$. 2. Sed jus quidem civile ex unaquaque civitate. appella-fur, veluti Athenienfium: nam fi quis velit Solonis, vel Dra-€onis leges, appellare jus civile Athenienfium, non erraverit:fic enim& jus, que Romanus populus utitur, jus civile Ro-manorum appellamus, vel jus Quiritum, quo Quirites utuntur.

3 Infitntionum Lib. L Tit. IL IL IV. V.— 4hs MEM MMC CMM— C"r)pFC"H—————— Cn. ili

TIT.- IIlDE jURE PERSONARUM.Q Umma itaque divifio de jure perfonarum hac cft: quod omnes*J homines, aut liberi funz, aut fervi.S. 1. Et libertas quidem( ex qua etiam liberi vocantur) eft. natu-

Romani enim[à Romulo], Quirites à Quirino, appellantur. Sed|ralis facultas ejus, quod cuique facere libet, nifi,& quid vi aut jure

quotiens non addimus nomen, cujus fit civitatis, noftrum/jusfignificamns: ficuti cum Poctam dicimus, nec addimus nomen,fübauditur apud Grecos egregius Homerus; apud nos Virgilius.T Jus autem: gentium omni humano generi commune cft: nammíu exigente,& humanis neceffitatibus, gentes humanz[ jura Jjquzdam fibi eonftituerunt. Bella'etenim orta funt,& captivi-tates. fequutx,& fervitutes, qux funt naturali juri contrariz.

ure enim naturali omnes hominesab initio liberi nafcebantur.Et ex hoc jure gentium omnes pene contractus introdu&i funt, utemptio[&! venditio, locatio[&] condu&io, focietas, depofitum,mutuum,& alii innumerabiles.

$.3. Conftat autem jus nofttum, quo utimur, aut fcripto, autfine fcripto: utapud Grecos rà» dua» oi ud CyyeaQot, ai de dryoa-Qoi, id eif, legum aliz[ fant] fcripta, alis non fcriptz. Scriptumautem juseft lex, plebifcitum, fenatusconfultum, Principum pla-cita, magiftratuum edi&a, refponfa prudentum.

$. 4. Lexeft, quod pop. Romanus fenatorio magiftratu interro-gante( veluti Confule) conftituebar.*F Plebi(citum eff, quod plebsplebejo magiftratu interrogante( veluti Tribuno) conftituebat.Plebs autem à populo eo differt, quo fpecies à genere: nam appel-latione populi, univerfi cives fignificantur, connumeratis etiam pa-triciis& fenatoribus: plebis autem appellatione fine patriciis&fenatoribus crteri cives fignificantur. Sed& plebifcita lege Hor-tenfia lata, non minus valere, quam leges coeperunt.

S... Senatusconfultum eft, quod fenatus jubet, atque conftitNam cum.an&us effet populus Romanus in eum modum, ut diffici-le effetin unum. eum convocari, legis fanciendz: caufa: zquum vi-fum cft, fenatum vice populi confuli.

S. 6. Sed& quod Principi placuit, legis habet vigorem: quumlege Regia, qu: de ejus impezio lata eft;populus ei& in eum omneimperium faum& poteftatem concedat. Quodcunque ergo Impe-

* rator pex epiftolam conftituit, vel cognofcens. decrevit, vel edi&toprzcepit,legem effe conflat; hzc funt, qu: Conflitutiones appel-lantur. Plane ex his quzdam funt perfonales, qua necad exem-plum trahuntur:[ quoniam non hoc Princeps vult.] Nam quodalicui ob meritum indulfit, vel fi quam pocnam irrogavit, vel fi. cuifine exemplo fübvenit: perfonam non transgreditur. Ali:cauterm,quum generales fint, omnes procul dubio tenent.

$. 7. Pr:torum quoqueedi&a non. modicam obtinent juris au-€&oritatem. Hocetiam jus honorarium folemus appellare: quodqui honores gerunt, id eft, magiftratus, au&oritatem huic juri. de-derunt. Proponebant& 7Ediles Curules edi&um de quibusdamsaufis, quod& ipfim juris honorarii portio eft.

$. 8. Refponía prudeptum füntfententis& opiniones eorum,quibus permiffum erat de jure refpondere: nam antiquitus con-füitutum. erat, ut effent, qui jura publice interpretarentur, qui.|bus à Cifare jus refpondendi datum eft, qui[urisconfülti ap-pellabantur: quorum. omnium fententiz& opiniones eam au-&oritatem tenebant, ut judici xecedere: à refponfo. eorum nonliceret, uteft conftitntum.

$- 9. Sine fcripto jus venit, quod ufüs approbavit: nam diutur-ni mores confenfü urentium-comprobati, legem imitantur.

.$- 10. Er non ineleganter in duas fpecies jus civile difiri-buturm effe videtur: nam: origo cjus ab inflitntis duarum civi-tatum ,. Athenarum fc.& Laced.moniorum, fuxiffe videtur. Inlis enirn. civitatibus ita api folitum erat, ut Lacedxmonii qui-dem magis ea, qui" pro legibus obférvabant, memoria: manda-rent: Athenienfes vera ea, quiin legibus. fcripta comprchendif-fent ,.cuftodirent.

$. 11. Sed* naturalia: quidem;jura ,, quz apud. omnes gentespereque obfervantur, divina quadam providentia conflituta, fem-per firma atque imrnutabilia permanent: ea vero, quz ipfa fibiquzque civitas conftituit, fpe mutari folent, vel tacito confenfupopuli, vel alia poftea lege lata.

$. r2. Omne auvelad res,vel ad aá

ones. Et prius de perfonis vide.

prohibetur.:

$. 2. Servitus autem eft conftitutio juris gentium, qua quis do-minio alieno contra maturam fubjicitur.

$. 3. Servi autem ex eo appellatifant, quod Imperatores capti-vos vendere, ac per hoc fervare, nec occidere folent: qui etiammancipia di&ti funt,[eo] quod ab hoftibus manucapiuntur.

S. 4. Servi autem aut nafcuntur, aut fiunt: nafcuntur ex ancillisnoftris: fiunt aut jure gentium, id cft, ex captivitate, aut jure civili,cumliber homo major XX annis ad pretium participandum fefevenundari paffus eft,

$. 5. Infervorum conditione nulla eff differentia: inliberis aw»tem multz: aut enim funt. ingenui, aut libertini;

TIT. IV.DE INGENUIS.

[Ngenuus eftis, qui ffatim ut natus cft, liber eff: five ex duobus in-

genuis. matrimonio editus eft, five ex libertinis duobus, five exalterolibertino,& altero ingenuo. Sed& fi quis ex matre nafci-tur libera, patre vero fervo, ingenuus nihilominus nafcitur: quem-admodum qui ex matre libera& incerto patre natus eft, quoniamvulgo conceptus eft. Sufficit autem liberam füiffe matrem eo tem-pore, quo nafcitur, licet ancilla conceperit, Et é contrario, fi libera:conceperit, deinde ancilla fa&a pariat, placuit eum, qui nafcitur,liberum nafci: quia non debet calamitas matris ei nocere, qui iaventreeft. Ex his illud quzfitum eft,fi ancilla przgnans manumiffa

fit, deinde ancilla poffea fa&a pepererit, liberum, an fervurn paria?

Et Martianus probat, liberum naíci: fufficit enim ei, qui in uteroeft, liberam matrem vel medio tempore habuiffe,[ut liber nafca-tur]: Quod& verum eft.$. 1. Cum autem ingenuus aliquis natus fit, non officit ei in fer-vitute fuiffe,& poftea manumiffum effe: fxpiffime enim conftitu-turn ett, natalibus non officere manumiffionem.e E E E E E

TiT V.DE LIBERTINIS.[ jbertini funt, qui ex jnfla(ervitute manumiffi fant. Manutniffioautem eft de manu datio. Nam quamdiu aliquis in fervituteeft, manui& poteflati füppofitus eft:& manumiffus, liberatur po-teflate, Qui* res à jure gentium originem fumpfit: ntpote cum: jurenaturali omnes liberi nafcerentur, nec effet nota manumiffio, cumfervituseffet incognita. Sed poftquam jure gentinm fervitus inva-fit: fequntum eft beneficium manumiffionis;& cum uno commu-ni nomine omnes homines appellarentur, jure gentium tzia[ ho-minum] genera effe coeperent: liberi,& his contrarium fervi,&tertium genus libertini, qui deferant. effe fervi,$.'. Multis autem modis manumiffio procedit: aut enim exfacris conftitntionibus in facrofan&is Ecclefiis, aut vindi&ta manu-mittitur, aut interamicos, aut per epiftolam, aut per teftamentum;aut per aliam quamlibet ultimam volüntatem. Sed& aliis multismodis libertas feryo competere poteft, qui tam ex veteribus, quamex nofiris conftitutionibus introdu&i funt.$. 2. Servi[ vero] à dominis femper manumitti folent: adeo; utvelin tranfitu manumittantur, veluti cum Pr&tor, ant Prefes, autProconful in balneum, vel in theatrum eant.$. 3. Libertinorum autem ftatus tripartitus antea fuerat Nomqui nranumittebafifur, modo maiorem& juftam libertatem confe-quebantur,& fiebant cives Romani: modo minorem,& Latini exlege Tunia Norbana fiebant: modo inferiorem,& fiebant ex lege"Elia Sentia dedititii. Sed quoniam dedititiorum quidem peffimaconditio jam ex multis temporibus in defnetudinem abierat, Lati-norum vero nomen non frequentabatur: ideoque noftra pietasomnia augere,& in meliorem ffatum reducere defiderans, duabusconftitntionibus hoc emendavit,& in priftinum: ftatum reduxit:quia& à primis urbis Romz'cunabulis una atque fimplex libertascompetebat, id eft, eadem; quam habebat manumiffor, nifi quod

em jus, quo utimur, vel ad perongi ruine, fcilicet libertinus fit, qui manumittitur, licet manumiffor ingenuusius; nam]fit. Etdedititios quidem per. Conftitutionem noftram expulimus,

parum cflijns noffe, fi pexfons:; quazum caufa confitutum eft igno-|quam. promulgavimus inter noftras decifiones: per quas,(ugge-.

gentur,

xente