909 Kaiserkultus (Apotheose)
Chr. Cnorr et Benecl. Hop ferus, Hiss, de ant.Bomanorum numismatibus consecrationem illu-strantibus. Lipsiae 1660. 4°. van Haie, Sche-diasma de consecrationibus gentilium. Joach.Busse et Lev. Christoph. Hahn, Apotheosisimperatorum Bomanorum. Wittebergae 1662.4 °. J. Columbus , He apotheosi. Holmiae1683. 8°. Claudius Nicasius, He numo pan-theo Hadriani imperatoris. Lugd. 1690. 4°.Jo. Burchard. Menckenius, Hisputatio hist.- iphilol. Augustorum Augustarumque consecra-tionem ex nummis illustratam sistens. Lipsiae1694. 4° u. in Hissertationes academicae p. 1 ff.Hausotter, He consecrationis origine, causis etritibus apud Bomanos. Geo Pittorius, Libri IIItam exterarum gentium quam Bomanorum.Buonarruoti, Osservazioni istoriche sopra al-cuni medaglioni ant. Roma 1698. 4°. p. 42— 48, 171 —172. de’ Bossi e Maffei, Gemmeant. figurate. 3. Roma 1708. 4°: „Bagiona- 2mento sovra due medaglioni d’Antonino Pio edi Faustina“ [p. 191 — 224] speziell p. 206—224. Jo. Haniel Schoepflin, He apotheosisive consecratione imperatorum Bomanorum.Argentorat. 1730. 4°. A. Scarin, Apotheoseosveterum et recentiorum parallelismus. Aboae1732. 4°. Grubel, Hiss, de consecratione prin-cipum. Gottl. Erdm. Zeibich, Observ. adnum. ant. sacrae p. 74 ff. Eclchel, H. N. V.
8 p. 461—473. Basche, Lex. univ. rei num. svet. 1, 2 Sp. 796—816 Suppi. 2 Sp. 5—23. Ehr-mann, Über die Apotheose auf einer Gemme[modern] s. 1. 1799. Hissertasione inedita diStef. Antonio Morcelli, con alcune annotazionidel Hott. Gio. Labus sull’ Apoteosi degli Im-peratori Bomani, Memorie ModenesiT. 8 p.447,vgl. Labus, Museo della reale accademia diMantova 1 p. 97—99. Guhl u. Koner, HasLeben der Griech. u. Böm. 2 p. 738—740. J.Sabatier, Funerailles chez les Bomains, Bevue i<beige de numismatique 4° ser. tom. 6 1868[p. 369ff.], speziell p. 390—402 PI. 16. J. deWitte ebenda 2. ser. tom. 2 1862 p. 338 ff.W. Teuffel u. W. Rein s. v. Apotheosis inPauly’s B.-E. P p. 1332—1334. Marquardt,
R. St.-V. 3 p. 445—448. Haremberg et Saglio,IHct. des ant. gr. et rom. s. v. apotheosis p. 323—327. Beurlier Partie 1 ch. 2 p. 55 — 76„honneurs divins rendus aux empereurs apresleur mort.“ 51
Für einige bestimmte Kaiser vgl.: JoannesSeobaldus Fabricius, C. Iulius Caesar numis-maticus, sive diss. historica, Hionis Cassii . .commata, C. ludii Caesaris ortum, dignitates,connubia, interitum, rogum et apotheosin com-plexa. nomismatum comparatione illustrans.Londini 1678. 8°. G. Cavedoni, Hrusilla divi-niszata da Caio Caligola coi nome di Panthea,Bull. arch. nap. n. s. 4 1855 p. 71 — 72.Wartinger, Homitians Münze auf Titus’ Ver- eigötterung in der Münz - u. Med,-Sammlg. desJoanneums, Steierm. Zeitschr. 8 1827 p. 146.Const. Landus, In H. Antonini Pii consecra-tionem et Claudii Neronis Caesaris decursio-nem Castorisque et Pollucis numisma explicatio.jnediolani 1566. 4°. Über die Konsekration desCommodus ein Brief von Galland in H’Orville.AIisc. Tom. 6 p. 387. v. Sollet, Hie Konse-
Kaiserkultus (Symbole d. Konsekration) 91.0
krationsmünzen des Caracalla, Zeitschr. f. Num.2 1875 p. 280 und Zu den KonsekrationsmünzenCaracallas ebenda p. 371. Tochon d’Anneci,Mim. sur les medailles de Marinus frappees äPhilippopolis, Mim. de l’ac. des inscr. et b.-l,(n. s.) 6 p. 523—559. L’apotheose de l’emp. Con-stantin le grand exprimee sur une medaille,Journal des Savans 1681 p. 230 ff. Chassotv. Florencourt, Erklärung der rätselhaften Um-schriften der Konsekrationsmünzen des Bomulus.Trier 1843. de Longperier, Note sur les monnaiesde Bomulus fils de Maxence, Bev. num. n. s. 51860 p. 36-42 = Oeuvres 2 p. 463—469.
Über einige Symbole der Konsekrationz. B. die von 4 Elefanten oder 4 Pferdengezogene thensa, bez. (für die Kaiserinnen)das von zwei weiblichen Maultieren gezogeneCarpentum s. Gisb. Cuperus, He elepliantis inrom . 3 [Sp. 1—264] Exercit. 2 cap. 10 Sp. 217•— 232. Eckhel 8 p. 468. Camillo Silvestri,Lettera sopra una medaglia de Livia coi car-pento , Opusc. scientifici 5 p. 139 f. Newtonand Pullan, A hist, of the diseoveries at Hali-carnassus, Cnidus and Branchidae 2, 1 p. 248nummis obviis in de Sallengre, Nov. thes. antiq.
— 250 Aust ob. Bd. 2 Sp. 737 ff.; über denScheiterhaufen Baoul-Bochette, Mim. d’arch.comparee. 1 er mdm. Sur l’Hercule assyrien etphenicien. Paris 1848. 4°. Append. B. Surla pyra, comme type de monument funeraircp. 388—401; über den Adler, auf dem der ver-klärte Kaiser zum Himmel getragen wird, Eckhel8 p. 467—469. Creuzer, Symbolik 3 % p. 41—42.Böttiger, Ideen zur Kunstmythologie 2 p. 44
— 46; Vorlesungen über Kunstmythologie p. 68.Karl Sittl , Her Adler und die Weltkugel alsAttribute des Zeus in der griech. u. röm. Kunst,S.-A. aus Jahrbb. f. kl. Phil. Suppl. Bd. 14p. 38. ' Von Gemmen mit diesem Typus vgl.den Sardonyx in Paris , auf welchem manGermanicus dargestellt sehen, ( Bernoulli, Röm.Ikonogr. 2,1p. 234, wo die Litteratur überdieses Werk angegeben ist), und den grofsenCameo in Nancy, auf dem man Hadrian er-kennen will, Mongez, Icon. rom. pl. 38, 7.Bernoulli 2,1 p. 234 Anm. 2; 2, 2 p. 127.Leon Germain, Le camee ant. de la bibliothequede Nancy, Bull, monum. 1883 p. 458 — 464;Bull, epigr. 3 p. 314. Auch am Titusbogenist der Kaiser auf dem Adler sitzend dar-gestellt, Jacobus de Bubeis, Arcus triumphalesP. 1 tab. 6. Bellori , Vet. arcus August. 1690.Tab. 8. Millin, Gail, rnyth. pl. CLXVI1 bis, 677.Müller-Wieseler, Hkm. d. a. K. 1 TU. 65, 345 b.Huruy, Gesch. d. röm. Kaiserzeit 2 p. 38.Bernoulli 2, 2 p. 35 nr. 35. Beurlier p. 67.
Auf der Basis der Antoninussäule werdenAntoninus Pius und Paustina von einem ge-flügelten Genius emporgetragen, Vignoli,Columna Antonini pii p. 149 ff. Zoega, He or. etusu obeliscorum p. 59 — 60. Seconda lett. delsgr. M. A. de la Chausse sopra la col. d’apoth. diAnt. P. Napoli 1805. Visconti, Mus. Pio-Clem.
5 p. 184 Pl. 29. Müller - Wieseler 1, 394.K. 0. Müller, Hdb. d. A. d. K. § 191 p. 216.He Fabris, IIpiedistallo della col. Ant. 1846. 4°.G. B. Piranesi, Colonna eretta in memoriadeir apoteosi di Antonino Pio . 2°. Millin,