Sal , & Nitrum .

49

gantur , pastini ut facilius per h*c interstitia flamma pervadat, partim etiam ut externus quoqueaer excipiatur, qui vim expansionis augeat inclusi aeris. His igitur ita comparatis, vel minima scin-tillula in pulverem pyrium insiliente, confestim mobiliores sulphuris, ac falis particula inflamma-tionis motu cientur , ac violentissimo in Nitrum impetu facto, ejus compagem repente effringunt ;hinc aeres particulas, quae compressas adhuc coercebantur, celerrime fefe restituunt, mirumque inmodum fe expandentes, adjacentia carbonis ac sulphuris corpulcula quaquaversus impellunt,flammam rarefaciunt, ac momento temporis dissipant, ita ut objecta obstacula, pro viribus disji-ciant , atque impellant.

Quae cum ita sint, frustra Cl.Schelamerus explosionis causam in Nitro ab aqua deducere conatur : qu*profecto per se comprimi ac restitui nequit, ut evidenter demonstratur d Magioto in sua O] Epi-stola . Etsi enim aqua , aut calefacta, aut refrigerata expandi, ac vim elasticam quodammodo exe-rere videatur , ut evenit in aeolipilis ampullis vitreis, acBoylii experimentis: id tamen praestat,non ex propria virtute , sed potius commisti aeris, ( [£] qui tam multus aquae inest , ut vix antliapneumatica omnino ab ipsa extrahi possit, ) & ignis impellentis viribus. Etenim particulae igne*aqueos globulos agitant, ac disjungunt, ita ut tum aer externus per dehiscentes rimas ingressus,tum alter in interstitiis inclusus, ac compressus , partim ob remota obstacula dictorum globulorumcomprimentium , partim ignis ope , majorem vim elasticam nactus, vehementius dilatatur, aqueas-que particulas impellit quaquaversus , disjicit, ac in flatum resolvit - Aquae autem refrigerat* ex-pansio tribuenda est potius aeri intercepto , salinisque corpusculis ejus molem augentibus . NanqucSalium particulae ( dum aqua frigore cogitur) ejus meatus subeuntes , non modo sensim veluti qui-dam cunei, partes ab invicem nonnihil disjungunt, verum etiam orificia dictorum meatuum occlu-dunt , ac spatia reddunt angustiora. Hinc aer in illis contentus, nimium compressus, ac coarctatusdenique majori elaterii impetu ( corpora enim elastica, quo magis urgentur , eo vehementius obni-tuntur ) fefe restituit, glaciemque dilatat, atque effringit. Propterea [c] glacies, qu* in loco aeredestituto concrescit, ponderosior est , densior miniisque expansa, quam ea, quae loco aeri perviocogitur . Quod postea accuratius observatum fuit a Cl. Hombergo [d], cum enim aquae aere probeexpurgat* extensionem notasset in cylindro vitreo continenti, glaciem ex ea concretam, non modomole nihil auctam, sed potius contractam,atque imminutam comperit. Ex quibus facile intelligitur,aquam omnem compressionis , atque elasticam vim ab aere mutuari , eo quo supra dictum est modo :remoto enim aere , aque* particul* in concretione proprio pondere concidunt, inter se arctius co~hsrent, ac molem densiorem , compactiorem , gravioremque efficiunt.

■Contra vero aer,pneter extraneorum corporum admistionem, ex sola mechanica propriarum partiumconstructione , maximam vim elasticam prodit, ut evidenter apparet ex bombarda pneumatica, inqua duplici ratione vehementissime explosionis effectus prasstat, non secus ac pulvis pyrius, nimirumvel in vacuum impetuose irruens , vel compressus fefe restituens , corpora violenter impellit, atque

explodit. .

Acidum in Nitro contineri, tum ejus sapor , tum spiritus acidissimus, qui ope dislillationis ex ipsoelicitur manifeste evincunt,- tametsi aliis consuetis experimentis haud facile deprehendatur. Al-kali verö multa pr*bet indicia - I. enim , si solutioni gallarum misceatur, eam turbat, coagulat,ac cinereo, vel albo colore inficit. II. Nitri solutio, affusa in solutionem sublimati corrosivi brevialbescentem efficit. III. Nitri residuum post dislillationem, naturam alkalicam clare pr*sefert.IV. ejus substantia spongiosa , alisque qualitates, de quibus mox, Nitrum esse alkalicum arguerevidentur. Ex quibus Nitrum salem salsum esse necessario sequitur; licet contrarium probare nita-tur Cl. [e] Schelamerus : ait enim : Etiam salsum cum ■vocant mentiuntur , cum salso enim semper ca-lefaciendi vis conjunBa est , nitro vero refrigerandi . Verum experimenta superius allata de Sale com-muni , & ammoniaco evidenter demonstrant, Sales salsos non semper calefacere , nisi fortasse eosquoque salsos esse inficiari velit eruditissimus vir.

Nitro stirpium vegetationem promoveri, verisimile admodum est : experimentis siquidem , & aucto-rum testimoniis comprobatunqux non fatis refellere videtur Cl.Schelamerus [/],eo quod ut Pliniustradit, null* herb* in nitrariis gignantur. Ibi enim agitur de Nitro veterum ; quod profecto a no-stro admodum differt: ut enim c*tera omittantur, Nitrum antiquorum in medicina calsacit , ut idemPlinius ait,- nostrum autem refrigerat: qu* sane maxima est differentia, pnefertim ipsius Schela-meri judicio. Immoex Virgilii [gltestimonio , Nitrum quoque antiquorum, ad plantarum vege-tationem contulisse demonstratur . Sic enim scripsit :

Semina vidi equidem multos medicare serentes,

Et nitro fribs, & nigra perfundere amurca :

Grandior ut fotus siliquis fallacibus estet .

Quos versus non fatis apte conciliare nititur cum Plinio laudatus vir eruditissimus, dicens: Si quidhic -veri fobest , potius ad semina, quam terram , cui committuntur hoc referendum ejse; qua in aquaubi aliquid Nitri admistum sit, macerari observabis , quo promptihs germinent . Quis enim non vi-det, non admodum interesse , an semina ante sationem aqua nitrata macerentur, an terr* Nitroinibut* committantur ? Siquidem Nitrum terr* admistum ex irrigatione quoque dilui, ac solvinecesse est , atque idcirco sata semina macerare - Quod experimento etiam confirmatur : nanquoex foeniculi seminibus terr* commissis uberius multo ac laetius ea provenisse [£] tradunt, qu* aqua

vibrata, quam qu* aqua simplici fuerunt irrigata .

Nil autem mirum , si, ut Plinius tradit, in nitrariis null* nascerentur herb* ; in illis enim nimia Nitric °pia semina ac plantas probabiliter enecabat: eodem modo ac plurimo fimo, aut non bene subacto,

. & multa aqua , stirpes obrui, ac laedi passim observamus.

' e que verö metuendum est,ne Nitrum ob frigedinem stirpium generationi officiat: miffis enim aliis ra-bonibus , quid aqua frigidius ex Philosophorum, ac pr*fertim ipsius Schelameri sententia ? quidautem eadem conducibilius ad plantarum productionem , nutritionem, & incrementum ?

Ulphur autem Nitro inesse non levibus argumentis demonstratur , inter qu* h*c duo praecipua viden-tUr - I. quod ex pinguibus , ac sulphureis corporibus oriatur , animalium nimirum recrementis , acpartibus, & ex calce, qu* copioso sulphure quoque abundat: quapropter probabile est Nitrum_jluarum matricum ex quibus gignitur, naturam referre . IL quod facillime, in ignem conjectum flam-mam concipiat ( quod sane gravissimum est argumentum ) quod enim aliud habetur sulphuris mani-

G festius

[a] Raffade Ma-glotti,Renitenda cer-tissima deiraequa al-ia comprejstone .

[b] Du Hamel. Reg.Scient. Acad. Reg.bist. ann.1693.

Ic]Saggi di naturaliefpericnze satte nelfAccademia dei Ci-mento pag.iyx.

[d] Du Hamel. Reg.Scient. Acad. fristor *ann.1693.

Nitrum ex acido, 8ialkali constare ex^perimentis demon-stratur .

[e] Schelamer.Nitro cap.9.

Nitrum plantarumvegetationem adju-vat .

[ f ] Ibid. cap.15,

[g] Lib. i. Georg.vers.193.

[}\] Asemo ir dei Acad.Royal de Scienc.ann.

l6 ":

Cur in nitrariis her-bas non gignerentur.