Summarium Historiae Astronomiae seculo XVI.

665

Denique inter libros illa aetate editos nullum deprehenderis, quo auctorem idspectasse appareat, ut physica aut unam alteramve eorum partem in artis et disci-plinae formam redigeret. Trita via primus decedere ausus est et auctor certe exstititnaturae rationis rebus usu cognitis firmandae philosophus Franciscus Baco Veru-lanius, qui quamvis minus imbutus mathematicis scientiis (Copernici opus revolutio-num mente non comprehendit, quare Ptolemaei rationi adhaerebat) rem acu tetigitdicens, astronomos huc usque motibus tantum corporum coelestium invigilasse, philo-sophos vero motuum horum causas inquisivisse, utrumque neglexisse alterius studia.Hanc falsam rationem deserendam suadet, unius et ejusdem esse observationes et in-quisitiones causarum motuum. Eadem ratione tractanda esse censet alia doctrinaegenera, historiam naturalem, physicam etc. — Eandem viam ingressus est popularisBaconis, Guilielmus Gilbertus (cfr. vol. I. p. 652), qui in opere suo „de Mag-nete“ naturam magnetis qua potuit diligentia, revocans semper ad experimenta, expli-care studet. Nullum contendit corpus adeo simile esse Terrae quam magnetem, illamquasi magnum magnetem dicens. Axis Telluris magneticus a primordiis mundi sem-per invariabilis permanet, „non enim sine vastissima terrenae molis demolitione immu-tari naturales termini (poli, aequator) possunt“. Globo vero terrestri dicit insitumesse et naturalem motum circa hunc axin, „sine malo aliquo aut periculo volvitur, sineraptu progreditur, nihil est quod renititur, nihil quod cedendo viam dat. Natura sem-per agit per pauciora magis quam plura, atque magis rationi consentaneum, unumexiguum corpus Telluris diurnam revolutionem facere potius, quam mundum totumcircumferri. Reliquorum Terrae motuum rationes praetereo, jam enim agitur tantumde diurno, quo ad Solem revolvitur et naturalem diem efficit.“ Demonstrans huncmotum Gilbertus verbo attingit quod objicit Braheus: lapidem a turri demissum etglobum bombardicum versus Eurum vel Occasum emissum. Decipi dicit, qui hujus-modi argumenta proferant, non animadvertentes, „Terram diurna revolutione non mo-veri separatione solidioris circumferentiae ejus a circumfusis corporibus, sed circum-fusa effluvia omnia et in illis gravia, quovis modo vi pulsa, simul cum Tellure gene-rali cohaerentia uniformiter procedere“. Planetas circa Solem moveri adstruit „exCopernici hypothesibus“, Terram 365^ conversionibus annuum cursum absolvere iti-dem ad mentem Copernici affirmat, neque vero propius rem adit, quare Keplerus veredicit (vol. III. p. 447), Gilbertum de annuo Terrae motu suspendere sententiam, fortequia astronomus non fuerit. Ipse Gilbertus in libro (posthumo) „De mundo sublunariphilosophia nova“ (cfr. vol. II. p. 74) inter „mathematicos“ se non referre videtur,dicens: maximo honore digni doctissimi illi et laboriosi, qui apparentias observare,motus mensurare satagunt, cursus indicare, syzygias ostendere, geometricis alis incoelum ascendere contendunt, etiamsi variis illi utuntur principiis et fundamentis variis-que hypothesibus. Nos vero de natura coeli et superiorum corporum dicturi sumus,non ita tamen quin honos justus maneat mathematicos. Propius accedit Gilbertus inhoc libro ad sententiam Copernici, motum quoque annuum Terrae palam accipiens.Saepius ibidem refert placita Jordani Bruni, infelicis illius philosophi Nolanensis,qui anno 1600. Romae combustus est.

Liberioris judicii virum quam omnes quos in praemissis diximus astronomi sepraebuit philosophus hic celeberrimus, cujus de „universo“ sententiam paucis exhibui-mus vol. II. p. 568. Ex poemate illo philosophico „De Monade“ etc. hos versusaddere placet, quibus Copernicum praedicat Brunus:

Heic ego te appello veneranda praedite menteIngenium cujus obscuri infamia secliNon tetigit et vox non est suppressa strepentiMurmure stultorum , generose Copernice, cujus