LES SATURNALES.
jours, et deux de vingt-trois, qu’on plaçait aprèschaque deux ans. Mais l’année des Romainsayant un jour de. plusque celle UesGrecs, commenous l'avons dit, chaque année se trouvait avoirun jour de reste; ce qui, au bout de huit ans,formait un excedant (le huit jours intercalaires.Cette erreur ayant été reconnue à son tour, voiciquelle espèce de correction fut adoptée. Chaquevingt-quatre ans, au lieu de quatre-vingt-dixjours, on n’en intercala que soixante-dix. Par ceretranchement (le vingt-quatre jours, opéré cha-que vingt-quatre ans, l’excédant de vingt-quatrejours, produit par le jour ajouté à l’année desGrecs, se trouvait exactement compensé.
Toutes les intercalations furent attribuées aumois de lévrier, parce qu’il était le dernier moisde l’année; ce qu’on faisait encore à l’imitationdes Grecs. Car eux aussi ils intercalaient leursjours surnuméraires après le dernier mois del’année, comme le rapporte Glaucippe, qui aécrit sur les coutumes religieuses des Athéniens.Les Romains différaient des Grecs en un point :en effet, ceux-ci intercalaient à la fin de leur der-nier mois, et les Romains le vingt-troisième jourde février, après la célébration des Terminales ;et ils plaçaient ensuite, après l’intercalation, lescinq jours qui ôtaient restés du mois de février,•le crois qu’il entrait dans leurs antiques coutu-mes religieuses que le mois de mars suivît im-médiatement celui de février. Mais comme ilarrivait souvent que les nundines (jours des mar-chés publies) tombaient, tantôt le premier jour del’an, tantôt le jour des nones (deux circonstan-ces réputées pernicieuses à la république), onimagina un moyen de les écarter toutes deux ; ce(pie nous expliquerons quand nous aurons ditauparavant pourquoi l’on évitait que la tenue
calantes, octo allliicbaul diesex singulis; quiims verlenlisanni nmnerum npiid Itomanos, supra Gra'cum almmlassejam dixiiuus. Une qtmipic errore jam c.ognito, liæe spcciesemendalionis inducta est. Tertio quoque ocicnnio ita in-tercalamlos dispensabant (lies, ut non nounginla, sed se-xaginta sex iutercalarent, compensais viginti et quatuoriliebus prit illis, qui per totidem annos supra Græcormnnumermn crevcrant. Omni autem inlercalationi mensisFebruarius deputatus est, quoniam is ultimus anni état :quoi] citant ipsum (le Græcormn imitalionefaciebant. Nainet illi ultimo anni soi moisi supei fltios intcrscrebant (lies,ni refert Glaucippus, qui (le sacris Allieniensium scripsit.Verum unare a Græcis dilTerebant. Nam illi cnnrcclo nllimumense, liomani uo» confecto Februario, sed |inst virosi-nwm cl teriimn dion ejns inlercalabant, Terntinalilmssrilicet jam peraclis : deiiulc reliques Februarii mensisdies,qui erant qnin(|iie, |>ost intercalalionei» subjmtgcbanl .-credo vetere rcligionis suæ more, ut b eln uni iutn ont ni modoMartius ( Onscquerelur. Sed cnm sæpc cveniiet, ut nundimomodo in anni principent dion, modo in Nonas caderent,(ntrmnque autem peruiriosuin ro'itublieae putattatur) re-nicdimr., quo Itoc averteretur, excogilatuin est. Quod ape-
185
des marchés se rencontrât, soit le jour des pre-mières calendes , soit en aucun de ceux des nones.Toutes les fois que l’année s’était trouvée com-mencer un jour consacré aux nundines, elle avaitété fatalement marquée par de déplorables évé-nements; observation qui fut surtout fortementconfirmée par la sédition (le Lépidus. D’un autrecôté, on croyait devoir éviter les rassemblementsgénéraux delà multitude le jour des nones, par-ce que le peuple romain, même après l’expulsiondes rois, célébrait solennellement le jour desnoues, qu’il regardait comme celui (1e la nais-sance de Servies Tullius. Or, comme il était in-certain dans quel mois Scrvius était né, et qu’onsavait cependant qu’il était né un jour des nones,d’après cette donnée populaire on les célébraittoutes. Ceux donc qui présidaient à la dispositiondesjours, craignant que la multitude, rassembléeles jours de marché public, ne fit quelque inno-vation en faveur de la royauté, prirent garde queles marchés fussent écartés (les nones. C’est pour-quoi le jour que nous avons dit avoir été. surnu-méraire dans l'année fut laissé à la dispositionde ceux qui présidaient aux fastes, pour être in-tercalé à leur gré, soit au milieu des Terminales,soit au milieu du mois intercalaire, de façon quela tenue des nundines fût écartée des jours sus-pects.
Les opinions sont partagées sur l’époque oùl’on commença d’intercaler. Maeer Licinius lafait remonter jusqu’à Romulus. Antias, livresecond, soutient que Numa Pompilius imaginace procédé à raison des institutions religieuses,.lunius dit que ce fut le roi Servius Tullius quiintercala le premier. Varron lui attribue aussil’institution (les nundines. Tuditanus, au livretrois du traité Des magistrats, rapporte que ce
riennis, si prius ostenderimus, cur minilinai vol primisKalenilis, Vel Nottis omnibus eavebanlur. Nam quolics in-cipicnlc anno (lies cirpit , qui addic.lus est nunilinis, oiniiisilli) Minus infaijsliscasibns liieluosiis fuit : maximciptcLe-piiliano tnmultii opinio ista lirmata est. Nonis autem con-venais universa- multitudinis vilamtus exislimabalm ;quoniam pnpulus romantis, exaclis eiiam r (‘gibus, iliemliune Noriarum maxime eelebiabanl, quem natalem ServiiTullii existimabant : quia,cmn incertum esset, qno menseServius Tullius nabis fuisset, Nonis tamen natum esseconstaret, omnes Nonas celcbri notifia frequentabant. Ve-rilos ergo, qui diobus pra erant, nequiil nunilinis collectaunivorsitas ol) regis ilesiiierium novarcl, ravisse, ut Nonæa nunilinis segregarentur. Ulule (lies ille, quo aitunilareanmim iliximns, connu est permissus arbitrio, qui lastispræerant, uti, cuin voilent, intetcalaictur : dmnmodoeuui in medio Terminaliorum vel mensis intercataris italocarent, ut a suspecto die cclcbrilalem averlerent nun-diiiarmn. Atquc hoc est, quod quidam veterum relulermil,non solmn menseni apud lîoinanos, verum eliatn (lientintercalarem fuisse. Quatulo autem primo intercalatiimsil, varie refertur, et Macer quidem Licinius ejus rci ori-