DE LINGUA HEBRAICAverfionestantum norunt,altorum oculisvident ,& cumplebe in atriis flantes e longinquo faer a contuentur ; quivero ip/um textum Originalem mtelligit,eum facerdo .tibus in/anbtuarium admiffus,omnium qua in penetra-libus aguntur,ipfe teflis efl & arbiter. Hinc (inquitLutherusQ etfiexigua(it mea lingua Hebraa notitia,cum omnibus tamen totius mundi ga^is non commuta-rem. Ad fontesHebraeosinver.Teftamencorecurren-dum effe,cum aliquod dubium occurrit,vel exempla-rium varietas,uno ore affirmant veteres: maxime Hie-ron.EpiftolaadSuniam&Fretellarn.& Aug. de Do-ftrina Chriftiana: quod alibi,fcil. Proleg. deTextuumOriginalium integritate fuie probamus. AgnoscuntBellarm. lib. 2. de verbo Dei,cap. 1 r. Canus locJib.z.cap. 15-& alii, in quibusdam caiibus Hebraeos codicesconfidendos. Sed edamfi verfiones ad manus habea-mus, ad multa alia neceffaria efl textusHebraicifcien-ti a ; ut optime docet Ar.Mont.praef. ad Bib.Incerlin.Cum verbum ambiguum eft, non femper ambiguereddi poteft per interpretem: unde fignificationon in-tegra, sed manca redditur,cum fortasse in Hebraicautraquefignificatio fervandaeffiet. Nam,ut ait S. Aug.inter alias S. Scriptura proprietates hac neutiquampoflrema efl,quod unus aliquis locus adeo dives & ab-undans fit,ut plures interpretationes , quarum fingulapia & bonafimt,admittere poffit . Unde a Deo ele&avidetur haec lingua myfteriorum Divinorum sacra-rium quafi omnium foeeundiffimum. E contra, quodin lingua Hebraea certum quid fignificat,per vocemambiguam ab interprete faepe redditur: ut in Pfal.i i o.ubi Graeco interprete redditur unde Lati-nus vertit Principium : quod potius per Principatumvertendum effiet. Praeterea quae in prima lingua figni-ficationem habeorperlpicuam,in verfione habent ob-scuram ut in proverbilL.idiotifmis, verbis arti ali-cui propriis; vel qu ae per translationem fa&a funt,quaein alia lingua convenire non solent. Hinc difficileagnoscit Hieron. ad Pammach. alienas Uteros in/e-quentem non alicubi excidere,ut qua in alia lingua be-ne ditia funt,eundem decorem in translatione confer-vent: Ex alnique multis, quae adduci poterant, ma-gna hujus linguae utilitas ad verum Scripturae fenfurnenucleandum apparer. Tandem fi linguae tantae digni-tacis,perfedionis,elegantiae, & utilitatis, etiam addi-scendi facilitatem addamus, quid amplius defideraripoteft? Talis vero eft haec lingua, ut haud decimamtemporis & laboris poftuler, quam Latina vel Graeca,ut tradunt ejus infigniores niagiftri. Si quis enim men-ses aliquot in eam impendat, (rnen/es,non annos ; ficErpeniusJ facile bonos progreffius in ea faciet. Bime-flrisvel trimeflris indifiria/ufficiet, (fic Amama )utmediocriter quis addifeat: annum vero non requirit,ut omnis ejus dfftcultas foelici ter fuperetur. Qffi verotantillum temporis ab aliis negociis&ftudiis, imbalu-dis,abftrahere nolit; tam pretioso thesauro fe planeindignum reddit: Qui vero experietur, laboris fru&ushaud brevi reportabit.

29. His,qua de lingua Hebraica di<fta fune,quae-dam de antiquis Hebraeorum literis,de punttis vo-calibus anneftere,haud inutile erit. Er primo, quod ad

ejus ANTIQUITATE,2,$literas attinet,fencentia eft plerorumque linguarum pe^ritiainfignium, literas,quasr Samaritanas dicimus, qui-bus Pentateuchum Samaritanum in hac Ribliorum edi*tioneexcudimus,Hebraeorum primaevas fuisse, quibusLex & Prophetae primum scriptieafque Judaeis &Samaritanis communes fuisse ante deportationem Ba*bylonicam: Efdram vero,qui poft reditum codices sa-cros recensuit & inftauravir,eofdem literis Assyriis po*pulo Judaico magis notis, (qui, durante Captivirace»linguae&literarum oblici funr,) defcripfiffe; & prio-res Samaritanis,quos cane pejus& angue oderunt, reli-quifle: ut hoc modo fe nil cum iis commune habere,teftatumfacerent. JofephusScalig.EpiftoIaad Tom-ptonum & ad Ubertum,& in notis ad Eufeb. annno1657. digreffione delireris, hanc fentendam acriterpro more tuetur,& in contra tendentes ftomachatur:ubi de literis Graecis & Phoeniciis loquens,dicir, t?^-r*casa Phoeniciis nat as,quibus omnes olim & ChanairaiCrHebrai ufifint,adhuc que Samaritani utuntur: ne -que alios in ufu fuiffe a temporibus Ad0fis ad excidiumqfempli. Nam ea,quibus fudai hodie libros facros &omnia aBa/ua fcribunt,nupera acnovitia funt,ex Sy-riacis depravata: illa autem ex Samaritanis. Quodcum luce clarius fit, tamen quidam femidoBi/em itheo-logi,& (utfignantiusloquar,) femihomines,nonfilumJudaicas literas vere Hebraicas effepri/cas,audent de-jerare ; fid etiam impios putant, atque adeo palam vo-cant, qui aliter /en tiunt: mi feram vero do fi orum &piorum hominum conditionem, fi doBrina & pietatisJuanon alios tefies haberent,quam jifinos. Poftea fol.j07.coi. 2. Vifuntur quidemhodieficli, qui quotidieHierofilymis effodiuntur , & /ub regibus Juda in ufhfuerunt. Jn illis nummis eadem litera incifa funt, quain/criptis Samaritanorum leguntur,fine ulla vel exi-gua mutatione ; & putare veterum Hebraorum aliasli teras fuifie ,quam qua in illis ficlis vifuntur ,& qua fkbregibus Juda in commerciis Judaorum erant, extremas& infama & imperitia efl. Ad eundum modum Joh.DruliusinExod.cap. $6.fcribic, Hoc ita clarumeffe$ut nemo amplius,ni fi forte alter Carneades,qui de re-bus omnibus dubitare/olebat , iftud in dubium vocareaufit. Sic Joh- Gech.Voff.de Arte Gram.lib.i. cap.9;Adale eas liter as vocamus Hebraas,cum Judaica dicidebent. Hebraa enim proprie funt Chananaa, hoc eflPhoenicum,quarum liter arumfiguram cognofi ere licetex nummis, qui hodieque crebro eruuntur de partibusTyri & Sidonis, Ii/dem Judaosante exilium Babylo-nicum ufis dicimus, quemadmodum & lingua eadevnutrique genti communis erat. Idem lib. i.c. 51. dicit,Judaos Babyloniam abduBos,ut Chaldaici didicerunt,ita charaBenbus u/os Chaldaicis: ubi autem m Ju -daam reverfi,pauci admodum veteres Hebraorum cha-racleres noverant: eoque Efdras coaBus efl, iis Aio*/em & Prophetas literis deferibere Chaldaicis , quibusafjueverant: -pofterioresHebraica fuere analoga ve-teribusfive Samaritanis: ut E/dras optime potueritvocem voce fine ullius litera dtfpendio reddere : atquehocfufficiebatyUt Scripturarum veritas farta tebla per-maneret. His contendunt viti clariftimi,Grotius innotis ad lib, de verit, ReJig, Chriftian#,Sixtin; Amam.- Alitia

\