SiirtOii$Dl!>üötM «inrnnii^l n - • «««• düniMiAii - CSö sRomologia. Instruczinn practica pella tratga e cultiYaziim de pomera e caglias de fretg ed appUc€t%iun €iits frctgs da JP. J. Chrysost Amreiu, d. q. t. Superinr a Zezras. Translaziun romontscha della secunda revidida ed augmentada ediziun tras Tumaisch G. Berthcr, plevont a Surrhein, d. q. t. president della uniun pomologica ella Cadi. Squitschau ella Stamperia de Pl. Condrau a Mustêr 1896. wmm 5^ 'v ^sV; Pomologia. Instrueziun practica l pella tratga e cultiyaziun de pomera e caglias de fretg ed appticazitMu iiils freigs fötaMoàj JP. JT. Chrysost Amrcin, d. q. t. Superiur a Zezras. Translaziun romontscha della secunda revidida ed augmentada ediziun tras Tumaisch (». Berther, plevont a Snrrhein, d. q. t. president della uniun pomologica ella Cadi. Squitschau ella Stamperia de Pl. Condrau a Mustêr 1896. èe' Sgr. Prof. E. Merteas a Taritg. Cun ver legerment hai jeu legiu la suondonta instrucziun per cultivaziun ‘ della pomera. j. Igl erudit auctur ei in praeti- cher; quei vesà ins ord ecadina lingia. E1 posseda ultm de quei aunc il rar dau dun de comparter a quels, che seintres- seschan per quella caussa, sias scienzias acquistadas entras stu- dis ed observaziuns sin ina fetg adatada e clara moda. A tuts agricolants ed amitgs della pomologia 'sai jeu re- commondar cauldamein quella ovra. E. Hertena, ' .1 instructer della pomologia sil Polytechnicum a Turitg. ) Prefaziun dil translatader. Els davos onns eiöiei :!Vègniü,?teniia plirs quors pomo- logics en nossas valladas romontsciias, ils quals han dau niev impuls e tschafFen -pplla bi^la, e)'nizeivJ^ cultivaziun de plontas. Duei quei tschaffen buca sesferdar, mo bein crescher ed il sem semnaus ora entras ils quors " tenr da Sgr. Prof. Halm pro- s^ur.^^.Jjurtari bun^ .fretgs, sch’ eis ei necessari, fihe nossa glie^: hàgien m cudi|chett èntamaun, il qual clomi en jnemoria, las instrucziu|ö^ c|taas e seigi , ln ^muossa iyia en cas. de dubis nef fi :|, 5 Bl88erid’ Öh’ ei |xisteva el 'lungatg romoniàch negiq cudiscH' sur queffà qausga, .$öiie hai, jeu, ^in cussegliar de plirs ( amitgs della poiqolpgia e 'particulàrmein sin cüssegliar de Sgr.P rof.' Halm, priu la resoluziun de translatar il^ cudisch digl Aultre- veriu Sgr. P. J. Chrysost AmreinV plèvònt a Zezras,' il quâl ha‘ bugien dau leutier sia lubientscha. Ei seigi cheu exprimiu miu cauld engraziament perguenter. Ina, tala translaziun el lungatg romontsch ei denton fetg greva ed accoinpagnada'cun .bia difficultats. ! Perquei supplicheschel per indulgenza el criticar quei cudischett, sch’ ei gliei buca tut sco in ne lauter giavischass. Jeu hai translatau la caussa libra- mein e mess tscheu e leu en parentesa in u lauter de mes meinis u tals de Sgr. Prof. Halm. Niev hai jeu mess vitier ina gliesta dellas plontas, ch’ ein las pli adatadas per nossa Surselva, sco Sgr. Prof. Halm ha communicau. Lura era in appendix dellas existentas leschas ari- guard la distanza, che sto vegnir observada visavi ils praus etc. d’ in auter tiella plontaziun. Yegli Dieus, il Segner, benedir quella lavuretta, sinaquei che quei cudischett porti tschaffen ed agid a nies pievel ro- montsch pella biala e nizeivla pomologia. E1 medem temps remettein nus cheu nies engraziament a nossas Tit. Autoritats, che han tras subsidi facilitau il squetsch de vertent cudisch. Surrhein el Schaner 1896. Tamaisch G. Berther, plevoat Introducziun. Sco tut cheu sin tiara ei scaffiu e sabiamein ordinau da Diu, aschia era la pomera e las caglias per legrar il car- stgaun, la cruna dil scaffiment, cun ils pli bials ed empernei- vels fretgs. La s. scartira raquenta a nus dal curtin de poma el Paradis. Schon Noe enconuscheva la cultivaziun della ve- gna, sche gie buca la forza dil vin. Las empremas novas d’ ina vera pomologia dattan a nus ils Phöniziers e Persers. En consequenza dellas reiaziuns mer- cantilas cull’ Asia - pintga portavan ils vegls Romans noblas sorts de poma en lur patria. Dals perderts Grecs vegneva buca mo cultivaziun e scienza portadas a Roma, mo bein era la po- mologia. R migieivel clima dell’ Italia favoreva la cultivaziun dellas plontas, aschia ch’ei deva, tenor 1’ historia, magnifics curtins. Da biars perderts Romans vegnev’ ei scret referats sur 1’ agricultura. Cun 1’ extensiun dil reginavel roman s’ extendeva era la pomologia, ’gl emprem en Gallia. Marcus Brutus, guvernatur de Gallia (57 avon Chr.), ha menau en leu la cultivaziun de poma. II domicil dils Romans en tiara tudestga ha effectuau, ch’ els han cultivau leu bia plontas de nobels fretgs. Gia entuorn igl onn 300 suenter Christus anflein nus ellas contra- das dil Rhein bials curtins. Entras las invasiuns de selvadias trupas ei per sesez vegniu devastau bia; mo tonaton buca tut. Aschigleiti sco in pievel tschaffava stabef domicil, levava era il gargiament u basegns suenter la pomologia. Aschia legin nus dal retg dils Goths Theodorich, ch’ el sez cultivavi cun sias fe- glias ses orts e curtins. Ei astga buca vegnir emblidau, che la fondaziun de clau- stras seigi sefatga fetg meriteivla pell’ agricultura. Entras tal- las fondaziuns ein bia desiarts e nunfritgeivels tocs tiara vegni midai ellas pli fritgeivlas contradas. Quellas eis ei, allas qua- las nus haveiu particularmein d’ engraziar il manteniment e la cultura de quellas differentas sorts poma, ch’ ein ’gl emprem ve- gnidas menadas en dals Grecs e Romans en Gallia e Germa- nia. Bunamein mintga claustra haveva siu agien èr de plon- tas. Aschia ban ils Benedictiners e Cisterciensers fondau exem- plaricas staziuns de tals èrs de plontas. Tallas prestaziuns han gronda infiuenza sil contuorn d’ ina claustra. Entuorn igl onn 849 ha in pader, Walofried Strabo, scret ’gl emprem cudisch tudestg sur la cultivaziun d’ orts e fondau ella claustra de Reichenau in jert botanic, enten il qual la po- mologia prendeva en ina dellas empremas plazzas. Igl imperatur Carl il Grond (7G8—814) ha schau drizar en sin ses beins privats èrs de plontas e dau agiens decrets sur il piontar en plontas. Era ses succesurs han protegiu ia pomologia entras leschas, las qualas castiavan rigurusamein ils violaders de plontas. Cheutras vegneva 1’ agricultura traso pro- movida pli e pli. Deplorablamein ha il temps dell’ ujarra de 80 onns effectuau, che la pomologia ei ida anavos. Ils temps de paisch han silsuenter puspei dau nova veta. In special me- ret pella pomologia ha Friedrich Wilhelm (1640—1688), duca de Brandenburg acquistau. E1 ha ordinau, che mintga lètg giuvna stoppi trer si ed enfarlar 6 plontas giuvnas. Àll’ en- tschatta dil lSavel tschentaner ha Carl Eugen, duca de Württem- berg (1737), applicau gronda premura e stenta per la cultura della vegna e della pomera. En quei temps vargava la Frpn- tscha tuttas autras tiara3 a riguard bellezia e rihezia de fritgei- vla pomera. Quintiny, prim hortulan de Ludwig XIV, ei staus ’gl emprem, che ha tratg plontas formadas e mussau de tagliar quellas reguladamein. La renomada Karthause sper Paris ha tratg si e vendiu en autras contradas el termin de 77 onns (1722—1799) varga 20 milliuns plontas enlarladas. La Frontscha ei adina progressada stupent en quella cultura. Pella cultivaziun e promoziun della pomologia ella Svizzera ein particularmein olficiers svizzers, che survevan en Frontscha, sefatgs meriteivels. Sper la biala pensiun portavan els era no- blas e bunas plontas en lur patria. Aschia anfla ins aunc en curtins de veglias familias noblas, veglias qualitats de poma, las qualas stattan tuttavia buc anavos en buontat allas novas sorts. PU tard sto ins constatar aschibein en Germania sco era en la Svizzera in regress. Els davos decenis semuossa puspei ina viva rivalitat, aschia che la Germania ei ussa bu- namein suren alla Frontscha; particularmein sedestingua Wür- ttemberg entras in grondius progress ella pomologia. Era ella Svizzera entscheivan ins a veser en tgei enorms avantatgs la pomologia savess portar all’ agricultura. La statistica di bein, ch’ ei vegni manau ora ina gronda quantitat de poma verda; mo quei ei buca de metter en comparaziun culla quantitat de poma torrida, che vegn menad’ en. Ha la pomera en nossas contradas era buca quella gronda muntada, sco garnezi, pavel e truffels, sche astga la raccolta de nossa pomera tuttavia buca vegnir ignorada. Pêra e meila da- tan anusmust, pêratosta e snetlas; tschereschas, plogas e zves- cas ein stupentas de torrer pella casa e per vender e datan era in stupent vinars. Era han quellas sorts de poma ina gronda valeta sco vivonda, seigi ella verda ne tosta. Ord las nuschs e nitscholas fan ins in prezius jeli ed era schiglioc ein ellas in encuretg artechel. II lenn della pli part sorts pomera ei fetg tschercaus. Ils fretgs dellas plontas ein ina sanadeivla, fetg empernei- vla e buca câra spisa per giuven e vegl. Gia il pign affon stenda ora cun legerment sia manutta suenter mintga pom, ch’ins offerescha ad el. Ei quei buca in segn della natira, che di, che quei schengetg de Diu seigi era cheu pella svilu- paziun della veta humana? La cultivaziun dellas plontas ei era ma dellas pli emperneivlas, sanadeivlas e rendeivlas occupaziuns ella natira e sa da quella vista anora,. mai vegnir recommon- dada avunda. Con pauc garegia il pomer en comparaziun cun autras culturas! Ei inaga in curtin cultivaus, sche spenda el a pliras gieneraziuns la benedicziun de sia raccolta cun fetg pin- tga bregia. I. La iratga dil pomer. 1. Igl èr de plontas. a. 11 semnar ora. Sch’ ei gliei era buca caussa de mintgin de metter neu u drizar en in agien èr de plontas, sche deigi ei tonaton vegnir pli- dau quortamein sur il trer si giuvnas plontas. Bein enqual giu- ven agricolant vegn ad haver siu special legerment de saver trer si sez sias plontas. Aschi bialas e reguladas sco quellas ord in bien èr, vegnan els probablamein buc a saver trer ed era economicamein vegnan els ad haver pign interess. Denton siu agien affon vala adina pli bia, ch’ igl jester. II pomer sesvilupescha, sco la pli gronda part dellas car- schientschas ord in sem. Pli dira che la crosa dil sem ei e pli vess ch’ ei va de pruir. II semnar daventa la prima- vera. Yegnessen ins a salvar si ils sems entochen quei temps en in liug schetg, sche vegnessen quels a schigiar vi memia fetg. Perquei eis ei de recommondar de far en quels igl atun. Ins pren in vaschi, ina chistetta, meffa giu funs quella 1 Om. ault sablun 1 ne tratsch sablunus, lura ina rietscba sems. 8 puspei sablun, aschia midont giu entochen tuts sems, ch’ ins vul semnar ora ein mess en. Igl uvierchel fa ins cun sablun. Tut ensemen vegn lura bugnau levamein cun aua e lura mess en tschaler. Era sa quella trucca u vaschi vegnir setrada en jert, mo aschi afuns, ch’ ins seigi segirs, ch’ ei scheli buc. A- schia san tuts sems de coc e de lamez vegnir preparai tier la gierminaziun. Ils_cocs della nobla poma de meisa ein buc aschi ada- tai per semnar ora, sco ils cocs della poma ordinaria. Tier sorts finas, che portan gross fretgs, vegn la forza applicada pli bia tier la carn, che tier la svilupaziun dils cocs. Perquei ob- tenin nus da pintga poma adina pli bials cocs. Tuts quels cocs, ch’ ins semna ora, sch’ els ein era dallas pli noblas qua- litats de pêra e meila, vegnan mo selvadis ed ei gliei mo in schabetg, sch’ ei dess ordlunder ina nobla sort. E sche quei fuss era il cas, sch’ obtegn ins mai la medema sort, dalla quala ins ha semnau. Ils aschia preparai cocs de sem, vegnan semnai ora la primavera aschigleiti sco els entscheivan a gierminar. Dues- sen ils gierms aunc buca semussar, sche deigien ins mirar de tener circa 15 dis avon che semnar ora, il sablun dretg muschs e tschentar la trucca u vaschi en in liug caul, quei effectue- scha in spert gierminar. II semnar ora en rietschas ei il pli avantagius. Quei levgiescha il fleghiar la plonta ed il terren. Ins deigi denton buca semnar memia spess. Las èras, nua che ins semna deigien esser engarschadas e cavadas si. II sem as- tga buca vegnir memia funs el tratsch, aschia 4—5 cm. ei 8ufficient. Sems cun dira crosa deigien vegnir mess empau pli afuns. Sinaquei ch’ il tratscb vegni buca memia schetgs e sfen- daglius la stad, deigi el vegnir bugnaus savens e ruga- daus. Era eis ei bien, che las èras, nua ch’ ins ha semnau, ve- gnien cuvretgas levamein cun ruschnauns, rumiens ne strom quort, per conservar ina uliva humidadat. Zerclem astga buca vegnir toleraus en^quellas èras. Per ton pli spert obtener fermas plontas vegnan quellas, avon ch' ellas seigien svilupadas tier complein lenn „pikirt,“ par- ticularmein las sorts de pêra. Sut „pikiren“ capeschan ins il sequent: Cura che las plontas giuvnas han svilupau il tierz fegl, sche vegnan ellas tratgas ora bufatg. Ei il tratsch memia schetgs, sche vegn quel bugnaus in’ ura avon, per buca violar las zartas ragischs tiel trer ora. II meglier temps leütier ei in di cuvretg. Ins pren 30—40 plontetas ensemen, chbein^mes- sas giestamein ina sin lautra è taglia naven cün ina fca’sch 1/3 9 delia lungozia dellas ragischs e plonta ellas puspei en in tratseh bein ragalau. Aschia 8—10 cm. ina ord 1’ autra e tegn ellas bein bugnadas. Mo in tal „pikiren“ as^ga mo daventar, cura che las plontettas ein aunc buca svilupadas ora en ienn, inaga carschidas ora en ienn, carschessen ellas buca pli. Quei taghar surora dellas ragischs e quei translocar favoreschan in pli spess carscharnent dellas ragischs entras il qual ins survegn ina bia pli gronda segirezia de bien suocess tier la futura translocaziun della plonta. b. 11 translocar. Yegnan iis sems flegirai undreivlamein, sche sesvilupeschan ei el dequors della stad aschibein, ch’ e’s san la proxima pri- mavera vegnir tschentai en il curtin de plonta^. ’Grl emprem vegn il tratsch preparaus bein; quel sto vegnir cavaus entuorn e zvar 40 -60 cm. atuns, lura beinengarschaus cun cultem ni gela. Quella lavur daventa il pli avantagius il temps de No- vember entochen il Fevrer. (Tier nus ella Cadi bein meglier igl Avrel). A quellas plontettas vegnan la roma laterala ni spinas ti- gliada naven ed il best ni frastga principala tigliaus anavos sin 30 cm. Cheutras vegn il catsch pli ferms e la formaziun del- las ragischs pli spessa. Tier ils tscherschers resta il best u frastga principala. Era las ragischs vegran smuttadas empau; la ragisch, che va agradgiu la mesadat. Quei effectuescha, che las ragischs sesvilupeschan pli rehamein e la plonta survegn ina pli ferma carschientscha. II translocar quellas plontettas daventa la primavera, per- tgei sch’ ins less far quei igl atun, sche vignessen quellas plontettas cun lur fleivlas ragischs entras schehra levamein al- zadas ed aschia ruinadas. Tier fermas e plirs onns ve- glias plontas ei quei buc il cass e qerquei eis ei era de pre- ferir de translocar quellas igl atun. De dar adatg eis ei, che ins las^hi buca schigientar dal sufel las ragischs de quelias giuvnas plontas. Avantagius eis ei, sch’ ins bogna las ragischs suenter quei, ch’ ellas ein tagliadas, en in pulteun de loza. Cheutras salvan ellas era el tratsch pli ditg la humiditat. Per tener en tut uorden vegnan meila, pera e tschera- schas etc. semnai separadamein, mintga sort en ina era, ni sil- meins buca in denter 1’ auter. Las differentas partiziuns vegnan cartidas en en rietschas u eras cun 60 cm. spazi denter en. Las plontas vegnan plontadas en rietschas cun 40 cm. distan- 2 10 za. Ei il curtin u ein las eras, nua ch’ ins plonta cavaus en - tuorn, sch’ eis ei buca necessari, ch’ ins fetschi in agien foss. In tilla ina corda, noda giu cun in fil tgetschen mintgamai ils 40 cm. distanza, cava lura orasi ina rusna all’ entschatta d’ ina era de 20 cm. profunditat, metta en la plonta, tuorna a cuvierer la rusna cul tratsch bess orasi, aschia fan ins cun tut- tas, ch’ ins ha pinau. Duront la stad ston ins haver quitau, ch’ il tratsch resti lucs e libers de zerclem. Carschientschas, che vegnan direct ord las ragischs, ston adina vegnir alonto- nadas. Ein quellas plontas el dequors della stad sefortificadas e han quellas survegniu silmeins ina grossezia d’ in rispli, sche san ins igl Uost entscheiver cun igl ocular ne nobilisar. c. Igl ocular. Sut ocular capeschan ins il tschentar en in egl d’ in fegl d’ ina nobla sort poma sin in best d’ ina plonta selvadia ne ina plonta, ch’ ins ha sez tratg. Cugl ocular entscheivan ins per ordinari igl Uost, cun in plaid en quei temps, nua che la s fra- stgas_-stad han bien lenn, ed ils selvadis, q. e. quellas plontas, ch’ ins vul ocular, han aunc schit La fadetgna, dalla quala ins pren igl egl, deigi esser perfetgamein sauna e grossa per miez- via. Igl emptem e davos egl d’ ina fadetgna ein per ordinari buca svilupai bein, perquei drovan ins mo ils egls miez. Ein las fadetgnas tagliadas giu, sche alontoneschan ins spert cun in bien cunti la feglia, mo lai star il fastitg dil fegl. Duront igl ocular deigien ins salvar si las fadetgnas en in fa- zolet u stratsch bletsch e tagliar ora mo defertontier ils egls, che ins drova. Yegnan fadetgnas retratgas pli da lunsch, ed ein ellas en consequenza dil transport schigiadas en, sche deigien ins metter ellas avon che duvrar in per uras ell’ aua. Sco igl egl, sto era il best, sin il qual igl egl vegn mess, esser en bien schit, sinaquei che la scorsa seschligi bein. Tier cuzonta sche- tgira eis ei buca cussiglieivel d’ ocular. En tal cass deigi il tratsch 24 uras avon vegnir bugnaus bravamein, mo quei ei mo pusseivel en pigns curtins de plontas. Era eis ei bien de tagliar anavos in per dis avon, che ocular empau il selvadi ne quella plonta, ch’ ins vul ocular, sinaquei ch’ il quors dil saft, vegni impedius de quorer orasum, e seigi aschia en avantatg digl egl, ch’ in tschenta en. Mo totalmein astgan ins buca tagliar anavos, aschiglioc savess igl egl levamein stenscher via el saft. Avon che ocular deigi tutta roma u fadetgnas dil selvadi, ne plonta, ch’ ins vul ocular, che fussen en peis, vegnir alontonada 11 ed era il tratsch, sch’ ei fuss tal sil best, sinaquei ch’ il tagl vegni buca tschufergnaus. Per ocular ei in adatau cunti necessari, cun ina palutta ded jes davos tier, per arver neu la scorsa. (Va era senza quei.) II cunti deigi adina esser recens e tagliar bein, per- quei deigien ins tier quella lavur mular savens ne trer si il cunti. Per tagliar ora igl egl vegn ei fatg 1 cm. sura e 2 cm. sut igl egl in tagl vertical, tier pli fleivlas fadetgnas e pli fleivel best in tec pli pauc e lura tschentau en la neza sura il tagl sura e tagliau engiu. Oura ch’il tagl seaproximescha igl egl, vegn la neza menada in tec encunter igl egl, mo aschi- gleiti sco la neza ei sut igl egl, sevolv’ ella puspei encunter la fadstgna. La fin e mira de quei ei, ch’ ei resti buca bia lenn davos igl egl (Fig. 1). Biars ein dil meini, che quei lenn da- vos igl egl stoppi vegnir prius ora. (Prof. Halm ei era de quei meini). Quella stialetta disturbescha absolutamein buca il secrescher ensemen. Denter il lenn ed igl egl sesanfla il gierm d'l fegi; vegn quel, entras alontonar il lenn, violaus, sche vala quei egl nuot pli e la lavur ei fcdumbatten. Fig- 1- Fig. 2. Fig. 3. Fig. 4. F Igl egl preparau B il tagl hori- A il best el qual A il best oculau, B il davon tier e (x il zontal, C il tagl igl egl B ei ve- ligiom, C igl emprem, medem egl de da- vertical. gnius tschentaus. D il davos cantun dii vos tier. ligiom. 12 _ Ei igl egl preparaus, sche vegn ei encuretg ora alla plonta, ch’ ins vul ocular, in plazet neidi bi. sin il qual ei vegn fatg in tagl vertical ed in horizontaJ en fuorma d’ in T (Fig. 2). Tier brumbels gronds ei in tagl en crusch + ph avantagius. Allura vegn ei cun la palutta dil cunti aviert ora la scorsa de mintga maun dil tagl horizontal, e tschentau en igl egl, il qual ins tegn levamein pil fastitg dil fegl, e quei aschi lunsch enagiu, entochen ch’ il tagl vertical digl egl vegn ensemen cul tagl della plonta, ch’ ins oculescha. (Fig. 3). Per nuar ei fetg adatau „Raffiabast“ ll qual sto avon che duvrar vegmr bugnaus in tec. Era fil de launa ei buns. Dal dietg nuar dependa la prosperaziun digl egl. Ei astga vegnir nuau ne memia stretg ne memia lartg. Tier il nuar entschei- vau ins sissum, va cul ligiom 2—3 ga encrusch entuorn igl emprem cantun e va allura vinavon entochen giudem. II da- vos cantun vegn tratgs sut Ja secunda davosa manada viaden Direct sur e sut igl egl vegn il ligiom strenschius empau pli ferm. Igl egl sez astga buca vegnir cuvretgs. II strihar si cun tschera de pomera ei buca necessari. (Fig. 4). Per pli tard saver, tgei sorts in hagi oculau, deigi ins me- nar in reghister e nodar las differentas sorts cun stagias nu- mera.das. Quindisch dis suenter 1’ oculaziun miran ins suenter tuttas plontas, ch’ ins ha oculau, per vegnir sissu schebein ils egls seigien taccai. Dat il fastitg dil fegl naven, aschigleiti sco ins mo peglia en, ne eis el gia daus naven, sch’ ei lgl egl en veta ed il spass ei gartegiaus; mo ei il tastitg secs e vul el buca dar naven, lura ei igl egl morts e la lavur ei stada a- dumbatten. El davos cass oculesch’ ins denovamein, mo bein capiu buc el medem liug, mo bein empau pli engiu. Aschigleiti sco il ligiom entscheiva a crescher viaden ella scorsa, taglia ins quel levamein dal maun encunter igl egl. d. Tratga dellas plontas oculadas. Dal temps ch’ ins ha oculau entochen ’gl unviern garegian ins nuot auter, ch’ igl egl tschentau en, resti frestgs. Mo la suondonta primavera e stad, deigi ins effectuar, ch’ ord il sel- vadi vegni ina plonta noblisada. L’ entira circulaziun dil schit deigi esser en avantatg dig! egl oculau. L’ emprema lavur della primavera deigi esser il tagliar anavos il selvadi entochen 10 cm. sur igl egl oculau. Lavur de quei stumbel ei de trer en emprema lingia, entras ses brumbels, il saft si en la frastga oculada, e se^undariamein de survir a quella frastga sco pal u 1B fest. Ei la frastga oculada 10—20 cm. aulta, sche vegn ella ligiada vid quei stumbel, sinaquei ch’ elia rumpi buca giu e creschi si grad. E1 dequors della stad, vegnan tuttas frastgas giuvnas, che catschassen ora sut la frastga oculada, alontonadas, as^hi yleiti sco ellas catschan feglia. Mo tier plontas fleivlas lai ins star ellas. Las fadetgnas pintgas sulla frastga oculada vegnan per part scarpadas ora. Quellas, che restan per trer siadoia ll saft, vegnan „pinzadas“ sur il quart fegl. Catscha la frastga oculada memia fetg, sche vegnan tuttas frastgas selvadias alon- tonadas. Catscha ia frastga oculada memia fermas fadetgnas lateralas, sche vegnan quellas zipladas anavos entochen sil 4 ne 5 fegl. — Hai cheu avon egl mo la tratga de plontas aul- tas; sur „zvverks“ vegn ei plidau suenter. Igl Üost ne Sept., cura ch’ il crescher dell’ enfiarla oculada ei finius, vegn il stumbel tagiiaus naven. Daventa quei gia la stad, sche sto la plaga vegnir strihada si cun tschera de po- mera. Tier il tagiiar giu quei stumbel detti ins bein adatg, ch’ ins violeschi buca 1’ enfiarla ne tagli buca naven quella. Tier ferms stumbels drovi ins la resgiuta e tagli lura neidi la plaga cun in cunti. Ei 1’ enfiarla aunc fleivla, sche deigi ins schar il stumbel entochen ’gl auter onn. (Tier nus ei quei bein era schiglioc de preferir). En in bien engarschau terren e tier plontas cun rehas e founas ragischs vegn la fadetgna entochen ’gl atun a far in liung e ferm catsch. Pella suondonta primavera ei la domonda: deigi la fadetgna vegnir tagliada anavos ne buc? — Sur de quei °in ils meinis fetg differents. Ins deigi cheu ira la via per miez ora. Fermas fadetgnas cun perfetg egl final lai ins crescher, fleivlas encuntercomi taglia ins anavos per ina tiarza ne aunc pella mesadat, mo aschia, ch’ igl egl sissum stat il con- trari digl oculau. Ins sa era puspei formar in niev stumbel, per ligiar si il niev catsch e quei sa daventar cheutras, ch’ ins taglia 10 cm. pli ault e devastescha tuts ils egls vid quei toc. Yid il best vegnan las fadetgnas lateraias buc alontonadas e las liungas tagliadas anavos sin 3 egls. Quei effectuescha, che il best vegn pli gross. Ha in best obteniu la desiderada lun* gezia, sche vegn la»fadetgn’ aulta ziplada surora. Ins sa era schar c.escher quella fadetgna vinavon e per la proxima pri- mavera tagliar anavos eila. Ein certas plontas aunc buca fer- mas avunda, sche taglia elias ins la proxima primavera aunc inaga anavos per ina tiarza ne la mesadat. Fadetgnas latera- las, ch’ein vegnidas memia g/ondas, tagli’ins naven, per buca 14 caschunar alla plonta pli tard memia grondas plagas. Tier la fòrmaziun della cruna lai ins star negin stumbel e legia ora 4—5 sauns e buns egls, ils quals deigien formar la fadetgna drizonta ed il material pella cruna. Ei dequors della stad vegn il best schubeigiaus da tuttas fadetgnas, che sesanflan sut la cruna. La cruna lai ins crescher senza impedir. Ha la plonta giuvna survegniu sia normala fermezia, q. v. d. mesira il best enamiez 6—8 cm. periferia, sche sa ella ve- gnir translocada ora el liber. Eis ella aunc memia fleivla, sche resta ella denton egl er de plontas. Sias fadetgnas vegnan la proxima primavera puspei scursanidas per ina tiarza. Tier las plontas aultas de lamez vegn ei applicau il me- dem tractament. Mo ils tscherschers fan ina excepziun. En- stagl de nobilisar u ocular giu funs, lai ins crescher il best egl ault e nobilisescha quels per ell’ altezia della cruna e quei cheu- tras, ch’ ins enfiarla quel cun ina fadetgna de 8 egls. La fa- detgna drizonta vegn mai tagliafa anavos, num ch’ ella fuss memia fleivla Era las fadetgnas lai ins crescher empau pli liungas, avon che ziplar surora. Cun in plaid, tuttas grondas plagas vid plontas de iamez vegnan evitadas per buca caschu- nar il flus de gumi u raischa. Yegness in dils 3 egls buc a sesvilupar, allura alontanesch’ ins era il secund, per buca sur- vegnir ina cruna en fuorma de furtga. Tier ina lungezia de 15- 20 cm. zepla ins surora alla restada fadetgna, sinaquei che ses egls giudem catschien ora e formeschien aschia ina normala cruna. Era sa ins la proxima primaveia tagliar ana- vos quella fadetgna sin 4—5 egls. Tgi che sintressescha pli detagiiadamein sur quei thema, quel cumpri „die Yeredelungen“ von Director N. Gaucher in Stuttgart. Ei gliei quei in fetg instructiv cudisch. Ligiaus quosta el 7 fr. 50. 2. La ploxitaziun or,i el liber. a. Terren e liug. Tier la plontaziun d’ in pomer stuein nus ’gl emprem ed oravon tut prender en egl la qualitat dil terren. Buca mintga terren ei qualificaus per la plontaziun de plontas. Terren to- talmein bletsch, ne totalmein schetgs impedescha la carschien- tscha. Egl emprem (terren bletsch) smarschessen las ragischs ed en lauter maunca il necessari nutriment. Mo cun quei eis ei buca detg, che en quels dus terrens prospereschien neginas plontas. II nunadatau terren sa vegnir luvraus entuom en in 15 adatau. Consista il fundament ord galera, sche vegnan las ruosnas, nua che las plontas vegnan tschentadas en, fatgas du- bel aschi grondas sco entruras, 2 meters el diameter ed 1 me- ter profund. La galera ; vegn remplazada entras bien tratsch e lura engarschau bein. Aschia anfla la plonta per sia ernpre- ma svilupaziun suficient nutriment ed humiditat. Yuler plon- tar plontas en in terren bletsch, quei vala nuot, vegn ei sa- vens detg. Cun quei mondel jeu buc aprau. Giest quels ter- rens bletschs, ils quals laian entras dutgs u canals buca schi- gientar, duessen vegnir cuvretgs cun plontas. Ins sa strusch crer, tgei gronda quantitat d’ aua, las plontas vapureschan. II renomau pomolog Lauche ha quintau ora, ch’ m perer pign (Zwergbirmbaum) vapureschi en 10 uras IV 2 liter aua. Pli gronds il pomer e pli bia aua ei vegn duvrau. Nus fagiein gie da pertut 1’ observaziun ch’ il terren sut grondas plontas schigi ora spèrt. Ei schai ella natira dil pomer de gie rasar ora sias ragischs liung e lad, per survegnir suficienta humiditat. Ina plonta astga, buca vegnir plontada en in terren bletsch senza preparaziun. Ins applicbeschi la plontaziun de crest. Ei vegn manau tier bien tratscb pli u meins en proporziun dil bletsch terren, 50- 90 cm. ault el diameter de silmeins 2 meters culla scarpa. Aunc meglier eis ei, sch’ ins pren ora circa 60 cm. profund il tratsch ed emplanescha quei cun ru- mians. Sin quella moda vegn la giuvna plonta segiramein a prosperar. Sin in tal terren prospereschan fetg bein plogas e prema. Mo sch’ il terren lai tier dutgs u canals sche dueigien quels vegnir fatgs. Persesez ei cheu buea manegiau il terren, ch’ ei totalmein in morast ne paliu. II pli adatau terren ei il profund arschelaun, sablunus, en il qual la caltschina maunca buc. II perer garegia in pli pro- fund terren, cb’il meiler; pertgei sias ragischs van a funs, en- queran la profunditat, fertont ch’ il meiler va cun sias ragischs pli tost suenter il tratsch. Logs schurmiai ein megliers, che quels ch’ ein exponi als suffels freids. Mo savessen ins buca midar entuorn entras plon- taziuns in liug exponiu en in liug migieivel? - Ei gliei fac- tum, che en contradas, nua ch’ entirs uauls ein vegni pinai giu, ei il clima vegnius in fetg criu. Cun in plaid, contmdas cun bia uaul e bia pomera ein pli migieivlas, che quellas che han liung e lad neginas plontas. Las purginas digl atun, vegnan per ordinari en quels logs, nua ch" ils suffels pon tier. Gria ord quella raschun ei la cultivaziun de plontas de gronda valetta. E1 Baden vesan ins entiras tendas, ch’ ein spessamein plonta- 16 das cun papplas e quei ord negin auter intent, che per rum- per ils crius suffels ed aschia preparar allas culturas in pli migieivel cüma. Aschia plonta ins en bia logs dal maun ex- ponius als euffels en la visehinonza de casas papplas ne autras plontas per „rumper il suffel,“ sco ins di. Mo ei gliei bein de remarcar, ch’ en tals exponi logs vegnan mo plontas cun meins zarts fcetü’s plontadas. II robust pur po star ora pli bia, che la zarta dama dil marcau. b. La ruosna per tschentar en la plonta. Ei il liug in adatau ed il nunadatau megliuraus ton sco pusseivel, sche astga la plontaziun tonaton buca vegnir fatga mo sin gartetg. Ei gliei veramein trest, co las plontas vegnan beinduras plontadas. Ins considerescha in moment las ragischs, cava ora ina gronda ruosna, sinaquei che quellas hagien plaz; ei ina part dellas ragischs memia grondas, sche prend’ ins buca pella secundaga la pala per carschentar la ruosna, na, ins stor- scha simplamein ensemen quellas e lura puspei spert enagiu cul tratsch, ils tschespets suren, persesez cul pastg ensi, e lura aunc empau smacau giu culs peis ed ins ha in grond leger- ment, ch’ ins hagi fatg negin donn al prau ed ei seigi puspei verd e bi sco vidavon. E sinaqu d che la caussa seigi gie per- fetga, vegn ti aunc chitschau en in pal ellas ragischs ei ussa crescha, prosperescha, porta brav fretgs ptr mei, mes affons e mes beadis bia dis ed onns. Aschia vegn ei fatg da fetg biars e la paupra plonta po ni viver ni morir; ella resta ina paupra creatira e vegn veglia avon che temps, ed aschia tut- tas sias soras el contuorn. E lura lamenta ms e suspira e pretenda uiergicamein: cheu tier nus ei buca il liug per plon- tas. II terren ei buca adataus, il clima ei memia ruhs e tut- tas autras caussas enpon, mo buca enconuschientscha e capa- citat. — Aschia plonta ins buca plontad La giuvna plonta cun sias zartas e setelas ragischs sto haver in terren luc. Per tal intent ve r n ei cavau ora ina ruo3na de silmeins 1 meter diameter e 60 cm. profund. Tiel cavar orasi il tratsch, vegn il trats' h suren, ch’ ei per ordinari il bien mes dad in maun, ed il schliet, ch’ ei giu funs, de 1’ au- ter maun. Ei quei giu funs totalmein schliet ne carpus, sche vegn el remplazaus entras meglier tratsch. In duess adina ca- var la ruosna in per meins avon ch’ins plonta, e 15 dis avon puspex emplenir la mesadat. Ei il terren u tratsch grevs, sche ia ins il raeglier de cavar ora la rusna gia igl atun e de schar 17 aviarta ella duront igl unviern. Entras il sehelar vegn il tratsch pli lucs ed aschia era las spundas della ruosna. Ei il t^rren memia carpus, sche deigi ins buca cavar memia afuns la ruos- na, mo bein ins applicheschi pli bugien la plontaziun de crest, sinaquei che las ragischs sapien serasar pli bein suenter ll tratsch. Duess ei vegnir plontau el liug d’ ina plonta veglia ina no- va, sche deigien las ragischs vegnir cavadas ora aschi bein sco selai, ed il tratsch vegnir remplazaus cun frestg. Era eis ei detg bien de midar la spezia, q. v. d. enstagl m perer deigi ins metter in meiler 3 vice-versa. Mintga expermentau pur mid’era giu cun la cultivaziun dil garnezi, feins etc. c. Pal e cultem. La plonta, che deigi vegmir plontada, ha de basegns d’ in pal, sinaquei che quel sustegni ella; buca la plonta il pal, mo bein il pal la plonta. Savens drov’ ins sco pal setella festa, sco ins drova vid la fava, la quala sa mai dar in ver susteni- ment. II pal deigi esser aschi ferms, ch’ il sutfel b tti buca vi e neu el. Era deigi el esser neidis per impedir tut sgurtiar la plonta. Aschinavon sco la lenna ei cara, sche dueigi ms far quels pals aschi cuzeivels sco pusseivel. Per ordinari smar- scheschan ils pals giest sul tratsch e rumpan allura giu. E per memia savens scarpa il snffel cu) pa) era la plonta entuorn. In3 deigi perquei far ils pals avon che duvrar aschi cuzeivels 8co mo pusseivel. Quei daventa il megliej cheutras, ch’ ins streha si els cun ther sealdau e zvar aschi ault, che la part strihada cun ther survargi ca. 30 cm. il tratsch. Aschia vegn il pal ad esser suficients entocheu che la plonta ha agien su stegn. De bognar en il pal cun carbolineum tegnel jeu buca per cusseglieivel, perquei che las ragischs savessen vegnir arae- cadas. Sin praus, che vegnan arrai, ne sin praus, nua ch’ ils tiers pasculeschan eis ei fetg cusseglieivel d’ aunc metter 3 pals pli quorts e cuviercr quels entuorn entuorn cun schlondas en fuorma de gater, per pertgirar la plonta avon tuttas eventualitats. Tiella plontaziun auda era cultem, mo buca giest frestg ord nuegl. Sche tal frestg cultem sto smarschir el tratsch de maneivel dellas ragischs, sehe savess ei levamein schabiar. che las ragischs vegnessen ataccadas ne schmarschentadas e la plonta savess ira sutsura. II cultem dei esser schischius silmeins in onn. Ultra de quei ha il cultem per lura la dretga forza, cura che las necessarias parts per nutriment dellas plontas ein sefor- 18 madas. Per terren humid e freid ei il cultem cavagl e nuorsa il pli adatau, per terren cauld e sche^g, cultem vacca. Ter- ren fetg grass ha de basegns da negin cultem, schegie ch’ el fa era buca donn. d. Qualitats della plonta. Avon che nus tractein il tschentar en la plonta, lein nus aunc dilucidar la damonda: co deigi la plonta, che vegn plon- tada, esser qualificada? — cheu vala il principi: quei che quo- sta nuot, vala nuot. Quel che cumpra ina plonta per 1 fr., ha ina fetg cara plonta, essent che quella va avon che temps sutsura; tgi che paga 3—4 fr. persuenter, ha ina plonta cun la quala el ha legerment e grond avantatg. En bii logs vesa ins sils praus pupratschas plontettas, ord las qualas ei sa mai vegnir enzatgei sco sauda e ch’ ein era buca adatadas per dar tschaffen ed interess pella pomologia. Tgi sa haver legerment vid in tal cretin? Quost e lavur ein adumbaten. Biars cumpran lur plontas da marcadonts, che van entuorn, ni cura ch’ els van a marcau. E lu tgei plontas? las ragischs totalmein tagliadas anavos, enstagl ina biala cruna mo enza- conts stumbels. Semigliontas plontas vegnan jaronas ora ma- nadas per las vias. Allas ragischs de talas plontas maunca tutta humiditat, aschia che quellas san mo darar prosperar. Denton ellas ein bienmarcau, quei ei la caussa principala. Era ils possesurs d’ èrs de plontas datan savons ora lur plontas memia gleiti q. v. d. nua ch’ ellas ein aunc memia fleivlas. Ina plonta, che vegn plontada, deigi haver bia ragischs mane- dlas, sch’ ella deigi porscher buna garanzia, pertgei mo quellas ragischs manedlas enqueran nutriment el tratsch. II best dei- gi haver la dretga altezia 1,60—2 meter, enamiez ina grossezia de 6—8 cm. ed ina cruna de 3—5 fadetgnas. La scorsa dil best sto esser neidia e terlischonta; quei ei ina enzenna de sia sanadat. A riguard il danunder retrer las plontas ein las ideas fetg differentas. Biars prefereschan de prender quellas ord in èr mager, manegiont, che qucllas plontas prospereschien pli bein, cura ch’ ellas v^gnan en in bien terren, che quellas ord in èr grass. Per far ina comparaziun sche vegn tonaton negin a vuler pretender, ch’ in carstgaun, il qual ei carschius si en mi- seria e paupradat, vegni ad haver ina pli sanadeivla e robusta vegliadetgna, che quel che ha gia da giuven ensi giu in bien nutriment ed uorden, — Ina bein carschida e biala plonta ha. 19 en tuts riòguards in pli sanadeivel organismus, las canals dil saft ein pli aviartas e la scorsa pli elastica. In sto bein dar adatg, ch’ ins retili buca per criuas contradas plontas ord migieivlas bassas. Ins deigi perquei adina preferir las tratgas de plontas ch’ ein el contuorn. Ils proprietaris deigien era se- dar bregia de saver furnir buna rauba e tener quei per pugn d’ honur, per cheutras promover la pomologia. * e. 11 temps de pbntar. Cura dei la plonta vegnir plontada? la primavera ne igl atun? — In preferescha la plontaziun digl atun e particular- mein leu, nua ch’ ei gliei terren schetg. Tier la plontaziun digl atun sinfermeschan las ragischs setellas, las qualas ein es- senzialmein adatadas pella prosperitat della plonta. Plievia e neiv promoveschan il seserar dil tratsch frestg cavau si ed u- neschan quel pli intimamein cullas ragischs. Era influenzescha la glisch ed il suflel buc aschi nuscheivel sin las ragischs giest stadas exponidas all’ aria. Aschia ei in ferm schigientar ora dal tratsch meins de temer che la primavera. Mo nua ch’ ei gliei in terren bletsch, cheu ei la plontaziun della primavera de preferir. En in tal terren ei prigel, che las ragischs smar- scheschien avon ch’ ellas entscheivien lur operar. Yul ins plon- tar la primavera, sch’ eis ci pli avantagius de cumprar las plontas gia igl atun e lura metter quellas entroma en ina ruosna en jert. Biars cusseglian era de prender las plontas ord siu agien èr de plontas (sch’ ins ha in tai) era gia igl atun e metter lura quellas en jert entroma en ina ruosna. Tiella plontaziun digi atun eis ei aunc de remarcar, ch’ ins deigi ta- gliar giu, buca scarpar, la feglia, ch’ ei aunc cheu, aschiglioc vegness quella a tschitschar si il saft, ch’ ei aunc, avon ch’ ei savess vegnir tier in niev, e cheutras exponer la plonta al pri- gel de turir via. Era eis ei avantagius de metter entuorn il best tratsch ni cultem sco remiedi preservativ encunter il sche- lar dellas ragischs el freid temps d’ unviern. Ins plonti mai cur ch’ ei plova, pertgei ch’ il tratsch bletsch sefa balla e sa lura buca seunir endretg cullas ragischs. * Sgr. Prof. Halm ha teniu ellas pli biaras contradas de nies cantnn quors de pomologia ed enconuscha quellas. E1 sa qualas sorts plontas ein per nus las pli adatadas. Ins duess perquei sevolver tier el, cur ch’ ins vul en in liug ni lauter empustar plontas. In vegness buca cugliem.us e survegness buna rauba per dueivel prezi, e quei ton pli, ch’ el risguardescha era las plontaziuns u tra- tga de plontas en nies cantun. 20 Ein las plontas en consequenza dil liung transport nimal far en ellas schigiadas ora memia, il qual ins encorscha vid la scorsa rubigliada, sche deigi ins metter quellas avon che plontar, 12 uras ell’ aua ni sut tratsch humid. Era sa ei scha- biar ; ch’ ina furniziun de plontas schela sin via. En tal cas d^igi ins buca far ora las plontas, mobein metter ’gl entir fasch en in tschaler buca memia cauld (era en in nuegl buca memia cauld) entochen ch’ ellas ein sgargliadas sco ei sauda. Aschia vegnan ellas a pitir negin donn. /. La plontaziun. Ei tut necessari tier la plontaziun dina plonta preparau ed ei il temps adatau arrivaus, sche sa ei vegnir dau 1’ en- tschatta culla plontaziun. Sco sura detg, deigi la ruosna, ch’ ei vegnida cavada ora pella plontaziun, schon in tempset avon vegnir emplenida en miez. Cheutier vegn ei duvrau ils tschespets ed il tratsch su- len. Allura vegn bien cultem e puspei tratsch entochen 1’al- tezia, sin la quala la plonta vegn tschentada. Ei il fundament empau pli humids, sch’ ei sco emprema alzada in quantum ru- mien u enzitgei semigliont fetg adatau. Yid la plonta vegnan las ragischs tagliadas anavos, las violadas schi lunsch che la plaga ei naven. II tagl deigi adina vegnir fatgs quell’ uisa, ch’ el miri engiu, pia tagliau vacca. Quei effectuescha, ch’ ei seformescha pli spert ragischs giuvnas setellas. Mo tier ragischs, che statan vertical ei quei buca pusseivel, essent ch’ il taigl vegness memia gronds. Era las fadetgnas della cruna vegnan tagliadas in tec anavos, ca. t,3. Bia pomologs vulan nuota sa- ver din tagliar anavos la cruna. In tagliar per formar cruna astga scadin cas buca daventar priu ora tier plontas de lamez. Ils egls, ils quals deigien longanir la fadatgna, restan igl emprem dormolents. Yegnessen ins ad applicar immediat il taigl normal, sche vegnessen ils egls orasum a chitschar mo fleivlas fadetgnas ed era restar fleivlas igl onn futur, ed ins savess buca tgunsch formar ina cruna normala. Quei tagliar quort all’ entsehata ei savens la raschun, ch’ ei seform°scha enstagl ina biala cruna, mo in malregulau puschel. Fadetgnas ruttas ni violadas vegnan alontonadas. (Tier plontas de ragischs e vegnan quellas plontadas igl atun totalmein en uorden, deigi il tagliar per formar la cruna schon vegnir fatgs cura ch’ ins plonta efla; quei ei meglier). Ei la plonta preparada per tschentar en, sche vegn il pal 21 mess en ’gl emprem. Yegness quel mess en per suenter, sche savessen las ragischs tgunsch vegnir violadas, e la veta della plonta periclitada. La plonta vegn messa vid il pal aschia, ch’ ella survegn duront la gronda calira del'a stad empau um- briva. Biars vulan haver il pal dal maun de mesa notg, il qual ei denton buca de prpferir. Cun in maun tegn ins la plonta, cun 1’ auter catschan ins il tratsch, ch’ in secund betta viden, sut e denter las ragischs, sinaquei ch’ei resti suteden- ter las ragischs buca caviertg. Entuorn las ragischs deigi ve- gnir mess mo bien tratsch, sinaquei che quellas anflien imme- diat nutriment. Las ragischs manedlas deigien vegnir rasadas ora bein e sco sauda. Ein las ragischs suren mo levamein cuvretgas, sche deigien ins better 1—2 hontas aua sisura, den- ton recentamein che dei effectuar, ch’il tratsch seuneschi pli intimamein cun las ragischs. Tier la plontaziun della prima- vera astga il bognar mai vegnir schaus sut. La plonta vegn adina tschentada empau pli ault, che quei ch’ elia steva egl èr de plontas. II tratsch slocau setschenta e cun el era la plonta, aschia che quella vegn lura ella dretga profunditat. II tschentar memia a funs ei adina faliu ed ha la consequenza, che la plonta ei onns ora malsauna e va sa- vens sutsura. Las ragischs stensch&n ella profunditat e smar- scheschan. Era las ragischs dellas plontas han de basegns d’ aria per saver trer flad. Considereien la natira en siu li- ber operar. Tiellas plontas d’ uaul, che creschan senz’ agid human, vesein nus, che las ragiscbs suren van parallel cul terren, s’ extendan savens perfin sur greppa e crappa via per encurir da lunsch lur vivonda. En la profunditat enflassen ellas buca quella. II tratsch suravi astga schon esser de men- dra qualitat, essent che quel vegn, entras exteriuras influenzas, gleiti pli buns. Encunter il best deigien ins buca far crest, anzi de ruosna, sinaquei che 1’ aua de plievia vegni manada giuaden. Era eis ei fetg bien de cuvierer la survista en dia- rneter de 2 meters cun cultem veder. Quei effectuescha, ch’il tratsch entuorn il pomer resta adina humids, e schurmegia igl unviern da scheliras. II tschepitschar il tratsch entuorn la plonta ei buca necessari, anzi nuscheivel, essent che las zartas ragischs manedlas san cheutras tgunschamein vegnir scarpadas naven. Era sto la plonta vegnir ligiada vid il pal, denton mo levamein, ch’ ella sa sesfundrar cul tratsch. Lessen ins ligiar la plonta ferm vid il pal, sche havess quei la consequenza, che la plonta restass pendida vid il pal, fertont ch’ ii tratsch sesfundrass, ed ei seformass ruosnas sut las ragischs. Ina ta- 22 la plonta sependida havess la sort de scadin auter individuum sependiu Bien eis ei de furschnr si il best della plonta cun ina leva mischeida de caltschina schada giu ed arschella. Ins vesa savens plontas giuvnas, ch’ ein dal maun dil solegl tut brinas. La scorsa ei barschada e rumpa si pli tard. La cir- culaziun dii saft cala si da quei maun, ni vegn silmeins impe- dida considerablamein, aschia che la plonta muossa negina frestga svilupaziun. Duront la stad astga la plonta tuttavia buc esser surschada a sesezza. Ei il terren schetgs ora memia fetg, sche dcigi ins buca senuspir della breigia de mintgaton bugnar la plonta bravamein. Aschia vegn mintga plonta a prosperar bein e remunerar las breigias e quitaus entras ina biala carschientscha. Ariguard ii pal eis ei aunc de remar- car, che quel astgi tonscher mo entochen si tier la cruna. Eis el pli quorts, sche sa ei. tgunsch daventar, ch’ in ferm suffel rumpai giu la ciuna. Ya el dalla cruna siden, sche' impedescha ei din maun il crescher dils roms iaterals e la cruna vegn nunregulada. Sa- vens vegn ei avon, cbe utschals gronds se- tschentan sillas frastgas della giuvna plonta e rumpan cheutras quellas. Per impedir quei, eis ei bien, de fermar vid il pal in fest setell, il qual varga sidora tutta roma ed ha sisum in fest vertical. In tal cundrez ve- gnan ils utschals a preferir. (Fig. 5). Ei la plonta vegnida plontada igl atun, sche deigi ins la primavera ligiar ella sco ei sesauda vid il pal. Tier la plontaziun della primavera daventa quei el dequors del- la stad. Bia pomologs recommondan de metter si il ligiom en fuorma din schischent ded otg (oo). Sur de quei scriva Sgr. Gaucher en siu Praktischer Obstbaumzüchter: „Xus tenin quella fuorma per la pli sventireivla, che sa vegnir elegida. D’ ina absoluta sta- teivladat dil best sa ei esser negin rischieni; pertgei mintga ferm suffel vegn e sto better el ü’ m maun ed ei gliei absolutamein buca d’ evitar, che best e pal vegnan cun quella caschun en contact e sefruschan.“ 23 „In vegn a vuler rispunder a nus, ch’ ei selaschi aunc meins evitar fuischems, sch’ins ligi il best dire’t vid il pal; denton tier quella Jigiaziun ei scadin furschem schon ordavon serraus ora, sch’ ins metta denter best e pal en era da lautra vard denter ligiom e best in plumatsch de strom, mescal, cu- rom, lumpa ni schiglioc enzatgei semigliont.“ (11 perfeczionau ligiom en fuorma d' in otg schent ei senza dubi il pli adatau). Ord tgei material deigi il ligiom consister? II pli savens vegn ei recommondau tuts pusseivels ligioms. Persessez tut quosta daners; mo il pli bienmarcau ligiom ei tonaton ina buna sturscheivla torta de salisch e fa il survetsch ual aschibein, sco scadin patentau ligiom. En quei riguard lessel jeu dir de restar tier il vegl, denton duessen ils ligioms vegnir renovai mintg’ onn. Per evitar in eventual sgurtiar eis ei avantagius, de ligiar in ligiom ’gl emprem entuorn il pal, aschia ch’ il pal ei seraus en dal ligiom e lura neu entuorn il best. Deigi in prau vegnir plontaus cun plontas, sche duei ins buca plontar memia spess. E1 dequors dil temps pren la plouta tier ella periferia. La dretga distanza ei 10—15 met. Yul ins plontar pli bia plontas, sch’ eis ei pli adatau, de plon- tar denter peres e meiles, ploges ni primts. Entochen che quels impedeschan ils emprems en lur extensiun ein els vegls ed astgan vegnir alontanai. Denton quei vala mo per plontaziuns d’ in prau u curtin, nua ch’ ei vegn buca risguardau la rendita dil fein, mo era senza nezigiar ora il terren, autr’ uisa stuess in tal prau u cur- tin vegnir engars^haus suficientamein. II pomer ha de basegns dil material nutritiv aschibein sco scadina autra plonta. II. Cultivaziun dil pomer. 1. II tagl. Dal temps della plontaziun naven garegia la giuvna plon- ta aunc enzaconts onns ina adatala cultivaziun, entoohen che ella obtegn sia compleina svilupaziun e sa sco bein cavegliau capital portar rehamem tscheins. Sin formaziun della cruna e della roma principala, deigi vegnir applicau aschi bia atten- ziun sco pusseivel. Mo cur che la roma ei ferma da siu ori- gin ano, ei la plonta pli tard el cas de resister als stem- praus e de portar il buordi, senza haver de basegns de biarag malemperneivlas petgas. 24 Avon temps surschav' ins a sesez la plonta, ch’ era ina gada plontada. Pêr memia d’ anvonz ei quei aunc oz il di il cas. Perquei vesein nus mo darar veglias plontas cun ina cruna bein formada. Ins vegn a far 1’ experienza, che, sche grondas neivs pericliteschan las plontas aunc cun feglia, grad las plontas cun ina beinformada cruna pon far la pli gronda resistenza. Quei secapescha da sesez. 8in ina plonta ch’ ei tratga egl ault, sedivida la neiv sin tut la roma e dat pli le- vamein giu, fertont che la neiv formescha sin in pomer rasau ina coza, la quala engreviescha quella memia fetg e la conse- quenza ei, che la roma rumpa. Era vegn ina plonta beinformada ad umbrivar il terren pli' pauc. Ins vesa savens plontas, sut las qualas ins savess gnanc sta\' si dretg. II meiler ha bein 1’ inclinaziun de cre- scher pli el lad che egl ault, essent ch’ era sias ragischs van pli u meins ei lad. Mo cun dretg tractament eis ei buca grev d’ era trer quel empau egl ault. Laian ins crescher las fade- tgnas lateralas memia fetg, sche survargan ellas gleiti !a fade- tgna dominonta e quella sespiarda mo memia savens. Ei se- formescha in puschel cun 3—5 roms eguals ed in rom domi- nont ei buca cheu. Tallas maltratgas plontas ein dapertuta- navon d’ enflar. Ins detd perquei cul cunti d’ entellir a tallas fadetgnas u roma laterala, ch’ ellas seigien cheu per survir e buca per regier. Ins tagli anavos quellas sin ina fleivia fade tgna, che stat anavos; quei secapescha el de dequors dils onns de cultivaziun. E1 secund onn entscheiva 1’ atgna formaziun della cruna. Ins taglia si ils egls dormolents e zvar sillas fadetgnans lateralas sin 4—5 egls, che stat anora. II tagl vegn fatgs de vacca ujarschs giest sur igl egl, mo ins deigi haver quitau, ch’ ins violeschi buca quel. Ta- glia ins memia ault sur igl egl, sche schira d stumbel via, smarschescha sil suenter ed atacca la fadetgna. Yegn il tagl fatgs memia de vaeca, aschia ch’ il tagl visavi igl egl sesanfla sut quel, sche sespiarda igl egl, ni ch’el catscha nuot dil tut. II dretg tagl muossa Fig. 6. Vegness ins a tagliar sin in egl anen, sche vegness era la fadetgna a crescher anen ed aschia dis- figurar la cruna. La frastga dominonta deigi vegnir tagliada empau pli ault, sinaquei che la secunda alza- da dellas fadetgnas lateralas vegni buca memia datier all’ emprema. Aschia vegn ei era fatg ils onns suon- donts. Ins laschi po buca sut de tagliar anavos las Fig. 6. * 25 fadetgnas lateralas. Sper la fadetgna principala ni dominonta seformesch’ ei aunc savens ina grad aschi ferma fadetgna late- rala, la schinumnada fadetgna faulza. Ina tala sto vegnir a- lontonada totalmein q. v. d. ins taglia naven ella da rudien nua ch’ ella ha entschiet a chitschar. Tolerass ins quella sper la fadetgna principala, sche vegness la plonta a crescher ora en fuorma dina fuortga per aschia de dir cun dus bests, sco quei ch’ ins veta savens. Tallas plontas ein exponidas al pri- gel, ch’ ellas vegnan scarpadas ina ord 1’ autra, fendidas entras stempraus ni neivs, ultra ch’ ellas han aunc ina disfigurada cruna. E1 6avel onn vegn la plonta ad haver sia dretga cul- tivaziun, ed ins vegn ad astgar surschar ella alla atgna natira, denton mai senza egl aviert. Plontas de lamezi gia el 4avel onn. Mo in sto adina haver quitau, che la roma vegni buca memia spessa e creschi buca insurlauter. Tier plontas, che creschan plaunsiu eis ei pli avantagius, Fig. 7. Cruna d’ in onn. La carschientaoha A vegn tagliada anavos entoohen B. Las fadetgnas C e D vegnan totalmein alonto- üadas, perquei ch’ ellas ein memia fermas e ch’ins ha buca basegns ded ellas per formar la cruna. La fadetgna E, la quala ei mo fleivla, resta intacta, las autras ve- gnan tagliadas anavos, sco il streh in- dichescha. Fig. 8. Co la plonta tier Fig. 7 vesa ora, suenter quei ch’ella ei taglia- da anavos. 4 26 sch’ ins taglia anavos ellas mo mintga dus onns e zvar sin lenn de dus onns, pertgei cheutras obtegnan ins pli ferms catschs. Tschersches e nuges astgan ins mai tagliar anavos. Mo cun quei eis ei buca detg, ch’ ins deigi buca alontanar ro- ma ni fadetgnas, che statan mal. (Mira Fig. 7, 8, 9 e 10.) Fig. 9. Plonia aulta cun enfiarlas enfarla- das ayon 3 onns. Ils strehs yid las frastgas della cruna indicheschan co ins hagi de tagliar quellas el 4avel onn la primayera. Fig. 10. Ina plonta aulta regulada cun ina cruna de 2 onns suenter la finida oarschientscha dil 4 onn. 27 Cul crescher della plonta vegn la roma savens memia spessa, aschia ch’ ei gliei da temps en temps necessari de ta- gliar ora quella. Sto ins duvrar cheutier la resgiuta, sche dei- gi il tagl sil suenter vegnir fatgs neidis cul cunti, silmeins la scorsa. Ston ins alontanar roma grossa, sche resg’ ins ’gl em- prem sutsi, per impedir il rumper stiala. Roma setella tegn ms cul maun seniester entochen ch’ ella ei resgiada atras. Dei- gi roma sisum la cruna vegnir alontanada, sch’ eis ei fetg a- datau, ch’ins nui quella vid il best, ni in rom, sinaquei che quels crodien buca giu e rumpien giu roma, che duess restar. Gliei cusseglieivel de resgiar giu in rom gries toc per toc, a- von ch’ il tagl normal vegni fatgs. Mintga rom deigi ve- gnir tagliaus giu da rudien dil best, q. v. d. tenor di- recziun dil ring dil rom, giu- dem empau anavos; mo sin quella moda po la seorsa sur- crescher la plaga. En bia logs vesan ins vid grondas plontas liungas cuschas ni stumbels, pertgei fin e mira ei bein in legn. Forsache els duessen dar ignivs pils utschals. En paucs onns ei in tal stumbel marschs e tacca lura il best. Quei dat lura en verdat cars ignivs! Fig. 11. Catschs d’ aua, che se- muossan vid il best ni vid la roma principala, vegnan totalmein tagliai naven. Sur- vescha denton in de quels per emplenir ora ina largia, sche lai ins star quel. Ei dat savens plontas veglias, las qualas seccan vi orasum Fig. 11 . , A e ” au °8 8 a l i il resultat de roma, che | &g f ras tpr as u roma e produ- ha tratg stiala; tallas plagas sancrescher mo . ° , ... r , fetg plaun, ni era nuot dil tut. C H F roma, CeSChan 8nueivel bia CatSChS ch’ ei prida giu endretg. D’in stumbel u cusch, fi’ aua en las parts enCUU- ch’ei schaus e seccaussa e smarschescha pli f n _ :i v.„„f • : nQ tard. E e G romatagliada vertical, che sur- ter 11 De3C ' Q^i ei ma en- crescha mo vesamein muort la gronda plaga. zenna de ileivlezia. ii saft .28 ha buca pli forza de catschar entochen ora sum, el sesvida egl intern della plonta e catscha cheu novas fadetgnas, catschs d’ aua. Quei ei in avis della natira de giuvniar la plonta q. v. d. de scursanir la roma. Catschs d’ aua, ch’ ein necessaris per formar ina nova cruna, lai ins star. II giuvniar astga buca finir en in onn, aschiglioc savess 1’ entira plonta pirir via. Me- demamein deigi ins buca enfarlar tut en inaga plontas veglias. Grondas plagas, che seformeschan entras tagliar ora, ni giuvniar ina plonta, ston vegnir strihadas si cun etg de plon- tas. II pli adatau e pli bienmarcau etg sa mintgin sez pre- parar. Ins pren buatscha frestga ed arschella e truscha quei bein ensemen. Quella mischeida ei era avantagiusa per strihar si plontas giuvnas; ella porscha a quellas humiditat e perfin nutriment. Per strihar si pli grondas plagas drovan ins era ther de cotgla crapp; quel schurmegia ellas dal smarschir. La scorsa astga buca vegnir strihada cun quel, aschiglioc miera quella giu, silmeins 1 cm. profund. Yul ins duvrar ther, sche strehan ins ’gl emprem la scorsa cul sura numnau etg ni auter etg de plontas. Denton biars vulan saver nuot de quella pre- cauziun. 2 . II schubergiar las plontas. Ina prusa e diligenta mumma enconuschan ins vid ses schubers e bein vestgi afi'ons; il diligent e versau pur vid sias bein cultivadas plontas. Deplorablamein ves’ ei ora cheu fetg trest, sco sche bia plontas fussen senza patrun. Las plontas ein ornadas cun sturtigliems, cuvretgas cun mescal ed auters uordens, sco reha preda per in botanicher e sco ignivs per de tuttas sorts vermaneglia. Roma secca e perfin entiras plontas totalmein seccadas via statan cheu entirs onns ora. Ina exel- lenta toleranza visavi ils inimitgs della pomologia! Griest leu nua che la veta della plonta ni ina part de quella svanescha, prenda la vivacitat e multiplicaziun della vermaneglia tier. Per seperschuader de quei deigi ins mo scarpar naven in toc scor- sa secca, cheu vesan ins ignivs de maulas pli ch’ avunda. Denton il pomolog manegia, che per tala lavur hagi el negin temps e de metter neu in um, che schubregi las plon- tas quosti ei memia bia. Mo ei maunca pli bia vid la capa- citat e buna veglia. Temps e daners fussen cheu cert buca sfarlatai. Tgi che vul racoltar enzatgei da ses praus ed ers ; quel sto cultivar quels ed alontanar tut zarclem. Quei seca- pescha da sessez. Fai ina caussa e lai buca sut 1’ autra! 29 II schubergiar la plonta sto sextender sin tut quei, che impedescha il carscha'ment e la prosperitat della plonta. Roma secca vegn alontanada, ils sturtigliems tagliai naven schubra- mein; pertgei era il pli pign gierm creseha puspei suenter. La scorsa schlupada vid plontas veglias, vegn sgarada naven cun ina rusera, denton cun bien adatg sinaquei ch’ ins violeschi buca 1’ autra scorsa. In sa far 1’ experienza, ch’ ina massa ver- maneglia sesanfla sut quella scorsa secca en, la quala cua ora cheu sia ova. Era mescal ed autras verduras vegnan alonta- nadas. II pli lev va quei cur che la scorsa ei humida cun in barschun de fildirom. Yegn ina plonta strihadasi cun schubra caltschina schadagiu aschi lunsch sco ella ei cuvretga cun mescal, sche svanescha quel gleiti. Biars schubregian lur plontas tut en uorden, mo commettan dasperas ina gronda errur, ch’ els lai- an star ii schubergiau sut la plonta en. A biars insests por- scha il plaun schurmigiau megliera svilupaziun ed els tuornan cun nova forza anavos en lur veglia babitaziun. Cheu di bein enqual: jeu tegnel schuber mias plontas e tonaton ein elias plein vermaneglia. Sinaquei che ia lavur seigi buca mo mesa, ni forsa totalmein adumbaten, sche deigi ins prender ensemen il schubergiau giu e barschar. II pli simpel fuss ei, sch’ ins rasass blahs sut la plonta, ch’ ins schubregia. Avantagius eis ei era de strihar si il best e la roma prin- cipala della plonta schubergiada cun ina mischeida de caltschi- na ed arschella ni arschella e buatscha per schurmigiar la sen- sibla scorsa dals caulds radis dil solegl. La caltschina mazza era bia vermaneglia. 3. Igl engarschar. Mo cun la frisur persula sa la plonta buca viver, ella vul era nutriment. Mintgin vesess mintg’ onn bugien, che sias plon- tas purtassen rehamein fretgs, mo vul schar vegnir ticr ad ellas nuot. — Sch’ ina plonta porta in ni dus onns nuot, sche seconso- ieschan ins cul principi: la plonta sto ruassat ora. Ella sto en verdat ruassar ora, perquei ch' ei maunca ad ella, per mun- conza de nutriment, ia forza. Cheu sto ins dir: dei ad ella enzitgei, sche dat ella era a vus. Mo co deigi ins dar alla plonta sia vivonda? En bia io- gens rasan ins ora sut la plonta en il cultem e manegia lura, che la plonta hagi ussa siu fatg. Mo ella ha aschia zun nuot. Sin quella moda vegn mo il prau ni il tschespet, che crescha 30 8ut la plonta engarschaus, e la plonta ha nuot. Las ragischs, che nutreschan il pomer, ein, sco tut sa, sut tratsch e sexten- dan aschi lunsch sco la roma, savens aunc pli lunsch. Yul ins pia engarschar la plonta, sche sto quei daventar da funs en. E1 cirquit sco la roma dat ora, cava ins entuorn ca 60 cm. lad e 30 cm. profund ed emplenescha quei foss la mesadat cun buna grascha schetga, ni era cun gela, la quala sto esser mi- schedada cun vitriol-fier (mischedar cun aua ei era sufficient). Sin quei vegn il foss puspei cuvretgs. Ni che il foss sa ve- gnir cavaus en fuorma de radis. Tier plontas veglias cavan ins buca entochen vitier il best. La plonta vegn a remunerar rehamein quellas expensas e breigias. Quei dat ad ella forza d’ era purtar puspei fretgs ’gl auter onn. Ina plonta tenida magramein porta era mo magers fretgs ni nuot dil tut. Era a riguard il temps eis ei buca tuttina cura ei vegn eDgarschau. Deigi la carschientscha dil lenn vegnir promovida, lura ei igl engarschar la primavera pli avantagius; vegn ei ga- regiau ina gronda fritgeivladat, lura deigi ins engarschar igl atun, igl Uost entochen igl October. Dil reminent determine- schan liug e clima il dretg temps. Vegness ins ad engarschar el temps della compleina vegetaziun, sche vegness mo il catsch de leun leventaus ed il reservau saft per ils Iretgs sfarlatau en tardivs catsehs d’ enfiarlas. En terren cavau si prospereschan plontas aultas adina me- glier, ch’ en terren cuvretg, terien nua ch’ in lai crescher fein. Quei ei in avis, che la plonta hagi de basegns d’ in bein ru- gadau terren per saver prosperar bein. Perquei ein ils rins cavai entuorn las plontas en curtins ni ora sils praus d’ aschi grond avantatg. Particularmein entuorn plontas giuvnas dues- sen quels mai muncar. Quei che maunca en fein, restituescha la plonta rehamein. Truffels ni ragischs duessen ins mai met- ter en quels rins u foss, perquei cbe quels retillan il cali (in mineral), ch’ ei aschi necessaris per la prosperitat della plonta. Yul ins absolutamein plontar en enzatgei, sche deigien ins plon- tar en aveina ni dumiec, il qual vegn lura segaus giu cul fein e dat in bien pavel. Ei dat savens plontas, che statan en la pli biala fluriziun, entscheivan era a chitschar fretgs, mo laian dar giu tut. Yid quei ei ni la plonta ni la specia de fretg la quolpa. En con- sequenza dil mager terren ei la circulaziun dil suc memia flei- vla. Las flurs ed ils fretgs garegian ina gronda quantitat hu- miditat nutritiva. Ins detti a tallas plontas duront il temps della fluriziun in per ga flussiont nutriment (en moda sco sura 31 indicau). II success vegn ad esser ina reha racolta. Per en- garschar ei il meglier gela mischedada miez cun aua. Vegn ei duvrau pli ferma gela, sche deigi quella avon vegnir spos- sada cun vitriol-fier. Sin 100 liters ei */2 kl. sufficient. Co deigi quei engarschar da funs anen daventar? Per talla fin e mira fan ins il meglier cun in pal fier entuorn la plonta q. v. d. aschi lunsch sco la roma tonscha ora, 40 —50 cm. profun- das ruosnas en distanza de 60 cm. Sinaquei che las ruosnas vegnan pli aviartas gieinan ins il pal fier vi e neu. Ei gliei era sufficient sch’ ins cava si cun in fasui ruosnas, che ve- gnan puspei cuvretgas suenter esser engaischau. La gela che vegn derschida en quellas ruosnas vegn giu levamein sin lâs ragischs manedlas e nutrescha la plonta oreifer. Sco scadin engarschar las plontas, aschia eis ei era tier las plontas de poma, buca tuttina tgei cultem ins drova. Ils mettels d’ engarschar contegnan principalmein quater caussas, las qualas influenzeschan las plontas, numnadamein: stickstoff, phosphorsâure, cali e caltschina. Stickstoff contegn particular- mein la grascha nuegl e promovescha il meglier la carschien- tscha. Aschia vegnan bein carschentas plontas engarschadas cun grascha nuegl aunc a crescher meglier e mo darar svilu- par brumbels de fretgs. Las treis autras caussas han ina gron- da influenza sin la formaziun de flurs e fretgs. Engrasch’ins ina plonta cun tschendra de lenn, sche vegn ella a catschar mo fleivlas fadetgnas, las qualas catschan rehamein brumbels de fretgs. Crescha ina plonta fetg ferm e vul ella tonaton mai portar fretgs, sche ha ella en siu tratsch memia bia stickstoff e memia pauc dellas autras caussas. Ins detti pia ad ella tschendra lenn ni era rumien de mirs tgirau. Vegn ina plon- ta spossada entras memia bia brumbels de fretgs, sche gidi ins puspei si ella cun grascha nuegl ni gela. Silla gronda valetta della tschendra sco mettel d’ engar- schar vegn ei aunc adina mess memia pintga peisa. Aschia vegn era laschiva ed aua de savun bess a piarder e tonaton fussen quellas d’ aschi grond avantatg pellas plontas, particu- larmein per plontas de jert e per spaliers. Ina nunprezieivla valetta ha la graseha gaglina ed aunc pli gronda la grascha dellas columbas. In chilo grascha columba ha aschi bia nu- triment sco 20 chilos grascha nuegl. Per 1’ agricultura ei il cultem ina damonda de grondissi- ma impurtonza. Mo giest en quei punct vegn ei per ordinari luvrau senza tgau. Darar anflan ins in lidime, ch’ ei drizaus en razionalmein. Las parts flussigiontas vegnan mo darar te- 32 nidas anavos entras in foss per la gela ed aunc pli darar bu- gnau cun quella la grascha schetga. Igl aschi avantagius vol- ver entuorn inaga ni duas per onn ils lidimes vegn considerau sco il pli grond luxus ni tarmagl. Era vegn il cultem manaus ora bia memia gleiti, avon che quel seigi veramein smarschius. Tgei deigi in cultem effectuar, il qual in sa strusch differenziar dal sternem schetg? — era cheu duess ei esser progress. En- tuorn casa e clavau dat ei da bia sorts rumians. Yegnessen quels schubergiai ensemen stediamein e bess sin ils lidimes, sche sengrondessen quels per bia ed il contuorn fagies tier quei era si tut autra tschera. 4. II giuvniar ed igl enfarlar las plontas. Plontas, che han bia onns purtau rehamein, sespiardan plaun e plaun, ellas ein spossadas. Las ragischs anflan buca pli sufficientamein nutriment, cheutras ei la circulaziun dil suc ora en la roma e las frastgas era ina pli pintga e nunsuffi- cienta. En consequenza de quei ein las cellas ed ils auters organs, che han de procurar il suc vegni memia stretgs. Quei observan ins externamein vid il seccar-vi dellas frastgas ora- sum. Yegnessen quellas frastgas seccas era tagliadas giu, ’gl auter onn fuss ei puspei autras frastgas seccas. La fleivlezia ed igl ir anavos della plonta semanifestescha el catschar ina gronda quantitat de catschs d’ aua II quors dil suc ora en la roma e frastgas sto vegnir megliuraus. II meglier daventa quei cheutras, ch’ ins taglia naven la roma e lai formar novas frastgas e roma, sche la sort de poma ei ina buna e meretta de vegnir conservada. Cheutras vegn la plonta giuvniada. Mo il giuvniar astga buca daventar culla forza. Ins laschi star roms nutriders, perfin catschs d’ aua, ils quals ein adatai per formar nova roma. Bien eis ei de reparter il giuvniar sin dus onns. Ei munconza de nutriment la raschun dil spossar, sche vegn la plonta era suenter il giuvniar a far pigns segls, sch’ ins migliurenta buca quella raschun. Perquei eis ei ne- cessari, ch’ ins engraschi quella plonta abuldontamein in onn avon ch’ ins giuvneschi ella, sinaquei ch’ ella sappi entscheiver nova veta cun tutta forza. Plontas, che han il best ni la roma principala, ch’ entscheiva a smarschir, van per ordinari sutsura suenter haver resgiau giu la roma e perqu°i fuss la lavur vid tallas plontas adumbaten. Gliei de capir, che tallas plagas ve- gnan strihadas si cun etg de plontas. Ina plonta tagliada a- — 33 navo8 sin quella moda vegn a chitschar entuorn la roma res- giada giu ina massa novas frastgas. Ina part dellas numnadas frastgas vegn igl onn proxim alontanada, ed il secund onn vegn ei schau mo quellas, ch’ ein adatadas per formar ina no va biala cruna. Sche tut va bein, sche vegn ina talla plonta gia a catschar il tierz onn brumbels, savens gia era el secund onn. — Ei dat savens plontas lasqualas creschan aschibein, ch’ins savess buca garegiar meglier, mo portan negms fretgs. Ina plonta sa aunc esser aschi biala, sch’ella porta buca fretgs, sche fa ella buca legerment al possesur. E tonaton fuss ei buca adatau de tagliar entuorn ina talla plonta. E1 deigi era lura dir cul hortulant el s. evangieli: lai aum star in onn el- la, jeu vi cavar si entuorn ed engarschar ella. II tagliar ora tscheu e leu ina ragisch effectuescha era il catschar brumbels de fretgs. Yul la stinada aunc lura buca sesutametter, sebe deigi ins tonaton buca tagliar entuorn ella, mobein enfarlar ina autra sort sisu. In tal tractament applicheschan ins era tier plontas, las qualas portan zvar rehamein, denton mo fretgs de pauc. (Ins enfiarli ellas). Sche plontas ein donegiadas entras tempiasta, sche sa igl enfarlar dar ad ellas nova veta. Ei la plonta de buna qualitat, sch’ ei in giuvniar ella gia sufficient. Mo igl enfarlar ina plonta garegia era ponderaziun e qui- tau. Per haver in bien success san ins buca far quei mo me- hanicamein. II resgiar giu tut la roma ei in’attacca sin la veta della plonta. Ina plonta sauna e frestga po star ora pli bia, ch’ ina fleivla e malsanetscha.... Tier la davosa eis ei cus- seglieivel de reparter igl enfarlar siii dus onns; ’gl emprem onn la partida sut ed il secund onn la partida sura. (Prof. Halm di: ins deigi schar sufficientamein roms nutriders e lura enfar- lar la plonta en inagada, il qual ei seadin cas meglier). La roma vegn tagliada giu il temps, ch’ il suc stat eri, pia suenter che la feglia ei dada giu, denton mai grad avon igl enfarlar la primavera, nua che la circulaziun dil suc ha gia entschiet. Yegness ins a tagliar giu la roma cur ch’ella ei el schit, sche prendess ins alla plonta ina gronda part de sia forza. Gia tier il tagliar giu la roma deigien ins haver en egl la formaziun d’ ina biala nova cruna. Mintga rom, che vegn enfarlaus vegn resgiaus giu ca. 20 cm. pli liung*, che quei ch’ el resta, cur ch’ ei vegn enfarlaus. Quels 20 cm. ve- gnan resgiai giu cura ch’ ins enfarlescha. Yegn la plonta en- farlada en inaga, sche lai ins star certs roms, sco els ein (pia 5 34 senza tagliar). Ins numna quels roms nutriders, che tillan il suc e nutreschan aschia la plonta. Quei che pertegn tier las enfiarlas, sche deigien quellas vegnir tagliadas mo da saunas e frestgas plontas e zvar gia il Schaner ni sil pli tard il Fevrer. Ins deigi salvar si quellas en in liug frestg entochen ch’ins drova, en in liug libers de schaltira, ni quei ch’ ei aunc meglier, ins setiara ellas en in liug umbrivaun davos in mir, aschia ch’ellas ein 10--20 cm. el tratsch e cuviera via ellas cun daischa. Era fadetgnas ta- gliadas giu la primavera avon che schar catschar memia fetg, ein fetg duvreivlas, mo in astga buca tagliar giu ellas ditg a- von che duvrar. iMWSèr! Fig. 12 Fig. 13. A Enfiarla davontier, B la medema d’ina Complet enfarlau cun fender, rart, C la fuorma che 1’ enfiarla tagliada deigi entochen il nuar si ed igl un- haver ora giu sum anen, D igl rom fendiu scher. engiu, F igl uvierchel sil fendiu. Ins sepertgiri surtut de prender giu fadetgnas giu da plon- tas malsanetschas p. ex. plontas, che han ils crebs etc. essent ch’ il gierm della malsogna sesanfla per ordinari gia ellas fra- stgas, sch’ ins gie encorscha buca quel. Igl enfarlar daventa per ordinari el fender ni suenter la 35 scorsa giu (Fig. 12 e 13). Igl enferlar suenter la scorsa giu sa mo daventar cur che la scorsa ei gia el schit; mo ei gliei de preferir igl enfarlar el fender, perquei che la plaga ei inft pli pintga. Denton sche la plonta ei exponida fetg all’ aria, sche daventa ei savens, ch’ in’ enfiarla enfarlada mo en scorsa vegn scarpada naven. (Per nossas relaziuns ei igl enfarlar el fender per lunsch ora il meglier, particularmein muort la neiv). Sli Fig. 14. Fig. 15. A l’enfiarla d’ina vart, B la medema Rom enferlaus suenter la scor- davontier, C il rom che vegn enfarlaus cun sa giu senza ligiom. la scorsa aviarta. Enfarlar san ins dalla entschatta, che la plonta catscha schit entochen il Zercladur, ni meglier detg, aschiditg sco las enfiarlas laian salvar si, senza catschar ora feglia. Era igl a- tun selaian tscharschers enfarlar el fender, mo per cur che la circulaziun dil suc cala si. Cun quei che la roma vegn per ordinari tagliada giu gia igl unviern, sche ston ins ussa (la primavera) tagliar anavos mo ca 20 cm. II tagl deigi esser en fuorma de vacca e fatgs nei- dis cul cunti. Yegn ei enfarlau el fender, sche taglian ins la enfiarla en fuorma de cugn e lai ad ella 2—3 egls. In sa era schar star ella egl i ntern della scorsa, ch’ effectuescha in pli 36 spert emplenir ora il fendiu cun suc pli spess (Fig. 14 e 15). Tièr il metter en 1’ enfiarla ston ins e per il best. Per for- mar in tal vegn ei tratg in fildirom »n altezia din um, 40 cm. sur quel puspei in auter. In mett’ en ina plonta aulta la qua- la ha gia duas alzadas roma. II best sto giest esser aschi aults, ch’ ils dus roms laterals giu funs, che statan in encunter d’ auter hagien 1’ altezia dil fildirom. Tuttas superabuldontas frastgas, era la frastga dominonta vegnan tagliadas naven. Ha la plonta mo ina seria ioma, sche vegn la frastga dominonta tagliada giu en 1’ altezia dil fildirom sisum ed igl onn suon- dont vegnan ils oatschs, che creschan de maun dretg e de maun seniestcr tratgs suenter il fildirom. Dil reminent ei il tractament il medem sco tier cordons bass. Quella fuorma porta fetg bauld e rehamein fretg. Ina tala girlanda ornada cun fretgs porsch’ in’ emperneivla vista. Per mantener la bia- la fuorma, sto ei duront ia carschientscha vegnir ciplau giu di- ligentamein, aschiglioc serevoltescha la plonta, fa in tgau ed aulza ils cavegls egl ault. Perquei deigien ins tener ella en rigurusa disciplina. 53 e. Plontas de ruogs. En bia logs vegn ei applicau grondas bregias e quosts per cultivaziun de piontas en ruogs. Biaras dc quellas ein mo plontas de feglia, biaras flureschan mo quort temps. Igl unviern san ins per ordinari buca nua ir cun ellas, sinaquei che ellas restien schurmigiadas dallas purginas e schaltiras. Emprovien ins inaga cun plontas de poma en ruogs. Era quellas flureschan bein. E cur che quellas ein ’gl atun car- gadas cun bials fretgs, sche vegnan quellas a survargar las pli bialas flurs. Bein enqual ha in pign jert, ch’ el sa guder, e desperas auda quel al propiietari della easa, ch’ el ha priu si per tscheins. Yegn el a plontar plontas, sche savess ei schabiar lcvamein, ch’ el stuess giest lura naven, cur che las plontas entschaves- sen a portar. 11 transportar tallas plontas, ch’ ein savens gia empau de veglias, ei ahina ina empau difficultusa caussa. Mo las plontas en ruogs ni truos laian transportar giest aschi le- vmein sco las autras mobilias. Posseda el negin jert ni curtin, sche vegn el bein ad anflar in aschi survitscheivel vischin, che lai duront igl unviern satrar quellas en siu jert ni curtin. Da tardivas purginas han ins buca de temer; in porta ils trucs simplamein en logs segirs dalla purgina, ni cuviera via ellas cun blahs ni enzatgei auter. Per cultivaziun de tallas plontas vegn ei priu sco fundament mo de quellas, che han in pign catsch, sco era noblas sorts, che creschan buca memia fetg. Denton en quei stretg spazi vegnan las plontas mai memia garmadias. Las pli fritgeivlas ein las plontas de meila. Igl empiem onn suenter il nobilisar taglian ins anavos ellas ento- chen sin 40 cm., el secund suenter ’gl emprem bein formau egl. Tonaton astga la plonta mai vegnir aulta. Ils catschs laterals vegnan duront la stad ciplai giu. (Per la cultura en ruogs ein mo paucas plontas adatadas; quel che vul empruar eun quella sort de plontas sto ’gl emprem sevolver tier in spe- cialist en quei fatg). Seo ruogs san ins duyrar ruogs de tiara cotga ni vischal- la de lenn. Per ina plonta de 2 onns ei in truc de 30—40 cm. ladezia ed altezia sufficients. Cun il crescher della plon- ta sto era la grondezia dil truc crescher. Aschibein ruogs sco trucs ston haver giu el funs ruosnas. Avon ch’ emplenir els cun tratsch mettan ins funs ruoga ni cotgla. Las plontas vegnan buca tschen ( 'adas pli afuns, che quei ch’ ellas sesanfla- van ora egl èr. La stad astgan ins buca emblidar de bognar. 54 Aschigleiti sco la feglia ei dada giu igl atun, sche vegnan las plontas cun ils trucs setradas el tratsch e zvar aschi funs, ch’ il truc vegn aschia 10 cm. sut tiara. Tiegl emprem catsch la primavera vegnan ei puspei cavai ora. La stad sto ei era cheu vegnir ciplau giu diligentamein. Sch’ ellas catschan memia bia fretg8, sche scarpa ins giu ils fleivels. /. Plonlas de alleas. Era quellas quentel jeu tiellas plontas formadas, perquei che quellas ston entras il tagl vegnir tenidas continuadameiu en lur fuorma dada. En pli gronds curtins ni orts anflan ins savens ladas vias d’ ir a spas, era tier pintgas possessiuns den- ter la easa e clavau viettas, ch’ ein plontadas da mintgamaun cun plontas d’ ornament, ohe fan umbriva e datan agl entir complex in agien ornament. Mo tgei sa ei dar pli bi e ni- zeivel, che tallas alleas, ch’ ein plontadas cun plontas de poma? Cheutier ei principalmein adatau la plonta miez aulta. Tuttas sorts de poma ein adatadas per quella fuorma. La cru- na entscheiva gia en 1’ altezia d’ in meter. Plontan ins en pintgas distanzas, sche sepeglian las plontas en paucs onns. Dal maun della via vegn la roma adina tenida pli quorta che da 1’ auter maun. Cun 1’ altezia de 4 meters san ins schar crescher la roma encunter la via senza tagliar pli ella. quella vegn cul temps a cuvierer via totalmein la part sura ed aschia formar ina biala galeria. En quei cas 'ai ins lura buca cre- scher bia pli ault ella. Tgi che sedat giu cul tagl dellas plon- tas, quel vegn adina ad enflar ora, nua e tgei sto vegnir ta- gliau per dar alla plonta la desiderada fuorma. Ei ina talla via d’ umbriva construida, sche vegnan ils fretgs bein a crescher mo dal maun ano, mo ei gliei tonaton ina racolta, ferton che plontas d’ ornament portan zun nuot. Cheu lessel jeu aunc far attents sin il instruments de ta- giiar, ch’ ein necessaris tiella cultivaziun de plontas. En gie- neral ei la forseh en moda. Cun quella lavuran ins levmein e bia. Denton ha ella la menda, che la part della fadetgna, la quala schai visavi il tagl, vegn smaccada entras il crutsch ed aschia ei il crescher en la plaga pli grevs e savens total- mein nunpusseivels. Tier giuvnas plontas silmeins duess ins adina remediar il tagl cun in bien cunti. In bien cunti cun ina nezza sturschida levmein ei de preferir a scadina forsch. Perfin la dubel taglionta forsch fa mai neidi in tagl. Tier igl aschi numnau tagl della stad duess ins atgnamein 55 buca tagliar, mo simplamein tschuncanar las frastgas, las qua- las ein buca vegnidas cipladas giu e munglassen tonaton ve- gnir alontanadas. Mintga tagl fin surcrescha spert ed igl egl sisum porta puspei in catsch nunadatau. Aschia vegn la mira de survegnir brumbels de fretgs annulada. Ina frastga tschuncanada sa mai surcrescher e perquei che la via resta a- viarta per il suc, sche ha el buca la forza de chitschar egl si- sum. Mo la sperdita dil suc ei denton ina aschi pintga, ch’ei resta aunc sufficientamein per formar brumbels de fretgs. In dretg e repetiu ciplar giu ils pezs dellas frastgas, che deigien buca crescher vinavon, spargna tut tagliar. In sto mo tagliar la primavera igl egl sut il ciplau, sche la frastga ei schiglioc adatada. 3. Snr il promover la fretgeivladat. Per ordinari han las plontas en ils curtins pli bien terren, che las piontas ora el liber; denton astga quei buca manar tier 1’ idea, ch’ in drovi buca d’ engarschar tallas. Pli bia fretgs ch’ ellas portan e tonpli ch’ ellas han de basegns dil cultem. Lavadiras, laschiva ed aua de savun ein per quellas plontas fetg bien. Era astga mintgaton in engarschar da funs en buca muncar. Tschendra e fulin promovan ils brumbels de fretg. D’ aura schetga deigien quellas vegnir bugnadas cun aua stada. Tgi che sa rimnar aua de plievia, quel deigi buca schar sut quei; quell’ aua ei la pli adatada per la pomera sco era per tuttas autras plontas. Da gronda calira ei in sprinzlar la fe- glia la sera fetg avantagius. Han ins mo aua de fontauna, sche lai ins scaldar quella duront il di dal solegl. Yegnan las plontas engarschadas cun gela, sche mischedan ins il di avon quelia cun vitriol-fier, sin in hectoliter ca. P 2 kilo; tier gela fleivla ei era pli pauc avunda. Savens anflan ins en curtins meilers e pêrers, ils quals creschan stupent, mo che catschassen mai in brumbel de fretg. Cur che fermas e bialas plontas paradeschan cheu senza pur- tar fretg, sch' ei quei enzitgei fetg malemperneivel. De tagliar entuorn quellas san ins buca seresolver ed ins deigi era buca far quei. In corregi lur stinadadat cun auters remiedis. Nus fagiein 1’ experienza, che plontas cun pintga carschientscha flu- reschan per ordinari zun bein. Cheu havein nus il mussa- ment della natira. Nus stuein spossar las plontas. U ch’ ei vegn priu ina part dellas ragischs, tier pêrers la ragisch, che va a funs, ni ch’ ei vegn fatg entuorn ü best, nua che las ra- 56 gischs entscheivan in tagl en la scorsa de miez cm. lad. Cheu- tras vegn il quors dil suc sminuius ualti fetg. La plonta ei buca el cas de catschar fermas fadetgnas. II calmau suc se- svida els egls de feglia e mida quels entuorn en egls de fretgs. Ei ina plonta buca memia veglia ; sche ha in translocar il me- dem effect. Tier piramidas ei era il ligiar engiu la roma la- terala de bien success. Era sei profiteivel per lar catschar egls de fretgs, sch’ ins taglia zun nuot la primavera la plonta, mo bein per lura, cura ch’ ella ha catschau catschs d’ in det liung. (Zvergs, che catschan fetg, statan el liber e vulan bu- ca portar fretgs, vegnan sforzai il uieglier de portar, sch’ ins taglia zun nuot pli els, aschi gleiti sco els han ina pulita fuor- ma). Cun alontanar bia frastgas emplenidas cun suc vegn la plonta giest aunc ad haver forza avunda per formar brumbels de fretg e sia giuvenila garmaschia ei prida ad ella inaga per adina. Sco ins sa cun ocular portar via sin in’ autra plonta tgei sorts ch’ ins vul q. v. d. della medema specia, aschia san ins era portar via sin ina nunfritgeivla plonta brumbels de fretg. La manipulaziun ei semiglionta agl ordinari ocular, soletamein ch’ ins taglia giu ils brumbels de fretg cun ina empau pli liun- ga scorsa. Era san ins prender leutier pintgas fadetgnas de fretg. Ellas vegnan tschentadas en logs vids e neidis, La lisriadura daventa cun bast sco tier igl ocular. Pch’ ei gliei gie buca absolutamein necessari, sch’ ei il strihsr si cun tschera de plon- tas tonaton fetg de recommondar. Quei sa daventar dal Fe- nadur entochen il September. L’ autra primavera vegnan ils brumbels a flurir e portar fretgs. Duvront quels fretgs ina gronda quantitat suc per lur carsehientscha, sche vegnan era las autras frastgas, che han consequentamein buca giu aschi abuldontamein suc, era a catschar brumbels de fretg. Per quel che vul sez nobilisar e trer sias plontas de fuorma, creigiel jeu, ch’ ei seigi buca de basegns de metter cheu in catalog dellas differentas sorts. Jeu lessel cussegliar, de intervegnir tier posscssurs de plontas formadas en lur con- tuorn, qualas sorts prospereschien il meglier, qualas seigien las pli fritgeivlas ed hagien la megliera poma. Mintga proprieta- ri vegn ad esser aschi buns e dar enfiarlas de sias plontas. Era cheu vala il principi: plontei paucas, denton bunas sorts. 57 V. L’ applicaziun della poma. En consideraziun della gronda tscherca e consummaziun de poma duess ei vegnir dau pli gronda attenziun alla pomolo- gia, che quei ch’ ei gliei stau tochen ussa il cas. Bia sei zvar daventau en quei grau, mo ei sa vegnir fatg aunc bia pli bia. Sch’ ei dat era denter en onns fali e nunprevedidas e malem- perneivlas caussas, che destrueschan las bialas speronzas sin ina reha racolta, sche astg’ igl agricolant tonaton buca seschar decuraschar de carschentar e cultivar siu curtin. Porta la plon- ta era negins fretgs, sche crescha tonaton il lenn, e quei ha adina sia valetta. Ina biala plontaziun de plontas sminuescha buca ils prezis dils praus. II contrari, per in prau cun biaras plontas pagan ins pli bia. Ein las plontas cheu, sche sto ei esser fetg curios, sch’ ei dat buca silmcins empau poma. E quei pauc ha lura ina ton pli gronda valetta. Essent 1’ appli- caziun della poma schi variusa, sche rest’ ella adina in artechel tschercau. Ell’ anfla principalmein applicaziun sco poma de meisa, de torrer e de must, el niev temps era sco poma de conserva. 1. Poma de meisa. Sut poma de meisa capin nus las finas sorts de poma, che vegnan duvradas per magliar verda ni era per cuschinar. La poma de meisa drovan ins navenda igl atun entochen ia suondonta stad. Poma tumpriva seconserva buca ditg. Ella crescha spert, mo svanescha era spert. Quella deigi vegnir en- curetga giu ca. 8 dis avon ch’ ella seigi veramein madira, a- schiglioc vegn ella smulusa e piarda la savur. En la viscbi- nonza de marcaus e bogns cussegliassel jeu de trer bia poma tumpriva, essent che quella anfla adina cumpraders e bials prezis. Era per 1’ atgna casa eis ella buca de sprezar. Af- fons e carschi han gronda queida dils emprems fretgs. Gie- neralmein ei poma madira la pli emperneivla vivonda per af- fons. Quei ei in segn della natira, che poma senza artificiala seperaziun de sias ingredienzas nutritivas, seigi fetg adatada per igl organismus dil carstgaun ed hagi in beneficent effect sin la sanadat dil tgerp. La poma de meisa posseda p. ex. la adatada aschira, ch’ il magun ha de basegns per tuchiar. Ve- gness ins a portar pli bia daners en negozis de poma e 58 pli paucs en las stizuns de zucherams, sche stuess ins sevol- ver pli pauc tier il miedi e tier 1’ apoteca. Per saver conservar pli ditg la poma digl atun e digl un- viern, ston ins encurir giu quella cun tut quitau De vuler scurlar ella astga esser negin rischieni. Era la pli pintga bu- della caschunescha smarschientscha. En casas de purs anflan ins aunc savens frestga biala poma de dus onns. Igl inschin dina schi liunga conservaziun consista en quei ; ch’ ils fretgs vegnan cun encurir giu mai mess in sur 1’ auter ed en las ca- nastras mintg’ alzada cun pupi suten. Tgi che cumpra poma ; quel mira sin in bi e frestg aspect de quella. Sin fiera deigi ella vegnir menada mo en canastras cun enzatgei lom suten. Tgi che pren a mauns quella lavur cun tut quitau e premura, a quel vegnan sias pintgas bregias pagadas rehamein. La poma d’ unviern deigi restar vid la plonta aschiditg sco mo pusseivel. . Yegn ella prida giu memia baul, sche se- rubaglia ella ensemen ed ha alura mo pintga valetta. Avon che la poma vegni portada en tschaler per salvar si, deigi el- la 2—3 jamnas vegnir messa en in liug schetg e luftigiau, si- naquei ch’ ella sapi schigiar si. Certins vulan haver experi- mentau, che la poma seconservi meglier cun purtar direct en tschaler. In tschaler de poma duess vegnir duvraus tier nuot au- ter, aschiglioc survegn la poma in malemperneivel gust. Luf- tiar el savens ei fetg bien, perfin de gronda fardaglia fa quei in moment nuot. Cun tener stgir la stanza, nua ch’ ins salva si la poma ; san ins conservar quella bia pli ditg freslga, era il cuvierer quella cun pupi ni tuaglias ha il medem efiect. La glisch celerescha essenzialmein la madiraziun della poma, la quala sto vegnir impedida entras il stgir per mantener ditg frestga. La stgiradetgna ha era influenza sin il gust ; zartadat e biala colur melna della poma. Da temps en temps mira ins suenter ed alontanescha scadin fretg infectau, ch’ attaccass schi- glioc era ils sauns. Fetg ditg e bein selaian aschibein meila sco pera conser- var en ina chista serada, en in bein luftiau tschaler. Mö ei gliei de capir, ch’ ei astg’ esser negins infectai denter en. Aunc pli ditg frestg restan quels, sch’ els sesanflan en ina chista den- ter fin sablun. ’Gl emprem vegn il funs cuvretgs cun sablun, lura ina tschentada meila, la quala vegn puspei cuvretga cun sablun ed aschia vinavon entochen che la chista ei emplenida. Suren sto esser sablun. Concernent ils irals de poma, sche duessen quels star li- 59 bers, che fuss fetg avantagius per mirar suenter. Vegnan ils peis surtratgs cun zin en fuorma de dertgiu ni era mo neidi en ina ladezia de 15—20 cm., sche tegn quei naven las miurs, las qualas ein amaturas della poma. Igl iral astga buca esser memia bas giu funs, pertgei quels malemperneivels gasts ein, sco enconuschent fetg exercitai gimnastics. La primavera han biala, neidia pera e meila adina ina pli gronda valetta ch’ igl atun. La breigia dina razionala e buna conservaziun de quel- la sepaga adina. E con emperneivel sei de haver aunc la stad sin sia atgna meisa tals bials e buns fretgs? E giest quei che ins ha tratg e cultivau sez gusta il meglier. 2. Poma de torrer. Ei sa mai vegnir recommondau avunda: Turri poma a- schi biara sco vus mo saveis! Pli daditg er’ ei ina ludeivla luschezia tier ils purs de haver en provisiun poma turrida per onns ora. Dev’ ei era onns fali, sche stuevan els perquei nuo- ta pegliar tema. Poma turrida ei nutritiva e sanadeivla. Nua ch’ il ruog de eafe ei oz il di tudi sin meisa ni sin pegna, fuss pera-tosta cotga pli nutritiv, che truffels senza piaun. Sur- vegneva il beinstont pli daditg ina nobla viseta, sche vegneva ei buca surviu si cun vins jasters e piscutins, anzi la meisa vegneva cuvretga cun agiens products, buna pera tosta, zues- cas, nuschs e must ord il tschaler pign ed in vinars tschere- scha de 20 onns stueva era buca seturpigiar de comparer il davos. In bi e bein empleniu begl de sneclas ha ussa perfin stoviu ceder tier iis purs e far plaz al clavier, schegie che la fom vegn entras ina tala mobilia buca dustada, sil pli che las miurs vegnan cheutras spuentadas naven. La poma destinada per torrer astga buca vegnir scurlada, silmeins buca la meila. Meila buntanada e smaccada lai buca mundar bein e dat mai biala poma tosta. Quella poma ch’ins vul torrer per siu agien basegns sa ins tractar tenor veglia maniera. Denton quel che vul torrer per vender e vul met- ter neu rauba che stat ora la concurrenza, astga buca torrer en fuorn ni sin pegna, nua ch’ ei seformescha in criu e mal- gustus product. E1 novissim temps ein differents apparats de torrer vegni construi suenter il sistem american, sco p. ex quel de Alden e Regnold. Dr. Lucas a Reutlingen ha schau con- struir ina pintga pegna de torrer transportabla, la quala ei fetg adatada per il necessari en casa e quosta buca bia. Quellas pegnas de torrer ein construidas aschia, che la 60 temperatura separta giu sigl entir spazi ulivamein e la humi- da vapuraziun sesvida anora. Cheutas vegn il barschar della poma impedius. La poma tosta vegn biala e gustusa. Per mantener las sneclas de meila en lur colur alva met- tan ins, immediat suenter haver tagliau e mundau ellas, en aua de sal (sin 100 liters aua 1/2 lit. sal). Era cun zuolper arri- van ins tier il medem; mo ei gliei pli complicau e caschune- scha alla poma in agien têf. Cun st‘hliata e malgustusa poma san ins buca far la miracla, ch’ ella vegn megliera cun torrer. Yul ins metter neu pil negozi poma che stat ora la con- currenza, sche drovan ins mo bunas sorts e mischedi buca tut in denter lauter. Sco ina sort poma verda ha la preminenza avon la mischedada, aschia era la tosta. Cheu sto ins puspei dir: Plontai paucas, mo bunas soits. En gasettas anflein nus savens scret ora plogas e prema terchesa ne serbesa torridas. Yegnan quellas bein torridas me- glier che tier nus? Quei bein buca grad, mo ils fretgs ein pli buns. Cun schetga ed aischa prema de plontas selvadias se- lai ei absolutamein buca far in delicat pom tost. Kobilise- schan ins pia quels selvadis cun dultschas e tumprivas sorts, ed ils products torri de quellas sorts vegnan giest aschi buns sco ils jasters. Sch’ ei va buns onns de poma in per tschien vagons pleins poma en tiaras jastras, sche sa ins bima co segloriar e patratga buca con bia pli bia poma tosta vegn puspei mena- da en. Per vender de torrer ston ins era risguardar il prezi della poma. Survegn ins per pera 5 fr. ed aunc de pli per 50 kilos, sche renda il torrer buca. Per 50 kilos pera tosta drovan ins intralauter 250 kilos pera verda, per meila aunc depli. 3. Poma de inust. Ina gronda part della poma vegn applicada per far must. Must ei ina bubronda nazionala e deigi era restar, essent che quei ei aunc adina il pli saun. II must promova il tuchiar e purifichescha il saung. In vegl amitg dil must sa per ordina- ri nuot de mal il magun, supponent, ch’ el hagi buca de fàr cun must artificial. Tgi che ha de combatter cun hemoroidas, fa malsogna dil crap, ne tgi che vegn memia grass, quel duess ’gl emprem empruar cun ina cura de must, avon ch’el prendi siu refugi tier auters remiedis. La poma, che vegn applicada per far must deigi vegnir tractada grad cun aschi grond qui- 61 tau sco la poma de torrer. Naven cul fauls principi: per far must ei tut bien. Poma smaccada e miez marscha sa mai dar in cuzeivel e bien suc ni must. Era en negozi vul ins fr