Buch 
Macrobe (oeuvres completes), Varron (de la langue latine), Pomponius Mela (oeuvres completes) : avec la traduction en français / publiées sous la direction de M. Nisard
Entstehung
Seite
552
JPEG-Download
 

552

VARRON.

génitif familiæ, de même que Atinia, scatinia,font Atiniœ, scatiniœ. On ne devrait pas direnon plus, au pluriel, patres familias, mais,comme Sisenna l’écrit, patres familiarum. —74. On a tort également d’observer l’usage, etde dire boum ou boverum, Joum ou Joverum,en parlant de troupeaux de bœufs ou de statuesde Jupiter : ce qui constitue une anomalie avecJovis, bovis, slruis; Jovem, bovem, struem;Jovi, bovi, strui; et l’accord de ces mots dansles casobliquesauraitdû se retrouver dans les casdirects; tandis que l’usage, au contraire, a subs-titué Juppiter à Jovis, bos à bovis, strues àstrus.

75. Je passeà la seconde espèce de déclinaison,comme album, albius, albissimiirn, qui est aussiun sujet de dispute entre les grammairiens. Là,comme ailleu rs, l’analogieet l’usage se contrarient.Ainsi, parexemple, salsum etcaldum font salsiuset caldius, salsissimum et caldissimum ; et ce-pendant bonum et malum, qui devraient faire,par analogie, bonius et malius, bonissimum etmalissimum, font melius et optumum ,pejus etpessimum. — 76. Tantôt les trois degrés se trou-vent réunis : dut ci s (doux), dulcior, dulcissi-mus. Tantôt le premier manque : pejus, pessi-mum. Tantôt c’est le second : cœsius (bleu),cœsissimus. Enfin, marne (matin), optimum (très-bon), melius (meilleur), n’ont point de corréla-tifs. — 77. On dit macer, macerrimus; sacer,sacerrimus; tener, tenerrimus ; mais l’analogiene se retrouve plus dans le second degré : ma-crior et tenerior, dont l’un a trois syllabes, et

Atiniæ, Scatiniæ, familiæ; sic una Atinia, Scatinia, fa-milia. Item plures patres familias dicere non debueriint,

sed ut Sisenna scribit, patres familiamm 74. Neque

oportebat consuetudinem notare, alios dicere boum gre-ges, alios boverum ; et signa alios Joum, alios Joverum :cum esset, nt Jovis, bovis, struis, et Jovem, bovem,struem, Jovi,bovi, strui; nec.cum bæcconvenirerit inobliquis casibus, dubitare debuerint in reclis propinquio-ribus; nunc in consuetudine, aliter dicere, pro Jovis Jup-piter, pro bovis bos, pro strus strues.

75. Deinccps dicam de altero genere vocabulorum, inquo contentiones fiunt, ut album, albius, albissimum,in quo item analogies non servari apparel. Nam cum sitsimile salsum, caldum, et dicatur ab bis salsius, cal-dius, salsissimum, caldissimum : debuit dici, quoniamsimile est bonum, malum, ab his bonius et malius, bo-nissimum et malissimum : nonne dicitur bonum, melius,optumum?malum, pejus, pessimum?—76. Inaliis verbisnihil deest, ut dulcis, dulcior, dulcissimus ; inaliisprimum, ut pejum, pejus, pessimum; in aliis medium,ut cæsior, cœsius, ccesissumus. In aliis bina sunt quædesint ab eadem voce declinata, et ea ita, ut alias desintsecundum et tertium, ut in hoc mane, manius , manis-sime : alias ut duo prima absint, ut ab optimum optius,optum : alias ut primum et tertium desit, ut a meliusmelum, melissumum.— 77 . Præterea si dicerentur sinti-liter, cum similia essent macer, sacer, tener, et macerri-mus, sacerrimus, tenerrimus, non discreparet in bis

l’autre quatre. On dit encore candidissimus,candidissima ; pauperrumus, pauperrima ; etl’on ne dit pas pauper, paupeba , à l’imitationde candidus, candida. Pourquoi l’usage n’a-t-ilpas adopté frugalissimus, frugalissima; fru-gus,fruga, conformément à doctus, docta; do-ctissimus, doctissima? — 78. Sapiens et dili-gens, sapientior et diligentior, se disent pour lemasculin et le féminin ; mais au superlatif il n’enest plus de. même, et l’on dit sapientissimus,diligentissimus, pour le masculin; sapientissi-ma, diligentissima, pour le féminin. Je pourraismultiplier les exemples; mais ceux que je viensde donner suffisent pour démontrer que l’analogien’est point une loi dont on ne puisse se départir.

79. Danslesdéclinaisons qui indiquentladimi-nution, comme cista ( panier), cistula, ciste lia,la similitude est également en défaut. Ainsi dansmacer, macriculus, macellus; niger, nigricu-lus, nigellus , le second degré n’est point con-forme à l’analogie. Dans avis , avicula, avicella;caput, capitulum , capitellum , même défaut derapport entre le dernier degré et les deux autres.Les nombreuses dissimilitudes qui se rencontrentdans cette espèce de déclinaisons prouvent que,ici comme ailleurs, l’usage doit être préféré àl’analogie. C’est la conclusion générale qu’il fauttirer de tout ce que j’ai dit relativement auxquatre espèces de vocables.

80. Il me reste à parler des noms, qui, commeje l’ai fait remarquer, diffèrent des vocables, ence qu’ils sont définis et désignent des chosespropres, comme Paris, Helena, tandis que les

macrior et tenerior , neque alia Irisyllaba, alia quadrisyl-laba fièrent. Et si in bis dominaretur similitudo, dicere-mus, ut candidissimus candidissima, pauperrumus pau-perrima, sic candides candida, pauper paupera; et ut di-cimus doctus docta, doctissimus doctissima, sic diceremusfrugalissumus frugalissima, fruguset fruga.—78. Etsipro-portione essent verba, ut uno vocabulodicimus virum etmnlierem sapientem et diligenten»,et sapientiorem et dili-genliorem, sic diceremus item, cum pervenissemus ad sum-mum, quod nunc facimus aliter : nam virum dicimus sa-pientissimumet diligentissimum : feminam sapientis-simam et diligentissimam. Quod ad vocabulorum hiijnsgeneris exempia pertinet, multa sunt reliqua; sed ea quædicta, adjudicandum satis sunt, quod analogias in colla-tione verborum sequi non debemus.

79. Magnitudinis vocabula cum possint esselerna, utcista , cistula, cistella, in aliis media non sunt, ut inhis macer, macriculus , macellus ; niger, nigriculus, nigel-lus. Item minima in qnibusdam non sunt, ut avis, avi-cula , avicella : caput, capitulum, capitellum. In hoc ge-nere vocabulorum quoniam multa desunt, dicondum, nonesse in eo potins sequendam, quam consuetudinem, ra-tionem. Quod ad vocabulorum généra quatuor pertinet,ut in hocpotius consuetudinem, quam analogias dominarifacile animadverti possit .dicturn est.

80. Sequitur de nominibus, quæ dilTerunt a vocabulis,ideo quod sunt finita ac significant res proprias, ut Paris,Helena, quom vocabula sint infinita ac res communia