1
344 Libro V. Cap. XIX._
desima seruire a questa . Appunto cosi fecerogli antichi Romani in tempo della loro Repu-blica, situando ilTempio di Cibele madre ditutti gli Dei, chiamato Pantheon, in luogo pa-ludoso j e basto, proslimo in quelli tempi alla_>nostra ingrandita Citta. E dalladescrizione deisito, intorno alia primiera Roma, ehe ne fa Fa-bio Pittore, ci persuadiamo, ehe fosse ii luogodell a Palude Caprea, citata da Plutarco, nellavita di Romolo.
Ne meno refe timore alii Re delFAsiail situa-regliEdifizij in simili luoghi, mentre fottola_,direzzione di Ctesifonte nobilissimo Architetto;senza riguardo delle Paludi, e siti arenosi accre-sci uti dal Caistro, fu iui eretto il celebre Tem-pio di Diana in Efeso: dei quale piü amplamen-te a suo luogo si trattera. dunque certo, ehevnita la potenza colsarte, cessaogni timore, eresta no superati quei difetti della Nat ura, chocontrastano alFerezione di si spaziosi Edifizij,comeauuenne inquella dei Tempio Vaticano ,poiche dalPartifiziosa industria degli eccellentiArchitetti fu sopito ogni difetto di quelli Palu-dosi terreni. Ne fu si ben disposto il primo To-rno dei medesimo, cominciato da Giulio Secon-do> e sinito da molti altriPontefici succedentisino al Pontificato di Paolo Quinto, ehe le partiocculte di esso, si resero artissime a resistere a gliostacoli j ehe gli sourastauano, della Natura^Disposero queste di tale vastita, ehe non solooccupauano quei si tbne’quali altro Edisizio mi-nore sarebbe stato insussistente, ma le pendiciancora de’Colli ehe d'in torno r ifiedono , con_>entrare nelle proprie viscere dehnedesimi congrand’cssecuzioni . Occupano le parti occulte.-sito tale , con tali massefondamentali, sostruttein vicinanza fra di loro , ehe compongono quasivn'amm assato Corpo, di quantita abile, norusolo ä resistere ä quelle debolezze, ma ancheäoccupare quei fondi, e rendere i Colli con le so-struzzioni quasi vn vnita consolidazione ; il ehefece restare distrutte quelle parti occupate dall 7aeque, ehe le rendeuano paludose. Di diuersäopinione pero si dimostra il Bonini nel suo Te-uere incatenato, supponendo ehe sotto li solida-menti sgorghino Pacque; ma egli s’inganna^grandemente; perche se ciö fosse, si scorgereb-bero cattiui essetti nelle parti visibili dei Tem-pio, intendendosi pero sempre dei primo Tomo,e discioglierebbonsi dalle sue artifiziose legatu-re . Perche ogni minimo zampillo sarebbe suf-ficiente a trauagliare la quiete di quei solida-menti, come a suo luogo meglio si darä ad in-tendere . Possiamo liberamente asserire la di-struzione delPacque in quei luogo, perche di-sceso in quei pozzi de’Piloni , sino alia virginitädcl fodo, habbiam trouato quegli occulti, e sot-terranei luoghi moltoasciutti; onde da questaartifiziosa, e magnifica sostruzione fondamenta-le, si e resa in stato di sicurezza, e sempre stabilealPeternita, in quclla distrutta Valle , la granMole delFEdifizio; e nelle seguenti Sezioni, e
Lib.V. Caput XIX.
Romana se gessit Respublica , cum MatrisDeorum Cibeles Delubrum, quod vulgoPantheon vocitarunt, in humili, ac dela-bentiumaffluxu lympharum vacillante So-lo , tum ad Vrbem postmodiim auctiorem.,pertinente, constituerunt. Hoc namque exfinitimis olim limitibus ä Fabio Pictore de-lineatis , Capream Paludem, a Plutarcho inRomuli vita descriptam, fuisse merito co-niectamus. Nec veteres Asia: Reges in sta-biliendis AEdificijs, infesta Stagnorum col-luuiones > terneue debilioris instabilitas de-terruere . Hsec siquidem scientiflimus Ar-chitecturae Ctesiphon impedimenta , ag-gestas scilicet Caistri arenas despicatus, acPaludes , celeberrimum Ephesinae DianaeTemplum, de quo alibi prolixius, extruxit.
Potentia itaque arti consociata, proculabiectometu, obstantia erigendis MolibusN aturae vitia facilius euincuntur: quod con-stat Vaticanis JEdibus accidisse. In his ete-nim elaborandis, nec subrepentes aquarumriuulos, nec labilem terram sagaces efformi-darunt Architecti. Quocirca inchoatam aIulio Secundo priorem Fani partem, atqueaplerisque posteris Pontificibus, ad Pau-lum Quintum absolutam,adeo sedulam adhi.buere sagacitatem, vt nouercante licet Na-tura, abditas etiam fundationes ad perpe-tuam fabricarim perennitatem . Eas nempeita porrexere, vt non ea tantum loca , quaeminores repudiarent structuras, at circum-jectorum etiam Collium cliuos, intimis eo-rum compenetratis visceribus, occuparint.In reconditis partibus tot contiguas inter-texuere Moles, vt ex omnibus vna pene coa- 11 escat; qua: non modo labantia contineat, 1sed & praecelsa Montium iugacum exinani-jtis substructionum voraginibus ferme con-,nectat. Quamquam Boninus a Nobis dis-sentire fateatur, in Tyberi cathenis deuin-cto, ipsum contendimus allucinari, quiasi-cuti coniecit, aqua: fundamenta subirent,eminens Fani compages alicubi dehiscenssoluereturjnam terris,suberodentibus aquis,etiam modice labefactatis, & fundamina, Scinsidentes ipsis fabrica: connutarent. AtNos in subessossos Parastatis puteos illapsi,in aridam, nec humore madefactam incidi-mus tellurem . Tam firmis igitur innixa_,fundamentis ASdes Vaticana in oppleta Val-le'
Pian-