rv/A Wv -v2r/ ////;{/( fru'/jc/iaJP //a/ärfa:s(//c j n?cr Tnwnce , v/ ( 7 , jTs>;^ Sr*vnn5m7Mm|ki?!iiii!| iww« c T FRIDERICI AVGVSTI CARTHEVSER DOCTOBIS MEDICI ' f ' ACADEMIAE ELECTORAL1S SClSNTlARTM V T l L i Y M QJV A fi SRFOR l)iAl EST SOCII ORDINARII RVDIMENTA HYDROLOGIAE SYSTEMATICAE V \Q v X ■ ul FRANCOFVRTI AD VIADRfM, avvo PAVLVM S1GISMVNDVM GAEBLER, i 7 5 8. NATVBF GESELisSCwJi ILLUSTRISSIMO A t qy e EXCELLENTISSIMO DOMINO D O M I N O CAROLO LVDOLPHO S. R. I LIBERO BARONI a DANCKELMANN PGTENTISSIMI BOR VSSORVM REGIS BELLI ET REGIMINIS MINISTRO INTIMO CONSISTORII SVPREMI OMNIVMQVESA- CRORVM TRIBVNALIVM SVMMO PRAESIDI CAVSARVM GA LLICARVM GVBERNATOR1 REGIARVM ACADEMIARVM SCHOLAR VMQVE CVRATOR1 SVPREMO DYNASTAE IN LODERSLEBEN OPHAVSEN C HIRA DOMINO SVO AC MAECENATI GRATIOSISSIMO MV SARVM PATRONO MAXIMO i r PAGELLAS H A SCE ivJmis ji 0 . 0 . 0 . IL- ILLVSTRISSIME r ATQVE EXCELLEN- TISSIME DOMINE, tevidense hoc opusculum splendidißimo Tuo nomini inscribere vix ausus essem, nisi eximia Tua et plane singularis, X 3 qua A ( O ) K qua bonarum litterarum cultores ad - iuvas atque foves , benevolentia me impulisset. Officii praeterea mei id ese duxi ,* siquidem omnibus , qui in academiis Regiis vivunt atque leBio- nibus publicis vacant , incumbit 3 ut Tibi, cui Rex Sapientißimus earun- dem tutelam tradidit ac demandavit , laborum suorum rationem reddant. Placido igitur vultu tenuem hanc Opel - A ( o ) G opellam, quae omnem gratiam ab 11- luftrisfimo Tuo nomine aucupatur, ceu devoti animi documentum, quaeso, excipias, ftudiisque meis annuere haud dedigneris. Summum Numen imploro, ut Te in patriae salutem, familiae lllufirissimaesplendorem, et litterarum emolumentum per longam \ adhuc annorum seriem sospitem atque incolumem servet. Sic pia ac submip X 4 ß ■ /■ D ( o ) D fa mente vovens fim atque permanebo ILLVSTRISSIME ET EXCELLENTISSIME DOMINE IL L V S T RIS SIMIT VI NOMINIS,: dbvoHßmus Cultor rSitBER I- CVS AVGV-STVS} C ART H.E V SER. \ LECTO- LECTORI BENEVOLO S. D. A V C T O R. iam legibus systemati- inafubiectam esse, et aquas tali fere, qualis apud vegetabilia, animalia atque mineralia inva- X 5 luit. JJydrolog O ( o ) G luit, ordine methodico exponi posse, nemo facile, qui aliqua tantum harum rerum notitia imbutus est, in dubium vocabit. Egregie hoc monstravit Cei. wallerivs, cuius Hy drologia praeclarum aquas methodice describendi ac disponendi exemplum suppeditat. Multam certe laudem meretur opusculum istud, et insignem praestat utilitatem,licet aquae nonnullae locis minus congruis repositae, aliaque etiam haud itabene ordinata sint, quibus autem specialius enarrati- O (o) O randis boc loco supersedeo, iudicium viris sapientioribus et in historia naturali magis versetis relicturus. Exemplo Cei. Viri incitatus similem laborem, aquas nempe ad ordines, genera, et species revocandi et* nexu systematico secundum affectiones externas ac principia chymica describendi, aggressus sum. Inde enata est opella, quT iam in lucem publicam prodit, ad quam componendam scripta hydrologi- ca ca virorum clarissimorum schevchze- IU, HOFFMANNl, SEIPPII, BOVLDVC- CII, SPRINGSFELDI1, SCHÜTTEI, NEI- feldii, marggrafii aliorumque ex recentioribus in usum adhibui, ita tamen, ut ipse simul quasdam aquarum examini chymico subiecerim. Antiquiorum Auctorum libri hoc argumentum tractantes mihi parum aut nihil emolumenti attulere, quoniam maxima eorum pars descriptiones aquarum confusas vel insufficientes exhibet, et neglecta D ( o ) G cta analysi chymica solidiori principia imaginaria pro veris venditat. Nihil eorum, quae ad accuratam aquarum hoc opusculo expositarum et principiorum admixtorum notitiam faciunt, praetermisi; breuitati tamen,quantum licuit, operam dedi, ideoque etiam aquas tantum celebriores atque notabiliores, in specierum illustrationem, allegavi. Plura praefari vix opus videtur. Quod reliquum est, lectorem, ut faveat huic § ( o) ^ huic qualicunque tentamini, erroresque modeste ac humaniter emendet, ea, qua decet, observantia rogo. Scripsi Fran- cofurti ad Viadrum d. 12. Februarii 1758 . | ovdeologia aquas naturales, extra mixtionem animalium, ve- getabilium ac mineralium obvi- as (a) secundum qualitates ex- 'mm ternas, maxime saporem,, nec non secundum principia admixta et relationes ch y- micas describit atque disponit. (a) Ad .distinguendas aquas hascea succis aqueis, animalium, vegetabilium et mineralium mixtionem ingredientib.us, hos Phlegmatis nomine donare, illas vero proprie Aquas vocare satius est. II. aqva generatim considerata est fluidum humefaciens, non elasticum ^ a), valde porosum, aere (b) plenum, calore in halitus resolubile, et, in staturelative purissimo A ac 2 4 §? ) ° ( „ ac simplicisfimo, diaphanum, insipidum, inodorum, omnisque coloris expers. Certo frigoris gradu solidescit et in massam duram, nitentem, subdiaphanam seu Glaciem mutatur (V ), quae maius spatium quam antea occupat, intrante autem calore liquescens ad prius volumen iterum redit (d). (a) Hinc nulla arte comprimi et in minus spatium redigi potest. Evincunt hoc experimenta cum globo argenteo cavo ac tenui, aqua repleto, et, postquam cochlea satis firmiter clausus esset, malleis percusso ab acabemia ilorentina, (vid, Experiment, natural. tentamina Florentina Part. II. p, 6z. 64.) instituta ac deinde a mvsschenbroickio et hoilmanno, cum sphaeris plumbeis, stanneis et cupreis cochlearum ope compresss, repetita. Hac enim ratione aqua ngutiquam comprimi potuit, sed exitum sibi per massam metallicam vi paravit, non tamen, uti existimarunt Florentini, per porös metalli transsudando, sed potius per rimulas .globo metallico actione cochlearum et ipsa aquae reactione illatas erumpendo, ceu id rai- crofcepiis detexit Celeb. houmannvs. Vid. die Göttingiscben Anzeigen von gelehrten Sachen No. 12 !• (b) Acr.qui in poris aquae habitat et sub eius agitatione vel ebullitione bullularum forma egreditur, in nonnullisaquis valde copiosus, subtilis • et rarefactus est, e. g. in aqua acidularum, quae commota copioliffimas ac subtilissimas bullulas extrudit, et lagenas, eadem nimium repletas et firmiter obturatas post commotionem . fortiorem facile rumpit. De hoe aere postea plura dicenda sunt, («) v I s ({) Aqua intelligitur relative pura as homoge- nea; etenim particulis spirituolis, salinis, metallicis aliisque largius instructa acutilliino etiam ctrigore vix conglaciatur. (d) Huius phaenomeni causa optime a mutata molecularum minimarum aquae figura deduci tur. Figura earum ob levissimam inter se co- haesionem et aquae fiuiditatem fine dubio sphaerica est, quae figura minimam inter omnes su- s perficiem habet, Moleculae iphaericae congla- «iatiotie forsan in angulosas vertuntur: Figura autem angulosa maiori est superficie, quam sphaerica, et maius spatium occupat, Ergo tota ' aquae massa congelatione maiorem molem adipisci, et glacies post iiquefactionem minus spatium denuo occupare debet, Vid Cei. ioh. menrici winkleri Inftitut, P hilos. Vnivers, Pa>% 1 . §. 1350, III, Aqua in toto naturae ambitu nunquam absolute pura,etlimplex reperitur, sedsem- per principiis heterogeneis , mineralibus, nunc terreae, nunc lapideae, nunc salinae, nunc sulphureae, nunc alterius indolis, modo maiori, modo minori copia remixta est. Principia haec non solum gravitatem aquae,- hydfometro (a) cognoscendam, valde mutant, sed eidem quoque varios sapores aliasque qualitates, pro Varia scilicet natura sua, inducunt, ita quidem, ut diverfiffima inde aquarum genera et species exoriantur, quae hanc ob diversitatem non A 2 imme- 4 D ) o ( D immerito Regno Aqneo peculiari et a regnd minerali distincto comprehenduntur ac separarim pertractantur (b), eo magis, quoniam aqua pro vehiculo potius regni mineralis, quam pro vero corpore minerali haberi debet. (a) Hoc instrumentum vulgo constat ex tubulo cylindrico, vitreo, tenui, gradibus distincto et globulo vitreo, qui mercurio vivo aut limatura ferri aut etiam plumbo in fundo oneratus Vel basi sua pondere instructus est. Quo altius fefe immergit Hydrometrum, eo specifice levior est aqua, quo minus autem descendit, eo gravior aqua existit» ' Ita fecit Cei. iohannej goitschaxck WAUES.1VS, qui edidit lingua Suecica Hydro-, logiam, tller Wanu-Rkk et. Holm. 1J4S- in / V id. Hifioire de F Academie dis Sciences de Berlin An, vyp- fi. ;j/. siq. ubi integra huius saga- ^ cillirai Chymici disquisitio aquae pluvialis et nivalis exstat. Centum aquae pluvialis mensuras ;lle lenis destillationis ministerio ad octo uncias 1'uccefiive redegit ac infpissavit. Liquorem ita concentratum ac turbidum per filtrum traiecit, in quo remanserunt centum grana terrae calcareae subtilis, in acidis cum effervescentia solubilis, et colore albo ad fiavedinem vergente praeditae. Liquor per fiitrum traiectu* addita solutione salis tartari et evaporatione suppeditavit grana aliquot Nitri ordinarii et Salis communis, quod utrumque /ubfusco colore tinctum erat, indicio, aquae pluviali partes etiam oleoso-pingues admixtas esse, quarum praesentia itidem ex putrefactione aquae pluvialis (quoniam putrefactio sin^ partibus oleoso pinguibus succedere nequit) cognoscitur, Terra ista, quod notandum est, a destillatione aquae pluvialis relicta et spiritu vitrioli soluta, instillato lixivio, quod e sale quodam alcali fixo cum sanguine calcinato aquae affusione ad praeparationem Coerulei Berolinenfis confici iolet,vestigia prin- sipii martialis monstravit. v A 4 VIII. n r ) o ( D VIII. aqva nivalis^ Schneeweißer ), quae : 5 dam in aere versatur, leviter congelata est, et ex eodem floccorum striatorum forma de- labitur, non modo maiori levitate, verum etiam aliis proprietatibus-ab aqua pluviali fele distinguit: Non enim ita celeriter, sicut haec, turbida fit et corrumpitur, sed per longum tempus citra limpiditatis notabile decrementum asservari potest ac difficillime in putredinem abit. Ceteroquin principiorum admixtorum intuitu cum aqua pluviali valde conpehit, uti experimenta a Cei. MARGGRAFio (a) cum aqua nivali eodem modo ac cum pluviali instituta edocent, praeterquam, quod aqua nivalis pauciores parces terreo-calcareas (centum enim aquae mensurae sexaginta tantum grana dederunt) quam aqua pluvialis, et plus acidi salini, minus autem acidi nitrosi exhibeat (£)« (b) Sal nitrosum ex aqua nivali per evaporationem eius et elutriationem {edimenti terret relicti se obtinuisseCl. TnvMEHivsin Commere,Litterar, Norimb. Ann. 1J36, Hebdotn, 38, refert, „Puriffi- „mam nivtm,scribit, gelu iam per aliquot diei, i „coelo sereno existente, evaporare sivi. Rem»"- „sit in una libra medica sedimentum, vix ,,rum granorum ponderis, saporis vero rro „calici, sed nitrosi: - - - „Hoc sedimer „prunae iniectum, brevifumo emisso, dii 5 9 ,, Separavi terram a sale in aqua purissima solu- „to, ope chartae erriporeticae: terrae autem tam „ parva erat quantitas, ut colligere eam nequi- „rem. Sal depuratus prunis iniectus eodem mo- „do, quo nitrum, ciim aliquo stridore accendimur et deflagrat Ex quo colligo, salem, qui „in nive hasce nostras tegente terras continetur, „esse nitrosum, IX. aqva roralis ( Thaimajser) ex , aere vaporetenus tempore vel matutino vel vespertino descendit et natura ac mixtione ad aquam pluvialem proxime accedit Saepe tamen vere et aestate exhalationibus plantarum, imo earundem sudore mixta est,unde e. g. roris maialis praestantia deduci debet. Haec autem aliaque principia, quae in aqua rorali aut in aliis aquis atmosphaericis subinde forsan deprehenduntur, solummodo accidentalia sunt, et pro diversitate locorum annique temporum nunc adesse, nunc deficere queunt, X. aqva OKANDiNAiis (Hagelwas- ser), in atmofphaera aeque ac nivalis, sed maiori gradu congelata, sub facie globulorum vel glacialium et duriorum Vel nivalium et molliorum, variae magnitudinis^), delabitur. Naturae ac principiorum A $ respe« respectu ab aqua nivali parum aut nihil discrepat, (a) Vtplurimum pisis aequales sunt globuli gran- dinales; nonnunquam tamen adhuc maiores evadunt, quin, uti rarislirria quaedam exempla probant, ovorum magnitudinem assequuntur. (b) Aquae grandinali associari potest a q va pr vinalis (Reifmajfer) ex rore aereo in superficie corporum conglaciato vel saepius forte ex ipsis corporum effluviishumidisgelu induratis ortum habens. In priori casu aquae nivali aut grandinali simillima est, XI. Secundum Aquarum Insipidarum genus eltAQVA TERRESTRIS SIMPLEX {einfaches Erdwajfser), ideo sic nominata, quoniam ex terra immediate provenit, uti Aqua Atmofphaerica ex aere, et propter pauciores partes heterogeneas admixtas re- • liquis aquis terrestribus relative simplicior exsistit. /Gravior est quam aqua atmosphae- ' rica, et maiorem terrae (a) copiam post eva- £ orationem vel destillationem relinquit. impida utplurimum et colore destituta (£) est. Mora temporis, aeris calidi et quietis auxilio, putrescit (e). Conglacigdone a partibus terreis depuratur, et hinc glacies iterum liquefacta sive Aqua Glaciali* nihil fere notabilis sedimenti post evaporationem au? II aut destillationem suppeditat, ac difficillime motum putredinosum subit. (a) Terra ista modo ealcarea sive tophacea, modo gypsea deprehenditur; prior cum acidis effervescit et in iisdem solvitur, posterior autem cum acidis nec effervescentiam nec solutionem init. Terra tophacea nonnunquam particulis Ferri leviter mixta est, qualem in variis aquis putea- .libus Berolinensibus detexit maucghaiivS (vid. cit. Eius disquisitionem aquae nivalis et pluvialis"): Terram nempe ex aquis hisce per destillationem concentratis separatam et antea calcinatam in spiritu vitrioli solvit ac dein lixivium alcalicum Coeruleo Berolinensi parando idoneum instillavit; ita secessit praecipitatum coeruleum, quod praemissa edulcoratione, calci- natione et reductione in pulverem nigricantem, ferreum, magneti obedientem abiit. Idem Cei. Vir ex aquis hisce particulas Nitri et Salis culi- tiaris adeptus, est; et in aquis quibusdam fontanis pauxillum falis medii , sali mirabili Glauberiano analogi detexit. Omnibus prae- ' terea «Aquis Terrestribus Simplicibus materia quaedam pinguis et acidum tenuissimum insensibile sine dubio inest, illa putrefactione harum aquarum sese manifestat; hoc ex terra tophacea soluta, utpote quam aqua sine acidi tali* adiumento ita subtiliter ac perfecte solvere haud valet, itemque exrubigine ac aerugine, quam ferro et cupro aqua inducere, solet, quodammodo cognoscitur. fi) Partes margaceae, bolares aut ochraceo-mar- ^ tiales largius abreptae aquae huic interdum colorem albo lacteum, luteum, rubrum aliumve pum turbiditate inferunt, qui tamen colores diversi n O ) a ( G i versi sunt ab illis emphaticis et apparentibus, quos fundus, super quo manat aqua, et varia refractio lucis, in aquis,nonnullis per se minimfe coloratis, producunt, (c) Inde huius generis aquae, si motu suo privatae ' stagnant, uti aqua fluvialis post inundationes relicta, et aqua putealis aqt fontana in fossas deducta, in corruptionem putredinosam sensim ruunt. Turbulentae scilicet ac graviores evadunt, saporem plus minusve putridum nanciscuntur, ac deinde partibus limosis et humosis fundi, in quo stagnant, nec non reliquiis plantarum putrefactarum impraegnatae in Aquam Paludosam abeunt. Idem aquis pluvialibus collectis et stagnantibus evenit. XII. AquaTerrestrisSimplex quatuor Speciet sub se comprehendit, quae sunt: aqva fONTANA, AQVA FLVV1AUS, AQVA I» A CV S T R I S et AQVA PVTEAUS, aqva fontana (Qtiellwajsetty , sponte ex terra erumpit ac intra alveum angustum horizontalem defluens Rivum constituit. Reliquas Aquae Terrestris Simplicis species levitate non minus, quam limpidi täte et puritate antecellit. Instillato igitur sale alcali liquido velpriorem claritatem retinet, vel post aliquam temporis moram leviter tantum lactescit et pauxillum terrae deponit: Affusa autem solutione argenti vel sachari faturni statim plus minus lactea ac VAX- «-> 9 $? )' ° ( 9 §? 13 turbida evadit, ita, ut lacteus color, solutione argenti adhibita, ad violaceum aut rubentem plerumque vergat. XIII. Duplex observatur aqua fontana, frigida nempe et calida. Fontes frigidi (a) vel sunt Perennes h. e. continuo, licet cum aliquo decremento et incremento, fluentes (£), vel Periodici h. e. nunc manantes, nunc vero cessantes. Periodici in Regulares et Irregulares rursus distinguuntur. Priores certum ac determinatum profluvii et intermissionis tempus observant; posteriores autem indefinitis temporibus fluunt ac evanescunt. Inter Fontes Periodicos Regulares praecipuum locum obtinent Fontes Ma- iales, qui veris tempore, inprimis mense Maio profluere incipiunt, a nive scilicet in montibus tunc liquescente orti, et autumno, mense potissimum Septembri, nive consum- ta, manare iterum desinunt. In regionibus montosis,maxime Helvetia (ri;,plurimi huius indolis sontes reperiuntur. FontiumPerio- dicorum Irregularium alii eam naturam habent,ut modo per integram noctem, modo per unum pluresve dies fluant, cessando dein aliquot dierum spatio, tnodo hac vel illa diei hora erumpant, quoties nempe sufficiens aquae nivalis copia in hydrophylacium seu recepta- 14 receptaculum subterraneum deducta est, uti fons, der Engßlevbrunn dictus in monte Jtngstlen ditionis Bernensis (d): Alii humi- dis annis hoc vel illo tempore-dn conspectum prodeunt, siccis vero et fervidis iterum evanescunt (e), hinc ab aqua pluviali copiosius collecta unice originem sumunt; vulgo Hungerquellen Vocantur, quia annonae difficultatem, ex nimia humiditate frugibus damnum afferente venturam indicant« (a) Frigus gratissimum maximo etiam solis aestu servant. Praestantior^s ceteris fontibus illi judicantur, qui e solo arenoso aut lapidoso prosiliunt. (ö) Ob continuum fluxum plerique horum fontium originem suam primario ex interioribus terrae et vaporibus aquae marinae ascendentibus atque condensatis ducere videntur, ita quidem, ut aquae atmosphaericae ad eorundem ge« nesin et augmentum omnino faciant. Hinc a veritatis tramite paulo aberrant, qui singulorum fontium originem solummodo vel ad aquam pluvialem (ut caspar barthoi,invs in Di Is,' Thys de fontium fiuviormique origine ex pluviis, aliique) vel ad aquam nivalem vel ad vapores humidps apris frigore montium condensatos referunt. Hae causae nonnisi de Fontibus Periodicis valent. Notandum simul est, quod aquae ex visceribus terrae provenientes vulgo Grundwsjfer, aquae autem ex humoribus atmosphaericis intra terram collectis oriundae Tagewajfer appellari soleant, (c) Vid. io h, iacob, schevchzeri Scbweitze - rifche Natur Geschichte Tom , ILp.ioj.seq.et Tom. m, (>ag. Iji, (d) IS (d) Conf. scHEVCihERi Hydrograph. Helvet, ' pgg.ni.feq. Hic fons ccteroquin ad FbnteSMa~ iales aliquo modo pertinet, cum, referente Auctore Ciariflimo, duntaxat a medio Maii usque ad medium Augusti fluat. (e) Plura de his fontibus habet sbnsvciiz, in der Sehvptitzerifchen Natur-Gefcbkbte Tom, II. pag.)+ feq. (/') Meraorari quoque hoc loco merentur Fontes Btrometrici Wetterbrunnen , qui pluvia imminente turbidi evadunt, restituta autem coeli serenitate pristinam limpiditatem recuperant, et stc mutationes tempestatis praesagiunt; cuius rei causa ad aerem internum ac subterraneum, imminuta aeris externi gravitate et prellione, maiori vi erumpentem et partes aquae terreas commoventem, redit. Talis fontis in Mutinensi ' agro, ut unicum exemplum adducam, mentionem facit ex. relatione ANT.ONlI VAtLlSNE- R.U schevchzirvs in Hydrograph, Helvet. sag, 132, XIV. Ex fontibus calidis, aquam nempe insipidam praebentibus, annotatione digpilfi- mi sunt Fontes calidi Istandiae , lingua patria Hveren dicti ( a ), quorum alii moderato caloris gradu praedici, alii autem fervidi ac ebullientes existunt, ita, ut manus laedant, et coctioni inserviant. Prosiliunt omnes in solo lapideo plano, quod eo gradu calet, ut aqua frigida aliunde ad haec loca affluens calorem similiter acquirat. Alii horum fontium aquam suam ad ulnae altitudinem. i6 alii vero ad quinque vel sex ulnas proliciunt. Nonnulli inter ipsam petram, alii ex cavitatibus peculiaribus erumpunt. Aqua, quam suppeditant, polt refrigerationem potui ordinario aptissima, et, licet odor sulphureus ingratus circa fontes percipiatur, principiis mineralibus notabilibus ipsa tamen destituta est (b). (a) Vid. Cei, Nieis iioRRESow zuvcrliißigt Nachrichten von Island io, Nullum luiphar, Eodem leite, in vicinia nominatorum fontium sub terra reperitur, (si eos excipias, qui in den Kryfevigs Gebiirgen lcaturiunt,) et prope quosdam eorum laeta pascua observantur. Forsan tamen in maiori terrae profunditate sulphuris mineralis copia delitescit, vnde hi fontes calorem suum adipiscuntur, quamvis strata sulphuris vivi ac terrae sulphureae in Islandia alioquin terrae superficiali seu exteriori, sterili, proxime subiaceant, (b) Huc spectant etiam Fontes calidi seu Thermae Favorienfes sive Viperinae {das Pfeffersbad), in comitatu Sargans Helvetiorum, inter aquas medicatas notae. Aquam, uti sc ii e vc Hz e r v s in Hydrograph. Helvetie , pag. 4.11.412. refert, exhibent insipidam, inodoram, crystallinam, quae vix ulla particularum mineralium vestigia prodit ac solum ab oleo tartari per deliquium aliquantulum turbatur et nubeculam albam contrahit, De reliquo Fontis Periodici Mdalis naturam habent; autumno enim disparent, reris tempore denuo manant. XV. XV. AQVA Ftvvi alis '( Fiuswajstr ) intra alveum latum magis minusve inclinatum motu vel tardiori etplacidiori, vel velociori ac plus minus impetuoso progreditur (a). Levitatis ac puritatis respectu aquae fontanae maxime accedit. Filtratione autspon- tanea impuritatum innatantium sublidentia ad limpitudinem redacta ab oleo rartariper deliqdiumaliisve salibus aicalicis lixis liquidis non facile mutatur; a solutione autem argenti vel sachari saturni illico lactescit ac curbiditatem acquirit (/>). Saepe (id quod de aqua fluviorurti lentius procedentium in- primis valet) partibus Umefis seu lutofis et pinguibus referta,(0 est? quae tamen motu magis abreptae quam perfecte solutae sunt. Nonnulli etiam inter fluvios tardius fluentes Tophos, insigni plerumque levitate multisque foraminibus praeditos, generant atque eiiciunt. (a) Fluvii e rivis confluentibus, aqua a tino sphaerica, nivali potiflimum et pluviali auctis, exoriuntur; unde montes excelsi et Alpes ob fontium atque nivis copiam plurimorum fluminum genitores exsistunt. Fluvii minores coniunctione sua Fluvios maiores efficiunt, qui post cursus in maiorem minoremve longitudinem extensos va- riosque anfractus occano demum hiabuntur. Aestate fluvii decrescunc mole, verno autem tempore a nive disspluta et pluviis incrementum rursus capiunt,ita, ujsaepe, sub nimio scilicet aut iusto B cele. 1 18 O )o( O celeriori ineremento, inundenr se ripa» tratig- grestt, terras circunracentes aquis operiant) quales inundationes aestatibu- quoqu» hutmdis, post imbres.largiore , evehiresolent, insigni cef- te si ad ipsam terram respiria-, esnoiumeiuoj dum scilicet aqiia inundatis eam emolliendo et pingui limo obducendo foeeundicrem reddit. Quorundam fluvmrum. ut Gangis. Nili etc in* undationes quot annis fixo tempore contin* gunt. (V) Observandum est, quod materia illa, quae instillatione solutionis argenti aut factari saiurni in aquam fluvialem, fontanam aliasque aquas terrestrevfimplites, separatur et ad fundum secedit, ipsum fit argentum aut plumbum, sub calcis forma ab aquarum terra tophacea deie- • ctum, quae terra scilicet cum acido nitri, quo- argentum solutum est, aut acido aceti, quod sacharo saturni inhaeret, facilius iungitüf ideoque novam cum his aedis unionem ineundo partem argenti aut plumbi praecipitat. Maceria ex adverso, quae affuso huiuS generis aquis sale alcaliCo fixo soluto, lactescen- tiam producit ac fundum petit, ipsa aquarum terra tophacea est) ab alcali deturbata, (e) Maior haec partium limosarum aliarumque pinguium nutrientium copiapraecipua haud dubie ratio exsistit, cur fluvii lentiori cursis procedentes piscibus utplurimum prae reliquis abundent, (d) Nonnulli fluviorum, uti notum est, partes quoquq metallicas aliasque substantias minerales, non tamen intra ipsos generatas, sed ex interioribus terrae aquarum vi divulsas ac propulsas citra solutionem vehunt et intra fundi arenas recondunt, cuius generis sunt ramenta auri, minc- i 19 Eninera stanni crystallinas Zinngra tipeti), minerae ferri, crystalli pyritaceaelivemarcaliticae,variaeque gemmae, inter fluvios auriferos celebrantur Gütiges Indiaej Tagus, Rhenus, Araris ; ne« non Rhodanus, Garumna, aliaque Galliae flumina, de quibus egit f 11 reavmvr in Memoir, di V Acad, des Sciences de Paris. An. rjiX. XVI. AQ.VA LACvsTius (Landßewajse'r)^ äquae fluvialis i nitar intra alveum dilatatum, motu tamen languidiore atque tardiore decurrit (a). Ei quoque, si ad naturam et principia respici as, maxima Cum aqua fluviali , fluviorum nempe pigriori cursu progredientium, similitudo intercedjt ea- demque versusalcaliafixa liquida non minus quam solutionem argenti vel sachari saturni isimili modo sese habere deprehenditur. («) Lacus formantur ve! ex fontibus et rivis, adiu- Vante aqua atmosphaerica, vel ex aquis subter- raneisinsenlibiliter affluentibus, vel ex aquis iub- , terraneis et aqua atmoiphaerica simul, uti celebris Latus Circknicenfis in ducatu Carnioläe, qui tempestate sicca per certas foveas in terram defluit spatio 25 . dierum, ita ut fundumliccumrelinquat, pluviis autem largis contingentibus* hyemis praesertim tempore, a collecta aqua pluviali et per eius pressionem commotis aquis subterraneis copiose prorumpentibus pristinam aquae molem et pisces abundantes recuperat, und e Lacus Periodici nomineinfigniri debet, 'v id. Cei, 10 h, «Eoaok rstuiRs Neueße. Reifen B z a, Tb. 20 2. Ti» 78 - Brief pag. 848 > scq, item valvA- sors Beschreibung cies Hertzogthums Crain T. 1 . L.4. Cap. 47. Quosdam lacus fluvii intrant atque transeunt, ui Lacum Lemanum (Gcnfrfe) Rhodanus, Lacum Bodamicum{Bodcnfee') Rhenus etc» Plerique lacuum in fluvios quoque defluunt; noiv nulli occultum et subterraneum exitum seu defluxum habent» Multi inter eos magnitudine fluvios aemulantur; lier. g. Lacus Lemanus longitudinem milliarium germanicorumocto et latitudinem, ubi haec scilicet maxima est, trium, imo ■quatuor occupat, unde primis, Europae 1 acubus accenseri debet. Memorabile etiam de hoc lacu est, quod serenatempestateno.nnunquam violentos motus edat, qui a ventis subterraneis eX fundo ascendentibus excitantur, Vid. schevchz» Hydrograph , Helvet . pag. 48. 4p. Ceteroquip plurimi lacus pisces valde copiosos,mole aepon- dere inlignes, alunt, cuius rei ratio in tardiori aquae motu et hinc^ largiori nutrimento sita est. XVII. aqva pvteaUs ( Ziehbrunnermaf- ser), sub terra in maiori auc minori profunditate manat, ideoque haud sponte ex terra erumpit,* sed machinarum hydraulicarum ope, puteis demissis, elevatur (a). Ceteras Aquas Terrestres Simplices gravitate specifica et partium heterogen earum (A) copia vincit. Idcirco instillata solutione salis tartari aliusve falis alcali fixi valde turbida evadit et plurimum terrae dimittit, et ex solutione argenti vel sachari fatur - ni longeplures, quam reliquae huius gene* 21 ris aquae, metalli moleculas praecipitat. Hinc vasa quoque, in quibus frequens eius coitio instituitur, crusta terrea plus'minus crassa ac dura, sensim obducere solet. (a) Aqua putealis a vaporibus aqueis subterraneis assurgentibus, qui ope frigoris in stratis argillosis sivelutosts condensantur, primariam originem ducit. Frigus solum ad condensationem atque collectionem talium vaporum non sufficere, sed simul argillam seu lutum requiri, manifeste docet experientia rscheri in Phy fica Subterranea Libr. I, Seht. I. Cap, 3. N, (. Hic enim, cum aliquando Moguntiae in coli« quadam vinifero scaturiginem quaereret, et fodiendo quinque circiter pedes infra terram in lutum subcoeruleum incidisset,' statim ibi scaturiginem invenit. In effossione luti ulterius procedens arenam luto subia- centem attigit, quo facto omnis aqua evanuit, ita, ut summo mane ad foveam accedens, eandem vaporibus plenam offenderet. Luto effosso rursus in foveam infecto et fistuca nonnihil solidato, scaturiginem altero mane rediiffe observavit, unde iure autumat, vapores subterraneos non tantum frigore, sed potissimum tali luto densari, et in corpus reduci. Huiusmodi densatio vaporum non aquis putealibus solum, sed et sine dubio aquis fontanis perennibus gignendis inservit, (b) Terrearum scilicet, tophaceae vel subinde etiam gypseae indolis. Accedunt in aliis aquis putealibus partes Ferri , Nitri, et Salis culinaris, ut in illis lierolinensibus,quasexaminichymicosubie- 1 . cit Cei, MARGGRAPivs.vid. in anteced. §§. XI. a. Cl, trvmrhivs in aquis Verdensibus nonnul- ’ jis, uti memorat in Commere, Litterar, Norimb 8 3 'Attii, 1 22 sinn, ijjS. Hebi. pag, jpf. deprehendit sui nitrosum plerumque amarum, tartari vitridlati instar, quod prunae candenti iniectum brevi deflagravit, in figuram tamen pyramidalem cry- ■sta! i latione abire recusavit. Quaedam ex his aquis, testante Auctore, in libra una continent falis nitrosi grana dusldecm, cum granis quatuor terrae alcalinae, ex qua magnes aliquid ferri attrahit* XVIII, Aquae Terrestres hactenus memoratae vulgo etiam di stinguuntur in Aquas Molles ac Duras , quarum illae paucas partes terreas, hae autem pluresearundem continent,,. Hanc ob. rem aquae molles, quibus annumerantur plurimae aquae fontanae, et aqua fluvialis, sordes vestimentorum lotione optime eluunt, instillato sale quodam alcalico fixo liquido limpitudinem servant, et sub ebullitionefortiori parum turbidae evadunt j Aquae durae ex adverso, cuius ordinis aquae puteales maxime sunt, proptermole- culas terreas largius immixtas haud ita perfecte sordes abstergere et saponem solvere valent, legumina, dum poros eorum partibus terreis obstruunt, sub coctione magis indurant quam emolliunt, additis alcalibus fi« xis claritatem amittunt et forti ebullitione fatis notabilem terrae copiam deponunt. XIX. 23 . " ' D ( v ) D XIX. AQVA LAPIDI FICA seu INCRV- ST a n s ( Steina‘e specifica eminentiori a praecedesite Am Terrestri Simplici fatis distinguitur. Su'-Hpfluvio suo materiam terreo-lapideam cop ostm, aens siccantis ope magis indures ntem, sensim deponit et obvias plantas aliaqut corpora, in quae delabitur, cortice lapideo brevi tempore obducit. VtpIntimum limpida est, at in quiete reposita vel evaporationi subiecta mox turbulenta redditur, ter-ae larga copia secedente. Gelu utut vehementiore in glaciem difficillime vertitur. - (a) Aquas tales lapidifieas, etiamsi terreis principiis onustae sint, potui ordinario et coctioni ciborum citra sanitatis noxam idoneas esse, asserit scti! v c n z t r v s in Hydrograph. Hclvet. pag. 320. dem testatur a seu v v c H2». ro ibidem allegatus sTROBFLBERGkRVs Defiript. Gallia« sag 14$. de aqua lapidjsica Viennae Allobrogum reperiunda. Addo ouvm sorrichivm, qui in Ati Hafniens. Volum. j. Artic #r. §. 3» de aquis Gorgineis antri Vkisiani in Anglia, et cryptae Sinonensis seu Chinonensis in Gallia similiter perhibet, easdem post egressum suum e rupe incolis locorum adjacentium quotidianam et innoxiam potionem largiri; utpotequam rem Auctor pro argumento affert, aquis huius- 1 B 4 modi 24 O ( o ) D modi nihil substantiae lapideae (quod tamen falsum est) inesse, et hinc ipsam aquam tota sua mole, quietis ministerio in lapidem verti, prout hanc sententiam ibi fusius exposuit et confirmare annisus est. Interim aegr? potum frigidum talium aquarum admitterem, siquidem experientia edoctus sum, aquas terreis partibus refertas et nondum quidem proprie lapidificas refractarias alvi obstructiones producere, quae facile dein aliis ac gravioribus, morbis ansam praebere possunt. De aquis hisce decoctis vel ad coctionem ciborum usurpatis aliter sentiendum est; ignis enim vi terrae maximam co- fiam deponunt, et sic noxios effectus exserere amplius nequeunt, X X. Tres Aquae Lapidificae Species , pro diversa inhaerentis terrae natura, observantur, nimirum aqva tophacea, aqva to- PHACEO'ARENOSA et AQVA SPATOSA sive stalactitica. aqva tophacea (Tuf- fleinwaffhr), quae utplurimum fontis habitu in conspectum prodit, materiam tophaceam, in acidis cum effervescentia solubilem, continet, et plantas aliaque corpora vicina crusta lapideo-tophacea, vel duriori,vel molliori ac friabiliori, intra aliquod tempus investit. Crusta haec plerumque alba vel grisea est, nonnunquatn tamen, si principium scilicet martrale admixtum sit, colore rubente (a) tincta conspicitur, Aliae et 35 O> ) o ( ?§? et'quidem pleraeque inter aquas tophaceas vim suam lapidificam ex terra fecum adducunt, ideoque ad ipsas scatebras materiam tophaceam dimittunt, uti e.»g. der Strudel- born prope Nordhuf am , die Pyrmont sehen Steinquetlen (b), Aqua molaris incrußans in agro Gottingenfi (c)> Föns incrußans Hagen- hqusenßs in agro Adorno ( d),etc . Aliae, dum e terra erumpunt, aquam puram, haud incrustantem suppeditant, -profluendo autem super solum tophaceum, inde per motum velociorem substantiae tophaceae copiam abripiunt et fecum laxe uniunt (e), hinc nonnisi in aliqua a fonte distantia virtutem incrustantem exserunt. Ad has posteriores aquas celebris Fons Principum y der Fiirßen - brunn (/), prope lenam maxime spectat. (») Aqua, quae muscos aliasque plantas crusta tali coralliorum rubrorum instar obducit, apud Hel- vetos in Rhaetia prope Soglso reperitur, te* stante schivcuziro in Hydrograph. Helve t, pag. 321, (h) Conf, Cei, ion, philippi seiphj Beschreibung der Pyrmomischen Stahlbrumcn, ubi Cap t j» 14. fontium Iapidificorum mentio facta est» Massa lapidea dura, quam deponunt hi fontes, post fortem ustionem aquae immissa hepar sulphuris olet. Eundem quoque odorem spirat sedimentum nigrum, ex his aquis separatum» (e) Completam aquae huius et incrustati inde provenientis descriptionem suppeditat Exeell. RV* B5 SSk>° -e G (s) O »oifiivs avcvstinvs vogu in elegati- tiffima Commentatione de Incrustato 4gri Göttin - gensts r7 ^6» 4. Singulare est, quod terra calca- rea seu tophacea eius incrustati in mixtione simul foveat terram quandam vitrtfiibilem, (unde incrustatum in tigillo clauso ustum ex parte vi» trescit,) et sal alcali urinosum furum, ita ut incrustati libra una per destillationem igne aperto, aliquot drachmas spiritus urinosi limpidi, odore empyrevmatico plane destituti, largiatur, ( 'd) Vid, 10H. iacobi JAiEiu Oryclograph, Noric. Cat>. 2. pag. 9, (e) Principia terreo lapidea, quae in his aquis tophaceis ceterisque lapidescentibus continentur, non simpliciter per motum abrepta, sed cum ipsa aquae substantia, salium fere in modum, ast laxe unita sunt, id quod ex limpitudine talium aquarum intelligitur. Velocior tamen motus primarium medium exsistit, quo solutio et unio partium terreo lapidearum, aqua per se insolubilium et quidem tam copiosarum perficitur; imminuta enim velocitate istae sensim praecipitantur. finitum huic rei similitudinis intercedere videtur cum solutionequorundam salium e. g, cremoris tartari in aqua, ubi calor eundem effectum, quem in illo casu motus celerior, producit; aqua enim adhuc fatis fervjdaexsisten- - te, cremor tartari solvitur ac solutus manet, decrescente autem calore vel frigefacta aqua, sal hoc, ceu difficillime solubile, secernitur iterum et ad fundum delabitur; ita etiam particulae terreae ac lapideae, motu satis veloci durante, cum aqua leviter unitae manent, sub motu vero tardiori aut quiete rursus decidunt. (f) Intra anni circiter quadrantem corpora deflu. fio suo exposita incrustat* Vid. prae aliis vt< S A- 27 JANI FR.IDER.ICI BENEDICTI BRflcitMAN* n i Epißola de Fonte Principum ad D, t r. i d. b o e r- n i a im. 1748 exarata, quae etiam germanico idiomate donata exstat in des Hamburg. Magazins Vtl, IV. Part , j. Artic. g. XXI. AQVATOPHACE O-A R E N O S A materiam arenosam acidis haud solubilem, particulis tophaceis seu calcaneis mixtam vehit et corpora fonti obvia cortice duro lapideo, qui solummodo quoad particulas tophaceas Cum acidis affusis leniter effervescit ac in iisdem solvitur, cingit. Huius indolis aqua foncana, secundum relationem Ce!. Christiani PHILIPPI BEBGERl (st), ist comitatu Sehaumburgensi ex monte quodam emanat, et virgultis graminibusque vicinis crustam lapideam, in superficie fusco- rubentem, inducit, quae, plantis sensim corruptis, formam tubuloso-cavam nanciscitur. Relinquit aqua post evaporationem materiam duram, albo-griseam. quae in pulverem subtilem redacta etmicroscopio lustrata are» nam grossiorem, partim diaphanam, partin, opacam, refert. Acidum nitri huic materiae affusum lenem effervescentiam excitat et inhaerentem terram calcaream solvit, quae dein, addito oleo tartari, rursus praecipitatur. Eiusdem naturae sedimentum aqua memorata sub quiete etiam deponit. (a) Leg. 28 A ( o ) D ( orce keyslers. Neueße Reifen T. II. Epiß: jg. pag. 24.7, set}. (f) Qua pertinent e. g. monachus, mensa, organa, tympana, variae animalium partes etc. quae formavit tractu temporis aquadeflüens in antro Baumanniano. Conf. praelaudati Auctores, Vivida tamen imaginatione ad similitudinem cognoscendam plerufnque opus est, utpotequae admodum obscura et saepe arbitraria exsistit. Huc etiam spectant turres,statuae, organa, cathe- ' drae templorum aliaeque massae stalactiticae singulari forma praeditae, quas copiose ostendit crypta draconum , Dräcbenhöle, in comitatu Hun- gariae Liptavienli sita, et a sceletis osiibusque mirum in modum formatis ct magno numero |o (o) ch ibi feperiundis. quae vu'gus pro sceletis draCq* num habet, nomen adepta id matmi bs» i 11 Prodromum HistorrHungar nov antiqua*, nec non AB. WratisUv* P 31. AmHijij p 02S.seq t (^) w raeter partes tophaceas tophaceo-ar.-mffas et spatosas nonnullae aquae subterraneae destillantes etiam Lac Lunae et Margam copiole vehunt ac deponunt. Cui posteriori terrae iic dictum Vnicornu foffiie, forma ostium atque cornuum albo griseorum aut flavescent um praedirum, quod in variis specubus occurrit et v x g. in antris Hercyniae, Scbarzfiifeuji et Baumtmntano, olim larga copia effodiebatur line dubio origi-» hem debet. Lonf. bfhrfns Hercyn Curiofi. Notandum qüoqüe est, quod aquae iapidiflcae, praesertim tophaceae nonnunquam v:m luant incrustantem amittant, cuius mutationis exemplum fons quidam lapidificus prope Francofur- tum ad Viadrura o irn scaturiens praebet qui triginta circiter abhinc annis virtutem lap difi» cam plane perdidit et nunc temporisEquampu* rislimam largitur'. Vid. mea Rudimenta Ory - Liographiae Viadrino - Francos urtanae pag 34 pp» Causa dictae mutationis ad plenariam consum-» tionem strati terreo-tophacei, quod aquae vim la- pidificam conciliavit, potissimum redire videtur* quae cwnsumtio autem nohuiii in stratis tenuioribus evenire potest» XXIII» A Q v A e sapidae, quae Jecunduin Aquarum Ordinem conltituunc, sapore gaudent sensibili atque vario, qui principiis he« terogeneis, salinae, sulphureae, metallicae alteriusve naturae, largius admixtis ac seilu-* 31 tis originem debet. Aquam fontanam alias- que .aquas terrestres simplices gravitate ut* plurimum superant, cuius rei ratio itidem in maiori partium admixtarum copial sita est; et plerumque limpidae sunt. Aliae earum naturaliter frigidae exsistunt, aliae autem naturaliter tepidae aut calidae aut jervi> dae ex terra erumpunt (a), quae posterio- res Thermae nominantur. Pleraeque inter frigidas (Jb) lic dictum Spiritumelafiicum h. e. aerem valde subtilem, rarefactum et copiosum in poris suis continent, qui,aqua recenti commota, bullularum tenuium copiosarum forma ad superficiem ascendit et sensim in auras evolat. Non solum iile ad virtutes aquae exaltandas et ad meliorem principiorum aquae inhaerentium sustentationem multum conferre videtur, verum etiam una cum principiis solutis impedit, quo minus aquae tales scaturientes intensillimo quoque frigore in glaciem abeant. . («) Vtraeque tam aestate quam liyesne eandem naturam et principiorum copiam obtinent ac aequalem omni tempestate seu frigoris seu caloris gradum fervant, eademque semper copia prorumpunt, hinc ad Aquas Perennes pertinent^. Interdum tamen aquae insipidae terrestres aliunde affluentes (wilde IVaffer vulgo, dictae) et fonti aquae sapidae mineralis seseimmiscpntes cius naturam plus minus debilitare ac immutare et aquae copiam augere possunt; imo diversus ae- i Zr O ) o ( S ris atmosphaerici calor subinde mutationem aliquam, gravitatis maxime respectu, inferre valet. Ceteroquin aquae illae ex imis terrae visceribus, ceu ex continuo earundem fluxu patet, proveniunt, suam nempe originem trahentes ab aquis subterraneis (Grundwaffir') , quae, dum principia salina, metallica, terreo lapidea, sulphurea aut bituminosa in locis subterraneis obvia in se recipiunt ae solvunt, varios inde sapores et naturam aquarum medicatarum adipiscuntur. Nonnullae earum, venas pyntarum praeterfluentes, in iisdem humore suo incalescen- tiam producunt et ipsae maiorem minoremve caloris gradum inde reportant. Haec de aquarum calidarum seu Thermarum genesi sententia, quam celeberrimus ille Anglus martinvs l ister vs primo in medium protulit, et post eum IOHANNES COTHOFREDVSBEROERVS in Commtntat. de thei mit Canlmit, frid ericvs H o f p m a n n v s in DiJJ. de Carolinis thermis ac Diffide'acidularum etthenuanim convenientia al ii qile plures ex recentioribus amplexi sunt, a notissimo illa experimento Lemeryano, quo sulphur minerale pulverisatum, aequali limaturae ferri quantitate mixtum et aquahumectatum incalescit, intumescit ac dein fumos et flammas emittit, itemque a spontanea ljthanthracum pyrita- ceis particulis inquinatorum et in acervos congestorum deflagratione humestationem eorum saepe subsequente, maxime probabilis redditur. De aquis calidis adhuc notandum est, quod illae, postquam frigefactae fuerint) graviores quam antea exsistant. 1 i (h) Alcalicae inprimii, natrosae et ferratae acidu- lares. (c) Aquae 33 N ) 0 ( es? (i) Aquae huiixs ordinis corruptioni propter immixtas partes minerales diutiflime resistunt, si scilicet in lagenis firmiter obturatis, ad orificium usque repletis et in loco fatis frigido repositis asservantur; ubi autem, neglectis hisce circumstantiis, aeri et calori ingressus patet, facilius illae ad putredinem vergunt, ita, ut tunc longe maiorem foetorem, quam aliae aquae putrescentes, exhalent, XXIV. Aquae Sapidae ad oäoGenera commode redigi possunt,quae sunt: aqva aLca» mc'a, aqva natrosa, aQva iv,v- riatica, aqva ferrata, aqva AEROSA, AQVA SVLPHVREA, ÄQVA BITVtVtlNOSA et AQVA SAPONACEA. Singula haec aquarum genera ab immixto principio primario., h. e, quod sensus maxime incurrit et vel activitate vel copia reliquis, si quae simul adsunt, principiis antecedit, denominationes suas sortita sunt, XXV. aqva alcauca saporem habet lixiviosum, subtilem; cum acidis tam mine- 1 salibus quam vegetabilibus, ut oleo et spiritu vitrioli,, spiritu nitri, salis communis, aceto, effervescit; syrupo violarum colorem viridem aut viridescentem (a) inducit. Post blandam evaporationem Sal Aleati C fixum fixum minerale, nunc solitarium, nunc aliis principiis stipatum, relinquit, quod pulveris aut lamellarum formam obtinet, et acido vitriolico saturatum in sal mirabile Glaube- ri (£) abit (c). («) Virtus haec syrupo violarum colorem viridem aut viridescentem inducendi Aquis Alcalicis non unice competit, siquidem aliae quaedam aquae, sale alcalico explicito seu libero haud instructae eundem effectum praestant, uti e. g. Aquae Natrosae, Hinc a sola mutatione coloris coerulei syrupi violarum in viridem ad naturam alcaiicam, nisi aliae notae accedant, tuto concludi nequit, (b) Inde liquet, sal alcali fixum, quod aquis hisce inest, elfe minerale sive nativum; singula enim alcalia fixa mineralis prosapiae addito acido vitriolico transeunt in sal mirabile Glauberi h. e. sal medium amarum, aqua frigida solubile, crystallis constans oblongo - compressis, vid.' XXVIII. Not. (c), Cum ex adverso alcalia fixa vegetabilis prosapiae seu ex plantis Ignis violentioris ope producta, ut cineres clavellati, sal tartari etc. unione cum acido eodem convertantur in tartarum viijriolatum h, e. sal medium amarum, aqua nonnisi calida solubile, crystallis constans quadratis. (c) Pondus falis alealici, his aquis soluti, diversum est. Aliae aquae in libra- vulgari unum eiusdem scrupulum, aliae minorem quantitatem, saepe npn ultra aliquot grana ascendentem, exclusis reliquis principiis, continent,. XXVI. 35 XXVI. Quatitor inprimis Aquae Alcalicae Hve- cies observantur, nimirum i ) aqva alcalica hemogenea , quae post lenem evaporationem sal alcali fixum purum et homogeneum vel ad summum paucis quibusdam terrae alcali- nae moleculissociatum relinquit. Huc pertinet ex aquis alcalicis frigidis Bitinenfis in Bohemia, ex calidis vero Emjenfis in VVet- teravia (a). 2) aqva alcali c a, sale communi ac terra alcalina mixta , quae post evaporationem suppeditat materiam alcalicam, partibus terrae alcalinae (b) et falis communis impraegnatam, cuius posterioris prdefentiam indicat fumus albqs, acris et subtilis, affuso oleo vitrioli a/cendens, nec non crepitatio, quae, massa relicta in prunas vel in crucibu- lum candefactum iniecta, sentitur. Huc spectat aqua medicata Selterana apud Treviren- ses (c). 3) aqva alcalica acido ttnuißimo fpirituoso,fate communii ac terra alcalina mixta. Haec species, ad quam e. g. aqua soteria Antoniana sive Tönßeinenßs {d) in archi- epifcopatu Coloniensi referri debet, tam sapore quam odore acidulum quendam etmo- bilissimum spiritum, si recens inprimis hausta fuerit, manifestat ac post blandam mediante calore exhalationem praeter sal alcali fixum acido illo leviter imbutum atque terram alcalinam quoque largitur sal commune, C 2 quod 3 6 quqd instillato oleo vitrioli acidum suum eructat (e). 4) aqva alcauca natro ac terra alcalina mixta , quae lenis evaporationis ministerio sal alcali fixum una cum natro sive sale medio amaro, fixo (f) atque terra alcalina praebet, ita quidem» ut sal istud medium primo in crystallos concrescat ac dein post plenariam aquae inspis- sationem pars alcalica et terrea in conspectum prodeat. Talem aquam exhibent duo Thermarum Carolinaram in Bohemia fontes, quorum alter, der Brudel dictus, fervet ac magno cum impetu prorumpit, alter vero, Fons Molaris (.Miihlbad) appellatus, moderato caloris gradu praeditus est (g). (4") Vid. ion. iacos. grames neue Beschreibung des Emhfer Bades, Franckfurt am Mayti 1732. S - 1 t. petr. wolfart neue Beschreibung der ■warmen Brunnen und Bäder zu Embs, Gaffel iyi(. F» (b~) Haec terra, quae in hac non minus quam reliquis Aquae Alcalicaespeciebus habitat, ratio exsistit, quod illae instillata solutione salis cuiusdam alcali fixi plerumque lactescant Separatur eadem ex sedimento post evaporationem residuo per affusionem aquae simplicis; ita enim salia solvuntur, terra autem remanet, quae, mo^ re terrarum alcalinarum, cum spiritu vitrioli ali- isque acidis effervescit ac solutionem init. (c) Vid. FRiD, hoffmanni gründlicher Bericht von dem Selterbrunnen etc, Halle 1727, F. 1 t. Ej, Difli de praecipuis medicatis Germaniae fontibus, eo- rumque examine chymico-medico: Hal. 1724. Viri huius Celeberrimi sententiam quoad principia ,cby- 37 chymica aquae Selteranae impugnavit nuper Dom, ve net, qui nempe in peculiari aquae istius disquisitione Memoir, prcfint. a 1 ’ Acad* Royal, des sciences de Paris T. II. An. 1755. ed, inserta, salis alcalici seu lixiviofi in aqua Selte- rana praesentiam negat, eidemque nil nisi terram alcalinam et sal commune tribuit; sed asserta Ejus experientiae omnino refragantur. In eoHOFFMANNVs ad veritatem minus accedere mihi viderur, quod sal medium, ex aquaSel- terana spiritu vitrioli saturata per evaporationem emergens, tartaro vitriolato analogum statuat, cum id potius ad sal mirabile Glauberi referendum sit. (d) Conf. cit, frid, hoffmanni Dijf. de praecipuis Germaniae medicatis fontibus etc. Aquae Antonianae haud absimilis est Wildungenjis in principatu Waldeccensi, de qua itidem cit, Diss. leg. utraeque terram arenosam quoque tractu temporis deponunt. (e) Acidum subtiliflimum, quod in aqua citra intimiorem cum sale alcali unionem hospitatur, sub evaporatione, alcali firmius sese iungit, id quod etiam fit, si aqua aeri in vase aperto exponitur, unde intra breve tempus aliqua saporis et odori* mutatio sequitur, (/) De natura huius falis vid, K. seq. (g) Vtrique fontes maiorem quidem falis medii quam alcalici copiam continent, nihilo tamen secius infer Aquas ^Icalicas commodiorem locum occupant, quoniam sal alcali fixum sapore eminet et chymicis experimentis facilius sese- manifestat. Fons der Brudel dictus a fonte mo- C 3 lari 38 Jari praeter motum, quo erumpit ex terra, im- petuosum, multis bullis aereis stipatum et magnum calorem, quO hunc non minus quam reliquos fontes calidos vincit, aliis quoque momentis discrepat; nam ij Multo largiorem terrae alcalinae seu tophaceae copiam quam fons molaris fecum ducit, ideoque orificium fontis, Internam canalium superficiem et corpora propinqua topho crasso, duro, ponderoso, cum acidis effervescente , colore albo, flavo, rubente aut fusco praedito, principiorum tamen martia- lium experte investit; cum fons molaris crustam tantum tenuem in margine deponat et corpora defluvio suo exposita haudquaquam incrustet, 2) Terram quoque seleniticam spiritu vitrioli non solubilem continet, quae aquae refrigeratae superficiem cuticula alba, nitente, obducit, quali terra fons molaris destitutus est. 3) Salis tam medii quam alcalici copia fonti molari cedit. Omnia haec perquam solide ac erudite pertractavit et indagavit Vir Cei. gottlobcaro- ivs sfmngsfeld in der Abhandlung \voitt Carlsbade , Leipzig 1749* 8- Fonti molari principiorum intuitu valde accedit fons Bncbenfts, der Buehsäuerling , in vicinia thermarum Caroli- r.arum scaturiens, praeterquam, quod huius posterioris aqua frigida sit et spiritu quodam acidulo impraegnata. si) Quo frequentius sal alcali fixum aquarum mixtiones ingreditur, eo rarius sal alcali volatile Cive urinosum in aquis naturaliter occurrit. Vestigia eius occultat aqtfa Lauchfladknfis in ducatu Mar- tisburgico, teste ron. frio, henckflio, ut- pote qui ex aquae istius relicto sedimento och- raceo-terrestri per destillationem se impetrasse in vase recipiente memorat liquidum, nares salium 39 lium urinosorum more feriens et acido admixto strepitum excitans. Vid. Ej. Bttbesda portuosa seu Tractat, de Aqua medicata Lauchfiadienfi, pag, 29. seq, itemque Ej, Kleine mineralogische und chemische Schriften, pag. XXVII. aqva natrosA (Bitterwasser , Bit* tersalzwajser), fecundum Aquarum Sapidarum genus, sapore est amaro; neque cum acidis neque cum alcalibus effervescit, sed, affusis salibus alcalicis liquidis, illico lactescit, spissam consistendam assumendo, et pulverem album alcalicum dimittit (a); blanda evaporatione suppeditat Natrum sive sal medium amarum, sali mirabili Glauberi sb) analogum, crystallis prismaticis, tetraedris, obtusis praeditum, fusile, aere calido in pulverem album fatiscens, ex acido vitriolico et sale alcali fixo minerali terreo (c) compositum (d). (a) Haec praecipitatio succedit, seu alcali fixum vegetabile, ut sal tartari, seu alcali fixum minerale, ut sal sodae, adiiciatur; unde liquet, quod sal alcali fixum ex aqua ista deiectum naturam rudiorem äc terream obtineat, (b) Natrum, aquae huic immixtum a sale mirabili Glauberi, quale arte chymica yx acido vitriolico et sale quodam alcalico fixo minerali paratur, variis modis differt, licet salia ista nonnunquam ab Auctoribus confundantur; C 4 Na- 42 D ) 2 ( D Natrum videlicet i) Eminentjori pollet ama» ritie quam sal mirabile Glauberi. 2) Cry-. stallos format minus compressas et planas, 3) Aqua solutum et sale .alcali fixo liquido» seu vegetabili seu minerali; mixtum, partem suam alcaticam statim dimittit; solutio autem salis mirabilis Glauberi, additis salibus lixivia* sis. nullam mutationem patitur. 4) Aqua solutum., affuso spiritu vini rectificatiffimo, sub spiculorum et floccorum nivalium e solutione se-, cedit; cum ex adverso sal mirabile Glauberi solutum maneat. De reliquo utraque salia inaqua frigida facile solvuntur et fusilitate in igne, relatione versus aerem calidum ac virtutibus inter se conveniunt, (c) Acidum vitriolicum mixtioni falis eius messe, exinde patet, quod neque oleo vitrioli, neque alio quodam acido affulo fumos exhalat; oleum vitrioli enim acidum fui generis expellere nequit, nec id erd efficere possunt reliqua acida, utpote acido vitriolico specifice leviora: Alcali fixum minerale autem, quod mixtionem natri ingreditur, naturam obtinere rudiorem ac terream, docet eius praecipitatio;, qua©, uti antea notatum est, additis alcalibus tam vegetabilibus, quam mineralibus subtilioribus, supervenit. (ss) Vtplurimum quoque aqua natrosa syrupo violarum elegantem virorem inducit, sicut i am §. XXV< mt. (a) dictum est. XXVIII, Duae occurrunt Aquae Natrosae Speltes, nempe i)aqva natrosa fontana homo-, 'genea, quae sapore amaro satis forti praedita est 4i est ac praeter sal istud amarum sive natrum principiis alterius naturae caret. Tales fune aquae medicatae SecUicenjis (a) et Seid- fihiitzenßim Bohemia, Ebshamenßs seu Epsa- nienfis vera [b ) in Anglia, nec non Vmoen* fis(c)m Suecia. 2) aqva natrosa fontana , sale communi remixta , quae simul cum natro aliquam falis communis quantitatem continet. Huc spectat aqua soteria Hornhusa- na (d). 3) aqva natrosa lacußrü. Huius indolis aquam, sale scilicet amaro gravidam, varii lacus, in Sibiriae defertis ( Steppen ) Ba<- rabinenßbus et Cosakenfibus reperiundi, referente Cei. IOH.GEORG.GMEUNO (e), vehunt, (a) Vid, FRiD. hoffmanni DiJs Examen chy- mico medicum fontis Beilicenfis in Bohemia fiflens, Halae 1714* Quaelibetaquae istius libra vulgaris duas falis medii amari drachmas evaporatione largitur. Cupi aquaSedlicenli Seidschützen- fis in finitimo pago Seidfchiitz scaturiens, natura, falis inhaerentis quantitate et viribus exastb convenit, ( h ) Quae verum scilicet sal Ebshamense suppeditat; id enim, quod.in officinis nostris venditur, spurium est ac factitium,'öt ex magmate semiai- calico post depurationem salis marini relicto at- que vitriolo calcinato vel capite mortuo vitrioli elixiviationis et crystallisationis ministerio plerumque parari solet. (e) Terra , quae fontes huius aquae circumdat, eodem natro large impraegnata est, Sal inde C 5 .extra■ 42 extractam examini chymico submisit exercita' tiflimus Holtnienfium Pharmacopoeus Johannes ituvs sAtBERc, vid. die Abhandlungen der Känigl, Schwedischen Academie der Wissenschaften Vol. I. An, 1740. Artk. XIII, pag, 770, seq. vtrsion. german. Nonnihil distinctum id sal elfe videtur a sale Sedlicensi etaliarum aquarum na- tro, quia ab oleo tartari per deliquium nullam mutationem patitur, teste salbercio, (d) Conf. st 1 s s e r 1 aquarum Hornhnsanarmnexamen chemico-physicum. Hehnslad. i6yg, (e) In der Reise durch Sibirien I. Theil, Götting, 1751. g. pag.itgq.. Sal ex his lacubus eductum sali mirabili Glauberi penitus respondere, Cei, Auctor alserit; forsan tamen genuinum potius natrum exsistit. A metallicolis illius regionis sal istud loco salis Ebshamensis in usum vocari solet. ' XXIX. A Q.V A MVRIATICA live SALSA ( 'Klichmsalzwajser , Satzsole ) saporem salsum, acutum, nunc puriorem, nunc impuriorem obtinet; affusis solutionibus salium alcalium fixorum tam vegetabilium quam mineralium statim turbidam faciem ec lacteum colorem assumit, ac pulverem alcalicum, aquae na- trosae in modum, deponit (a); instillata solutione argenti cum aqua forti seu spiritu nitri parata, particulas argenti sub forma calcis albae praecipitat, quae ab aere brevi tempore coerulescit, et igni leniori exposita liquescit, auctiori autem ignis gradu in 43 in fumos resolvitur (i>). Post lenem evaporationem primario relinquit Muriam sive Sal commune , h. e. fal medium, quod saporem habet salsum, acutum, crystallis utplu- rirpum (c) cubicis constat, in igne crepitat ac dissilit, instillato oleo vitrioli aut spiritu nitri concentrato fumum album, subtilem, acidum emittit et ex acido minerali specifico atque sale alcali fixo terreo (d) compositum est. (st) Hicpulvis, aeque ac ille, quem aqua natrofa (vid. §. XXVII, not, (a) ) dimittit, alcali fixum minerale natura rudiori ac terrea praeditum exhibet, cum ab alcalibus subtilioribus tum vegetabilis tum mineralis prosapiae deiiciatur. Inde etiam pulvis praecipitatus aqua, utut fervida, affusa difficillime solvitur, (Js) Mutatio ista, quam aqua muriatica argento infert et quam praeter hanc aquam nulla ex reliquis aquis aeque producere valet, admixto acido falis communis aquae huic inhaerentis tribuenda est; id enim acidum, instillata solutione argenti, alcali suum illico relinquit, particulis argenti soluti se se iungit et cum iisdem sub calcis forma delabitur, alcali autem falis communis acido suo spoliatum, cum acido nitri, ex quo argentum hocmodo deturbatum est,novam unionem subit. (c) Vtplurimum, inquam; etenim Cei. gmeli- n v s lacus cuiusdam muriatici Sibiriensis prope Zagan Ijus meminit, cuius fal non in cubos concrescit, sed crystallos nitro similes format. Vid. Ej, Reife durch Sibirien T, III, pag, 277, Subinde 44 de etiam sal commune figuram regularem crystallinam assumere renuit. (d) Acidum, quod mixtionem huius falis init, inter acida mineralia ratione gravitatis specificae tertium locum occupat, hinc ab acido vitriolico et nitroso ex unione sua cum alcalibus expellitur. Alcali fixum, quod alteram falis communis partem constituit, naturam aliquatenus terram possidere, ex memorata eius praecipitatione ac difficili solutione in aqua patescit, unde id quoque a variis Auctoribus neutiquam salibus alcalicis, sed terris alcalinis annumeratur. XXX Qiiatuor Aquae Muriaticae Species poti ores notantur, quae sunt i) Aqva mv- siatica fontana , terra alcalina remixta. 2) aqva mvriatica fontana-, natro ac terra alcalina remixta, z) aqva mvriatica lacuftris. 4) aqva mvriatica marina. Prima species falis immixti copia admodum diversa deprehenditur; alii enim fontes, (quos vulgo Salinas vocant) ditiores exsistunt, uti v. g. Halenfes et Salzenfes in ducatu Magdeburgico, Luneburgenfes, Nauen- heimenfes in Wetteravia etc. alii pauperiores sunt,uti e. g. Allendorfenfes in Hassia, Afchers- lebenfes in principatu Halberstadiensl, Sal- zungenfes etc. Omnium ditissimi illi sunt, qui in una aquae libra vulgari sex uncias salis communis fovent, cum nonnulli ex adverso inter pauperiores fontes in libra una vulga- 45 O ) o ( O Vulgari vix unam alteramve drachmam contineant. Terra alcalina seu calcarea, quae modo largius, modo parcius inest, post coctionem et infpissationem aquae muriaticae in sartagine remanet, Landemqud seniim massa calcarea, lapidea obducit, partim quoque Cum aliqua acidi salis quantitate coniuncta abit in liquorem spissum, rubescentem, amarum, Muttersolt dictum, ex quo sub specie Magnesiae albae per salia alcalia fixa praecipitari potest.(£). Eadem terra aedium gra- datoriarum, der Gradierhäuser virgultis et straminibus, per quae aqua fontium pauperiorum (e) derivatur, adhaerescit ac temporis progressu crustam calcaream format. (a) Cum aqua muriatica eo ditior exsistat, quo gravior est, idcirco peculiaria hydrometra, (Salzwagen) ad explorandam falis immixti copiam adhiberi solent, quae ex ligno vel orichal- ' co formata sunt et cylindro aut bacillo gradibus notato ac globo subtus pondere plumbeo instructo in modum aliorum hydrometrorum constant. Quo minus immergitur tale instrumentum, eo gravior ac ditior aqua muriatica est. (b) Liquor iste per infpissationem quoque et cal- cinationem, icemque per affusionem olei vitrioli Magnesiam largitur. Vid. irid. hoff manni Observat. Pbys. Chym, Sekci. sag. ‘77-seqq. (c) Ad imminuendam scilicet humoris aquei superflui, auxilio aeris et ventorum,(quantitatem, ut sic remanens aqua concentretur ac deinde remissio - misliori igne impensisque minoribus ad plenariam siccitatem redigi poslit, Ditiorum fontium aqua sine praevia tali exhalatione et imminutione coctioni subiicitur. (d) Ad hanc speciem pertinent quoque Thermae Wisbadenses in principatu Naisovico, quae in una aquae libra drachmam unam salis communis recondunt, usui medico solum inlervientes, ac circa fontes et in balneis deponunt copiolam terram lutosam, cum acidis effervescentem, rubro- flavam, iy qua tamen neque post calcinationem stmplicem neque post fullonem addito fluxu nigro institutam ullae ferri moleculae, admoto magnete, deteguntur. Sal aquis illis inhaerens in crystallos aegre abit et aeri libero expositum humescit. Conf. 'Neue Beschreibung der uralten warmen Brunnen und Bäder zu WU- laden. Idßein 1746. F. (Auct, 1 o h. gerhard» ravch et IOH. speth). XXXI. Secunda Aquae Muriaticae species praeter sal istud commune ac terram quandam alcalinam seu calcaream sal quoque medium amarum sive Natrum , sali Sedlicensi maxime analogum, in sinu fovet. Sal hoc amarum post falis communis coctionem in liquore illo spiflb, crystallisationem respuente, der Muttersole, remanet et sensim, hyberno praesertim tempore, in crustam quandam salinam concrescit atque secedit. Aquam talem fons muriaticus ^Wilhelms Glücksbrunnen dictus, Creutzburgi in ducatu Isenacensi scaturiens, largitur (s). 00 Vid. ^ ) ° C 9 §? 4 " («) Vid, Commere, litterar, Norimb. Ann. 1731, Spc- cim. 32.n. 3 , pag. 2jo, XXXII. aqva MVRiATicA lacußrit, tertia Aquae Muriaticae species, lacus plus minus extensos constituit et largam plerumque salis communis quantitatem recondit. Inter lacus illos notari merentur: Lacus muriaticus Seeburgensu in comitatu Mansfelcjico; lacus muriaticus lamiijcha prope Iamusche- wa in Sibiria, qui non magnitudine solum, (siquidem novem milliaria Rustica, IVtrflt in peripheria continet) verum etiam salis abundantia omnes reliquos Sibiriae lacus salsos superat, et albistimum sal ripis ac fundo copiose apponit (a) ; lacus muriaticus prope Zagan-Ijw in Sibiria, fatis quoque dives, cuius sal, uti iam in antecedentibus dictum (b) est, non cubicas crystallos effor- 'mat, sed in nitri figuram abit (c). Praeter bos potiores lacus muriaticos plures adhuc in variis Sibiriae tractibus observantur, de quibus Cei. GMEUNVsin eximio suo Itinerario Sibirico hinc inde mentionem inseruit, 1 (a) Vid. 10«, georg, Giiuis. Reife durch Sibirien T. 1 . pag. 206. (b) §. XXIX. not. (c). (0 c m * 11H. L c, T, III. pag „ 277, XXXIII. I 48 l$? ) ° ( s§? XXXIII, Aqva mvriatica marina, quäeist oceano ubique occurrit, praeter sal commune partibus quoque nitrosis, bituminosis at-* que copiosis terreis impraegnata est, ideo- que post exhalationem sal minus purum, sed nominatis partibus inquinatum , relinquit. Saporem habet aqua marina salso-amarum* quam amaritiem ipsi partes bituminosae con- ciliant. Nitri admixti praesentia inde cognoscitur, quod sal marinum destillationi iubiectum haudquaquam spiritum salis purum, sed speciem aquae regiae, (quippe cuius compositionem acidum salis communis et acidum nitri iunctim efficiunt) ad solutionem auri omnino idoneam, largiatur: Terram vero color griseus falis marini nondum depurati (a) eiusdemque in aqua pura solutio, sub qua nempe partes terreae secedunt, satis prodit. Aqua marina, quod notandum est, quam maria climatum calidiorum meridionalium, aequator! propiora suppeditant* salis copia illam vincit (b), quam maria climatum frigidiorum borealium, ab aequatote longius diffita (c) vehunt, (a) Id vulgo Boyfih dicitur. Per novam in aqua solutionem, addito sanguine bovino, coctk>fiem et crystallisationem ad maiorem puritatis gradum transferri solet, (Is) Ob maiorem scilicet caloris solaris in his locis efficaciam, quae, exhalationem aquae augendo, eandem concentratiorem reddit. (c) (<) Sic e. g. aquae una libra in mari Mediterrane » vel Hispanico unciam unam salis continet, cum libra una in mari Baltico vix drachmas duas praebeat Hinc aqua marina in regionibus frigidioribus propter fatis inopiam, partim quoque propter longe minorem solis, quo evaporatio peragitur, vim ad falis praeparationem cum fructu adhiberi nequit. Hunc defectum supplet atque remunerat piscium multitudo, qua mari« börealia meridionalibus praecedunt« XXXIV. aqva ferrata sive martiaus (Eißnwaffer-, Stahlwaffe f ^) saporem adstcin- gencem seu stypticum vitriolico-martialem, lenem linguae offert, qui de vitrioli ferrei subtilissimi (a) praesentia abunde testatur; addito pulvere aut infuso gallarum aliorum-' vevvegetabilium adstringentiumcolorem ex purpureo aut violaceo nigrum vel nigricantem affumit et particulas ferreas pulveris nigri forma ad fundum sensim dimittit (£); aeri libero in vase aperto exposita aut igne calefacta brevi tempore turbida evadit, ochram flavam vel ex flavo plus minus rubentem (c) deponit, pristinum saporem ad- stringentem amittit, nec amplius addito in- fufo'gallarum colorem nigrum aut nigricantem adipiscitur. Ochra illa, spiritu vitrioli aut alio quodam spiritu acido minerali in aquam infuso, denuo solvitur, filcro autem ^ V segre- 50 A ( o ) D segregata et igni subiecta rubescit, a magnete trahitur ac deinde violentiori igne, naturalem ferri adspectum acquirit (d). (a) Jd facillime aeri» et caloris ingreffu destrüitur, uti ochrae ex aqua praecipitatio et saporis pristini vitriolici iactura docent; hinc sub facie vi- trioli integri ex aquis talibus neque per evaporationem neque per alium modum separari ac separarim exhiberi potest. Vitriolum autem ferri fixius atque crystallinum, quale e. g, ex . pyritis sulphureis destructis elixiviatione et cry- stallisatione paratur ac venale prostat, naturalem aquarum ssaltem superterranearum) mixtionem haud unquam ingreditur. (V) Quo plus ferri inest, eo intensior fit aquae nigredo, coque maior pulveris nigri copia ad fundum secedit. (c) Eiusmodi ochram, sed plerumque craffiorem et partibus lutosis aliisve terreis intertextam Aquae Ferratae etiam circum ostia fontis copiose deiiciunt, (d) Inde liquido constat, ochram, quam aquae huius generis continent atque deponunt, nori esse terram Martialem, sed ferrum perlectum et completum h. e. principio suo inflammabili seu phlogisto instructum, licet faciem terream assumserit. Terra enim martialis vera i, e. principio inflammabili destituta, in'acidis plane non solvitur., multo minus cum acido quodam tam tenue vitriolum, quale in aquisillis deprehendimus, efformare potest, neque etiam solo igne, fine additamento corporum pinguium et inflammabiliqm, sicut haec aquarum ochra, ad formam naturalem ferri, quod magnes attrahit, traducitur, XXXV. \ . D ) o ( D 51 XXXV. Qiiatuor potissimum Aquae Ferratae species notantur, videlicet r.) aqva ferrata, ferrum acido subtilijfimo et copioso solutum atque sal alcali fixum continens . 2.) aqva ferrata, ferrum acido fub- tilifßmo et copioso solutum , sal alcali fixum atquesal mirabile Glaub er i continetis, 3) aqva ferrata, ferrum acido subtilissimo et copioso solutum, sal mirabile Glaubcri ac sal commune continens. 4)aqvaferrata, ferrum acido subtili (fimo nunc copiosori nunc' parciorisolutum , fine admixtis salibus , continens. Acidum illud naturam obtinet sulphuream atque spirituosam, cum natura spiritus sulphuris volatilis stahlu maxime convenientem; aquis, quibus largius inest, saporem acidqlum bmilemque odorem ( a ), cum subtili quadam irritatione, post fortem inprimis aquae recentis agitationem percipienda, coniunctum, inducit; et ferro laxe unitum vitrioli martialis tenuissimi speciem format, (a) Idcirco y^quae tales Ferratae vulgo Acidula* (Saucrbrunmii) nominantur. XXXVI. " Prima Aquae Ferratae species praeter ferrum acido fubtilisiimo in vitrioli speciem iunctum, sal quoddam alcali fixum mi- D 2 nerale, 52 nerale, uti memoratum est, in mixtione ' sua fovet, ideoqpe cum instillatis liquori- bjus acidis tam mineralis quam vegetabilis prosapiae leniter effervescit; aeri autem liberiori in vitro aperto vel calori blando exposita intra breve temporis spatium (a) insignem mutationem patitur, utpote non solum pristinum saporem acidulo- stypticum cum odore et limpitudine perdit et ochram ferream in fundo deponit (b) } verum etiam nullum amplius cum acidis effervescendae motum subit ac post evaporationem leniorem pro alcali lixo sal medium singulare, quod in aqua recenti nondum formaliper delitescebat, largitur. Ratio huius mutationis in mutata mixtione quaerenda est. Etenim sal alcali fixum, quod aquae prius citra diffolucionem vi- trioli tenuissimi inhaeret, iam nunc, aere scilicet vel igne commotum invitriolum istud jctjionem suam exercet, idque, acidum eius sibi jungendo (c) ac ferrum,ceu alteram partem constitutivam sub forma ochrae deturbando, dissolvit atque destruit v etcum acido illo subtiliflimo vel totum (d) vel ex-parce in novum quoddam sal M5- dium amaricans abit, quod, peracta blanda evaporatione, aliqua saepe falis alcalici integri quantitate adhuc mixtum (e), remanet, Sal istud medium solutionis in aqua et \ 53 ' O ) o ( O st IsnMmse evsporstionls ministerio crystallos format oblongo planas, tenues; cru- cibulo ignito iniectum furnum acidum, valde subtiiem exhalat (f), restante solum parte alcalica; destillatione sicca liquorem > seu spiritum acido sulphureum (g) suppeditat, nebularum albarum forma transcendentem; et affuso oleo vitrioli'similiter , ac in igne, fumum acidum, sulphureum, penetrantem (li) emittit. Inter numerosas primae huius speciei Aquas Ferratas*, celebritate eminent: Aqua soteria Spadcma(i) jn episcopatu Leodiensi , Stchwalbaccnßs(k) in comitatu Catimelibocensi, Berfiadimjis et S'chwalheimenfis (l) in Wetteravia, P r t- teraquenßs (mJ in Sil- sia, Liebenfteintnßs (n) in ducatu Meinungensi, nec non der Dan- nemarcksbrunnev (o) in Suecia etc. (a) Aliae inter has aquas aeri* accessu post unam tal aliquot horas, aliae qustuor etviginti Jio- rarum spatio, saporem, odorem et claritatem amittunt. Quo frigidior tempestas est, tza longius pleraeque in statu priori manent. Nonnullae ita mutabiles sunt, ut ne quidem in lagenis optime clausis citra memoratam altera- , tionern asservari, ideoque in extera loca haud- quaquam transferri pollint, uti e. e. aqua sentis superioris, dei Oberbrumi' ns acidularum Veu- ' raquenfium in Stiesia, .itemque aqua acidularum Clivenfium. (b) U tplurimum quoque in superficie sua format cuticulam tenuem, nitentem, variegatam, martialem quacvqlzo cauda pAvonis,¥fauenstma.nx. vocatur, D 3 CO 54 A ( o ) D - (c) Salia altalia enim facilius cum quibuseunque acidis uniuntur quam substantiae metallieke, secundum leges affinitatis cbymicae, cuius gradus ratione corporum quorundam Cei. gioi- isoi in Man. de l'Acad. desJcienc. de Paris An. tyio. primus indagavit: Hinc quaelibet substantiae metallicae acido quodam sociatae per salia alcalia rite applicata, nonnunquam certorum instrumentorum e. g. aeris vel caloris, uti in his aquis, auxilio, separantur ac deii- ciuntur. (i) Qup plus acidi illius sulphurei subtilissimi cum particulis ferreis coniuncti in aqua hospitatur, eo plus quoque falis alcali fixi naturam falis medii induit eoque minus aleas i non mutati post evaporationem aquae restat. Attendeu* dum hic etiam est ad ipsam evaporationem; adhibito enim sub evaporatione fortiori caloris gradu, minor falis medii copia prodit,quoniam illud intensiori igne acidum suum exhalat, ideoque eius pars quaedam rursus destruitur et acido spoliatur, quae mitiori calore salva remansisset. (e) Particulis etiam terrae alcalinae stipatum esse solet, siquidem omnes facile huius indolis aquae terram talem, aliae largius, aliae parcius, in mixtione fovent. (/■) Hae principii acidi volatilitate et mobilitate sal istud medium valde differt a natro, sale mirabili Glauberi, sale communi ejt plerisque reliquis salibus medijs relative fixioribus, quippe quae crucibulo ignito imposita non aeque acidum suum dimittunt. [g) Spiritus hic mediante destillatione elicitus indole sua refert spiritum sulphuris volatilem Stahlii, quem Chymici e sale illo neutro, quod ex 55 O> ( o ) O ex linteis lixivio quodam aTcalico imbutis ac dein fumo sulphuris mineralis accensi expositis aqua elixiviatur, addito oleo vitrioli. destillare solent,- Hinc ipsum illud sal neutrum dicto modo paratum huic nostro, sali medio nativo cx Aquis ferratis emergenti, simillimum deprehenditur^ pariter enim non igne soliim, sed etiam instillatione olei vitrioli partem suam acidam-sub, forma sumi albi, penetrantis, sulphurei, illico emittit, (b) Accuratam et solidam huius salisdisquifitionem veranaque de genesi eius et formatione inaqua aeris vel caloris actione mutaia, doctrinam debemus Illustri viro i oi. i»mrp,s e imo; vid. Ej. Beschreibung det Pyrmontischen Stal/lbrunnen, Hannover ijiy et 77J0. g. Cap. IV. ubi lucida demonstratur, spiritum acidum subtiliffimum oeutiquam evolare, ceu communis ac recepta fuit Auctorum sententia, sedilium potius, adhaerendo sali alcali, fixiorem reddi. , Idem acutissimus Auctor ibidem pari soliditate docuit, acidum illud spirituosum ac sulphurum > cum ferro aliisque aquarum acidularium principiis ex pyritis sulphureis seu ferreis, sulphure tamen minus fertilibus, aquae affluxu leniter et sine incalescentia (quae solum in pyritis di- tioribrfs excitatur)resolutis, originem ducere, (i) Conf. primario Cei. cotrios cAroh iPRiNGSHiD Iter medicum ad thermas Aquis-' • graneitfes et fontes Spadanos. Lips 1748. #. (k) Conf. x oh. thomae HENSxNG meditationes et experimenta circa acidulas Schrv albae enses. Fran- cofttrt. 772L. (/) EVoiv. PHILIPP. WILHELM. ECKHARD! Diff. Inaugural, M:d. de duobus Wetter aviae fontibus , Schwalheimenfi ac Berßadienß, Cißise 77 42. D 4 (m) Vid. Z6 (w) Vid. Cei. SR.NST- ISRFMIAS NIIFEtD«. pbyficalischs Abhandlung vorn Altwasser Sauerbrunnen m Schießen, Isüllichau. iy-p. g, (fi) Vid, .10*. storchs Hiflor.ifib- und Practische- Observationes . von dem. Liebensteiner Sauerbrunnen » Meinungen /727, g. (ß) Vid, Cel [OB GOT.TSCHALCX WAUIRII Beschreibung dcsDamiemarcksbrunnen, quae praemissa est Ej. Hydrologiae, XXXVII. Secunda Aquae Ferratae species praeter vitriolum martiafe tenuiffimum et sal alcali sixum, etiam sal mirabili Glauberi in mixtione sua fovet. Aeque ac prima species, cum liquoribus acidis leniter effervescit? easdemque pariter, adri vel calori exposita, mutationes respectu naturae et mixtionis, subit,. Post blandäm evaporationem, relinquit plus minus copiosum sal mirabile Glauberi (a)-,, quod sale illojnedio noviter genito ac §. antecedente descripto remixtum est, et ab hoc satis se se distinguie,- fixicate, utpotecitra ullam acidi sui (b), exhalationem liquescit, et cum pulvere carbonum fusum in hepar sulphuris abit (c). Ex aquis soteriis, ad hanc secundam Aquae* Fertatae speciem pertinentibus, primo loco nominandae sun tPyrmontanasd ), Egra nase) in Boherma, CUvenßs (f). (.g). (a) Sal mirabile Glauberi eje. nonnullis huius naturae aquis e durium. ab ordinario et facti tio. sale fele mirabili paulo discrepat et natro potius accedit, dum scilicet huius posterioris in modum, addito sale tartari aliove aleati fixo, partem suam alcalicam dimittit^ sicut hoe nomi' natim de sale aquae Pyrmontanae testatur 111. sEipfivs l.c.Cap. IV- $S. 7j. Aliter sese habet sal mirabile, quod aqua Egrana largitur, siquidem id, factitii salis mirabilis instar, ab alealibus nullam partis alcalicae praecipitationem patitur. x 0t) Acidum enim , quod falis mirabilis mixtionem init, vitriolicum est ponderosissimum atque fixissimum (c) Inest quoque singulis huius speciei aquis terra "quaedam alcalina seu calcares , tenera, quae evaporatione pariter in conspectum prodit. Aliae, uti nominatim Pyrmontana, simul coDtinentmt- teriamfeleniticam , acidis insolubilem, quae formam spiculorum alborum, nitentium, insipidorum, jgne calcinabilium, induit ac terra alcalina., acido sulphureo intime mixta, copstat. (d) Vid, cit. ioh. Philipp. sEitpn Beschreibung der JPyrinontischen Stahlbrmmen, («) Conf. hub. HofFMANNi Dijf. de praecipuis medicatis Germaniae fontibus, eorumque examine thymico-medico, (js) Conf. Cei. ioh. henri c. schütte Beschreibung des Cleyischcn Gesundbrunnens. Clcve 1747. 8 > It. CHRIST. HENRIC. SCHÜTT« Diff. de aquis medicatis , praesertim de fonte medicato Clivensü HaL 1732 . Detectus est hic fons - 741 - ^ • s ('£') Associari his quoque potest aqua medicat* Dribiirgenfis in episcopatu Paderbornenli, praeterquam , quod aqua haec sulphuris veri ac formalis partes quasdam fecum ducat et post eva- D s pora- 1 S & A ( o ) K porationem suppeditat; vid. Cei. BtS.'NHAa* Wilhelm röoder gründliche Beschreibung des zu Driburg im Hochflift Paderborn gelegenen Gesund - und Stahl- Brunnens . Hannover, /75-7. g. Alioquin etiam sal aquae Pyrmontanae per destillationem una cum spiritu acido volatili ali- quid ; sulphuris veri mineralis| in collo retortae exhibet, testante s lippio l. c, Cap , IF. §. 78. XXXVIII. Secundam Aquae Ferratae speciem valde limitatur tertia speciei , quae in eo tamen potissimum a priori differt, quod in eius mixtione simul delitescat sal communes post aquae exhalationem sub forma cubica ordinaria cum sale mirabili Glauberi in conspectum veniens. Aquae huius exemplum praebet aqua soteria Forgenfis (de Forges) in Gallia, inprimis vero fons illius, cui nomen est fom regiut sivesource royale (a). Eadem aqua praeter memorata principia salina ac terram alcalinam continet quoque et suppeditat materiam quandam seleneficam ex pelliculis albis , nitentibus, ponderosis compositam, acidisque haud solubilem, atque subfiantiam bituminosam , quae in fine evaporationis liquorem rubrum,- amaricantem , unctuofum, igne odorem bituminis spirantem, efformat. (a) Vid. Memoir de VAcad, des fiiences de Paris An. 173^*ubi Cei ,b o vi d vc examen chymicum aquae huius fontis communicavit. Ex libris aquae 59 aquae i§yz. succesliva evaporatione impetravit salis communis drachmas tres et falis mirabilis Glauberi scrupulum unum ac grana quatuor. Exigua haec utrorumque salium copia impedit, quo minus eadem, st una vel aliquot tantum■ aquae librae evaporationi subiiciuntur, distincte in conspectum prodeant. Aquae Forgensi simillima est aqua Paßiaca prope Parisios (de Passy pres de Paris), cuius disquisitionem chy- micam itidem exhibuit laudatu« tonore iu Memoir, de 1 'Acad. de Parts An. 1726. XXXIX. Qiiarta Aquae Ferratae speciet salis al- cali fixi saliumque mediorum expers est» ' ac praeter vitriolum tenuissimum terram solum jophaceo aut margaceo- atcalinam vel terram lutosam fecum ducit. Cum liquoribus acidis neutiquam, ob defectum falis al- cali, effervescit, et post blandam evaporationem ochram martialem (a) cum aliqua terrae tophaceo aut margaceo-alcalinae {&) vel lutosae quantitate largitur. 8piritus acidus subtilissimus cum ferro coniunctus in aliis huius speciei aquis largius adest et tam odore quam sapore satis sese-manifestat, in aliis vero parciori copia hospitatur. Primariis huius speciei aquis annumerari possunt: Aqua medicata Danckelsriedenfis (c) propeMemmingam in Suevia, Freyenwalden- ßs (d) in Marchia Brandenburgica, Rade- ' bergen- t 6o D ( o ) D hergeriß s (e) in Misnia, Lauchßadienß / (/) in ducatu Martisburgico, Paßiacq Lalsabi- giana (g}m Gallia (/2). (a) Acidum vero subtilisiimum, quod prius in- aqu% cum ferro unitum erat, partim in auras avolat, partim terrae remanenti fefe iungit. (b) Terra alcaiina, quae aquis talibus ineffe solet, sationem ex parte continet, cur illae, syrupo violarum , intra aliquod' saltem temporis, spatium, plerumqud colorem viridiuseulum inducant. Effervescit haec terra cum singulis acidis, et nominatim spiritu vitrioli saturata, lenis evaporationis auxilio in materiam ieleniti- cam,, plumosam vel striatam, teneram, cem omnibus tewis alcalinis familiare est, abit, (c) Vid. Medicinaliscbe Inßruction von der Beschafi ■ fenheit, Nutzen und Gebrauch dei- im Giinz-Thal gelegenen Danekelsrißer, Gesund- Brunnens Metumingen 174O. 8. (Auct. phu. iacob, BITTU, ION. DAVID WOGAV St IAIJRA- SA&. EBRHART.) (d) Conf. , 0«. i>a n, GOHtu Inßruction von der Tugend und Gebrauch des Freyenwalder Gesund Brujinens-b’c. ßerlin 1716.8-, s e J Conf. guttue b bvdaei Abhandlung von dem mineralischen Brunnen bei Radeberg , Bifdißhi 1772-8- ■■ Vid. ISIDIRICI HOFJMANNI Dis. di fontibus medicatis Lauchßadienßbus. Hai , 1723* It ion fr.id.rf.nckf.lii Bethesda portuosa^ Posteriorem ex aquae huius sedimento ochra? ceo terrestri liquidum alcalico - urinosum impetrasse , iam in antecedentibus tf. XXV. nat. h. annotatum est. • _ (.g) In aedibus nempe Domini de calsa.bigi detecta. Vid. Analyse des nouvelles eaux de Paffy 1 # ) par Mr. y cantvu. faris 1755, 8» E? aquis hisce, quae ferra admoduta 'fertiles exsistunt. Coeruleum Peroiimnfi ope lixivii ex sale klcali sodae Cum sanguine bovino calcipato confecti parare docuit Dom. c a d et in Part I.Decembr » 1755. Mercure de France sag, 193,'feq. Methodus haec ad plures eius indolis aquas Martiales, eodem forsan successu, transferri pollet, eo maiori fructu, quoniam multae harum» aquarum ob absentiam principiorum salinorum minus bene ac tuto in usum medicum, maxime internum, vocari queunt, et quoniam Coeruleum ßerolinense- hoc modo paratum, coloris durabilitate, monstrante cadit, illud, quod vulgari methodo conficitur, superat. (/>) Huc pertinet quoque aqua martialis agri Fraucofurtani, cuius brevem descriptionem in fine Orjcfograpbiae Viadrino - Francofürtanae dedi. Principio vicriolico - ferreo minus dives est. Ceterum huius speciei aquae, aliae quidem ferro ditiores, aliae pauperiores, frequentissime occurrunt, ita, ut in omnibus ferme.e, g* Germaniae nostrae tractibus, hic plures, illic pauciores, istius naturae fontes featuf ant, quorum enumeratione supersedeo, cum quosdam ex celebrioribus nominasse sufficiat. XL. AqVA AEHOSA seu CVPUPERA' (Cemmtwaffer, Kupferhaitiges PVaJJer) sapore est acido-adstringente sive styptico, acredine quadam («) remixto, utpluri- mum satis forti, qui solutum vitriolnrn Cupreum sufficienterdeclaratjinstiliatoolfco .tartari per deiquium alieve sale aicali fixo liquido §r O )o( O liquido turbida fit et parces cupri sub forma materiae pulverulentae viridis aut brun- nae deponit (b); ferrum iniectum brevi tempore crusta cuprea obducit idque fen- fim penitus solvit (c) eiusque loco cuprum dimittit (d). Post blandam evaporationem exhibet Pstriolum cupreum perfectum atque fixum 0), ex acido vitriolico et cupro compositum, quod crystallis coeruleis confiat, vel ad hanc figuram crystallinam per novam solutionem, filtrationem ac evaporationem facile redigi potest. (a) Hinc labiis sub degustatione pruritum, imo dein intumescendam et suppurationem inducit, uti nomsnadm de aqua aerosa Neosolienii testatur Cei. Matthias BEtivs, in der hiflo - risch phyficalischen Anmerckung von dem Neusols schcn Kupferrvajser an Herrn Hans Sloane, quae latine exstat in Philosoph, Transuti. No, 450 Art. I. et ex latino in germanicum versa in des Hamburgischen 'Magazins Vol, IV. 1 Part. j,. Art. 7. pag. 333, Ob talem acredinem aquae huius generis interne affumtae alvum ducunt et vomitus excitant, ceu e, g, de aqua aerosa fVick- lovicnfi in Hibernia perhibet 10». bonb in epi. floh ai Petrum- Thompson Philos. Transuti. Vol » 4F« Part. 1 . N. 08. p. 181. germanico idiomate expressa in des allgemeinen Magazins Vol. VIII » Leipzig 175 6, 8. Notatu inierim dignum est, quod aqua haec, eodem Auctore ibidem reserente , a metaliicoliä aiiisque hominibus saepe in potum citra noxam vertatur et ipeciatim contra efflorescentia» cutis interne cum emolumento adhibeatur, (L) AI- (o ) 6Z (&) Alcali enim facilius fungitur acido vitrioli , quam cuprum, hinc mixtionem vitrioli dissolvit et curti acido eius post praecipitationem cupri in sal medium abit. Ex eadem quoque ratione cuprum a ferro praecipitatur. (c) Ferrum solutum cum acido vitrioli in genuinum vitriolum viride ferreum transit, post evaporationem aquae in conspectum veniens, uti e. g, de Aqua AerosaWicklovienli memorat, ioh. BQNi) l. c. expcrim, 4; Perticae ferreae aliaque ferramenta aquae defluenti imposita vel post tres aut quatuor septimanas, ut in aqua Neosolienst, vel post aliquot menses, ut in ,aqua Wickloviensi, penitus solvuntur, cupro in eius locum substituto. Qd) Cuprum hoc modo praecipitatum vulgo Cementkupfer dicitur, Puriffiinum id exsistit ac admodum fusile. Vel eadem, qua ferrum impositum, forma adhuc praeditum est, sic tarne» ut consistendae fragilioris sit, vel pulveris rubentis adipectum habet. Facili negotio, addito pauxillo substantiae inflammabilis, et igni* fusorii ope, ad colorem, splendorem ac densitatem naturalem redigi potest. Moles cupri sic praecipitati saepe molem ferri infecti ac soluti superat, ita, ut, referente ioh. bond l.c. unus ferri contenarius nonnunquam centenarium unum cum dimidio dupriex aquade Wickloviensi deiiciat. „ (e) Facie et natura id simillimum esi Vitriole coeruleo cyprio officinarum, utpote ex quo soluto aqua aerosa artificalis, nativae valde analoga, parari potest. Praeter vitriolum istud vix alia principia Aquis Aerosis incise depre- duntur. //) Inter Aquas Aerosas nonnullae coloris expertes et erystalli instar limpidae sunt, si nempe , vitro 1 64 vitro exceptae fuerint, uti aqua Neosoliensis, tefte matthia b e l 1 o /. c. nonnuliae autem colorem pallide coeruleum obtinent, ceu de aqua Wicklovienfi refert ioh. bosd / c qui. tamen color affuso spiritu nitri stat i m disparet. XLI. Aquae Aerosae vel in fodinis duntaxat subterraneis plus minusve profundis (a) parti m guttatim effluunt i, partim fontis forma manant, ibidemque certis canalibus excipiuntur ac in receptacula, quibus Varia ferramenta imponi foleht, derivantur; vel perfossas subterraneas deductae ex terra tandem maiori minorive topia prorumpunt. Ad priores spectant Aqua Aerosa in stalle Dominorum (dem Herrngrunde) non piocui a Neosolio (b) Hungariae oppido, et Altenbergenfis (c) in Milnia; Ad posteriores autem referri debent Aqua Aerosa Schmolnizenjh (d) in comitatu Hungariae Seephuiienli et bP r icklovienßs (e)\n Hibernia. Ceterum singulae hae aquae ex venis cupri originem ducunt sfj, et a pyri- tis cupreis ditioribus, adris et humoris subterranei aedone resolutis (gj naturam suam ac virtutem adipiscuntur (h ). {) Praeter matthiae buii iam cit. de aqua hac commentationem evolvi quoque possunt .eV«- nal. Wratislav, P. XXIX. p, tßS. 1F7. nec non idvard browns Reifen p. i88-seq. Aqua ista, auctore belio, in una libra medica duos vitrioli cuprei scrupulos continet. Olim effica- ciorerat ac ditioret plus cupri, quam hodie, dimittebat, quae mutatio cuidam inundationi ad- scribenda est. ■(e) Vid. des* Ha-mburgischen Magazins Vol. ffi.P.f, ubi Art. 4, legitur Schreiben an Herrn Pros. kaestner von Entdeckung und Beschaffenheit der CementqUelle in Altenberg. (dj Conf. matthiäe Bim Brodrom. Histor. Hangar, p. up. §. III. (e) De natura huius aquae plura legi possunt ia Wilhelm henrt epistolis duabus de aquis cu- priferis in comitatu iVicklorv Hiberniae, quae exstant in P biks. Trans ali. Vol. XLVI 11 . ac in germanicum versae exhibentur in des allgemeinen Magazins Part. VIII. p. 230. et 234. itemque in supra allegata epistola , o». jono, quae vari* experimenta et observationes super aquis aerosis in comitatu Wicklow Hibernia; continet» Aquae hae, postquam ex terra emanarunt, in fosias peculiares derivantur, ibidemque maximam cupri partem, ferramentis iniectis, deponunt, ac postea in fluvium Arklow prope New- bridge se se effundunt, ita, ut earum admixtione, referente wiliielmo aiNir, piscesfluvii huius interficiantur. if) Hinc tractus finitimi semper magnam pyritae cuprei copiam recondunt. Alibi,ut e. g, in tra-' ctu Altenbergensi, occurrit viride aeris {Kupfergrün) , quod minerae stanni ibidem interspersum est. . £ C g ,) Hac 66 (g) Hac scilicet resolutione seu destructione :mtterung ) gignitur ac producitur vitriolnm cupreum. Si enim sulphur miflerale, quod una cum cupro pyritarum talium mixtionem constituit, actione aeris et humoris subterranei phio- gisto suo seu parte inflammabili spoliatur et sic destruitur, restans eius acidum vitrioiicum seu altera pars constitutiva cuprum aggreditur, corrodit et cum eodem novam unionem subiens vitriolum perfectum format, quod ab aquis affluentibus facile solvitur. Eiusmodi resolutio pyritarum cupreorum nonnisi sub terra contingit, nec unquam supra terram sive in atmospliaera succedit, cum. pyritae ferrei ex adverso aeri atmos- pbaerico expositi, actione eius intra aliquod temporis spatium pristinae naturae et mixtionis mutationem patiantur ac in materiam tdtriolicam vertantur. (/j) Plnr4 metallorum aut femimetailorum, si ferrum et cuprum excipias, rari sii me naturali aquarum mixtioni messe deprehenduntur. Antiquiores quidem Physici ac Medici multa de auro, terra solari, antimonioaliisque substantiis metallicis, quarum hanc vel illam in variis aquis medicatis delitescere opinabantur, in medium protulerunt, sed argumenta, quibus haec sua principia probare studuerunt, nimis infirmo nituntur pede, nec ullo modo experimentis chymicisea- dem principia demonstrari potuerunt. Neati- quam tamen exempla aliorum quorundam metallorum ac femimetailorum in certis aquis detectorum plane deficiunt, Sic arsenici vestigia in aqua soteria Freibergenfi, Schlackeubud didi, offendit io«. p k.id. HENCKEtivs; vid Ej. Pyri- tolog. Cap. X, pag, 6u. 612, et Cap , XIV. pag.}2j. It, Annal. IVratislrj, Part. IX, Vitriolum zinci, licet 67 licet valde exigua copia, immixtum esse acidulis Tcinacenfibns, monstravit Cei. üMeunvs ia Dijf. de his acidulis. Aqua quaedam ex metal- lifodinis Kungsbergetifibus in Norwegia argenti calcem exhibuit Uom. kronSted; conf, AÜ, Acad. Scient. Holm, Atm. 1757. Nec improbabile est, quod aliae plures metallicae et iemimetalli- ca: partes nojnnunquam laterepostmtin mixtione aquarum, inprimisvero subterranearum,quae sci licet per venas metallicas transfluunt et in me- tallifodinis, gravi saepe earum detrimento, manant. Tales enim aquae non solum propter admixta principia acida et acria abripiendis, corrodendis aC (fi non semper perfecte, tamen super- ficialiter) solvendis partibus metallicis aut semi- metallicis venarum, quas transmeant, aptas sunt, Verum etiam vaporibus sulphureo-arsenicaiibus. metalliferis, qui ibidem copiose obversantur, facile impraegnari possunt, XL II, Aqva svlfhvrea ( Schmfetwajfer ) odorem spirat sulphureum plus minus fortem et saporem quoque sulphuris mineralis vel hepatis sulphuris live ovorum putridorum refert; argentum immissum aut Vaporibus suis expositum colore nigro sensim obducit (a); solutione sachari saturni aquosa mixta plerumque colorem rubellum-ruscum aut nigricantem producit et plumbum sub forma pulveris, dicto modo colorati, ad fundum deturbat (£). (a) Nigredo haec a particulis sulphureis, quae ad haerescunt argento eiusque etiam poris lele in* E 2 finuan* 61 D ) o ( D sinuant, pendet, et inter certissima principii sulphurei in aqua hospiranris indicia reserenda est. (b) Memorati colores, quos solutio sachari saturni ct plumbum praecipitatum adipiscuntur, similiter particulis sulphureis plutnbo sociatis, tribuendi sunt, siquidem ab aliis aquis naturalibus, sulphure desii tutis, haud excitantur. Quo maior principii sulphurei copia aquae inest, eo obscurior evadit color eoque plus ad fuscum aut nigricantem vergit. Aqua recentissime hausta esse debet; intra aliquam enim temporis moram, particulae sulphureas, si istae volatilioris naturae sint, maximam partem avolant, et tunc indicati colores minus bene vel planenon enascuntur, XLIIL Sulphur,quod Aquis Sulphureis inhabitare solet,esse deprehenditur. Alterum exsistit vaporosum et admodum volatile , vaporum invisibilium forma in aqua hospitatur, nunquam substantialiter in conspectum prodit, in aere libero et sub evaporatione aquae sensim in auras evolat, ac non- qisi odore et saporecertisque aquae effectibus, praecedentis, memoratis, sese manifestat: Alterum subflatitiale est et relative fixum omnibusque momentis sulphuri mine, rali ordinario sa) analogum,idque non solum ad ostia fontis et in canalibus, per quos aqua derivatur, sese apponit, sed etiam ex parte post evaporationem adüae in substantia et sub 6 9 O ( o ) O sub facie nunc puriori,nunc impuriori (^remaner. Idcirco Aquae Sulphureae generarim spectatae duplices quoque sunt; aliae enim sulphur vaporosum suhtilisimum seu vaporent sulphureum continent, aliae autem sui- phur subßantiale fecum ducunt atque suppeditant. Singulae, pro'aliorum principiorum simul admixtorum diversitate, iterum ad septem species inferiores, statim enumerandas, redeunt, (a) Huius nempe in modum igne cum flamm* coerulea et fnmo acido, suffocante flagrat; cum , salibus alcalicis fixis, tum fusionis, tum solutionis humidae et inspiflationis ministerio, in hepar sulphuris abit; nitrum mediante detonatio- ne in 1*1 medium, vulgo polychrestum dictum', convertit etc. Forjna huius aquarum sulphuri*, si nempe purissimum sit, pulverulenta est, instar florum sulphuris consueta fubiimatione paratorum aut sulphuris in tenuisiimum pulverem redacti, color autem pallide flavus, cui insignis plerumque levitas accedit. Optimum exemplum praebet sulphur, quod thermae dquisgranensa eliciunt. (i>) Partibus scilicet terreis vel salinis non raro principium hoc sulphureum involutum atque remixtum est, nec ideo post evaporationem aquae separatim prodit. XLIV. Prima Aquae Sulphureae species sulphur vaporosum, sal commune atque terram at- calinam in mixtione sua fovet. Aeri libero E 3 auc 70 aut igni exposita odorem et saporem sulphureum amittit, particulis nempe sulphureis tenuissimis in auras discedentibus, et post evaporationem vel abstractionem nihil sulphuris substantialis, sed duntaxat sal commune terra alcalina mixturo relinquit, quod sapore suo peculiari, crepitatione in igneae fumo albo, subtili, acri, qui affuso oleo vi- trioli ascendit, cognoscitur et a terra alcalina adhaerente aquae ministerio,utpote quae solum sal absorbet, separari potest. Instillato oleo tartari per deliquium vel fpirjtu falis ammoniaci aquoso aliove alcali liquido seu fixo seu volatili lactescit haec aqua et terram suam alcalinam (a) dimittit. Ad hanc primam Aquae Sulphureae speciem pertinent e. g.aqua Baadensis et Mtenburgensu(F) in Austria, aqua fontis MoenoFrancosurten- siSy der Faulbrunn (d), et alterius non procul ab hac urbe scaturientis, der Grind- brunnf d) nuncupati, ieemque aqua Schinzna-. ctnfis(e) in Helvetia,quarum prima etquinta calidae,reliquae autem frigidae exsistuntf/J. («) Terrae huic alcalinae ratio tribuenda est,quod eiusmodi aquae sulphureae fyrupum vio arum post aliquod temporis intervallum agitationis ope plerumque viridem reddant, qualem mutationem eadem terra in pluribus aliis aquis, addito fyrupo violarum, producit. (ö) Vid. i. A. c. v s. eigentliche Beschreibung deren berühmten dreyen Gesundheit!-Bädern in dem Erz- 7 * Ere H erzogt bum Oesterreich unter der Enns,ah Banden,Teutsch Altenburg und Pyrcmvartb etc. Nürn- berg und Wien 1J34. g. Aqua Baadensis, licet nihil sulphuris substantialis post exhalationem re- linquat, tamen, referente cit. Auctore, in canalibus apponit materiam a'bo-luteam, insipidam et post/siccationem inodoram, quae in igne florum sulphuris instar ex parte ardet, Aqua Alten- burgensis, eodem Auctore testante , sub coctione spumam protrudit, quae siccata colorem habet subcoeruleo-album, leni tritu in pulverem insipidum et inodorum abit, cum acidis vivit': effervescit et prunis iniecta odorem sulphuris accensi, sine inflammatione tamen, spirat, unde patet, eam esse terram alcalinam, sulphure tenuissimo vaporoso impraegnatam. Crusta terrea, lamellosa, quam posterior aqua in receptaculis, in quae per canales deducitur , gignit, aqua forti non minus quam aqua regia cum vivida effervescentia fblvitur et. cum utroque menstruo so- siitionem colore eleganter viridi tinctam exhibet. Solutio mediante aqua regia parata Auctori post mensis spatium crystallos coeruleo- viridescentes, sapore ac figura vitriolicas dedit. Plura notatu haud indigna circa lub- stantias, quas aquae'istae excernunt, in allegato scripto recensentur. (c) Conf. Cei. ,o». philippi bvrcgravii Commentatio de aere, aquis et locis urbis Francofur- tanae■ ad Moenum. Francosurti ad Moenum 1751.8 » Odor sulphureus volatilis huius fontis, ex Auctoris testimonio, hodie remissior est, quam ante quadraginta, et quod excedit, annos. Centum eius aquae unciae viginti circiter grana terrae alcalinae et triginta ac duo grana falis culinaria continent. E 4 ( ' 4 ) Conf. \ 7 % G ) c> ( G (d) Conf. itidem alleg. Cei. bvrgcravu Com- tnentat. Aqua huius fontis in supeificie cuticulam squamasam format, unde fons nomen suum Grindbrimnadeptus eö < entum aquae unciae largiuntur centum et undecim grana falis communis unctuofi, in relatione autem ad fontem der Faulbrunn dictum vix quartam terrae partem exhibent, (e) Vid. ion, iac. schevc h,z. Hydrograph. Hei- vet. pag. ?«). fis. if) His accenferi etiam quodammodo potestaqua calida Balarucenfis in Gallia, cuius tamen principium alcalinurn naturam potius salinam, quam terream obtinet, uti docent experimenta Dom, Regis, vid, Monoms dei’ Acad, des Sciences de Raris An, i6 X L V: Secunda Aquae Sulphureae species sulphur vaporosum ac terram seleniticam continet. Agri vel igni in vale aperto expolita aeque ac praecedens species odorem et saporem suum brevi ternpofe perdit, instillaro aurem oleo tarcari per deliquium aut spiritu salis ammoniaci nullam,mutatio- pem sensibilem patitur. Peracta evaporatione aut destillatione offert terram se leni - Cieam, albicantem, quae affuso spiritu vitrio- li aiiove acido haud efferyesqit (a), carbonibus vero candentibus impolita'in calcem albam fatiscit/ Egregium huius secundae spe- O )o( O ' 7A- eiei exemplum aqua Landtccensu (ß) in comitatu Giacensi suppeditat. ' ( Tepidae sunt hae aquae instar lactis recenter expressi. Ex tribus aquae libris nactus est Cel. Auctor post destillationem e cucurbita scrupulum unum terrae, quae, igne in calcem versa, cum spiritu vitrioli effervescebat, neutiquam vero ante calcinationem, unde liques, partem acidi immixti igne expulsam 'fuisse, XLVI. Tertia Aquae Sulphureae species praeter principium, istud sulphureum volatile, quod sapore et odore satis lese manifestat, ac tam aere libero, quam igne sensim evanescit,^/ quoque alcalifixum, natr um atque terram al- ealinam fecum ducit, quae singula evaporatione aquae in conspectum prodeunt. Salis alcali praesentiam aqua haec etiam declarat motu effervescendae, 'quem ipsa cum apidis subit, colore viridi, quem syrupo violarum conciliat, iteraque pulvere aurantio, E 5 quem 74 quem ex solutione mercurii sublimati deii- cir. Affuso oleo tartari per deliquium eadem lacteo-turbida redditur atque terrae al- calinae portionem deponit. Ad hanc Aquae Sulphureae speciem referenda est aqua,quam fons calidus thermarum Carolinarum der Neubrunn (a) dictus, fundit- (a) Conf. supra cit, Cei. cottiob cari, springsfhds Abhandlung vorn Carlsbade pag. 2Jj. seq. Aqua htdusfontis gradu caloris aquam fontis molaris vincit, aquae autem fontis der Brudcl nuncupati cedit. Aeri libero per 24. horas exposita terram fuscam deponit et cuticu- lanVnitentem variegatam in., superficie ostendit» Ex eodem, quo fons molaris, monte prorumpit, eiusque etiam fontis aquae intuitu partium admixtarum, si pringipiumTulphureumexceperis, proxime accedit, XI^VII. Qiiarta Aquae Sulphureae Jvecies sulphur fubßantiale fijcius terra quadam alcalina sociatum continet. Sponte sulphur minerale verum, quod igne cum flamma et odore consueto ardet, deponit; addito sale tar- tari aliovealcali fixolacteo-turbidam faciem nanciscitur ac terram alcalinam seu topha- ceo-calcareamdimittit; et post evaporationem pulverem terreum sulphur olentem suppeditat. Huic speciei ex aquis calidis e. g. aqua thermarum Brigensium seu Glys- ' fi nr 75 Jmsium { a ) in Vallesia Helvetiorum, ex frigidis vero aqua Alvanienfis (Jb) prope Alva- oium seuAlvenüw in Rhaetia annumeranda est. (a) Vid. ioh. iacob. schbvchzer, Hydrograph. Hebet. pag. 383. seq. (b) Vid. Eiusd. Hydrograph. Hebet. pag. 31 j. Aqua haec admodum fortem sulphuris odorem; spar- git, ac tophum, sed inodorum, deponit. Sub sulphure ex aqua illa excreto vermiculos vivos reperiri, laudatus. Auctor memorat, line ulteriore tamen eorundem descriptione, similesque vermiculos, colore sangvineo praeditos in fonte sulphureo, Nydelbad dicto, ptope Rüfcbtikon ad lacum Tigurinum, et in aqua quadam sulphurea iuxta lacum fVallenflattenfem scaturiente inveniri addic. XLVIII. Qiiinta Aquae Sulphureae species prae- ter sulphuris substantialis particulas sal alcali fixum, minerale aliqua terrae alcalinae quantitate remixtum in sinu fovet. Cum spiritu vitrioli aliisque acidis effervescit, syrupo violarum colorem viridem conciliat et post blandam evaporationem massam alcalicam terreo-salinam relinquit, quae carbonibus candentibus imposita flammulas coerulescen- tes, sulphuris odore, spargit, ac in spiritum vini imrnissamoieculas quasdam pingues sulphureas. offert. Exemplum huius speciei aquae 7 4 aquas Fichenses (a) in Gallia, quarum pariores fonces calidi sunt, largiuntur. (a) Vid. Analys aquarum Vichenfium (de Vichi) et Bourbonienfiam (de Bourbon 1’Archambault), quam exhibuu Cei. bv.riet inMem.de V A cad. des Sciences de Paris Au. 1707. Ex massa post exhalationem aquae Vichenfis, ex fonte inprirqis de la grille, du gros boulet et fontibus gargnus nuncupatis, haustae, relicta, Auctor hic nonnullas quoque ferri particulas magnetis ope detexit. Vichensi aquae analoga est aqua calida Bour- bonienfis. ratione falis alcalici odore autem sulphureo sensibili caret, hinc ad Aqua* Alcalicas potius quam Sulphureas referri debet; materia enim pinguis etquali mucosa, quae referente bvr,- rtTo l.e. sub filtratiqne aquae huins,per evaporationem concentratäe, chartae bibulae adhaerescit, etprunis iniecta rubescit ac deinde nigrescit scintillulas spargendo, sulphure impraegnata haud videtur. XLIX. Sexta Aquae Sulphureae /pedes praeter sulphur substantiale fixius et sal alcali fixum minerale sal quoque medium amarum una cum terra alcalina in mixtione sua tenet. Idcirco non solum sulphuris genuini aliquam copiam suppeditat,verum etiam cum liquoribus acidis effervescit et blandae eva potationis ministerio sal medium amarum seu natrum crystallinum, sal alcali fixum atque que terram alcalinam largitur. Praecipuä Istius speciei exempla sistunt thermae Aquis- granmses , et, quae in harum vicinia scaturiunt, Porcetanae inferiores (Nieder Bur- scheid) (a)., ita quidem, ut illae has sulphu- tis copia antecedant. (a) Cottf. Cei. coTrtOB caroli spriNos- feld Iter medicum ad thermas Aquisgratienses et • ßmtes Spadanos, iam in praeced. cit. ThermaePor- letanae superiores, quae itidem prope thermas Aquisgranenses erumpunt, indole quidem principiorum salinbrum ac terrae eum Aquisgranen- libus etPorcetanis inferioribus conveniunt, sulphuris vero nihil plane exhibent, ideoque huc amandari nequeunt. . L. Septima tandem Aquae Sulphureae spe- ■ciessulphur materia quadam bituminosa remixtum continet. Eiusmodi est v. g.aqua» das Nydelbad olim dicta, in Helvetia prope pagum Riischlikon , lacui Tigurino adiacen- tem, emanans («). Aqua haec indicata fortem sulphuris odorem, post agitationem inprimis,spirat, ac tam ad latera fontis,quam in superficib^ha large excernit materiam bituminosam tenacem, quae ulterius inspissata massam exhibet nigto-fuscam, odore faeti- do sulphureo praeditam, inflammabilem, aqu3 7s aqua non trunüs quam spiritu vini solubilem (6). Affuso oleo vitrioli aqua ista fuscum colorem adipiscitur, et substantiam nigricantem) fortisodorissulphurei) ac, si aqua nempe prius ad partem dimidiam inspiffaca fuerit, resinae instar tenacem, dimittit. Post destillationem adhuc servat odorem Tulphu* reum, circumnatantibus in ea filamentis teneris, quae, aliquot dierum spatio praeterlapso, in mucilaginem bituminosam coales 4 eunt (r). (a) Vid. ion, iacOb. scHEvckzERi Hydrd * grapb. Hdvet. pag.yio. seq ubi experimenta,qua* tum ipse Auctor, tum Ö, iohannis »i mv- s/ut cum aqua hac suscepit, commemorantur, quorum praecipua §. anteced, enumeravi. Aha eiusdem 'plane naturae aqua sulphurea, Auctore ibidem pag reserente, ad lacum Walkiiflat* 'teujem repentur. Vtriusque aquae iam§. XLVll. nor. b. mentionem feci. (/,) Solutio aquosa, notafite schevchzero, colotem citreum,spirituosaveroaurantium obtinet, (e) 1’lures adhuc aquae huius affectiones schfvchz, l. c. recenset. Exhalatione V. g, aqua nil nisi terram luteam relinquit, cuius grana fex tantum ex libris medicis tredecim Auctor nactus est, avolantibus nempe principiis sulphureo-bitumi- nolis, id quod eorundem volatilitatem arguit, de qtia etiam testatur destillatio, sub qua illa simul cum aqua in receptaculum transeunt, ita, ut haec, ceu memoratum est, odorem sulphureum post destillationem retineat. Cum syru* po violarum aqua colorem viridem producit; , sub 79 K o ( D sub coctione indito cochleari argenteo pulverem flavum saporis vitriolico-nartialis apponit, quod experimentum ferri quoque partes messe declarat etc. Aliorum quatuor fontium sulphureorum, singularis quoque naturae et memoratis duabus aquis quodammodo similium non procul a Tiguro, Auctor sag, pi. mentionem inseruit, qui e strato arenoso, terrae turfaceae et argillosae subiacente, erumpunt et aquam fundunt flavam ac pellucidam, forti sulphuris odore praeditam, quae peracta evaporatione crocum quen- dam fuscum, suaveolentem instar balsami Peru- Viani , exhibet. LI. aqva bitvminosa (Erdoligtes l-Vajser-, Erdharzigte: Wajser), odorem spi- ratfragrantem bituminosum et sepore amaro plerumque donata est. Partes bituminosas sub forma olei mineralis perfecti vel vaporum vel etiam massae solidae fecum ducit, ec finita evaporatione magis minusve" copiosam materiam tenacem, inflammabiiem, relinquit (a). ( ) O (r) Cous cit, k a m a z 11 n i Epist, et huic praemiss. f r a n c i s c r ariosti Libell. de Oleo montis Zibi- nii seu Petroleo Agri Mutinctifts. (i) Aliae etiam regionesaquas indolis bituminosae hinc inde exhibent, Sic v g. in Scotia non adeo procul ab Edinburgo fons quidem scaturit, cui petroleum nigrum guttatim innatat, referente cvaltero charlitono in Schediafmate de variis Eoßiluim generibus, quod Ej. Exercitationibus de Differentiis et Nominibus Animalium adie- ctum est etc, L111. Secunda Aquae Bituminosae species copiosos vapores bituminosos , inflammabiles, fecum fert atque exhalat, qui, admota candela accensa, illico flammam conci-piunt, vel etiam interdum sponte in flammam erumpunt. Huc pertinet celebri sfons flagratu in palatina- tu Cracovienß Poloniae minoris (a), ex monte quodam, mirabitis cognominato, proma- nans. Aqua eius fontis fortem spargit odorem, saporem lactis quodammodo refert et post lenem evaporationem materiam nigricantem bituminosam relinquit.Flamma,quae, adveniente candela accensa, prorumpit et in superficie aquae discurrit, haud ultro dilabi- tur, siquidem vapores bituminosi large ex aqua ascendentes novum continuo flammae pabulum praebent; sed iniectis virgultis et .stragibus exdngui debet. Notandum edam est, qüod inflammatio talis nonnisi ad fontem eveniat, neutiquam vero cum aqua ex F , fon- 82 fonte hausta et ad alia loca, utut in vasis optime clausis translata succedat, et quod aqua, licet flamma in eius superficie agitetur, haud incalescat, sed eundem frigoris gradum servet. Fonti huic Cracoviensi valde similis est alius quidam in Hungaria prope Kiikiily (b) scaturiens, ea quidem differentia,quod posterior iste nonnunquam sponte flammas eiicjat. («) Vid. LVBW1C PHILIPP THÜMMIüS Versuch einer gründlichen Erläuterung der mcrchcvürdigsten Begebenheiten in der Natur Artic, 2. sag. 17. scq. QEdit, Marburg, 1735. ?•) AB, Eruditor, anu, 168q-pag.326.seq, Äquahaec, notante thüm- Mioio, cum luna increscente ac decrescente augetur quoque et imminuitur. (b) Vid. Ulustriff. Com, marsilii Danub, Per- Itißrat. Tom. I, LIV. Tertia Aquae Bituminosae species materia quadam bituminosa solida impraegnata est. Exemplo esse poterit lacus Asphaltites, alias quoque mare mortuum dictus, in Syria, quippe qui Asphaltum b. e. bitumen solidum, atrum, nitens, fragile, igne graveolens (a), copiose fovet atque excernit. Aqua eius saporem habet perquam amarum ac praeter bitumen memoratum sale communi quoque acri, quod usibus incolarum regionis illius inservit ( b), large femixta est (c). (a) Conf. de hac bituminis specie Cei, walli- ä 11 Mineralogie §. yy. Spec. 204.. Cei. di ivirt Grmdris des gesummten Mineralreicht §. 207, (b) Vid. t O ( -> ) O Ss (b) Viel. athanas. KiRCHBRi Mund. Subterr . Lih, VI. S. I. De hoc lacu ceceroquin varia fabulosa tradiderunt Auctores ex antiquioribus'aeque ac recentioribus, e. g, corpora quaevis gravia, ne ferro quidem excepto, lacui iniecta haud submergi sed innatare, id quod alii tamen de corporibus vita praeditis solummodo affirmant; ast haec dudum refutavit ingeniosus Anglus th#- mas a r o w N i n Pseudodoxia Epidemica Lib, VII, Cap, XV, (e) Aquis bitumine solido praegnantibus accense* ri etiam posse videtur fetissebaceus Diemptingen- fis in praefectura Wimmis ditionis Bernensis, qui, referente s c h e v c hze a o in Hydrograph, Hei - vet, pag. quf., materiam pinguem, albam, strii* rubris interdum distinctam, sebo similem, post aliquot dierum spatium carnis putridae instar foetentem, ad latera apponit. Materia haec, fine dubio bituminosa, argumento est, quod aquae praeter Asphaltum alia quoque bitumina solida in consortium recipere queant. Nihil dicam de Succino, quo mare Balticum ad Boruffiae littora refertum est, et Ambra, marium quoruiidam meridionalium, inprimis circa insulam Madagascar, . incola, siquidem hae substantiae bituminosae mixtionem aquae istius marinae neutiquam ingrediuntur, sed eidem potius citra praeviam solutionem tumultuarie innatant. LV. aqva saponacea ( Seifenartiget JVaJJer), saporem refert saponaceum et pinguem debilem, tactu etiam mollis atque sub- pinguis deprehenditur, et post blandam evaporationem terram argillosam, saponaceam F 2 sub- s «4 subtilem (a) relinquit, quae aquae nomen et memoratas qualitates conciliat. («) Terra haec, mixtionem Aquae Saponaceae Ingrediens cum aliis argillis tenerioribus, terris bolaribus et smectide seu terra cimolia, quam fullones ac panmfices ad lanas purificandas in usum vocare solent, satis convenit, et in aqua vere ac perfecte soluta est, uti limpitudo eius et aequalis naturae saponaceae per aquam distributio edoGet. Nec solutio talis rei ipsi repugnat. Etenim aqua, inprimh calida, argillae cuivis teneriori ac pinguiori affusa sub huius dissolutione spumida partes quasdam terreo pingue-- extrahit et solvit, quae non solum aquae lubrici- tatern ac vim abstergentem inducunt, sed etiam cum aqua per filtrum transmeant, salva huius lubricitateet vi abstrgente, ac post exhalationem aquae inconspectum rursus prodeunt. Hinc Aquas Saponaceas tali ratione per artem quodammodo imitari possumus De reliquo hic obiter notandum est, tenacitatem argillae a principio quodam pingui, inflammabili 'terrae huic nunc largius, nunc parcius immixto originem ducere, et a principio isto naturam sapnnaceam eiusmodi aquarum proprie derivandam elfe, Exlistentiam et indolem huius principii, modumque istud per lixivia alcalica separandi ac extrahendi, ita, ut argilla tenacitate sua et virtute saponacea penitus inde spolietur, primus monstravit Perillustris et magnae eruditionis Vir I o II THEODOR.VS e i. l b r. in commentatione fur lafertiliti des terres, quae legitur in Memoir. de V Acati, des Jciettces de Berlin An, 174p, Varia, non adeo tamen speciosa, contra existentiam huius principii acriter proposuit Ctl. > o». hen- x'i c v 1 pof tivs, qui, tantum abfuit ut victas m*- 85 $8? ( o ) ^ manus offerret, ut rem potius nuper denuo pernegaverit ia Appeudic, nov, ad secundavi Edit, hi- tbogeognoßae pag. 42, LVL Aquae Saponaceaeunica tantum specie constant et multo rarius quam aliae aquae in ambitu naturae occurrunt. Praecipua ac celeberrima earum est aquasaponocea Plom- beriana (a) seu Plumberiana in Lotharingia, vulgo tausavoneiise de Plombieret nuncupata, quae tepida atque limpida est, et circa fontem terram saponaceam (b) subtilem deponit. Huic aquae valde affinis deprehenditur et fama nihil cedit aqua thermarum co - fubrinarum sive serpentinarum (c),datSchlan- genbadwajjer in comitatu Catimelibocensiinferiori, quae pariter in modum lactis recentis tepida exsistit, pauciorem vero ac teneriorem, terram saponaceam fovet, cuius pars quaedam cremoris pinguis tenuissimi forma aquae innatare solet. («) Vid. STIFKAK! F*. AN CISC! CIOIUOV Mat. Med. Part. I. Sebi. I, Cap. 2. Artic. I. 'r. Ceb maiovin Analyse des eaux savoneufes de Plombier es, quae exstat in Memoir.de l' Acad. des feien - ces de Paris An. 1746. (h) Si terrae huius drachmae tres in aquae limpidae libra una dissolvuntur, aqua inde, memorin* te CEOFFR.OY l. e. Plomberianae similis evadit. (c) Vid. 10H. peter weickeRs gründliche Beschreibung des Schlangenbads , Idßein 1747. 8- Denominationem suam hae thermae a serpentibus F j ia 36 in eircumiacente tractu montoso ac sylvatico magno numero degentibus sortitae sunt. LVII. Recensitis octo his Aquarum Sapidarum Generibus addi adhuc potest aqva alvminosa, quae autem raro observatur, et quoad naturam suam nondum satis explorata est. Primum et fere unicum inter huius generis aquas locum tenent celebres thermae Bathonienses in Westsexia Angliae, quarum aqua lacti fervefacto affusa illud propter immixtum sal aluminosum coagulat; instillato Cale quodam alcali, seu id fixum seu volatile sit, turbida et lactea evadit, terram scilicet aluminarem dimittendo; ac, postquam ad siccitatem evaporaverit, sedimentum praebet salinum, quod igni impositum aluminis more cum spuma liquescit et cum spiritibus acidis effervescit, ob admixtas nempe partes terrae calcareae, utpo- te quae,teste iohanne MAVow(äJ,ex aqua secreta fundo canalium, in quibus aqua thermalis defertur, ubique fere adhaeret. (a) Vid. Ej. Oper . Med. Phys. (quae prodierunt Hngae Com , i/sgi. in L.) Traäat, I, Cap. ij, pag. (b) De Jquis Venenatis stricte sic dictis pauca quaedam verba coronidis loco subiungam. Aquae tales generatim vel exhalationibus tantum sanitatem laedunt mortemve inferunt, licet sine ullo detrimento *t saepe cum salutari effectu intra eor- v O ( v ) O 87 corpus animale assumi possint, vel tota sua substantia et si bibuntur, noxios atque vcnenatosef- fectus exserunt. Ad priores maxime spectant Aquae nonnullae acidulares, nimis copiosum vaporem expaufivum acidido-sulphureum exhalantes, qui non hominibus solum, sed etpuiuscunque generis animalibus fonti nimium propinquis aut injectis vertiginem inducit, respirationem et sensum aufert, ac ni mox removeantur, vitam adimit. Huiusmodi sunt e. g, Fons bullitus, der Brodelbrunn oder Badebrunn apudPyrmontenses; vid. Cei 1 o 11. enti, stiern Beschreibung der Pyrmontischen Stahlbrunnen Cap. III , §. tfj. Fons S. Iohannis in Hungaria, referente irancisc, ihn. HücnuNKo in Aintal. IVratitlav , P, XXXV, pag. qjfl, nec non P«« quidam prope Gerolsteittium in Eifflia.impetuose prosiliens,qui. etiamsi avibus aliisque animalibus accedentibus propter exhalationes suas lethalis exsistat, plebi tamen aquam pro expellendis lumbricis idoneam largitur, et praeterea, uti testatur s la t e n t. x a n , evgen. cohavsin in Commere. Litterar . Nonmb. Atm, 1742. Hebiom, 25. pag. 12g. 22p. id singulare habet, quod aere calido et sicco turbidus ac limosus, coelo autem nubilo et tempestate pluviosa clarus et limpidissimus sit. Aquis Venenatis posterioribus, quae scilicet interna assumtione nocent, accenseri inprimis possunt aquae aerosae, ob acrimoniam suam (quippe, uti antea notatum est, labia arrodunt et emesin atque catharfin provocant) subiectis sensibilioribus, maiori potiffimum dofi, perniciosae; item- que varia e aquae subterraneae, in fodinis metallicis obviae, et principiis arsenkalibus largius impraegnatae. F * CON 88 O ( o ) G CONSPECTVS REGNI A CLV E I GENERALIA - pag. i A QVA R VM ORDO l. AQVAE INSIPIDAE Gen. I. Aqua Atmosphaerica ibid. II. Aqua Terrestris Simplex IO III. Aqua Lapidifica seu Incrustans 2 Z ORDO II. AQVAE SAPIDAE 30 Gen, I. Aqua Alcalica 33 II. Aqua Narrosa 39 III. Aqua Muriatica sive Salsa 4 * IV. Aqua Ferrata sive Martialis 49 V. Aqua Aerosa seu Guprifera 61 VI. Aqua Sulphurea 67 VII. Aqua Bituminosa 79 VIII. Aqua Saponacea 83 Quibus addjtur Aqua Aluminosa 8^ r* 'F' «SF WjwI T** ER- ERRATA QVAEDAM. Ig. lin. io. pro quotannis leg. quotannis, 25. - 20. pro Helvetos leg. Helvetios, 4c* • 33- pro Duae leg. Tres, 44. - 9, pro terram leg. terream. 51. - 13. pro copiojbri leg. copioßori. 55* - 23. pro sulphurum leg. sulphureum. 58. - x. \>to suppeditatleg. suppeditet, ibid, - 23. pr osekneticam leg. seleniticam, 61 - 10. del. a polt barum. 63. - 29. deleatur vocabulum de post aqua, ibid. - 33. pro artificalis leg, artificialis, ibid, - 3 5. pro depreduntur leg. deprehenduntur. 70, - Zl. pro V. pon. v, ibid. - 35. pro deiquium leg. deliquium »0 JS ;£Ts. : '>- B5>j ■■rf .Si san '.ii