A. U. C. 459. A. C . 295.

429

lega, cepit hominum, plus aliquanto occidit. Praeda opu-lenta utrobique est parta. Inde pervagati Samnium con- 5sules, maxime depopulato Atinate agro, Carvilius ad Co-minium, Papirius ad Aquiloniam (ubi summa rei Samni-tium erat) pervenit. Ibi aliquamdiu nec cessatum ab ar-mis est, neqne naviter pugnatum: lacessendo quietos, re-sistentibus cedendo, comminandoque magis, quam inferen-do pugnam, dies absumebatur; quod quum inciperetur re-mittereturque, omnium rerum etiam parvarum eventusproferebatur in dies. Altera Romana castra viginti mil- 4lium spatio aberant: et absentis collegae consilia omnibusgerendis intererant rebus: intentiorque Carvilius, quomajore discrimine res vertebatur, in Aquiloniam, quam adCominium, quod obsidebat, erat. JL. Papirius, jam peromnia ad dimicandum satis paratus, nuncium ad collegammittit; sibi in animo esse, postero die, si per auspicia li-ceret, confligere 'cum hoste. Opus esse, et illum, quanta 5maxima vi posset . Cominium oppugnare, ne quid laxamentisit Samnitibus adf subsidia Aquiloniam mittenda . Diem adproficiscendum riuncius habuit: nocte rediit, approbarecollegam consulta referens. Papirius, nuncio misso, ex- 6templo concionem habuit; multa de universo genere belli,multa de praesenti hostium apparatu, vana magis specie,quam efficaci ad eventum, disseruit. Non enim cristas vul-nera facere', et per picta atque aurata scuta transire Ro-manum pilum ; et candore tunicarum fulgentem aciem, ubires ferro geratur, cruentari . Auream olim atque argenteam 7Samnitium aciem a parente suo occidione occisam: spoliaqueea honestiora victori hosti, quam ipsis arma, fuisse. Da-tum hoc forsan nomini familiaeque suae, ut adversus maxi-mos conatus Samnitium opponerentur duces ; spoliaque eareferrent, quae insignia publicis etiam locis decorandis es-sent. Deos immortales adesse propter toties petita foedera, 8toties rupta: tum, si qua conjectura mentis divinae sit, nulliunquam exercitui fuisse infestiores, quam qui, nefando sa-cro mixta hominum pecudumque caede respersus, ancipitideum irae devotus, hinc foederum cum Romanis ictorumtestes deos, hinc jurisjurandi adversus foedera suscepti ex-secrationes horrens, invitus juraverit, oderit sacramentum,uno tempore deos, cives, hostes metuat.

XL. Hapc, comperta perfugarum indiciis, quum apudinfensos jam sua sponte milites disseruisset, simul divinaehumanaeque spei pleni, clamore consentienti pugnam pos-cunt; poenitet in posterum diem dilatum certamen; mo-ram diei noctisque oderunt. Tertia vigilia noctis, jam re- 2latis literis a collega, Papirius silentio surgit, et pullariumin auspicium mittit. Nullum erat genus hominum in ca-stris intactum cupiditate pugnae : summi infimique aequeintenti erant: dux militum, miles ducis ardorem spectabat.