106 EXCERPTA

quæ nihilo minus ad rem Romanam, quam ad Albanam per-tineant. Haud aspernatus Tullus, tametsi vana afferrentur,suos in aciem educit ; exeunt contra et Albani. Postquam in-structi ulrinque stabant, cum paucis procerum in mediumduces procedunt. Ibi infit Albanus : « Injurias, et non red-it ditas res ex fœdere quæ repetitæ sunt ; et , ego regem« nostrum Cluilium causam hujusce esse belli audisse vi-ti deor, nec te dubito, Tulle, eadem præ te ferre. Sed si« vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido im-« perii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulat;« neque recte an perperam interpretor, fuerit ista ejus deli-te beratio qui bellum suscepit : me Albani gerendo bello« ducem creavere. Illud te, Tulle, monitum velim : Etrusca« res quanta circa nos teque maxime sil, quo propior es« Volscis, hoc magis scis : multum illi terra, plurimum« mari pollent. Memor esto, jam cum signum pugnæ dabis,« bas duas acies spectaculo fore, ut fessos conlectosquc« simul victorem ac victum aggrediantur. Itaque, si nos dii« amant, quoniam non contenti libertate certa, in dubiam« imperii, servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam,« qua utri utris imperent, sine magna clade, sine multo« sanguine utriusque populi decerni possit. » Haud displi-cet res Tullo, quamquam tum indole animi, tum spe vic-toriae ferocior erat. Quærenlibus ulrinque ratio initur, cuiet fortuna ipsa praebuit materiam.

Forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratresnec ætate, nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuissesatis constat, nec ferme res antiqda alia est nobilior ; ta-men in re tam clara nominum error manet, utrius populiHoratii, utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt :plures tamen invenio, qui Romanos Horatios vocent : bos utsequar, inclinat animus. Cum trigeminis agunt reges, ut prosua quisque patria dimicet ferro, ibi imperium fore, undevictoria fuerit. Nihil recusatur, tempus et locus convenit.Priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Alba-nos est his legibus : Ut cujus populi cives eo certamine vi-cissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret_

Fœdere icto, trigemini (sicut convenerat) arma capiunt.