Buch 
Offenbarung der Natur vnd natürlicher Dingen, auch mancherley wunderbarlichen vnd subtilen Würckungen / durch Hieronymum Cardanum. In die ... teutsche Zungen gebracht durch Hulderichum Frölich
Entstehung
Seite
XLV
JPEG-Download
 

2 g— W[———d——————

, r e

„(

Das Erſte Buch.. 4e waſſers ab ſo gleich weitiſſ(wie ieh geſagt hab) 52 a der 55 ed zum theil/ vnnd zum 1 5 ed. dann N 1„DT ieſes iſt jetz angezeigt/ daß die gru e in dem run

— gh ein hindernuß ſeye m: vnnd die linien bey 5i dwag keh. Ich ſag das waſſer das in der gruben. 8 iſtobgh/ von jhm ſelbs außlauffen wirdt/ dann 5es iſt dareyn gefallen: was aber vnder dieſer linien/ das wird allein durch den tryb des i 1voꝛgehenden waſſers außgefuͤhꝛet. Was aber vnder dem Em!/ ſo gleich weit von dem Nlunß iſt/ wird langſamer lauffen/ von wegen des anſtoſſes vnnd wird bey dem m ſtareck öhindurch fahꝛen: darnach aber fein allgemach darvon ſlieſſen: Iſt derhalben die vrſacheroͤffnet/ warumb die nideren waſſer gemacher lauff en deñ die mittelmeſſigen: dañ alles 4was da vnder dẽ anſtoͤſſen vnnd vngleichheit iſt/ das lauffet langſam. Derowegẽ laufft N 1

ein theil des waſſers ſo da iſt zwiſehen kl/ vnd a b: am ſchnelleſten ſo da iſt bey Kl: vñ amlangſamſten/ ſo da iſt bey a b/weil es gleich weit iſt von d e. Darumb weil es alles mit-einander laufft/ ſo da iſt võ k biß zu a b: iſt ein kleiner vnderſcheid vnder dẽ oberſten vñvnderſten:aber am aller gemecheſtẽ/ ſo da vnder El iſt: vnd am ſchnelleſten/ ſo ob dem Kk!iſt: auch in zimlicher geſtalt/ bey a b.„ x——Damit man aber den gantzẽ lauff des waſſers beſchlieſſe/ ſoll man wiſſen daß dz waſ⸗ Aller wideſer/wañ es gegen thaltdas iſt/ in die midſich haldentẽ oꝛt lauffet/ bewegt werde/ vñ deſtoſchneller/ je mehꝛ ſein lauff mag hinab reich. Wa es aber auff einẽ ebnẽ Bodẽ kofiet 1bewegt es ſich nicht /es geſchehe deñ auß dẽ tryb des voꝛgehendẽ/ wañ nemlich der hinder 4theil dẽ voꝛdrigen treibt. Darum̃ wañ es verhinderet wird /ſo wachſet es. Waf es auch 5.den Randt niderer findet/ laufft es darüber/ wo nicht/ bleibt es daſelbſt/ biß es an der hoehe ſeinen vꝛſpꝛũg gleich wirdt. Waf es auch dazumal von dem Poꝛt oder Randt eynge-ſchloſſen wird/ ſpꝛingt es auff/ vñ höͤꝛet gantz vñ gar auff zulauffen. Vñ dieſes iſt/ wel-ches Plinius geſagt hat/ das waſſer lauffe obſich/ biß daß es ſich dem anfang ſeines vi-ſpꝛungs vergleichet/ ſo ferꝛ es in de Landwerenen eyngeſchloſſen werde. Darumb iſt einvnderſcheid zwiſchen de ſo in den rhoꝛen oder teuchlen/ vñ dem ſo in den kanalen geleytetwirdt: dieweil das ſo in den teuchlen geleitet wird/ alſo weit hinauff ſteiget/ alß es zuvorabgeloffen ware/ welches aber in den kanalẽ laufft/ chut ſolliehes micht/ es ſeyen deñ die8 3 ſeytẽ oder randt gar hoch: Ich will aber de vnderſcheid mit einer figur, O anzeige: die roͤꝛẽ ſeyẽ a b etwelehes niderer theil b/ dz waſſer laufft hin-auff biß zu dẽ c:dañ die rhoͤꝛen iſt beſehloſſen. In dem kanal aber dog fE wird es nuſtermehꝛ hinauff ſteigẽ biß zu de k/ es ſeyẽ dañ die ſey-te allenthalben der geradẽ linien gleich hoch dhk. Darum vber-NVGUboſſiet vñ verliert dz waſſer nach ſeiner groͤſſe widerum̃ den tryb/

„nach groͤſſe des abfalls. Wañ es nun einen lengeren weg lauffet/5— durch ein gerade linien /wirdt es ſo viel ſchneller lauffen/ je mehꝛ es vom anfang ſei-a 9 S nes vꝛſpꝛungs iſt: dañ das waſſer das da laufft⸗ ſeye a bed evs ſeyefe die gerade linien/ oder a g/ ſo allenthalbẽ gleich weitE daruon iſt/ wie voꝛ geſagt:darumb ſag ich/ weil e k zweyfach/bh vnd d dreyfach/ vnd g e vierfach iſt/ daß auch der lauff/ je weiter das waſſer von ſei-nem voſpꝛung iſt/ ſo viel ſchneller ſeyn wirdt.„% eDerhalben wa das waſſer von ſeinẽ ablauff auff die ebne koſ̃et/ laßt die bewegungnach: vnnd wañ es widerumb anfahet nidſich zu lauffen/ wird es gemehꝛet vnd ſchnel-ler: wañ auch ſein lauff nicht darum ſchneller wird/ dieweil es mehꝛertheils anfengklichvber die Berge herab fallet: vñ wañ es deñ gegẽ de Meer lauffet vñ etwa ein hindernußfindet/ fließt es langſamer/ darum iſt es in d mitte /vñ bald hernach am aller ſchnelleſtẽ..leichergeſtalt/ bey dẽ end am aller tieffeſten/ vnd bey dem anfang am aller nidereſten: 9 denVakumb ſeind die Flüß nicht allein auß mangel der wa ſſerẽ/ ſondern. 1 ſendis dana de linien/