EXCERPTA E TITO LIVIO.

255

ininis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicet ferro,ibi imperium fore, unde Victoria fuerit. Niliil recusatur,ternpus et locus convenît. Priusquam dimicarent, fœdus ic-tum inter Romanos et Albanos est bis legibus : Ut cujuspopuli cives eo certamine vicissent, is alteri populo cumbona pace imperilaret....

Fœdere icto, tergemini ( sicut convenerat ) arma capiunt.Cum sui ulrosque abliortarentur, deos patrios, patriamac parentes, quicquid civium dorni, quicquid in exercitusit, illorum tune arma’, illorum intueri manus, feroces etsuopte ingenio, et pleni adbortantium vocibus, in mediuminter duas acies procedunt. Consederant utrinque pro cas-tris duo exercitus, periculi magis præsentis, quam curæexpertes : quippe imperium agebatur, in tara paucorumvirtute atque fortuna positum. Itaque erecti suspensiquein minime gratum spectaculum animo intenduntur. Datursignum : infestisque arrnis, velut acies, terni juvenes mag-norum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec bis,nec illis periculum suum sed publicum imperium, servi-tiumque observatur animo, futuraque ea deinde patriæfortuna, quam ipsi fecissent. Ut primo statim concursuincrepuere arma, micantesque fulsere gladii, liorror in-gens spectantes perstringit, et neutro inclinata spe, tor-pebat vox spiritusque. Consertis deinde manibus, cum jamnon motus tantum corporum, agitatioque anceps telorumarmorumque, sed vulnera quoque et sanguis spectaculoessent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribusAlbanis, expirantes corruerunt. Ad quorum casum cumclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas Iegionesjam spestota, nondum tamen cura deseruerat, examinesvice unius, quem très Curiatii circumsteterant. Forte isinteger fuit, ut universis solus nequaquam par, sic ad-versus singulos ferox. Ergo ut segregaret pugnam eorum,capescit fugam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnereafïectum corpus sineret. Jam aliquantum spatii ex eo loco,ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt magnisintervallis, sequentes, unum liaud procul ab sese abesse»in eum magno impetu rediit. Et dum Albanus exercitusinclamat Curiatiis, uti opem ferant fratri, jam Horatiuscæso hoste, Victor secundam pugnam petebat. Tune cla-more(qualis ex insperato faventium solet) Romani adju-vant militem suum : et ille defungi prælio festinat. Priusitaque quam alter, qui nec procul aberat, consequi posset,et alterum Curiatium conficit. Jamque æquato Marte sin-guli supererant, sed nec spe, nec viribus pares : alterumintactum ferro corpus, et geminata Victoria ferocem incertamen tertium dabant, alter fessum vulnere, fessumcursu trahens corpus, victusque fratrum ante se strage,victori objicitur hosti. Nec illud prælium fuit. Romanusexsultans, « Duos, inquit, fratrum manibus dedi, tertium« causæ belli hujusce, ut Romanus Albano imperet, dabo. »Male sustinenti arma gladium superne jugulo defigit, ja-centem spoliât. Romani ovantes ac gratulantes Horatiumaccipiunt : eo majore cum gaudio, quo propius metum resfuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribusanimis vertuntur : quippe imperio alteri aucti, alteri di-tionis alienæ facti. Sepulcra exstant, quo quisque loco ce-cidit : duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana,Romam versus ; sed distantia locis, et ut pugnatum est.

Priusquam inde digrederentur, roganti Metio ex fœdere

icto, quid imperaret, imperat Tullus, uti juventutem inarmis habeat, usurum se eorum opéra, si bellum cum Ve-jentibus foret. Ita exercitus inde domos abducti. PrincepsHoratius ibat tergemina spolia præ se gerens, cui sororvirgo, quæ desponsata uni ex Curiatiis fuerat, obviamante portant Capenam fuit; cognitoque super humerosfratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvitcrines, et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat.Movet feroci juveni animum comploratio sororis in Victo-ria sua , tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio,simul verbis increpans, transfigit puellam. « Abi liinc cum« immaturo amore ad sponsum, inquit, oblita fratrum« mortuorum, vivique, oblita patriæ. Sic eat, quæcum-« que Romana lugebit liostem. « Atrox visum id facinuspatribus, plebique, sed recens meritum facto obstabat :tamen raptus in jus ad regem. Rex, ne ipse tam tristisingratique ad v.ulgus judicii, aut secundum judicium sup-plicii auctor esset, concilio populi advocato. « Duumviros,« inquit, qui Horatio perduellionem judicent secundum« legem, facio. Lex horrendi carminis erat, duumviri« perduellionem judicent. Si a duumviris provocant, pro-ie vocatione certato : si Vincent, caput obnubito, infelici« arbori reste suspendito, verberato, vel intra pomœrium,« vel extra pomœrium. » Hac lege duumviri creati, qui seabsolvere non rebanlur ea lege ne innoxium quidem posse.Cum condemnassent, tum alter ex bis, « P. Horati, tibi« perduellionem judico, inquit: I, lictor, colliga manus. »Accesserat lictor, injiciebatque laqueum : tum Horatius,auclore Tullo, clemente legis interprète : Provoco, inquit.Ita de provocatione cerlatum ad populum est. Moti homi-nes sunt in eo judicio, maxime P. Horatio pâtre procla-mante se filiam jure cæsam judicare : ni ita esset, patriojure in fiiium animadversurum fuisse. Orabat deinde; nese, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, or-bum liberis facerent. Inter hæc senex juvenem amplexus,spolia Curialiorum fixa eo loco, qui uunc PilaHoratia ap-pellatur, ostentans : « Hunccine, aiebat, quem modo de-« coratum, ovantemque Victoria, incedentem vidistis, Qui-« rites, eum sub furca vinctum inter verbera et crucîatus« videre potestis ? quod vix Albanorum oculi tam déformé« spectaculum ferre possent. I, lictor, colliga manus, quæ« paulo ante armatæ, imperium populo Romano pepe-« rerunt. I, caput obnube liberatoris urbis hujus : arbori« infelici suspende : verbera, vel intra pomœrium, modo« inter ilia pila et spolia liostium : vel extra pomœrium,« modo inter sepulcra Curiatiorum. Quo enim ducere« lmnc juvenem potestis, ubi non sua décora eum a tanta« fœditate supplicii vindicent? » Non tulit populus nec pa-tris lacrymas, nec ipsius parem in omni periculo animum :absolveruntque admiratione magis virtutis, quam jurecausæ. Itaque ut cædes manifesta aliquo tamen piaculolueretur, imperatum patri, ut fiiium expiaret pecunia pu-blica. Is quibusdam piacularibus sacrificiis factis, quædeinde genti Horatiæ tradita sunt, transmisso per viamtigillo, capite adoperto, velut sub jugum misit juvenem.Id hodie publiée quoque semper refectum manet : soro-rium tigillum vocant. Horatiæ sepulcrum, quo loco cor-ruerat icta, constructum est saxo quadrato