fi d 16 /S Wird nicht ausgeliehen 'V?$V*< vjVjV. ^ *y» v v% -à-'à- Mâà -\«rV •,-w 7 âr' •5,^j;. ÄMÄ W; .-•w* •Silj» Zà >*#£- ■Ârffci: CONVERSATIUN, TRA ÜN AN VOLT ED ÜN STÜD ENT NELL’ ENGADINA BASSA, f[ XàLldUMr sopra’ l. IL.iA.d 36-3 , ; 'fâiiii}: asn-CiiL STYLO VELG E NOUlfc — ■ - ~ ■ 2 >- 1793. \ Gehört tu die Bibliothek | der |) Kantonsschllle. £ S> Tt i 7 Z/l w bi co PL AVIS AL LECTUR. SianJ il sar Anvolt , mcis ami , chi s’ in - gia/ina raramaing in sias conjecturas, es del maniamaint , ( sco ’s veza qui davo , ) chia scha ’ls Sigrs. Paurs udissen las raschuns aüegadas in quista conversatiun , schi cti cls pigliessen sii sainxafal il ßglo nouf , e siand quistfuoss üna buna chaussa; schi n' hai eng miss dalunga detta conversatiun per scrit , per ch’ eüa possa gnir publichiada e leta. Col ehe giavüch ch’ eile prodüa I' eß'et desiderä. Anvolt. Benvenuto caro sar Student; co pass’ la ? Vaivat bain pussa oura da voss viadi? Stiidtent. Bainissem; eud s’ ingrazch ?— ma s’ disturbech forsa ? Vo eschet in lectura —— Anv. Bagatella! Eug guardeiva iin pä nel Calender Grand, ch’ eug nun veiv’ amo let. Stüd. Eh bain! ehe disch el da bun? Anv. Ezetuà quai ch’ el disch davart la respectiva situatiun dellas differentas potenzas dell’ Europa, schi ’m para chia ’l reist nun vess merità la stanipa. In pê da zitar qualche bels exaimpels e dits morals dell’ antiquità ; o da far part da qualche nüzaivla inventiun; o da dar qualche bun cossalg per ameliorar 1’ a- gricoltura; o almain da dir qualchaussa » ] 6 { da dalettaivei per reuder leiar: schi quin- tal nan historiettas i'ainza ial, chi mm meriten niaunca d' efler lettas, amo main quintadas dopo. Stiid. Co laivat, meis chiar sar An- vo!c, chi vegnia qualchaustà da scort, d’ inflructif our dell’ Appenzel, ingso nun han niaunca gnii tant spiert da tour sü ’1 Stylo nouf, ingio staun stu- pidamaing attachiats al Stylo velg, sco a la cradentlcha dels Apostels! Anv. Sar Student! Sar Student! Vo ’ns faivat ün cuort process. Scha ’ls Appenzellers sun malicorts causa con- servan il Stylo velg; schi ehe eschen no d’ Eugadina bassa? Ht'O.d. AJa co? Nun vaivat tut sii '1 Stylo nouf? quakst’ ün ’m ha pür gnii icrit à I' Università chia 1’ Engadina ’l veiva eir adoptà, e sun adüna stat in quitta cretta. Anv. ße l’Engadin’ auta 1' ha tut sii. Sind. Aui displascha bain, chia no’ ns lasthan surpassar in tuotas bunas chaus- sas da quist noss vaschins, chi pür ha- biteschen ün paiais plü ingrat co no. Anv. Quanto a mai, vess eng huosia cret, chia Stylo velg, Stvlo nouf, fuoss quasi 1’ istess: ma stand chia las natiun* las plü illuminadas han tut sü l^ultim» m schi ’m impais lhura eir, chia fainza bu- nas raschuns nun vessen ellas tat quist tanto; e in seguito da quista fuppofl- tiun, vessen eir no, fainza dubi, tat bain dad imitar lur exaimpel. ê S. Sgiüramaing, e in tuot cas stueflen ils ignorants imitar ils buns exaimpels da quels chi han pratica e favair dels fats. Per ils saimpels es la fede impli- cita quasi dapartuot necessaria. Però fa ün bain da tour instructiun, c dad agir feguond cognofchentfcha tuotas vouta* ch’ün puo. A. Eug fun eir da quist fentimaint, e vess perquai grand applaschair da favair la rafchun da quist Stylo nouf. Vo, chi gnivat da quistas fcoulas autas, nun ’m pudessat .... S. Unguotta plü facil; be un pa d’pa- tientia, fchi in quist puncto ’s poss dar intera fatisfactiun. A. Schabain fun bod velg, fchi cur ch’ eug poss iraprender qualdiaufla, nhai amo adüna dalet lapro. Pür nan coll’ explicatiun. S. Una bella prouva della dignità e eminentia dcl Crastian es eir quista, dad havair fottomifs il Solai, la gliüna e las stailas a feis fervezeu, fand fervir quist corps celests a mesürar il temp cun ex- tezza, a seis plaschair c a fia granda commodità: ma eir a la conquitta da quill prezius avantach es eil 5 arrivà pur pac a pac e dopo nombec da Seculs. ~ La plii antiqua masüra del temp, della quala ’ls Crallians reunids in Società , haien -fat ulo, es quella d’ ün’ Eivna; probabelniaing in nienjoria della crea- tiun del muond in 7 dids. Dopo, haviand eis oblerva il cuors della gliiina ch'ella als appariva da 4 eivnas in 4 eivnas di novo nell’ istefla maniera, Partiten eis gio il temp in Mais. Dalbrt- chia 1 ’ ann dels prüms temps nun eira auter co ün mais. Observand ils Crallians plü inavant eir il Solai, remarchetten eis ils 2 Sol- stiziums e’ls 2 Equinoxiums. A. Che, ehe voul quai dir, quill Sols-? S. Il Solstiz d' uviern , es il di il plü cuort dell’ann, cioe il 21 December S. n. Il Solstiz da stä es il di il plü lung , cioe ’l 21 d’ Giun. E Equina- xio della prümavaira voul dir, di e not delP istessa lungezza nel prüm di da ? rümavaita, il quäl crouda nel 20 mars. Equinoxio deü utuon , es di e not deiristeflsa lungezza nel prüm di d'Utuon, phi es il 22 September. Quistas 4 i stagiuns fuon eir da principi nomnadàs a anns. Quindernan s’ chiatta nell’anti- r quità anns da 3 e da 6 mais. Dopo quist reunind il spazi da temp i da 12 nouvas Gliiinas completas for- , metten ils vegls 1’ ann lunari da 354 dids. ; Ma pac temp davo veziand eis cbia quist ann lunari nun correspondeiva all’ ann solari, e confondeiva las stagiuns, * metetten eis pro 6 dids all’ ann lunari t- per il render conform a quel del lolai. - E pur, eir con quist nun fuo remedià - alia confusiun dellas stagiuns, ed eiran * obliads da temp in temp da metter pro dids e mais per restabilir 1’ norden inter- t ruot. A la fin, var 1300 anns avant la natività da Christo, formetten ils Egip- i tiers 1 ’ann da 36s dids; e ’ls Babilo- niers, amo melders Astronoms, obfer- i vetten, chi leiva amo a pressapac 6hu- r ras per complettar 1’ ann solari. L In consequentia da quistas observatiuns - fet Julius Caesar formar e adoptar il t Calender, dit Juliano, dal quäl vo’s in-, 1 lervivat amo hoz in di nell’ Engadina bassa. A. Ma, caro sar Student, tüot quist : es belg e doct, ma vo non am vaivat . amo dit inguotta da quai ch’ eng defide« L reiva da savair, cioe: perche chia s Eu« ] JO [ *qpa moderna haia müdà quist Calender, t; o 6a, Stylo Juliano? C S. Quist ’s völg eug huossa explichiar. q Jj ann solari, es il temp cbia 'I solai d metta per arrivar darcheu nell’ istess lö q delCoel dal quäl eil’eira parti, e quista 1’ cuorsa fal exactamaing in Z6s dids, s hu- a ras, 48 minutas, e 48 Secundas. Per plü d d’ clarezza ordonnet Jul. Cses. da negligir a ■ quista l'ractiun d' uras, minutas e Secundas, d inün chia las trand inscmbel pudessen kor- b mar iin di intêr, E Land quistas fractiuns 11 kau quasi 6 huras, chi es la 4ta part p d’ iin di, schi suoe regla da quintar a; davo 1’auter 3 anns da Z6s dids, e da 6 quintar 3 66 dids nel 4-vel ann. Quist* n % prüms anns tun anns commüns, e ’l il 4I es nomnk, ann bissextil, ( Schalt- c< jühk). Il di ch' iin metta pro a quist b ann es il 29I d' kavrer, quist mais avi- 1 and nels Anus commüns be 28 dids. 2 < Ma, sco vo vezaivet, quist regla- ri ■ piaint suppona chia 1 ' ann haia Z6s dids e S < huras, e pür hal be 36s dids, 5 hu- s< ras, 48 min. e 48 See.; il ehe fa üna d differentia dad 11 min. e 12 sec. ch’ o pn metta pro da massa ad imminch’ ii ann ; e Slungunand ufchea imminch’ ann, dad n min. e 12 sec., importa in 100 b -uns, 8 huras e 40 min., ch’ iin reis- li :r, ta inavo: ed importeiva io dits da JuT, Caes. in nan infin 1’ann is 82 , nel ar. quäl ann il Papa Greg. XIII reglet, lai da lalchar quill io dids dvart, e da far lö quill ann per tant plü cuort, accio chia fta 1’ ann lequente fuols in regola. Ed u- accio ch’ vin nun reista plü inavo, ha il lü detto Papa, (cufsglia dals plü habels ;ir altronoms dell’ Europa) llabili, da ren- ts, der comniün, imtninchia iool ann, da ir- bissextil ch’ eil eira seguond il regla- ns maint Julian. Ma essendo chia la lup- irt pretliun dell’ann bissextil d’imtninchia icol ar ann, es da $ huras e 20 min. massa granda, la liand nun es da supprimer auter co 18 hüll* ras e 40 min.; schi tsa stat fixä da quintar ’I il iool ann, per commün, be 3 seculs \t* conlecutifs, e da render il 4I darchett ist bissextil. Dasort chia ’ls anns 1700, i- igoo, e 1900, sun anns comüns, e 1* 2000 sarà bissextil. Ed in quista manie- a- ra esa indrizà, chia I’ann ordinär! del e Stylo nouf, es ulche conform all’ ann 1- solari, ch’ in 100 anns nun ’s decliua ta da quist plü co 20 minutas: chia al h’ contrari cun noss Stylo velg stain no h’ imminchia 100 anns quali ün di inavo. n, A. Schi nel secul chi vain ( no eschen >o bain spera) saranno 12 dids inavo, s- stand 110 eschen huossa fingia ii. ] 12 [I & Appunto ! A. Dasort chia in var 2000 anns fuof- sen quels del Stylo velg quasi ün niais inavo. S. Pac fallerà, /I. Cun las feistas Ziels quai dimana eir tuot foutfura, V. Quai vae fingia huossa. Cur il reist della Christantà celebrescha la na- schentlcha, la mort, la resiistanza, 1’ ascen- iiim da noss Salvader, nel vair temp\ sclii giain no, e ’ls Appenzellers fand nollas lavuors, fainza chi sea questiun dad el, sco scha no fuoffen Jüdeus 0 Paians. Nun es quai indezent ? A. Ma tuotiina, quanto alias feistas, stand no giain alla veglia, am para chia quels chi han müdà , haian plü tort co no. S. Vo s’ ingianaivat, meis tat Anv.! 11s auters han cognofchü lur errur e fun turnads, sco glioud da jüdizi, darcheu stiu !a dretta Strada. £ no giain ina- yant, sco ’ls muois chi nun fan tfchester, e ’ns sluntanain da plü in plü della veglia vaira via. E da quist s’ vogl eug dar üna prouva paipabla. IIs doctuors del prüm concilio da Nicea, l’ann da C. 32t, vuliand reglar cur ch’ ün defs celebrar la pasqua, consultetten eis ils docts d’ Alexandria, per favair fün c V d c si d n d 1 < il v P ii c ii d v r s t c r i L * % ? >f. lis la il a- n- >; id in o » i ia o. , i m :u a- r, 'g rs la n 1s iß 3 13 C chedi crudeiva l’equinoxio della prüma- vaira. Quists respondetten: siin il 21I d’Mars. Ondechè ’ls doctours statuittehj chia da quell’ ura invia la pasqua chri- stiana dess gnir celebrada, la priinia dumengia chi sioua la prüma plaina gliü- na dopo l’equinoxio, overo dopo ’l2il d’ Mars. Ora, quels del Stylo nouf ce- lebreschen amo la pasqua incirea nell’ istefs’ temp: ma no la celebrain qual- voutas infin s eivnas plii tard, tenor plafcha a noss vegl Stylo, chi para dad ir in fanzögnia, e chi ’ns maina eir a no cun el. Dimana, nö chi craiain dad ir alla veglia, gain alla nouva, e quels del nouf Stylo all’ incunter van sco gei- va la primitiva Baselgia nel 4I Secolo. A. Eug nun sai ehe dir; quai ’m para , meis sar Student , chia vo haiat ra- schun. E quanto à mal, dess eug jent mia vusch per il Stylo nouf, schabaist quai fuoss, nel principi, ün pa mal - com-- modaivel, ens rendess ün pa confus. S. Confus? Per quintar ii dids inavant ed inavo voul quai propi üna grand’ Arithmetica. „ No füleivest ,, Wetter ad Alp als 12 Giün; fehl met- tain no huossa als 23. No veivan irt >, tal Bain aua d’ rouda als 29 Mai; di-- 0) tnana la vain no huossa als 9 d’ Giün. * II 3 ' 14 [ imtninch’ufant ehi sa summar, savess far quitt quint; ed in ün pêr d’ anns fuoss’ ün già adiisà alla nouva. A mai am para auzi coufusiun, e sich mal- commodaivei da conservar quitt Stylo velg: Sea chia no retschaiven chiartas, legian Gazettas» gean las vias; partuot ans stal in peis, partuot ans stain no fer- mar, e’ns impitsar sü ingio no eschen. E l’hura as sto ün eir quasi turpiar, da- vant eisters, da nossa ardünadezza a nun vulair müdar Stylo. „ Craiaivet dad- dler plü scorts co tuotas las natiuns dèll’ Europa? „ (pudefs ün ans dmandar). A. In esset, pretender, chia la sapi- entia haia abanduna ’ls auters paiais per . ’s refugiar tranter Pont - Martina e Pont- Alta, fuoss la nardà svefs. S. E scha rio nun pretendain quist, schi perche nun fainno sco’ls auters Pavels ? A. Qua ’m para darcheu no nun pos- seü dir inguotta d’ raschunaivel a nossa defaita. — Pero dscharan qualched üns dpls Sigrs. Paurs : quist Stylo nouf es il Stylo catholic, ch’ ün Papa ha miss sü, e perquai nun lain no iàvair d’el. Ma eug taint bain ch’ ün als po quia da» cheu biittar avant üna presumtiun ridi- cola, da, craier clj’ els sean, plü hum i ] If [ s- s- i > t i l e plü fervents reformats co ’ls Inglais , v Danais, Sveds, Pruffians, Svizers, e quels da Coira, e d’Engadina fura, ils quals han tuots tut sii ’l Stylo nouf sainza scrupel. S. Schi bain ! mctter quia Ia reiigiun inavant es püra ümplicità e superstitiun! II sabi piglia sü tuotas bunas chaussaf, chi vegnien d' inuonder nan chi vöglien, Pruvai tuot, (disch’ ’l Apostel i tess 5, 2i.) e artguai quai chi es bun. A. chi vess quai podü convgnir raelg da reglar 11 Calender» cioe ’ls dids da so- lemnitats religiusas, e d’ anniversaris del culto public, a chi gniva quist plü baitz pro, co al Papa, sco grand sacerdot* sco 1’ prüm Ecclesiastic della Christantà ? Usche fuon fingià nella plü auta Anti- quità ils sacerdots, o preirs dels Babilo- niers, Persers, Egiptiers eir ils Astro- noms da quists posvels; sco eir pro ’ls Romans, dal RaiNuma Ponipilius in naa infin al temp dels Imperaders; e JuL Caes. svess reglet il Calender in qualità da grand sacerdot ch’ eil’ eira, (Ponti- fex maximus). Ora, ditam vo, chi eschet ün hörn da senn, lcha no nun dessen piütost ans far ün cas da con- scientia dad observar il Stylo d’ ün sce- ietatpaian, sco eira Jul. Caes. , co quel ] 16 [ d’iin Christian Chatholic e Apostolic, sco eira Greg. XIII? A. He sgiüramaing! Ma chi sà e chi s’ impaissa a tuot quistas chaussas chia vo ’m vaivat explichià nan qua davo rouda ? Eug sun persvas chia scha noss Sigrs. Paurs udisten quistas raschuns, schi chia’scon- vgnisten unanimamaing da tour fii ’I Styio noüf alh prima proposta. S. Quai festen eis , Tainza dubi, Ich' eis capiffen rasehnn, e ’s rendesten ad ella sco vo: ma quants esa piir massa da quels, chi, (sco disch Salomon Prov. 27, 22.) seh' ün als mettess aint il ma- scher, e 'ls paftess sco juotta, tuotünna nun dessen lö alla raschun , ne s'partis- sen da lur nardà. A. Eug n’ hai massa bun idea da nose compatriots per podair crair chia da quista fort glioud polten ma formar la pluralità nell’ Engadina bastà. S: Speresch tuottiinna eir eng, chia vo nun s’ ingiannat, e chia , resguard al Styio nouf, nos Sigrs. Vaschins se- guiran la via d’ mez dels prudaints, chi es: danon ester, nell tour fii chaussas nouvas, ne dels prüms ne»dels ultinis. jaÄ