322 T. Livii Lib. XXVIII. Cap. 21—23.

exercitum ducit: quam urbem non Hispani modo conve-nae, sed Punici etiam exercitus ex dissipata passiin fuga

5 reliquiae tutabantur. Sed adventum Scipionis praevene-rat fama cladis Illiturgitanorum, terrorque inde ac despe-ratio invaserat 5 et in diversis causis, quum sibi quisqueconsultum sine alterius respectu vellet, primo tacita suspi-cio , deinde aperta discordia secessionem inter Carthagi-

6 nienses atqne Hispanos fecit. His Cerdubellus propalamdeditionis auctor. Himilco Punicis auxiliaribus praeerat:quos urbemque, clam fide accepta, Cerdubellus Romanoprodit. Mitior ea victoria fuit: nec tantundem noxae ad-missum erat, et aliquantum irae lenierat voluntaria deditio.

XXI. Marcius inde in barbaros, si qui nondum per-domiti erant, sub jus ditionemque redigendos missus.Scipio Carthaginem, ad vota solvenda diis, munusquegladiatorium, quod mortis causa patris patruique parave-rat, edendum rediit. Gladiatorium spectaculum fuit nonex eo genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est,

2 servorum, quive venalem sanguinem habent. Voluntariaomnis et gratuita opera pugnantium fuit. JNam alii missiab regulis sunt ad specimen insitae genti virtutis osten-dendum : alii ipsi professi, se pugnaturos in gratiam du-cis: alios aemulatio et certamen, ut provocarent, provo-catique haud abnuerent, traxit: quidam, quas disceptandocontroversias finire nequiverant aut noluerant, pacto in-ter se, ut victorem res sequeretur, ferro decreverunt.

3 Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque,Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis,quam Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos pro-fessi sunt. Corbis major erat aetate. Orsuae pater prin-ceps proxime fuerat, a fratre majore post mortem ejusprincipatu accepto. Quum verbis disceptare Scipio vellet,ac sedare iras; negatum id, ambo dicere, communibus cog-natis, nec alium deorum hominumve , quam Martem, se ju-ti dicem habituros esse. Robore major, minor flore aetatis

ferox, mortem in certamine, quam ut alter alterius impe-rio subjiceretur, praeoptantes, quum dirimi ab tanta ra-bie nequirent, insigne spectaculum exercitui praebueredocumentumque, quantum cupiditas imperii malum intermortales esset. Major usu armorum et astu facile stolidasvires minoris superavit. Huic gladiatorum spectaculo ludifanebres additi pro copia, et provinciali et castrensi ap-paratu.

XXII. Res interim nihilo minus ab legatis gereban-tur. Marcius, superato Baete amni, quem incolae Certimappellant, duas opulentas civitates sine certamine in dedi-tionem accipit. Astapa urbs erat Carthaginiensium semperpartis: neque id tam dignum ira erat, quam quod, extranecessitates belli, praecipuum in Romanos gerebant odium.