8.12 108.24 Athos mons perſöſſus 53.49 Atina oppidum 47.7 Atinates populi 39.356 G 43 14 44.14 Atyras fluuius 55·5 Atys amnis 42.19 Atlante inſula 58,3 Atlantia, id eſt, Aethiopia 101.31
Atlantis inſ. 103.1 0 104.20 Atlantis montis deſcriptio 65·5 & inde
PLINIANI Atlantis montis altitudo 65.5
Atlantis montis mira. ibidem & circa G
Atlantis ſoluæ quales ibid. 49
Atlantis montis fere 66.4
Atlas mons ubi ſitus 65. 30 822 102. 47
Atlanticum mare hen 4⁰.43
Atlanticum mare ubi incipit 100.17
Atlas mõs Diris dicitur 69. 43
Atlanticum mare multas abſtulit
terras 26.30 Atlanticum mare unde dictum 65.7
Atlantici maris plumb 610. 23 Atlantici Galliæ populi 36. 45
Atlanticus Oceanus 65. 6 Atlantæ populi 69.12 Atrax fluuius 50. 26 Atrax oppidum 53.7 Atraces populi 50.26 Atramitæ po. 98.20.21 Atrani po. 4 4413 Atrapateni po. 86.22 Atrebaci populi 35.6 Atria oppidum 45.45 Atriaticum mare unde 45.45 Atribis oppidum 71.30 Atharrabitis præfectura 69.39 Atropateni po. 86. 22
Attacorum gens 60. 24 G 87
47. 49 Attalenſes po. 78. 40 81.5
Attalia oppidum 78.5 Attali Krabes ubi 95.19 Attanos ſinus 87.45 Attaſini po. 87. 8 Attelebuſa inſula 79. 17 Attena oppidum 101. 5 Attene Arabiæ regio 97.34 Atticæ deſcriptio 52,19 Atticæ ſmaragdi 659.14 Atticæ mel quale 193.32 Attidiates po. 45˙2 Attinates po. 44.3 Attrebates po. 62.20 Attuſa oppidum 30.36 Attubi op. 34.16 Auantici populi 372 Auanticorum gens 36.33 Auchetæ populi 68.9& 84.9 Audariſtenſes po. 52.40 Auenio oppidum 36.43 Auernus lacus 39.28 S4.16 Aufidus fluuius 43.38 Aufidenates po. 44.17 Aufinates po. 44.16
Augꝰlæ po. 67. 14 et 68. 7. 18 Augurina oppidum 33,48
Ruguſta Firma op. 34. 14 Auguſta Taurinorum 46, 11 Auguſta noua 36.2 Auguſta gemella op. 34, 16 Auguſta oppidum 36, 44 x
37.33 G 38. 13
Auguſta pratoria 37.33& 8 46. 12 1 Auguſta Hiſpaniæ op. 6z,12 Auguſta oppidum 64.56 Auguſtani populi 35.26.3 36.4 8
Auguſti Imperatoris Italiæ deſcriptio 37.45 Auxguſti trophæum in Alpibus
47. 35 Auguſti colonia 66.3 41
Reliqua quære parte prima Auguſtobrienſer po. 63.43 Auguttiri po. 92.12 Auia oppidum 34.1 Auinenſe op. 657. 30 Aulerci populi 652.30
Aulis oppidum 52. 41 57, ꝙr 629. 14
Kulis op. Dianæ templum habut 285.48
Aulocrenes uallis 76. 30&77 12 287.48
Aulon oppidum 51.24 Aulon mare 79.14 Aunios infula 63.9 Aurelia oppidum 34.31 Auricornu promont. 156.10 Aurinini po. 38.31 Auri copia ubi 97.49
Aurum uchentes fluuij 586.10
Kurunei populi 39,1 Auriſpi oppidum 102, 10 Auſci populi 62. 39 Auſeculani po. 43.49 Auſeris fluuius 38.19 Auſetani populi 35.19.25 Auſones po. ubi 39.2 Auſonij maris inſule 49721 Auſonium mare ubi 40. 47 Auſonum gens 42.45 Auſtageni po. 30.32 Auſterauia inſula 61.21 Auſtrauia inſula 656.,31 Auſtrinus polus 89.30 Autaridæ po. 98.13 Autei po. Arabiæ 99.28.34 Autololes populi= 65. 23 G 66. 15
Autololũ inſula 65. 4.103.12 Automate inſu. 2 6. 12 ct 57.45
Automela op. 90.11 Autrigonum gens 35.48 Auxellani po. 39.37 Auxiniates po. ibidem Auximatcs po. 44 40
Kxantos
——.—

AᷓXntos inſula 62. 4 Axenos, id eſt Euxinus pontus 58.31 81.40 Kxiacæ populi 59.23 Axius ftuuius 53.35.37 A xon fluuius 76.12 Axa oppidum 84.33 Aali populi 49.6 Axanium mare 93.38 Marei populi 99.33 Aari portus 81.25 Mibinta inſula 57.47 Axachis oppidum 94.36 Axzones populi ibidem 34 Azonitum mare 100.3 Axotus oppidum 72. 8 Axuritanum op. 67. 26 S 3
Arba oppidum 64.49 B Bablonia regio 71. 47 94. 44 G 95. 4 G 104.17. 25 Bablonicum bitumen 630. 26 Babloniæ fertilitas 95.6 Balyloniorum dits 24.5 Eabꝰloniæ campus ardès 30. 45 Babylonis muri ex bitu. 530. 47 Balylonis urbis deſcrip. 94. 46 Babylonis ſitus 74.38 Bakxylon Chaldææ caput ibid. 41
Reliqud quære parte prima Balytace oppidum 96.11 Bacaſcami populi 98.,38 Bacchus in Hiſpanin 33. 40
Bacchi aræ ppe Indũ fiu. 87. 15
Reliqua quære parte prima Bacchiæ inſulæ 100.9 Bachilitæ oppidum 98.37 Bachina inſula 90.,11 Bactriani Smaragdi 658.39 Bactri po. ö“ Bactrum op.& fiuuius 86. 42.
87.13 h 559.24 Bacuntius fluuius 49.10 Badanatha op. 98.33 Bætarreni po. 73. 44 Bagada op. 100.35 Bagrada fluuius 131.49 Baiarum portus 39.27 Balanea oppidum 73.26 Balari po. 41.41 Balbura oppidum 76.4 Balcea op. 78.35
Balcares inſulæ unde 41.4
Balcares funda bellicoſæ ibidem
Balearis terra ſerpentes necat 632. 45
Baleares inſulæ cuniculis abunqant 41.12 150. 43
Balearum inſularum aues 182 47183.7
Balearitum mare ubl. 40. 45
e“
Baleſium oppidum 43.33 Balimenſes populi 88.44
Balſa op. 63. 36 68.23.61 7 555.8 658. 19
Baltia inſula 655.49 Bambice op. 73. 40 Bambotum fluuius 65.28 Banaſa colonia 64. 49 Bannomana inſula 61. 1 Banurri populi. 66.15 Baracum oppidum 68.22 Baragaxa op. 190.17 Baramalacum op. 98.35 Baraomatæ po. 90.22 Baraſei populi 98.24 Barbatia op. 97.26 Barbeſula op. 34.32 Barce promont. 65.25 Barce oppidum 6. 43 Barcino op. 35.20 Barderate oppidum 38. 12 Barduli po. 63. 47 Barca regio 35.6 Bargeni po. 100.26 Bargilaop. 76.36 Bar giletici campi Bargilus mons 73.25 Bar gus fluuius 55.23 Barion oppidum 43.37 Baris locus 81.7 Barpona inſula 41.24 Barra oppidum 46.21 Baſabocates populi 62.39 Baſag inſult 98.3 Baſaro oppidum 34.32 Baſilia inſula 61.7 Baſilicus ſinus 5
Baſilidæ po. 59. 38 66,10
Baſſetania regio 35.30 Baſterbini populi 44.8 Baſternæ po. 59. 15. 61. 32 Baſtetaniæ locus 34.2 Baſtiani po. 35. 40 Baſtuli po. 35.4. 41 Baſtulorum gent ubi 33.38 Batauorum inſula 61.36 Bataui populi 62, 25 Bateni populi 87.12 Batum flumen 4⁰.34 Batha oppidum 100. 43 Bathea ponti 29.9 Bathymi po. 97.44 Bathonias fuuiu 535.5 Bathis fluuius 383.6 Batinum flauius 44.35 Batraſa oppidum 97.40 Baucidias inſula 56. 11 Bauli op. 39.27 161.29 Bauma op. 100.45 Beata gens ubi 60.16 Bebeis lacus 53.13 Bebiani po. 4 4,2
““
Bebriacenſes populi 183.5 Bebricum gens 78.43 Becare portus 93.22 Bechires populi 82.47 Belbina in ſula 56.10 Belendi po. 62.37 Belerides inſulæ 41.40 Belgica gens ubi 62.14 Belgicæ prouin. la. qua. 64 8.23 Belgites populi 49.6 Belippo oppidum 34.32 Bellitani po. 35.29 Bellouaci po. 62. 20 Bello oppidum 64.37 Belon op. 33.34 Belus riuus 73.. 651.,11 Belum oppidum 73. 42. 46 Beli Touis templum 95.2 Belunium op. 14 Bembinadia op. 52.7
Benacus lacus 29. 16& 47.11 Benaci lacus piſces 15 8. 22. p to. Beneuenti op. piſces qual. 56 7.3 Beheuentum 222 43.38 Beni populi 74.20 Berbeſula fuuius,& op. 33.35 Bercorcates po. 62.38 Berdrigei populi 87.5 Berecinthius tractus v6. 40 Bereconthus mons buxo abidds 273. 7 Berrtnice oppidi 23. 28 67 3902 99.35. 42. 49 Bergebi populi 62.36 Bergomũ op.:æ quib. 46. 18. 21 Bergos inſula 62.10 Berotus colonia 73.20 104 26 260. 12 Bermius mons
53.11 Bermenſes po. 47.3 Beroea op. 53.,32 G 74.35 Berceenſes po. 7 1 Beroſus collis 30.7 Berreſa op. 100. 48 Beſbicos inſula Beſbicus quondam Bithꝰniæ con iuncta 26.23 Beſes fluuius 45.18 Beſippo portus 33.34 Beſippo op. 34.32.100.34 Beſgi populi 54.17 Beta oppidum 100. 34 Betaſi po. 62.22 Eetholene Toparchia 72. 20 Bæticâ regio 33.19 Bætica lananobilis 147.20
Bætita ꝗb. abi. 36. 14.560. 26 Bæticæ menſura 34.45 Batica unde dicta eiusq́; fertili
kas 33.27 Bæticæ plumbum 611.14
Beticæ cõuentur quatuor 33:28
Bæticæ oppida qiot ibidem 2 3
Bæticæ Municipia quot ibidem Bæticæ finis ibidem 37 Bæticæ inſulæ 64.3
Reliqua quære parte prima Bætis flu. 28. 28. 33. 26.32. 42 Bætis miri putei 28.2 8
Beton itineris Alexandri menſor 88.31 2 89.38 Betulo oppidum 35.26 Bæturia regio 34.2 1 Bæturia oppiaum 34. 28 Betulonienſes populi 35. 27 Babaga inſula 90.48 Byblis inſula 57. 4 1 Byblos op. 73. 21 104.27 Byblum oppidum 1 04.27 Bidini populi 42.258 Biendium portus 63. 4 Bigargitani po. 35. 2 5 Bigrantinus lacus 157. 19 Bilbilis oppidum 609.26 Bilæus fluuius 82.13 Bipedimui populi 62.38 Biſaltæ populi 54.6,1 Bifanthe oppidum 54.36
Biſton gens ſtagnumq; S4.30
Bithyæ fœminæ 107.22 Bithyniæ deſcriptio 31.22 Bithoniæ terminus ibid. 23
Bithꝰni po. ubi go. 48 et 91.28 Bithonia inſula ibidem 35 Bithynion oppidum ibidem 22 Bituriges liberi 62.40 Bituriges po. 62,24.3 46, 22 Bituriges po. uela texit; 46, 22 EMãtiũ ubi 5. 3.67. 2.81. 21 BTantium quantu d Dyrrachio
diſtet 7754ꝙ% Bxantium quantum ab Iſtro diſtet 88.43 BKantium Africæ regio 67:2 Eantij regionis fertilitus 55 Eixecp. 54.45 196.38 Biia arx 35. 68 Blanda oppidum 4⁰.34. Blande fumen 35.21 Blaſcon inſlaà 11. 12 Blaſſenſes po. 63.4+
Blemmiæ po. quales 69. 12.19
Blerani populi 38. 28 Bliteræ oppidum 36. 41 Boagrius fluuius 52. 47 Bocalium oppidum 52.5 Bocchiaha oppidum 100. 34
Bocchi regis regia ubi 66, 22 Bocenſes populi 41.42 Bocori populi 63.45 Bodincus, id eſt padus fin. 46. 5
Bqœa oppidum 51.36 Bœotiæ deſcriptlo 12,32 Beotiã pdices nõ tranſ. 1 9. 29
4 Bœotic

ꝑgœotiæ fontes nobiles Bœotia regio,& eius op. 5041
52.34
Bœoti populi ibidem 4t Bogudiana regio 66.21 Boij po. 46.23 62.30
Bojj ubi interierũt ĩ ta. 45.24
Boij Laudem oppidum condide/ runt 45·17 Boin oppidum 68.,21 Beion op.· 52.47 Boiorum tribus quot 45.24 Boiorum deſerta 48.45 Bolani po. 409.18 Bolbitinum Nili oſtium 71.29 Bolbulæ inſula 80.8 Bolingæ po. 90.19 Bomaræi populi 87.8 Bombos fluuius 22 Bomitæ oppidum 73.37 Bondicus padus 46.5 Bondicomagum op. 46.7 Bononia colonia 45.19 Bononia princeps hetruriæ ibi. Booſcctte op. 80.38 Borcani po. 44 3 Boreoſtoma Danubij fluminis oſtium 59.7 Borgodi po. 97.38
Borion promontorium 67.23
Boroſthenes fluuius 58. 41 G
79. 25 ◻ 6e. 10 557. 15.32 106. 45
Boroſthener lacus, populiq; 59 25.33
Boryſthenis piſces 155.35 Bormannico op. 36. 45 Boron op. 100.30 Borru fluuius 92.13 Boſphorus Thracius ubi 54.
49 58.29 G 31.19.25
Boſphori quondã terra 26.34
Boſphori Cimmerij latitu. 60. 5
Boſphori Cimmerij deſcrip. 58 34 83. 35
Boſphori Thracij marg. 162.30
Boſphori duo quantũ diſtent inter ſe 58.35 Boſphorus unde dictus 82.1 Botiei populi 54.20 Botris op. 72.21 104.26 Bouianum colonia 44.17 Bouillæ oppidum 39.38 Bracarum conuentus 35‧1 Bracarum gehs 36. 7 Bracari po. ibidem 8 Braccata Gallia 36.18 Bracari populi 63.10 Bracmanæ po. 88.47 Bragada fluuius 66.49 Brageæ inſulæ 97. 46 Brana oppidum 34.33
Branchidari oraculum 77:5
1 D1C18
Branc hoſt po. 90.17 Bratia inſula— 49.31 Brauron oppidum 52.29 Brt gmenteni populi 78.39 Breuci po. 429.5 Breuni po. 47.39 Brꝰaxon flu. 81.13 G 554:21 Brogion op. 53.47 Bryges po. 80.47 Brigiani bo. 47.41 Brileſſus mons 52.28
Briletũ op.207. 48 209,15
Brolion op. 30.40 Briſabritæ populi 90.25 Brꝰſani po. 88.2 Brꝰſæ po · 54.19
Britanniæ inſulæ deſcrip. 61.41 Britanniæ dies maxima 23.46 Britanniæ margaritæ 162.,42 Britanniæ plumbi copia 611.9 Brit. plures inſulæ dictæ ſunt 51 Britan. menſura ibidd.(44 Britones Galliæ po. 62.29 Britannicus Occanus 62.44 Britanniæ æſtus quanti 28.17 Reliqua quære parte prima
Britum oppidum 63. 18 Brixentes populi 47.40 Brixia oppidum 46.48 Brixia ftuuius 96.28 Brixillum 45.20 Bracoce op. 54-42 Brullitæ po. 78.3 Brumbeſtini 44.·7 Brundulum portus 45.49. Brunduſium oppidi& eius por tus 43.23,335 Brunduſti ſpeculu 610. 41 Brunduſii mirus ſons 30.3 Brunduſti portus 49.22 Brutius ager ubi 46.28 Brutij cultores plures ibidem Brutium littus 37. 7 40-233 Bubaſſus regio 96.19 Bubaſtitæ præfeſtura 69.38 Bubctani populi 40.18 Bubium natio uel op. 68. 9 Bubon op. 76. 4 0 632. 18 Buca oppidum 44*11
Bucephala oppidum Alexandri
magni equi ſepulchrum 90. 23 143. 33 E inde
Bucephalon portus 5̃1. 45 Buccina inſula 42².31 Budini populi 60.10 Budoræ inſulæ 565.35 Buges lacus 59.34 Bulenſes populi 50.39 Bulla Regia op. 66. 40 Bullidenſes populi 53.41 Bulliones po. 48.39 Pubula oppidum 68.22
PLINILANI
Bura op. 26. 49 G 51.14.94 Büurchana inſula 61,19(33 Bur gundiones po. ibidem 29 Burniſtæ populi 48.5 Burnum oppidum ibidem 19
Burſaonenſes po. 35.33 Buſiris op. 71.30 G 564028 Buſtritæ præftctura 69.41 Buthos oppidum Buta oppidum 48.28 Butro inſula 56.37 Butrium op · 54-19 Butrotum op. 50.11 Butuntinenſes populi 44.7 Buxentum opbidum 40.32 Buxentini po. 43. 14 Buxæ po. 90.16 Buxeri populi 32. 47 Buxigeus mons 53,11 C
( op. 84.48 Cabalia regio 76. 3 et 81
Cabellio op. 36. 45(7 Caberon fluuius 92.13 Caburæ fontis mirii 555.35 G Cacidiri po.· 87.26(566.39 Cacirini populi 42².23 Cadara peninſula 151.37 Cadeumna oppidum 100. 42 Cadiſcus mons 56.30 Cadmus mons 27,43 Cadruſi oppidum 92,5 Cadueni populi 77.4 Cadurci po. 62. 42 86. 33 (73 46. 21 Caduſia regio 85.37 Caduſii populi 89.9 Cecilia caſtra 63. 40 Cenice inſula 56.14 Cenicos fluuius 43.4 Cæcorum oppidum 81.20 Cæcubus ager 27.15 39.21 Cæleſtini populi 45.13 Cælina op. 47.7 Calos portus 55. 21 58.18 Cælium oppidum 43.33 Cælius hiſtoricus 47818. Cenæ inſula 42,30
Cænis promontorium 40. 40 Cænina op. 4⁰0.14 Canici po. 54-20 Cænica regio 55·7 Cenites portus 51.43 Cæphiſius lacus 656.7 Cæpori populi 73.8 Cere oppidum 38.24 Cæretanus fluuius ibidem 23 Cænium promontorium 55.47 Caſani populi 98.44 Cæſarauguſtani po. 75.10
Caſarauguſtanus conuentus 34 49
cæſarauguſtana colonia 359. 2⸗7
Cæſarea op.ʒ5.·g et 66. 26. 72 11 G 73. 22 G 104.26
cæſarea Cappadociæ op. 82. 35
cCæſariana oppidum 34.13 Cæſariana colonia 63.39 Cæſarienſes loniæ po. 79, 1 Cæſarienſis Mauritania 66.22 Cæſariuenales po. 35.38 Cæſaris in Aegypto col. 78. 48 Cæſarobricenſes po. 63. 44 Cagulatæ po. 98.23 Caieta portus 93.17 Caicus amnis 78.8.33 Cainas fluuius 88.48 Cayſter fluuius 22.
Calabriæ deſcriptio 43.18.21 calabriæ noĩa, ſitus, menſu. ibid.
Calabriæ inſulæ 49,21 calaguritanipo. 35. 29.33 Calaminæ inſulæ mirum 27,18 Calamiſus oppidum 5536 Calamos op. 73·22 Calaris op. 31.35 Calaritanũ promont. 41.37 Calaritani populi ibidem 42 Calathuſa inſulla 58.20 Calatia oppidum 339,38 Calatis op. 54339 Calaguritani po. 35.33 Calauria inſula 56410 Calenti op.· lateres qual.629.35 Calenus ager ubi 30.22 Caleni aqua mira 30.5 Calenum oppidum 39.38 Calete inſula 58.21 Caleti po.uela texunt 346. 22 Callet op. 34.18.33 Caletranus ager 38.334 Calicadnus fluuius 75. 7.11 Callichorum ftumen 82.13 Calidon oppidum 50.26 Calidoniæ ſolua 61.47 Callidromus 53.4
Calydne inſ. 57. 48& 79.33
Calꝰdna op.·
Calignæ populi 88. 47& 108 36 193. 33
Calymna inſula 57.48 Calingari gens 89.9. 108.36 Calin gij populi 98,42 Calingon promont. 89.44 Calinipaxa op. 88·42 Calipolis op. 8S Caliordi populi 59.43 Calꝰpſus inſula 43·6 Caliſſæ po. 29.19 Callipolis inſ. 55.17 G. 57·²8 Calippiæ fons 77.29 Calliroe oppidum 74.17
Calliroe fons ᷣ2⁷27& 72235 Calliſte inſuls 57.44 Caloſto
26,13½3

—y———.— ———
Caloſtoma Danubij fluminis o/
ſtium 59.5 Calpe portus Aafric 81.44 Calpe mõs Europæ 33. 9.15.35 Calpas portus 82.9 Calapis amnis 49.8 Slucula oppidum 34.18 Camacæ populi 87.25 Camaldunum op. 24.1 Camari inſula 98.5 Cambalidus mons 96.18 Camboſes fluuius 86. 5 Cambiſu oppidum 99.18 Cambolectri populi 36.46 Camboleſtri po. 52. 40 Cambuſis oppidum 101. 6 Camæ populi 87.25 Camcelidæ inſulæ 79.43 Camelani po. 45·6 Camelorum oppidum 98. 41 Camarina op. 42.18 Camerium op. 4⁰0,16 Camertes populi 45.2 Caminia inſula 57.47 Camyrum oppidum 79.25 Cammanene regio 82.35 Campania 39,8
Campaniæ laus 37. 18 et 39.19 Campaniã qui tenuerint po. 39 Campania etiã hyeme ful,(27
mina habet 16.49 Campanum ſulphun 630. Rcliqua quære parte prima
Camponi populi 62.38 Camini po. 47.25.38 Campſconiſis flumen 83.5 Cana oppidum 93.14 Canaius fluuius 78.9 Canaria inſula 103.27 Canarij feræ ubi 66.5 Canas oppidum 76.1 Canacha op. 72.49 Cane oppidum 78.9 Caneſtreum promon. 53. 45 Canauna regio 95249 Canchlei populi 76.31 Candauiæ montes 48,36 Candebæa palus 651.11 Candæi populi 99.40 Candiba oppidum 76. 2 Candidum promontoris 6 6. 43 Candrogari populi 102. 16 Canis fluuius 97.42
Canina capita habentes homincs 101.21. 84 Ꝙ 107. 47
Canum ciuitas Cannenefatum inſula Cannenſes populi Canopicum oppidum
71.14 61.37 44-4
87
Canopicum Nili oſtium 69.24
30 71.19. 28 Canopitanum op.
67,31
P468 Canopos inſula 78. 47 Canopus ſydus ubi 91.23 Cantabria Magnetẽ gignit 609 Cantabria montemferre/(32
üm habet ibidem37 Cantabriæ plumbum 610.31 Cantabri fluuius 89.39 Cantabri po. 35. 14.48 et 36.3 Cantabrorum regio 63,3 Cantaces populi 92.5 Canteci populi 84.11 Canucha fluuius 89.4
Canuſium oppidum 43.38. 45 G& 147. 20. Canuſti purpuriſſum 617.21 Canuſii lana qualis 47. 11 Capaſtitæ praftctura 69. 40 Capenates populi 88828 Caperenſes po. 63.44 Capeus ſinus 97.32 Caphareum promont. 5 6.47 Capheris inſula 58.21 Caphis Arcadiæ lucus 287. 40 Capillati Alpiũ po.3 8.3. 47.33 Capina inſula 97.48 Capiſſa oppidum 91.48 Capiſſenæ populi ibidem Capitalia mons 90. 6 Capitolium ex præda à quo cæ/ptum 4⁰,25 Rcliqua quære parte prima Capitulum oppidum 39.38 Capotæ mons 74.4 Cappadociã ꝗ græci incolũt 82. Cappadociæ oppida C&(27 flunij ibidem; per totum Capbadociæ ſitus,& termini, uel menſura 84. 17& inde 7. 104.32 Cappadociæ mira herba 450.3 Cappad. Alabaſtrite 639.3 Cappadoci gens 82. 22 et inde x& 30& inde, 84.17 Cappadox fluuius 87.37 Cappagum oppidum 34.33 Capraria inſula 41, 23& 172 2 6 Capraſia oſtium padi 45. 43 Capreæ inſulæ 41.31 Capretæ po. 78.43 Caprus fluuius 976.24 Capſotani populi 67.34 Capua oppidum unde 39.35 Reliqua quære parte prima Capitibus carentes homi. 569. 19 Carabis fluuius 87. 45 Carambis promont. 50.48 82. 19 175. 40
Carambucis fluuins 85.28 Cararitis præfectura 74.3 Caranos op. 76.;38 caraſeni popui 59.42
Caraſtaſci populi
Carbonaria portus
Carcathiocerta op. Carcenſes populi
Carchedonij Smaragdi 659, 21 Carcinites ſin. 59.,35 et 61. 44
Cardamole oppidum Cardamin inſula
Cardines mundi ubi
Carentini populi Cares iuxta Thanaim
75. 10. 37. 49
Cariæ Lochnites Cariæ boues quales Cariandra inſula& op. 79.38
Carina oppidum Carini germaniæ po.
Carioſuelites po.
Cariſanum caſtellum Cariſſa oppidum Car)ſtiũ marmor 57. 5& 637 Car)ſtos inſula 55.29
Carmacæ populi Carmania regio 92.19.9 4.10
Carmaniæ oppida Carmania Alabaſtritem gignit
Carmaniæ murrhina Carmaniæ gemma Carmaniæ menſura Carmelum promontoriã,& opCarnorum regio ubi 46. 30& 47.21 G 48. 42
Carnis oppidum
52. F E 98,35
Carnus oppidum 88.19 Carnuti po. 50. 13& 656. 42 Carpaſꝛum op. 79. 12.
Carpathium mare unde 57. 49 Carpathos inſula 56,32 C 5 7
49 79. 28 Carpathium mare quod 46.4
57.49 G 79.28. Carpetania regio 35.9.3 8 Carpetani po. 35.5. 42 Carpentoracte op. 36.46 Carpetana iuga 33.26 Carpi oppidum 66.49 Capraria op. 41‧9 Carræ op. 74. 18& 559. 34 Carrea oppidum 38.13
Carrei populi 98. 33 2y 99. 4 Carrinenſis agri mirum 54.8 Carſcolani populi= 44.1 8
Carſulani po. 45.2 E Cartadulorum regio 108. 5 Cartana op. 92.3 Carteia 33.34 0 34.4 1 Cartenna colonia 66. 2 5F
Carthago noua op. 35. 7. 1⁷2̊0☛ Carth. colonia 66. 49(41.3
Carthago magna ibidem
Carth. quantũ ab Ocea. 68.37
Carthago op. a Tyrijs 73,11
Carthago ſub quo parallelo 104. 19
Carthaginenſis Hiſpaniæ conuen tus 44*49 G 55.35
Cartheia oppidum 56.4 4
Chartris peninſula 61.18 Caſamarri populi 102.11 Caſſandria colonia 53.48 Caſſandria inſula 94.2 Caſſandria op. 18.42 Caſara op. 85.33 Caſandrus inſula 93.46
Caſcatenſes populi 35.31 Caſilinum oppidum 150. 23
Caſinatis ager 29.35 Caſinumop· 39.38 Caſrus mons 76.27 Caſius mons 96.27 Caſiri po. 86.49 Caſitis inſula 100.4 Caſius mons 71.3 6&ꝙ 72.2& 73.32 per totum Caſmonates po. 28.1
Caſos inſla ʒ7. A8& 58. 1 & 79. 29. Caſpaſium fluuius 86.2 Caſpica gens 86.,39 Caſpius mons 75:41L
Caſpium mare ex Oceano vriri
84.42 85.34 Caſpiũ quãdo mare primi 86·98 Eaſpium mare,& a[ria quantüm diſtent 96. 4.
caſp

cafpij maris menſura 85& inde
caſpij maris forma ibidem 43
Caſpij maris deſcriptio generalis 21. 22
caſpij& Pont ci maris inter ſe diſtantis 22.7 2 85.12
caſpij maris,& Cimmerij Boſphori diſtantia 85.13
Caſpium in mare, ex Indico ſub eodẽ ſidere nauigatur 21.20
caſpij populi 86.8
caſpiæ portæ 75.39 G 86.10 26.85.5 90.18 0 104. 31 G 559·27
caſpiarũ portarũ incolæ 85.3 4
Caſſandria op. 53.48. 529.13
Caſſera oppidum 54-4 Caſiopei populi 50.2 Caſʒiope oppidum 55.38 Caſgios fluuius 86.5 Caſsiopolis op. 75.2
Caſsiterides inſu. 64.1. 126.2
caſij montis mirum 179.12 Caſsij Iouis delu. 5 538 et 72.2 Caſsij montis mira altitu. 73.32 Caſtabala oppidum 75.10 Caſtabalenſes canibus bella gerůt
142. 27
Caſtalius fons 50.38 Caſtana oppidum 53.24 Caſthenes finus 55*² Caſtologi populi 62.20
caſtra Cornelia locus 66 49 Caſtra gemina oppidum 34.12
Caſtrauinaria 34.1 Caſtrimonienſes po. 39. 40 caſtrum nouum op. 37.38 C 30.23 G 44.35 Caſtrum cocinthum 42. 48 Caſtulonenſes 35.38 Caſuentum fluuius 43.13 Caſuertini populi 45.2 Catabanes po. 71.34 Catabani populi 98.14 Catabathmos ubi 6 7. 45 et 68 Cataceti po. 84.· 12(27 Catadupi loca 69.23 Catadupi po. 100.32 Catana op. 42.12.-14 Cataonia regio 82.23.35 G
84.22 G 104.32 Cataractæ Euphratis 74·15
Cataractæ Nili locus 70. 23 Cataræi populi 97.38 Cateria inſula 380.11 Catari 49.6 Catenates populi 47.40 Catheæ montes 84.6
Catina op. 52. 5 104.35 Catixi, id eſt Pygmæi 54.43 Catoni populi 84.12. Caturiges po. 38.5 G 45.22
1I1 ND IEC8 †
7 47-32. 41 Cauarum ager 36. 42 Cauarum oppidum 36.34 Caucauæ populi 84.7 Caucaſiæ portæ 85.5 Caucaſus mons 75.30& 83.15 20 84.43.47 ct 85.42 & 76. 2 et 87.5. 22.89.37 Caucaſi gemmæ 663.3 caucaſus& Graucaſus idẽ mons 87.22 Caucenſes populi 35.48 Cauchæ campi 95.43 Cauchorũ gentes quales 61.,30 37 G 257. 15— Caudini populi 441
Caulonis oppidi ueſtigia 42. 48
Caunos op. 75.15 G 104.31 202.36
Caunus patria protogenis 622.
Caurarani populi 98. 44(43
Cauraſiarum gens 34.11 Cauratani populi 62,30 Caurenſes po. 63.44 Cauros inſula 57.11
ceæ inſulæ caprificus trifera 277. 9
Cea inſula 26. 41 56. 4A1 & 197.28 G 553. 45 Ced ueſtis 56.42 Cebrenia oppidum 78.22 Cecina fluuius 38.20 Cecryphalos inſula 56.,11 Cecrogonis oppidum 92.3 Cecropia op. 125.34 Cedræi populi 71.35
Celaduſa inſula 49.30. 57.27
Celandia inſula 79.23 Celæ inſulæ 80.13 Celegeri po · 49.14 Celeium oppidum 48.44 Celendyritis regio& op. 75·4
Celæne op.⸗6.2 7 et 80.45 G
Celerini po.ʒ 6,.8(554 ·3 Celeus fluuius 30.44 Celienſcs po. 36.29 Celtæ po. in Hiſpania 33.39 Celthæ po. Thracic« 74.21 Celtiaca oppidum 34 ·8 Celtiberi populi 35.5 Celtiberiæ caput ibidem 41 Celtiberiæ finis 36.2 Celtiberiæ inſula 64-1 Celtibtriæ equæ 145.13 Celtica regio ubi 62.15 celtici ignominioſa, ac barbara
appellatio 36.5 Celtici populi 63,7.45 Celticæ gentes ibidem 33 Celtici promontorium 7.26 Cema amnis 36.40 Cembani populi 36.,40
L 1 NEKAM I
Cemenelion oppidum 38.3 Cemenus mons 36.41 Cenchreæ locus 51,1.45 Cendeuia palus 28 Ceneſſeri op. 98.37 Cenicenſes populi 36.46 Cenomani po. · 4 7.2 G 52.31 Cenomanorum ager 45.48 Centauri populi 126.23 Ceos inſula 56.41 Centuripini po. 42.22 Cephalædis fluuuusu 42.21 Cephalenia inſula 55.49 cephalẽiæ piſces qual. 555·47 Cephaloneſus inſula 61. 44 Cephalotomi populi 83.28 Cephiſia föns 52.27 Cephiſis lacus 656.7 Cephiſus fluuius ibidem 39.43 cephiſus fluuuus 29. 49& 50.38 G. 52.38 Cephiſi fluuij prodigi 281. 40 Cepœʒ oppidum 23.40 Ceramicos locus 678. 6&◻ 534.49 Ceramicus ſinus 76.35 Ceramus op. 76. 44 et 79.34 Ceranæ oppidum 80.45 Ceraſus op 82.45 Ceraunius mons 75. 4 2.265.1 Ceraſtæ inſulæ 61.1 Ceraſtis inſula 79.10 Ceraunici montes 84. 2 Cerauni populi 48.23
Ceraunus op.& fiumen 82.39 Ceraunij Armeniæ mõtes 84.39
Cerbalus fiu. 43. 4o(49 Cerbani pofiuli 98.17 Cerberion oppidum 83.41 Cercetæ ho. ibidem 28.32 Cerceti montes 53.12 Cercinæ inſula 80.7 Cercina inſula 68.44 Cercinitis inſula ibidem 45 Cercopeni populi 76. 26 Cerealis oppidum 33.48 Cerinthus op. 57·2 Cermorum op. 546 Cerne inſula 102. 43. 172.14 Cernetani populi 39.39 Cernetum oppidum ibidem Cerretani Hiſpan. po. 35.19.25 Cerone fons 563.36 Ceſena oppidum 45.21 Ceſi populi 89.47 ceſſero op. 36.45 Ceſtia gens 30.43 Ceſtria oppidum 50-11 Ceſtrini populi 50,1 cettius fluuius 78.37 Cetriboni po. 89.40 Cetuma oppidum 100.48
Ceutrones populi 47. 32 Go
595.47 Ceuci populi 36.5 chabriæ caſtra 72,2 Chaldæi po. 97.45
chadiſia op.& fuuius 82,39 Chæronia op.
52²˙39 Chalxon portus 30.35 Chalce inſula,& oppidu 79.32 Chalcedon op. ubi 81.19 Chalcedonij po. cur caci ibi.2o Chalceritis inſula 85.19
Chalcia inſ. fertiliſcima 291.49 Chalcia inſula 57.48 Chalcida oppidum 7z.41 chalcidene regio ihidem 42 Chalcis oppidum 50.8& 57.
65 74.35 G 98.45 Chalcis inſ. 55. 46 G 51.26 Chalcitis inſula 81.36 Chalcodontis inſula 57.5
Chaldæi po. ubi 97. 25 Cinde
Chal daici lacus 95. 4596.16 Chalybes po.82. 45 et 100. 26 Chalonitis regio 95.70 96.1
2 G 96.4 Chambades mons 75.335 Chaones populi 49.49 Chaonia regio ibidem
Charax op. 92. 42 95.46
96.26. 36 95.15 G
97.21.98.27.30 Characenæ regio 96.30 charadris oppidum 73.28 Charandra ſinus 99,31 Charbanus mons 96.,11 Chariati populi 98.33 Charobdis piculi maris 42.4 Charien fluuius 83.14 Charmarum gens 90.12 Charmei oppidum 98.34 Charoneæ ſcrobes 27.5 Chateni populi ibidem 33 Chatti po. 61.32
Chatramotitæ po. 98.16.99˙3 Chelidoniæ inſulæ 29.33 E 19 18 ◻ 169.15 Chelidonium promont. 75.27 Chelonates promont. 51.29 Chelonitis inſula 98.2 Chelonophagi poulioz. 42& Cheta flu. 88.35(155.3 Cheroneſus op. F4·37.58⸗41 Cheroneſt peninſula deſc.· 14
Cheruſci pofuli 61.32 Cheſius amnis 79.47 cheſepolis ophidum 77 ·47 Chia inſula 80.1 Chiana gens 92˙37 Chione nympha 80,1
Chios inſula 19. 49 ct 104·4* chiii marmor d02 Cõ7:27 chij

7
chij inſulæ mirum 566.38 Reliqua quære parte prima
Chilmanenſe oppidum 67. 27 Chimera caſtellum 50.10 Chimera mons ardens 30.38 & 15. 43 Ermerion mons 53.11 chyrogylium inſula 79. 20 Chiſotoſagi po. 88. 47 Chytis inſula 662.40 chꝰtri oppidum 79.12 Chytophoria op. 77.36 Chlamydia inſula 57.21 Chlorus fluuius 75.1 Choani populi 98.45 Cho ra Parthiæ ſitus 86. 36 Choaſpes fluuius 95. 44,555 24 G& 667. 16 Choatras mons 75.35 Choatræ populi 83.47 Choma fluuius 76. 22 Chomari po. 87.5 Choruſmij populi ibidem 8 Choromandarum gens 108. 5 Chorſari, id eſt Perſe 87. 22 Choſiei po. v.17 Chryſa oppidum 78.10 Chryſce inſulæ 67.36
Chrꝰſæ ſinus 87. 45 90.38 Chroſæi popuſ 89.48 Chryſoceras promontoria 55.3 Chryſopolis op. 81.24 Chroſorrhoas fluu. 72. 46& 77˙2 81.14 83.15 Canæ oppidum 75.2 ynaæ fons 42.16 Oꝛneæ inſulæ ãoο.3 7 ,&ꝙ 85.17 Cyanos fluuius 93. 10 Cibarci populi 63.5 Cobeles ſacerdotes unde Galli di
cantur 81.9 Cibilitani po. 63.45 Cibyra oppidum 75.5 Cbiratarum montes 76. 14 Cobiratica op. ibidem 20 Ciboton op. ibidem 27 Obotus mons 26.,35 Cicæ inſulæ 63.11 Cxchri populi 554.34 Cicynethos in ſula 58.6
Coclades inſulæ ubi,& unde dictæ 51.10.58. 3 104.34 Cocladũ inſularũ nomina ʒ 7. 10
Cicimeni populi 83.46 Celopis inſula 79˙31 Cyclopum ſcopuli tres 42. 13 Ccones papuli 88.21 Cyco num flumen 29.26 Cyconum regio 54.34 Cydamum op. 68.9.17 Cdara fluuius 91.18
Oanus flu. 753 GC 553 29
PEAEN Odon op. 56. 25 G 151.1 Cydonia inſula 80,20 Cydoniæ fons 30. 12 Cydonia inſula 30.,11 Cygnos oppidum 83.17 Cgnum op. 83.9 Colbiani montcs vyl5 Cybiani agri minium 590. 39 Colbiani populi 78.2 Olene ſinus 51.19 Coleni po. 63.9 Cilices populi 78.20
ciliciæ regionis deſcriptio 74 48& inde
Ciliciæ terminus 73.37 Ciliciæ finis 759 Cil portæ 752.38 104.32 Cilicium mare 75.23& 79 14 104. 27 Cilicij maris inſulæ 79.5 Cilla oppidum 78.9 Cillaba oppidum 68.9 Cyllanicus tractus 81.8 Collene mons,& op. 52.9 GC 455·24
Cimbri populi Alpes exuperant 633.15
Cimbri à canib. defenſi 142. 29
Cimbrorum promontoriu 21.7 G1. 12. 17
Cyme oppidum
Cimmerium op.
78.5 83.,41
Cimmerium Italiæ op. 39.28
Cimmerij populi ubi 85.33
Cimmerius Boſphorus 58.3 4 G& 83.36
Cimmerij Boſphori deſcriptio 83 36 per totum
Cimmeris op. 78. 16
Cimmerum op. 60. 4
Cimmerij Boſphori& Caſpij ma
ris diſtantia 85.13 Ciminia ſylua 27.35 Cimolis op. 82.18 Cymolus inſula 57. 41 Cymothoe fons 51.17 Conædopolis inſula 69.41 Conethe oppidum 52.6 Oncthuſa inſula 51.38 Conæthus inſula 57.,21
Cynamolgi po. 102.25 138
Cynara inſula 57. 4o(38 Cingulani po. 39. 40. 44. 41 Conips fluuius, regioq́; 66. 17 Coniria oppidum 79.13 Cinium op. 41.6 Cinnenſes populi 35.34 Cynocephali ubi q61. 21.48 G& 107.47 108. 44 Conopolis op. 76. 30 Conopolitis præfectura 75. 40 Cones fuuuiugs 97339
Onoſſema, id eſt Hecubæ tunm/
lus 75.19 Cynthia in ula 57.21 Cynthus mons ibidem 22 Cynus oppidum 52.43 Cies fluuius,& op. 80. 40 Cypariſia inſula 79.46 Cypariſſa op..F1.25 Cpariſſus ſinus ibidem Cphanta portus ibidem 37 Copriæ inſulle 79.17
Coprus Syriæ iuncta aliquando 26. 23
Cypri Klumen 630.49
Copri inſulæ cotes qual. 638.15
Copri Croſtalus 654. 47 Cypri Adamas 658.2 Cyprij Smaragdi 659.1 Cypri Opalus 660,.29
Copri inſulæ deſcriptio 75. 8& 79.6 104.27.33 Cyprus nouem regn. ſedes 79.6 Cypri menſura ibidem 7 Cypri uaria nomina ibidem 9 Reliqua quare parte prima
Cypſella oppidum 74.35
Circeij inſula 26.1 38.48 39. 2.11
Circius mons s
Cyrenaica regio ubi 6ᷓ ⁷7. 2 4 e C)renaicæ ru-(104.18 pes Auſtro ſarra 14. 21 Cyrenaicæ ſolitudines 103. 49 ꝙ104.1 Corenaicæ prouinciæ deſeriptio 62.37 per totum Cyrenaici agri magnitu. ibi. 49 Cyrenaicæ finis ubi ibid. 68, 2 7 Cyrenaicæ menſura ipid. 28 Cyrenæ qd cõtra locuſt. 20 0.21 Corenæ oppidum 67. 39. 45 2ꝙ 349.13 Reliqua quære pirte prima Cyreneon fluuius 77.35 Corentum promontorii 77.35 Covrra oppidum 7512 Cyrus fluuius s 4:28.30.46 ꝙ 86.2:6.40 87.32 Cyri regis aræ,& finis 87. 15 Reliqua quære parte prima
Co rur ubi ſepultus 94.24 Cyriſoborcha op. 83 32 Cyrnaba fluuius 87.46
Cornos mſula, id eſt Corſica 41 18 55. 46
Cornij populi 108.23 Cyropolis regio 94.21 Cyrreſtica regio 84.21 Cyrreſtica op. 73. 4 2 Cyrrum oppidum ibidem Cyrrheſtæ populi 53.34 Cirrha oppidum 58238
Cirrhei phocidis campi ibidem
Cirta colonia 66.39 Ciſamum oppidum 56. 24 Ciſeruſa inſula 79.33 Ciſianthi populi 85.33 Cixicenæ terræ natura 629. 1t Ciſipadum gens ubi 67.19 Ciſmontani populi 44. 16 Ciſori populi 102.,21 Ciſpij po. fbidem 22 Ciſſa inſula 49.26 Ciſſa op. Thraciæ 55.14 Ciſciros inſula 58.19 Cyſtæ populi 100. 4f Ciſthene oppidum 78. 9 Cithnos inſula 57. 17 Citarij populi 42.23 Citariſta promontoriu 36. 36 Cyte oppidum 60. 2. Cytæum op. 56.26 Cytheni mantes 80. 35 Cythera inſula,&op. 56.7 Citheron mons 52.34 Cytinum oppidum ibid. 4 7 Citima op. 104. 18 Cytinos op. 56. 29 Ctis inſula 99.4 4 Citium oppidum 79. 11 Citorus mons 82. 18
Ciuitates mart abſorptæ 26. 39 Ciuitates à minulis an malib. deletæ 138.35 pertotum Ciuitas habens ſexagintaqumnq;
templa intra mnros 98. 82 Cxice fõns 554-10 Cwʒicenum marmoör 8f. 3
xici delubri deſcriptis 6ᷓ 422 30 E inde, 642. 39 Cicicum 0. 80. 36 81.31 Clæon fons 554.9 Clamatulicorum regio 36. 37 Clampetiæ locus 40.3 4 Clariæ popv li 74.24 Clarij a pollinis templi ⸗7. 36 Clarij A pol. ſpecus mirus 30. 1 3
Claritas lulia op. 34.16 Cl. ſcica oppidum 36.38 Clatos oppidum 66.28 Claudæi gens 97.47 Claudia oppidum 48. 45
Claudiæ præfecturæ pagi 38. 30
Claudij Im peratoris colonia 48 46& 73.8
Claudij Cæſ. Archelais col. 822
Claudius mons 49.7(38 Claudia polis op.„ Clauſa oppidum 33. 49 Claxomene op. 77.36 Claxomenij populi 84. f
Claomenis piſces qles 56G, 4 5 Cleone op. 51. 15 G 52.7& Elibäͤnis mons 43,4(7a4.3 8— Eliba

clibanus oppidum 75.13 Clides inſulæ 29.15 Clolipenus ſinus 61.16 Clitarchus hiſtoricus 39.10 Cliternia op. 43. 43 ct 44.15 Cliterna oppidum 45.21 clitorium oppidum 52.7 clitorius fons 553.48
Clitumnus fluuius qualis 29,47
Clodia foſſa 46.1 Clodij forum 45.21 Cloſtra Romana 39*6 Cluana oppidum 44.38 Cludros fluuius 76.40 Clunia oppidum 39.2
Clunienſis conuentus 35.1.43 Clupea oppidum 67.1& 48
68 104.19 Clupeæ oppidi terra Scorpiones
necat 632. 45 Cluſini populi 38.28 Cluſiolum oppidum 45.10 Cluſium oppidum 641.47 Cyxice fõns 554-10 Cnemis oppidum 52.45 Co oppidum 88.20 Coamari populi 8 Coboris inſula, Coppidi 98. 4 Cobum fluuius 83.15 Cocanicus lacus 559.18 Cocondæ populi 90.17 Cocoſſates populi 62.36 Cocillum oppidum 28,9
Cocinthum promontorium 42²‧48
Codanus ſinus Cr I2 Cale regio 71.42 Cale Syria regio 73.12 Ccœleſyriæ deſcriptio ibidem 39 per totum G
Cœlus portus 55.21 2 58.18 Cogamus fluuius 77.5 Colaicum promontoriu 91,19 Colapiani populi 49·5 Colapis fluuius ibidem Colarni populi 63. 45
Colchicæ regionis deſcriptio 83 20& inde
Colchiæ ſolitudines 84.49
Colchis auro fertilis 585·1
Colchi in Dalmatia aliquando 48.28
Colchis minium habet 590.38 Colchorum gens ubi 83. 5.20
E inde
Colchinum oppidum 48. 28 Colentum inſula ibidem 12 Colentini populi ibidem 20 Col)cantiorum gens 78.43 Colinia, id eſt, Cyprus 79‧11 Colippo oppidum 63.18 Collatini populi 44 ˙5
1I1 ND IGvI8 P;
Colone oppidum 78.18 Collacia oppidum 78.18 Colligati populi 102,15 Colligæ ſpecus 563.5 Collo dis inſula 41.40 Colobona oppidum 34.12 Colonia cqueſtris 62.23 Colonia Agrippinenſis ibid. 25 Colonia immunis 35.9 Colonis inſula 56.9 Colopena regio 82.32.
Colophon op. 30. 13 77.30 Colophonij cum canibus bella ge
runt 42427 Coloſſæ op. 80. 46et 554.45 Colpe oppidum 77.39 Colubæ populi 89.20 Collucones populii 47. 40 Colubraria inſula 41.10.24. Columna rhegia 4⁰.39 Comagene urbs 30.27 Comagene regio 71.44 074
11.,16.21 82.3600 84.
18 86.16.
Comana oppidum 82.31 Comata Gallia 62.13.43 Comenſes populi 81.5 Comenſis lapis 648.21 Comini populi 44.21 Commone inſula 80.7 Complutenſes populi 35.34 Compſeni populi 44.1 Compuſa oppidum 81. 20
Comum oppidum dà quibus 46 18 609.20
Concordia lulia op. 34.25 Concordia oppidum 46.28 Concordienſes populi 63. 45 Concubienſes populi 45.4 Condigramma oppi. 92.14 Ceneſium oppidum 78.34 Conibrica oppidum 63.18 Cononienſes populi 36. 49
Conopon diabaſis inſula 59.7
Conſaburenſes populi 35.40
Conſoranni populi 62.38 Conſtantia Iulia oppidum 34. 10.27 64.39 Conſuanutes populi 47.38 Conſuaranorum gens 36.22 Conſentia oppidum 40.36 Conſulinum caſtrum 42. 48 Conteſtania 35.7-11 Continuſa inſula 64.9 Contributa Iulia op. 34. 26 Contributa colonia 63,39 Conuenæ populi 52·36 Copæ oppidum 52.38 Cophantus mons ardens 30.43 Cophes oppidum 91.49 Cophes fluuius ibidem Cophetes fluuins 901,30
Corymbia inſula
LINIA NI
Coptitæ præfectura 69.36 Coptos oppidum 93. 4& 119
1 G 658. 41
Coraceſium oppidum Coraceſius mons ibidem 37 Coralius fluuius 82.10 Corambion oppidum 100. 39
89
Corani populi 39.39 Corani lapides 645.11 Coranitæ populi 98.44 Coraſiæ inſulæ 57.39 Coraxicus mons 75.41& 84.31 86. 6 Coraxi populi 83.22 Coraxorum gens 29.8 Corcyra inſula 4 9.32 et 55.37 Cordoluſa inſula 79.31 Corduba oppidum 34.6 Cordubenſis conuentus 33.28 G34.3 Cordulæ portus 82. 47 Corenſe littus 33.32 Coreſa inſula 56.39 coreſſa oppidum 56.44 Coreſus lacus 59.37.39 Corfinienſes populi= 44.13 Coricæ inſulæ 56,34 Coriteum promontorium 77. 32 Corycus mons 65.30 388 33 G 757.26
Coricos oppidum, ſpecus 75.6 27 554. 48
Corodalla oppidum 75.44
82
Corinenſes populi 4 4.3
Corineum oppidum 77.35& 79. 11
Corinthi gemmæ 661.41
Corinthi portus 51.1. 13
Corinthi aræ quæ 5126
Corinthiacus ſinus ubi 50. 29 49 51. 8
Corinthus oppidum ubi 51.5.6 554.49
Coriolani populi 4⁰.18 Coryphanta op. 81.13 Corophas oppidum 78.11 Coriphaſium op. 51.42 Cormalos fluuius 78.14 Corneates populi 49.6 Corne collis 288. 8 Cornelani populi 44·2 Cornelij forum ag.21 Cornelia caſtra locus 66. 48 Corniculum oppidum 40.15 Corninium oppidum 48.9 Corolia oppidum 98.18 Torone oppidum 51.27 Coronta op. 72.38 Coroneus ſinus 51.27 Coronei populi 73,„42
Corpilli populi 54.20 Corſeæ inſulæ 79.42 Corſi populi 141.4 9 corſicæ inſulæ deſcriptio q1.18 Corſicæ menſura ibidem 1 5 Corſicæ ciuitates,&; coloniæ ibidem 20.
corſicæ oppidum, ig eſt, Thebæ 50. 41
Corſ. inſulæ mira gẽma 667. 3 Reliqua quære parte prima
Cortenſes populi 35.34 Corticata inſula 63.9 Cortina oppidum 56.26 Cortonenſes populi 38.28
Cos inſula 79.,35 G 104.34
197.31 524.24 Coſanum litus 41.24 coſcinus oppidum 76,96
Co ſenus fluuius 65.24 48 8 3 Coſora inſula 4 2 ,30 et 68.49
Coſori populi 88.46 Coſoagius fluuius 39.4 Coſſa oppidum 38.22 Coſſæi latrones populi 96.133 Coſſetania regio 35.16 Coſſyra inſula 68.49 Coſtobocci populi 83. 47 Cotes oppidum 64.37 Cothon inſula 56,1 Cotieri populi 97,25 Cotyorum oppidum 82,46 Cotonis inſula 55.45 Cattaion oppidum 80.46 Cottæ populi 83.46 Cotta oppidum 566.34 Cottianæ ciuitaus 47.32.44 Cottona regio 93.24 Cragus mons 75.37 Crambuſſa inſula 19,20 Cranda op. 100, 40.42 Crania mons 50.32
Cranon oppidum 52.5 G 53. 10. 26 7 554. 10 Craſpedites ſinus 81.14 Crathis fiu. 43.11& 553.37 Cratis fluuius Scyllæ pater 40
38 G 555.8 Craugiæ inſulæ du 56.14 Cremyon oppidum 52.23 Cremniſcos oppidum 59.20 Cremona oppidum 46.48 Creon monsʒs 80.19 Creſſa portus 76.15 Creta nympha 56.,18 Creta unde dictu ibidem 18
Creta inſula quibus animalibus careat 150. 47& 170.18
Creta centum urbium 75.17 Cretæ inſulæ deſcriptio 56,15
154.27.. Crete lab yrinthuj — 88
— H H Hń qᷓ’’———
1

1. 58 Cretæ inſulæ menſura 56.28 Cretæ oppida ibidem 24
Cretæ mõtes 56.30 ꝙ556.20 Cretæ foöntes calidi emerſerunt
5 26.15 1
Cretæ aliquot inſue 49.30
Cretenſi inſulæ nata aliys meliora 461.35
Reliqua quære parte prima Creticũ mare quod 26. 15& 4049 55.31 G 56.22
Crexa inſula 48.11 Crialon oppidum 71.16 Cridinum fluuius 87. 8 Cryeon inſula 79.21 Crꝰnis fluuius 81.23 Crinouolum oppidum 45. 13 Cryon oppidum 77.45
Cryoptos, id eſt, Coprus 79.11
Criſæus ſinus 50.35 Criſa oppidum 5⁰.39 Cryſſa oppidum 78.18 Critenſi populi 101.49 Crithote op. 55.14
Criumetopon Tauricæ promon torium 59.48 175. 40 Criu metopon Cretæ 56.23.37
Crob)xi populi 59·23 Crocalæ inſulæ 90.39 Crocilea inſula 55.-47.
Crocodilon oppidum 73.4 Crocodilopolitæ nomos 69. 4 6
Crocodilus mons 74.49 Cromm)oneſos inſula 80. 11 Cromna oppidum 82.16
Cronea promontorium 33. 33 Cronia regio 80.35 Cronium promontorium 61.6
Cronium mare 62.12 Crotalus fluuius 43.4 Croto op. 27. 33 43. 10 Crunos oppidum 84.40 Cruſa inſula 79.40 Cruſtumerium op. 40.15 Cruſtuminus ager 27.36& 38.34.40
Cruſtumium oppidum 4 5.16 Cteſiphon parthorum oppidum
95.7 G 95.44 Cteſiphontes op. 96.1 Curi populi 62. 41 Cubulterini populi 39. 40 Culici populi 47.5 Cullu oppidum 66.38 Cumania caſtellum 85.7 Cumara op. 100.34 Cumæ op., 39.27 629.1 Cumi populi 102.16
Cumeron promont. 44.39 Cuneus promontorium 63.35 Cunici oppidum 41.6
P A R 8S Cuniculariæ inſulæ 41.33 Cupidinis fons 554.10 Cupra oppidum 44˙36 Cuprenſes populi 44.41
Curenſes po. 44.19 Curetis regio 70. 16
Curetis, id eſt, Creta inſula 56. 19
Curias oppidum 79.11 Curictæ po. 48.8 Curitis op. 26.36 Curubis op. 67.1 Cuſuetani populi 4⁰.18 Cutiliæ lacus ubiI 44.28 Cutiliæ aquæ mirum 27.17 Cutios fons 100.11 8
Abane goris reg.⸗ 7. 47 I inſ. 56.14 Daci populi, id eſt, Getæ 59.10
e 61. 32
Daci pulſi 59.14 Dactoli Idæi po. 125.47 Dædala op. 76. 12 Dædaleon inſula 79.21 Reliqua quære parte prima
Dahæ populi 87.24 Dale oppidum 78.34 Dalion op. 102. 20
Dalmatia Pannoniæ pars 49.2 Dalmatiæ ſpecus ubi aſsidue uen
tus gignitur 14.19 Dalmatia aurum ſert 586. 1½ Dalmatiæ termini 48.14
Dalmatiæ Græcorum plura
Dalmatiæ deſcriptio 49.1
Damanitani populi 35.34
Damaſcena regio 71. 47
Damaſcus op. 7². 457 74 37 639.3
Damaſcus Rlabaſtritem gignit 639. 1
Damea oppidum 78.45 Damnia regio 98.,7 Dandagula op. 39.45 Dandari populi 33. 47 Dauclli populi 101.46 Daneon portus 99.17
Danubius non influit Adriaticẽ 46.34 ¹
Danubij piſces quales 155.35
Danubij fluuij deſcriptio 58. 49 2554.29
Danubij nullus amnis in Adriati cum effunditur 46.36
Danubium qui amnes influant 49.3
Danubij hoſtioru nomina 59. 3
Danubij magnitudo ibid.s Daorixi populi 48.23 Daphnuſa inſuls 80.4
1 coe6 V N H 4
Daphiſſa mons 53,11 Daphnidis inſula 100.5 Daphnus oppidum 52. 44 & 77. 37 Daræ populi 65.28 Dataris fluuius 92.15 Daras fluuius 93.49 Darat fluuius 65.24 Daratitæ Aethiopes 65. 28 Dardanus fluuius 49.15
Dardani populi gens ſera 0. 6 Dardani po. 55. 30.37 Dardani Aemathiam infeſtant
53.30
Dardani Meſiæ po. 49. 14 Dardania inſula 58.16 Dardanium op. 78. 28. 41 Dardæ populi 89.23 Dardorum gens 43.47 Daricum mons 86.46
Darium Alexander ubi uicit
86. 18 Dari populi 90.2 Daron oppidum 102.3 Daremæ po. 100.,27 Darræ gens 98.2 Daſcylos op. 80.37 Daſcuſa oppidum 74. 6& 84. 35 Daſilis op. 100. 42 Daſibaris fluuiuss 68.22 Daſſaretæ po. 48.35& 50. 5 Daulis regio 50°. 40 Daulotes fons 98.3 Daunia prouincia 43.38. 47 Debris uel Deuris fons 68 12.21
Decapolitana regio 72. 44 ber totum,& 73,18
Deceates populi 38.4 Deciani populi 44.7 Deciatum regio 35.40 Decij forum 44.19 Deculani populi 4442 Decuma oppidum 34. 7
Decumanus limes quis 3 42. 37
C 343.7 Decumanorum coloniu 36, 25
Decuni populi 48.18 Deitania regio 35.7 Delos nata 26.9 Deli inſulæ piſces qual. 566. 48 Deli Aes 596.25.30
Deli inſulæ mitus fons 29. 44
Delos inſula qualis 57. 18&
104.34 Delos unde dicta 57.20 Delphacia inſula 1.33
Delphicum Apollinis oraculum 50. 38 Pelphorũ oraculũ quale 27:9
Deijphi oppiaum 38. 357 G 52.45 Delphini portus 38.8 Delta Aegꝰptus cux dicta 69. 32 Delta Nili ſigura 46. 2 e 59.32. 45& 70. 1& 71:. 2 640. 27
Demetrias oppidum 55.9
Demonneſos inſula 81.34 Dendros inſula 56.14 Denna oppidum 100. 42
Denſeletæ po. 50.7 ꝙ 54. 16 Deorum promontorium 64.2
Derangæ op. 90.16 Deraſidæ inſulc- 26, 28 e 77. 22 Derbices populi 87.11 Derceto Dea ubi 72. 10& 73. 41 Deremiſtæ po. 48.24 Deretini po. ibidem Derra ophidum 53. 45 Dertona colonia 38.,12 Dertuſani populi 35.25 Derxene regio 74.5 Deſticos inſula 58. 19 Deſuuiatium regio 36.3 4 Deſinates po. 48.23 Deuelton op. 54.48 Deultum ſtagnum ibidem Deuadæ inſula 98.1 Deximontani po. 92. 48 Dia oppidum 60. 3 Dia inſula 57.27 Diabetæ inſula F“] Diablindi po. 62.32 Dialeon inſula 58. 20
Dianæ Ppheſiæ templum 206.2 Dianæ templum Suſis 16.21 Reliqua quære parte prima
Dianenſes po. 35.,40 Dianium op. 35.18 Dianium inſula 41.2.23 Diaphanes fuuius 74. 48 Diareuſa inſula 80.6 Diarrhytum 66. 46 Dibitach op. 96. 1 Ditæa opb. 53. 45 45.30 Dicæarchia colonia 39.29 Dickæus moöns 56.3 0 Didymæi Apollinis aræ ubi,&
à quo 87. 20
Didymæi Apollinis oratulum ö
Didyme inſula 42.42 Dyme colonia 51.18 Didymæ inſula 79.2 Didymus mons 30,31 Didymis oppidum ibidem Diduri populi 85.4 Pienſes po. 53-42
F Dier

Diomedis limen
1.*
Dies ſex menſiumubi 60. 18 Reliqqua quære parte prima
Diethuſa inſula 58.20 Dighani oppidum 95.25 Digeri populi 54.17
Diglitus, id eſt, Tigris fluuius 95. 28
DPymaſtos inſula 79.32 Dimaſtus mons 57.15 Dimuri po. 90.20 Dinaretum promontoriã 79 ·8 Dindari populi 48.24 Dinia oppidum 37.3 Diobeſi populi 54.18 Diocæſaria op. 82.34 Diodori inſula 100.17 Diognetꝰ itineris Alexãdri men ſor 88.31
Diomedeæ inſule 49 ·22.48 15 0 182. 22
Diomedis equorum ſtabulum 54.30
Diom. oppida in ltalia 43. 45
Diomedes quas gentes in Italia deleuit ibidem
Diomedes Spinam oppidum con
didit 45-42 Diomedis promontoriu 48.15 Diome dis inſula 217.14 461. 41
Reliqua quære parte prima Dionꝰſiada inſula 99 7 Dionyſia inſula 55.45
Diondſia quæ prius Chareta
99117
Diondyſiopolis op. 54. 40.44
Dionꝰſiopolitæ po. 76.31 Dion)ꝰſius Siciliæ Italiam adijce re uoluit 43.3
Dionoꝰſius Geographus 57·5
Dionꝰſius Geographus ubi natus quo tempore, qui& in orientem miſſus 96.49
Diorꝰctus lacus 50.20
Dioſtecnoſia fons 30.6
Dioſcorias op. 83.23.27
Dioſcoron inſula 43.5
Dioſcuriada inſula 98.12 Dios hicritæ po. 78·3 G 81.5 Dioſpage oppidum 94.2
Dioſpolitis præfectura 69.36
Dioſpolis magna op. 71.9
Dioſpolis op. 73. 27 C 76.24 1275* 36
Dipſiu ar gos q 1.42 125.39
Diræ inſule 99.37 Dyrce fons 52.35 Direa oppidum 100.35 Dirini populi 44.4 Dyriodoris fluuius 85.7
Dyris, id eſt, Atlas mons 65. 43 Dyrrhachium oppidum 43.35
1 NDI1 3
G.48.37 53.44 Dyrrhachij piſces qual.556. 47 Diſcera natio 68.20 Dium op. 56. 28 G 57.2 Dobiriecnſes po. 53.40 Dochi populi 101.45 Docleates po. 48.23
Dodonæ mirus fons 29.36
Dodonaæi tẽpli tintinnabula 642 4& circa
Dodonai Iouis templũ ubi 50.2
Doiates populi 45.3 Dolicæ inſule 98.3 Doliche inſula 57.32 Dolic hiſtæ inſulæ 79.20 Doloncæ populi 54·21 Donyſa inſula 57.39 Dolonis oppidum 80.31 Dolopes po. 50.25 Domada op. 98.32 Domaxanes po. 100.27 Domibus carentes po. 85. 30 Domiſtos inſula 26.26 Donaceſa mons 53.11 Dora fons 98.4 Dorica gens in Cappadocia 32. Doridis op. 76.32(27 Dorilaum op. 77.44 Dorꝰlæi populi 76.26 Dorion op. 51.29 G 53.26 & 77.35 Doris regio 25. 45& inde,& 52². 4 7 et 76.11.19 ct 104 34 626.26 Doriſci gens 9 2.10
Doryſcum promont. 52.29 Doriſcus locus Thraciæ 54.32
Doron oppidum 75.5 Dorus fluuius G 73.5 Draco mons 77.42 Draconon inſula 78.20 Dramaſa quæ 89.31 Drangæ po. 88.33 G 92.11 Drauus fluuius 49.3 Drepane inſula 55.39
Drepani op. corallium 557.11 Drepanum promont. 4 2.11.20 23 100., 20
Dria inſula 56.35 Drilon locus 389.21 Drilo amnis 48.29 Drymæa regio 50.40 Drimati populi 98.7 Drymodis, id eſt, Arcadia 57.2 Drymuſa 1“ Drinius fluuius 49.17 PDriopes populi 50,2 Driopis regio 52.49 Drꝰuſa inſula 79.45 Dromos Achilleos 59.29 Druentia fluuius 36.29 Drugeri po· 54·20
PLINIANI
Duatus ſinus 97.47 Pudini po. 48‧·3 Dulichium inſula 5547 Dulopolis oppidum 76·18
Dumana op. 100.35 Dumana inſula 62.10 Duria fluuius 45.34 et 59,14 Durias fluuius 35.12 Durine oppidum 95.38 Durius fluuius 63,12 . E EI fluuius 48.14 Eantiron inſula 58.21 Ebdanum oppidum 34.1 Eblitei montes 97.44 Ebode oppidum 98.40 Ebora op. 63. 42
Ebrodiuntij populi 37. 2& 47.42
Ebura op. 33.48 63.18 Eburiates po. 38.5 Eburini po. 43.18 Eburones populi 62.31 Ebuſus inſula 41.1
Ehuſus nõ generat cuniculos 41 11 0 150. 42
Ebuſi terra ſerpentes fugat 41 10 632.45
Ehuſus inſula nobiles habet ficus 261. 35
Echathana oppidum 73.56& 86.23.25 96. 10.5754 4 94. 25
Ecdippa oppidum 73.8
Echinades inſulæ 55.45 Echinades inſulæ quomodo natæ
25.47
Echinus op. 50. 16 53.3 Echinuſa inſula 57.41 Econia oppidum 52.46 Ecrectice regio 83.6 Ectini populi 47.43 Edennates po. ibidem 2 Edeſa op. 76.2 Edeſa op. 74. Edetana regio 35.11 Edetani populi 35.2 6 Edigis mons 83z Edini po. 42.24 Edones populi 825 Edonis oppidum 78.15 Edoni populi 54·2 0 Edonus mons 55.22 Edoſa op. 100.45 Edron portu⸗ 46.1 Egadda oppidum 72.42 Egeleſta 559.45 Egeſtæ aquæ 558.12 Egetini populi 44.7 Egilium inſula 41.23
Egnatia oppidum 43.37 Egnatiæ oppidi mirum 31.17
Egouarri populi 63.6 Egrata oppidum 98.32. 42 Eguituri populi 47.43 Eion locus 83.38 Elæa inſula 81.35 Elæaop. 59.34 G 78.37 Elamitæ po. 98.22 Elaniticus ſinus 98.27
Elaphites inſulæ 49. 34. 30.5 Elaphoneſos inſula 81.31
Elatea oppidum 52.44 Elatium 0p. 74.36
FElatus mons 56.1 G 130.38
Elatum fluuius 553.25 Eldamarij populi 94.32 Electrides inſulx 49. 27 G 62. 4 655. 29 Electrum in qua inſula 61. 2& 62. 4 Elegia oppidum 74˙8 Eleon op. 52.39 G 53.47 Elephantis inſula 71.4 Elephantis regio 274.10& 450.8
Eleti populi 54.18 Elæuſſa inſula 79.14 Elæuſa op. 71, 10& 80.17
Eleuſa inſula 56. 14 G 80.11
Eleus op. 55. 20 76.33
Eleuſin oppidum 52·24
Elcuterne op. 56.28
Eleutheræ oppidum 52.37 G 601.13
Elcutheros fluuius 73.22
Eliberi oppidum 33.49
Elice oppidum 26.40
Elimais regio 9412., 21 & 96. 15.25
Elimæi po. 104.16
Eliorum ager 71.21
Elis quanti diſtet q Sicyone 23. Elis oppidum 51,21(13 Elis oppidum ædem Mincruæha
bet 649.48 FEloſia inſula 79.·19 Elmon oppidum 53.7 Elon goſine locus 95.28 Elorum fluuius 42².17 Elorum caſtellum 566.37 Eluis fluuius 81,13 Eluſates po. 62.29 Emanici po. 34.27
Emeritenſis conuentus 63.35 Emeritæ oppidi coccu 16 4.13 Emeum oppidum 100.40 Emiſchabiles fõns 98.40 Emmaum oppidum 72.19
Emodi montes 88. 2.28 91. 26
Enneacontacometæ po. 100,
Enagora inſulas 779:21
Enche/

1
vncheleæ oppidum 48.3 Enœxcadloæ populi 59.31 Enederudini populi 48.31 Engadda oppidum 72.42 Enguini populi 42²2,24 Enhydra op. 73.14 oEniandos op. 75.10 Fningia inſula 61.15 Enipheus fluuins 53.15 Enipi natio 68.19 Eniſpe oppidum 52.6 Enneacrunos fons ibidem 2 Enobriſates po. 62. 37 Enonimiton regio 101.18 Enona oppidum 48.9 Enoſis inſula 41.39 Entellini populi 42.24 Eodanda inſula 98.2 Eos mons 99.35 Eous Oceanus 85.24 Epaxgeritæ populi 83.28 Epagris inſula 57.12 Epeæ ager 71.21
Epetini populi Dianæ templum 77.29 G642,14 Reliqua quære partt prima
Epheſtia oppidum 58.12
Epheſus oppidum 77. 21.24
Epheſu minium quale 590. 39 Ephora oppidum, id eſt, corinthus 51.5 Ephore inſula 56.9 Ephłori populi 50,25 Epichemidij po. 52.42 Epidamnum op. 48.36 Epidaphne oppidum 73. 29
51.37 Epidaurus inſula 26.2 8 Epidaurum Colonia 48.27 Epidaurum oppidum 51.4 4 Epidires oppidum 99.43 Epigranea fons 52.35 Epimaranitæ po. 97.43 Epiphanenſes po. 73.47 Fpiphania oppidum 74. 21
75.10 Epiri menſura 53.27 Epiri initium ubi 48.40
Epiri termini populi, loca 49 48 0 50.5
Epiri boues quales 147. 42 Bpiropia inſula 56.9 Epis oppidum 100.48
Epiſibrium caſtrum 34.1 Epitherias op. quare 99. 45
Epitus mons 53.46 Epium oppidum 52.6 Epopos mons 26.19 Eporedicæ quid 46.14
Eporedia oppidum cur condi/
tum ibidem 13
P ARS Eporredia oppidum 385.34
Equeſtxis colonia 62.23 Eraſinus fluuius 29. 21& 51. 37 Eratonos inſilla 99.39 Brebinthus in ſula 81.36 Eretria op. 57.3 Ereſon op. 80.17 Ergauicenſes populi 35.31 Ereſſij po. 78.19 Ergetini po 42².24 Erginus fluuius 55.9 Eryanos fluuius 78.14 Erꝰcini populi 42²2.24 Eircuſa inſula 42. 42 G◻ 55.41 Eridanus Riſpaniæ fluuius ſecun dum quoſdam 655.32
Eridanus Rhodanus à quibuſdã appellatur ibidem
Eridanus fluuius qui& padus ibidem 26.
Eridani, id eſt, Padi fluuij deſcri htio 4528
Eridanum Padi oſtium ibid. 41
Erimanthus fluuius,& mon72*1 I
Erymne oppidum 53.25
Erineos oppidum zi. 15& 52².47
Erothia inſula 64.83
Erythia inſula unde dicta, ibidem 11 Erothræ op. 52.36 77.34
- 80. 4 G 628. 35 Erithra Rex 93.33 Erithris amnis 553.43
Erythræ regis ſepulchrum ubi98. 11 Erithræum mare quod 93.33
EroX mons 42.20 Erranoboa fluuius 89.40 Eſar oppidum 102.1.4 Eſbonitarum populi 71.34 Eſca 98.48 Eſcanus fluuius 49.16 Eſcua oppidum 342 Eſcrini po. 44.18
Eſſedones populi 6.‧2 84 3 87.24
Eſſcni populi 7½„ Eſtiæ promontorium 81.25 Eſubiani populi 47. 42 Etaxalos inſula 97.44 Ethechuſa inſula 79.35 Etheleum fluuius 80.39 Ethini populi 67.35 Ethuſa inſula 26.26 Etinates populi 43, 44 eꝙ 44.5
Euanthia oppidum 76. 41
53.45
Euaæ populi
8 B GC NV NDH4
Eubœxæ inſulæ deſcriptio§. 42 Eubqææ magnitudo ibidem 45 Eubœxæ piſces quales 566. 45 Eubœa Bœotiæ iuncta 26.23
Eubqœxæ Euripus qualis 28.25
52. 41 Eubœææ urbes
46 58. 2 Eubœæ nomina plura 57.5 Eubœxæ calidæ aquæ 554.4 4
Reliqua quære parte prima
57.2 56
Euburiates populi 38.5 Euburo oppidum 63.18 Euchatæ po. 87.25 Eudemia inſula 58.7
Eudemon Arabia qucæ 96.36 ber totum
Eudon fluuius 76. 41
Euenus fluuius 50. 27& 71. 9
Euganei po. 43.3.2 4.29
Euganei unde dicti 47. 29 Euganeorum populi quot oppida
47·24 Eugoa oppidum 100. 46 Euhippia op. 27.23 Eulæus lacus 92.42
Eulæus fluuius ex quo reges bibunt 92. 42 G 96.19. 37 555.25
Eumenetica regio 77.14
Eumenia oppidum 76.39
Eumenia Thraciæ oppidum 54. 42
Eumenium fluuius 63.18 Euohymus inſula 42²2.43 Euonuis inſula 58.8 Eupatoria oppidum 82. 28 Eupalia op. 50,35 Euphorbeni po. 75.31
Euphratis fluuij deſcriptio 74 23 per totum Euphratis ortus 74-2 Euphrate fluuio Meſopotamia inundatur 94.26 Enuphrates ſelcuciam perlabitur 94‧302ꝙ 95.38 Euphratis oſtium 74. 2.29 x 8425 95 4 G 98. 43 Euphratis lacus 92. 42 Evphratis curſus,& naui gatio 95.13 Euphrates, Tigris quantum diſtent 95. 48 97.28 Euphrates deductus 94. 43 Reliqua quære parte prima Eupilis lacus 47. 11& 92 42 & 97. 30
Euranium op. 76.34 Euxrianaſſa inſula 80.5 Eurymedon fluuius 75.25 rur)nem bepui S4 2
Euripus in Helleſponto 58.2 9
Eurip. Taurominitanus 28.24 Euripus Bœotiæ 56,46 Eurome oppidum 76.43 Europa tertia orbis pars 32. 48
Europæ ſinus primus 33. 17&
40.42 42. 44 Europæ ſinus ſecundus E inde Europæ ſinus tertius qui 49. 40 Europee ſinus tertius quæ continek ibidem 4 r Europæ ſinus tertiis 55.21 Europæ ſinus quartus ex magnis 78.22 Europa ubi prologo 33.1 Europa ſecunda orbis pars cur credita 33.3 Europæ laus 33. 12. Europæ ab Aſia diuiſio 55. 16 et 58.25 80. 25 81.26 Europæ omnis menſura 64.15 per totum Europæ magnitudo 103. 46 Europa,& Aſia quantum inter ſe diſtent 80.25 Europæ,& Aſiæ propinquitas 81.42 104.4. Europa quota terræ pars 103 46& inde Europum op. Soric 74.14 Europus op. 53.35 G 94.13 Eurotæ fluuij ſimulachrum 603. 10 Eurotas fluuius
43.9
51.33 Eurotos fluuius 53.20 Euchene oppidum 76.33 Eutanæ op. ibidem 34 Eut)chia inſula 58.5 Eutichides 603.10 Euxinus pontus 58.31 Euxini ponti deſcriptio,& nomen unde 81. 40& inde Euxini ponti menſuru 82. 4 18
— 671.9 Fabienſes populi 39. 40
Fagi populi
44.18 Falarienſes po.ñ 44.41 Falerni agri ubi 39.22. 4 E
Reliqua quære parte prima
Faliſca colonia 38. 25 Faliſci po. 29. 47& † 07. 30 Fallionates populi 45.13 Fama lulia oppidum 34. 25 Faneſiorum inſulæ 61.9
Fanum fortunæ coloniu 45.1 Faſſei populi 48,31 Fauentia Hiſpaniæ op. 33.49 Fauentia Italiæ oppiqum 35. 20
Fauentini populi 45.21 Fauonitſes popui 45.:6 b1bbb

keltrini populi 47.2 Eelix lulia colonia 73.10 Felix gens ubi 60.16 Felicitas Iulia oppidum 63. 41 Feliginates po. 45.10 Felſina colonia 45·20 Feræ gentes ubi 83.22 Ferentani 31.9 Ferentinates po. 39.41 Ferentinum op. 38,29 Feritor fluuius 38. 8 Feroauguſtani po. 1.“ Feroniæ lucus 38.25 Ferreus mons totuu 609.37
Fertilia loca 88.12 90. 33
&ꝙ 38. 45 G 95. 5 G 99 4.41 Feſcennia oppidum 38.29 Feſulæ oppidum 38.29 Fibularenſes populi 35.33 Ficaria inſula 41.39 Picolenſes populi 39. 42 44 18. Ficulnea oppidum 4⁰0.14 Fidenæ op. 38. 40 Fidenates populi 40 18& 4419 Fidentia op. 33.48 Fidentini po. 45.22 Firmanorum caſtellum 44.35 Flamonienſes populi 47.4 Flauia colonia à quo 72.11 Flauiobriga colonia 63.2 Flauiopolis colonia 55*8 Flauium oppidum 48.45 Flauona op.· ibidem 8 Fleuum Rheni fluuij octium 61.38 Florentia oppidum 244.5 Florius fluuius 63.7 Fluentini po. 38.29
Flumina gemmiftra quæ 671.24
Flumina mira plura 29.12 inde Flumina aurum uehentia 585
I0& inde Flumina quare non refluunt uti
maria 28.15 Flumina terram ſubeuntia
29.19
Reliqua quære parte prima Focunates populi 47.39 Fominæ tantum ubi regnant
90. 13 Fontium multitudo ubi 50. 3 Fons aquæ regic- 50.10 Fons peſtifer Germ. 45 4.40 Fontes miri 29.31 Fons louis mirus ibidem 37
Reliqua quære parte prima Forath oppidum 98.23
1 ND I1 c6 15
Forentani populi 39.42 44·4 G 47.5 Foretij populi 4 0518 Formiæ oppidum 39.17& 41.27 Forauguſtana ciuitus 35.37 Foroappi po · 38. 42 Forobremitiani populi 45. 4
Forocornelienſis ager ibid. 43
Foroflaminenſes populi 45.3
Forofülui oppidum 38.13
Foroiulienſes populi 45.3 G 475
Foroſempronienſes populi 45 4 Foropopulienſes 39.40 Forouibienſum ager 45.27 Forum Iulij Octauianorum colonia 36.38 Fortunatæ inſilæ 64.2 Forumclodij 45.21 Forumliuij ibidem Foroclodij populi 38.30 Foroneronienſes po. 36. 47 Forum Iulium 34.4 Forum uoconi oppidum 36.47 Forum Decij 4419 Forum nouum ibidem Foſſaclodia oppidum 46.1 Foſsiones portus 45·47 Fortunales populi 34. 27 Fortunatæ inſulæ 64.2 Fortunatæ inſulæ quæ ubi,& quot 103.14 per totum Frabaterni populi 39.41 Fratuertium op. 43.32 Fregellani populi 39.42 Fregine oppidum 38.25 Freginates po. ibidem 41 Frentana regio 43.43 Frento fluuius 43.42 Frentani po. 44.5.12 Friſi populi 454·46 Friſiorum inſulæ 61.37 Friſiabon gentis inſulæ ibidem Fruſinates populi 39.41& 62.22
Fucinus lacus 29.15 et 44 14 22 G 158.10 645.2
Fugali populi 44.18 Fulginates po. 45.3 Eulſinates populi 48.7 Fundanus lacus 39.16 Fut fluuius 65.43 8 8 Abale promontorium 73. 25
Gabales populi 62.41 Gabe oppidum 273,2 Gabellus fluuius 45.34 Gabeni oppidum 73·43 Sabienni po· 45.26
P. L I N IA NI
Sabinenſis agri mirum 27,14
Gabini populi 39.42 Gabri populi 84.3 Gadagaleni po. 100.41 Gaddara oppidum 72.48 Gades oppidum à Torijs condi/
tum 73.12
Gades nauigandi terminus 21. 5 Gades quantum ab 8 Romana diſtent 346.2 Gades quantum à Sardinia diſtent 41.38 Gadis in ſula 654.2 Gadium op. 21.27.64.7 Sadir uel Gadira inſula
64. 10 Gaditanus conuentus 33.27 Gaditana Iulia op. 64.4 Gades inſulæ 33.33 Gaditani Freti longitudo lati/
tudoqʒ 32. 49 33. 1
Gaditano freto Oceanum nõ in/ gredi terras 60.46
Gaditanum ſretum ubi prologo 32.49 ct 40.44.103.34
Eaditanus Occanus qualis 28. 26. 29. 33
Gaditani Oceani piſces quales 171.48 152.8.14
Gagaude inſula 101.19 Gage oppidum 75·44 Gagis fluuius 646.38 Galanis oppidum 26.,37 Galaſa oppidum 72.49 Galatha inſula 42.30 Galathani po. 42.25 Galata inſula 68. 47
Galathæ terra qualis 632.45 ESalatiæ deſcriptio 80. 44. 48 0HN 82.16.33 Galatiaͤm Galli quondam inco/ luerunt ibidem 49 Galatiæ terminus 81.23 Galba Imperator quid in Nar/ bonenſi 3 7.2 Galetia regio 63.12 Ealetiæ regionis menſura
Galilæa regio 72.17 Galla oppidum 68.23 Gallas oppidum 100.40 Gallatiæ Opalus 660.29 Galleci populi 36. 80 63 48144
Gallecia aurum habet 587. 16 Galetiæ plumbum 610. 25.30
Galleti populi 62. 27
Ealliani ſaltus 45.22
Galliæ deſcriptio 62. 13 per totum
Gallia Togata ubi 44.45
Gallia Lugdunenſis
62.27 ber totum Gallia Comata 62.,13 e 202 35 627.37 Galliæ menſura 62,16
Galliæ terræmotu minime quatiuntur 25.40 Galliæ Corallium 5767.10 Galliæ plumbum 611.9 Galliæ uitrum 651.32 Galliæ ſal. 5660.68
Sallici Oceani piſcts maximi 151.46
Gallicus Oceanus 62. 44 2 63.23
Eallica ora ab Ancone. M 44.44
Gallicum mare ubi 21. 5. 28.36 40. 45 n 52.44
Eallus ager Ariminum 4 4.44
Gallus fluuius à quo Galli Cobe/ les ſacerdotes dicti 81.9
Gallus fluuius 82. 11 G 553. 20 1
Gallici maris inſule 40. 45
Galli Galatiam incoluerit 81. r
Gallorum genera tria 62.13 Reliqua quære parte prima
Gallipolis Senonum 43.25
Gallitalutæ po. 90.19
Gamala oppidum 25.37 G .“
Gambreues po. 100. 42
Gamphaſantes populi quales 69. 13 Gamphaſantes nudi vbitm.
Gandari po. 87.8 Gandaridum gens 89.9 Gangre oppidum 82.24 Gangis fluminis inſula 89.13
Gan gis fluminis ortus magnitu do, fertilitas,& quot fiumina recipit 89. 2 per totum 31. 32 0 88.41
Ganges fluuius aurum fert 586. 12
Eanges flu. gemmifer 671,25
Gangis fons ubi 108.12
Gangis anguillæ quales 1Sbg2 ꝙ 155.36
Gangis latitudo, rnfindtañ 89. 7
Eanges ab Euphrate duantum
diſtet 31.38 Garma oppidum 68.14 Garamantes populi ubi 67. 13
69.7 104.1 Garamantes à quo Romano nas
68.14 Garamãtes ſine cõiugijs 69. 17 Garamantes latrones 68.23 Garamanti imer difficile ibidem
Gara/
1
—

—
——
Garamath boues quales 146.4 Garamantici carbüculi 661.21
Gardæi populi 84.11 Eareſci populi 53.41 Gares populi 43.44 Earganus mons 43. 41& 44.40 Gar gane portus ibidem Gargaphie fõns 52.33
Gargara mons,& oppidum 78. 15 ar gus promontorium 75.48 Earnæ portus 43.42 Earode inſula,& oppidum 102. 14
Garpheti populi 98.1 Garſauritis regio 82.36 Garumna fluuius 62.14 Gaſani populi 98.1
Gaucomene oppidum 100. 40
Gaudos inſula 66. 36 EGaugamela op. 9 4.35 Eaudæ populi 54.24 Gaulopes po. 97.32 Gaulos inſula 43.29 et 68. 47 Saurani montes 39.22 Eauratæ populi 92.36
Gazd op. 71. 38 72.7 G
86.22 ◻ 974.18 G100.15
Gaxatæ populi 73.43 Eaꝛacena regio 82.32 Saelum oppidum ibidem 23 Gaciura oppidum ibidlem Gebanitæ populi 98.14
Gebenna mons 36. 20 et 62.17
Gcbet fluuius 80.38 Gedranitæ oppidum 98.35 Gedroſia Noctegreton herbam habet 391.29 Gedroſi populi 90. 28& 151. 48 G 92. 2 G 104. 16 ☚ 219.17 Gedruſi populi 92.11,16 Gedani populi 42.24 Gelas ftauius 42.18 Gelduba caſtellum 353.31 Gelæ populi 87.9 Gelon fons 554·9 Geloni populi 60.10 Gemellenſes po. 35.336 Gemelli colles 42.13 Gendos fluuius 81.14 Geneſera lacus 2227 Genetarum oppidum 82.45 Genſoa oppidum 100. 46 Gentes feræ 983,22.24 Gentes à minutis animalibus deletæ 138.35 Genua op. 34. 17 0 38.8 Genuſini po. 44.4 Georis inſula 55.45 Eeorgi po- 59.32 G 95.33
P A R S8 Gerdned oppidum 51.33 7 52 24 G 54.42 Geraſtum oppidum 82 Eereſtum promontorii 56. 47 G& 57.3
Geretæ populi 90.27
Gergitos op. 78.10
Geryones po. 6 4. 12
Germaniæ deſcriptio 61. 26 ber totum
Germuniæ Aes 597.42
Germaniæ miri föontes 55 4.12
Germaniæ ſal 560.45 Germaniæ ſuccinum 656.36 Germanicum mare 62.4
Germaniam geptentrionalis
Oceanus contingit 21.16 Sermania Scythiæ contermina
Germaniæ menſura 59.15& 61. 22 Germaniæ fiumina 61.32 Germ. legionum caſtra 6 4.21 Germaiæ fons peſtifer 45 4. 40 Germani Hiſpaniæ po. 35.41 Germani de genere Scytharum 59. 18 Germanorum confinii ibid. 43 Germanorum genera quinque 61. 28 Reliqua quære parte prima
Germanicopolis op. 80.38 Gerontia inſula 58.7 Gerra oppidum 97.33 Gerraicus ſinus ibidem Gerro quod Adipſon 99. 29 Gerrus fluuius 59.37 Gerundenſes po. 35.26 Geſclitron locus 106.,37 Geſoriacum littus 61.44 Geſoriacus pagus 62.19 Geſſorienſes po. 35.26 Geſſus fluuius 77.18 Getæ populi 54.24
Getæ populi à Romanis Daci di
cti 59.10
Sctone inſula 58.17& 80.12
Getta oppidum 73.6
Getuli populi 69. 23. 27& 66.14
Getulia re gio 67.35
Setulica purpura ubi 103.12 & 163. 41 617.19 Syaros inſula 57.3 7& 138
38 G 150.20
Gigarta oppidum 73.21 Gigarto fons 79.47 Ey gemoros mons 57.22 Gy geum ſtagnum 3 Symnaſiæ inſulæ 41.5 Symnetes po. 69.5 G 108.28
50.41
Eymnis oppidum
&᷑ E854
Eymnites populi 101. 456 Gynccopolitis præfectura 69. 42
G)ynei populi 83.45 Gindarenos op. 73.43 Gin gla oppidum 74.21 G)rei populi 98.39 Gyri mons 69.23 Gyrton oppidum 53.26 Gyri populi 36.4 Giſſa inſula 48.,11 Eoſtate oppidum 100.35 Gytheates ſinus 51.34 Gythium oppidum 104.35 Glanicus fluuius 39.18 Glanis fluuius 38.36.41 Glanum Liuij 36.47 Glari populi 97. 49 Slauconneſos inſula 57.9
Elaucus fluuius 76. 12. 40& 79.22 83.13 G Gleſſaria inſula 61. 20& G62
4 0 656. 30 Glinditiones po. 48.24 Eliſſas op. 5285— Enecbadei Arabes 99.36
Gnidi Veneris ſimulachrum nobiliſcimum 6351 Enidi oppidi penſile ambulacrum 641.12. Gnidos oppidum 49. 33 et 76
18 79.30.104.34 Gnomonis conſider. 104.21 Enoſos oppidum 56.26 Gobœxa portus 9746 Gogiarei populi 90,16 Golgæœ oppidum 79.13 Gomphi op. 53.16 Gonos op. 75,10 Gophoa oppidum 100.34 Gora op. ibidem 43 Goralus fons 98.1 Gordiæi populi 94.33
Gordiæi montes 85.9 0 95.4 Gordieni populi 86.33 Gorditanum promontorium 41.38 Gordiu come Gordium oppidum 80. 49 Gorgidene op. 53.36 Gorgades inſulæ, ac Gorgonum domus& carum hiſtoria 103 4& inde Grabei populi 48.31 Graccuritani po. 35.31 Gracula Turanius ſcriptor 33 Græcæ gentes in Cappa,(4 docia 82.27 Graæcæ gentes tres tantum iure dicuntur 82.27 Graæciæ fabuloſitas, ac litterara claritas ubi 49,45
80.37
Græcia ubi Italiæ proximior 43. 29 Græcia unde dicta 53.1 Græcia magna 3 7. 26. 42. 45 Græci plura Italiæ loca tenuerunt 40.29 Græci in gloriã ſud effuſi 37.2 G Græci Hiſpaniæ incolæ 63.10 Græcorum mendacia portentoſa 54. 45 Reliqua quære parte prima
Græcienſe mare quod 55.30 Græciochantæ po. 95.13 Gragus promontorium 75.49 Graiæ Alpium fiuces 46.13
Gramen Parnaſi quale 451,31 Granicus flu. 8. 26& 80.29 Granius fluuius 92.39 Granucomatæ tetrarchia 73. 43 Graſtonia op. 74.4 Graucaſus& Caucaſus idem mons 87.22 Srauiſcarum oppidi corallium
557. 11 Erauiſcæ oppidum 38.23 Gregari populi 84.8 Grephis op. 52.27 Grolioſolius fluuiuu 78.11 Grynia oppidum 78. 7 Gronij populi 63.10 Grumentini po. 43 17 Guberni po. 62. 25 Gumbritæ po. 90. 22 Gunugi colonia 66.26 Guttallus fluuius 61.33 Suttones populi 61. 29
555. 45 Guttones electrũ habent 685.8
H
JaAbeſſus oppidi 75. 46 Hadranitani op. 4 2.2 4¼
Hadrumentum o. 104.,19 Hæbudes inſulæ quot 62.2 Hæmi montis deſcriptio 54. 21 23. 45 52. 4 9G
Halcyones p.
Halene inſula 80. 7 Haleſini populi 42.25 Haleſus fluuius 77.31
Haliacmon flu. 53. 34 553. Haliartus op. 52.37(42 Halꝰcarna op. 50.3 2 Halꝰcarnaſſus oppidum 276
33 G 10. 43 629. 42
9ꝙꝗyFGSSö 8 Halicenſes po.
42.25
Halydienſes po. 76.47 Halꝰs fluuius ubi 82.2 3.30 Halyſerne op. 78.35 Haloꝰx oppidum Hal)⁊ia oppidum 70. 22 Halixones populi 80.35
3 Halmiris

—
Halmiris lacus 59.5 Haloneſos inſula 58.17 Halone inſula,& op. 81.33 Halonneſos inſula 99.37 Haloritæ populi 53.34 Halos oppidum 53.4 Hamaxobij populi 59.11 Hamirei po. 98.36 Hammanientes po. 68.3 Hammæum littus 97.49 Hammodata op. 100.39
Hammonis fons miræ naturæ
29. 40 Hammonis oraculum ubi 67.,37
101.26 Hammonij populi 98.43 Harenarum inſulæ ubi 90.2 Hargꝰrippa op. 43.4
Harmaſtis op. 84.48 85.9 Harmatopolitæ po. 78. 40
Harpaſa op. 27.27&75.45 Harpaſus fluuius 76.47 Harpi oppidum 43.45 Haſbytæ populi 68.2 Haſsi Galliæ po. 62. 20 Haſta oppidum 43 27 Hebata oppidum 94.42 Hebrus ftuuius 54. 19. 22 33 0 55. 23
Hebrus flu. aurum ſert 585.12
Hebura oppidum 34.1 Hecatompꝰlos op. 86.37 88.31 94.13 Hecubæ tumulus 55.19 Hedꝰpnus amnis 96.23 Hedui po. 62.30 292.25 Hegua oppidum 34.1 Helbo inſula 79.22 Helgas oppidum 30.38 Helia Italiæ op. 4⁰.31
Helene inſula 56.41 et 391.13 Helicon mons herbis laudatur 457.25 Helia oppidum 4⁰.31 Heliæ oppidi corallium 567.11 Helice oppidum 51.14 Helicon mons 50. 42 G 52.33
Helium Rheni oſtium 61.38 Heliopolis oppidum 73.35 Heliopolis,& Alexandriæ diſtantia 93.4
Heliopolitis præfectura 569. 41¹ Helos locus 71.25 77.35
Hellas regio 50.40 Hellas regio,& eius ſitus, termi
niq; 52.19 Hellæs oppidum ibid. 48 Hellen Rex 53.1
Hellenis regio à quo dicta ibidẽ Hellene inſula 56. 41 57.30 Hellenæ populi 73.2 Helleni populi 63.10
P A K 8 Helleſponti deſcriptio 58. 25 Hellcſponti menſura ibidem 30
C. 81.29 Helleſponti anguſtic 55.15 Helleſpõtꝰ quondã terra 26.3 4 Helleſponti lõgitudo, latitudoq́; 55.23 0 58.30 Helleſpontus ubi primum ſe con/ citat 78.42 80. 24 Helleſpontij populi 78.21&G 107.1
Hello pes populi 50.2 Hellopiæ aquæ 57.4 Helmodenes populi 98.39 Heluctij populi 62.23 Heluinum fluuius 44.36 Heluorum gens 36.44 Hemaſi populi 48.26 Hemeſa oppidum 74.35 Hemiſeni po. 43 Henmuatæ populi 98.32 Hemus Epiri mons 50. 9 G 557.18 Henenſes populi 40.29
Heneti populi à quibus Veneti
82216 656.37 Heniochi populi ubi 83. 5. 18 87.12 8
Heniochi populi quibus 83.25 85.10
Heniochorum gens 83.3 Heniochij montes 84.30 Heordenſes populi 53.38 Heordeæ oppidum ibidem 36 Hephæſtij montes ardentes 30 4° 0 75.43 Hephæſtiades inſulæ 2.33 Hephæſtium ciuitas 75.43 Heptaphonon locus cur dictus 542.39
Heptaporus fluuius 78. 25
Heraclea oppidum 87.10
Neraclca quæ aliquando giris di cta 43.12
Heraclea Soriæ op. 73·27
Heraclea Cariæ oppidum 75 43 G 77.16
Heraclea ponti op. 82. 12
Heraclea ponti oppidum lauro abundat 266.7
Heraclea Macedoniæ oppidum. 53.33. 42 G 54.5
Heraclcæ Ponti oppidi Iouis aræ 287.44
Heraclea Sintica 53.42
Heraclea Thraciæ oppidum 54 29.39
Heraclea Galliæ op. 35.31
Heraclea Græciæ oppidum 10 16 53. 4
Heraclea Tauricæ op. 59.45
Heraclea Creta 55,25
8 E.C Vv N PD A
Heraclcu promont.& flu. 83.5
Heracleum oppidum 85. 27
Heracleopolitis præfectura 69 43 G 541.27
Heracleotes tractus 78,11
Heracleoticus Labyrin. 641.15 Heracleoticum Nili oſtiu 71.32
Heras lutra inſula 41.40 Heratia inſula 57.40 Herbanum oppidum 38.30 Herbeſſenſes po. 42.25 Herbitenſes po. ibidem Herbulenſes po. ibidem
Hercyniæ ſoluæ magnitudo 267. 22
Hercynius ſaltus 59 12.61.34
Herciniæ ſol.miræ aues 182.39
Hercynium iugum 61.,34
Herculanium op. 39.30
Herculis termini in occidẽ. 33.9
Herc. columnæ cur creditæ ibid.
Herculis columnæ in occidente 21. 5 31. 27 G 64.36 104. 21
Herculem in Hiſpania fuiſſe fibu/
loſum 33.41 Herculis petra 566.43 Herculis patria 52.32
Herculis lapidei campi in Gallia 36.33
Herculis portus 38. 4 et 40.3 7
Herculis inſulæ du 41.39
Hercules per Alpes 46.13 G 47.27
Herculis oppidum in Aegypto 69.44 G 71.14
Herculis aræ,& finis uſq; in In/ dum fluui 6 4. 44 et 87.15 Reliqua quære parte prima
Hercuniates po. 49.5 Herdorienſes po. 44·4 Heræa oppidum 52.5 Hexrmeſid op. 77.37 Hermandus fluuius 92.1 Hemete inſula 80.14 Herminei Smaragdi 659.9 Hermione oppidum 51.42 Hermiones populi 61.31 Hermiſium oppidum 60.5 Hermonaſſa op. 83.39 Hermonius ager 56.9
Hermonthitis præfcctura 69. 36
Hermopolitis præfect. ibid. 40 Hermus fluuius 77.43 Hermunduri populi 61.31
Hernicus ager 39.8 Herodium regio& op. 72. 21 Heroopoliticus ſinus 71.36 Heroum op. 98.29 99.17
Herticei populi 84. 11 Heſidrum fluuius 88.40 Heſperidum horti,& corum ſabulæ expoſitio 64. 41& 67.41 636.,11 Heſperides inſulæ 103.8
Heſperionceras promont. 103 36 103.2 Heſperum promontoriũ 65. 30
Heſperiæ populi 191.269 Heſperij populi 103, 2 Heſperij montis campi noctu nitent 30. 46 Heſperij Kethiopes 102.37 Heſſedones populi 60.12 Heſtiæa regio 553.36 Hetruria regio 37.5 Hetruriæ deſcriptio 38.15
Hetruria à ſacrifico ritu dicta 38. 18
Hetruriæ diuerſa nomina ibi. 16
Hetruriæ terminus Tyberis, ibidem 35 3 Reliqua quære parte prima
Hetruſci 38.33 Hyampolis oppidum 52.45 Hyantes populi 52.41 Hꝰbanda inſula 26.27 Hiberniæ inſulæ deſcrip. 61.48 Hyblæ oppidi mel 193.33 Hyꝰblenſes populi 42²˙25 Hoꝰdaſpes flu. 88.37 89.38 Hꝰde oppidum 7273 Hꝰdiſſes populi 76.45 Hꝰdras locus 23.19 Hꝰ drelitæ populi 76.25 Hydreumata 93 6 e& inde Hꝰ druntum op. 43.27 Hy drus portus 43.34 Hꝰydruſa inſula 56. 42 57. 12. 14.
Hiera inſula 26.12 42.38 57. 45 80.17 HNiera inſula ſemper ardens 311
Hiera op. 80.17 101.17 Hieramiaces fluuius 72.48 Hiera fluuius 81.23 Hierapytna op. 56.26 Hierapolis op. q6. 26 G 73 4074.35 G 566. 41 Hierapolis ſpecus 27.7 Hiericus oppidum 72.19 Hierocepia inſula 79.16 Hierocomitæ po. 78.39 Hieroneſos inſula 42˙30 Hieropolitæ po. 76.25 Hieropolienſes 73.39 Hieros fluuius 78.15
Hieros oppidum,& fiu. 84.32 Hieroſolyma 72.21 G104. 25
Hyi populi· 96.14 Hola oppidum 76.17 Hoylas fluuius 80. 40 Holatæ populi 73.44 Holea regio 59.30
Holæ
—,—— 1— 8————q
—ö y———

52.28
Hoylæ oppidum
Hyleum mare 59230 Hoylis regio 48.16 Hilleuionum gens 61.14 Hollum oppidum 77.49 Hymani populi 48.2
Rimantopodes populi quales
69,13. 21 3
Himera oppidũ ci foᷣnte 42,21
Hymettus mons 52. 28& 629.40
Hymeti mötis mel quale 193.33
Hymos inſula 89.32
Eypæpani populi 78.3
Bypalus, id eſt Fuuonius 92.45
Hypanis fluuius uermem per diẽ tantum uiuentem generat 201. 37
Hypanis fluuius ubi 59.33.37 & 60.9 G 557.33
Mpaſis fluuius 23.27& 88 3727) 89.39
Hyaton oppidum 100. 47
Hypea inſula 41.15.
Hyperborei populi ubi 60. 16 & 85.27.30& 87.47
Hipere inſula 57.43 Hyperia fõns 53.7 Hyperius fluuius 92.37 Hypobarus fluuius= 696. 12 Hiporeæ populi 101.47
Hipparenorum op. 95.10.11 Hippi oppidum 77235 Hippini populi 76.45 Hippus mons 81.12. Hippium oppidum 43.45 Hippo Diarytus, uel Dilutus 6 450104.19 Hippo Hiſpaniæ op. 34.11 Hippo Italiæ oppidum 40.37 Hippo Iudeæ op. 72.28 Hippo Regius oppidum 66. 40 G104.9
Hippocrene fons 52435 Hippon Dion op. 72.49 Nipponenſis ſinus 66. 46 Hipponeſos inſula 79.39 Hippopodes inſula 61.9 Hip pos fluuius 83.10 Hippuvris inſula 57. 46 Hippuris portus 91.9 Hippuruſa inſula 57.46 Hypſa amnis 42.19 Hypſaliti populi 54.20 Hypſicorus mons 53.46 Hyrcanus mons 75. 41 Hyrcani populi 85.38& 86.46 0 94.11 8 Mrcani maris forma 85. 43 Horcani loniæ po. 77.49
Hyrcanium mare quõ ex Occano irrumpit 85.44
INDBIEI8
Hyrcanium mare ex Scythico O/ ceano 85.35 Hrcanij maris menſurna, ibidem 36& inde Reliqua quære parte prima
Mreſcon oppidum 52.49 Hyrie oppidum ibidem Hyrie inſula 55.1 Hirienſes populi 75.19 Hoꝰrini populi 44.4 Hyrmine locus 51.18 Hirminium fluuius 42.17 Hirpiæ populi 107.31 Hirpini po. 43.18.38
Hirpinorũ regio ſecda 43. 48 Hirpinorum ſpecus mirus 27.6
Hyrri populi 61.16
Hiſarci populi 47.38
Hyſiæ oppidum 51.15
Hiſpalenſis conuentus 33. 29 .34:·8
Hiſpalum promontorii 190. 4
Hiſpali mirus puteus 28.30
Hiſpaniæ deſcriptio er nomina 33. 19
Hifpaniæ ulterioris deſcriptio ibidem
Hiſpaniæ citerioris deſcriptio 62. 4 6 per totum
Hiſpaniæ breuis deſcriptio 63. 23& inde
Hiſpaniam quæ gentes habitarut 33.39
Hiſpania à Græcis habitata 63. 10
Hiſpania metalli omnis ferax ibidem 15
Hiſpaniæ diuiſio 33.19 Hiſpiniæ laus 671.37 Hiſpaniæ ſal 560.6
Hiſpaniæ citerioris oppida quot 34.49
Hiſpaniæ coloniæ quot 35.2
Hiſpania Iberia dicta à Græcis 35416
Hiſpania auri fertilis 586.19
Hiſpania argenti fertilis ibidem
Hiſpaniæ minium 590.37 E inde
Hiſpaniæ citerioris menſura 35.9 1
Hiſpania omnis fertilis metallo, ibidem 13
Hiſpania quibus abundet, ibidem
ex inde
Hiſpaniæ totius menſura 63.48
Hiſpaniæ finis 63.21
Hiſpaniæ plumbum 611.9
Hiſpaniæ purpuriſſum 617.33
Hiſpaniæ parietes ex terra 529.22
Hiſpaniæ alumen 531.5
PöEAINIAnI
Hiſpaniæ magnes 64.20 Hiſpaniæ uenti 15.48 Hiſpaniæ uitrum 651.32
Reliqua quære parte prima Hiſpanarum gentium numerus
36. 2 G 21. 5 Hiſpanum mare ubi 40. 44 Hiſpanenſe Rhodani os 36.30 Hiſpellum oppidum 45‧1 Hiſpiratitæ populi 86.34 Hiſti populi 87.25 Hiſtonium oppidum 44.11 Hytanis fluuius 92.30 Holophyxos oppidum 53.48 Holo pyxos op. 55.28 Homeri ſepulchrum 75.35
Reliqua quære parte prima Homeritæ po. 88.36 0 99. 2 Homines facri ab hominibus illeſi ubi 85.31
Reliqua quære parte prima
Homolium oppidum 53.26 Homona oppidum 75.16 Homonadum gens ibidem 15 Horatæ populi 69. 9 Horiſius fluuius 80.33 Hormenium oppidum 73.23 Hortanum oppidum 38.30 Hortenſes populi 4⁰.19
Hortenſes populi alij 45. 10
Hoſtilia uicus iuxta Padum,& ibi mirum de apibus 392.28
Humana carne ueſcentes 87.35 Reliqua quære parte prima
Hunni populi 97.49 I
Actus fluuius 5.33 “ inſula 49.39 Iadera colonia 48.11.17 Iadoni populi 63.6 Iætenſes populi 42.26 Lalij populi 90.4 laloſum oppidum 79325 Iamnes oppidum 72².8 Ianmno oppidum 41.8 Ianiculum op. 40. 16
Iapidum regio ubi 46.30. 43 &ꝙ 542.48 1
Iapidis regionis finis 48. 10 Iapygia Acra promont. 43.16 Iapix op.& regio 43.37 laſi populi 49.5 Iaſius ſns 76. 35& 77.7 Laſon in Italia 40⁰.27 Iaſonium fluuius 82.48 Iaſus oppidum 76.37 Latij populi 87. 7 Iaxamatæ po. 83. 4 4
Iaxartes fluuius 85.39 G 86 43 G 87.17
Iaxartes& Tanais idem exiſti/ matus 87.18
Iaxy ges populi 59,13 Iberia& Hiſpania eadem 35.16 & 655.32
Iberia regio 83. 5 7 84. 46 Iberiæ fœniculum optimum 384.20 Ibericum mare ubi 40.45 Iberi fontes 63. 4 Iberi in Hiſpania 33.39 Ibertes fluuius 79.47 Iberum gens 84.46 Iberus flu. 35.14 85.1 Icarium mare quod 55. 31 27 57.31 Icarium mare unde 57.,31 Icarius mons 52.27
Icaros inſula ibidem,& 79.42 Icarus fluuius
Icaruſa fluuius 83.32 Icatalæ po. 84.5 Ichanenſes po. 42².26 Ichara inſula 97.32
Ichnæ oppidum 53.37 Ichnuſa inſula, id est„ Sardinid 41.44 Ichtyoeſſa inſula 57.72 Ichthiophagi populi 92.1 7. 18 28 G 97. 43. 49 98.2 &100.260 256.37 Ichthys promontorium 51.23 Icocio oppidum 34.33 Iconii op.75. 10. 2 0ct 80.46 Icoſion oppidum 66.29 Icoſitani oppidum 35.9 Ida mons Troadis 5.32& 78. Idæ magnes 645.19(13
Idæi Dachli po. 125.48 Idæus Cretæ mons 56130 Idalium oppidum 79.13 Idomenenſes populi 53.4 Idubeda fluuius 35.13
Idumæa regio Sriæ pars 71.49 ISdumeæ deſcriptio 72,5.16&ꝙꝙ 104.25
Iebba oppidum„ 8. Ieterus fluuius 49.16 Igilgili oppidum 66. 30 Uerdenſes populi 35.30 Iler gaonum regio 35.13 llergetum regio 35.17 Hetia inſula 80. Hetia oppidum.18 Ilici oppidum& ſinus 35.9 Ilienſes populi 41.4 f Ilionenſes populi 39.43 Hlipa oppidum 34.8 Ilipula oppidum 34.18 lliſanite oppiqum 98,37 Iliberis oppidum 36.23 Ilhyrici deſcriptio 48.%
Morici gentes i gnobiles ibid. 4 Hhrici maris inſugꝝ ikbidem s P 4 Iyricum

Myricum Pannoniæ pars 49.1
Ill rici lõgitudo& latitudo ma xima 49.16
Ilyrici ora plures habet inſulas ibidem 24
Illyrici qui proprie dicti 48.32
Iyrij mirus fons 26.39 Uoris inſula 79.16 Mlyris regio 107.19 Iliturgi oppidum 34-4
Hliſſus fluuius 52.28 G& 58.10 Uium urbs 78.27 ium quondã iuxta mare 26.4
Reliqua quære parte prima Illurco oppidum 34.2 Iluro oppidum 35.21
Horcitani populi 35.42 Ilorci 33.44
Hua inſula 41.2 4 609.9
IHlumberitani po. 35.35 Hurſenſes po. ibidem 35 Imacarenſes po. 42.26 Imaduchi po. 84.5 Imaus mons 75.35 0 88.28
45 G 104.39 G 106. 42
Imbarus mons 75.12 Imbraſſus fluuius 79.47 Imbros inſula 58.9 Imitiſti populi 84.9 Imitueni montes 84.7 Imitui po. ibidem 9 Inachus fluuius F1. 37 Inachium op. ibidem 42 Inarine inſula 41.29
India tertia mundi pars 88.30 India neq; æs, neq́; plumbum ha bet, ſed hac gemmis permutat 611.7 India terrarum omnium maxime gemmifera 671.25 Indiæ margaritæ 638.4 Indiæ fons mirificus 554.8 Indiæ initium 88.3
Indiæ menſura fertilitasq́; ibidẽ & inde Indiæ urbes innumeræ 988.22 Indiæ ingentia fumina quaàm plu rima ibidem 24 India opalos gemmas habet 660.9
Indiæ gemmæ quot 661.11 Indiæ purpuriſſum 617.10 Indiæ montes 88.28 Indiæ gentes plures 89.9 ber totum Indieæ alabaſtrites 639. 2 Indiæ ſolitudines 90.1.,21 92. 6 Indiæ metalla 89.23 90. 8 Indiæ magnes 645.19
Indiæ emporia 89. 4 6 et 90. 11 Indiæ in Aegyptum naui gatio
1 D IGvb8
90. 1I1 7 63.2 Indiæ croſtallus 654. 41 22 655.7 Indiæ in Occidentem nauigatio an poſzibilis ſit 100.19&G inde per totum Indiæ ſuccinum 656. 47 Indi ftuuij deſcriptio 89.37 ber totum Indi nunquã emigrauere finibus ſuls 88822 Indi à fonte primo ad finem di/ ſtantia ibidem 24 Indi elephantes quales 89.15 ey inde Indi fluuij, ortus& flumina quæ recipit 89.,37& inde Indi fluuij magnitudo 90.21 Indi fluminis montes duo diuerſe nature 27.31 Indi palmis exprimũt uina 99.1 Indi inſula ibidem 41 Indico mari ſub eodem ſꝰdere in Caſpium nauigatur 21. 20 Indicus oceahus 85.24 Indorum uetuſtas 88.23
Indorum uaria exercitia 89.10 & inde
Indorum color qualis ibid. 32 Reliqua quære parte prima
Indigetes populi 35.18 Induſtria oppidum 38.·12& 45. 7 Ingeuonum gens 61.11.30 Inguini populi 45.4 Inſerum mare quod 40. 47 Inferum mare 37.36 Inopus fons 29.44 Inſanus lacus 554.5 Inſubres po. 45.17 Inſulæ fortunatæ 103.14
Inſularũ Europæ deſcriptio 55 36 per totum
Inſulæ fluitantes ſemper 27.15 ber totum
Inſularum rotundiſsima 37.42
Inſula ſolis ubi 91. 20 92.29
Inſulæ ante Aſiam 78. 47 per totum
Inſulæ plures odoriferæ 98. 21
Inſulæ mediterranei maris 40. 45
Inſulæ enatæ 57.45
Inſulæ Ponti 60. 36 per totum
Inſulæ nouiter nat 26. 6.9 & inde
Inſulæ Gallici Oceani 62.44.
Inſulæ Africæ 68. 41 per totum
Inſulæ continenti adiunctæ 26 25 per totum
Inſulæ plures Aethiopici maris
102. 40 per totum
*L LI NI4XNI
Inſulæ harenarum ubi 90., 20 Intemelium oppidum 38.7 Interamnani populi 45.11
Interammæ oppidani quater fœænum ſecant anno 336. 41
Interamnates po. 38. 42 G44 19 G 45.4
Interamnenſes po. 63.45
Intercatienſes populi 35. 47
Ilol oppidum 66.27
Ilolcos oppidum 33.29
Ilomanes fluuius 88.40& 89.31.47
Ilon oppidum 52.29
Ionici populi in Capadocia 82. 27
lonia regio 76.10.48 Iloniæ deſcriptio 77.2 loniæ finis ibidem 48 Ioniæ ore inſulæ 79.41 Ionium mare quod 55131 Ionium mare ubi 42².9 Ionij maris inſulæ 49.21
Iloppe oppidum Iudeæ 15 2.17
loppe oppidum antiquiſs imum 72. 8
Ioppica Iudææ toparchia ibi/dem 20
Ioppe oppidum& inſula 79.2 104.265
Iordanis fiuuius 72.18. 23 per totum Ios inſula 57.35.45 loſbica oppidum 48.9 Iouis fons 29.37-40 Ipiſturgi oppidum 34-4 Ipho oppidum 34.1 Iramine oppidum 47.7 Irinæ inſulæ 56.9 lriʒ fluuius 82.31.40 Irrheſia 58.7 ſara fluuius 36. 29 Iſari populi 89.46 Iſaurica gens 75213 Iſaura oppidum ibidem Iſccia inſula 41.46 Iſidis oppidum 71.30 Iſidis portus 100.12 Iſmaron oppidum 9 ,31 Iſmenius fluuius 52.34 Iſa inſula 48,11 Iſatis op. 86. 370 94. 12 Iſſi populi 84.12 Iſicus ſinus 31.33 74 49 82. 25 1 Iſos op. 75.1 e 104.32 Iſteuones populi 61.31 Iſthmos Thraciæ 55.10 Iſthmi fauces 54-4
Iſthmos Peloponneſi 50. 47 & F1. 5. 11 Iſthmos Neptuni delubrum ha⸗Iſtriæ regionis deſcriptio 37 41 46. 41 Iſtria Macedoniæ op.
Iſtria unde dicta 8. Iſtriæ lana 147.21 Iſtriæ menſura 46.41“* Iſtriæ oppidum ibidem
Iſtriã Tuditano domiti ibi. 44 Iſtri fluuij ortus, curſus, magnitu do, quas gentes prætermect,
&quot flumi. recipiat õ8. 48 Iſtri fines 54.26 Iſtri fluminis oſtium quantum ad
os ponti diſtet 54. 49& 58. 40 Iſter fluuius ubi 48.42 Iſter fluuius quantum à Bicantio diſtet 58.43 Iſter fluuius in Adriaticum non influit 46.36
Iſtri fluminis in Adriaticum uenæ deftuunt ibidem Iſtropolis op.54.39 9 58. 48
Iſtrorumagri 49.26 Iſueli populi 102.22 Iſura inſula 97,45 Italiæ deſcriptio 3285
Italiæ laus, potentia, ingens multitudo. fertilitas,&c. 3 7. 10 2ꝙ 47.44
Italia querno folio ſimilisʒ 7. 29
Italiæ labyrinthuius 641.25
Italia tranſpadana 46.47
Italia crebra habet fulmina
16.47
Italiæ longitudo 37.30
Italiæ menſura 64.18
Italiæ latitudo quanta 33. 35& 47. 13
Italia ubi latiſsßima· 47. 16
Italiæ uitrum 551.18& inde
Italiæ ubi longißima 43. 27
Italia ubi anguſtiſsima 43. 2
Italia ubi Græciæ proxi. 43.28
Italiæ umbilicum ubi 44. 29
Italiæ labyrintus 641.25.44
Italia in xi. regio. diuiſa 37.47
Italiæ prima regio 39.33 Italiæ regio ſecunda 43.18 Italiæ regio tertia ubi 43.13 Italiæ regio quarta 44.10 Italiæ regio quintu 44.32 Italiæ regioſexvta 44.44 Italiæ regio ſeptimna 38.15 Italiæ regio octaua 45‧16 Italiæ regio nona 46.9 per totum,& 38·14& 46. 9 Italiæ regio decima 46.26 Italia quæ habeat 37.15
Italia quantũ ab alijs prouinci diſtet 37.39 Italigs
—

Italia communis omnii gentium
patria 37, Italiæ populi compendio 37.5 Htalia metallorũ fertilis 47. 49 & 587.18 Italiæ inſulæ plures Raliæ finis ubi
33. 47 ftalia quæ ſydera non cernat 42Q☚
41.18 45½18 45
Italiæ dies horarum quindecim
23.5 Reliqua quære parte prima Italica oppidum 34.9 Itanum promontorium 56. 35 Itani populi 35.19 Iteſui populi 62.32 Ithaca inſula 55. 47 G 56.2 150.4 Ithaceſiæ Vlyſsi ſpecula 41. 46 Ithome oppidum 51.29 Ituci oppidum 34-16 Ituræi populi 73. 44 Iubæ regis regia 66.27 ludæa Syriæ pars 71. 42. 48 G 72.16 Iudeæ bitumen 630.2 Iudæa Perea quæ 72. 17&
104.24. Iudeæ Toparchiæ decem ibi. 18 Reliqua quære parte prima Iulia Norici oppidum 48. 46
Iulia fidentia 33. 48 Iulia uirtus 34.16 Iulia claritas ibidem Iulia fama ibidem 25 Iulia concordia ibidem Iulia contributa ibidem 25 Ilulia conſtantia 10. 27 G& 64.38 Iulia reſtituta ibidem 25 Iulia apta 36.43 Iulia pietas 46.45 Lulia caſtra 43.40 Iulia felicitas ibidem 41 Iulia liberalitas ibidem 42 Iulia Gaditana 64.4 Lulia traducta ibidem 37 lulia campeſtrii ibidem 49 Lulia ſelix 73.19 quliani populi 35.25
Iulias ludeæ oppidum 72.28 Iulienſes po. 33, 49 35.26 C& 47,3 76. 26 Iulij Octauianorũ colonia 3 6. 38 Tulij genitor oppidum 34.10 Iuliobrica oppidum 35.14.48 ruliobrigenſium portus 63.3 Iuliopolis oppidum 80,3 7 ’ö Tulis oppidum 56.44 rulium Hiſpaniæ oppia 33.37
PE1 Tulium forum in Hiſpania 34.4 b 63.,40
Tulium præſidium Tulium caſtrum“ Iunonia inſulaà 103.15.24
Iunonis promontorium 33.33
Iunonis Argiuæ templum 40.26
Iunonis inſulæ 64.9
Iunonis Laciniæ ara 31.18
Iouis Dodonei templum ubi 50. 3 Iouis fons mirum 29.37 Iouis Olompij delubrum 51.22 Iouis Lcei delubrum 52.9 Iouis Hammonis fons miræ naturæ 29.40 Iouis Caſrij templum 55.38&G 2222 Louis Beli templum 95.2 Ilouis lucus 39.4 Ionis oppidi in Aegypto 71.11 Iubæ regia 66.27
Iura mõs optimas abietes gignit 284.14 Iurdà mons 36,20 0 62.1 27 luſgum oppidum 553.45 Ngi populi 38.46. L Abanis inſula 98.4 11“ ibidem 35 39. 43 Labeates populi 48.31 Labetia oppidum 98.48
Labyrinthus Aegyptius 71.15 641. 14
Labicanus ager 39.38
Laboriæ pars Campaniæ 323.28
Laborini campi 291.34
Lacedæmonium marmor quale 638.20
Lacedæmon terræmotu corruit 24.30
Laccdæmonijs doci imperij amiſ ſionem minantur 11.32
Lacetani populi 35.19.35
39. 23 GB
Lacinium promontoriu 37. 32 & 43.5.9.20
Lacinienſes populi 48.5
Lacippo oppidum 34.32
Lacobricenſes populi 35. 47
Laconicum oppidum 34.4
Laconica purpura 163. 41 & 617.19
Laconicus ager 51. 30
Laconici ſmaragdi 659. 28
Laconica oppidum 104.35
Laconicũ Hiſpaniæfiu. 34. 4 Eacus quare non refluunt uti ma ria 28,16
8 E GC V N. H 4
Lacuum miracula 29.15 Lacus ſeptingẽtos fecit Agrippa
544.39 Lade inſula 79.42 Ladon fluuius 52.11 Læana oppidum 71.38 Læanitæ populi 98.25 Læana inſula ibidlem 26. 28 Læaniticus ſin=s ibhidem 27 Eæſtrigonum ſcdes ubi 39.19 Læſtrigones populi 106. 34 Læſtrigonij campi 42.14 Lagia inſula 57.21 Lagnum ſinus 61.17 Lageos fluuius 84.65 Laguſa inſula 879 22 Laguſe inſulæ 80.13 Lalaſis oppidum 75.13 Laletani populi 35.18 Lambe inſula 99.35
Lambrus fiu. 45.35 47.11
Lamiæ inſulæ 80.14 Lamia op. 52.38 G 53.5 Laminitanus ager 33,22 Laminitani populi 35. 40 Lampeus mons 72.10 Lampe oppidum 52.7 Lamponia inſula 58. 17 Lampſa inſula 79.40 Lampſacus oppidum 55.1 7 & 80. 27 Lancienſes populi 36. 4 † 63.45 Laniſe inſula 57.47
Lanos promontorium& flumen 87. 45
Lanuenſes populi 44.12
Lanuuij oppidi picturæ*4. 27
Laodicea oppidum 73.26& 75. 23 G 94. 23. 30 G 104.27
Laodiceæ lana qualis 147.14
Laodiceni populi 73,48
Lapethos oppidum 79.12
Lapidei campi in Gallia 36. 33
Lapyꝰtharum ſedes ubi 53.13 Lappa oppidum 56. 28 Lapſias fluuius 81.22 Larendani populi 98.14 Laromna oppidum 52. 45 & 76.16 Larine fons 52.27 Larinum oppidum 43.43 Larinates populi 44.4 Lariſſa Arabiæ op. 98. 45
Lariſſa oppidum 52. 4 4 e 78.-5 158.12 Lariſſæi populi 73.48 Larius lacus 29. 15. 30. 10 G& 47. 11 G 157. 40 179.23
Larnenſes populi 35.3ĩ4
.
Lanum fluuius
35.2 † Larnos inſula 58.19 Laſia inſula 56.10 Laſia inſula ibidem 57. 12 Laſtygi populi 34,28 Late inſula 79.42 Laterra ſtagnum 154.5 Latinienſes populi 40.19 Latinus ager 38.40
Latium ubi 3 7.5& 38.42.49 & 44. 29
Latij antiqui termini 398. 48
Latij uarij incolæ 39, I
Latij quot populi interiere 40. 21
Latmus mons 77. 16 e 51.8
Latopolitis praſectura 69. 40
Latouici populi 49.5 Latxis inſula 61.17 Lauinij populi 39.43 Latuſates populi 62.39 Laud fluuius 66,19 Laurentum oppidum 39.3 Laus fluuius&op. 40.33
Eaus Pompeia oppidi 46.17
Luxi populi 83. 5 Lea inſula 57.46 Lea oppidum 100.36 Lebade oppidum 77.39 Lebadea oppidum 52.3 E Lebadia oppidum 150.39 Lebedos oppidum 77.,31 Lebena oppidum 56.25 Lebinthus inſula 57.39
Lebuni populi ignominioſa ap/
pellatio 36. 5 Lethæum oppidum 52215. Lecheæ lotus 51.1. 13
Lectum promontorium 78. 19 & 80. 43.
Legionum Germaniæ caſtra 64. 21
Lelantus fluuius 57.4 Lelaniticus ſinus 71.37 Lclegeis oppidum 77. 5 Leleges populi 52.42 Lelegum gens 78.43
Lemanus lacus 29, 16 36. 28 22ꝙ 58.11
Lemnos inſula 616.14 Lemni laborinthus 6 41.25. 4 t Lemouices popula 62. 4 b Leonicenſes populi 35.32 Leontini oppidum 42.15
Leontini Siciliæ capi fertiliſtinii 322. 7 s Leontopolis op. 71.38
Leontopolitis præfectura o 9.,35
Lcontos oppidum 73.20 Lepethꝰmnus mons 80.18 Lepontij populi 47.29
30, 40] Lepria
2₰

Lepria inſula
80.7 Lepreon oppidum 52·6 Leprion oppidum 51.24 Lepſia inſula 79.35 Lepteacra promontorium 100.19
Leptis op. 67.4 G 73. 11 Lerina inſula 41. 16 Lerne lacus 51.38 Lero inſula 41.15 Leros inſula 57. 4°& 79·3 Leſbos inſula 80.13& inde Leſbium marmor 637.19 Letandro inſula 57.35 Lete opp dum 53.43 Lethon fluuius 67. 41 Letoia oppidum 56.5 Leucatas Bithyniæ promontori 81.8 Leucadium littus 50.19 Leucadia peninſula ibidem Leucadij populi 73.48 Leucas inſula 26.34 Leucas oppidum 50.21 Leucaſia inſula 41.44 Leucates promontorium 50.18 Leucæthiopes populi 69. 3
Leuce inſula 56.35 60.42 80.20
Leuce promontorium& oppidum 77.48
Leuci populi 62,.22
Leuco gei colles 323.36 G 553 34 630. 5
Leucola inſula 79.19& 946.39
Lcucolla promont. 75.24
Leucolithi populi ibidem 19
Leuconoe Aegypti oppidum 71.9
Leucopetra promontorium 37. 32 40. 41 Leucophroꝰs inſula 80.22 Leucoſia inſula 28.23 Leucoſori populi ubi 82.38 Leucopolis oppidum 76.3 2 Leucothea inſula 41.31 Leucothea fõns 79.48 Leuctra op. 51.32 Leui populi 46.16 Leuni populi 63.,11 Lenomne mons 53.45 Leupas portus 98.5 Leuphitorga op. 100.14 Leuteuani populi 36.47 Lexianæ po. 98.17 Lexouij po. 62.27
Libani montis deſcriptio 73 per totum& 97. 10
104.25 Libarna oppidum 38.12 Liber pater. Quere Bacchus
1“ Liberi patris fons in Andro
30.5 Liberi patria 52.33 Liberalitas lulia op. 63. 43 Liberini oppidum 33.49 Libethra fons 53.23
Lybia& Africa cadem 64.27
Libyæ marcotis deſcriptio 68.31 Libiæ gꝰ ptij po. 69.2 Libyca Rhodani ora 36.29 Lybicum mare 6 4.27 Lꝰbici populi 46.14 Libida oppidum 33.49 Libyphœnices qui 67. 2 Libiſoca op. 35.37 Libꝰſonis turris 41.43 Lꝰbiſſa op. 81.15 Libiſtos op. 54.42² Liburniæ lana 147.21 Liburniæ deſcriptio 40. 42 ̊ 48.14 Liburni in Italia 44.36.45 48.2 Liburnicæ inſulæ 49.30 Lycabettus mons 52.28 Lycades inſula 56.39 Licaones populi 76.26
Lꝰcaonia regio 75.‧18 104 30 84. 256
Lycaoniæ tetrarchia 75.20
Lꝰcaſtus oppidum 56.27& 982. 4
Licates populi 47.40 Lyceus mons 52.9 Locei Iouis dcelübrum ibidem Licheni populi 98.24 Lꝰcide oppidum 78.35 Lociæ deſcriptio 75.26. 42 Lociæ quot oppida ibidem 49 Lꝰciæ finis ibidem 49 Lyciæ Creta 632,18 Lociæ mira ſaxvax 645.41 Lociæ poſt terremotum ſereni/ tas 27.3 4 Locij maris inſulæ 79.16 Reliqua quære parte prima Lycium mare 75 25
Liciniförum oppidum 45. 21 & 46. 18
Licini populi uel förum 45.21
Lycomedis lacus 67.15
Lycon oppidum 71.13
Lcopolitis præfectura 59.37
Lycus fluuius 29.31 73.21 &ꝙ74·8 74 49 9 75 23 77. 23 30. 33 G 82. I11. 31.38. 40 94⸗34 G574.3. 34 Lictus op. 56.28 Lydda op. 72.19 Lodi populi 30.17
PLINIANI
Ldiæ deſcriptio 76.47 Reliqua quære parte prima Ligaunorum regio 36.39 Lygdanum op. 78.36 Ligeris fluuius 62.28 Ligures Apuliæ populi 44.1 & 47.33 Ligures populi 37. 5 Ligurum finis 45.26 Liguxiæ finis ubi 38.9 Liguriæ oræ menſura 38.14 Reliqua quære parte prima Liguſticum mare ubi 40. 45 Lilæa op. 50.38 52.45 Loꝰleus fluuius 81.23 Lilybeum promontorium 42. 5 7 104. 28’ Lilybeum oppidum 31.35 Limæa fluuius 63.2 8 Limeraà op. 51.37 Limia fluuius 63.12 Loymira fluuiu& op. 75.45 ꝙ 554.19 Loymphorta op. 92.12 Loynceſtæ populi 53.41 Lonceſtis mira aqeua 30.4 Lindum op. 79.25 Lingones po. 62.22 Linitima op. 100.45 Linus fons 553.26
Lipara inſula unde dicta 42. 35
Liparæ alumen 631.6 Liparus Rex quando 42.39 Liparis flauius 75.12 Liquentia fluuius 46.27 Lyria fiunius 36.25 Loris fiu. 28.32 G 39. 2. 18 Lorneſus oppidum 75. 25& 78. 12 Lorneſos inſula 80.22 Lyſa Bacchi comes 33. 40 Liſboum op. 155.35 Lyſias op. 76.40
Loſimachia oppidum 55·10.13 78.6
Lyſirene populi 81.6 Liſſa inſula 49.29 Loſſumop.· 48.33 Lotarmis promontorium 85. 22 Liternum oppidum 35.27 Liternum oppidũ Scipionis exi lij locus 207.25 Liulopolis op. 83.1 Liuij forum 45.21 Lixos colonin 64. 40. 48 - 65.21 Locanus fluuius 42.47
Locri oppidum 27. 23 27 33 40.41 121.2 Locri Græciæ populi 50.34
52·45
Locri Italiæ froͤns
2. 49 Locris nullo non die v cu5 19.18 Lon gonis inſula 42.36 Longopori populi 102, 21 Lon gulani po. 4⁰.19 Lopa duſa inſuls 42. 30 Lopſi populi 48.7 Loreni po. 274 Loryma locus 76.16 Lotophagites inſulæ 68. 42 Lothophagorum regio 67. 20 Lubienorum gens 85.3 Lubienſes populi 35.35 Luca colonia 38.19 Lucaniæ cultores plures 40. 22 Lucanus ager ubi 40.28 Lucanum littus 37.7 Lucani à quo ſubacti 43.44
Lucani pop. à Samnitibus orti 40⁰.29
Lucenſis conuentus 35.1 G 36.5 63.5
Lucentes po- 44.14
Lucentium op. 35.10
Luceria op. 44 ˙46
Lucrinus lacus 39.27 G 645 5
Lucus Auguſti oppidum 31
Lugdunenſium littus 152.11 Lugdunenſis& Celtica regio ea
dem 62.15 Lugdunenſis Gallia ibid. 13.26 ber totum: Lugdunum colonin 62.33
Luna oppidum& eius portus 38. 18 Lunæ oppidum habet uina nobilia 246.44 Lunenſe marmor 634.24 0 637. 39
Lunenſis ſilex qualis Lupia op. 43.33 Luſitaniæ deſcriptio 63.27 per totum Luſitaniæ menſura 63.43 Luſitania auri fertilis 587.16 Luſitaniæ plumbum 610., 24 Luſitaniæ ciſtallus 654.45. Luſitania regio 33.21 Luſqtania unde dicta 33.4° Luſturia op. 33,81 Luſus Bacchi comes 33.40 Luſi fons 553,4*
Lutius Samnitum dux
4⁰0.30 8 Lutra heras inſulla 41.4 Luxia fiuuius 33.12
Mchwis
646.,11

—
Abacies 91.27 Mae populi 89.7 Macaria inſ. 79.10& 70.14 Macaron, id eſt Creta inſula 79
19 60. 42. Macas promontorium 92.34 Macco oppidum 88. 47
Macedoniæ deſcriptio 48. 35
e 53.29& inde Macedonieæ longitudo latitudoq́; 55. 23 Maced. magnes 6 45. 22 et inde NMacedoniæ Imperium 53.29 &54.7 Macedonia ante Aemathia dicta ibidem 29 Macedoniæ ſitus Macedoniæ terminus 54.7 Macedonici mare quod 55.30 Macedones Ioniæ populi 77. 4 49 G 78;20 Macedones qui in Meſopotamia 94.29 Macedonũ regu ſepulchra 53. Maced. portus 93, 48(32
Maceſtos fluuius 80.34 Machærus arx 72.34 Machia inſula 57.43
Machliæ Androgyni populi I 07. I 5
Machrobe portus 97.44 Macynid oppidum 36. 45 Macynid op. 5⁰0.7 Macyſtus mons 80.19 Maciſtum oppidum 52.6 Macomades populi 67. 5 Macra ſiuuius 38.9 Macra inſula 60.44 Macræ populi 58.3 Macrales po. 40.19 Macria inſula 79.28
Macris, id eſt Euboea inſula 5) 5.32 Macris inſula79.·22 80.2 MNacrobij Macedoniæ po. 54.3 Macrobij Africæ 101.45 Macrobiori ætas 108.24.29 Macrocephali populi 82.45 Macrocremnij montes 59. 21 Macron Tichos quod biſanthe oppidum 54·34.35 Macrones po. 92. 47 85.2 Macua oppidum 100.43 Macurebi populi 66,32 Madaurenſe oppidum 67.31 Meander fuuius 76. 39. 48 7 77.12 Meander fluuius flexuoſus 75 48 77.13
26. 23
Meander limo firtilis 77.15
ibid. 3o
Mæandri fluminis mirt 2 6.4 Maæandria oppidum Mædndropolis op.
50.10 75.39
Mæandru quæ ingrediantun flumina 76. 28 Mædi populi 50.8 Maænalus mons 52.10 Mæones iuæta Tanaim 84.1 Mæotis os 130.34 Mæoniæ caput 288 Mæoniæ deſcriptio 76.49 Mæoõnij populi 111“— Mæotæ populi 60.12 Maæotis palus unde dicta ibidem Mæotis Occani ſinus 21.24 Mæotis paludis deſcriptio 83 37. 43 Mæotis palus 21. 24 58 44 G 115. 18 Mæotis 130.34 Mæotis menſura 60. 7 Mæotin circa gentes 83. 43 Mæotici populi 83.43 Magares po. SS Magarſos oppidum 75.2 Magaſne op. 100. 42 Magelli populi 38.5 Magellini po. 42.26 Magi po. 92.5 0 94.24 Magna Græcia 42.45 Magneſia inſula 26.28 Magneſia Toniæ op. 77,21 Magneſiæ magnes 645.22 Magneſiæ deſcriptio 33.22 Magnetes populi 78.,1 Magnus portus 66. 22
Magnum promontoriu 63. 20 Mago oppidum 41.8 Magoa oppidum 96.24 Magog oppidum 73.40 Magog S)rorum dea 73. 40 Magora oppidum 100. 45
Magoras ſiue Macras fluuius 73,20
Maguſa oppidum 100. 45
Maguſum op. 98.48
Malacha fluuius& op. 33.365 66.20
Malacho inſula 101.20
Malea promontorium 52.14 55.32 104.35
Maleuentum op. 43.49 Maleus Indiæ mons 23.34 G 89.28
Maleum promontorium 51.35
Maliacus ſinus 52.46 Maliande regio 80.35 Mallus mons 88.49 Malli populi ibidem Mallos op. 75. 2& 100. 36 Maltecoræ populi 90.3 Malthace inſula 55.41
kE ce y NB
Maluana portus 66. 20 Mamma oppidum 10o. 40 Mamblia op. 100.43 Mamertini populi 42.10 Mamertina uina 246.38
Mammiſca tetrarchia 73. 43
Mamortha op. 72.13 Mamuda op. 161.39 Manain fluuius 92.12 Manates populi 4⁰0.19 Mandagræum flumen 87.27 Mandagandeni po. 78.20 Man dalum lacus 100.4 Mandarei po. 84.13 Mandatini po. 102.15 Mandei populi 88.49 Mandetrium op. 48.19 Mandrorum gens 108.32 Mandrum fluuius 87.7 Manduria oppidum 29.23 Mania oppidum 94.13
Manteum, id eſt oraculum 77 24.30 82.45 Mantinca op. 51.39 72.3
Mantua oppidum 4971.1 Marane oppidum 98.18 Marathos op. 73.23 Marathe inſula 55.41 Maratheſim oppidum 77.20 Marathon campus 52.30 Marathos oppidum Marathuſa inſula 80.9 Marathuſa op. 56.29 Maratiani populi 87.9 Marchadæ po. 92,18 Marchuübij po. 67. 35 Marqdani po.· 94.31 Mardi po. 93.28 96.14 Mardorum gens 87.5 Mardum flumen P11“ Mandrieni po. ibidem 7 Marcu inſula 99.39
Mare unde terras ingrediatur 60.45
Mare congelatum 61. 4&◻ 62. 11
Mareé rubrum quare 93.32
Maris rubri oleæ 29.30
Maris mediterranei diuiſio 40. 41 Maris mediter. inſulæ ibid. 46 Maris rapacitas inſatiabilis 81.43 1 Maris in terras ingreſſus ibidem 44 Reliqua quære parte prima MNaria cur terram ingreſſa pro/logo 33.10 Maria unde terram intrant 40.42. Marium denominatio ibid. 41 Mare mortuum ubi 61.5
Maris rubri ſinuu nola 71,3)
Maris rubri ad Nilum foſſa 79.21
Mareotæ pophli 68.32
Mareotis lacus inſulæ plures 21.19.25
Mareotis Lobiæ deſcriptio 68.31
Mareotis menſura ihidem 32
Mareotis lacus.
71. 19. 23 Margæa fons 42⸗,16 Margiana regio 86. 48 Margis fluuius 49.15 Margo fluuius 87.3
Mariaba oppidum 98. 21.3 5 42². 49
Mariamitani po. 73.44 Mariana colonia 41.20 Mariani montes 33 85— Mariani populi 39.39 Maran dini ſinus 82.11 Marici populi 46.16 Mari gerri po. 102,11 Marium oppidum 79.13 Marma oppidum 98.18
Marmarides populi ubi 67. ½ 68.31
Marmor Hiſpanicum 36.1 4 Marmor Chium 80,2 Marmor Cixicenum 81.31 Marohæ po. 90.3 Maronea op. 5431
Marrucini agri portentum 25.36 Marrucini populi 3719
Marrunij po. 44. 14 Marſi Apuliæ po. 44.3
Marſi po. 107. 11 44.13
Marſi populi à Circes filio 10⁷ 11 G 453. 42
Marſias fluuius 73. 39 e 2724 20 G 76. 29 554.8
Marſiæ& Apollinis certamen
ubi 76. 28 Marſtitæ populi 48.7 Martis ara 85.29 Marucæi populi 87.7 Maſada caſtellum 72.43 Maſatat fluuius 65. 2 4 Maſati populi ibidem Maſſagetæ bo. 87.24 Maſſala oppidum 98.36
Maſſalioticum Rhodani os 56.31
Maſſeſolorum gens 66. 15& 70. 10
Maſſæſolum lacus 70. 10
Maßsiæ lateres quales 629.36
Maſsice uicus 74.39 Maßici montes 39.22 Maſcilia ora 36.36 Maſsili populi 67.3 4
NaſDcitcs
——

Maſcites mons Maſsilia Naſſelini populi Maſtaurenſes po. 78.2 Maſtya oppidum 82.16 Maſtuſia promontoriu 55.18 Maſtuſia mons 58.10& 77.42 Maſuæ populi Matelgæ oppidum Mateolani po. Mathei populi Mathitæ populi Mati ani po. Matini populi Matium oppidum 83.6 Matrici populi Mattiaci fontes Mattilicates po. Mauin oppidum Mauitania op. 35* 6 Mauma oppidum 100.45 Mauvri po. bellis attenuati 66. 12 Mauritaniæ deſcriptio 64.33 & 66.12 G 104. 20 Mauritaniæ margaritæ 162. 3 5 Mauritaniæ menſura 66.33 Mauritania duple;x 66.21.33 Mauritania Cæſarienſis ibid. 22 Mauritania quinq; Romanorum colonias habet 63.35 Mauritaniæ inſule 103. 11 Mauruſii populi 66.13 Maxala op. 68.23 Maxulla colonia 66.49 Maæaca oppidum 31. 39 G&G 62.35 Maxacæ populi Maxeras fluuius Meaſei populi Mecyberna oppidum 53. 48 Medeon op. 52.38 Mediæ prouinciæ deſcriptio 85 25 94. 16 Mediæ ſmaragdi 659.17 Mediæ prouinciæ caput 86.25 Mediæ termini 96.21 Mediomatrici po. 62.23 Mediolanum oppidum à quibus 46. 17 Nedion mons 70.33 Mediterranei maris diuiſio-40 42& inde Mediterranei maris inſula 40.49 Mediterranei ſinus gentes 34. 14 Medma portus 4⁰.38 Medmaſſa oppidum 76. 34 Nedmini populi 101.48 Meqdoaci fluminis portus 46,1
75·45 47.2 67.34
90.4 68.11 44 ˙5 98.39 I00. 47 87.9 44‧5 56.26 22
46.16 554 12 45·5 69.11
84.4 86.47 94 33
— 2
1I1 NDICI18
Medoe inſula 102.14 Medorum ſoboles iuxta Tanaim 83. 45 Medorum regio Medullia oppidum Medulli populi Megabari po.ubi 101.45 Mexgala 94.21 Megale inſula 80.,11 2 81.35 Megalepolis oppidum 52.4 82.34 Megalopolitanorum ager 30.46 Megallæ populi Megara colonia Megari Indiæ po. Megarice oppidum 81. 14 Megaris inſula Megaris oppidum 42.15 Megaris regio 1ö2 Megavris oppidi fatalis oleaſter 284.22 Megaricus ſinus Megeda oppidum Megiſba ſtagnum 91.15 Megiſta inſula 79.16 Melæna inſula 52.5& 55.47 Melaria oppidum 34.29 Melamphyllos inſula 79.46 Melamphollus mons 55.23 Melanchlæni po. 33.22 Melantia inſula 58.20 Melanthium flu. 82.49 Melana inſula 49.32 Melanæa oppidum 52.5 Melane inſula 30. 3 Melas ſinus 54.36 55.20 Melano inſula 79.7 Melcomani po. 48.24 Melas Thraciæ fluuius 29. 48 G54.35 75-92 82 47 G 553.37 Meldi populi Meletes fluuius Melitæa oppidum 53.25 Meligunis inſula 42²2.37 Melita inſula 42.29 49.33 Melitæi catuli ibidem 49.33 Melita oppidum 52. 30& 82.33 Mclitea op. Melitene regis Melitene op. Mellaria uicus Meloeſſa inſula Meli inſule Alumen
84.42 40.15 47.41
89. 47 52.21 90.20
59.45
41.30
“ 100.35
62.31 7741
82.36 74‧7 33.34
43·1 631.6
25.37
Melos inſula ſulphuris fertilis 630. 4
Melos inſula 41 616.30
26.10 77
53-27.
P L NIIANI
Melphes fluuius Melpum oppidum Mexitanum op · Meminorum gens 46. 45 Memnonis regia 71.11 Memphis Poramides 64 0.23 Memphis op. 69. 49 e 71.14 640.27 Memphitæ po. ibid. 44. 47 Memphites marmor 638.28 Memphis oppidum aliquando iu xta mare 26.3 Menæchmus op. 57.8 Menanini populi 42.27 Menapij populi 62.19 Menaria inſula 41.24 Mendæ oppidum 53.47 Mendeſicum Nili hoſtium 71. 29 Mendeſium oppidum 229.17 Mendeſium præfectura 69.40 Mendeterum op. 79.33 Menelaitis præfectura 69.42 Menynx inſula 68. 41 G& 163. 41 Menyngis inſulæ purpura 163. 41 Meniſminorum gens 108.43 Memnones populi 101.45 Nenoba fluuius& oppidum 33 35 0 34.11.19 Menobardi populi Menocaleni po. Menoſca op. Menotharus fluuius 84.7 Menteſani populi 35.5.41 Mentonomon Germaniæa æſtuarium 655.45 Mentores po. 48.2 Mephitis ædes 1 Meraria oppidum 41.9 Mercurij promontorium 42. 7 e 66. 4 4 Mercurij oppidum Mergentini populi Meritus mons 55.22 Merobrica oppidum 63.35 Meroe Aethiopum cahut 23.31 Meroe inſula 70. 17 et 100. 30 cen 101. 22 Meroe inſ.quæ gignit 101. 22 Meroes dies maxima 23. 44 Meroe oppidum 101.24 Meroes inſulæ herba qualis 101.22 Meropis inſula Merorum Arabia quc 11.21I Merubricenſes populi 63. 46 Merucra oppidum 34-18 Merula fluuius 38.7 Merus mons 90131 ct 279.44
4⁰.32 45.23 67.31
84. 41 47.22 63.2
71.13 45.·7
79.36
74 NMiexæ locus
Meſe bopuli Meſagebes populi Meſammones po. Meſarea inſula 58.21 Meſe inſula 41.14 Meſembria oppidum 54. 48 Meſene Tigri perfundituir 95.42 Meſene regio 96. 40 et 96.1. Meſocatanæ populi 96.1Meſopotamiæ deſcriptio 24.27 Meſopo tamia regio 71. 47G 95.4° 104.17 Meſopotamia praæfectura à quibus 74218 Meſopotamiæ initium 84.26 Meſopotamia Euphrate fuuuio inundatur 74.39 Meſopotamia uicatim diſperſs 24.27 Meſſana op. 28,52 42,20 557‧7 Meſſanitius ftuuius 45.39 Neſſapia peninſula 43.21 Meſſapia oppidum ibidem 25 Neſſeis fons 53.15 Meſſene regio 95 40 96.1 Meſſene oppidum 71.28 Meſſenia regio ibilem Meſſeniani populi 83.46 Metagonitis, id eſt Numidia 66.36 Metapinum Rhodani os 36.30 Metallinenſis colonin 63.39 Metapontum oppidum 43.13 Metaurus flu. 40. 37& 45 ‧1 Metaurus Siciliæ fluuius 42·-32 27 45.1 Metaurienſes populi alij 45.9 Methydrium op. 52.6 Methymna op. 80.16 Methone oppidum 51. 26 E 53.24 Methora oppidum 89.32 Methoricum oppidum 92.12 Methurides inſulæ 56‧15 Metina inſula 41.13 Metopium op. 229.17 Metropolitæ populi 76.31 & 78.2 Metubaris inſula 49.·3 Meuanates populi 45˙5 Meuaniæ op. murus 629.47 Meuanienſes populi 45.·5 Mexæi Moꝰa inſula
90.20 101. 47 67.48
79.39 554·43 Myanda oppidum 75‧3 Moꝰcale inſula 79.44 Mꝰcaleſſus oppidum 5 2. 36,39
Mcene oppidum 71.39 Michoc
4819

V
——
Michoe regio 99.37 Moꝰconij populi capillis carent 202.35
Myconos inſula 57.15 Mictis inſula 62. 8 Midæi populi 76.26 Midaion oppidum 80.45 Mideon oppidum ibidem Midoe regio 99.37 Miexa oppidum 53.36 Mygdones populi 53. 39& 54.5 78. 39 Moygdonia cur dicta 80. 45 & 86.12 Molaſa oppidum 76.38 Molæ op. 28.32 42.21 Molæ inſulæ 56.34 Molæ promontorium 775.7 Miletopolis op. 59. 26 G& 80.33 Miletopolitæ populi 78. 19 Miletos inſula 79.43 Miletos Cretæ oppidum 56.26 Miletus Ioniæ caput 77.9& 7813 Milichiæ fontes 42.16 Moyliæ po- 75.22 G 81.7 Milius mons 107. 45 Mimallis inſula 522 Mimas mons 77.32.34 Mincius fluuius 45.35 Mondos oppidum 76.35 Minai populi 98 22. 33 G 99.2
Mineruæ promontorium 39.32
Myncus fluuius 53.5 Minius fluuius 63.11.27 Minoum oppidum 55.25 Minois inſula 57.25 Mincius fluuius 29.16& 45 vNa Minturnæ colonia 39.18 Moꝰonneſos inſula 80.6 Myos hormos 90.34 Mora oppidum 75.46 Myriandros op. 31.33 73. 37 Mirinthe oppidum 151.5 Myrina op. 56.27 58. 12 Mormecium op. 60. 5 Myrmidones po. 53.2 Myrlea oppidum 80.39 Mirobrica oppidum 34. 30
Mirobrigenſes populi 63. 45
Myrina oppidum 58.12 Myrrhine oppidum 78.5 Moyrſon oppidum 100.38 Myrtilis op. 63. 36. 42 Moyrtoum mare quod 51.49& 55. 27 Myſecros fluuius 98.5 Miſenum portus 39.27
W“
Moyſi populi 47·48 Myſia regio 76. 41 78 4.34 Myſiæ initium& finis 80.39 Moſiæ miru herba 450.6 Moſi Theutraniam antiquitus te niere 78.33 Moſi populi 98.7 Myſomacedones po. 78.2 Myſotmolitæ po. 77.5 Myſtia oppidum 42.48 Myſtus inſula 55.45 Miſua oppidum 66. 49 Miſus mons 80.32 Nytilene oppidum 80. 17 Mytilenæi Achilci oppidi conditoreʒ 78.29
Mythridatis latebræ ubi 83.30
Myus oppidum 7 Miæi populi 96.13 Modo gallica gens 89.18 Modubæ populi ibidem Modundæ populi 102.16 Moduſa oppidum 93.23 Mœchindira op. 100.3 4 Mcœnus flu. 155.35 Moœni piſces quales ibidem Morxis inſula 79.19 Moœridis lacus 69.49 0 71 15 640. 24 Maæſia olua 150.35 Maſia prouincia 49.13 Maſi populi 49.5 Mœſicæ gentes 50. 8 Monophtaͤlmi po. 106.38 Mogora op. 100.45 Mohcria oppidum 50.28 Molindæ populi 39.9 Moloſsi populi 56.2 Mona inſula 24.1 7 62.3
Monadi pop. à Diomede deleti 43. 47
Monapia inſula 62. 3 Moncœci portus Herculis 38.4 Monedes populi 89.27 Monoleus lacus 59.46 Mons Claudius 49.7 Monoſceli populi 108.1
Montes cur à natura facti 633.9
Montes perfoſsi 544.43
Montes ſemper ardentes 30. 35 ber totum
Montes ardentes ubi 101.40
Mons ardens 42.39 e 68.10 Reliqua quære parte prima
Montani Italiæ populi 44.41
47.33 Mopſos oppidum 75.3 Morges opbpidum 77. 25 Morgus fluuius 45.37 Moryllij populi 53.41
E C V N P KA Marimaruſa mare quod 61.4 Morimeni populi Morinorum gens 62.39
Morini populi uela texunt 346. 22
Morinorum portus 64.19 Moriſeni populi 74.25 Moroſgi oppidum 63.2 Morſatiorum inſula 61.37 Morſus fluuius 59.4 Moruntes po- 90. 4 Moſq fluuius 61.34.39 Moſcheni po. 84.-41 Moſchius mon⸗ 75. 41 Moſchorum tractus 85.1
Moſopia, id eſt, Pamphilia 73. 23
Moſylicus promontoriu& por tus 100.15 Moſsinus fluuius 76.39 Moſini Troadis po. 78.39 Moſpni populi ubi 82.46 Mulucha fluuius 66,23 Mulelacha oppidum 65.22 Mulona oppidum 100.47 Multhe inſula 98.3 Munda oppidum 34. 17 63.29 Mundæ oppidi lapides quales 646. 8 Mundi cardines ubi 60. 17 Murannimal op. 98.42 Murgentini po. 42.26 Murgis oppidum 33. 37 34.4 0 Murtiæ aræ 27.34 Muſa portus 93.15 Muſagores inſulæ 55,37 Muſarum patria 52.33
Muſci populi albæ portentum 278. 4 5
Muſis fluuius 84.32 Muſini populi 67.35 Mutani populi 90.24 Mutyenſes po. 42.25 Mutina oppidum 45. 20& 628.33. Mutinæ oppidi uaſt 628.33 Mutinæ portentum 275. 29
Mutinenſis agri mirum 27.17 Mutinenſis ager ardens 31.15 Mutucumenſes po. 46. 19 Mutuſtæi populi 44.20 Mutuſtratini po. 42.27 Nucirum emporium 93.18 . N
8 fluuius 66. 32
Nabades gens 66.32 Nabatha oppidum 101.21
Nabatæi po. 71.36 G 97.17 98.30 G 223.30
83.37
Nabrum fluuiis 92.26 Naætini populi 42.24. Nagia oppidum 98.15 Namarini populi 63.6 Nannagi natio 68.21 Nantuates populi 47.41 Napæi po. 84.3 87.25
Nar fluuius 38. 41 44.25 55710 Naracuſtoma Danubij oſtium 59.5 Narbo oppidum 36.24 Narbonenſium gens quid circa uas ſuas 293.37 Narbonenſis prouinciæ deſcriptio 36. 18 per totum Narbonenſis uentus peculiaris GbTT1“ Narbonenſis longitudo 37.3 Narbonenſis laus ibidem 21 Narbonenſis prouincia tri dierum nauigatione ab urbe Ro mand 346. 3 Narbonenſes Italiæ po. 44.7 Reliqua quære parte prima
Nareæ populi 90.5 Nareſu populi 48.25 Nariandus oppidum 76.35 Narycion oppidum 52. 45 Narnienſes populi 45.5 Naro fluuiut 48.27 Naron IIlyrij locus 389.21 Narona colonia 48.21
Narraga fluuius& oppidum 9510
Nartes populi 45.5 Narthecuſa inſula vgegNaſamones po. 67. 48& 107. 9 Naſaudum oppidum 100.33 Naſcus oppidum 98.19 Naſotiani populi 87. 9 Nathabur fluuius 68.21 Natiſo fluuius 46.29 Natri populi 456. 49 Nattabudes populi 67.34 Naubarum oppidum 59.36
Nauc ratis oppidum 71. 31& 562. 46
Naucraticum Nili oſtium 71. 390
Naucratitis præfectura 69. 4 2
Nauectabæ populi 102.16 Nauilubio fluuius 63.5 Naui populi 102.15
Naulochus oppidum 50. 39& 54--45
Naulochos inſula 56.38
Naulochum oppidum 50.,39& 1
Naulochium promont., 981.25 Naunes populi 47.39 Nauportus fluuiusu 46.39
E Nauſta/
b

Nau ſtathmus portus 42.17 Naxij populi 42².27 Naxium marmor 638.15 Naxos oppidum 42.11.27 Naxus inſula 57126
Naxerniorum tetrarchia 73.39
Nea inſula 26.10& 58.7
Nea oppidum 27. 26
Neapaphos oppidum 79.19
Neandros oppidum 78. 10
Neapolis Africæ oppiqdum 67 1. 18
Neapolis Syriæ op. Neapolis oppidum coralijs abun dat 567.11 Neapolis Carig op. 76.36 Neapolis Thraciæ op. 54.27 Neapolis Italiæ op. 39.30 Neapolis ltaliæ qua parte terræ motui obnoxia 25.17 Neapolitani Sardiniæ populi 41. 42 Nepolitanum ſulphur 630.5 Neapolitani Galatiæ po. 81.5 Reliqua quære parte prima
Nebriſſa oppidum 34.12 Necanidon gens 93.,21 Neæ oppidum 78.23 Neæthus fluuius 43.11 Neli populi 99.18 Nelo fluuius 63.,7 Nemaloni populi 47.42 Nemauſienſis ager 154.4 Nemauſum op. 36.47 Nemæd op. 52.7 Nemceoſi po. 62,37 Nementuri po. 42.,43 Nemctes populi 62.24 Neminia fons mirus 30.2 Nemora incolentes 85.30 Neocæſaria op. 82.31.38 Neon Tichos op. 78.6 Neoris fluuius 84.48 Nepatus oppidum 101.7 Nepet op. 38.30
Nepheonitæ quibus delcti 84. 10 Nepini Siciliæ po. 42.22 Neptuni ludi in Iſthmo 51.44 Neptuni delubri apud Iſthmon, ibidem Neptuni templum Bithynia habet 81.25 Neptuno facra inſula 94.3 Reliqua quære parte prima Nequinum oppidum 475.5 Nereæ populi 90.16 Nerulani populi 39.45 Neretini populi 44.8
Neriæ populi 63.7 Nerigon inſula 6. r
Neriphus inſula 58.21
I 1 8ö' 8
Neripi populi 84.12 Neritis peninſula 50.19 Nerittis mons 56,2 Neritum oppidum 50.21 Neron inſula& in ea croſtallus 654·44 Nerueſiæ uicus 461.3 Neruij populi 62,20 Nerulani populi 39.45 Neſactium oppidum 46.47 Neſi populi 90.17
Neſis Campaniæ inſula 358.39
Neſſa oppidum 93.37 Neſum op. 22 Neſtus fluuius 54-18. 29 132. 41 Neuri populi 60.9 Neuris inſula 81.21 Nicanor maria unire tentat 87. 14 Nicator præſectus 94.31 Nicatoris op. ibidem 32
Nicæa oppidum 38.2 G 81.11 Nicephorion op. 94.38 Nicephorium oppidum 74.19
22 94.38 Nicia fluuius 48,34 Nicodorus q́uid 39.12 Nicomedia op. 81.15
Nicopolis oppidum 81. 24 GC 84.32
Nicopolitand op. 50.17
Niger fluuius 66. 2 67.35 69.3
Niger mons 68.20
Nigri fluuij natura Nilo ſimilis 59.,9 g 135. 44
Nigri fons 70.13 Nigræ populi 102.23 Nigritæ populi 69.5 Negli gemela op. 68. 19 Nilides lacus E1“ Nili lapis 663.22
Nili fluuij deſcriptio“ & inde Nilus terræ partiũ terminus pro
logo 33.2 Nili aqua quãdo amara 557·17 Nili ortus incertuus 70.1 Nili fons& origo, ibidem 6&
135. 44 Nilus ubi ſe condit 70. 9. 11 Nili nomen Aſtabores ibid. 18 Nilus fœtifer 109.3
Nilus fluuius Aſtapus dicitur 70. 15
Nili inſulæ ibidem 15
Nili arena qualis 629.15
Nilus ubi primu dicitur 70. 19
Nili nomina plura ibid. 15.18 & inde
Nilus ubi lenis ibidem 24
1IELINIIb
Nili inſulæ marmor 637. 46
Nili augmentum unde 29.44 & 70. 26
Nili ad locum ſuum reditus quan do ibidem 70. 40
Nilum auctum nauigare neſas, ibidem
Nili iuſtum incrementum quod ibidem 4 2
Nilus ſolus ſine aura ibidem 48
Nilus quantũ terræ Aegypto adiecerit 25. 48
Nili figura A 46. 2 69.33
& 71. 2 e 99. 19 Nili cataractæ accolis auditu auſcrunt 101.6.
Nili nauigatio ubi 71.5
Nili oſtia quot& corum nomina ibidem 2 65
Nili ad mare rubrũ föſſa 99. 19 Reliqqua quære parte prima
Noymphalis inſula 79.19
Nympharum cubile ubi 92.29
NVymphæus fluuius 39.5
Nymphæus mons 30. 49& 31.12.,73. 10
Nymphæum promontorium 48 32.39 95.35
Noymphæum locus 75.5 0 627. 37
Nymphæum oppidum 60.3
Nymphæa inſula 79.36. 48
Ninus oppidum 94.29
Ninus amnis 76.14
Ninus oppidum iuxta Caſpium 86. 20
Niobe fons 51.41
Niphates mons 75.36
Noſa Cariæ oppidum 72.48 & 76. 41
Noyſa indiæ oppidum 90.30 Noſa mons 142,20 Niſæa regio 94.14 Noſibis oppidum 86.20 Nyſicaſtes populi 102.18 Niſyros inſula 79.29 Noſiron mons 79.33.37 Niſitæ populi 102.18 Niſiues populi 67.34 Niſſos oppidum 53. 47 Nitibrum oppidum 68.,30 Niteris natio ibidem 19 Nitritis præfectura 69.42 Niuaria inſula 103.26 Noad oppidum 100.3 4 Nobana oppidum 44.38 Nobundæ populi 90.17 Nocheti populi 97.38 Noega oppidum 62. 5 Noela oppidum 63.8 Nogrus fluuius 83.6 Nola oppidum 39.35
Nomades Scythæ 59.,38.Es
11 85.48 2 88,1 Nomades Numidiæ
66. 3 92
Nomades lacte e& ferina carne ui
Uunt 99.1
Nomades KArabes 72.34
Nomades Arabici 97.1 5.25. 39 G 99.1
Nomades Parthi qui 9 4.12
Nomades populi unde dicti 66.37
Nomades quales 101. 44. 48
100. 41
Nomades iuxta Euphratem
95.20
Nomentani populi 39. 42 g. 44.19
Nomi qui 69.35.3 70541 15. 29
Nomos in quos Aegoptiæ præſe cturæ diuiduntur ibidem
Nonacris oppidum 30,7 ꝙ 52 100◻ 554.37
Nonagria inſula 57.22 Nocœni populi 42².27 Norbani populi 39.43 Norbe oppidum 40.17 Norbenſis colonia 63.39 Noreia op. 47.8 Norenſes populi 41.42 Norici deſcriptio 48.44 Norici oppida plura ibidem Norici populi qui 47.22 Norici ferrum 509.24
Noſcopium oppidum 76.3
Notitæ populi 95.12 Notium mare quod 40. 45 Notium op. 77.31 G 79.33 Noua Auguſta op. 36. 2 Nouanus fluuius 29.47 Nouaria oppidum 46.15 Nouarienſis agricolæ circa uites mõ0s 308.33 Nouum oppidum 66.28 Nox ſex menſium ucbi 60.18 Noctium diuerſitas 104. 22 & inde
Rcliqua quære parte prima Nubci populi 97.10& 192.7 Nuceria oppidum 39.32 Nuceriæ oppidi portentum
278. 42
Nucerini populi 45‧5 Nuditanum op. 34.2 Numana op. 44.39
Numantia oppidum 63.13 Numantia à Scipione deleta 593.16
Numantini populi 35.45 Numeſtrani populi 43.15 Numicus fiuuius 39.4
Numigiæ deſcriptis d6. 36 per totum
E“

totum 104. 19 Numidiæ menſura 67. 3 Numidia nihil præter marmor,
ferasq́; inſigne habet 66. 41
637. 40
Numidiæ finis 67.5 Nupſia oppidum 100.35 Nupſis oppidum 100. 41 Nurſini populi 44.19 O
O Axis fluuius 671.24
Obigene oppidum 81.8 Ohbliuionis fluuius 63.28 Ohrima fluuius 76.28 Obrin fluuius 36.23 Obucula oppidum 34.19 O hulco oppidum 34.5 Ocale oppidum 52.39
Occanus ubi terras ingreditur 32. 49 G 33.14 069.45
Oceanus Septentrionalis quis .1.
Oceani Gaditani piſces quales 151. 48 152. 8& inde
Oceanus Septentrionalis Britan nicus Gallicusq; 62. 43
Oceanus quibus partibus cingit
Aſiam 85.23 Oceani inſulæ plures 63. 23 ber totum
Oceani ſinus quatuor 33. 17 Oceanum Scythicum dulcẽ eſſe
87.28
Reliqua quære parte prima Ocelenſes 65.46 Ocha ciuitas 8S.Ochani populi 37.6 Ochanus fluuius 84.10 Ochus fluuius 87. 14
559.28 Oeila portus 224.44
Octauianorum Iulij colonia 36.38 Octodurenſes populi 47.32 Octulani populi 40.19 Oculum unicum habentes 106.38 Reliqua quære parte prima
Odeſſus oppidum 54.44 Odia inſula 57.36 Odomantes po. ibidem 19
Odomhboeræ populi 90.8
Odoriferæ inſulæ plures 98. 20
Odorum merces quo deferunt, ibidem 19
Odxroſarum gens 54·19 Oeandenſes populi 80.5 Oeanthe oppidum 50.34 Oeaſitæ populi 69. 45 Oecalicæ po. ibidem x11 Oecaliceʒs po. 102.21
Oechalia oppidum 5ů1.29&
1 57.2 Oechaliæ expugnatio 626.30
Oedipodia fons 52.34 Oeenſe oppidum 67. 17& 68.25 Oenei populi 48.26 Oenium nemus 76. 8 Oenoa oppidum 52.24 Oenoe inſula 57.40 Oenoande oppidum 75.4 Oenone inſula 56.13 Oenotrides inſulæ 41.45 Oenuſſa inſula 56.5 Oenuſſæ inſulæ 80.5 Oeſcus fluuius 49.16 Oeſima oppidum 54·27 Oetæi populi 87. 2 6
Oeta mons 52. 48 626.25
Oeta mons Helleborũ habet 457 21 25 Ogygia inſula 43.6 Ogyris inſula 98.,11 O glaſa inſula 41.21 Olabi populi 101.49 Olachas fluuius 554.21 Olane padi portu 45.44 Olarſo locis 63.1 Olarſonis littus 36.10
Olbia oppidum 75.26 G 81. 12 Olbia fluuius.59.32 Olbiopolis oppidum ibidem 26 Olchinium op. 48.28 Olcatro op. 583 Olenum oppidum 51.18 Oliaros inſula 57.2 4 Olymnus inſula 57.24. Ohmpena op. 380.32 Olympia oppidum& in ea mirüm 642.38
Olympia oppidum 29. 20& 52. 16 Olympus Lociæ oppidum 75 44 Olympus Lyciæ mons 388.34 Ohmpus Leſbi mons 80.19 Ohmpus Theſſaliæ mons 55. 12 0 150.47 2 Ohmpus Helleſponti mons 80. 32 81.10 Olympij louis delubrum 51. 22 Reliqqua quære parte prima Ohnthos oppidum 54. 29& “ Olynthi oppidi mira terra Olyros oppidum 52.40 Oloↄſipbo opbidum 63. 34& 144· 39 Ol)ſsiponenſium legatio ad Ty berium prineipem 152:3
§ E C VNDA
Olicon oppidum 53.24 Olius fuuius 29. 16 45. 35 G 47.11 Olliculani populi 40⁰.19 Olme 1 25-7 Olmia oppidum ibid. 12 Oloeſſa inſula 79.28 Oloros oppidum 53.34 Oloſtræ po. 90,17 Oluros caſtellum 51.14 Omani populi 97.21 Omanæ oppidum& portus Car maniæ 97. 40
Ombitis præfectura 69.35
Ombrios inſula 103.22 Ommæ oppidum 97.41 Omirra locus 74.9 Omoemus inſula 97.45 Oncheſtos op. 52.31 Onchobrice inſula 97.46 Onenſes populi 38,27 Onin gis op. 34.19 Omiſa inſula 56.36 Onoba oppidum 33. 310G 34. 5 Onoba Martialium 34.6 Onochonus fluuius 53.15
Onuphitis prafectura 69. 41
Onus inſula 57.40 Oonæ inſulæ 61.5 Opharus fluuius 835 Opharitæ po. ibidem O pharium flu. 84.10
Ophiogenes populi 107. 2& 500. 38
Ophiophagi po. 99.40
Ophiuſa inſula 41.11 G& 56 36 Gꝙ57. 15 G 59. 21& 79·23 G 81.32
Ophradus fluuius 92.10 Opitergini montes 406.27 Opitergium op. ibidem 49 Opuntinus ſinus 52.43
Opoton oppidum 72. 45 Opbidum quod primum in orbe
conſtructum 125. 34 es inde Opus oppidum 52.43 Orani populi 94.4 Ora ſolis inſula 103.18 Oratelli populi 47.43 Orates mons 75.35 Oraturæ po.ʒ 90.7 Orbelia mons 54.18 Orbelus mons 53.39 Orbis terræ in tres partes diuiſio 32148
Orbis per paralellos diniſio 104. 15 per totum Quære Paralelli terræ plures Orcades inſulæ quot 62.,1
Orchadum inſularum eorallum
Orontes populi
Srthronienſes po.
567. 10 Orcheni populi 95. 11. 48 Orchomenum oppidum 52. 4
150. 39 Orchomenus fluuius 53.6& 553.44 Ordabæ populi
90,20
Ordeſus portus 59.24 Ordæmus mons 80.19 Oreges mons 75.36 Orei Arabes quu 84. 27&
95.39
Oreſte bopuO 33. 41 Oreſtis portus 40. 38 Oretana iuga 33.25 Oretani populi 35.4 1 Oretum gens 23.3 4 Oreum oppidum 527,— Orga fluuius 76.22 Organagæ po. 90.2 1 Organa inſula 92.34
Orge fons giræ naturz 330.17
Orgocꝰni po. 59.42 Oricos inſula 26.29 Oricum oppidum 48.40& 49.35
Orientis murrina 654.390 Orientis croſtalus ibid. 41
Relicqhud quære parte prima
Origeni po. 63. 4 Ori gens 92.30 Oritanum op. 57.,3 Orij Arabes 95.39 Oritæ po.- 92.17 108.38 Ornithon oppidum 73.14
Oroatis fiu. 92. 40& 94.1 96.86
Orobij populi 46.17 Oromanſaci po. 62.19 Oromenus mons 559.·31 Oronda oppidum 7518 Orondicus tractus 81.8
Orontes fluuius 29.18 73 30.35
94˙34
Oropus oppidum 52. 30& 629.14
Oroſines fluuuus 34. 47 Orſa mons portisq; 97. 47 Orſii po. 90.25 x 135. 41 Orſima oppidum 100. 46 Ortacea fluuius 96,28 Ortagurea op. 54.31 Orthe oppidum 53.26 Orthophantæ po⸗ 95.12 Orthoſia oppidum 73. 22& 76. 40 1 Orthoſiæ lichnites 662,18
Orthoſiæ regionis crſtallus 654.42
Orthoſpanum op. 98.34
76.45
E8 2 Sritya

Ortꝰ gia inſula 57.21 Ortygia o pidum 77.25 Ortona op. 44.11 Ortopula op. 48.9 Oruros oppidum 94.42² Orculæ populi 89.20 Oſca oppidum 34.2 Oſcenſes po. 35.30 Oſci po.ubi 39.2.25 Oſcriates populi 49.7 Oſericta inſula 656.16 O ſintiadis regio 34.30 Oſyris templum in Aegypto 71. 11 Oſiſimij pe puli 62.28 Oſquidates po. 62.,39 Oſſa mons 53.13 Oſſet oppidum 34.10 Oßigerdenſes po.“ Oſsiigetania fluuius 33.45 Oſßsigi fluuius 44 3 Oſſonoba op. 63.36 Oſteodes inſulæ 42.31 Oſtia colonia 39.3 Oſtippo oppidum 34.18 Oſtracine regio“ Oſtrani populi 45.5 Otene regio 86.22 Oteſini po. 45.22 Othrionei po. 53. 41 Othris mons ibidem 13 Otrerietes à ſcolo pendris abactos 138.40 Otriculani po. 45.5 Otriculum op · 38.39 Otris oppidum 74·42 Oxoꝰ biorum regio 36.39 38.5 Oxyrhonchitis prafectura 85 32 Oxyopum op. 78.36 Oxij populi 36.12 Oxus lacus& fluuius 86. 11 31 559.28 Oxolæ po. Græciæ 50.34 3 P
) Acenſis colonia 35.38 Pacenſis conuentus 63.37
Pachonus promont. 42.8. 17
Pac)ris fluuius 59.35 Peacktia inſula 57.25 Pact)æ inſulæ 79.19 Pactyæ oppidum 55.12 Pactius op. 4337 Pactolus fluuius 72.22 Pactolus flu. aurifrr 586.12
Padi fluminis deſcriptio 45. 26 eæ inde
Padi ortus, claritas&c. 45. 26
Padum non eſſe dicit Herodotus 218.18
Padus fluuius Eridanus 653.27
1NöPööö11
Padi oppida nobilia 38.11 Paduſa fluuius dictus 45.38 Padi oſtia 45. 39 Padus flu. aurifr 586.12 padum flumina ingredientia
45‧33 1 Padi mirus fons 29.42 Padus flu. Nilo ſimilis 46. 2 Padus unde dictus ibidem
Padus fluuius ubi nauigabilis,
ibidem 11 Padum iuxta, lana qualis 147.14 Padi incolæ 47.11 Padinates po. 47.22 Pæchia regio ibidem 31 Pæonicæ gentes 53.38 Pæſtum oppidum 4⁰.30 Pæſtanus ſinus ibidem Pagæ op. 50.42 Pagæi populi 52. 22 Pagarum op. ibidem 21 Pagaſa oppidum 53.9 Pagaſicus ſinus ibidem& 58. 5. Pagida riuus 73.6 Pagoargas op.· 100.47 Pagræ oppidum 73.45 Palacia ciuitas Taurorum 59. 7 Palæbꝰblos fluuius 73.21 Palæo gones po. 96.45 Palæotrum op. 54.3 Palæpaphos op. 79.11 Palæſcamander ſtagnum 78. 25 Palæſcepſis oppidum 78.10 Palæſtinæ deſcriptio 72.5& 1““ Paleſtinæ finis 72˙12
paleſtinæ Soriæ deſcriptio 71. 82 8
Palamedium oppidum 78.17 Palatium Romæ unde 52.4 Palemyndus op. 76.3 6 Paleſimundum oppidum 91 14. 16 Palct)rus op.“ Palobotra op. 88. 44 G 89. 25 1 Palybotri populi 89. 25. 31
Palinurum promontorium 40.31
Pallantias palus 67. 22 Pallantini po. 35.47 Pallatium op. 1 Pallene oppidum 53.45 Pallenenſis Iſthmus 53. 47 Pallon op. 96.42 Palma oppidum 41.6 Palmaria inſula 41.26
Palmenſis Piceni ager 44,3⁵5
N
PIL 1NITIL
&ʒ ibidem 46
Palmra op. 74. 29 G& 97.20 ber totum
Palmirenæ ſolitudines 74.26
Palois op. 100. 41
Palſus fluuius 65.26
Paltos oppidum 73·26
Pamiſus fluuius 71.28 G 53. 15 54.44
Pamphagi po. 102.2 4
Pampholiæ deſcriptio 75. 12 &x inde Pamphiliæ caſtella plura ibi. 16
Pamphilium mare 75. 23 G 76:5 Pan Luſitaniæ prafectus 33.41 Panæolium mons 50.33 Panchryſos op. 99.42 Panda op. 87.14 Pandataria inſula 41.27 Panda gens 90.13 Pandi po. 92213 Pandoræ populi 108.29 Pandoſia urbs 43.16 Pan ddoſia lacus 50.15. Pancas op. 73.2 Paneas fons 22 23 Pangeus mons 54·‧29 G& 125. 48 Pan gei populi 54.18 Pangundaæ po. 90. 4 Panhormum o. 42.20 Panhormum Cretæ oppidum 58. 25 8
Panhormus portus 42. 20 0 E1“
Panonia regio 77,19 Paniſſa fluuius 54.47 Pannoniæ deſcriptio 48.48 Pannoniæ Saliunca 389.33 Pannonia glandiftra 48.48 Panopolis op. 71.12
Panopolitis prafectura 59.41
Pantanus lacus 43.42
Panthagies fluuius 42.15
Panticapenſes po. 94.2
Panticapes fluuius 59.32
Panticapeum op. 58. 42 G 60. 3
Pantomatrium op. 56.25
Paphlagoniæ mira aqua
30. 4 Paphlagonum gens ubi 82. 25
Paphos oppidum 27. 25& 479·11
Paradiſus fluuius 12
Paradiſus op.“
Parætacene regio 96.3
Parætaceni po. 94.26
Parætonij regio 67. 47& 98.34
Paralelli terræ plures Paralellus primus 104.1 SF. Paralellus ſecunus ibid. 23 Paralellus tertiun ibidem 30 Paralellus quartus ibiqd. 38 Paralellus quintus ibidem 45 Paralellus ſextus 105. Paralellus ſeptimus ibidem 12 Paraſangæ populi 99. 48 Paraſinoꝛ oppidum 27.28 Paredoni po. 86.34 Paragenitæ populi 52.13 Parenta op. 95.3 100.39 pari piſces qualss 566. 47 Paria inſula J72.2 Pariana colonia 55.15 Pariapianæ populi 92.5 Paricani po. 87.8 Paridion 76.16 Paridrus mons 75.4 1 Pariedri montes 84. 24. 30 Pariræ populi 92.28 Pariſii po. 52.31 Parium oppidum 107. 2 Parium colonia 635.13 ꝙG
80. 27 Parium marmor 77. 25&
634. 22
Parma oppidum 45.20
Parnaſi montis gramen quale 451. 33
Parnaſſus mon⸗ 50.37 Reliqua quære parte prima
Paros Illyrif inſula 48.11
Paros inſula 57.24
Pari inſulæ marmor 634. 24
Paros inſula ſyluam cæduam habet nil ſerent’em 276. 45 Parorei populi 53.38 Paropamiſi po. 87.13
Paropamiſſadæ populi 90. 29 92. 2
Paropumiſſus mons 88. 28& 89.37
Paropamiſus fluuius 61.3
Paropamiſus mons 75.35 Paropas oppidum 102. 5 Paropini populi 42.28.32 Parapotamia regio 95.49 Paroſpus fluuius 92.15 Par parus mons 51.40 Parrhaſiæ oppida 52.5 Parrhaſini populi 87:8 Partalis regio 89.9 Partedori montes 84.49 Parthenia inſula 79.45 Partheniæ inſula 77.36 Partheni populi 48.26 Parthenion locus 54.31 Parthenis fluuius 95.39 Parthenius portus 40. 34 Parthenius mons 52.10
Parthenius
8

f
Parthenius fluuius 52.10& 82-19
Parthenium promontorium 5947
Parthenium oppidum 52.56& 79.35 Reliqua quære parte prima
Parthenuaruſa inſula 79.47
Parthenon locus 600. 48. 15
Parthenopolis oppidum ibidem 8ꝙ 54.42 ſ 81.13
Parthenope op. unde 39.30 Parthenope Syren ibidem Parthiæ Choara ſitus 86.35 Parthiæ deſerta ibidem Parthiæ prouinciæ, caput ibidem 37
Parthiæ termini 96.31 Parthiene regio 94.14 Parthienæ populi= 104.15 Parthini po. 48.37
Parthi& Scythæ exæquo uiuũt 94*8
Parthi Nomades qui 94. 11
Parthi ubi ſiti 94. 4.9 G 104.24
Parthorum regna ubi 86.15
Parthorum regna quæ& quot 945
Parthorum regni caput 95. 8
Parthorum oppidi ad Euphraten 847
Reliqua quære parte prima Parthuſi populi 96.14. Paſagardæ oppidum 94.24 Paſitigris fluuius 95. 43 G&
97.22 Paſitium ophidum 1 Paſſagarda caſtelum 92. 38 Paſſala inſula 79.40 Paſſalæ populi 89.20 Paſtona oppidum 54.7 Paſtos op. 5428 Pataga oppidum 100.35 Patage inſula 57.43
Patales inſula 2 3.36 89. 41 eꝙ 90.17.35 92. 45
Patami populi 97.,11 Patria op. 31.34 G 75. 48 &140.33 Patauinæ aquæ mirc 29.24 Patauium op. 46.49 Patauinus ager 45.49 Pateria inſula 58. 21 Pathiſſus fluuius 59.14 Pithmos inſula 57.39 Patis oppidum 199.42 Patræ colonia 71.8.16 Patrocles præſcc᷑tus 88.16 Paucinum caſtellum 46.31 Pauſilꝰpum uill 168.5 Pauſinus fluuius 48‧9
8Z“
Pauſulani populi 44.41 Paxæ inſula 55.40 Paxos in ſula ibidem 47 pedalie oppidum 75.5
Pedalium promontorium 75. 11
Pedani populi 4⁰.20 Pedaſum oppidum 76.34 Pedaſus oppidum 78.14 Pedatritæ populi 90.17 Pediculi 37. 8 Pediculorum gentis origo& op pidum 43.36 pediculorum ager ibidem 35 pedna inſula 80.21 Pedophiles fluuius 82.12 Peguſa oppidum 76.19 Pegaſcum ſtagnum 77. 27& 552-390 pege oppidum 68, 22 Peiſo lacus 48.45 Pela inſula 80. 8 Pelagones po. 53.38 Pelagonia regio ibidem 32 Pelaſgi populi 38.17 Pelaſgi in Latio 39.1 pelaſgia inſula 80.14 pelaſgia, id eſt, Peloponnenſus 50.44 pelaſgicum regis 52.48 Pelaſgis, id eſt, Arcadia 52.3 pele inſula 566. 45 Pelenaria oppidum 100. 45 Pelendeones po- 35.45 Pelendones po. 63.33 Peligni populi 37.9 G 44.13 pelion mons 20.3 G 53.14 125.24 Pelinna oppidum 53.7 Pella colonia 53.35 Pella oppidum 72. 49 G 556. 48
Pella Alexandri magni patria 622.34.
Pellacon fluuius 94.33 pellana oppidum 52.5 Pellaon oppidum 47.7 Pellæus pagus 96.40 FPellenæorum caſtellum 51.14 Pellenæus mons 80.2 Pelopea oppidum Peloponneſiceruix 50. 43 Pelo ponneſi deſcriptio 50.44
Peloponneſi ſitus& forma ibidem 45
Peloponneſi diuerſa nomina 50.44
Peloponneſi magnithdo 50. 45 & 52,14
EGCVNIDH4
peloponneſum inſulam ſacere ten tauerunt 71.10
Peloponneſum quæ circumdent 6
Peloponneſus ſeptuagintaſex montes habet 52.15
Peloponneſi latitudo ibidem 14
Pelorus promontorium 40.40
Pelori ab Italia interuallum ibidem
pelori promontorij deſcriptio 42.5. 22
Peltini populi 75. 19& 76,. 32 Peltuinates po. 44.15 Peluſiacum Nili oſtium 69.30 34 71.29 Peluſium oppidum 104. 17 Pemma oppidum 100. 41 Pencus fluuius 53.16.25 Penius fluuiuus 29.49 Pentapolis regio 2137 Pentapolitana regio, id eſt, Corenaica ibidem Pentedactylos mons 99.37 Peparethos inſula 58.8 Peræd ludæa 72. 17 Percote oppidum 80.26 Perethes populi 52.13 Perga oppidum 75.24 Per gamena iuriſdictio 78. 38
Pergamum Aſiæ oppidum
628. 33 Pergamena uaſa ibidem Pergamum Cretæ op. 55.24
Pergamum oppidum 78. 35 2174. 47
Pergamum quis ſtrauit 65 0.30
Perrhebi populi 501.25
Perimulæ promontorii 89. 45
161.40 Perinthus oppidum 55.6 Perirheuſa inſula 80.9 Periſterides inſulæ ibidem 11 Perorſi Aethiopes 65.27& 66,. 6 69. 6 G 102. 26 Perperenne op. 78.10 perpereni populi 78. 39& 554.44 Perſæ in Hiſpania 33.39
Perſæ Chorſari dicuntur
87.21 Perſæ ubi ſiti 94. 190 104. 15 Perſarum regia Suſu 96.9 Perſarum regna ubi 86. 14
Reliqua quære parte prima Perſicus ſinus cur dictus 94. 20 Perſici regni caput quod
94.22 Perſici maris corallium
557. 10
perfici maris deſcriptio 93.35
Perſici ſmaragdi 659.9.29 Perſis regio 92.19 Perſidis citima 104.24
perſis in luxum diues 94. 4 perſis in Parthorũ nomen trauſlata ibidem Perſidis regionis initium ibidem 1 Perſidis termini 96.25
Perſidem contra, inſulc 94.2 Perſopolis oppidum 9 4. 22 G 104. 4
Peruſia op. 38. 31.39 Peſici po. 36.4 87. 24 Peſinus op · 81.5 Peſuri populi 63.17 Petaliæ inſulæ 58.2 Peteon oppidum 52.39 Petilia oppidum 43.4 Petra urbs 74.26. 37 97 20. 23*
Petrcæa finitima Soricx 664.7
Petrini Siciliæ po. 42.27 Petrogori po. 62. 42 Peuce inſula 76. 3 61 43 Peuces oſtium Danubij 59.3 Peucetia peninſula 43.2 E Peucetiæ po. 48.3 Pcucetius dux 43.21 Peucini Germaniæ po. 61.32 Peucolais oppidum 92,12 Peucolaitæ po. 90.27 Peucolaitis op. 88.3656 Phadus mons 641.38 Phæaciqa inſula 55.39 Phaæcaſia inſula 57.30 Pheæſtius Apollo 50.35 Phæſtum oppidum ibidem,& 56. 27 8 Phalacra promontorium 244.35
Phalacrum promontorium 55.42
Phalanges po. 102. 5 Phalanna oppidum 33.26 Phalara oppidum 52.45 Phalaſarna op. 576. 16. 23 Phalera portus 52.25 Phaleſina oppidum 54-31 Phaliges populi 102.11 Phamixonium op. 82. 43 Phanagoria op. 83.40 Phanaroea caſtellum 82. 42 Phanaticus ſinus 46.423 Phanturitis præfectura 69.,36 Pharæ oppidum 56.28
Pharbæthitis prafectura 69.38 Pharbœthos oppidum 77.30
Pharia oppidum 49.32 Phario fluuius 95.39 Pharmacotrophi po. 87.7
.1“ Pharnacum
i 229
*
1en

Pharnacum gens 1952.2 Pharmacuſa inſula 57.48 Pharmicas flumen 81.23
Pharnace oppidum 82. 49 G 83.1 0 85.19 Pharnacotis fluuius 92.10 Pharniticum Nili oſtium 71.29 Pharphariades mons 75.35 Pharſalici campi& oppidum 73.9 Pharſalici belli portentum 70. 45 Pharus inſula& oppidum 78.48 Pharus inſula Myrici 48.1 Pharos inſula quantũ ab Alexan dria diſtet Pharos inſula plus olim ab Aegꝰ
pto diſtabat 25.48 Phari inſulæ ingens turris 541 5& inde Pharuſi populi 69.5, 21 102. 22
Phaſeli populi unguẽtis delectati 229.13
Phaſelis oppidum 1
Phaſis fluuius 83. 700 87.33 & 140.18
2
Phaſis oppidum 83.10 Phatarei populi 84.11 Phateruneſos inſula 58.21
Phathnitis præſtctura Aegypti 69. 34
Phauſoa oppidum 86.26& 555.1 Phaxzania oppidum 69.9 Phaæacia inſula 55.39 Phaæate inſula 90. 8 Phegium mons 26.38 Phellus oppidum 75.47 Phelluſa inſula 80.21 Pheneum locus 455. 24& 557.25— Pheneum oppidum 52.4 Pheneus lacus 52, 11 554-31 Pheræ locus Achaic 51.17 Pheræ oppidum 51.32 G 53 7G 52.37 Phiala Nili locus 146.42 Phiala fons 70.30 Phycari populi 84. 40 663. 4
Phycus promontorium 576. 31 & 57.43
Phygela oppidum 77.19 Phila inſula 41. 15 Phile inſula 71.1 Philace oppidum 53.2) Philacci po. ibidem 34 Philadelphia op. 72,
234.39
11u1“ Philadelpheni populi 77. 4 Philadelphi mater quæ 99.35
Philenorum aræ 67. 20
Phileros oppidum 53. 43
Philippi colonia 54. 28& Iö
Philippopolis oppidum ibi/ dem 23 Philipporum oppidi portentum 278. 45 Philipporum oppidi roſa qualis 387. 14
Philiſcum oppidum 74.37. Philocalia op. 83.1 Philomelienſis po. 75.19 Philos inſula 94.2 Philotera op. 99.33 Phina oppidum 55.34 Phinopolis oppidum 54.49 &ꝙ 81. 27 Phyrites fluuius 77. 27 Phirſtimus fluuius 92.39 Phyſcella op. 53-48 Phitonis foõſſæ 41.34 Phlanates populi 48.7 Phlegra op. 53. 45 Phlegræi campi 39.29 Phlegræus ager Campaniæ “ Phligone oppidum 52.38 Philiſtinæ ſoſsiones 45.47 Philus caſtelum ů1. 20& 452.16 Phocæa regio 78.5 Phocæ inſulæ 59.38 Phocaſia inſula ibidem 39 Phocuſa inſula 57.30 Phoda op. 98.33 Phœbæ inſulæ 81.32
Phqœnice regio 71.42 G 73 4 ᷑ 300.26 G 651.10 Phœnice inſula 41.15 57
36 80.22.. Phoœnices in Hiſpania 33.39 Phœnix fluuius 353.15 Phcœnicis regionis finis 73.26 Phœnicum mare quod 71.49
9 154. 4—
Phœnicum gentis laus& inuentio 72.1 Reliqua quære parte prima
Phœnicuſa inſula 42.42
Pholegandros inſula 57.30
Pholoe mons& op. 52.9
Phorontis op. 76.44
Phryges po. 80.48
phrygiæ deſcriptio 80.43 &x inde
Phrogiæ Aſcaniæ locus ibi/
dem 42 Phrygiæ termini ibidem 43 Phrygia oppidum 76.20
FIL INIAXENI1 Phryx fluuius, unde Phrygia di/ citur 77.45
Phthemphi præfcctura 69. 42 Phthiotidis montes 53.10 Phthia oppidum 53.5 Phthiotæ populi ibidem 2 Phthirophagi po. 83.15 Phthuris oppidum 101.5 Pialæ populi 25 Piceni regionis deſcriptio 44 32 per totum Piceni initium ubi 44.·37
Piceni Sabinis orti ibidem 33 Piceni ingens multitudo ibid.32 Picentinus ager ubi 40. 26 Picenum regio ubi 44.29 Picentium littus 37.7 Picentia 4⁰0.27
Reliqua quære parte prima
Piconia fons 55.6 Pictones populi 62.34 Pidaras fluuius 55˙5 Pidibotæ populi 100.40 Pydua oppidum 53.5 Piden oppidum 100.39 Pidoſus inſula 79.39 Pieres populi 53.,37 Pieria regio ibidem 33 Pieria oppidum 71. 45& 73.30 Pierius mons 53.7.12 Pietas Iulia op. 46.45 Pygmæi in Thracia ubi 54‧43 Pygmæi à gruibus fugati ibidem Pygmaæi in Caria 76.4 2 Py gmai ubi in India 89.35 Reliqua quære parte prima Piguntiæ caſtella 48.21 Pilæ inſulæ 100.14 Pylæmenia gens 82.,15 Pyle oppidum 52.5 Polene oppidum 50.31 Pylos op. 51.21.25 Piloros oppidum 58,28 Pinara inſula 55.45 Pinara oppidum 75. 5.49 Pinaritæ po. 11 Pinarus fluuius 74.49 Pindaſus mons 78.32 Pindicitora op. 100.46 Pindus mons 50.2
Pindus mons e oppidu 52. 47 87 53.13 Pinguis fluuius 49.16 Pinnenſes populi 44-.15 Pinthienſes populi 42.27 Pion mons 77.26 Pioniæ oppidum 78.34 Pionitæ po puli ibidem 20
Præei portus mirmm 26.2
Piſcenæ populi
Poræ oͤppidum
39.17 Pramides turres ubi 71. 15 &ꝙ 640. 18 Pyramus fluuius 75.1 Pyratas propter ubi ſpeculæ hiEec 23.11 Pyræi populi 48.32 Piræus Athenarũ portus 56.13 Pyrene Corinthi fons 51.7 Pyrenea Venus 35.22
Pyrenæi montes quales 33.20 GC36. 15 G 62. 48 0 63 31.48
Pyreneus ſaltus 62.37
Porenes mulieris fabula 33. 41 Reliqua quære parte prima
Pyrgenſes po. 52.12 Porgi oppidum 38.23 Pyrnos oppidum 76.15 Pyrogeri populi 57.20 Pyrpole inſula 57.21 Pyræus portus 52.25.28
Pꝰrrha oppidum 26. 40 50 39 G 53. 24& 57.2
Pyrrha Lociæ op. 7 Pyrrha Cariæ op. 76. 43 Pyrrha inſula 80. 15.17 Pyrrhe inſula 79. 40 Pyrrheum nemus 270.49 Piſa Achaiæ op. 51.22 Piſæ Hetruriæ op. 38.19 Piſanæ aquæ miræ 29.34
Piſaurum fluuius& oppidum 45.1
Piſci populi Piſcium corijʒ ueſtiti homines 93.44
Piſinates populi 45*13 Pyſidia regio 80. 45& 104.33 Piſidæ populi 75.17 Piſäſtrati inſulæ 80. 5 Pyxites fluuius 83.,3 Py)ſtira inſula 80.11 Piſtorium op. 38.30 Piſuertes populi 45.7
Pitane oppidum 51. 32 G 78 8 G 629.35
Pitara oppidum 101.19
Pitalum oppidum 76.33
Pithecuſa inſula unde dicta 26 19 0 40. 29
Pithecuſa inſula in Campano ſinu
orta 26.19 Py)thia fons 554‧18 Pituſa inſula 56.9& 80. 2
Pityuſæ inſulæ unde& ubi
41.1 Pit)yuſa oppidum 80.27 Pythonos come 176,1 Pythopolis oppidum 81.12
Pitinatis
1

———
Pitinatis fluuius 29.46 Pityodes inſula 81.36 Pit)oneſus inſula 56.11 Pytionia inſula 55.41 Pityus oppidum 23.28 Pit)uſa oppidum 77.10 Pitulani populi 45·7 Pitulum oppidum 40⁰.14 Piirates, id eſt, Euphrates fiuuius 74.5 Pyxus oppidum 4⁰.33 Placentia oppidum 45.20 Placentinus fluuius ibidem 33 Plachiæ inſulæ 56.38 placia op. 80.31 Planaria inſula 41.22&
103.18 Planaſia inſula 41.25 Planeta infulæ 85.17 Plangenſes populi 45.13
Plataniſtus promontorium 51.24
Plataneus fluuius 81.13 Plantaniſtum op. 75.24 Platage inſula 57.43 Plateæ imſulæ 80.12. Platea inſula 57.47 Plateæ oppidum 52.37 Pleuron op.· F0.,31 plinius in orbis deſcriptione Au/ guſtum ſequitur 37.46 Reliqua quære parte prima ꝑlinienſes populi 44.41 Plitaneæ inſulæ 90.12 Plotæ inſulæ 56.5 Pplumbari populi 63.45 Plumbi copia ingens 64.2 Pluuialia inſula 103.17 Podalia op. 76.2 Pœæeſſa inſula 79.27 Pœeſſa oppidum 59.44 Pœæmanceni po. 78.20
Pœnorum per alpes tranſitus 46. 12
P A R 8
Polotelia oppidum 94. 37 Politiceor gas regio 78.12 Politorium op. 4⁰.14 Pollentia oppidum 41. 6 C 147. 19 Polluſtini po. 4⁰.20 Pometia op. 40.14 Pompelonenſes populi 35.35 Pompeij mortis ſignum ubi . Pompeij oppidum 39.31 Pompeij tumulus 72,2 Reliqua queære parte prima
Pompeiopolis oppidum 75.5 82.28
Pompilij förum 45.21 Pomponia inſula 41.15 Ponamus fluuius 92.13 Poneropolis op. 54.22 Pontiæ inſulæ 2 Pontia inſula ibidem 45 Pontina palus ubi 39.14 Pontinæ paludes 471.4 Pontus Euxinus Axenus dictus 58. 31
Ponti Euxini deſcriptio& no/ men unde 81.40
Ponti Euxini menſura 58. 31 82. 4
Ponti inſulæ 60.36
Ponti æſtus nunquam reciprocatur ibidem 45 Ponti oris latitudo 32.6 Ponti caſtores 567.43 Ponti inſulæ quot 85, 17 per
totum
Ponti Rex Pharnaces 594·14
Ponti alumen 631.5
Ponti opalus 660.29
Pontici maris deſcriptio 58.23 e inde
Pontici maris forma 58.23
Pontici maris circuitus quot paſſuum milia continet ibid. 27
Pœni in Hiſpaniau 33.49 Pontici& Caſpij maris inter ſe Pœninæ Alpium fauces diſtantiu 22. 7 85. 10 46. 12 Populonia inſula 41.25 Pœnorum origo unde Populonium op. 38.2 1 33.37 Porcifera fluuius 38.5 Pola colonia 46.46 Pordoſolene inſulgà 150.39 Polemonium op. 82. 48 oroſelene inſula 80.7 Polendos inſula 58. 21 Porphorione inſula 83.32 polentia oppidum 38. 12 G Porphyris inſula 56.,7&◻ 628.32 79.29. 28 Polentini Piceni populi Portæ Caucaſiæ 85. 5& 44. 42 86.25 Polichnæi po. 78. 20 Porthmum op. 622 Polꝰ dora inſula 81.3³ Porthmos quid 4⁰.43 Pol) dori tumulus ubi 54.33 Portunata inſula 48.11 Pohægos inſula 57.4 4 Portus plures turres habentes ad Pohmedia op. 78.18 nocturna lumina oſtendenda Polyrhenium op. 56,25 6 4., 5& inde
9
Portus Magnus 66.22
Poſidium Macedoniæ oppidum 54.5
Poſidium oppidum aliud 73.27
Poſingæ populi 90.16
Poſsideum promontorin& op/
pidum 77.8 Poſsidonia op. 4⁰.30 Poſszidonius alueus 79.2 Potamos op. 52.29 Potentia oppidum 38.13
44.37 Potentini populi 43.15 Potniæ loci mirum 461.42 Potniæ op. 53.27 Potidæa oppidum 18. 42&
53.47
Preæneſte förtunæ templum à quo 651.3
Præneſtini populi 39. 43 Præpeſinthus inſula 538.17 Præſamarci po. 63.9 Præſidium lulium ibidem 40
Praæter caput ſaxi iter ubi 68. 27
Præti populi 89.19 Prætutianus ager 44.35 37.45 Paraſiane inſula 89. 41 99.48 Praſii populi 89.24.34 Priantæ populi 54.21 priaponneſos inſulae 79.39 Priapos inſula 90.8 Priapos op. 80.28 Priapus op. 78.28 Priene inſula 26.26 Priene oppidum 77.18 Prille fluuius 38.21 Primmis oppidum 100. 41 & 101.5 Prinoeſſa inſula 55.45 Prion mons 3 Protaneum locus 642.35 Priuernates po. 39.44 probalinthos op. 52.24 Proceraſtis op. 81.19 Proch)ta inſula 26. 22& 41. 27 Proconneſus inſula 80.7 Procuſe inſula 90.7 Progne inſula 79.32
Prophthaſia oppidum 88. 33 e7 92.11
Propontidis deſcriptio 58.29
propontidis piſces quales 156.16
Propontidis magnitudo 58.20
Propontidis menſura 81.29
Propontidis inſulæ ibidem 31
Propontidis elia qugx 80,68
Proſda oppidum 186.39
Proſopitis prafectura 69. 42
Prote inſula 41.14 56. 4
Proteſilai turris delubrumq; 55.19
Protropi po. 44.1
Pruſam oppidum Hanibal condidit
1 81.10 pſammate fons 51.41 7 52.35 pſammathus oppidum 51.33 Pſelchis oppidum 101.5 Pſeſii populi 83.44 Pſeudodecimianus tractus2 59. 3 Pſeudopolæ inſule 100. 13
Pſeudoſtoma Danubij oſtium 59.6
pſile inſula 80. 9
Pſlli populi contra ſerpentes 500.38 137.30
Pſolli Africæ populi ubi 6 ⁷. 14 107. 4
Pſillis fluuius 82.2 Ppßra inſula 79.39 Pßʒtalia inſula 56,41 pſitaras fluuius 37.46 Pſophis oppidum 52.5 Ptelca oppidum 77.26 Pteleon op. ibidem 35 Pteleon op. 51.29 2. 52 4299 53.·8
Ptenethis præfectura 69. 42 Pteros inſula 98.4 Pterophoros regio 60.14 Ptychia inſula 55.4 ½ Ptoembari po. 102.9 ptoemphanæ po. 102,10
Ptolemais oppidum ubi 23.29 99.14. 45 G 104. 26 651. 12
Ptolemais oppidum 67.38. 42
ꝙ 71.12 ptolemais colonia 73.8& 671. 12 Ptolemæum op. 99.32 Pucinum caſtellum 46.,31 Pullariæ inſulæ 4⁰.26 Pumas fluuius 88.48
Purpura Getulica ubi 103,12 Purpurariæ inſulæ ibidem 20
Puteoli oppidum 39.28 ꝙ 552.38 Puteolanus ſpecus 27. 5
Puteolana purpuriſſum 617.18
— ˖Varxiates po. 36.,39 Quarqueni po.ç. 36. 8 Querquctulani po. 40.20 Quiz⁊a Kenitana op. 66,24 R
Achia legatus 91.13
hna populi 97,11 Rani populi 84.5
C 4
Raphane

Raphane oppidum Rapſc oppidum Rarungæ populi 90.3 Ratancum oppidum 48.21 Rauennæ nocturna lampas 641. 10 Rauenna& eius fluuius 45,18 46. 32 Rauricum oppidum Rauraci populi Rauriaca colonia ibidem Reatini populi 44.20 Reatini agri mirus fons 29. 30 Reatini agri mirum 27.16 Reatina palus 29.30 Regiæ aqucæ fons 50.10 Regiates populi 45.23 Regienſes po. ibidem 22 Regillus lacus 583:30 Regina oppidum 34.31 Regnum fœminarum 90.,13 Regum expertes homines 90.5 Remi populi 62.2 2 Reſiſtos colonia 55.15 Reſtituta Iulia op. 34.25 Rhadata oppidum 100.35 Rhamnus op. Cretæ 56.27 Rhammei po. à quo 98.35 Rhamnus pagus 52.330& 634.35 Raphana oppidum Raphea oppidum Rhaui populi Rhebas fluuius 82.8 Rhedones populi 52.32 Rhegia columna locus 40.32 39 g 42.2 Rhegium Italiæ op. 37. 33& 40.32. 42‧44 Rhene inſula Rhemnia oppidum 100.35 Rhenus ltaliæ fluuius 45.34 Rhenus Germania fluuins 6.1 34. 35 Rheni piſces 155.31 Rhenus Bononienſis ftuuius opti mos habet calamo 281.8 Rheni fluuij Germaniæ inſulæ 61. 16 Rheni fluuij accolæ qui 47.30 ꝙ 62. 23 Rheni hoſtiorum nomina& 1.38 Rheni fluuij inſulæ 62. 23 Rheni populi ibidem 22 Rheſperia inſula g0. 7 Rheſus fluuius 78.25 Rhetaui Arabes 74.19 Rhetea littora 78. 28 Rheteum oppidum ibidem Rhetica regio 1 Rhetus dux à Gallis pulſus ibidem 23
86. 27 68.20
58.49 62. 23
1 ibidem 7 98.39
„2723
1 NPICGCI Rheti populi ubi 48. 44 Rheti Thuſcorum po. 47.22 Rhetorum gentes plures ibi. 30 Rhimnea inſula 97. 45 Rhimnici populi 87.24. Rhimoſoli populi 84.5 Rhoyndacus fiu. 78.19& 80 33 81.35 131.47 Rhinocolura ophidum 72. 7 Rhetia 61.26 Rhion promon. 50.,30et 51.16 Rhipara inſula 79.48 Rhitymna oppidum 56.25 Rhition op. ibidem 28 Rhiſinium oppidum 48.28 Rhikus oppidum 53.25 Rhoali populi 74.24 Rhoa fluuius 83.18 Rhoas oppidum 74.26 Rhoda oppidum 36.27 Rhodani fluuij deſcriptio ibi. 28 Rhodani ora duo quæ 36. 30 Rhodanus fluuius unde diclus 36. 27 Rhodani foſſa d quo ibidem 32 Rhodani föntis accole 47.31 Rhodanus fluuius 29. 16 Rhodapha oppidum 88.41 Rhodi menſura& op. 79.25 Rhodi dicbus omnibus ſol uidetur 19.19 Rhodi diuerſa nomina 79. 27 Rhodus aquilam non habet 179. 22 Rhodi inſulæ deſcriptio 26. 9 & 76. 15 70.24 Rhodus inſ.57.44 et 104.3ũ4 Rhodus templum Bacchi habet 594.30 Rhodos inſula nata Rhodiorum inſulæ 79.28 Rhodos oppidum 29. 25 Reliqua quære parte prima Rhodiopolis oppidum 75. 44 Rhodius oppidum& fluuius 78. 26 Rhodiuſſæ inſulæ 81.36 Rhodope mons 50.,8& 53.39 GC 74. 22 Rhœſus amnis Rhœdias fluuius. Rhogæ inſulæ Rhoſti montes Rhoſos oppidum Rhoſphoduſa inſula Rhudia oppidum Rhuma oppidum Ricinenſes po. Ricnea inſula Rinuci populi Rippepora oppidum
47. 22 Gâ.B
26.9
82.8 73.34 79.20 73.360 73.35 60.44 43.37 100.46 44·41 62.3 62.21
34 ·5
PELINIANI Riphearma oppidum 98.38 Riphæai mõtes 60. 15 et 75.34
- 83.20.48 85.22.29 Rira fluuius 54·47 Riſadir portus 65.23 Rode fluuius 59-1.24 Romæ deſcriptio 39.45 Romæ nomen alterum ignotum
ibidem Roma quot portas habuit à prin
clplo 40‧1. Rome ambitus quantus 40,2 Romæ montes, regiones, compita 4⁰.3 Romæ magnæ nulla urbs compa
rari poteſt 39. 45 Roma terrarum cabput 37.6 Roma quantũ mari diſtet ibi. 6 Romæ palatium unde 52.4
Reliqua quære parte prima Romanc portæ trigintaſcptem
40. 5 Romanis de reb. primus externo
r Theophraſtꝰ ſcripſit 39.9 Romana legatio ad magnum Ale
Xandrum 39.10 Romani imperij tenue initii 38 Romanum förum 40.5(49 Roma à Gallis capta 39.9 Romani imperij in oriente termini 94.42
Reliqua quære parte prima Romatinum fluuius& portus
46. 28 Romulenſe oppidum Roxalani populi Rubeas promontorium Rubico fluuius Rübrenſis lacus 36.24 Räbrum mare quare 93.32 Rubrum mare quantum à Pelu/
ſio diſtet 71.39 Rubri maris ſinuum nola 71.37 Rubri maris diuiſio 93.6 Rubri maris frutices 29. 30 Rubri maris ad Nilum foſſa
99.19 Rubri maris curalium 567. 9 Rubro mari Acgyptus depreſ
ſior 99.23 Rubricatum fluuius Rubuſtini populi Ruguſci populi Ruſardis oppidum Ruſcino oppidum Ruſconiæ colonia Ruſcurium oppidum Ruſellana colonia Ruſicade op. 66.,38 Ruſpina oppidum 67. 4 Ruteni Galliæ populi 36,. 48
3465, 22
34.9 59.12 61.5
45.17
44·5 47.40 66,19 36.24 66, 29 ibidem 38.25
35·13
Ruüteni Aquitaniæ po. Rutuli in Latio Rutuba fluuius Rutubis portus Ruxaſus oppidum
62.42 39.1 38.6
65.23 66.30 S S Abæi ditiſsimi 99.4 Sabæ oppidum 93. 16
Sabai Krabum po: ubi 98. 6.
Sabæorum inſulæ plures 98.3
Sabis fluuius 93.30
Sabarbares po. 657.34
Sabaria colonia 48.45
Sabaris fluuius 553.39
sabatium uadum portus 38,7.
Sabata oppidum 98.5.
Sabatra op. 98.19
Sabelli populi 44115
Sabini unde dicti 44.23
Sabini agri lapis ardens 31.16
G646.12 8
Sabinorũ ſitus 44. 18.29.30
Reliqua quære parte prima
Sabrata op. 70.5 68. 10
Sacæ Scothæ dicti 87.21
Sacæ populi ibidem 24
Sacaſſani populi 85.2
Sacili oppidum 34.5
gacru promontoriu 63. 30. 36
Sacri homines ab omnibus illeſt
ubi 1685831
Sadanus inſula 100.21
Sadarus fluuius 92.14
Sadunates populi 458
Sagaleſſos op. 75à18
Saganas fluuius 93.49
Sag garicus ſinus 79.,24
Sagis Padi portus 45-43
Sagonia oppidum 36.:2
Sagra fluuius 42²·48
Sagrus mons 96.2
Saguntia op. 36. 1
Saguti ſinus 65.,22
Sapi oppidum 102.5
Saiace oppidum 98˙38
Sais oppidum 71.31
Saitis praæfectura 69.41
Saitæ populs 96,14
Sala fluuius& op. 65.3.22
Salæ gens 83. 14
Salabaſtræ populi 90.9
Salamina oppidum 79*12
Salaminaæ ſal 560.14
Salaminæ inſulæ 79.15
Salamis inſula 56.40
Salaphitanum op. 67.31
Salapia oppidum 43.39
Salarienſis colonia 35.39
Salaſri po. 4 7.2 6. 41.329.31
Salaſſorum Auguſta 46.12
Salatia oppidum 63,.34. 42
Salde colonig 66.39
8 Saldubza

——
Salduba op. 33.35 28 Sale ſtagnum 77.39 Lalentinum promont. 48.41 Salentini populi 37.8 e 43 18 G 44. 8 45.3 Salernum oppidum 40, 27 Sahi populi 38.4 G 46.15 Salis montes ubi 559.31 Salamani po. 94.33 Salobriaſæ po. 90.17 Salonad oppidum 48.17 Salſos fluuius 93.49 Laltuaves inſula unde 27. 20 Saluia oppidum 44.42 Salutarienſis Cæſaris 34.32 Lamarabriæ po. 90.25 Samaria regio 72. 8. 13 G 104.25 Sambracate inſula 68.4 Sambraceni populi 90.25 Sambri oppidum 102,7 Sambritarum regio ibidem 5 Samius Labyrinthus 603.31 Sammei populi 98.37
Sammonium promontorium 32
55 58.1 Samnites populi 4416 Famnites po. à quo uicti 583.32 Same inſula 55-47.48 Samornion op. 77*265
Samos inſula 79. 44 et 13 4. 4 Samoſatæ ſtagni mirum 30,27
Samoſata op. 30. 27 74 16. 20
Samothrace inſula 58. 14& 669.29
Samothraciæ qui dij coluntur 635.23
Sanagenſes populi 36. 48 Sandaliotis. i. Sardinia 41. 43 Sandrixetes populi 49.5 Sandura op. 100.33 Sandus idẽ qui indus flu. 89.37 Sanga fluuius 63.,3 San garius fluuius 81.9 G& 82.9
Sannigarum gens 83.17 Sannorum gens 8323 Santones po. 62.3 4 Santonum littus 152.13 Saoces mons 78.15 Sapæi po. 54.19 G 84.11 Sapen oppidum 102.3 Saphar oppidum 93.16 Sapirene inſula 99.34 Sapis fluuiu⸗ 45.18 Saranates populi 4511 Sarangæ po. 87.8 Saraparæ po. 87. 22 Sardabala fluuius 66.32 Sardemiſis mons 23 Sardiates populi 48.19 Sardiana iuris dictid 77.3
1““ Sardiniæ deſcriptio 41.36 Sardiniæ Alumen 631.6 Sardiniæ ſitus& magnitudo
41.36 Sardinia quantu diſtet ab Africa ibidem 37
Sardiniæ Creta 632.18
Sard.à Gadibus diſtantia ibi.;8
Sardinia ſandaliotis unde didta, ibidem 43
Sardiniæ populi ibidem 40
Sardis oppidum 77.1
Sardoum mare quod 40. 48
Sardorum regio 36. 22 Sarepta oppidum 73.14 Sargauraſane regio 82.36 Sarguntia oppidum 34.33
Sarmatæ po. 5 4. 25 59.,3& G1. 19 83. 29 0 86. 4 Sarmatæ ſauromata ijdem pop.
59.10 Sarmatæ quid cũ equis 144.17
Sarmatæ montes incolũt 59.13 Reliqua quære parte prima Sarmatica inſula 59.5 Sapæi populi 84.11 Sarmatiæ menſura 60. 32. Sarnaca oppidum 78.35 Sarnus fluuius 39.31 Saronicus ſinus o. 49& 71. 43
Saronicus ſinus unde dictus 51 Sarophages po.90. 22(43
Saros fluuius 75.3 Sarpedon promont. ibid. 7 Sarpedon mons ibidem Sarraceni populi 98.31 darſinates populi 45.7 Sarunetes populi 47.30 Sarus fluuius 82.31 Saſina portus 43.24 Laſonis inſula pirataru 49.35 Saſuri populi 89.20 Saſſumini populi 62.33 Satarchi populi 59.44 Sataros oppidum 75248 Satarnei populi 34.9 Satyri homines quales 69.13 20 108.5 Sat)rorum laſciuia 65.12
Syrorum terra qualis 102.38 Satricum oppidum 40.14 Saturchei populi 84.13 Saturnum nonfuiſſe in Niſpania 33. 41 Saturni promontorium, 35.7 Saturni lacus 554.19 Reliqqua quære parte prima Saturnia oppidum ubi 40. 15
Saturnini populi 38.31 Saunites populi 44·16 Squo fluuids 39125
E 18“”
Sauromatæ Sarmatæ ijdem populi 59.10 60.11 Sauromatæ po. ubi 60. 11& 83 30,45 G) 85.48 G 107.1 Saus fu. 46.39 G 493.5.10
Saxina populi 100. 27 Scadira inſula 58.7 Scalabis colonia 63.40
Scalabitanus conuentus 63.37 Scaldis fluuius&r. 21 C62.14 Scalinum oppidum 40. 24 Scamander fluuius 78.23 Scamandria oppidum ibid. 27
Scammos oppidum 100. 43 Scandalion inſula 80.20 Scandalios inſula 79.44 Scan dia inſula 62.10 Scandinauia inſula 61.13 Scantate oppidum 98.38 Scantiæ aquæ 31.13 Scapos inſula 58.21 Scaptia oppidum 40.14 Scarabantia op. 48.46 Scardona oppidum 48.14
Scardonitanus conuentus 48. 5
Scarphia inſula 56.39 Scarphia oppidum 52.4 6 Scatebra fluuius 29.35 Sceaceriges fluuius 8z3.34 Scelanti populi 65.24 Scenos locus 100.21 Scenitæ po. 71.3 4 95.19
8 97.15.25 98.5 Scepſis regio 78. 12 et 209.14
Schœnus portus 72.23 Schœnos oppidum ibidem 39 Scheria inſula 55˙38 Scherini populi 12.2 8 Schinuſa inſula 57.30 Schœnus ſinus 76.17 Scyathus inſula 58.9 Scydra oppidum 72.36 Scolace oppidum 80.32. Scyllacium ſinus 4⁰.49 Scylla ſcopulus 4 2.3 Scylla inſula 58-20 Scollæ monſtri mater 40.38 Scylletium peninſula 42. 49 Scolleum op. 40.38 7 51.35 Scione oppidum 52.23 Scioeſſa mons 51.17
Scio podes po. 108. 2 0 53. 49 Scipionis rogus in Hiſpania
33. 44
Rcliqua quære parte prima Scyreticum metallum 554. 47 Scyri populi 6ᷓ1. 16 92. 17 Scyri inſulæ mirꝰ lapis 64 5.38 Scyronia ſaxa 1 Scyros inſula 57.15,23 et 58. 6 Scirtari popul1lii 48.25 Sco tala inſuls 99134
Scytharum po. deſcriptio 59.9 Scytharum nomen in Germanos
tranſit ibidem 18 Scytharum mores 106. 32 Scytharũ po. 87. 21 per totum Scythæ Sacæ dicti ibidena Scothæ ponto contermini 21,8
& 49. 15 Schthæ Thraciæ po. 54. 2 5 Scythæ Aroteres ibid. 4 U Scythæ à ſeruis orii 59.1F Scythæ Taurici ibidem 30 Scythæ,& Parthi exæquo uiuunt 94.9
Scothæ equitatus gloria ſtrepit 143.44 Scothæ per bella equabus uti mà lunt 14 4.38 Scythæ po. ubi 85.25. 33. 47 Scothæ gens ſæuiſsima humanis ueſcitur corporibus 87.35 Scythæ anthropophagi 106. 4 1 Scythiæ mira animalia 1 328 Scythia nõ habet fuima 16.4 4 Scothia ubi inhabitabilis 87. 327 Scythiæ omnis menſura 59.43 Scythici arcus foõrma in mari pon tico 58.33 et 85.6 et 59.19 Scythici Smaragdi quales 658 36. 33& inde Scythici Occani inſulæ 60. 49 Scythicus mons 275. 41 Scythici Oceani gentes 85,22 ber totum 1 Scythicum Oceanum dulcem eſſe 87.28 Scythicum promont. ibidem 39 Scythicæ immanes feræ ibid. 37 Reliqua quære parte prima Scythopolis oppidum 72.47 Scythotauri populi 59.43 Scodra oppidum 48.29 Schœnos menſuræ genus 71.25 Scolos oppidum 52.,39 Scopelos inſula 80. 12 et 81.32 Scopæ inſula 79.22 Scopius fluuius 33.39 e 81.23 Scordiſci po. 49.7 Scotuſa op. 54,28 554·4 Scotuſſæi populi
33. 42 Scultenna fluuius 45.344 Scultini populi 48½6 Sea oppidum 100. 45 Sebaſte bppidum 72.14 Sebaſteni populi 81.6 Sebaſtia oppidum 82.32
gebaftopolis op. 78. 5& 82.32 & 83.17 Sebennitis præfectura 69,46 Sebeniticum Nili oſtium 721.29 Sebinus lacus“ Lebritarum inſula 102.13
8 Sehrita

gtbritarum oppidum ibidem 7
gecandæ populii ibidem 15 secanduni populi ibidem gecundani coloni 36.42 gecuſii populi 62.33 gecuſſes populi 47. 20 Sediboniates populi 652.35 seduni populi 47 41 gegaſmala op. 109.42
segede op. 33.47 34.25 segeſiani po.35.40& 42.22
segeſta oppidum 38.9 segeſtica inſula 49.9 gegeſte op · 47.7 segiſamaulienſes po. 35.44 segiſamonenſes po. ibidem gegiſenſes populi 35.35 gegmenta mundi quæ 104.13 Segobrica op. 648.28 gegobrigenſes po. 35.4 2² gegouellanorum regio 36. 35 seguſio oppidum 46.10 Telachuſa inſula 56,14
geleucia op. ubi& à quo 87.2
geleuciam Euphrates perlabitur 74-38. 40 G 75. 11 G& 95.14
geleuc a ad tigrin 74.32
Seleucid oppidum 71.45 G 73. 30. 45 G 75. 41 G 94. 30 95.3. 21 G 86 25.96.26 G 104.7.27
gcleucenſes populi 81.6 Seleucus quæ maria unire tentat 85. 14 Seleucida mare 21.21 Seleuci regis dux quis 86.19 ꝙ 88.15 Reliqqua quære parte prima Selymbria op. 55.6 Selinuntes oppida duo 77.30 Selinuntij populi 42.28 Sclinus oppidum 4².19 sello populi 50.2 selletæ populi 54.21 Sembobitis oppidum 102.4 102. 12 Semellitani po. 42.27 geminethos op. 76.38
sSemiramidis aræ,& finis ubi
87. 16 Semirus fluuius 43.4 Sendica regio 59.40 genenſis colonia 38.26 Senia oppidum 48.8 Sennates populi 62.40 Senogallia op. 4 4.49 Senonum Gallipolis 43. 27
genones ubi interierint 45.24 46. 23
genones Romam capiut 45.24
Senones populi 62.30
1 NDIE1 8
genta ſpecus Dalmatic 14.21 gentinates populi 45·7 gepari populi 48.20 gepiuſſa inſula 79.40 sepias promontorium 53. 24 Sepinates populi 44.18 Septem fratres montes quare
66.17 Septempedani po. 44·.42² Septemtrionis gentes quales 714 15
Septẽtrionalis Oceanus 62. 43 geptentrionis frigora 85.25 Septumani coloni 36.42 Sequani populi 62.23 gerbi populi Seren oppidum 100.44 geres populi quales 87. 41 C inde, æ 91.25 seres populi optimum ferrum ha bent 609.21 geria oppidum 34-25 Sericus Oceanus 35.41 geriphus inſula 57. 17& 150. 44 Serippo oppidum 34.28
gerpentibus ueſcentes homines 69.16 G 99.40 Reliqua quære parte prima
Serapilli populi 49.4 Serretes populi ibidem Serri populi 83. 28 Serrium mons 54.31 Seſamum oppidum 82.18 Seſamium oppidum 100.38 seſamo oleum palmisq́; exprimunt 99. 2. Seſoſtris oppidum 99.20 geſsites fluuius 45.35 Seſignani populi 62.35 Seſtianæ aræ 63.8 geſtiæ aquæ op. 552.38 Seſtinates po. 45‧8 Seſtos oppidum 55.17 Setabitani populi 35.38 Setæ populi 89.23 Sethroitis præfectura 69.,38 Setinates po. 45.7 Setinus ager 39.21 Setini populi 39.21.44. Seuini po. 44.24 geuinnus lacus 29.17 Seuo Germaniæ mons 61.11 Seurbi populi 63.11 geutluſa inſula 79.32 Sexagnani po. 6 2.36 Sexifirmium oppidum 33.35 Sexi oppidum 3257 Sextani coloni 36. 41
Syagrum promontoriu 82. 45
giambis inſula 62.3
PL INI4 NI
sibaræ populi 90.21 S) baris flu. 43.11 e 553.38 Syb. urbs ubi 43.1107 274.3 S)baris oppidi deletio 114·15
Sibde oppidum 76.34 Sbillates po. 62.38 Siby) oppidum 98.23 Sbota inſula 55.43
sycaminon op. 73.5 G 101.18 sicania.i. Sicilia inſula 41. 48
Sicani alij po. 40⁰.20 Sicca colonia 66.39 Soce inſula 80.8 Sicendus lacus 150.45 giciclaſsi po. 94.35
Siciliæ deſcrip. 41. 48. 103.35
Siciliæ ſal 559,18 560.23
Siciliæ magnitudo 41.49
sicilia Italiæ quondã iuncta 26 22 2 41.49
Siciliæ uaria nomina 41.48 sicilia quantum ab Italia diſtet siciliæ promonto/(42.1 ria quantũ inter ſe diſtẽt 42.9 Siciliæ Bitumen 630,.28 Siciliæ oppida quot 42,10 Siciliæ ſmaragdi 659.28 sicilia minor inſula 57. 27 Siciliæ& Alexandriæ diſtantia 103. 40 siciliæ piſces quales 566.37 Siciliæ corallium 567.11 Reliqua quære parte prima Sicynus inſula 57.40 Sicyon op. uetuſtiſrimã 125.26 Sicyon oppidum 633.49
Sicyon quàtũ diſtet ab Eli 23. 13 Sicyon metallorum omniu officinarum patria 633.48 Scion Africæ locus 656.7 Sicorus fluuius 35.30 Siculum fretum 40. 39. 49
29 55.31 Siculi in latio 39.1 Siculi freti inſulæ 42²· 29 Siculotæ po. 48.25 Sicum oppidum 48.16 Sicuſa inſula 80.9 Side op. 75.24 104.33 Sidenum oppidum 82 47 Sideni populi ibi·m sideris fluuius 86.47 Sidicinum oppidum 39.35
Sidicini agri lapis ardẽs 31.15 sidyma inſula 79.21 Sidyma oppidum 75.41
Sidon op. uitri opifex 73.1 4
22 G 104. 26 651. 27 Sidonis Bitumen 630.24 S)dopta oppidum 100.45 Siduſa inſula 80.3 Sidus oppidum 52,23
gyene inſula 70. 49 S 100 27 G I10I. 14 G 102. 33
Syene oppidum 70. 49 Se 71.4 G 639. 12
Henes oppidi ſituu 23, 25 101. 7 G
Henitæ po. 150.32
Siga fluuius 66.,20
Sigania fluuius 83,16
Sigæum promontorium 55.18
Sigæum op. 78.23 81.30 Sygaros inſula 98.24 sigenſe oppidum 67.32 Signani populi 62.36 Signia mons 76.2% Signini populi 39.44 Silarus flu. 29. 28, 40.26. 42 Silbiani populi 76.32 Silenus fluuius 78.37 Sileni populi 90.20 Silices populi 94.34 Silimnus inſula 62.3
silis, id eſt Tanais fluwius 83.
48& 87. 17 Salis fluuius 46.26 gylla legatus ſociali bello Stabias oppidum delet 40. 23 Sluas incolentes 85.30
Slua loci cõtinuo mutas 27. 17 Siluini populi 44.6(21
Siluorum gens 85.3 Silurum gens 61.49 Symbari populi 102.5 Symbolum portus 59.47 syme inſula 79.30 Simena oppidum 75.43 Somæathusflu. 42. 14. 28
simira op. 73.16. 23 G 74.6 Simituenſe oppidum 57. 27 Simois fluuius 78.24 symplegades inſulæ inter ſe con
currentes& quare 60.37 ymplegades inſul 85.17 Simde oppidum 75.21 Sindica oppidum 93.34 S)ndraci populi 92.4 Singæ populi 90.3 singara oppidum 74 ·20 Singilia oppidum 34.1 gin gulis fluuius 34.7.13 Synhietæ populi 84.12 Synnada oppidum 76.25 Sinnaus lacus 30.12 Sinonia inſula 41.26 ginope colonia 82.21 G 616.3 ginope Italiæ op · 39.19 Sintica Heraclea op. 53. 42 Sinueſſa Sinope diſta 39.18 Simueſſanus ſpecus 27.5 Sinueſſanæ aquæ 553.15
Sinus Octani praæcipui quatuor
33,17 S⸗ phach
—

—
Syphacis regia 66.21
S)phnus inſulaà 57. 15 G 648. 19
sipilum oppidum 26. 36 77.38.78*11
Sipontum oppidum 43. 40
Syracuſæ colonia 42.15
Soracuſis quotidie uidctur sol 19. 19
dirbitum regio 100. 17 e 10x½. 31 Sirbonis lacus 72. 5 Syrbotæ populi- 101. 49& 108.42 Syrecæ populi 100.27 Syrenis ſepulchrum 41. 44 Syrenum ſedes ubi.39.33 Syrenum promontorii 26.24 Sirenuſſæ inſulæ tres 43.6 Syriæ palæſtinæ deſcrip. 71. 41 Syriæ diuerſa nomina ibidem
Syriæ Cprus iuncta aliquando 26.23
Syriæ menſura 71.46
Syris Antiochiæ deſcriptio 73 29 per totum
Syriæ portæ 73.35 Syriæ Bitumen 630.24 Syriæ terminus 734,37 Syriæ Alabaſtrites 639. 1. 2 Syria cœle 73. 39. per totum 104. 17 Sriæ boues quales 146.8 Syrie inſula 77.28 Reliqua quære parte prima Syvrieni populi 90.16 Syrictæ populi 108.11 Syrium fluuius 81.22 Syris idem qui Nilus flu. 70. 20 S)ris fluuius, æ op. 43.12
Soros ſerpentes non attingunt 1571. 6
Siros inſula 81.13 Sirnides inſulæ 56.38 Syrini populi 43.15 Syrite inſula 26.27 Syrmatæ populi 87.12 Sirmium oppidum 49.10 Syrnos inſula 57.38 syrtes iuxta ſuſa 96.27
Syrtis maioris circuitus 67.8 Syrtium æſtus unde 28.24 Syrtium ſinus 67.9 Syrtium magnitudo ibidem 10 Syrtib inter ſe diſtantia ibid. 16
Siſapo oppidum 34.30 Siſaponenſis regio,& in ea minium 591. 6. 20 Siſcia oppidun 49.3.9 Siſapone oppidum 34.28 giſolenſes populi 40.20 githonij populi 74,25
gitid oppidum 34.4 Sitio gagus fluuius 92.38 Sycion oppidum 51.15 Littace oppidum 96,6 Sittacene regio 94. 19 0,96.5 Sittianorum gens 66.39 S)uerus fluuius 663.20 Sminthium templum 78. 18
Smyrna oppidum 77. 25&
40. 42
Smyrhæus conuentus 77. 48 Sobotale op. 98.20 Socoicandros inſula 93. 46 Socordiſci populi 49.7 Sodij populi 85.4 Sodinus fluuius 92.15 Sogdiani populi 87.14 Soggoſtedes po. 5349 Solanidæ inſulæ 97.48 Soleadæ populi 90.24 Soletum oppidum 43.32 Solymnia inſula 58.7 Solymi populi 276.17 Solymorũ gens Aſi«x 78.43
Solis indigetis Lucus in Latio 39.40
Solis promontorium 65. 23
Solis ora inſula 103.18
Solis fons mirus 29. 41 67. 28
Solis inſula ubi 1. 20 et 92.29
Solis op. 71.17& 170.28
Solis op. à quibus 100.28
Reliqua quære parte prima Solitudines palmirenæ 74.26 35 95.21
Solitudines geptentrionales 85 26 87. 37 Sollinates populi 47.12
Solœ oppidum 75.5 79.12 82 104. 32
Solonates populi 45.12 Solorius mons 33.25 Soluenſe oppidum 48.45 Solus oppidum 42-21 Sonautes fluuius 82.13 Sondræ populi 90.24 Sontini populi 43.15 Sontiontij po. 47. 42 Sonus fluuius 83.4 Sphene regio 71. 44 86.17 9 Sopheni populi 84.40 Sophonia inſula 26.28 Sora oppidum 39.35 Soractes mons 27.4. 107.32 C 554‧35 1 Sorani Valerij poena 39.43 gorarum fluuius 92.13 Sorgæ populi 90.22 soroactia oppidun 97. 21 sortira opbidum 82.43
1“
Soſirate oppidum 96.26 Soriates populi 62.39 Spalethra oppidum 33.24 Spalei populi 84.13 Spalenſes populi 35.35 Sparta oppidum 51.32 Specus miri in orbe 29 Sperchius fluuius 52.47 Sperchios oppidum ibidem Sphagia inſula 56.G Sphingion animal ubi 101.21 Spina op. 45. 41 G 46.22
Spineticum padi oſtium 45. 41 Spyntuma oppidum 100. 46 Spircum promontorili 51.44 G 56.13 1 Spireoſtoma Danubij os ibidem
59. 7 Spolentini populi 45.7 Spondolici po. 84.11
Sporades inſulæ,& earum nomina 57.29 G 58.3
Stabiæ oppidum à ſolla deletum 40°. 22 Stabianum locus 553. 18 G. 566. 43 Stabulum oppidum 78.34 Stadia oppidum 76.10 Stadiſis op. 101.6 Stagiræ oppidi portentum 273.45 Statiellæ oppidum 552.38 Stat yelli po. 38.5.14 Statine inſula 26.2 Statones populi 38.31 Statonenſis agri mirum 27.17 Statonienſes lapides 649.13 Stauri populi 36.46 Stellendena regio 74.35 Stenæ diræ 99.37 Stentoris portus 54.33 Stephane mons 53.11 Stephane inſula 79.47 Stephane oppidum 39. 43& 82. 19 1 Stici populi 33.49 Stymphalis fluuius 29.36 Stymphalum oppidum 52.3 Stiria inſula 79.15 Styx palus 554.32
Stygis paludis aqua qualis 30.7
Stobi oppidum 53.35 Stœæchades inſula 41.13 Stoi dis inſula 93.47 Stonos oppidum 47.30 Strapellini populi 44.6 Stratoclia oppidum 8z.40 Stratonis turris 72.10 Stratonice op. 76.4 4 Stratonicea op. 94.37 Stratos fluuius 86.47 Stratos urbs 5042
Stratẽgiæ Armehiæ maioris 48 44.32 Stratoton inſula 100.19 Strymon fluuius tribulos cibis utiles habet 395.12 Strymon flu. 54.7 G 16. 27 Strymonis regio 80.3 5 Strongyla inſulæ 42.29 77. 26 79. 22 Strongyles inſulæ Alumẽ 621. 6
Strophades inſula 56.5 Stura fluuius 45.34 Sturiorum inſulæ 61.37 Sturium inſula 41.16 Suanenſes po. 38.31 Suanetes populi 47. 40 Suani po. 83.15 G 585.2 Suareani po. 45. 8 Suari populi 89.28 Suarni po. 85.9 Suaſa oppidum 100. 46 Subi fluuius 35.16 Sublacfueum op. 44 28 Sublicius pons Romæ 642.4 1 Subocrini po. 47.20 Subſolani montes 108. † Subur fluuius 95.2.22 Subur oppidum 35.1 7 Sucubo oppidum 34.2 Succaſani populi 39.42 Succaſſes populi 62.39 Suchæ oppidum 100. 5 Succubar op. 66. 3 1 Succentes po. 44.14 Sucrona oppidum 3 4.19 Sucro fluuius 35.10 Sudertani populi 38.31 Sue oppidum 94.35 Suebri populi 36.39 Suel oppidum 33.3 6 Suelleni populi 98.,31 Suclteri po. 36.37 guemus fluuius 2 Suertæ populi 90. 21 Sueſſcop. 39.35 G 112.25 Sueſsiones po. 62. 11 Sueſſulani po. 39.4 4 guetri populi 47.,4 3 Succoni po. 62.21 Sueni po. 59.15 ̃ 61. 31 Luffenates po. 44.20 Kuillates populi 45˙8 Suinum fluuius 44.36 Suitæ uel Cuitæ po, 84.9 Sulchitani po. 41. 4 t Sulmo oppidum 4⁰0.17 Sulmonenſes 44.13
Sunium promontorium 52. 29 Superequani po. 4 4.13 Superũ mare 37.30 G 49.20
Suræ populi 90.2 gurdaonum gesns 35.30 — Snriates

Suriates populi 45·12
Surium oppidum& fluuius 29 27 83. 11
Surium oppidum 49.31
Surrentini montes 39. 23
Lurrentium promont. 65.26
Furrenti op. 39.32 G 628.32
Luſa op à quo 92. 43.96. 9.15
Suſiana regio 92.39 G 94.19 96.9 G 104. 15
Luſis Dianæ templum 96.21
88 Abæ oppidum 75.5 0p. 68.18 Tabin mons 87.39 Tabracha oppidum 66. 40 Tacape op.fertiliſsimum 3 30. 8 Tacapæ populi 67.5 Tacapenſis Africæ ager fertilis 277.14 Tacatua oppidum 66.40 Tacompſon 0p. 100.32.44 Tader flu. 33. 43 0 35.9 Tadiates populi 44.21 Tadnos fons 99.34 Tænarum oppidum 31. 35& 11“
Tænarius lapis qualis 646.10 648. 15
Tænarum promontoria 67. 4 4
Tenarum promontorii 51.27
Tagæ populi u“
Tagaſtenſe op. 67.32
Tagori populi 84.12
Tagus fluuius 35. 42 ey 63 29 144.39
Tagus fluuius aurũ fert 35. 42 6 586. 11
Taygetus mons 51.33 659 28 548. 48
Tay getus mons quando corruit 24. 31
Talabrica oppidum 63. 17 Talarienſes populi 42. 28 Taluctæ populi 899.20 Tamarici populi 63.7 Tamarici fontes 574.23 Tamaſeus oppidum 79.12 Tammacum op. 98.48
Tamna oppidum multis inſigne
templis 98.15 Tamuda fluuius& op. 66. 18 Tanagra op.52. 40ct 174.38 Tanais fluuius 58.44 Tanais oſtium 32. 8 Tan.& laxartes idẽ flu. 87.18 Tanais flu. terræ terminus 33. 2 Tanais incolæ 83.44 Tanaim Silin Scothæ nõ. 83. 48 Tanaitæ à quibus deleti 84. 10 Tanarus fluuius 45.33 Tania oppidum 101.18
x
1D1Gbö8 Taniticum Nili oſtium 71.29
Tanitani populi 45.23 Tanitis præfectura 69.38 Tantalis op. 26. 37. 77.38 Tantarene op. 100.34 Taphiaſſus mons 50.28 Taphiæ inſulæ 55.44 Taphꝛiuſa locus 647.32 Taphra Africæ op. 67,18 Taphræop. 59.44 60.8 Taphros fretum 41.34 Tapꝰri populi 86. 46 Tapori populi 63. 47
Taprobane margaritis abundat 151.40
Taprobana inſula 108.34
Taprobanes inſ. deſcrip.90. 42
Taprobanes menſura ibid. 46
Tapſacum oppidum 68, 21 Tarachiæ inſula 55.41 Taranei populi 97.11 Tarbeli po. 62.35 G& 552.35 Tardaſtili po. 449.45 Tareli populi 69.11 Tarentinus ſinus 43.19
2,. 7. Tarentinus portus ibidem 33 Tarentum op. Tarentũ ſcapis nobile 596.3 4 Tarenti ſal 60. 14.17.24 Tarenti lana qualis 14 7.13.20 Tarichea op. 72. 28
Reliqua quære parte prima
Tar gines fluuius 43. 4 Tarinates populi 44.20 Tariona caſtellum 48.15 Tariotarum regio ibidem 14 Tarne fons 222 Tarnæ populi 62.42 Tarquinienſis lacus inſ. 27.21 Tarquinienſes po. 38.31
Tarraconenſis deſcript. 62. 49 Tarraconenſis regio 33. 20. 2 4 Tarraconenſis cõuentus 34.49
0 35.24 Tarraco colonia 35.15 Tarragenſis colonia 35.32 Tarſatica oppidum 48.9
Tarſos op. 75.2 104. 32 Tartarum padi portus 45.47 Tarteſſos op. 33.3 4 0 54.5
Tarus fluuius 45.34 Taſcodunitari po. 36.49 Taueni populi 98.31 Tauium oppidum 81.4 Tauri logdinus lapis 639.5 Taulanti populi 48.32 Taurania op. 4⁰.24 Taurauium op. 40⁰.38 Taurica regio 59.40 Tauricæ menſura 60.32 Tauricæ po. plures 59.41 Taurici Scythæ ubi 59.30 8
ibidem 19.23
PLINIANI
Taurini po. 38.28 46.11
Taurinorum origo 46.,11 Tauriſani montes 46.27 Tauriſani populi 47.6 Tauriſci, id eſt Carni ibidem 21 Tauriſci populi 49.7 Taurus mons 74·9 75. 21
27.35 84.20 85. 42
95.32 G 104.32 Taurus Nili alueus 79.2 Tauri montis diuerſa nomina
75.34 Taurorum portus lacus& oppida 60.1
Reliqud quære parte prima
Taurominitanus Furip. 28.2 4 Taurominiũ colonia 42.11 Taurunus fluuius 49.11 Taxilæ po. 90.26 Taxila oppidum 88.37 Taxata inſula 87.34 Teanum Sidicinum 39.35 Teanum Apulorum 43. 42 Teani 43.44 Tearus fluuius 54.47 Teari populi 35.26 Teatini po. 44.13 Techedia inſula 57.48 Tectoſagum op. 36.27. 45 Tectoſagij po. ubi 35.48 Tectoſages po. qui 81.3 Tedanium oppidum 48. 10 Tegamum alueus 2922 Teged oppidum 52.3 Tegium op. 78.35 Telamon portus 38.22 Telandros inſula 76. 3&
79.17 b Teleboides inſulæ 55.44 Telmeſſos oppidum 75.49&
76. 4. 12 Telin fluuius“ Telini populi 39.44 Tellene oppidum 4⁰0.14 Telmeſſum op. 76. 4.35
Telos inſula,& in ea unguentũ 57.38
Tembaſa oppidum 75.21 Tembrogius fluuius 82.10 Temenitis fons 42.,16 Temerinda 83. 2 Temeſe oppidum 4⁰.35 Temnos op. 77.47 78.5 Tempe deſcriptio 53.17 Temperies mira 87.47
Tempſis tmoli montis cacumen 121
Tempſa oppidum 40⁰0.35 Tenedus inſula 80.21 Tenedi inſulæ mirus fons 29. 43 Teneum mare 164.11 Tenos inſula 57.13
Tentyritis præfectura 69, 36&ꝙ 137. 23
Tentyris oppidum 71.11 Tenupſis oppidum 102. 2 Teos inſula 80.11. Tephene oppidum 72. 20 Teracina oppidum, id eſt Anaur 39. 16 Teredon uicus 97.24 Terei regis regnum ubi 55.7 Tergamon inſula 79.31 Ter gedum op · 101.19 Tergeſtinus ſinus 46.,31 Ter geſte colonia ibidem Tergilani populi 43.15 T erias fluuius 42.14 Terina oppidum 4⁰.35 Terindus ſinus ibidem 43.1 Termera op. 76.36 Termes op. 36.2 Termes mons 77.42
Terræ origo& principiumubi 32. 48
Terræ totius longitudo 31. 26
Terræ diuiſio in tres partes
32. 48 Terræ totius latitudo 31.26 Terræ menſura ubi,& à quo re/ berta 100.2 Terræ menſura 31. 26 q 103. 15 Terracina oppidum 39.15
Terræ ꝑ parallelos diuiſio 104 15. per totum. Quære Paral/ leli terræ 12
Terra quota mundi pars 32.31
Terræ cirquli. Quære Paralleli terrc
Terræ termini qui
Terra aurea argenteaq́;q 90.39 Reliqua quære parte prima
Terſos fluuius 83.16 Terta oppidum 54.44 Teſpites Tigris lacus 95,34 Teſſara op. 100.4 Tetrarchiæ plures 73. 1.19 Teuchira oppidum 6742² Teurnia op. 48.44 Teuthria inſula 49.23
Teutobodiaci populi 81.3
Teutoni populi 61.30 Thali po.· ubi 83.31 Thaluſſa inſula 0.4 Thamar fluuius 98.3
Thamnitica Toparchia 72.20
Thamudei po. 98.32
Tharne oppidum 207. 48 G 209.16
Tharſus oppidum 104.32 Thaſiæ regio 84.48
Thaſt inſulæ marmor 637.19 Thaſi inſulæ Opalus 660.29 Thaſſos

—4
——— 8.
——
2,
8
Thaſſos nſula 58. 13 et 637.19
Thathicæ oppidum 100.33 Thaumaciæ op. 53.265 Thean gela op. 76.34
Thapſis op.67. 4⁷ 104. 19 Thebæ Græ. op. 50. 41 et 5328 Thebe ltaliæ op. 43.16 Thebæ Bœotiæ 52. 32.176. 37 Thebæ Bæotiæ à quibus 73.14. Thebæ alabaſtritẽ gignut 639.1 Thebæ Aegyptia« 642. 10 Thebe Aegypti oppidum porta rum centum 642.13 Thebæ Troadis op. 78.10 Reliqqua quære parte prima Thebaicus lapis qualis 639. 10 ꝙ 648.12 Thebais regio quæ 69.3 4 G
1 Thebæ Cariæ 76.42 Theganuſa inſula 55.7 Thelpuſa oppidum 52.5 Themiſcyra op. 82. 40. 42 Themiſones populi 76.25 Themiſtias promontori 9 4.1 Thenæ oppidum 67. 4.8 Thena oppidum 100. 43 Theodoſia oppidum 60.14
Theonochema mons ardens 31 3 102. 35
Theonochema promon. 65.29
Theophraſtus primus exteroru de Ro. ſcripſit 39. 80 Reliqua quære parte prima
Theopompus Romã à Eallis ca/
Thera inſula 26.11& 57.44 Theramne oppidum 51.32 Terapne Cretæ op. 56.29 Theraſia inſula 26.11& 42 389 57. 45 Therion inſula 79.33 Thermaicus ſinus 53.44 Thermæ colonia 42.,19 Thermæ oppidum 53.44 Thermenſis inſula 58.7
Thermodoon fluuius& oppidi 32. 41 663. 27 Thermopylarum anguſtiæ 53.3 Thermopolitis præfect. 69. 41 Therothoæ po. unde 100.25
Theſpiæ op. 52.31.53. 256 Theſpiarum fons 553.24 Theſprotiæ lacus 50.13 Theſprotiæ gemmæ 661.49 Theſprotiæ fluuius 50,11 Theſprotis regio 49. 49 Theſſaliæ deſcriptio 53.5 Theſſaliæ menſura 53.27
Theſſalia,& Hemo ead. 5 2. 49 Theſſaliæ montes plures 53. 8 Thrſſaliæ ereta 632,17
“ V N P 4
Theſſalie flumina 53.12 Theſſalis regio 85.35 Rrliqua quære parte prima Theſſaloce oppidum 77. 22 Theſſalonica oppidum 53143 Theudalis op. 66.46 Theudenſe op. ibidem 67., 32 Theutrania regio 78.32 Theutraniæ op. ibidem 35 Theutraniæ mirum 26.4 Thia inſula 26. 14& 57. 45 Thyamis oppidum 50.,11 Thyatira op. 55.45& 77.23
Thiatyreni po. 78.38 Thibiorum gens 107.23 Thydonos oppidum 76.42 Thimanei populi 98.30 Thymbre oppidum 78.35 Thoynia inſula 85. 17 Thyni populi 74.21 42 80& 81. 28 Thinitis præfectura 69.35 Thynos oppidum 75.3 Thynnias inſula 81.34 Thohnias op. 54.48
Thiphicenſe oppidum 67.31
Thorides inſulæ 56. 6 Thore locus 51.33 Thyrreus lapis 30.17 Thyſanuſa oppidum 76. 16 Thiſbe oppidum 5²˙.37 Thoſſus op. 54.3 Thoiar oppidum 68.43 Thoranos inſula 55.39 Thoricos locus 659.15
Thraces po. ubi 49. 15 et 50. 7 Thracius Boſphorus ubi 54. 49 & 58.29 81. 19 Thraciæ deſcriptio 574.14 Thraciæ Alabandici 661.39 Thraciæ longitu. latitu. 55. 24 Reliqua quære parte prima
Thriaſus oppidum 52.30 Thriaſii populi ibidem 13 Thryon oppidum 51.29 Thronium op. 52.46 Thuben oppidum 58.20
Thule inſula 23. 49 62.56
Thumaca op· 927127 Thurini. Quære parte prima Thurium op. 4 3. 11&e 218.18 uſcanienſes populi 38. 32 Thuſci à ſacrificijs dicti 38.18 Thuſci debellarunt oppida umbrorum 44.49 Thuſcum mare ubi ibi. 40. 46 Thuſſagetæ po. 60. 10. 83.47
Tyyana oppidum 82.34 Tiare oppidum 78.35.39 Tiaris locus ubi Tubera mira
proueniunt 349·2 Tibareni populi 82.45
Toberis fluuius nauium magnarum capax 38.43 Tiberina oſtia 37.5.38 Tiber flu. futuri præſcius 38. 48 Tiberis amænitas ibidem 4 4 Tiberis fluuius 1 Tiberis aqqua non minor Nili 639. 45 Tiberis flumi. inidatio 6 4 0.12
Tiberis ortus, nomina 38.34 Tiberias oppidum 72,29 Tibernates populi 45‧8 Tibigenſe op. 67.28 Tobiv, id eſt december 93.26 Tꝰburini populi 45.9 Tiburtes popui 44.20 Reliqua quære parte prima Tichis fluuius 35.22
Ticinus fluuius,& op. 45.35 Ticinus flu. unde 29.15 47 Ticini op.: à quibus con⸗(11
ditum 46.16 Tyꝰde caſtellum 63.10 Tꝰ dij populi 84:6 Tiftrnus fluuius 43.43 Tifata oppidum 46.14
Tigrin Euphrates ubi incurrat
Tifernu op. 38.39(74.41 Tygauæ op. 66.32 Tygenſis ſaltus 33.43
Tigranocerta op. 84.34.37 Tigris fluuij deſcriptio 29.21 A86.33 o 95.27& inde Tigris, id eſt ſagitta 95.29 Tigris fluuius ſe in ſpecu mer git ibidem 31.35 Tigris fluuij ortu 84.26.4 Tigris fluuijlacrus 92. 42 Tigris fluuius in duos alucos diuiditur Tigris in Euphratem mergitur, ibidem 38 Tigris mari Perſico decimo ore infertur ibidem 46 Tigris,& Euphrates quantum diſtent ibidem 48 Reliqua quare parte prima Tigulorum op. 38.8 Tillauentum fluuius 46. 28 Tolos inſula.& in ta miræ arbo res 2204,18 226. 20 Tolos inſula& op. 97.34 Timachus fluuius 49.16 Timauus fluuius 46.31.29. 23 Timaui inſulæ fõntesq́; miri 29 45 49. 25
Timaui fluuij inſula 49.25 Toymbriani po. 75.19 Timici opidum 66. 32 Tꝰymnias ſinus 76.16 Timolus e Timoniacenſes populi 81.6
38.25.3 4
95.41
Tomphei po. 50. 25 053.42
Tinda oppidum 54.3 Tondaris op. z2 6. 42, et 42.21 Tingi op. à quo 654.36
Tingitaniæ puinciæ deſcriptio 66. 12
Tonidrumenſe op. 67. 28 Toꝰpania oppidum Tiparenus imſula 56.9 Tipaſa oppidum 66. 28 Tiphicenſe op. 67. 3 1 Tiquadra inſula 41.9 Tyra fluuius,& op. 59,2 ℳ Tyra gens 99.18 Toragetæ populi 59.22 Tiricenſe oppidum 67.31 T) rij po. in Hiſpania 64. 1t
Tyrium purpuriſſum 617.19
Tyrrheni populi 38.18 Torintha op. 51.39 Toriſſei populi 53.35 Tyriſtaſis oppidum 55.14 T)ritaceum op. 83. 9
Tyrrhenum mare quod 40.46 49 G 645. 6
Tyrus Herculis templum habes 659.,34 C 6567.39
Tyrus quondam inſula 73. 9
Tyrus conchilio,& purpura no bilis ibidem 12 e 617. 19
Tyrus oppidum 73. 9. 22 ꝙ
104. 26 Tiſsinenſes populi 42².28 Titanus fluuius,& op. 78. 7
Titium fluuius 46.45 48 2 48. 12 1G
Tium oppidum 81.13 Tlos oppidum 76.3 Tmolus fluuius ſolus coticulã la/
pidem habet 561. 43 Tmolus mons 77.1
Tmoli montis uinum quale 20 Tmoli montis incolæ dig uiuunt
Toani po. 98. 16(121. 41 Tocharil populi 87. 49 Togata Gallia ubi' 44.45 Togienſes populi 1u“ Togiſonus 45.49 Tolen oppidum 192211 Tolerienſes populi 40. 20 Toletani populi 35.42 Toliſtobogi po. 81.1.7
Tollentinates populi 44.42 Toloſani po.36. 48& 62. 42
Tomala oppidum 98. 19 Tomarus mons 50. 3.32 Tomos oppidum 54‧39 Tomabei po. 98.16 Tonderos fluuius 92.7
Topaxion in qua inſula 99.38
2 504. 44 662. 42 Topacos inſula, unde nomtu lapidi
1

pidi 99. 38 662. 45
Topiris oppidum 54·28 Toralliba inſula 90.40 Toretæ populi 83.34 Tornadotus fluuius 96.,7 Tornates po. 62.38
Torone op. 53.49 ct 161.70 Toron lacus 324.25(166.7
Tortuni po. 52.13 Toxandri po. 62.18 Tracheotis oppidum 75.11 Trachea oppidum 77.25 Trachin oppidum 53-4 Trachiæ inſula 55-41 Trachonitis op. 73⸗1 Tractari populi 59.42 Tragia inſula 57.43 Tragaſæus ſal 560. 20. 26 Tragurium inſula 48.10 Tragurium oppidum& in co Marmor ibidem 15 Trallicon op · 76.47
Reliqua quære parte prima Trallis op. 76. 41 509.10 Tranſpadana regio 46.9 Tranſpadani pop. quibus agros
pin gues faciunt 293.33 Tranſpadani populi 47.5 Tranſrhenani populi Romanorum hoſtes 346.23 Trãſrhenanæ forminæ quibus ue
ſtiuntur ibidem Trapee promontorium 78.41
& 80. 25 Trapezopolitæ po. 76. 45 Trapeus oppidum 83.1.3
Traſimeni lacus miracu. 25.41 Traſimenus lacus ardens 31.20 Trebani po. 39. 45 44.·25
Trebia fluuius 45.33 Trehiates populi 45˙8 Trebulani populi 44˙20 Trecaſſes populi 62.31 Trepſedorim gens 78.43 Treres populi 53.37 Treſpylion inſula 79. 43 Treuontini populi 44.18 Treueri po. 62.22 Triacenſes po. 44·42 Triare regio 84.48 Tribani populi 49.14 Triballi populi ubi 50. 5& 53.32 107. 15 Tribochi po. 62.24 Tribulium op · 48.19 Tricaſtinorum gens 36. 44 Trica oppidum 53.9
Tricæ op. prouerbium 43. 48
Trichone op. 50.40 Tricoriphos mons 97. 48 Tricoriorum regio 36.35 Tricorium regio 36.34
“ Tridentini populi 47.3 Tridentinæ alpes 45.48 Trienſes populi 53.40 Trieris oppidum 73.22 Trimachi po. 49.14 Trimontium op. 54.23
Trinacria.i. Rhodos inſ. 79.27 Trinacria, id eſt Sicilia 41.48
Trinium fluuius 44,11 Triocalini po. 42.28 Triopia oppidum 76.18
Tripolis cur dicta 73. 22 G 104. 27
Tripolis caſtellũ,& flu. 382.49
Tripolitani po. 77.5
Triquetra, id eſt Sicilia 41.49
Trira oppidum 38.12 Triracienſes po. 42.28 Tritea oppidum 50.40
Triton palus, fluuiusq́; 57.21 & 70.21 Triulatti po. 47.42 Triumphale op. 34.4 Triãpilini uenal.po. 4 7. 24·38 Troas op. 78.4.22 Troadis deſcrip.& op:ibid. 21 Troadis finis 78. 17 80.39 Reliqqua quære parte prima Trqœxmi populi 81.2 Trœmorum oppidum ibidem 4 Træxene op. 71. 42 553 302555.29
Trœxene Cariæ op. 67. 44 Trœxenij lapidte; 661. 41 Trogiliæ inſulæ 79.43 Troglia op. 212118 Troglodytæ po. 59.11& 68 6& 98.16& 69.7. 16& 108.3. 40 8
Troglodytaru emporii 100.6 Troglodotæ bis anno umbras ha
bent 23.41 Troglochtar mirꝰ fons 29. 40 Troglodꝰtæ Blephantum uenatu aluntur 130.30 Troglodꝰtæ teſtu. ado. 155.3 Troglodytæ quales 100. 25 Troglodoꝰtæ ubi,& qua utuntur
aqud 101.40 Troglodyticæ fluuius 99.31 Troglodotici ſinus 99.14 Troglodyticæ Mychos 99.36 Troglodꝰtice non cernit ſepten
triones 22.34 Tryglodytices umbra 23.41
Tropina locus 89.45 Troſſulum oppidum 583.21 Trucones inſula 49.30
Truentum flu.& op. 4 4.35 Tuati oppidum 34.2
Tuͤberum fuunius 97,27
“
FP LINIA HK rubernenſe oppidum 67. 28 Vannianum reghnum 59,19 Tuburbis colonia 67.26 Varagri populi 47.41 Tubuſuptus op. 66. 31 Varramus fluuiiis 46.29 Tucca op. ibidem 30 Varciani po. 49.7 Tucci colonia 34.15 Vardai po. 48.25 Tudernæ oppidiuuæ 244.5 Varduli populi 35.43 Tuder oppidum 45.1 Vardulorum oppida 63, 1 Tudertibus ſpectata arma cæle- Varetæ po. 90,8
ſtia 18.30 Varetum fluuius 82.22 Tuditanus iſtros domuit 45. Varia op. 35.15 G 43.24 Tuniſenſe op. 67.32(44 Varini po. 61. 29 Tungri po. 62.21 ẽ 553.31 Varuani populi 47.6 Turcæ populi 83. 47 Varubani po. 48.7 Turduli po. 63. 14. 33. 45 Varus flu. 36. 19& 37.35.40 Turdulorũ gens ubi 133. 38& Voaſco lucus 37.1
112.34. Vaſcones po. 35.19 Turiſſo op. 609.20 Vaſconum ſaltus 63,1 Turiaſſonicenſes po. 35.31 Vaſſei populi 62. 40 Turiga op. 34.26 Vaticanus ager 39 40 Turmantini po · 44.·6 Vatrenus flu. 46.40 Turmodigi populi 35. 44 Vatreni portus ibidem 43 Turobrica op. 34.·28 Vbij populi 62.25 Turocelum oppidum 45. 12 Vbiſci po. 62.35 Turones po. 92.32 Vceni po. 47.41 Turres uocales ubi 642. 36 vcitana oppida duo 67. 28 Turrus fluuius 46.29 Vcultuniacum op. 34.26 Tuſca fluuius 66. 49 Vgdini po. 85.49 86.3 Tuſculani agri mirum 27. 35 Veamini po. 47.42 Tuſculani ſilices quales 6 46. 11 Veca portus 63,4 Tuſulani populi 39.45 Vecteri populi 45.23 Tuſdritanum op. 67.31 Vectis inſula 62.3 Tuyjsitani po. 45*8 Vectones po. 35.5 63.14 Tutienſes po. 40.20 Vegium oppidum 48.8 Tutini populi 44·4 Veientani po. 38.32
16. Veiens ager 27. 34. 38.40
Acamana op. 3 4.8 Vaccei po. 35.5.63.14
Vacca flumen 63.17 Vaciennorum gens 38.13 Vacca fluuius 62.17 Vacunæ nemus 44.27 Vadei populi 98.24
Vadum Sabatium portus 38.7 Vadicaſſes po· 82832 Vadimonis lacus mirum 2 7. 17 Vafriæ oppidum 45.11 Vageni po. 38. 5 47.33 Vagenſe op. 67.28.32 Vagi ferarũ more hoꝛes 102. 26 Valdanus fluuius 49.11 Valentia oppidum 35.12. 36 42 65.1 Valentini po. 41. 41 44.8
Valentinum op. 38.13 Valerienſes po. 35.39 Valij populi 102.22 Vallei po. 53,34 Valli populi 83.43 Vama fluuius 89.4 Vamacures po. 67.34 Vangiones po. 62.24 Vanienſes po. 47:5
8
Veij op.quo die a Camillo taptũ Velnani po. 4 7.4 3(45. 24 Velia oppidum
45. 23 Velienſes po. 2129 226 Velini lacus 44. 24 55.3⁷ Velino lacu cotidie ar-(19 cus cæleſtis apparet 19.18
35.45 40
Veliterni po. 39.45 Vellates po- 62.39 Velleiacum op. 122.15 Vellocaſſes populi 62.27 Venafrum oppidum 39.35 Venami po. 62.37 Venaria inſula 41.24 Vendiatiorum gens 38˙3 Venedi populi 61.16 Venelli po. 62.32 Veneni po. 38.5 Veneria oppidum 34.12 Veneris lacus 566.41 Veneris op. 71. 10. 14 75.8
Venetiæ ſitus& gnomon. 23.23 Venetia x. Italiæ regio 46. 25
Veneti à Troianis orti ibidem
Veneti
40.31. Veliates po. 38. 6 41.45 G

☛☚—
Vencti Galliæ Paph Veneti po. ab Hene 2 656.37 Venetorum inſulæ
62,44
Venetorum ager 4. 46. 46 Venetulani populi 40.21 Venidates po. 47.5 Vennenſes po. 35.,45 Vennones po. 47.,30.38 Venonetes po. 47‧38 Venus pyrenra 35.43 Venuſia oppidum 43.45 Venuſini populi 44.6 Verbanus lacus ubi 47.11 G
Vercellæ oppidum à quibus
45.14 Veregrani populi 44.40 Veretini populi 44.8 Vergoanum op. 41.16 Vergunni populi 47.43 Veromandui po. 62.21 Verona op. 4 7.3 Vercellenſis ager auri fõdinas ha
bet 587.19 Vertacomacori po. 46.15 Vertibriga op. 34.25 Verucini populi 36.37 Veruni po. 62.,21 Veruſi populi 47.43 Veſci oppidum 33.49 Veſcellani po. 44 ‧2 Veſei portus 53. 4 Veſentini populi 38.32 Veſi vicates po. 45*9 Veſpaſꝛani colonia 72.11 Veſperies op· 63.2 Veſtini po. 37.9 G 44.15 Veſulus mons 45.26 Veſuuius mons 39.31 Veſuni po. 66.15
Veſuuij montis uuæ quales 243.48
Vetones populi 63.33 Vetriolum op. 45.12 Vettionenſes po. 45.10 Vetulonienſes po. 38.32 Vetulonius lacus 39.34 Vfens fluuius 39.15 Viand oppidum 48·44 Vibali populi 36.8 Viberi po. 47.32² Vibifrum op. 46.10 Vibarnates populi 44.5 Vibonenſis ſinus 40. 34. 37 & 41. 46 Vicellenſes po. 40.21 Vicentia oppidum 47.1 Vicienſes populi 35.42 Victoriæ portus 63.3
vidugaſſes po.
P A R S 62. 32 Vienna Allobrogum op. 36.42 Vienna Narbonenſis oppidum
15.16
Vimitellarij po. 40⁰.20 Vindelici po. 49. 22. 39& 61. 29 Vindinates populi 45. 10 Vior fluuius 65.44 Virgao oppidum 33.48 Virgentium op. 34.48 Virgilienſes po. 35. 43 Vir gitanus locus 33.19 Viroueſca op. 35.49 Virtus lulia op. 3 4.16 Virucinates po. 47.39 Virunum oppidum 48.44 Viſtula fiu. 59.17 G 61.33 Vitis fluuius 45.18 Viuentani populi ibidem 1 Vlbranectes po. 62.21
Vloſipponenſe promontorium 63. 20
Vlhſtippo op. 14 4.39 Vlꝰſsis ſpecula ubi 41.47 Vlꝰſsis portus 42.13
Vloſgis nauis in ſcopulum uerſa
71.4½. Reliqua quære parte prima
Vluernates po. 39.45 Vlubrenſes po. ibidem Vlurtini populi 44.6
Vluſuburitanum oppidum 67. 32
Vmbilicus, id eſt, Gnomon 104.21
Vmbræ quando,& ubi nullæ 98. 48
Vmbre ubi uerſus auſtrum ibidem
Vmbræ populi 90.16 Vmbrorum dies 24.9 Reliqua quære parte prima Vmbranici po. 36.49 Vmbriæ deſcriptio 44.44 Vmbriæ creta 632. 20 Vmbria 31.5 Vmbriæ trecenta oppida debellata à Thuſcis 44.49 Vmbri unde dicti 44.48
nbri populi quales ibidem 6 Vmbri exacti a pelaſgis 38.16
Vmbro fluuius 38.22
Vndecumanorum colonia 44.17
Voconi forum 36.47
Vocontiorum regio 36. 35 G 45. 15
Vocontiorum gens fœderata 35 49 113. 21
Volane padi portus 45.44
11“
Volaterrana uada Volaterani populi ibidem 32 Volcientium gens ibidem 22 Volſcorum littus 37. 6 e 3921
38.28
Volſentani populi 43.15 Volcæ tectoſages 36. 27. 45 Volſine molæ uerſatiles
646. 12 Volſinenſes lapides 649.13 Volſinenſes populi 38.33 Volubile oppidum 655,1 Volſci populi 39.2 Vomanum flumen 44.34 Voturi populi 81.1 Vra locus 74·25 Vranopolis op. 54·3 Vrbes à mari abſorptæ 26. 39
ʒ inde Vrbi gens 92.13 Vrbinates po. 45. 9. 23 Vrbubuma op. 100.46 Vrci oppidum 35.6 Vrgo inſula 41.23 Vria oppidum 34. 31
43. 40 Vri populi 90.20 Vrium fluuius 33.32 Vrpanus fluuius 49.12 Vrſentini popullii 4. 15 Vrſo oppidum 34.16 Vrticinorum gens 44.23 Vſalitanum oppidum 67. 39 Vſar fluuius 66.32 Vſcidicani po. 45.13 Vſibalci populi 102.21 Vſtica inſula 42.32 Vthina colonia 67.,26
Vtica op. 28· 20& 66.48& 104.19 559·49
Vtidorſi populi 86.4
Vtus fluuius 49.16
Vulcaniæ inſulæ 42²,24
Vulgientum gens 36.44
Vulſinum oppidum depopulata 17. 26
Vulſinum op. totum fuͤlmine concrematum 17420 Vulturnius fluuius,& oppidum 39.26 3 Vulturni maris uitrea harena 651. 28 Vxama oppidum X
Anthus fluuius& oppi2* 4 dum 75.47
Xanthus fluuius 29. 49 G 78.24 0104.33
Xenitana Quica oppidum 66.34
NXerſes Athon perfödit 53. 49
36.1
Reliqua quære parte prima Xolenepolis oppidum 92. 23
Xolopolitæ populi 53.42
XHſtuni populi 76.44
Noitis prafectura 69,40 Z
Acynthus 55.46. 49 acynthi bitumen 630. 26
Zageræ populi 100.26 Zamareni po. 98.38 Zuamenſe oppidum 67.32 553.47 Zannes populi 102.47 Zanclæi populi 42.28 Zapauortene regiv 86.45 Zarax oppidum 51.37 Zarangæ populi 92.11 Zaraſparum op. ibidem Zariaſpa oppidum 86. 43& 87. 12 Zela oppidum 55. 8& 82.34 Zelia propontis quc 80. 28 Zephyre inſula 56.3 8
Zephyrium promontorium 40. 42
Zephorium oppidum 60. 2& 75*3
Zephyria inſula 26. 25& 5742
Zerbis fluuius 94.34
Zetis oppidum 93.31
Zeugitana regio 66.43
Zeugmatis oppidi mira cathena 609. 46 Zeugma oppidum 7i. 47.&
74*22&94.40.43 G 95. 23 Ziela oppidum 82.40 Zigere oppidum 54.42 2Z0 gœæ populi 83.47 Zilis regio 64.39 Zimyra regio 73.16. 23&◻ 545.29 Zingi populi 83. 44 Ziras fluuius 54.41 Zixama op. 68. 23
Zixerus fluuius, promontoriuq; 92.47
Zoelæ populi 36.4 Zoœlium op. 346.3ĩ4 Zone mons 54·32 Zonus fluuius 85.38 Zoroanda locus 95.33 Zotolis fluuius 87.3 Zoton oppidum 100. ¾ Zurachi populi 97. 8
LARTIS/ℳ ½ ℳ PAEℳINIS
—
A.

EEEEEEEE
EeÜnnB—
A☛.

—
—