306

DE ARCHITECTURA

regionibus sint collocata; sic enim efficietur, ut in 'vasariis 5 et bypo-causi communis sit usus coium ulnscjue •

Aliena supra liypocausim tria sunt componenda, unum caldarium,alterum tepidarium, tertium frigidarium; et ita collocanda , ut ex tepi-dario in caldarium, quantum aquae caldae exierit, inlluat, de frigidarioin tepidarium ad eumdem modum; testudinesque alveorum 7 ex communihypocausi calefacientur 8 .

EMENDATIONES

ut in vasariis ... utrisque — Pervulgata lectio fere omnium Codicum sic se habebat; ut in vasaria et hy-pocausis communis sit eorum utriscjue . Secundae curae Codicum Vaticani 12, Vallicelliani, et Editiones saec. XVdederunt vasariis j et hae postremae hypocaustis , uti Codices Vaticani 10, 12 , Barberinus 1 , et Vossianus ;praetereaquc memoratae Editiones inseruerunt vocem usus intei sit et eorum , quemadmodum secunda manusCodicis Vaticani \l\. Edidit locundus , praeeuntc Codice Bononiensi , ut in vasaria ex hypocausto communissit usus eorum utrisque .Hanc scripturam servaverunt Editores sequentes , paucis exceptis ; Rodus enim ac Bi-pontina dederunt vasariis, Schneiderus et hypocausis , atque Polenus vasariis hypocaustis . Ex his felicior du-cenda est lectio. Cum enim Vitruvius dixisset, caldaria muliebria et virilia coniuncta esse debere, concludit,sic vasariorum , et hypocausis communem eis fuisse usum . Quare a Sulpicio recepi vasariis ac usus , et provoce hypocausis Codicum scripsi hypocausi .

ILLUSTRATIONES

5 Vasaria varias habent significationes. Et primumvox illa indicat in genere supellectilem ad vitae usum,uti apud Ciceronem ( in Pisonem cap. 35) . Tabulaecensuales dicebantur etiam vasaria, uti occurrit apudPlinium ( Ilist. Nat. VII 50) , Codicem Theodosianum( Lib. XIII Tit. XI leg. 12) , et Cassiodorum (Variar.VIIform.4^)* Pro mercede quadam eam vocem adhibuitCato (de Re Rust. cap. 145 ). Sed hae significationessunt prorsus a nostro casu alienae . Quaestio dari pos-set in praesenti loco, utrum vasaria essent cellae, inquibus erant vasa dicta caldaria, tepidaria, et frigida-ria , aut vox illa sonet idem ac vasa ipsa ; haec po-strema mihi potius arridet interpretatio.

6 Heic docet Vitruvius , caldaria muliebria et vi-rilia fuisse in eadem regione , ut eadem hypocausis eteadem vasaria utrisque servirent; sed non inde sequi-tur , mulieres et viros communem lavationem habuis-se , uti aliquis excogitavit; pudor enim non patieba-tur utrumque sexum simul lavari. Attamen hac de renihil certi statui potest, cum variis temporibus variave-rit lavationis mos. Discimus enim ex Plutarcho (in Ca-tone Mai. pag. 354) 1 primis temporibus neque virosRomanos promiscue se lavavisse ; progressu temporismorem hunc exolevisse ad Graecorum exemplum; indeviros et mulieres una simul in balneis fuisse , et Ro-manorum usui Graecos se conformavisse; sed quibuspraecise temporibus hae varietates invaluerint , igno-ratur . Illud certo scimus ex Spartiano (in Adrianocap. 18), quod Adrianus lavacra pro sexibus separa-vit. Credibile est hanc separationis legem non diu du-ravisse ; nam M. Aurelius lavacra mixta submovit , uti

testatur Capitolinus (inM. Aurelio cap. 23). Invere-cundus Heliogabalus hanc legem abrogavit; sed resti-tuit Alexander Severus , uti refert Lampridius (in Alex.Severo cap.24) his verbis, Balnea mixta Promae exhi-beri prohibuit : quod quidem iam ante prohibitum He-liogabalus fieri permiserat . Circa balnearum promis-cuum usum plura verba facit Casaubonus (in Spart.Adr. cap. 18 ).

T Cum in Codicibus et Editionibus legerem alveo-rum vel alveolorum, prima fronte mihi visum est, cor-ruptas esse voces illas, et legendum ahenomm ; undeclarus assurgeret sensus, scilicet, ex communi hypo-causi calefieri alienorum testudines, quae sunt came-rae caloris , super quas sita erant ahena . At cumadverterim , alveos vel alveolos indicare etiam possevasa aenea, a mutatione in textum inferenda abstinui.Infra diversam praefert significationem vox alveus ,uti in annotatione 18 videbimus.

8 Ahenorum dispositio variis modis ab Interpreti-bus eflicta fuit. Imaginatus est locundus, et iuxta eumBarbarus et Polenus dispositionem trium vasorum su-pra tres gradus, uti visitur in Tabula XCII (fig- H);superius est frigidarium, medium tenet locum tepida-rium, in inferiore parte collocatum est caldarium su-pra hvpocausim: sed hypocausis male locata est, etaquae administrationi non bene provisum. Caesarianusautem tria vasa constituit, unum super aliud, supposi-ta hypocausi, uti ostendit(Figura2 a ): at cum ita caloiinferioris vasis prompte ascendere debeat ad medium,et ex hoc ad superius, aqua in tribus vasis asseivatatota calescit. Hanc incongruentiam evitare ratus est